Wicidestun cywikisource https://cy.wikisource.org/wiki/Hafan MediaWiki 1.46.0-wmf.21 first-letter Media Arbennig Sgwrs Defnyddiwr Sgwrs Defnyddiwr Wicidestun Sgwrs Wicidestun Delwedd Sgwrs Delwedd MediaWici Sgwrs MediaWici Nodyn Sgwrs Nodyn Cymorth Sgwrs Cymorth Categori Sgwrs Categori Tudalen Sgwrs Tudalen Indecs Sgwrs Indecs TimedText TimedText talk Modiwl Sgwrs modiwl Event Event talk 0 1360 161720 161506 2026-03-30T15:22:31Z AlwynapHuw 1710 161720 wikitext text/x-wiki {{mawr|''Croeso i '''Wicidestun''', y llyfrgell rydd!''}} {| cellspacing="5px" | width="60%" align= style="border: 1px solid #6688AA; background-color:#FFE4C4; padding:1em;" class="plainlinks"; valign="top"| <div style="float:right;margin-left:0.5em;margin-right:0.5em;margin-top:0.5em"> [[Delwedd:Carl Spitzweg 021.jpg|150px]] </div> Mae '''Wicidestun''' yn storfa o destunau gwreiddiol sy'n [[w:en:Public domain|eiddo cyhoeddus]] neu o dan dermau [[w:cy:Cynnwys rhydd|trwydded agored]] [[:w:cy:Wicipedia:Hawlfraint|CC-BY-SA]]. Mae'r prosiect hwn yn rhan o deulu ehangach [[:en:Sefydliad Wikimedia|Wicimedia]] gan gynnwys [[:en:Creative Commons|Comin Wicimedia]], [[:d:cy:Wiciadur|Wiciadur]] a [[:w:cy:Wicipedia|Wicipedia]]. Erbyn hyn mae gennym ni '''[[Special:Statistics|{{NIFEROERTHYGLAU}}]]''' o weithiau. Gweler [[w:Wicipedia:Cymorth|tudalen help]] a chwaraewch yn y pwll tywod i ddysgu sut allwch '''chi''' olygu ac uwchlwytho testun. <br/> '''Rhai o'n llenorion:''' {{Div col}} : [[:Categori:William Jones (Ehedydd Iâl)|Ehedydd Iâl]] : [[:Categori:Iolo Goch|Iolo Goch]] : [[:Categori:Dafydd Nanmor|Dafydd Nanmor]] : [[:Categori:Lewis Glyn Cothi|Lewis Glyn Cothi]] : [[:Categori:Ann Griffiths|Ann Griffiths]] : [[:Categori:Owen Morgan Edwards| O. M. Edwards]] : [[:Categori:I. D. Hooson| I. D. Hooson]] : [[:Categori:Elizabeth Mary Jones (Moelona)|Moelona]] : [[:Categori:William Williams, Pantycelyn|William Williams, Pantycelyn]] : [[:Categori:Richard Griffith (Carneddog)|Richard Griffith (Carneddog)]] : [[:Categori:Dafydd ap Gwilym|Dafydd ap Gwilym]] : [[:Categori:Thomas Gwynn Jones|T. Gwynn Jones]] {{Div col end}} '''Rhai o'n Categorïau:''' <br/> *[[:Categori:Llyfrau|Llyfrau]] *[[:Categori:Barddoniaeth|Barddoniaeth]] *[[:Categori:Rhyddiaith|Rhyddiaith]] *[[:Categori:Testunau crefyddol|Testunau crefyddol]] *[[:Categori:Adolygiadau|Adolygiadau]] *[[:Categori:Llyfrau Ab Owen|Cyfres y Fil a Llyfrau Ab Owen]] *[[:Categori:Testunau cyfansawdd|Testunau cyfansawdd]] (Y modd gorau i lawrlwytho testynau ar gyfer e-ddarllenwyr) '''<big>[[Testunau sydd angen eu gwirio]]</big>''' | rowspan="2" width="30%" style="border: 1px solid #6688AA; background-color:#FFFFFF; padding:1em;" valign="top"| {|width="*" | '''Rhai o'n gweithiau diweddaraf:''' *[[Yr Argyfwng|Yr Argyfwng gan William Ambrose Bebb]] *[[Toriad y Wawr|Toriad y Wawr gan Morris Thomas, Dolwyddelan]] *[[Plant y Goedwig|Plant y Goedwig gan Moelona]] *[[O Gylch Carn Fadrig|O Gylch Carn Fadrig gan John Humphreys (Wmffra Cyfeiliog)]] *[[Gwreichion y Diwygiadau|Gwreichion y Diwygiadau gan Carneddog]] *[[Cofiant David Davies, Bermo|Cofiant David Davies, Bermo gan William Jones, Lerpwl]] *[[Gŵr y Dolau|Gŵr y Dolau gan William Llewelyn Williams]] *[[Y Ddeddf Uno 1536|Y Ddeddf Uno 1536 gol William Ambrose Bebb]] *[[Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol II|Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol II gan Edward Morgan Humphreys]] *[[Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I|Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I gan Edward Morgan Humphreys]] *[[Robert Dafydd, Brynengan ei Hanes a'i Hynodion|Robert Dafydd, Brynengan ei Hanes a'i Hynodion gan Henry Hughes, Bryncir]] *[[Geraint ac Enid a Chaniadau Eraill|Geraint ac Enid a Chaniadau Eraill gan J. Machreth Rees]] *[[Clasuron Rhyddiaith Cymru|Clasuron Rhyddiaith Cymru gan Edward Edwards, Aberystwyth]] *[[Diliau Meirion Cyf II|Diliau Meirion Cyf II gan Morris Davies (Meurig Ebrill)]] *[[Rhwng Rhyfeloedd|Rhwng Rhyfeloedd gan E Morgan Humphreys]] *[[Ceulan y Llyn Du|Ceulan y Llyn Du gan E Morgan Humphreys]] *[[Blacmel|Blacmel gan John Pierce]] {{c|🙝&nbsp;🙟}} <gallery> Ll Du C Bawd.png|'''[[Llyfr Du Caerfyrddin]]''' Delwedd:Llyfr Aneirin.png|'''[[Llyfr Aneirin]]''' </gallery> {{c|🙝&nbsp;🙟}} ... a nifer o gerddi: *[[Yr Wylan]] gan Dafydd ap Gwilym *[[Y Drindod]] gan Dafydd ap Gwilym *[[Beibl]] *[[Y Nefoedd Uwch fy Mhen]] gan Ehedydd Iâl *[[Stafell Gynddylan]] *[[Syr Hywel y Fwyall]] *[[Cystal am ofal im yw]] *[[Y Llafurwr]] *[[Hen Benillion]] *[[Ar ôl i fy Nghariad Farw]] *[[Wrth y drws, un a'i grwth drwg]] *[[Marwnad Siôn y Glyn]] gan Lewis Glyn Cothi *[[Ymddiddan Rhwng Dau Fardd]] *[[Ymddiddan Rhwyng Cymro a Saesnes]] *[[Gorhoffedd (Hywel ab Owain Gwynedd)]] *[[Englynion y Beddau]] {{c|🙝&nbsp;🙟}} '''Cymuned'''<br /> [[Wicitestun:Y Sgriptoriwm|Y Sgriptoriwm]] <br /> |-- |} |- | style="border: 1px solid #6688AA; background-color:#EEE9E9; padding:1em;" valign="top"| '''Ychwanegwch:''' [[Delwedd:Flag of Wales (1959–present).svg|200px|right]] Mae ar y safle hwn nifer o destunau o weithiau agored, di-hawlfraint neu weithiau lle mae eu hawlfraint wedi hen orffen. Os ydych am ychwanegu cerddi neu ryddiaeth gwnewch hynny - os ydych yn gwbwl sicr mai chi yw perchennog eu hawlfraint neu fod yr awdur wedi marw ers dros 70 o flynyddoedd. Am ragor am yr hyn y cewch ei gynnwys yma, darllenwch [[Wicidestun:Beth i'w roi ar Wicidestun?]] Os mai dod yma i bori ydych—mwynhewch y wledd! |} 2xm5y0hmvs6t0zijwnqmm2yi94v8psy 2 10285 161722 161509 2026-03-30T15:24:47Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi eu Cyhoeddi */ 161722 wikitext text/x-wiki ==Wedi eu Cyhoeddi== {{Div col}} #[[Yr Argyfwng|Yr Argyfwng gan William Ambrose Bebb]] #[[Toriad y Wawr|Toriad y Wawr gan Morris Thomas, Dolwyddelan]] #[[Plant y Goedwig|Plant y Goedwig gan Moelona]] #[[O Gylch Carn Fadrig|O Gylch Carn Fadrig gan John Humphreys (Wmffra Cyfeiliog)]] #[[Gwreichion y Diwygiadau|Gwreichion y Diwygiadau gan Carneddog]] #[[Cofiant David Davies, Bermo|Cofiant David Davies, Bermo gan William Jones, Lerpwl]] #[[Gŵr y Dolau|Gŵr y Dolau gan William Llewelyn Williams]] #[[Y Ddeddf Uno 1536|Y Ddeddf Uno 1536 gol William Ambrose Bebb]] #[[Cerdd Allwyn|Cerdd Allwyn gan Edward Roberts (Iorwerth Glan Aled)]] #[[Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol II|Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol II gan Edward Morgan Humphreys]] #[[Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I|Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I gan Edward Morgan Humphreys]] #[[Robert Dafydd, Brynengan ei Hanes a'i Hynodion|Robert Dafydd, Brynengan ei Hanes a'i Hynodion gan Henry Hughes, Bryncir]] #[[Geraint ac Enid a Chaniadau Eraill|Geraint ac Enid a Chaniadau Eraill gan J. Machreth Rees]] #[[Clasuron Rhyddiaith Cymru|Clasuron Rhyddiaith Cymru gan Edward Edwards, Aberystwyth]] #[[Diliau Meirion Cyf II|Diliau Meirion Cyf II gan Morris Davies (Meurig Ebrill)]] #[[Rhwng Rhyfeloedd|Rhwng Rhyfeloedd gan E Morgan Humphreys]] #[[Ceulan y Llyn Du|Ceulan y Llyn Du gan E Morgan Humphreys]] #[[Blacmel|Blacmel gan John Pierce]] #[[David Lloyd George (E M Humphreys)|David Lloyd George gan E Morgan Humphreys]] #[[Dychweledigion (Ibsen)|Dychweledigion (Ibsen) cyf gan T Gwynn Jones]] #[[Llen Gwerin Sir Gaernarfon|Llen Gwerin Sir Gaernarfon gan John Jones (Myrddin Fardd)]] #[[Yng Ngwlad y Gwyddel|Yng Ngwlad y Gwyddel gan John Morgan Edwards]] #[[Y Wers Olaf|Y Wers Olaf gan Alphonse Daudet cyf Moelona]] #[[Dal y Lleidr (drama)|Dal y Lleidr (drama) gan Joseph Jenkins]] #[[Tudur Aled (JMJ)|Tudur Aled gan John Morris-Jones]] #[[Dan Lenni'r Nos|Dan Lenni'r Nos gan John Pierce]] #[[Llofrudd yn y Chwarel|Llofrudd yn y Chwarel gan E Morgan Humphreys]] #[[Dyddlyfr 1941|Dyddlyfr 1941 gan W Ambrose Bebb]] #[[Elfennau Beirniadaeth Lenorol|Elfennau Beirniadaeth Lenorol gan Joseph Harry]] #[[Yr Ysgol Gymraeg|Yr Ysgol Gymraeg gan Owen Jones Owen]] #[[Mêt y Mona|Mêt y Mona gan Robert Lloyd Jones]] #[[Coffhad am Y Parch Daniel Rowlands|Coffhad am Y Parch Daniel Rowlands gan John Owen, Thrussington]] #[[Diwygwyr Cymru|Diwygwyr Cymru gan Beriah Gwynfe Evans]] #[[Manion|Manion gan T. Gwynn Jones]] #[[Hen Ffrindiau|Hen Ffrindiau gan Edward Tegla Davies]] #[[Gwaith William Ambrose (Emrys)|Gwaith William Ambrose (Emrys) gol O. M. Edwards]] #[[Siaced Fraith|Siaced Fraith gan Elizabeth Williams]] #[[Cofiant Owen Owens, Cors y Wlad|Cofiant Owen Owens, Cors y Wlad gan Henry Hughes, Bryncir]] #[[Llwyn Hudol|Llwyn Hudol gan Hugh Emyr Davies (Emyr)]] #[[Cofeb y Dewrion (Heroes' Memorial) Bangor 1914-18|Cofeb y Dewrion (Heroes' Memorial) Bangor 1914-18 gan William John Owen (Afallon)]] #[[Cofiant y Parch David Adams (Hawen)|Cofiant y Parch David Adams (Hawen) gan Evan Keri Evans a William Pari Huws]] #[[Erthyglau, Pregethau a Chaniadau|Erthyglau, Pregethau a Chaniadau gan John John Roberts (Iolo Caernarfon)]] #[[Trystan ac Esyllt a Chaniadau Eraill|Trystan ac Esyllt a Chaniadau Eraill gan R Silyn Roberts]] #[[Blagur Awen Ben Bowen|Blagur Awen Ben Bowen gan David Bowen (Myfyr Hefin)]] #[[Tir y Dyneddon|Tir y Dyneddon gan Edward Tegla Davies]] #[[Dirwyn Edafedd|Dirwyn Edafedd gan Elizabeth Williams]] #[[Drain a Blodau|Drain a Blodau gan Arthur Morgan]] #[[Cymru'r Oesau Canol|Cymru'r Oesau Canol gan Robert Richards]] #[[Addoli (Y Ddarlith Davies 1935)|Addoli (Y Ddarlith Davies 1935) gan Moelwyn]] #[[Yr Hen Gyrnol|Yr Hen Gyrnol gan Evan Isaac]] #[[Ceiriog (Darlith y BBC 1939)|Ceiriog (Darlith y BBC 1939) gan W. J Gruffydd]] #[[Yr Haf a Cherddi Eraill|Yr Haf a Cherddi Eraill gan R. Williams Parry]] #[[Cerddi'r Bugail|Cerddi'r Bugail gan Hedd Wyn]] #[[Ynys y Trysor|Ynys y Trysor gan Robert Lloyd Jones]] #[[Cerddi Edern a Cherddi Eraill|Cerddi Edern a Cherddi Eraill gan J Glyn Davies]] #[[Hanes Mynachdai Gogledd Cymru hyd eu diddymiad|Hanes Mynachdai Gogledd Cymru gan David David Williams]] #[[Drysau Eraill|Drysau Eraill gan Robert Hughes Jones]] #[[Ystoriau Siluria|Ystoriau Siluria gan Lewis Davies, y Cymer]] #[[Addysg yng Nghymru 1847-1947|Addysg yng Nghymru 1847-1947 gan Adran Gymreig y Weinyddiaeth Addysg]] #[[Y Broblem Ddwyieithog yn yr Ysgol Uwchradd yng Nghymru|Y Broblem Ddwyieithog yn yr Ysgol Uwchradd yng Nghymru gan Adran Gymreig y Weinyddiaeth Addysg]] #[[O Gors y Bryniau|O Gors y Bryniau gan Kate Roberts]] #[[Yr Efengyl yn ôl Sant Luc|Yr Efengyl yn ôl Sant Luc cyf William Morgan]] #[[Gemau Doethineb|Gemau Doethineb gan John Jones (Ioan Eifion)]] #[[Y Drws Agored|Y Drws Agored gan Robert Hughes Jones]] #[[Ffrwythau Dethol|Ffrwythau Dethol gan Ben Davies, Pant-teg]] #[[Straeon Gwerin Affrica|Straeon Gwerin Affrica gan Robert Griffith, Madagascar]] #[[Caneuon Mynyddog|Caneuon Mynyddog gan Richard Davies (Mynyddog)]] #[[Blagur y Gwanwyn a Chaneuon Ereill|Blagur y Gwanwyn a Chaneuon Ereill gan William J Richards]] #[[Pentre'r Plant|Pentre'r Plant gan Robert David Rowland (Anthropos)]] #[[Y Ddau Adda|Y Ddau Adda gan Dafydd Rhys Williams (Index)]] #[[Gweithiau Eben Fardd|Gweithiau Eben Fardd gol O. M. Edwards]] #[[Ystên Sioned|Ystên Sioned gan Daniel Silvan Evans a John Jones (Ivon)]] #[[Gwilym a Benni Bach|Gwilym a Benni Bach gan William Llewelyn Williams]] #[[Bugail y Bryn|Bugail y Bryn gan Moelona]] #[[Bil y Gymraeg ac Addysg|Bil y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025 gan Senedd Cymru]] #[[Y Fainc Sglodion|Y Fainc Sglodion gan John William Jones]] #[[Beirdd y Berwyn 1700-1750|Beirdd y Berwyn 1700-1750 gol O. M. Edwards]] #[[Y Geilwad Bach|Y Geilwad Bach gan Lewis Davies, y Cymer]] #[[Murmuron Awen|Murmuron Awen gan Robert Roberts (Gwaenfab)]] #[[Clawdd Terfyn|Clawdd Terfyn gan Robert Dewi Williams]] #[[Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol II|Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol II gan Owen Wynne Jones (Glasynys)]] #[[Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol I|Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol I gan Owen Wynne Jones (Glasynys)]] #[[Cofiant, neu Hanes bywyd a marwolaeth y Parch. Thomas Jones, Dinbych|Cofiant y Parch. Thomas Jones, Dinbych gan Thomas Jones, Dinbych]] #[[Chydig ar Gof a Chadw|Chydig ar Gof a Chadw gan William Thomas Edwards (Gwilym Deudraeth)]] #[[Hugh Owen Bronyclydwr Apostol y Gogledd|Hugh Owen Bronyclydwr Apostol y Gogledd gan Zachary Mather]] #[[Siôn Gymro (llyfr)|Siôn Gymro (llyfr) gan Ben Davies, Pant-teg]] #[[Cofiant Watcyn Wyn|Cofiant Watcyn Wyn gan Penar Griffiths]] #[[Yr Awen Barod|Yr Awen Barod gan William Thomas Edwards (Gwilym Deudraeth)]] #[[Goronwy ar Grwydr 1, Italia Dlos|Goronwy ar Grwydr 1, Italia Dlos gan Goronwy Jones, Prestatyn]] #[[Hunangofiant Tomi|Hunangofiant Tomi gan Edward Tegla Davies]] #[[Caniadau (T. Gwynn Jones)|Caniadau gan T. Gwynn Jones]] #[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 1|Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 1 (Mynwy, Meirion, Maldwyn) gan gan Thomas Rees a John Thomas]] #[[Hanes Gwareiddiad|Hanes Gwareiddiad gan Gwilym Arthur Edwards]] #[[Dail y Dderwen|Dail y Dderwen gan William J Richards]] #[[Hanes Bywyd (Dic Aberdaron a Twm o'r Nant)|Hanes Bywyd (Dic Aberdaron a Twm o'r Nant) gol Hugh Humphreys, Caernarfon]] #[[Am dro i Fadagascar|Am dro i Fadagascar gan Daniel Owen Jones]] #[[Cerddoriaeth yng Nghymru (Cyfres Pobun)|Cerddoriaeth yng Nghymru (Cyfres Pobun) gan Idris Lewis]] #[[Caniadau Gwili|Caniadau Gwili gan John Jenkins (Gwili)]] #[[Yng Ngwres y Dydd|Yng Ngwres y Dydd gan Joseph Jones (J. J. Drefnewydd)]] #[[Gwlad y Gan a Chaniadau Eraill|Gwlad y Gan a Chaniadau Eraill gan T. Gwynn Jones]] #[[Ymadawiad Arthur a Chaniadau Eraill|Ymadawiad Arthur a Chaniadau Eraill gan T. Gwynn Jones]] #[[Hanes y Lleuad|Hanes y Lleuad ffug awdur Syr John Herschel]] #[[Llinell neu Ddwy|Llinell neu Ddwy gan John Jones (Ioan Brothen)]] #[[Yn Llefaru Eto|Yn Llefaru Eto gan Anhysbys]] #[[Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf III|Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf III gan Emrys ap Iwan]] #[[Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf II|Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf II gan Emrys ap Iwan]] #[[Methodistiaeth Cymru Cyfrol I|Methodistiaeth Cymru Cyfrol I gan John Hughes, Lerpwl]] #[[Y Trefedigaethau|Y Trefedigaethau gan Ifor Leslie Evans]] #[[Telyn Bywyd|Telyn Bywyd gan Robert David Rowland (Anthropos)]] #[[Cathlau Bore a Nawn|Cathlau Bore a Nawn gan Owen Griffith Owen (Alafon)]] #[[Derwyn neu Pob Pant a Gyfodir (Nofel)|Derwyn neu Pob Pant a Gyfodir (Nofel) gan Robert David Morris]] #[[Ifor Owen (nofel)|Ifor Owen (nofel) gan Henry Emlyn Thomas (Emlyn)]] #[[Ysgrifau (John Breese Davies)|Ysgrifau gan John Breese Davies]] #[[Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf I|Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf I gan Emrys ap Iwan]] #[[Canmlwyddiant Wesleyaeth Gymreig|Canmlwyddiant Wesleyaeth Gymreig gan Thomas Jones-Humphreys]] #[[Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant)|Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant) gan Isaac Foulkes]] #[[Y Ddau Frawd|Y Ddau Frawd gan Nel Wyn (sef Llew Tegid)]] #[[Anturiaethau Robinson Crusoe|Anturiaethau Robinson Crusoe cyf gan William Rowlands, Porthmadog]] #[[Cofiant D Emlyn Evans|Cofiant D Emlyn Evans gan Evan Keri Evans]] #[[Telynegion (Silyn a Gruffydd)|Telynegion gan R Silyn Roberts a W. J. Gruffudd]] #[[Gwaith Hugh Jones, Maesglasau|Gwaith Hugh Jones, Maesglasau gol O. M. Edwards]] #[[Y Cwm Unig a Chaniadau Eraill|Y Cwm Unig a Chaniadau Eraill gan Dewi Emrys]] #[[Beddau'r Proffwydi (drama)|Beddau'r Proffwydi (drama) gan W. J. Gruffydd ]] #[[Storio a Chadw dogfennau Ewyllys Crynodeb Gweithredol o Ymateb y Llywodraeth]] #[[Storio a chadw dogfennau ewyllys gwreiddiol. Ymgynghoriad|Storio a chadw dogfennau ewyllys gwreiddiol. Ymgynghoriad gan Lywodraeth y DU]] #[[Nansi'r Dditectif|Nansi'r Dditectif gan Owain Llew Rowlands]] #[[Cyfrol Goffa Richard Bennett|Cyfrol Goffa Richard Bennett gol. D Teifgar Davies]] #[[Brut y Tywysogion (Ab Owen)|Brut y Tywysogion (Ab Owen) gol O. M. Edwards]] #[[Cymru Newydd, Hanes Y Wladva Gymreig|Cymru Newydd, Hanes Y Wladva Gymreig gan Lewis Jones, Plas Hedd]] #[[Gwaith Huw Morus|Gwaith Huw Morus gan Huw Morus (Eos Ceiriog)]] #[[Wat Emwnt|Wat Emwnt gan Lewis Davies, y Cymer]] #[[John Ceiriog Hughes: ei Fywyd, ei Athrylith, a'i Waith|John Ceiriog Hughes: ei Fywyd, ei Athrylith, a'i Waith gan Llyfrbyf]] #[[Ieuan Glan Geirionydd (Cyfres y Fil)|Ieuan Glan Geirionydd (Cyfres y Fil) gan Evan Evans (Ieuan Glan Geirionydd)]] #[[Adgof am Ieuan Glan Geirionnydd|Adgof am Ieuan Glan Geirionnydd gan Robert David Rowland (Anthropos)]] #[[Caniadau Barlwydon Llyfr 1|Caniadau Barlwydon Llyfr 1 gan Robert John Davies (Barlwydon)]] #[[Barlwydon (Cymru 1896)]] #[[Huw Huws neu y Llafurwr Cymreig|Huw Huws neu y Llafurwr Cymreig gan Lewis William Lewis (Llew Llwyfo)]] #[[Llewelyn Parri (nofel)|Llewelyn Parri (nofel) gan Lewis William Lewis (Llew Llwyfo)]] #[[Caniadau Owen Lewis (Glan Cymerig)|Caniadau gan Owen Lewis (Glan Cymerig)]] #[[Hanes Llangeitho a'i hamgylchoedd|Hanes Llangeitho a'i hamgylchoedd gan David Morgan, Llangeitho]] #[[Hanes dechreuad a chynydd y Methodistiaid Calfinaidd yn Ngwrecsam|Hanes dechreuad a chynydd y Methodistiaid Calfinaidd yn Ngwrecsam gan Edward Francis]] #[[Gwaith Dewi Wyn|Gwaith Dewi Wyn gol O. M. Edwards]] #[[Cofiant John Williams (I ab Ioan) Aberduar|Cofiant John Williams (I ab Ioan) Aberduar gan John Davies, Llandysul]] #[[Athrylith Ceiriog|Athrylith Ceiriog gan Howell Elvet Lewis (Elfed)]] #[[Telyn Seion sef Pedwar ar Bymtheg o Garolau Nadolig|Telyn Seion sef Pedwar ar Bymtheg o Garolau Nadolig gol. Hugh Humphreys, Caernarfon]] #[[Gwaith Iolo Goch|Gwaith Iolo Goch gol Thomas Matthews]] #[[Cofiant am y Parch. Richard Humphreys, Dyffryn|Cofiant am y Parch. Richard Humphreys, Dyffryn gan Griffith Williams, Talsarnau]] #[[Gwaith Sion Cent|Gwaith Sion Cent gol Thomas Matthews]] #[[Dyddanwch yr Aelwyd|Dyddanwch yr Aelwyd gan Hughes a'i Fab, Wrecsam]] #[[Gwaith Ieuan Brydydd Hir|Gwaith Ieuan Brydydd Hir gol O. M. Edwards]] #[[Gwaith yr Hen Ficer|Gwaith yr Hen Ficer gol O. M. Edwards]] #[[Am Dro i Erstalwm|Am Dro i Erstalwm gan Index]] #[[Bro fy Mebyd a Chaniadau Eraill|Bro fy Mebyd a Chaniadau Eraill gan Humphrey Jones (Bryfdir)]] #[[Ceiriog a Mynyddog|Ceiriog a Mynyddog gan John Morgan Edwards]] #[[Crynodeb o Hanes Dechreuad a Chynydd yr Eglwysi Annibynol yn Mon|Crynodeb o Hanes Dechreuad a Chynydd yr Eglwysi Annibynol yn Mon gan William Williams (Cromwell)]] #[[Awdl Dinystr Jerusalem|Awdl Dinystr Jerusalem gan Eben Fardd]] #[[Nedw|Nedw gan Edward Tegla Davies]] #[[Dros y Gamfa|Dros y Gamfa gan Fanny Edwards]] #[[Diwrnod yn Nolgellau|Diwrnod yn Nolgellau gan Robert Thomas Williams (Trebor Môn)]] #[[Awdl ar yr Adgyfodiad (Ieuan Ionawr)|Awdl ar yr Adgyfodiad gan Evan Jones (Ieuan Ionawr)]] #[[Cofiant y Diweddar Barch W Williams o'r Wern|Cofiant y Diweddar Barch W Williams o'r Wern gan William Rees (Gwilym Hiraethog)]] #[[Tri Wyr o Sodom a'r Aipht|Tri Wyr o Sodom a'r Aipht gan William Williams, Pantycelyn]] #[[F'Ewythr Tomos: cân ddyri|F'Ewythr Tomos: cân ddyri gan Eben Fardd]] #[[Hynafiaethau Nant Nantlle|Hynafiaethau Nant Nantlle gan William Robert Ambrose]] #[[Bywyd y Parch. Ebenezer Richard|Bywyd y Parch. Ebenezer Richard gan Henry ac Edward W Richard]] #[[Traethawd ar Enwogion Swydd Feirion|Traethawd ar Enwogion Swydd Feirion gan Edward Davies (Iolo Meirion)]] #[[Hanes Porthmadog ei Chrefydd a'i Henwogion|Hanes Porthmadog ei Chrefydd a'i Henwogion gan Edward Davies, Penmorfa]] #[[Wil Ellis, Porthmadog-Cymru Cyf 29 1905]] #[[Hanes Niwbwrch|Hanes Niwbwrch gan Owen Williamson]] #[[Teulu Bach Nantoer|Teulu Bach Nantoer gan Moelona]] #[[Barddoniaeth Goronwy Owen (gol Llyfrbryf)|Barddoniaeth Goronwy Owen gol Isaac Foulkes (Llyfrbryf)]] #[[Y Tadau Methodistaidd Cyfrol I|Y Tadau Methodistaidd Cyfrol I gan John Morgan Jones]] #[[Hwian-gerddi Cymraeg F' Ewyrth Huw|Hwian-gerddi Cymraeg F' Ewyrth Huw gan O. M. Edwards]] #[[Hanes Tredegar ynghyd a Braslun o Hanes Pontgwaithyrhaiarn|Hanes Tredegar ynghyd a Braslun o Hanes Pontgwaithyrhaiarn gan David Morris (Eiddil Gwent)]] #[[Hanes Sir Fôn|Hanes Sir Fôn gan Thomas Pritchard, ('Rhen Graswr Eleth)]] #[[Holl Waith Barddonol Goronwy Owen|Holl Waith Barddonol Goronwy Owen gol Isaac Foulkes]] #[[Adgofion am John Elias|Adgofion am John Elias gan Richard Parry (Gwalchmai)]] #[[Tro Trwy'r Wig|Tro Trwy'r Wig gan Richard Morgan (1854-1939)]] #[[Gyda'r Hen Feirdd, Carneddog|Gyda'r Hen Feirdd, Carneddog gan Richard Griffith (Carneddog)]] #[[Dafydd Jones o Drefriw (1708-1785)|Dafydd Jones o Drefriw (1708-1785) gan Owen Gaianydd Williams]] #[[Dafydd Jones o Drefriw, Cymru 1903]] #[[John Evans, Eglwysbach (Cymru 1897)|John Evans, Eglwysbach (Cymru 1897) gan Walter Daniel]] #[[Awdlau Coffadwriaethol am Y Parch Goronwy Owain|Awdlau Coffadwriaethol am Y Parch Goronwy Owain gan y Gwyneddigion]] #[[Cerdd coffa Goleufryn|Cerdd coffa Goleufryn gan J. T. Job]] #[[Adgofion am Goleufryn|Adgofion am Goleufryn gan Evan Williams, Llanfrothen]] #[[Goronwy Owen a'r Morrisiaid|Goronwy Owen a'r Morrisiaid gan Owen Gaianydd Williams]] #[[Yr Efengyl yn ôl Sant Marc|Yr Efengyl yn ôl Sant Marc gan y Fibl Gymdeithas Americanaidd (1894)]] #[[Llythyrau Goronwy Owen|Llythyrau Goronwy Owen gol John Morris-Jones]] #[[Diliau Meirion Cyf I|Diliau Meirion Cyf I gan gan Morris Davies (Meurig Ebrill)]] #[[Cyfarwyddiadau at brynu cadw a magu moch|Cyfarwyddiadau at brynu cadw a magu moch gol Hugh Humphreys, Caernarfon]] #[[Gwaith Joshua Thomas|Gwaith Joshua Thomas gol O M Edwards]] #[[Glan Cledwen (Cymru 15 Rhagfyr 1897)]] #[[Dringo'r Andes|Dringo'r Andes gan Eluned Morgan]] #[[Naw Mis yn Nghymru|Naw Mis yn Nghymru gan Owen Griffith (Giraldus)]] #[[Ysgrifau Puleston|Ysgrifau Puleston gan John Puleston Jones]] #[[Cofiant Cadwaladr Jones, Dolgellau|Cofiant Cadwaladr Jones, Dolgellau gan Robert Thomas (Ap Vychan)]] #[[Rhigymau'r Ffordd Fawr|Rhigymau'r Ffordd Fawr gan Dewi Emrys]] #[[Coffadwriaeth, neu Hanes Byr o fywyd a Marwolaeth y Parchedig John Williams|Coffadwriaeth y Parch John Williams, Pantycelyn gan Maurice Davies, Llanfair-ym-Muallt]] #[[Fy Mhererindod Ysbrydol|Fy Mhererindod Ysbrydol gan Evan Keri Evans]] #[[Yr Efengyl yn ôl Sant Matthew|Yr Efengyl yn ôl Sant Matthew gan y Fibl Gymdeithas Americanaidd (1894)]] #[[Beirdd y Bala|Beirdd y Bala gol O. M. Edwards]] #[[Gwaith Robert Owen (Bardd y Môr)|Gwaith Robert Owen (Bardd y Môr) gol O. M. Edwards]] #[[Can newydd yn rhoddi hanes dienyddiad Richard Lewis|Can newydd yn rhoddi hanes dienyddiad Richard Lewis gan Dic Dywyll]] #[[Gwyllllis yn Nayd|Gwyllllis yn Nayd gan Dr William Price]] #[[Gwroniaid y Ffydd|Gwroniaid y Ffydd gan Robert David Rowland (Anthropos)]] #[[Tanchwa yn Cilfynydd|Tanchwa yn Cilfynydd baled gan awdur Anhysbys]] #[[Damwain echrydus Glofa Carnant, Cwmaman, Sir Gaerfyrddin]] #[[Blodau Drain Duon|Blodau Drain Duon gan Thomas Jacob Thomas (Sarnicol)]] #[[Telyn Dyfi|Telyn Dyfi gan Daniel Silvan Evans]] #[[Cyfrinach y Dwyrain|Cyfrinach y Dwyrain gan David Cunllo Davies]] #[[Oriau yn y Wlad|Oriau yn y Wlad gan Robert David Rowland (Anthropos)]] #[[Branwen Ferch Llŷr (Tegla)|Branwen Ferch Llŷr (Tegla) gan Edward Tegla Davies]] #[[Prif Feirdd Eifionydd|Prif Feirdd Eifionydd gan Edward David Rowlands]] #[[Deddf Plant (Diddymu Amddiffyniad Cosb Resymol)(Cymru) 2020]] #[[Rhys Llwyd y Lleuad|Rhys Llwyd y Lleuad gan E Tegla Davies]] #[[Oriau Gydag Enwogion|Oriau Gydag Enwogion gan Robert David Rowland (Anthropos)]] #[[Byr Gofiant am Naw a Deugain o Weinidogion Ymadawedig Sir Aberteifi|Byr Gofiant am Naw a Deugain o Weinidogion Ymadawedig Sir Aberteifi gan John Evans, Abermeurig]] #[[Hanes Alexander Fawr|Hanes Alexander Fawr gan Hugh Humphreys, Caernarfon]] #[[Breuddwyd Pabydd Wrth Ei Ewyllys Cyf I|Breuddwyd Pabydd Wrth Ei Ewyllys Cyf I gan Emrys ap Iwan]] #[[Breuddwyd Pabydd Wrth Ei Ewyllys Cyf II|Breuddwyd Pabydd Wrth Ei Ewyllys Cyf II gan Emrys ap Iwan]] #[[Y Lleian Lwyd|Y Lleian Lwyd gan Moelona]] #[[Cenadon Hedd|Cenadon Hedd gan William Jones, Cwmaman]] #[[Dagrau Hiraeth|Dagrau Hiraeth gan William Jones, Pontsaeson]] #[[Saith o Farwnadau|Saith o Farwnadau gan William Williams, Pantycelyn]] #[[Storïau o Hanes Cymru cyf I|Storïau o Hanes Cymru cyf I gan Moelona]] #[[Traethawd bywgraffyddol a beirniadol ar fywyd ac athrylith Lewis Morris|Traethawd bywgraffyddol a beirniadol ar fywyd ac athrylith Lewis Morris gan Griffith Jones (Glan Menai)]] #[[Hanes Bywyd Pio Nono|Hanes Bywyd Pio Nono gan Hugh Humphreys, Caernarfon]] #[[Caniadau Watcyn Wyn|Caniadau Watcyn Wyn gan Watkin Hezekiah Williams (Watcyn Wyn)]] #[[Cofiant y Parch Thomas Edwards, Cwmystwyth|Cofiant y Parch Thomas Edwards, Cwmystwyth gan John Evans, Abermeurig]] #[[Gwrid y Machlud|Gwrid y Machlud gan Richard Jones (Ap Alun Mabon)]] #[[Yr Hwiangerddi (O M Edwards)|Yr Hwiangerddi gan O M Edwards]] #[[Noson o Farrug|Noson o Farrug gan Robert Griffith Berry]] #[[Meini Gwagedd|Meini Gwagedd gan James Kitchener Davies]] #[[Y Tri Brenin o Gwlen]] #[[Hanes Methodistiaeth Arfon-Caernarvon|Hanes Methodistiaeth Arfon-Caernarvon gan William Hobley]] #[[Cofiant Dr. Joseph Parry Mus. Doc. (1841-1903)|Cofiant Dr. Joseph Parry Mus. Doc. (1841-1903) gan Evan Keri Evans]] #[[Rhobat Wyn|Rhobat Wyn gan Awena Rhun]] #[[Cofiant y Parch Isaac Morgan Harry|Cofiant y Parch Isaac Morgan Harry gan Thomas Lewis Jones, Machen]] #[[Tanchwa y Mardy - Mercher, Rhagfyr 23, 1885; 80 wedi eu lladd]] #[[Cerddi Hanes|Cerddi Hanes gan Thomas Gwynn Jones]] #[[Ieuan Gwyllt, Ei Fywyd, Ei Lafur|Ieuan Gwyllt, Ei Fywyd, Ei Lafur gan John Eiddion Jones]] #[[Patrymau Gwlad|Patrymau Gwlad gan Thomas Jacob Thomas (Sarnicol)]] #[[David Williams y Piwritan|David Williams y Piwritan gan Richard Thomas, Bontnewydd]] #[[Cofiant y diweddar Barch Evan Rowlands, Ebenezer, Pontypwl|Cofiant y diweddar Barch Evan Rowlands, Ebenezer, Pontypwl gan Ellis Hughes, Penmaen]] #[[Cofiant Darluniadol Y Parch William Williams o'r Wern|Cofiant Darluniadol Y Parch William Williams o'r Wern gan David Samuel Jones]] #[[Bywgraffiad y diweddar barchedig T. Price|Bywgraffiad y diweddar barchedig T. Price gan Benjamin Evans (Telynfab)]] #[[Llyfr Haf|Llyfr Haf gan Owen Morgan Edwards]] #[[Drych y Prif Oesoedd (Detholiad 1896)|Drych y Prif Oesoedd (Detholiad 1896) gol O. M. Edwards]] #[[Hanes Methodistiaeth Arfon-Waenfawr|Hanes Methodistiaeth Arfon-Waenfawr gan William Hobley]] #[[Beryl|Beryl gan Elizabeth Mary Jones (Moelona)]] #[[Hanes Methodistiaeth Arfon-Clynnog|Hanes Methodistiaeth Arfon-Clynnog gan William Hobley]] #[[Breuddwydion Myfanwy|Breuddwydion Myfanwy gan Elizabeth Mary Jones (Moelona)]] #[[Lloffion o'r Mynwentydd|Lloffion o'r Mynwentydd gan Thomas Rowland Roberts (Asaph)]] #[[Cofiant y diweddar Barch Robert Everett|Cofiant y diweddar Barch Robert Everett gan David Davies (Dewi Emlyn)]] #[[Y Wen Fro|Y Wen Fro gan Ellen Evans]] #[[Cerrig y Rhyd|Cerrig y Rhyd gan Winnie Parry]] #[[Gwaith Edward Richard|Gwaith Edward Richard gan Edward Richard, Ystrad Meurig]] #[[Bywyd Ieuan Gwynedd Ganddo Ef Ei Hun]] #[[Humphrey Jones a Diwygiad 1859|Humphrey Jones a Diwygiad 1859 gan Evan Isaac]] #[[Adgofion Andronicus|Adgofion Andronicus gan John Williams Jones (Andronicus)]] #[[Teithiau a Helyntion Meurig Ebrill|Teithiau a Helyntion Meurig Ebrill gan Morris Davies (Meurig Ebrill)]] #[[Cofiant Richard Jones Llwyngwril|Cofiant Richard Jones Llwyngwril gan Evan Evans, Llangollen]] #[[Profiadau Pellach|Profiadau Pellach gan G M Ll Davies]] #[[Datganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol]] #[[Hanes y Bibl Cymraeg|Hanes y Bibl Cymraeg gan Thomas Levi]] #[[Pererindod Heddwch|Pererindod Heddwch, G M Ll Davies]] #[[Tan yr Enfys|Tan yr Enfys gan D J Lewis Jenkins]] #[[Yr Ogof|Yr Ogof gan T Rowland Hughes]] #[[Syr Owen M Edwards Detholiad o'i Ysgrifau]] #[[Profedigaethau Enoc Huws (1939)]] #[[Dyddgwaith|Dyddgwaith gan Thomas Gwynn Jones]] #[[Salm i Famon a Marwnad Grey|Salm i Famon a Marwnad Grey gan John Morris-Jones]] #[[Madam Wen|Madam Wen gan William David Owen]] #[[Dan Gwmwl|Dan Gwmwl gan Awena Rhun]] #[[Atgofion am Dalysarn]] #[[Cerddi'r Bwthyn|Cerddi'r Bwthyn gan Dewi Emrys]] #[[Capelulo]] #[[Y Pennaf Peth]] #[[Goronwy Owen - Detholiad o'i Farddoniaeth]] #[[Yr Hen Lwybrau|Yr Hen Lwybrau gan John Davies (Isfryn)]] #[[Gwaith Gwilym Marles]] #[[Gwaith ap Vychan]] #[[Gwaith Gwilym Hiraethog]] #[[Cadeiriau Enwog]] #[[Y Cychwyn]] #[[Cofiant Hwfa Môn]] #[[Hynafiaethau Edeyrnion]] #[[Aildrefniad Cymdeithas]] #[[Ar y Groesffordd]] #[[Astudiaethau T Gwynn Jones]] #[[Bil Cymru Atebolrwydd a Grymuso Ariannol 2014]] #[[Brethyn Cartref]] #[[Brithgofion]] #[[Bywyd a Chan Tomos Efans (Cyndelyn)]] #[[Bywyd a Gwaith Henry Richard AS]] #[[Bywyd a Llafur John Wesley]] #[[Bywyd a gweithiau Azariah Shadrach]] #[[Cân neu Ddwy]] #[[Caniadau'r Allt]] #[[Caniadau Buddug]] #[[Caniadau ac ati]] #[[Cartrefi Cymru, O. M. Edwards]] #[[Catherine Prichard (Buddug), Cymru, Cyfrol 39, 1910]] #[[Catiau Cwta]] #[[Cerddi'r Eryri]] #[[Cerddi a Baledi]] #[[Ceris y Pwll]] #[[Chwedlau'r Aelwyd]] #[[Clych Adgof - penodau yn hanes fy addysg]] #[[Coelion Cymru]] #[[Cofiant Dafydd Rolant, Pennal]] #[[Cofiant Daniel Owen: ynghyd a Sylwadau ar ei Ysgrifeniadau]] #[[Cwm Eithin]] #[[Cyflafan Ofnadwy Dolgellau]] #[[Cymeriadau (T. Gwynn Jones)]] #[[Cymru Fu]] #[[D Rhagfyr Jones (o Dywysydd y Plant 1901)]] #[[Daff Owen]] #[[Dau faled gan John Jones (Jac Glan-y-gors)]] #[[Dechreuad a Chynydd y Methodistiaid Calfinaidd yn Abergele, Pensarn etc|Dechreuad a Chynydd y Methodistiaid Calfinaidd yn Abergele, Pensarn etc gan Francis Jones, Abergele]] #[[Deddf Cynulliad Cenedlaethol Cymru (Ieithoedd Swyddogol) 2012]] #[[Diarhebion Cymru]] #[[Drama Rhys Lewis]] #[[Drych yr Amseroedd]] #[[Er Mwyn Cymru]] #[[Griffith Ellis Bootle, Cymru Cyf 23, 1902]] #[[Gwaith Dewi Wnion]] #[[Gwaith Alun]] #[[Gwaith Ann Griffiths]] #[[Gwaith Ceiriog]] #[[Gwaith Dafydd ap Gwilym]] #[[Gwaith John Davies]] #[[Gwaith John Hughes]] #[[Gwaith John Thomas]] #[[Gwaith Mynyddog Cyfrol 1]] #[[Gwaith Mynyddog Cyfrol 2]] #[[Gwaith S.R.]] #[[Gwaith Thomas Griffiths]] #[[Gweledigaethau Y Bardd Cwsg (Silvan Evans 1865)]] #[[Gwialen Fedw Fy Mam]] #[[Hanes Cymru O M Edwards Cyf I]] #[[Hanes Cymru O M Edwards Cyf II]] #[[Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf I]] #[[Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf II]] #[[Hanes Pedr Fawr, Ymerawdwr Rwssia]] #[[Hanes bywyd Thomas Edwards bardd gynt o'r Nant]] #[[Hanes Bywyd Thomas Williams, Capelulo]] #[[Hanes Bywyd ac Anturiaethau Dr Livingstone]] #[[Hanes llenyddiaeth ac enwogion Llanllechid a Llandegai]] #[[Hanes y Wladfa Gymreig yn Patagonia]] #[[Hen Gymeriadau Dolgellau]] #[[Hynafiaethau Edeyrnion]] #[[I'r Aifft ac yn Ol]] #[[Llenyddiaeth Fy Ngwlad]] #[[Lewsyn yr Heliwr (nofel)]] #[[Llio Plas y Nos]] #[[Llyfr Del]] #[[Llyfr Nest]] #[[Llyfr Owen]] #[[Mabinogion J M Edwards Cyf 1]] #[[Mabinogion J M Edwards Cyf 2]] #[[Mary Jones y Gymraes fechan heb yr un Beibl]] #[[Mesur Addysg (Cymru) 2011]] #[[Mesur Diogelwch ar Gludiant i Ddysgwyr (Cymru) 2011]] #[[Mesur Gwneud Iawn am Gamweddau'r GIG (Cymru) 2008]] #[[Mesur Teithio gan Ddysgwyr (Cymru) 2008]] #[[O Law i Law]] #[[Oll synnwyr pen Kembero ygyd]] #[[Penillion Telyn Llyfrau'r Ford Gron]] #[[Plant Dic Sion Dafydd]] #[[Rhai o Gymry Lerpwl]] #[[Rhamant Bywyd Lloyd George]] #[[Rhan o waith mewn Cernyweg Canol (Add. Ch. 19491)]] #[[Rhodd Mam i'w Phlentyn]] #[[Rhyfeddodau'r Cread]] #[[Adolygiad o lyfr Sadie "Twilight Hours"]] #[[Seren Tan Gwmwl]] #[[Storïau Mawr y Byd]] #[[Straeon y Pentan]] #[[Sŵn y Gwynt Sy'n Chwythu]] #[[Tanchwa ddychrynllyd yn Nyffryn Rhondda, ger Pontypridd]] #[[Telynegion Maes a Môr]] #[[Tom Ellis Gwladgarwr a Gwleidydd]] #[[Traethawd ar Gaio a'i Hynafiaethau]] #[[Traethawd ar Hanes Plwyf Merthyr]] #[[Tro Trwy'r Gogledd]] #[[Tro i'r De]] #[[Tro yn Llydaw]] #[[Trwy India'r Gorllewin]] #[[Twm o'r Nant Cyf II (ab Owen)]] #[[William Jones (Nofel)]] #[[Y Cywyddwyr Llyfrau'r Ford Gron]] #[[Y Gelfyddyd Gwta]] #[[Y Siswrn]] #[[Yn y Wlad]] #[[Yny lhyvyr hwnn]] #[[Yr Hwiangerddi (O M Edwards)]] #[[Yr Hynod William Ellis, Maentwrog]] #[[Ysgolfeistriaid Mr Charles o'r Bala]] #[[Ysgrifau (Dewi Emrys)]] #[[Yr Eneth Ga'dd ei Gwrthod]] #[[Myfyrdod mewn mynwent|Myfyrdod mewn mynwent gan John Parry, Llaneilian]] #[[Dyrif etholiadol Ceredigion 1892]] #[[Canmlwyddiant Marwolaeth y Parch. John Wesley, M.A., Mawrth 3ydd, 1891]] #[[Er cof am Joseph Meredith, Adelaide Villa, Llandudno|Er cof am Joseph Meredith, Adelaide Villa, Llandudno D. S. Thomas (Glan Pair)]] #[[Deuddeg penill coffadwriaethol i'r diweddar Barch. John Hughes, Carneddau|Deuddeg penill coffadwriaethol i'r diweddar Barch. John Hughes, Carneddau gan Ellis Isfryn Williams]] #[[Hanes Brwydr Waterloo|Hanes Brwydr Waterloo gan Hugh Humphreys, Caernarfon]] #[[Galar gan, er coffadwriaeth am y ddamwain yn ngwaith glo Landshipping Chwefror 14eg, 1844]] #[[Galargan ar ol y Mochyn Du]] #[[Baledi-Cwynfan y Morwr a Deio Bach]] #[[Marwnad er coffadwriaeth am y diweddar Barch John Elias]] #[[William Morgan, Pant, Dowlais (Trysorfa y Plant)]] #[[Hen Fibl Fawr fy Mam]] #[[Tanchwa ofnadwy yn Abersychan]] #[[Y Ffeiriau Hynotaf yn Ddeuddeg Sir Cymru]] #[[Henry Kirke White (Trysorfa y Plant Ebrill 1891)]] #[[Mynwy yng Nghymru (Cymru Cyf X Rhif 57)]] #[[Rhanau o'r Corff (Fanny Edwards)]] #[[Thomas Matthews, Cymru, Chwefror 1917]] #[[Huw Morus—Dadorchuddiad Ei Golofn Goffadwriaethol, Pont Y Meibion, Awst 26 1909]] #[[Owain Aran (erthyglau Cymru 1909)]] # [[Lewys Aran (Cymru Tachwedd 1918)]] #[[Owen R Lewis (Glan Cymerig) Perl y Plant 1910]] #[[John Puleston Jones (Trysorfa y Plant 1906)]] #[[Dafydd Jones o Gaio (Cymru 1898)|Dafydd Jones o Gaio (Cymru 1898) gan David Cunllo Davies]] #[[Fel y gwelais Arglwyddes Llanofer]] #[[Ioan Madog (Cymru 1896)]] #[[Llofruddiaeth Thomas Watkins gan Benjamin Jones, Aberdâr 1866]] # [[Ròseen-Dhu|Ròseen-Dhu gan William Sharp (Fiona Macleod) wedi'i gyfieithu gan Owen Griffith Owen (Alafon)]] #[[Son-days (Henry Vaughan)|Son-days gan Henry Vaughan wedi'i gyfieithu gan Robert David Rowland (Anthropos)]] #[[Can Coffadwriaethol Tanymarian|Can Coffadwriaethol Tanymarian gan John Henry Hughes (Ieuan o Leyn)]] #[[Morwynion Glan Meirionydd|Morwynion Glan Meirionydd gan Lewis Morris (Llewelyn Ddu o Fôn)]] #[[A Poison Tree gan William Blake|A Poison Tree gan William Blake wedi'i gyfieithu gan John Jenkins (Gwili)]] #[[Dewi Idris (Cymru 1899)|Dewi Idris (Cymru 1899) gan Carneddog]] #[[John Jones (Ioan Eifion) Cymru 1896]] #[[Cwyn Lewis Rees a'i chwaer Ann am eu halltuddiaeth am ladrad yn Nolgellau|Cwyn Lewis Rees a'i chwaer Ann am eu halltuddiaeth am ladrad yn Nolgellau gan John Jones (Pyll)]] #[[Llofruddiaeth Caerfyrddin, Thomas yn cael ei grogi]] #[[Baled am drychineb gwaith glo Dinas y Cymer, Pontypridd, 1844]] #[[Baled am bechod William Evan, Trefddyn (1737)]] {{Div col end}} ==Wedi eu cyhoeddi heb sgan== #[[Hanes Cymru O M Edwards Cyf II]] #[[Pascon Agan Arluth]] #[[Cyfieithiadau o gerddi i'r Gymraeg]] #[[Y Tri Brenin o Gwlen]] ==Wedi eu prawfddarllen heb eu cyhoeddi== # [[Enwogion Ceredigion]] ==Rhannau wedi eu cyhoeddi== #[[Enwogion Sir Aberteifi]] 13/187 #[[Geiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru 1867-Cyf I]] 31/683 ==Angen eu prawfddarllen== {{Div col}} #[[Indecs:Y Llyfrgell yng Nghymru ac Efrydiau Cymreig.djvu]] #[[Indecs:Addysg Wledig yng Nghymru (1948).djvu]] #[[Indecs:Y Cwrs Addysg a'r Gymdeithaqs yng Nghymru.djvu]] #[[Indecs:Blodau'r Gynghanedd.djvu]] #[[Indecs:Rhwng Gwg a Gwên.djvu]] #[[Indecs:Llyfr y Ddau Dwyll.djvu]] #[[Indecs:Llyfr y Ddau Brawf.djvu]] #[[Indecs:Llyfr y Dyn Pren.djvu]] #[[Indecs:Llyfr Pawb.djvu]] #[[Indecs:Album Aberhonddu.djvu]] #[[Indecs:Beirdd a Bardd-rin Cymru Fu.djvu]] #[[Indecs:John Jones (Ioan Eifion) Cymru 1896.djvu]] #[[Indecs:Dafydd ab Gwilym o Fuallt.djvu]] #[[Indecs:John Wesley, ei fywyd a'i llafur.djvu]] (angen ei ail lwytho) #[[Indecs:Caniadydd 1841.djvu]] #[[Indecs:Archaeologia Lleynensis.djvu]] #[[Indecs:Y Gestiana.djvu]] #[[Indecs:Bywgraffiad y Parch Thos Richard Abergwaen.djvu]] #[[Indecs:Camrau mewn grammadeg Cymreig (IA camraumewngramma00apiw).pdf]] #[[Indecs:Caniadau Cymru.djvu]] #[[Indecs:Caniadau Hiraethog.djvu]] #[[Indecs:Caniadau John Morris-Jones.djvu]] #[[Indecs:Casgliad o ganeuon Cymru.pdf]] #[[Indecs:Ceinion Emrys.djvu]] #[[Indecs:Yr Ysgol Farddol.djvu]] #[[Indecs:Ystorya de Carolo Magno o Lyfr Coch Hergest.djvu]] #[[Indecs:Ystyron Enwau ym Mhlwyfi Towyn, Llangelynin, Llanegryn etc.pdf]] #[[Indecs:Cofiant a Gweithiau Ieuan Gwynedd.djvu]] #[[Indecs:Cofiant a gweithiau Risiart Ddu o Wynedd.djvu]] #[[Indecs:Cofiant a Phregethau Robert Roberts, Clynnog.djvu]] #[[Indecs:Cofiant Ann Griffiths gynt o Dolwar Fechan.pdf]] #[[Indecs:Cofiant James Davies Radnor O.djvu]] #[[Indecs:Cofiant Thomas Gee.djvu]] #[[Indecs:Cofiant y Parchedig John Jones Talsarn.djvu]] #[[Indecs:Cofiant y Parchedig William Evans, Tonyrefail.djvu]] #[[Indecs:Cwm Glo.djvu]] #[[Indecs:Cyfystyron y gymraeg - sef y casgliad buddugol yn Eisteddfod Genhedlaethol Gwrecsam, 1888 (IA cyfystyronygymra00jone).pdf]] #[[Indecs:Cymru Owen Jones Cyf I.pdf]] #[[Indecs:Cymru Owen Jones Cyf II.pdf]] #[[Indecs:Dafydd Dafis sef Hunangofiant Ymgeisydd Seneddol.djvu]] #[[Indecs:Dr W Owen Pughe.pdf]] #[[Indecs:Drych y Prif Oesoedd 1884.djvu]] #[[Indecs:Drych y Prif Oesoedd 1902.djvu]] #[[Indecs:Emynau a'u Hawduriaid.djvu]] #[[Indecs:Enwogion y Ffydd Cyf I.pdf]] #[[Indecs:Enwogion y Ffydd Cyf II.pdf]] #[[Indecs:Er mwyn Iesu - pregethau, &c t (IA ermwyniesupreget00jone).pdf]] #[[Indecs:Ffynnonloyw.djvu]] #[[Indecs:Geiriadur bywgraffyddol o enwogion cymru 1867-Cyf I.djvu]] #[[Indecs:Geiriadur Bywgraffyddol o Enwogion cymru Cyf II.pdf]] #[[Indecs:Geiriadur Cymraeg a Saesneg Byr, Cyfres y Fil.pdf]] #[[Indecs:Geiriadur ysgrythyrol- yn cynnwys hanesiaeth, duwinyddiaeth, athroniaeth ... (IA geiriadurysgryt03chargoog).pdf]] #[[Indecs:Geirlyfr bywgraffiadol o enwogion Cymru 1870.pdf]] #[[Indecs:Gwaith barddonol Islwyn - 1832-1878 (IA gwaithbarddonoli00islw).pdf]] #[[Indecs:Gwaith Caledfryn.pdf]] #[[Indecs:Gwaith Glan y Gors.djvu]] #[[Indecs:Gwaith Lewis Glyn Cothi.djvu]] #[[Indecs:Gweithiau Barddonol a Rhyddieithol Ieuan Gwynedd.djvu]] #[[Indecs:Gweithiau William Pant-y-Celyn, cyfrol 1 (IA pantycelyn gweithiau1).pdf]] #[[Indecs:Gweithiau William Pant-y-Celyn, cyfrol 2 (IA pantycelyn gweithiau2).pdf]] #[[Indecs:Gwersi Mewn Llysieueg.djvu]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 01.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 02.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 03.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 04.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 05.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 06.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 07.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 08.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 09.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 10.pdf]] #[[Indecs:Hanes Annibyniaeth ym Mhlwyf Ffestiniog.pdf]] #[[Indecs:Hanes Cymru America.djvu]] #[[Indecs:Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf]] #[[Indecs:Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 3.pdf]] #[[Indecs:Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 4.pdf]] #[[Indecs:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf V.djvu]] #[[Indecs:Hanes Llenyddiaeth Gymreig o 1320 hyd 1650.pdf]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Bangor.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Bethesda.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Dinorwig.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Dyffryn Clwyd-Dosbarth Rhuthin.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf III.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Liverpool Cyf I.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Liverpool Cyf II.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Sir Fflint.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Sir Gaerfyrddin.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth yn Nosbarth Trefffynon 1750-1910.djvu]] #[[Indecs:Hanes Morganwg (Dafydd Morganwg).djvu]] #[[Indecs:Hanes Plwyf Ffestiniog.djvu]] #[[Indecs:Hanes Plwyf Llandyssul.djvu]] #[[Indecs:Hanes Plwyf Llanegryn.pdf]] #[[Indecs:Helyntion Bywyd Hen Deiliwr.djvu]] #[[Indecs:Howel Harris yn Llundain.djvu]] #[[Indecs:Hunangofiant Rhys Lewis, Gweinidog Bethel.pdf]] #[[Indecs:Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid.pdf]] #[[Indecs:Iolo Morganwg (Cadrawd).pdf]] #[[Indecs:Llenyddiaeth y Cymry - llawlyfr i efrydwyr.djvu]] #[[Indecs:Llyfr emynau (IA llyfrem00jone).pdf]] #[[Indecs:Llyfr Emynau MC a MW 1930.pdf]] #[[Indecs:Llyfr Gloywi Cymraeg.pdf]] #[[Indecs:Llyfr Pawb ar Bob-peth.pdf]] #[[Indecs:Llyfr y Tri Aderyn.pdf]] #[[Indecs:Llynnoedd Llonydd.djvu]] #[[Indecs:Megys Trwy Dan.djvu]] #[[Indecs:Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011.pdf]] #[[Indecs:Methodistiaeth Cymru Cyfrol II.djvu]] #[[Indecs:Methodistiaeth Cymru Cyfrol III.djvu]] #[[Indecs:Methodistiaeth Dwyrain Meirionydd.pdf]] #[[Indecs:Methodistiaeth Môn.pdf]] #[[Indecs:Methodistiaeth yn Nosbarth Colwyn Bay.djvu]] #[[Indecs:O'r Bala i Geneva.djvu]] #[[Indecs:Odl a Chynghanedd.djvu]] #[[Indecs:Orgraff yr Iaith Gymraeg (adroddiad 1928).djvu]] #[[Indecs:Oriau'r Hwyr.pdf]] #[[Indecs:Penillion ystyriol rhagorol yn dangos nad oes ag na fy ag na fydd dim waeth na phechod, pob meddwl, gair a gweithred croes i ewyllys Duw a elwir yn bechod (IA wg35-1-172).pdf]] #[[Indecs:Pigion Englynion Fy Ngwlad Casgliad 1.djvu]] #[[Indecs:Pigion Englynion Fy Ngwlad Casgliad 2.djvu]] #[[Indecs:Prif Emynwyr Cymru.pdf]] #[[Indecs:Prydnawngwaith y Cymry.djvu]] #[[Indecs:Red Book of Hergest - Jesus College MS 111.djvu]] #[[Indecs:Robert Owen Apostol Llafur Cyf 1.djvu]] #[[Indecs:Robert Owen, Apostol Llafur, Cyf II.pdf]] #[[Indecs:Taith y pererin darluniadol.pdf]] #[[Indecs:Tecel gan Gabriel Parry, cyhoeddwyd yn 1854.pdf]] #[[Indecs:Tecel gan Gabriel Parry.pdf]] #[[Indecs:Teithiau yng Nghymru Pennant.pdf]] #[[Indecs:Testament Newydd (1894).djvu]] #[[Indecs:Testament Newydd ein Harglwydd a'n Hiachawdwr Iesu Grist.djvu]] #[[Indecs:Traethodau ac Areithiau R J Derfel.pdf]] #[[Indecs:Twm o'r Nant Cyf I.pdf]] #[[Indecs:Wil Brydydd y Coed.pdf]] #[[Indecs:Y Beibl (Argraffiad Caergrawnt 1891).djvu]] #[[Indecs:Y Bibl Cyssegr-Lan (BFBS 1861).pdf]] #[[Indecs:Y Bywgraffydd Wesleyaidd.djvu]] #[[Indecs:Y Digrifwr Cymraeg.djvu]] #[[Indecs:Y Mabinogion Cymreig-sef, Chwedlau rhamantus yr hen Gymry.pdf]] #[[Indecs:Y Monwyson.djvu]] #[[Indecs:Y Pigion.djvu]] #[[Indecs:Y tadau methodistaidd Cyf II.djvu]] #[[Indecs:Y trydydd cynyg Mynyddog.djvu]] #[[Indecs:Yr ail Gynnyg, Mynyddog.djvu]] #[[Indecs:Yr athrawes o ddifrif.pdf]] #[[Indecs:Yr Efengyl yn ol Ioan XI-XXI (Esboniad 1931).djvu]] #[[Indecs:Yr Iaith Gymraeg 1785 1885 1985.djvu]] #[[Indecs:A pocket dictionary, Welsh-English.djvu]] #[[Indecs:Aleluia - neu, lyfr o hymnau (IA aleluianh00will).pdf]] #[[Indecs:Argraphiad newydd o eiriadur beiblaidd (IA argraphiadnewydd00browuoft).pdf]] {{Div col end}} ==Angen testun cyfansawdd== {{Div col}} #[[Gwaith Ann Griffiths]] #[[Gwaith John Davies]] #[[Gwaith John Hughes]] #[[Gwaith S.R.]] #[[Gwaith Thomas Griffiths]] #[[Hanes bywyd Thomas Edwards bardd gynt o'r Nant]] #[[Hanes Bywyd Thomas Williams, Capelulo]] #[[Hanes Cymru O M Edwards Cyf II]] #[[Hanes llenyddiaeth ac enwogion Llanllechid a Llandegai]] #[[Oll synnwyr pen Kembero ygyd]] #[[Penillion Telyn Llyfrau'r Ford Gron]] {{Div col end}} <br> ==Wedi sganio efo peiriant Wiki UK== ■ Wedi cyhoeddi ▲ Rhannau wedi eu cyhoeddi ●Problemau cyhoeddi {{Div col}} #[[Indecs:Toriad y Wawr.djvu]]■ #[[Indecs:O Gylch Carn Fadrig.djvu]]■ #[[Indecs:Gŵr y Dolau.djvu]]■ #[[Indecs:Y Ddeddf Uno 1536.djvu]]■ #[[Indecs:Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol II.djvu]]■ #[[Indecs:Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I.djvu]]■ #[[Indecs:Rhwng Rhyfeloedd.djvu]]■ #[[Indecs:Ceulan y Llyn Du.djvu]]■ #[[Indecs:Blacmel.djvu]]■ #[[Indecs:David Lloyd George (E M Humphreys).djvu]]■ #[[Indecs:Dychweledigion (Ibsen).djvu]]■ #[[Indecs:Yng Ngwlad y Gwyddel.djvu]]■ #[[Indecs:Y Wers Olaf.djvu]]■ #[[Indecs:Dal y Lleidr (drama).djvu]]■ #[[Indecs:Tudur Aled (JMJ).djvu]]■ #[[Indecs:Dan Lenni'r Nos.djvu]]■ #[[Indecs:Llofrudd yn y Chwarel.djvu]]■ #[[Indecs:Dyddlyfr 1941.djvu]]■ #[[Indecs:Mêt y Mona.djvu]]■ #[[Indecs:Siaced Fraith.djvu]]■ #[[Indecs:Cofeb y Dewrion (Heroes'Memorial) Bangor 1914-18.djvu]]■ #[[Indecs:Dirwyn Edafedd.djvu]]■ #[[Indecs:Llen gwerin Sir Gaernarfon.djvu]]■ #[[Indecs:Beibl Plant Ysgol.djvu]] #[[Indecs:Drain a Blodau.djvu]]■ #[[Indecs:Yr Hen Gyrnol.djvu]]■ #[[Indecs:Ceiriog (Darlith y BBC 1939).pdf]]■ #[[Indecs:Addoli (Y Ddarlith Davies 1935).djvu]]■ #[[Indecs:Cerddi'r Bugail.djvu]]■ #[[Indecs:Ynys y Trysor.djvu]]■ #[[Indecs:Cerddi Edern a Cherddi Eraill.djvu]]■ #[[Indecs:Cymru'r Oesau Canol.djvu]]■ #[[Indecs:Hen Ffrindiau.djvu]]■ #[[Indecs:Drysau Eraill.djvu]]■ #[[Indecs:Tir y Dyneddon.djvu]]■ #[[Indecs:O Gors y Bryniau.djvu]]■ #[[Indecs:Y Drws Agored.djvu]]■ #[[Indecs:Blodau'r Gynghanedd.djvu]] #[[Indecs:Yr Ysgol Gymraeg.djvu]]■ #[[Indecs:Pentre'r plant.djvu]]■ #[[Indecs:Straeon Gwerin Affrica.djvu]]■ #[[Indecs:Gwilym a Benni Bach.djvu]]■ #[[Indecs:Blagur y Gwanwyn a Chaneuon Ereill.djvu]]■ #[[Indecs:Goronwy ar Grwydr 1, Italia Dlos.djvu]]■ #[[Indecs:Hunangofiant Tomi.djvu]]■ #[[Indecs:Beirdd a Bardd-rin Cymru Fu.djvu]] #[[Indecs:Hanes Gwareiddiad.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Bywyd Dic Aberdaron Twm o'r Nant.djvu]]■ #[[Indecs:Am dro i Fadagascar.djvu]]■ #[[Indecs:Elfennau Beirniadaeth Lenorol.djvu]]■ #[[Indecs:Caniadau Gwili.djvu]]■ #[[Indecs:Caniadau (T. Gwynn Jones).djvu]]■ #[[Indecs:Yng Ngwres y Dydd.djvu]]■ #[[Indecs:Y Fainc Sglodion.djvu]]■ #[[Indecs:Cathlau Bore a Nawn.djvu]]■ #[[Indecs:Derwyn neu Pob Pant a Gyfodir (Nofel).djvu]]■ #[[Indecs:Ceinion Llenyddiaeth Cymreig Llyfr 2.djvu]] #[[Indecs:Anturiaethau Robinson Crusoe.djvu]]■ #[[Indecs:Nansi'r Dditectif.djvu]]■ #[[Indecs:Nedw (llyfr).djvu]]■ #[[Indecs:Ystoriau Siluria.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Porthmadog ei Chrefydd a'i henwogion.djvu]]■ #[[Indecs:Teulu Bach Nantoer.djvu]]■ #[[Indecs:Orgraff yr Iaith Gymraeg (adroddiad 1928).djvu]] #[[Indecs:Ceiriog a Mynyddog.djvu]]■ #[[Indecs:Bro fy Mebyd a Chaniadau Eraill.djvu]]■ #[[Indecs:Branwen Ferch Llyr (Tegla).djvu]]■ #[[Indecs:Rhys Llwyd y Lleuad.djvu]]■ #[[Indecs:Oriau Gydag Enwogion.djvu]]■ #[[Indecs:Prif Feirdd Eifionydd.djvu]]■ #[[Indecs:Y Lleian Lwyd.pdf]]■ #[[Indecs:Storïau o Hanes Cymru cyf I.djvu]]■ #[[Indecs:Meini Gwagedd.djvu]]■ #[[Indecs:Breuddwyd Pabydd Wrth Ei Ewyllys Cyf I.pdf]]■ #[[Indecs:Breuddwyd Pabydd Wrth Ei Ewyllys Cyf II.djvu]]■ #[[Indecs:Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf I.djvu]]■ #[[Indecs:Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf II.djvu]]■ #[[Indecs:Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf III.djvu]]■ #[[Indecs:Blodau Drain Duon.djvu]]■ #[[Indecs:Bugail y Bryn.djvu]]■ #[[Indecs:Y Wen Fro.djvu]]■ #[[Indecs:Ffynnonloyw.djvu]]● #[[Indecs:Breuddwydion Myfanwy.djvu]]■ #[[Indecs:Beryl.djvu]]■ #[[Indecs:Fy Mhererindod Ysbrydol.djvu]]■ #[[Indecs:Patrymau Gwlad.djvu]]■ #[[Indecs:Pererindod Heddwch.djvu]]■ #[[Indecs:Profiadau Pellach 01.djvu]]■ #[[Indecs:Tan yr Enfys.djvu]]■ #[[Indecs:Ysgrifau Puleston.djvu]]■ #[[Indecs:Cofiant y Parch David Adams (Hawen).djvu]]■ #[[Indecs:Ceinion Llenyddiaeth Cymreig Cyf I.djvu]]■ #[[Indecs:Cofiant Watcyn Wyn.djvu]]■ #[[Indecs:Cofiant D Emlyn Evans.djvu]]■ #[[Indecs:Humphrey Jones a Diwygiad 1859.djvu]]■ #[[Indecs:Cofiant Dr. Joseph Parry Mus. Doc. (1841-1903).djvu]]■ #[[Indecs:Gwreichion y Diwygiadau.djvu]]■ #[[Indecs:Erthyglau, Pregethau a Chaniadau.djvu]]■ #[[Indecs:Ysgrifau (John Breese Davies).djvu]]■ #[[Indecs:Gwrid y Machlyd.djvu]]■ #[[Indecs:Cyfrol Goffa Richard Bennett.djvu]]■ #[[Ysgrifau (Dewi Emrys)]]■ #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf I.pdf]]■ #[[Indecs:Robert Owen, Apostol Llafur, Cyf II.pdf]] #[[Indecs:Canmlwyddiant Wesleyaeth Gymreig.pdf]]■ #[[Indecs:Yn y Wlad.pdf]]■ #[[Indecs:Hanes Plwyf Llanegryn.pdf]] #[[Indecs:Hanes Mynachdai.pdf]]■ #[[Indecs:Cerddi Hanes.pdf]]■ #[[Indecs:Beirdd y Bala.pdf]]■ #[[Indecs:Noson o Farug.pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith Joshua Thomas.pdf]]■ #[[Indecs:Plant y Goedwig.djvu]]■ #[[Indecs:Llyfr Del (OME).pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith Dewi Wyn.djvu]]■ #[[Indecs:Brethyn Cartref.pdf]]■ #[[Indecs:Eben Fardd (Ab Owen).pdf]]■ #[[Indecs:Methodistiaeth Dwyrain Meirionydd.pdf]] #[[Indecs:Gwaith Gwilym Marles.pdf]]■ #[[Indecs:Ieuan Glan Geirionydd (Cyfres y Fil).pdf]]■ #[[Indecs:O Law i Law.pdf]]■ #[[Indecs:Cwm Eithin.djvu]]■ #[[Indecs:Gwaith Huw Morus.pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith Iolo Goch.djvu]]■ #[[Indecs:Ceris y Pwll.pdf]]■ #[[Indecs:Yr Ogof.pdf]]■ #[[Indecs:Penillion Telyn.pdf]]■ #[[Indecs:Llyfr Owen.pdf]]■ #[[Indecs:Seren Tan Gwmwl.djvu]]■ #[[Indecs:Llyfr Haf.pdf]]■ #[[Indecs:Tro Trwy'r Wig.pdf]]■ #[[Indecs:Tro i'r De.pdf]]■ #[[Indecs:Yr Hwiangerddi (O M Edwards).pdf]]■ #[[Indecs:Y Gelfyddyd Gwta.pdf]]■ #[[Indecs:Rhyfeddodau'r Cread.pdf]]■ #[[Indecs:Ar y Groesffordd.pdf]]■ #[[Indecs:Tom Ellis Gwladgarwr a Gwleidydd.pdf]]■ #[[Indecs:Wat Emwnt.pdf]]‎■ #[[Indecs:Daffr Owen.pdf]]■ #[[Indecs:Y Geilwad Bach.pdf]]■ #[[Indecs:Lewsyn yr Heliwr 01.pdf]]‎■ #[[Indecs:Cofiant David Davies, Bermo.pdf]]‎■ #[[Indecs:Ystyron Enwau ym Mhlwyfi Towyn, Llangelynin, Llanegryn etc.pdf]] #[[Indecs:Gwaith Sion Cent.pdf]]■ #[[Indecs:Rhobat Wyn.pdf]]■ #[[Indecs:Prif Emynwyr Cymru.pdf]] #[[Indecs:Dafydd Jones o Drefriw (1708-1785).pdf]]■ #[[Indecs:Iolo Morganwg (Cadrawd).pdf]] #[[Indecs:Diwrnod yn Nolgellau.pdf]]■ #[[Indecs:Hanes Annibyniaeth ym Mhlwyf Ffestiniog.pdf]]●(angen ei ail sganio) #[[Indecs:Dechreuad a Chynydd y Methodistiaid Calfinaidd yn Abergele, Pensarn etc.pdf]]■ #[[Indecs:Cerrig y Rhyd.pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith yr Hen Ficer.pdf]]■ #[[Indecs:Capelulo (Elfyn).pdf]]■ #[[Indecs:Dr W Owen Pughe.pdf]] #[[Indecs:Gwaith Owen Gruffydd o Lanystumdwy.djvu]] #[[Indecs:Gwaith Hugh Jones, Maesglasau.pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith Goronwy Owen Cyf II.djvu]]■ #[[Indecs:Gwaith Edward Richard.pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith Ieuan Brydydd Hir.pdf]]■ #[[Indecs:Y Cychwyn.djvu]]■ #[[Indecs:Llyfr Emynau MC a MW 1930.pdf]]● #[[Indecs:Tro Trwy'r Gogledd.pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith Robert Owen (Bardd y Môr).pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith Glan y Gors.djvu]] #[[Indecs:Hanes Plwyf Ffestiniog.djvu]] #[[Indecs:Beirdd y Berwyn 1700-1750.djvu]]■ #[[Indecs:Robert Owen Apostol Llafur Cyf 1.djvu]] #[[Indecs:Gwaith Edward Morus.djvu]] #[[Indecs:Brut y Tywysogion Cyfres y Fil.djvu]]■ #[[Indecs:Ap-Vychan-CyK.djvu]]■ #[[Indecs:Cyfrinach y Dwyrain.djvu]]■ #[[Indecs:Ysgolfeistriaid Mr Charles o'r Bala.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Caernarvon.djvu]]■ #[[Indecs:Gwaith Goronwy Owen Cyf I.djvu]]■ #[[Indecs:Drych y Prif Oesoedd Ab Owen.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Methodistiaid Arfon-Waenfawr.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Clynnog.djvu]]■ #[[Indecs:Trwy India'r Gorllewin.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf III.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf II.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Bethesda.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Dinorwig.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Bangor.djvu]] #[[Indecs:Methodistiaeth yn Nosbarth Colwyn Bay.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Liverpool Cyf I.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Liverpool Cyf II.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Sir Gaerfyrddin.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Dyffryn Clwyd-Dosbarth Rhuthin.djvu]] #[[Indecs:Brithgofion.djvu]]■ #[[Indecs:Profedigaethau Enoc Huws (Addasiad 1939).djvu]]■ #[[Indecs:Yr Hynod William Ellis Maentwrog.djvu]]■ #[[Indecs:Ifor Owen.djvu]]■ #[[Indecs:Syr Owen M Edwards Detholiad o'i Ysgrifau.djvu]]■ #[[Indecs:Storïau Mawr y Byd.djvu]]■ #[[Indecs:Geraint ac Enid a Chaniadau Eraill.djvu]]■ #[[Indecs:Sŵn y Gwynt Sy'n Chwythu.pdf]]■ #[[Indecs:Cwm Glo.djvu]] #[[Indecs:Llwyn Hudol.djvu]]■ #[[Indecs:Cofiant Cadwaladr Jones, Dolgellau.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Sir Fflint.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth yn Nosbarth Trefffynon 1750-1910.djvu]] #[[Indecs:Chwalfa.djvu]]■ #[[Indecs:Barddoniaeth Goronwy Owen (gol Llyfrbryf).djvu]]■ #[[Indecs:I'r Aifft ac yn Ol.djvu]]■ #[[Indecs:Cerddoriaeth yng Nghymru (Cyfres Pobun).djvu]]■ #[[Indecs:Howel Harris yn Llundain.djvu]] #[[Indecs:Ymadawiad Arthur a Chaniadau Eraill.djvu]]■ #[[Indecs:Gwlad y Gan a Chaniadau Eraill.djvu]]■ #[[Indecs:Manion.djvu]]■ #[[Indecs:Astudiaethau T Gwynn Jones.djvu]]■ #[[Indecs:Dyddgwaith.djvu]]■ #[[Indecs:Cymeriadau T. Gwynn Jones.djvu]]■ #[[Indecs:Y Trefedigaethau.djvu]]■ #[[Indecs:Caniadau Cymru.djvu]] #[[Indecs:Odl a Chynghanedd.djvu]] #[[Indecs:Cerddi'r Bwthyn.djvu]]■ #[[Indecs:Emynau a'u Hawduriaid.djvu]] #[[Indecs:Bugail Geirf Lorraine.djvu]]■ #[[Indecs:David Williams y Piwritan.djvu]]■ #[[Indecs:Telynegion (Silyn).djvu]]■ #[[Indecs:Ffrwythau Dethol.djvu]]■ #[[Indecs:Trystan ac Esyllt.djvu]]■ #[[Indecs:Gwersi Mewn Llysieueg.djvu]]● (tudalenau ar goll) #[[Indecs:Y Cwm Unig a Chaniadau Eraill.djvu]]■ #[[Indecs:Siôn Gymro.djvu]]■ #[[Indecs:Rhamant Bywyd Lloyd George.djvu]]■ #[[Llio Plas y Nos|Llio Plas y Nos gan R Silyn Roberts]]■ #[[Indecs:Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol II.djvu]]■ #[[Indecs:Caniadau'r Allt.djvu]]■ #[[Indecs:Dafydd Dafis sef Hunangofiant Ymgeisydd Seneddol.djvu]] #[[Indecs:Diwygwyr Cymru.djvu]]■ #[[Indecs:Gwaith William Ambrose (Emrys).djvu]]■ #[[Indecs:Blagur Awen Ben Bowen.djvu]]■ #[[Indecs:Ceinion Emrys.djvu]]● (angen ail sganio) #[[Indecs:Cadeiriau Enwog.djvu]]■ #[[Indecs:Catia Cwta.djvu|Catiau Cwta]]■ #[[Indecs:Yr Awen Barod.djvu]]■ #[[Indecs:Yr Efengyl yn ol Ioan XI-XXI (Esboniad 1931).djvu]] #[[Indecs:Bywyd Ieuan Gwynedd Ganddo Ef Ei Hun.djvu]]■ #[[Indecs:Chydig ar Gof a Chadw.djvu]]■ #[[Indecs:Roosevelt.djvu]] #[[Indecs:Llinell neu Ddwy.djvu]]■ #[[Indecs:Telyn Bywyd.djvu]]■ #[[Indecs:Oriau yn y Wlad.djvu]]■ #[[Indecs:Cofiant Hwfa Môn.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 1.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf V.djvu]] #[[Indecs:Yr Hen Lwybrau.djvu]]■ #[[Indecs:Y Pennaf Peth.djvu]]■ #[[Indecs:Atgofion am Dalysarn.djvu]]■ #[[Indecs:Dan Gwmwl (Awena Rhun).djvu]]■ #[[Indecs:Salm i Famon a Marwnad Grey.djvu]]■ {{Div col end}} ===Saesneg=== #[https://en.wikisource.org/wiki/Index:The_History_of_The_Great_European_War_Vol_1.pdf The History of The Great European War Vol 1] #[https://en.wikisource.org/wiki/Index:The_History_of_the_Great_European_War_Vol_II.pdf The History of The Great European War Vol II] #[https://en.wikisource.org/wiki/Index:The_History_of_the_Great_European_War_Vol_III.pdf The History of The Great European War Vol III] #[https://en.wikisource.org/wiki/Index:The_History_of_the_Great_European_War_Vol_IV.djvu/Index:The History of the Great European War Vol IV.djvu] #[https://en.wikisource.org/wiki/Index:Kalendars_of_Gwynedd.pdf Kalendars of Gwynedd] #[https://en.wikisource.org/wiki/Index:Speeches_and_addresses_by_the_late_Thomas_E_Ellis_M_P.pdf Speeches and addresses by the late Thomas E. Ellis M.P. ] 59m70pdtwaz90hlgkd1nrqgv6sftc4n 161723 161722 2026-03-30T15:26:10Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi sganio efo peiriant Wiki UK */ 161723 wikitext text/x-wiki ==Wedi eu Cyhoeddi== {{Div col}} #[[Yr Argyfwng|Yr Argyfwng gan William Ambrose Bebb]] #[[Toriad y Wawr|Toriad y Wawr gan Morris Thomas, Dolwyddelan]] #[[Plant y Goedwig|Plant y Goedwig gan Moelona]] #[[O Gylch Carn Fadrig|O Gylch Carn Fadrig gan John Humphreys (Wmffra Cyfeiliog)]] #[[Gwreichion y Diwygiadau|Gwreichion y Diwygiadau gan Carneddog]] #[[Cofiant David Davies, Bermo|Cofiant David Davies, Bermo gan William Jones, Lerpwl]] #[[Gŵr y Dolau|Gŵr y Dolau gan William Llewelyn Williams]] #[[Y Ddeddf Uno 1536|Y Ddeddf Uno 1536 gol William Ambrose Bebb]] #[[Cerdd Allwyn|Cerdd Allwyn gan Edward Roberts (Iorwerth Glan Aled)]] #[[Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol II|Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol II gan Edward Morgan Humphreys]] #[[Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I|Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I gan Edward Morgan Humphreys]] #[[Robert Dafydd, Brynengan ei Hanes a'i Hynodion|Robert Dafydd, Brynengan ei Hanes a'i Hynodion gan Henry Hughes, Bryncir]] #[[Geraint ac Enid a Chaniadau Eraill|Geraint ac Enid a Chaniadau Eraill gan J. Machreth Rees]] #[[Clasuron Rhyddiaith Cymru|Clasuron Rhyddiaith Cymru gan Edward Edwards, Aberystwyth]] #[[Diliau Meirion Cyf II|Diliau Meirion Cyf II gan Morris Davies (Meurig Ebrill)]] #[[Rhwng Rhyfeloedd|Rhwng Rhyfeloedd gan E Morgan Humphreys]] #[[Ceulan y Llyn Du|Ceulan y Llyn Du gan E Morgan Humphreys]] #[[Blacmel|Blacmel gan John Pierce]] #[[David Lloyd George (E M Humphreys)|David Lloyd George gan E Morgan Humphreys]] #[[Dychweledigion (Ibsen)|Dychweledigion (Ibsen) cyf gan T Gwynn Jones]] #[[Llen Gwerin Sir Gaernarfon|Llen Gwerin Sir Gaernarfon gan John Jones (Myrddin Fardd)]] #[[Yng Ngwlad y Gwyddel|Yng Ngwlad y Gwyddel gan John Morgan Edwards]] #[[Y Wers Olaf|Y Wers Olaf gan Alphonse Daudet cyf Moelona]] #[[Dal y Lleidr (drama)|Dal y Lleidr (drama) gan Joseph Jenkins]] #[[Tudur Aled (JMJ)|Tudur Aled gan John Morris-Jones]] #[[Dan Lenni'r Nos|Dan Lenni'r Nos gan John Pierce]] #[[Llofrudd yn y Chwarel|Llofrudd yn y Chwarel gan E Morgan Humphreys]] #[[Dyddlyfr 1941|Dyddlyfr 1941 gan W Ambrose Bebb]] #[[Elfennau Beirniadaeth Lenorol|Elfennau Beirniadaeth Lenorol gan Joseph Harry]] #[[Yr Ysgol Gymraeg|Yr Ysgol Gymraeg gan Owen Jones Owen]] #[[Mêt y Mona|Mêt y Mona gan Robert Lloyd Jones]] #[[Coffhad am Y Parch Daniel Rowlands|Coffhad am Y Parch Daniel Rowlands gan John Owen, Thrussington]] #[[Diwygwyr Cymru|Diwygwyr Cymru gan Beriah Gwynfe Evans]] #[[Manion|Manion gan T. Gwynn Jones]] #[[Hen Ffrindiau|Hen Ffrindiau gan Edward Tegla Davies]] #[[Gwaith William Ambrose (Emrys)|Gwaith William Ambrose (Emrys) gol O. M. Edwards]] #[[Siaced Fraith|Siaced Fraith gan Elizabeth Williams]] #[[Cofiant Owen Owens, Cors y Wlad|Cofiant Owen Owens, Cors y Wlad gan Henry Hughes, Bryncir]] #[[Llwyn Hudol|Llwyn Hudol gan Hugh Emyr Davies (Emyr)]] #[[Cofeb y Dewrion (Heroes' Memorial) Bangor 1914-18|Cofeb y Dewrion (Heroes' Memorial) Bangor 1914-18 gan William John Owen (Afallon)]] #[[Cofiant y Parch David Adams (Hawen)|Cofiant y Parch David Adams (Hawen) gan Evan Keri Evans a William Pari Huws]] #[[Erthyglau, Pregethau a Chaniadau|Erthyglau, Pregethau a Chaniadau gan John John Roberts (Iolo Caernarfon)]] #[[Trystan ac Esyllt a Chaniadau Eraill|Trystan ac Esyllt a Chaniadau Eraill gan R Silyn Roberts]] #[[Blagur Awen Ben Bowen|Blagur Awen Ben Bowen gan David Bowen (Myfyr Hefin)]] #[[Tir y Dyneddon|Tir y Dyneddon gan Edward Tegla Davies]] #[[Dirwyn Edafedd|Dirwyn Edafedd gan Elizabeth Williams]] #[[Drain a Blodau|Drain a Blodau gan Arthur Morgan]] #[[Cymru'r Oesau Canol|Cymru'r Oesau Canol gan Robert Richards]] #[[Addoli (Y Ddarlith Davies 1935)|Addoli (Y Ddarlith Davies 1935) gan Moelwyn]] #[[Yr Hen Gyrnol|Yr Hen Gyrnol gan Evan Isaac]] #[[Ceiriog (Darlith y BBC 1939)|Ceiriog (Darlith y BBC 1939) gan W. J Gruffydd]] #[[Yr Haf a Cherddi Eraill|Yr Haf a Cherddi Eraill gan R. Williams Parry]] #[[Cerddi'r Bugail|Cerddi'r Bugail gan Hedd Wyn]] #[[Ynys y Trysor|Ynys y Trysor gan Robert Lloyd Jones]] #[[Cerddi Edern a Cherddi Eraill|Cerddi Edern a Cherddi Eraill gan J Glyn Davies]] #[[Hanes Mynachdai Gogledd Cymru hyd eu diddymiad|Hanes Mynachdai Gogledd Cymru gan David David Williams]] #[[Drysau Eraill|Drysau Eraill gan Robert Hughes Jones]] #[[Ystoriau Siluria|Ystoriau Siluria gan Lewis Davies, y Cymer]] #[[Addysg yng Nghymru 1847-1947|Addysg yng Nghymru 1847-1947 gan Adran Gymreig y Weinyddiaeth Addysg]] #[[Y Broblem Ddwyieithog yn yr Ysgol Uwchradd yng Nghymru|Y Broblem Ddwyieithog yn yr Ysgol Uwchradd yng Nghymru gan Adran Gymreig y Weinyddiaeth Addysg]] #[[O Gors y Bryniau|O Gors y Bryniau gan Kate Roberts]] #[[Yr Efengyl yn ôl Sant Luc|Yr Efengyl yn ôl Sant Luc cyf William Morgan]] #[[Gemau Doethineb|Gemau Doethineb gan John Jones (Ioan Eifion)]] #[[Y Drws Agored|Y Drws Agored gan Robert Hughes Jones]] #[[Ffrwythau Dethol|Ffrwythau Dethol gan Ben Davies, Pant-teg]] #[[Straeon Gwerin Affrica|Straeon Gwerin Affrica gan Robert Griffith, Madagascar]] #[[Caneuon Mynyddog|Caneuon Mynyddog gan Richard Davies (Mynyddog)]] #[[Blagur y Gwanwyn a Chaneuon Ereill|Blagur y Gwanwyn a Chaneuon Ereill gan William J Richards]] #[[Pentre'r Plant|Pentre'r Plant gan Robert David Rowland (Anthropos)]] #[[Y Ddau Adda|Y Ddau Adda gan Dafydd Rhys Williams (Index)]] #[[Gweithiau Eben Fardd|Gweithiau Eben Fardd gol O. M. Edwards]] #[[Ystên Sioned|Ystên Sioned gan Daniel Silvan Evans a John Jones (Ivon)]] #[[Gwilym a Benni Bach|Gwilym a Benni Bach gan William Llewelyn Williams]] #[[Bugail y Bryn|Bugail y Bryn gan Moelona]] #[[Bil y Gymraeg ac Addysg|Bil y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025 gan Senedd Cymru]] #[[Y Fainc Sglodion|Y Fainc Sglodion gan John William Jones]] #[[Beirdd y Berwyn 1700-1750|Beirdd y Berwyn 1700-1750 gol O. M. Edwards]] #[[Y Geilwad Bach|Y Geilwad Bach gan Lewis Davies, y Cymer]] #[[Murmuron Awen|Murmuron Awen gan Robert Roberts (Gwaenfab)]] #[[Clawdd Terfyn|Clawdd Terfyn gan Robert Dewi Williams]] #[[Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol II|Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol II gan Owen Wynne Jones (Glasynys)]] #[[Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol I|Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol I gan Owen Wynne Jones (Glasynys)]] #[[Cofiant, neu Hanes bywyd a marwolaeth y Parch. Thomas Jones, Dinbych|Cofiant y Parch. Thomas Jones, Dinbych gan Thomas Jones, Dinbych]] #[[Chydig ar Gof a Chadw|Chydig ar Gof a Chadw gan William Thomas Edwards (Gwilym Deudraeth)]] #[[Hugh Owen Bronyclydwr Apostol y Gogledd|Hugh Owen Bronyclydwr Apostol y Gogledd gan Zachary Mather]] #[[Siôn Gymro (llyfr)|Siôn Gymro (llyfr) gan Ben Davies, Pant-teg]] #[[Cofiant Watcyn Wyn|Cofiant Watcyn Wyn gan Penar Griffiths]] #[[Yr Awen Barod|Yr Awen Barod gan William Thomas Edwards (Gwilym Deudraeth)]] #[[Goronwy ar Grwydr 1, Italia Dlos|Goronwy ar Grwydr 1, Italia Dlos gan Goronwy Jones, Prestatyn]] #[[Hunangofiant Tomi|Hunangofiant Tomi gan Edward Tegla Davies]] #[[Caniadau (T. Gwynn Jones)|Caniadau gan T. Gwynn Jones]] #[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 1|Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 1 (Mynwy, Meirion, Maldwyn) gan gan Thomas Rees a John Thomas]] #[[Hanes Gwareiddiad|Hanes Gwareiddiad gan Gwilym Arthur Edwards]] #[[Dail y Dderwen|Dail y Dderwen gan William J Richards]] #[[Hanes Bywyd (Dic Aberdaron a Twm o'r Nant)|Hanes Bywyd (Dic Aberdaron a Twm o'r Nant) gol Hugh Humphreys, Caernarfon]] #[[Am dro i Fadagascar|Am dro i Fadagascar gan Daniel Owen Jones]] #[[Cerddoriaeth yng Nghymru (Cyfres Pobun)|Cerddoriaeth yng Nghymru (Cyfres Pobun) gan Idris Lewis]] #[[Caniadau Gwili|Caniadau Gwili gan John Jenkins (Gwili)]] #[[Yng Ngwres y Dydd|Yng Ngwres y Dydd gan Joseph Jones (J. J. Drefnewydd)]] #[[Gwlad y Gan a Chaniadau Eraill|Gwlad y Gan a Chaniadau Eraill gan T. Gwynn Jones]] #[[Ymadawiad Arthur a Chaniadau Eraill|Ymadawiad Arthur a Chaniadau Eraill gan T. Gwynn Jones]] #[[Hanes y Lleuad|Hanes y Lleuad ffug awdur Syr John Herschel]] #[[Llinell neu Ddwy|Llinell neu Ddwy gan John Jones (Ioan Brothen)]] #[[Yn Llefaru Eto|Yn Llefaru Eto gan Anhysbys]] #[[Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf III|Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf III gan Emrys ap Iwan]] #[[Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf II|Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf II gan Emrys ap Iwan]] #[[Methodistiaeth Cymru Cyfrol I|Methodistiaeth Cymru Cyfrol I gan John Hughes, Lerpwl]] #[[Y Trefedigaethau|Y Trefedigaethau gan Ifor Leslie Evans]] #[[Telyn Bywyd|Telyn Bywyd gan Robert David Rowland (Anthropos)]] #[[Cathlau Bore a Nawn|Cathlau Bore a Nawn gan Owen Griffith Owen (Alafon)]] #[[Derwyn neu Pob Pant a Gyfodir (Nofel)|Derwyn neu Pob Pant a Gyfodir (Nofel) gan Robert David Morris]] #[[Ifor Owen (nofel)|Ifor Owen (nofel) gan Henry Emlyn Thomas (Emlyn)]] #[[Ysgrifau (John Breese Davies)|Ysgrifau gan John Breese Davies]] #[[Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf I|Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf I gan Emrys ap Iwan]] #[[Canmlwyddiant Wesleyaeth Gymreig|Canmlwyddiant Wesleyaeth Gymreig gan Thomas Jones-Humphreys]] #[[Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant)|Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant) gan Isaac Foulkes]] #[[Y Ddau Frawd|Y Ddau Frawd gan Nel Wyn (sef Llew Tegid)]] #[[Anturiaethau Robinson Crusoe|Anturiaethau Robinson Crusoe cyf gan William Rowlands, Porthmadog]] #[[Cofiant D Emlyn Evans|Cofiant D Emlyn Evans gan Evan Keri Evans]] #[[Telynegion (Silyn a Gruffydd)|Telynegion gan R Silyn Roberts a W. J. Gruffudd]] #[[Gwaith Hugh Jones, Maesglasau|Gwaith Hugh Jones, Maesglasau gol O. M. Edwards]] #[[Y Cwm Unig a Chaniadau Eraill|Y Cwm Unig a Chaniadau Eraill gan Dewi Emrys]] #[[Beddau'r Proffwydi (drama)|Beddau'r Proffwydi (drama) gan W. J. Gruffydd ]] #[[Storio a Chadw dogfennau Ewyllys Crynodeb Gweithredol o Ymateb y Llywodraeth]] #[[Storio a chadw dogfennau ewyllys gwreiddiol. Ymgynghoriad|Storio a chadw dogfennau ewyllys gwreiddiol. Ymgynghoriad gan Lywodraeth y DU]] #[[Nansi'r Dditectif|Nansi'r Dditectif gan Owain Llew Rowlands]] #[[Cyfrol Goffa Richard Bennett|Cyfrol Goffa Richard Bennett gol. D Teifgar Davies]] #[[Brut y Tywysogion (Ab Owen)|Brut y Tywysogion (Ab Owen) gol O. M. Edwards]] #[[Cymru Newydd, Hanes Y Wladva Gymreig|Cymru Newydd, Hanes Y Wladva Gymreig gan Lewis Jones, Plas Hedd]] #[[Gwaith Huw Morus|Gwaith Huw Morus gan Huw Morus (Eos Ceiriog)]] #[[Wat Emwnt|Wat Emwnt gan Lewis Davies, y Cymer]] #[[John Ceiriog Hughes: ei Fywyd, ei Athrylith, a'i Waith|John Ceiriog Hughes: ei Fywyd, ei Athrylith, a'i Waith gan Llyfrbyf]] #[[Ieuan Glan Geirionydd (Cyfres y Fil)|Ieuan Glan Geirionydd (Cyfres y Fil) gan Evan Evans (Ieuan Glan Geirionydd)]] #[[Adgof am Ieuan Glan Geirionnydd|Adgof am Ieuan Glan Geirionnydd gan Robert David Rowland (Anthropos)]] #[[Caniadau Barlwydon Llyfr 1|Caniadau Barlwydon Llyfr 1 gan Robert John Davies (Barlwydon)]] #[[Barlwydon (Cymru 1896)]] #[[Huw Huws neu y Llafurwr Cymreig|Huw Huws neu y Llafurwr Cymreig gan Lewis William Lewis (Llew Llwyfo)]] #[[Llewelyn Parri (nofel)|Llewelyn Parri (nofel) gan Lewis William Lewis (Llew Llwyfo)]] #[[Caniadau Owen Lewis (Glan Cymerig)|Caniadau gan Owen Lewis (Glan Cymerig)]] #[[Hanes Llangeitho a'i hamgylchoedd|Hanes Llangeitho a'i hamgylchoedd gan David Morgan, Llangeitho]] #[[Hanes dechreuad a chynydd y Methodistiaid Calfinaidd yn Ngwrecsam|Hanes dechreuad a chynydd y Methodistiaid Calfinaidd yn Ngwrecsam gan Edward Francis]] #[[Gwaith Dewi Wyn|Gwaith Dewi Wyn gol O. M. Edwards]] #[[Cofiant John Williams (I ab Ioan) Aberduar|Cofiant John Williams (I ab Ioan) Aberduar gan John Davies, Llandysul]] #[[Athrylith Ceiriog|Athrylith Ceiriog gan Howell Elvet Lewis (Elfed)]] #[[Telyn Seion sef Pedwar ar Bymtheg o Garolau Nadolig|Telyn Seion sef Pedwar ar Bymtheg o Garolau Nadolig gol. Hugh Humphreys, Caernarfon]] #[[Gwaith Iolo Goch|Gwaith Iolo Goch gol Thomas Matthews]] #[[Cofiant am y Parch. Richard Humphreys, Dyffryn|Cofiant am y Parch. Richard Humphreys, Dyffryn gan Griffith Williams, Talsarnau]] #[[Gwaith Sion Cent|Gwaith Sion Cent gol Thomas Matthews]] #[[Dyddanwch yr Aelwyd|Dyddanwch yr Aelwyd gan Hughes a'i Fab, Wrecsam]] #[[Gwaith Ieuan Brydydd Hir|Gwaith Ieuan Brydydd Hir gol O. M. Edwards]] #[[Gwaith yr Hen Ficer|Gwaith yr Hen Ficer gol O. M. Edwards]] #[[Am Dro i Erstalwm|Am Dro i Erstalwm gan Index]] #[[Bro fy Mebyd a Chaniadau Eraill|Bro fy Mebyd a Chaniadau Eraill gan Humphrey Jones (Bryfdir)]] #[[Ceiriog a Mynyddog|Ceiriog a Mynyddog gan John Morgan Edwards]] #[[Crynodeb o Hanes Dechreuad a Chynydd yr Eglwysi Annibynol yn Mon|Crynodeb o Hanes Dechreuad a Chynydd yr Eglwysi Annibynol yn Mon gan William Williams (Cromwell)]] #[[Awdl Dinystr Jerusalem|Awdl Dinystr Jerusalem gan Eben Fardd]] #[[Nedw|Nedw gan Edward Tegla Davies]] #[[Dros y Gamfa|Dros y Gamfa gan Fanny Edwards]] #[[Diwrnod yn Nolgellau|Diwrnod yn Nolgellau gan Robert Thomas Williams (Trebor Môn)]] #[[Awdl ar yr Adgyfodiad (Ieuan Ionawr)|Awdl ar yr Adgyfodiad gan Evan Jones (Ieuan Ionawr)]] #[[Cofiant y Diweddar Barch W Williams o'r Wern|Cofiant y Diweddar Barch W Williams o'r Wern gan William Rees (Gwilym Hiraethog)]] #[[Tri Wyr o Sodom a'r Aipht|Tri Wyr o Sodom a'r Aipht gan William Williams, Pantycelyn]] #[[F'Ewythr Tomos: cân ddyri|F'Ewythr Tomos: cân ddyri gan Eben Fardd]] #[[Hynafiaethau Nant Nantlle|Hynafiaethau Nant Nantlle gan William Robert Ambrose]] #[[Bywyd y Parch. Ebenezer Richard|Bywyd y Parch. Ebenezer Richard gan Henry ac Edward W Richard]] #[[Traethawd ar Enwogion Swydd Feirion|Traethawd ar Enwogion Swydd Feirion gan Edward Davies (Iolo Meirion)]] #[[Hanes Porthmadog ei Chrefydd a'i Henwogion|Hanes Porthmadog ei Chrefydd a'i Henwogion gan Edward Davies, Penmorfa]] #[[Wil Ellis, Porthmadog-Cymru Cyf 29 1905]] #[[Hanes Niwbwrch|Hanes Niwbwrch gan Owen Williamson]] #[[Teulu Bach Nantoer|Teulu Bach Nantoer gan Moelona]] #[[Barddoniaeth Goronwy Owen (gol Llyfrbryf)|Barddoniaeth Goronwy Owen gol Isaac Foulkes (Llyfrbryf)]] #[[Y Tadau Methodistaidd Cyfrol I|Y Tadau Methodistaidd Cyfrol I gan John Morgan Jones]] #[[Hwian-gerddi Cymraeg F' Ewyrth Huw|Hwian-gerddi Cymraeg F' Ewyrth Huw gan O. M. Edwards]] #[[Hanes Tredegar ynghyd a Braslun o Hanes Pontgwaithyrhaiarn|Hanes Tredegar ynghyd a Braslun o Hanes Pontgwaithyrhaiarn gan David Morris (Eiddil Gwent)]] #[[Hanes Sir Fôn|Hanes Sir Fôn gan Thomas Pritchard, ('Rhen Graswr Eleth)]] #[[Holl Waith Barddonol Goronwy Owen|Holl Waith Barddonol Goronwy Owen gol Isaac Foulkes]] #[[Adgofion am John Elias|Adgofion am John Elias gan Richard Parry (Gwalchmai)]] #[[Tro Trwy'r Wig|Tro Trwy'r Wig gan Richard Morgan (1854-1939)]] #[[Gyda'r Hen Feirdd, Carneddog|Gyda'r Hen Feirdd, Carneddog gan Richard Griffith (Carneddog)]] #[[Dafydd Jones o Drefriw (1708-1785)|Dafydd Jones o Drefriw (1708-1785) gan Owen Gaianydd Williams]] #[[Dafydd Jones o Drefriw, Cymru 1903]] #[[John Evans, Eglwysbach (Cymru 1897)|John Evans, Eglwysbach (Cymru 1897) gan Walter Daniel]] #[[Awdlau Coffadwriaethol am Y Parch Goronwy Owain|Awdlau Coffadwriaethol am Y Parch Goronwy Owain gan y Gwyneddigion]] #[[Cerdd coffa Goleufryn|Cerdd coffa Goleufryn gan J. T. Job]] #[[Adgofion am Goleufryn|Adgofion am Goleufryn gan Evan Williams, Llanfrothen]] #[[Goronwy Owen a'r Morrisiaid|Goronwy Owen a'r Morrisiaid gan Owen Gaianydd Williams]] #[[Yr Efengyl yn ôl Sant Marc|Yr Efengyl yn ôl Sant Marc gan y Fibl Gymdeithas Americanaidd (1894)]] #[[Llythyrau Goronwy Owen|Llythyrau Goronwy Owen gol John Morris-Jones]] #[[Diliau Meirion Cyf I|Diliau Meirion Cyf I gan gan Morris Davies (Meurig Ebrill)]] #[[Cyfarwyddiadau at brynu cadw a magu moch|Cyfarwyddiadau at brynu cadw a magu moch gol Hugh Humphreys, Caernarfon]] #[[Gwaith Joshua Thomas|Gwaith Joshua Thomas gol O M Edwards]] #[[Glan Cledwen (Cymru 15 Rhagfyr 1897)]] #[[Dringo'r Andes|Dringo'r Andes gan Eluned Morgan]] #[[Naw Mis yn Nghymru|Naw Mis yn Nghymru gan Owen Griffith (Giraldus)]] #[[Ysgrifau Puleston|Ysgrifau Puleston gan John Puleston Jones]] #[[Cofiant Cadwaladr Jones, Dolgellau|Cofiant Cadwaladr Jones, Dolgellau gan Robert Thomas (Ap Vychan)]] #[[Rhigymau'r Ffordd Fawr|Rhigymau'r Ffordd Fawr gan Dewi Emrys]] #[[Coffadwriaeth, neu Hanes Byr o fywyd a Marwolaeth y Parchedig John Williams|Coffadwriaeth y Parch John Williams, Pantycelyn gan Maurice Davies, Llanfair-ym-Muallt]] #[[Fy Mhererindod Ysbrydol|Fy Mhererindod Ysbrydol gan Evan Keri Evans]] #[[Yr Efengyl yn ôl Sant Matthew|Yr Efengyl yn ôl Sant Matthew gan y Fibl Gymdeithas Americanaidd (1894)]] #[[Beirdd y Bala|Beirdd y Bala gol O. M. Edwards]] #[[Gwaith Robert Owen (Bardd y Môr)|Gwaith Robert Owen (Bardd y Môr) gol O. M. Edwards]] #[[Can newydd yn rhoddi hanes dienyddiad Richard Lewis|Can newydd yn rhoddi hanes dienyddiad Richard Lewis gan Dic Dywyll]] #[[Gwyllllis yn Nayd|Gwyllllis yn Nayd gan Dr William Price]] #[[Gwroniaid y Ffydd|Gwroniaid y Ffydd gan Robert David Rowland (Anthropos)]] #[[Tanchwa yn Cilfynydd|Tanchwa yn Cilfynydd baled gan awdur Anhysbys]] #[[Damwain echrydus Glofa Carnant, Cwmaman, Sir Gaerfyrddin]] #[[Blodau Drain Duon|Blodau Drain Duon gan Thomas Jacob Thomas (Sarnicol)]] #[[Telyn Dyfi|Telyn Dyfi gan Daniel Silvan Evans]] #[[Cyfrinach y Dwyrain|Cyfrinach y Dwyrain gan David Cunllo Davies]] #[[Oriau yn y Wlad|Oriau yn y Wlad gan Robert David Rowland (Anthropos)]] #[[Branwen Ferch Llŷr (Tegla)|Branwen Ferch Llŷr (Tegla) gan Edward Tegla Davies]] #[[Prif Feirdd Eifionydd|Prif Feirdd Eifionydd gan Edward David Rowlands]] #[[Deddf Plant (Diddymu Amddiffyniad Cosb Resymol)(Cymru) 2020]] #[[Rhys Llwyd y Lleuad|Rhys Llwyd y Lleuad gan E Tegla Davies]] #[[Oriau Gydag Enwogion|Oriau Gydag Enwogion gan Robert David Rowland (Anthropos)]] #[[Byr Gofiant am Naw a Deugain o Weinidogion Ymadawedig Sir Aberteifi|Byr Gofiant am Naw a Deugain o Weinidogion Ymadawedig Sir Aberteifi gan John Evans, Abermeurig]] #[[Hanes Alexander Fawr|Hanes Alexander Fawr gan Hugh Humphreys, Caernarfon]] #[[Breuddwyd Pabydd Wrth Ei Ewyllys Cyf I|Breuddwyd Pabydd Wrth Ei Ewyllys Cyf I gan Emrys ap Iwan]] #[[Breuddwyd Pabydd Wrth Ei Ewyllys Cyf II|Breuddwyd Pabydd Wrth Ei Ewyllys Cyf II gan Emrys ap Iwan]] #[[Y Lleian Lwyd|Y Lleian Lwyd gan Moelona]] #[[Cenadon Hedd|Cenadon Hedd gan William Jones, Cwmaman]] #[[Dagrau Hiraeth|Dagrau Hiraeth gan William Jones, Pontsaeson]] #[[Saith o Farwnadau|Saith o Farwnadau gan William Williams, Pantycelyn]] #[[Storïau o Hanes Cymru cyf I|Storïau o Hanes Cymru cyf I gan Moelona]] #[[Traethawd bywgraffyddol a beirniadol ar fywyd ac athrylith Lewis Morris|Traethawd bywgraffyddol a beirniadol ar fywyd ac athrylith Lewis Morris gan Griffith Jones (Glan Menai)]] #[[Hanes Bywyd Pio Nono|Hanes Bywyd Pio Nono gan Hugh Humphreys, Caernarfon]] #[[Caniadau Watcyn Wyn|Caniadau Watcyn Wyn gan Watkin Hezekiah Williams (Watcyn Wyn)]] #[[Cofiant y Parch Thomas Edwards, Cwmystwyth|Cofiant y Parch Thomas Edwards, Cwmystwyth gan John Evans, Abermeurig]] #[[Gwrid y Machlud|Gwrid y Machlud gan Richard Jones (Ap Alun Mabon)]] #[[Yr Hwiangerddi (O M Edwards)|Yr Hwiangerddi gan O M Edwards]] #[[Noson o Farrug|Noson o Farrug gan Robert Griffith Berry]] #[[Meini Gwagedd|Meini Gwagedd gan James Kitchener Davies]] #[[Y Tri Brenin o Gwlen]] #[[Hanes Methodistiaeth Arfon-Caernarvon|Hanes Methodistiaeth Arfon-Caernarvon gan William Hobley]] #[[Cofiant Dr. Joseph Parry Mus. Doc. (1841-1903)|Cofiant Dr. Joseph Parry Mus. Doc. (1841-1903) gan Evan Keri Evans]] #[[Rhobat Wyn|Rhobat Wyn gan Awena Rhun]] #[[Cofiant y Parch Isaac Morgan Harry|Cofiant y Parch Isaac Morgan Harry gan Thomas Lewis Jones, Machen]] #[[Tanchwa y Mardy - Mercher, Rhagfyr 23, 1885; 80 wedi eu lladd]] #[[Cerddi Hanes|Cerddi Hanes gan Thomas Gwynn Jones]] #[[Ieuan Gwyllt, Ei Fywyd, Ei Lafur|Ieuan Gwyllt, Ei Fywyd, Ei Lafur gan John Eiddion Jones]] #[[Patrymau Gwlad|Patrymau Gwlad gan Thomas Jacob Thomas (Sarnicol)]] #[[David Williams y Piwritan|David Williams y Piwritan gan Richard Thomas, Bontnewydd]] #[[Cofiant y diweddar Barch Evan Rowlands, Ebenezer, Pontypwl|Cofiant y diweddar Barch Evan Rowlands, Ebenezer, Pontypwl gan Ellis Hughes, Penmaen]] #[[Cofiant Darluniadol Y Parch William Williams o'r Wern|Cofiant Darluniadol Y Parch William Williams o'r Wern gan David Samuel Jones]] #[[Bywgraffiad y diweddar barchedig T. Price|Bywgraffiad y diweddar barchedig T. Price gan Benjamin Evans (Telynfab)]] #[[Llyfr Haf|Llyfr Haf gan Owen Morgan Edwards]] #[[Drych y Prif Oesoedd (Detholiad 1896)|Drych y Prif Oesoedd (Detholiad 1896) gol O. M. Edwards]] #[[Hanes Methodistiaeth Arfon-Waenfawr|Hanes Methodistiaeth Arfon-Waenfawr gan William Hobley]] #[[Beryl|Beryl gan Elizabeth Mary Jones (Moelona)]] #[[Hanes Methodistiaeth Arfon-Clynnog|Hanes Methodistiaeth Arfon-Clynnog gan William Hobley]] #[[Breuddwydion Myfanwy|Breuddwydion Myfanwy gan Elizabeth Mary Jones (Moelona)]] #[[Lloffion o'r Mynwentydd|Lloffion o'r Mynwentydd gan Thomas Rowland Roberts (Asaph)]] #[[Cofiant y diweddar Barch Robert Everett|Cofiant y diweddar Barch Robert Everett gan David Davies (Dewi Emlyn)]] #[[Y Wen Fro|Y Wen Fro gan Ellen Evans]] #[[Cerrig y Rhyd|Cerrig y Rhyd gan Winnie Parry]] #[[Gwaith Edward Richard|Gwaith Edward Richard gan Edward Richard, Ystrad Meurig]] #[[Bywyd Ieuan Gwynedd Ganddo Ef Ei Hun]] #[[Humphrey Jones a Diwygiad 1859|Humphrey Jones a Diwygiad 1859 gan Evan Isaac]] #[[Adgofion Andronicus|Adgofion Andronicus gan John Williams Jones (Andronicus)]] #[[Teithiau a Helyntion Meurig Ebrill|Teithiau a Helyntion Meurig Ebrill gan Morris Davies (Meurig Ebrill)]] #[[Cofiant Richard Jones Llwyngwril|Cofiant Richard Jones Llwyngwril gan Evan Evans, Llangollen]] #[[Profiadau Pellach|Profiadau Pellach gan G M Ll Davies]] #[[Datganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol]] #[[Hanes y Bibl Cymraeg|Hanes y Bibl Cymraeg gan Thomas Levi]] #[[Pererindod Heddwch|Pererindod Heddwch, G M Ll Davies]] #[[Tan yr Enfys|Tan yr Enfys gan D J Lewis Jenkins]] #[[Yr Ogof|Yr Ogof gan T Rowland Hughes]] #[[Syr Owen M Edwards Detholiad o'i Ysgrifau]] #[[Profedigaethau Enoc Huws (1939)]] #[[Dyddgwaith|Dyddgwaith gan Thomas Gwynn Jones]] #[[Salm i Famon a Marwnad Grey|Salm i Famon a Marwnad Grey gan John Morris-Jones]] #[[Madam Wen|Madam Wen gan William David Owen]] #[[Dan Gwmwl|Dan Gwmwl gan Awena Rhun]] #[[Atgofion am Dalysarn]] #[[Cerddi'r Bwthyn|Cerddi'r Bwthyn gan Dewi Emrys]] #[[Capelulo]] #[[Y Pennaf Peth]] #[[Goronwy Owen - Detholiad o'i Farddoniaeth]] #[[Yr Hen Lwybrau|Yr Hen Lwybrau gan John Davies (Isfryn)]] #[[Gwaith Gwilym Marles]] #[[Gwaith ap Vychan]] #[[Gwaith Gwilym Hiraethog]] #[[Cadeiriau Enwog]] #[[Y Cychwyn]] #[[Cofiant Hwfa Môn]] #[[Hynafiaethau Edeyrnion]] #[[Aildrefniad Cymdeithas]] #[[Ar y Groesffordd]] #[[Astudiaethau T Gwynn Jones]] #[[Bil Cymru Atebolrwydd a Grymuso Ariannol 2014]] #[[Brethyn Cartref]] #[[Brithgofion]] #[[Bywyd a Chan Tomos Efans (Cyndelyn)]] #[[Bywyd a Gwaith Henry Richard AS]] #[[Bywyd a Llafur John Wesley]] #[[Bywyd a gweithiau Azariah Shadrach]] #[[Cân neu Ddwy]] #[[Caniadau'r Allt]] #[[Caniadau Buddug]] #[[Caniadau ac ati]] #[[Cartrefi Cymru, O. M. Edwards]] #[[Catherine Prichard (Buddug), Cymru, Cyfrol 39, 1910]] #[[Catiau Cwta]] #[[Cerddi'r Eryri]] #[[Cerddi a Baledi]] #[[Ceris y Pwll]] #[[Chwedlau'r Aelwyd]] #[[Clych Adgof - penodau yn hanes fy addysg]] #[[Coelion Cymru]] #[[Cofiant Dafydd Rolant, Pennal]] #[[Cofiant Daniel Owen: ynghyd a Sylwadau ar ei Ysgrifeniadau]] #[[Cwm Eithin]] #[[Cyflafan Ofnadwy Dolgellau]] #[[Cymeriadau (T. Gwynn Jones)]] #[[Cymru Fu]] #[[D Rhagfyr Jones (o Dywysydd y Plant 1901)]] #[[Daff Owen]] #[[Dau faled gan John Jones (Jac Glan-y-gors)]] #[[Dechreuad a Chynydd y Methodistiaid Calfinaidd yn Abergele, Pensarn etc|Dechreuad a Chynydd y Methodistiaid Calfinaidd yn Abergele, Pensarn etc gan Francis Jones, Abergele]] #[[Deddf Cynulliad Cenedlaethol Cymru (Ieithoedd Swyddogol) 2012]] #[[Diarhebion Cymru]] #[[Drama Rhys Lewis]] #[[Drych yr Amseroedd]] #[[Er Mwyn Cymru]] #[[Griffith Ellis Bootle, Cymru Cyf 23, 1902]] #[[Gwaith Dewi Wnion]] #[[Gwaith Alun]] #[[Gwaith Ann Griffiths]] #[[Gwaith Ceiriog]] #[[Gwaith Dafydd ap Gwilym]] #[[Gwaith John Davies]] #[[Gwaith John Hughes]] #[[Gwaith John Thomas]] #[[Gwaith Mynyddog Cyfrol 1]] #[[Gwaith Mynyddog Cyfrol 2]] #[[Gwaith S.R.]] #[[Gwaith Thomas Griffiths]] #[[Gweledigaethau Y Bardd Cwsg (Silvan Evans 1865)]] #[[Gwialen Fedw Fy Mam]] #[[Hanes Cymru O M Edwards Cyf I]] #[[Hanes Cymru O M Edwards Cyf II]] #[[Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf I]] #[[Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf II]] #[[Hanes Pedr Fawr, Ymerawdwr Rwssia]] #[[Hanes bywyd Thomas Edwards bardd gynt o'r Nant]] #[[Hanes Bywyd Thomas Williams, Capelulo]] #[[Hanes Bywyd ac Anturiaethau Dr Livingstone]] #[[Hanes llenyddiaeth ac enwogion Llanllechid a Llandegai]] #[[Hanes y Wladfa Gymreig yn Patagonia]] #[[Hen Gymeriadau Dolgellau]] #[[Hynafiaethau Edeyrnion]] #[[I'r Aifft ac yn Ol]] #[[Llenyddiaeth Fy Ngwlad]] #[[Lewsyn yr Heliwr (nofel)]] #[[Llio Plas y Nos]] #[[Llyfr Del]] #[[Llyfr Nest]] #[[Llyfr Owen]] #[[Mabinogion J M Edwards Cyf 1]] #[[Mabinogion J M Edwards Cyf 2]] #[[Mary Jones y Gymraes fechan heb yr un Beibl]] #[[Mesur Addysg (Cymru) 2011]] #[[Mesur Diogelwch ar Gludiant i Ddysgwyr (Cymru) 2011]] #[[Mesur Gwneud Iawn am Gamweddau'r GIG (Cymru) 2008]] #[[Mesur Teithio gan Ddysgwyr (Cymru) 2008]] #[[O Law i Law]] #[[Oll synnwyr pen Kembero ygyd]] #[[Penillion Telyn Llyfrau'r Ford Gron]] #[[Plant Dic Sion Dafydd]] #[[Rhai o Gymry Lerpwl]] #[[Rhamant Bywyd Lloyd George]] #[[Rhan o waith mewn Cernyweg Canol (Add. Ch. 19491)]] #[[Rhodd Mam i'w Phlentyn]] #[[Rhyfeddodau'r Cread]] #[[Adolygiad o lyfr Sadie "Twilight Hours"]] #[[Seren Tan Gwmwl]] #[[Storïau Mawr y Byd]] #[[Straeon y Pentan]] #[[Sŵn y Gwynt Sy'n Chwythu]] #[[Tanchwa ddychrynllyd yn Nyffryn Rhondda, ger Pontypridd]] #[[Telynegion Maes a Môr]] #[[Tom Ellis Gwladgarwr a Gwleidydd]] #[[Traethawd ar Gaio a'i Hynafiaethau]] #[[Traethawd ar Hanes Plwyf Merthyr]] #[[Tro Trwy'r Gogledd]] #[[Tro i'r De]] #[[Tro yn Llydaw]] #[[Trwy India'r Gorllewin]] #[[Twm o'r Nant Cyf II (ab Owen)]] #[[William Jones (Nofel)]] #[[Y Cywyddwyr Llyfrau'r Ford Gron]] #[[Y Gelfyddyd Gwta]] #[[Y Siswrn]] #[[Yn y Wlad]] #[[Yny lhyvyr hwnn]] #[[Yr Hwiangerddi (O M Edwards)]] #[[Yr Hynod William Ellis, Maentwrog]] #[[Ysgolfeistriaid Mr Charles o'r Bala]] #[[Ysgrifau (Dewi Emrys)]] #[[Yr Eneth Ga'dd ei Gwrthod]] #[[Myfyrdod mewn mynwent|Myfyrdod mewn mynwent gan John Parry, Llaneilian]] #[[Dyrif etholiadol Ceredigion 1892]] #[[Canmlwyddiant Marwolaeth y Parch. John Wesley, M.A., Mawrth 3ydd, 1891]] #[[Er cof am Joseph Meredith, Adelaide Villa, Llandudno|Er cof am Joseph Meredith, Adelaide Villa, Llandudno D. S. Thomas (Glan Pair)]] #[[Deuddeg penill coffadwriaethol i'r diweddar Barch. John Hughes, Carneddau|Deuddeg penill coffadwriaethol i'r diweddar Barch. John Hughes, Carneddau gan Ellis Isfryn Williams]] #[[Hanes Brwydr Waterloo|Hanes Brwydr Waterloo gan Hugh Humphreys, Caernarfon]] #[[Galar gan, er coffadwriaeth am y ddamwain yn ngwaith glo Landshipping Chwefror 14eg, 1844]] #[[Galargan ar ol y Mochyn Du]] #[[Baledi-Cwynfan y Morwr a Deio Bach]] #[[Marwnad er coffadwriaeth am y diweddar Barch John Elias]] #[[William Morgan, Pant, Dowlais (Trysorfa y Plant)]] #[[Hen Fibl Fawr fy Mam]] #[[Tanchwa ofnadwy yn Abersychan]] #[[Y Ffeiriau Hynotaf yn Ddeuddeg Sir Cymru]] #[[Henry Kirke White (Trysorfa y Plant Ebrill 1891)]] #[[Mynwy yng Nghymru (Cymru Cyf X Rhif 57)]] #[[Rhanau o'r Corff (Fanny Edwards)]] #[[Thomas Matthews, Cymru, Chwefror 1917]] #[[Huw Morus—Dadorchuddiad Ei Golofn Goffadwriaethol, Pont Y Meibion, Awst 26 1909]] #[[Owain Aran (erthyglau Cymru 1909)]] # [[Lewys Aran (Cymru Tachwedd 1918)]] #[[Owen R Lewis (Glan Cymerig) Perl y Plant 1910]] #[[John Puleston Jones (Trysorfa y Plant 1906)]] #[[Dafydd Jones o Gaio (Cymru 1898)|Dafydd Jones o Gaio (Cymru 1898) gan David Cunllo Davies]] #[[Fel y gwelais Arglwyddes Llanofer]] #[[Ioan Madog (Cymru 1896)]] #[[Llofruddiaeth Thomas Watkins gan Benjamin Jones, Aberdâr 1866]] # [[Ròseen-Dhu|Ròseen-Dhu gan William Sharp (Fiona Macleod) wedi'i gyfieithu gan Owen Griffith Owen (Alafon)]] #[[Son-days (Henry Vaughan)|Son-days gan Henry Vaughan wedi'i gyfieithu gan Robert David Rowland (Anthropos)]] #[[Can Coffadwriaethol Tanymarian|Can Coffadwriaethol Tanymarian gan John Henry Hughes (Ieuan o Leyn)]] #[[Morwynion Glan Meirionydd|Morwynion Glan Meirionydd gan Lewis Morris (Llewelyn Ddu o Fôn)]] #[[A Poison Tree gan William Blake|A Poison Tree gan William Blake wedi'i gyfieithu gan John Jenkins (Gwili)]] #[[Dewi Idris (Cymru 1899)|Dewi Idris (Cymru 1899) gan Carneddog]] #[[John Jones (Ioan Eifion) Cymru 1896]] #[[Cwyn Lewis Rees a'i chwaer Ann am eu halltuddiaeth am ladrad yn Nolgellau|Cwyn Lewis Rees a'i chwaer Ann am eu halltuddiaeth am ladrad yn Nolgellau gan John Jones (Pyll)]] #[[Llofruddiaeth Caerfyrddin, Thomas yn cael ei grogi]] #[[Baled am drychineb gwaith glo Dinas y Cymer, Pontypridd, 1844]] #[[Baled am bechod William Evan, Trefddyn (1737)]] {{Div col end}} ==Wedi eu cyhoeddi heb sgan== #[[Hanes Cymru O M Edwards Cyf II]] #[[Pascon Agan Arluth]] #[[Cyfieithiadau o gerddi i'r Gymraeg]] #[[Y Tri Brenin o Gwlen]] ==Wedi eu prawfddarllen heb eu cyhoeddi== # [[Enwogion Ceredigion]] ==Rhannau wedi eu cyhoeddi== #[[Enwogion Sir Aberteifi]] 13/187 #[[Geiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru 1867-Cyf I]] 31/683 ==Angen eu prawfddarllen== {{Div col}} #[[Indecs:Y Llyfrgell yng Nghymru ac Efrydiau Cymreig.djvu]] #[[Indecs:Addysg Wledig yng Nghymru (1948).djvu]] #[[Indecs:Y Cwrs Addysg a'r Gymdeithaqs yng Nghymru.djvu]] #[[Indecs:Blodau'r Gynghanedd.djvu]] #[[Indecs:Rhwng Gwg a Gwên.djvu]] #[[Indecs:Llyfr y Ddau Dwyll.djvu]] #[[Indecs:Llyfr y Ddau Brawf.djvu]] #[[Indecs:Llyfr y Dyn Pren.djvu]] #[[Indecs:Llyfr Pawb.djvu]] #[[Indecs:Album Aberhonddu.djvu]] #[[Indecs:Beirdd a Bardd-rin Cymru Fu.djvu]] #[[Indecs:John Jones (Ioan Eifion) Cymru 1896.djvu]] #[[Indecs:Dafydd ab Gwilym o Fuallt.djvu]] #[[Indecs:John Wesley, ei fywyd a'i llafur.djvu]] (angen ei ail lwytho) #[[Indecs:Caniadydd 1841.djvu]] #[[Indecs:Archaeologia Lleynensis.djvu]] #[[Indecs:Y Gestiana.djvu]] #[[Indecs:Bywgraffiad y Parch Thos Richard Abergwaen.djvu]] #[[Indecs:Camrau mewn grammadeg Cymreig (IA camraumewngramma00apiw).pdf]] #[[Indecs:Caniadau Cymru.djvu]] #[[Indecs:Caniadau Hiraethog.djvu]] #[[Indecs:Caniadau John Morris-Jones.djvu]] #[[Indecs:Casgliad o ganeuon Cymru.pdf]] #[[Indecs:Ceinion Emrys.djvu]] #[[Indecs:Yr Ysgol Farddol.djvu]] #[[Indecs:Ystorya de Carolo Magno o Lyfr Coch Hergest.djvu]] #[[Indecs:Ystyron Enwau ym Mhlwyfi Towyn, Llangelynin, Llanegryn etc.pdf]] #[[Indecs:Cofiant a Gweithiau Ieuan Gwynedd.djvu]] #[[Indecs:Cofiant a gweithiau Risiart Ddu o Wynedd.djvu]] #[[Indecs:Cofiant a Phregethau Robert Roberts, Clynnog.djvu]] #[[Indecs:Cofiant Ann Griffiths gynt o Dolwar Fechan.pdf]] #[[Indecs:Cofiant James Davies Radnor O.djvu]] #[[Indecs:Cofiant Thomas Gee.djvu]] #[[Indecs:Cofiant y Parchedig John Jones Talsarn.djvu]] #[[Indecs:Cofiant y Parchedig William Evans, Tonyrefail.djvu]] #[[Indecs:Cwm Glo.djvu]] #[[Indecs:Cyfystyron y gymraeg - sef y casgliad buddugol yn Eisteddfod Genhedlaethol Gwrecsam, 1888 (IA cyfystyronygymra00jone).pdf]] #[[Indecs:Cymru Owen Jones Cyf I.pdf]] #[[Indecs:Cymru Owen Jones Cyf II.pdf]] #[[Indecs:Dafydd Dafis sef Hunangofiant Ymgeisydd Seneddol.djvu]] #[[Indecs:Dr W Owen Pughe.pdf]] #[[Indecs:Drych y Prif Oesoedd 1884.djvu]] #[[Indecs:Drych y Prif Oesoedd 1902.djvu]] #[[Indecs:Emynau a'u Hawduriaid.djvu]] #[[Indecs:Enwogion y Ffydd Cyf I.pdf]] #[[Indecs:Enwogion y Ffydd Cyf II.pdf]] #[[Indecs:Er mwyn Iesu - pregethau, &c t (IA ermwyniesupreget00jone).pdf]] #[[Indecs:Ffynnonloyw.djvu]] #[[Indecs:Geiriadur bywgraffyddol o enwogion cymru 1867-Cyf I.djvu]] #[[Indecs:Geiriadur Bywgraffyddol o Enwogion cymru Cyf II.pdf]] #[[Indecs:Geiriadur Cymraeg a Saesneg Byr, Cyfres y Fil.pdf]] #[[Indecs:Geiriadur ysgrythyrol- yn cynnwys hanesiaeth, duwinyddiaeth, athroniaeth ... (IA geiriadurysgryt03chargoog).pdf]] #[[Indecs:Geirlyfr bywgraffiadol o enwogion Cymru 1870.pdf]] #[[Indecs:Gwaith barddonol Islwyn - 1832-1878 (IA gwaithbarddonoli00islw).pdf]] #[[Indecs:Gwaith Caledfryn.pdf]] #[[Indecs:Gwaith Glan y Gors.djvu]] #[[Indecs:Gwaith Lewis Glyn Cothi.djvu]] #[[Indecs:Gweithiau Barddonol a Rhyddieithol Ieuan Gwynedd.djvu]] #[[Indecs:Gweithiau William Pant-y-Celyn, cyfrol 1 (IA pantycelyn gweithiau1).pdf]] #[[Indecs:Gweithiau William Pant-y-Celyn, cyfrol 2 (IA pantycelyn gweithiau2).pdf]] #[[Indecs:Gwersi Mewn Llysieueg.djvu]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 01.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 02.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 03.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 04.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 05.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 06.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 07.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 08.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 09.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 10.pdf]] #[[Indecs:Hanes Annibyniaeth ym Mhlwyf Ffestiniog.pdf]] #[[Indecs:Hanes Cymru America.djvu]] #[[Indecs:Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf]] #[[Indecs:Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 3.pdf]] #[[Indecs:Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 4.pdf]] #[[Indecs:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf V.djvu]] #[[Indecs:Hanes Llenyddiaeth Gymreig o 1320 hyd 1650.pdf]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Bangor.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Bethesda.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Dinorwig.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Dyffryn Clwyd-Dosbarth Rhuthin.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf III.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Liverpool Cyf I.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Liverpool Cyf II.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Sir Fflint.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Sir Gaerfyrddin.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth yn Nosbarth Trefffynon 1750-1910.djvu]] #[[Indecs:Hanes Morganwg (Dafydd Morganwg).djvu]] #[[Indecs:Hanes Plwyf Ffestiniog.djvu]] #[[Indecs:Hanes Plwyf Llandyssul.djvu]] #[[Indecs:Hanes Plwyf Llanegryn.pdf]] #[[Indecs:Helyntion Bywyd Hen Deiliwr.djvu]] #[[Indecs:Howel Harris yn Llundain.djvu]] #[[Indecs:Hunangofiant Rhys Lewis, Gweinidog Bethel.pdf]] #[[Indecs:Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid.pdf]] #[[Indecs:Iolo Morganwg (Cadrawd).pdf]] #[[Indecs:Llenyddiaeth y Cymry - llawlyfr i efrydwyr.djvu]] #[[Indecs:Llyfr emynau (IA llyfrem00jone).pdf]] #[[Indecs:Llyfr Emynau MC a MW 1930.pdf]] #[[Indecs:Llyfr Gloywi Cymraeg.pdf]] #[[Indecs:Llyfr Pawb ar Bob-peth.pdf]] #[[Indecs:Llyfr y Tri Aderyn.pdf]] #[[Indecs:Llynnoedd Llonydd.djvu]] #[[Indecs:Megys Trwy Dan.djvu]] #[[Indecs:Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011.pdf]] #[[Indecs:Methodistiaeth Cymru Cyfrol II.djvu]] #[[Indecs:Methodistiaeth Cymru Cyfrol III.djvu]] #[[Indecs:Methodistiaeth Dwyrain Meirionydd.pdf]] #[[Indecs:Methodistiaeth Môn.pdf]] #[[Indecs:Methodistiaeth yn Nosbarth Colwyn Bay.djvu]] #[[Indecs:O'r Bala i Geneva.djvu]] #[[Indecs:Odl a Chynghanedd.djvu]] #[[Indecs:Orgraff yr Iaith Gymraeg (adroddiad 1928).djvu]] #[[Indecs:Oriau'r Hwyr.pdf]] #[[Indecs:Penillion ystyriol rhagorol yn dangos nad oes ag na fy ag na fydd dim waeth na phechod, pob meddwl, gair a gweithred croes i ewyllys Duw a elwir yn bechod (IA wg35-1-172).pdf]] #[[Indecs:Pigion Englynion Fy Ngwlad Casgliad 1.djvu]] #[[Indecs:Pigion Englynion Fy Ngwlad Casgliad 2.djvu]] #[[Indecs:Prif Emynwyr Cymru.pdf]] #[[Indecs:Prydnawngwaith y Cymry.djvu]] #[[Indecs:Red Book of Hergest - Jesus College MS 111.djvu]] #[[Indecs:Robert Owen Apostol Llafur Cyf 1.djvu]] #[[Indecs:Robert Owen, Apostol Llafur, Cyf II.pdf]] #[[Indecs:Taith y pererin darluniadol.pdf]] #[[Indecs:Tecel gan Gabriel Parry, cyhoeddwyd yn 1854.pdf]] #[[Indecs:Tecel gan Gabriel Parry.pdf]] #[[Indecs:Teithiau yng Nghymru Pennant.pdf]] #[[Indecs:Testament Newydd (1894).djvu]] #[[Indecs:Testament Newydd ein Harglwydd a'n Hiachawdwr Iesu Grist.djvu]] #[[Indecs:Traethodau ac Areithiau R J Derfel.pdf]] #[[Indecs:Twm o'r Nant Cyf I.pdf]] #[[Indecs:Wil Brydydd y Coed.pdf]] #[[Indecs:Y Beibl (Argraffiad Caergrawnt 1891).djvu]] #[[Indecs:Y Bibl Cyssegr-Lan (BFBS 1861).pdf]] #[[Indecs:Y Bywgraffydd Wesleyaidd.djvu]] #[[Indecs:Y Digrifwr Cymraeg.djvu]] #[[Indecs:Y Mabinogion Cymreig-sef, Chwedlau rhamantus yr hen Gymry.pdf]] #[[Indecs:Y Monwyson.djvu]] #[[Indecs:Y Pigion.djvu]] #[[Indecs:Y tadau methodistaidd Cyf II.djvu]] #[[Indecs:Y trydydd cynyg Mynyddog.djvu]] #[[Indecs:Yr ail Gynnyg, Mynyddog.djvu]] #[[Indecs:Yr athrawes o ddifrif.pdf]] #[[Indecs:Yr Efengyl yn ol Ioan XI-XXI (Esboniad 1931).djvu]] #[[Indecs:Yr Iaith Gymraeg 1785 1885 1985.djvu]] #[[Indecs:A pocket dictionary, Welsh-English.djvu]] #[[Indecs:Aleluia - neu, lyfr o hymnau (IA aleluianh00will).pdf]] #[[Indecs:Argraphiad newydd o eiriadur beiblaidd (IA argraphiadnewydd00browuoft).pdf]] {{Div col end}} ==Angen testun cyfansawdd== {{Div col}} #[[Gwaith Ann Griffiths]] #[[Gwaith John Davies]] #[[Gwaith John Hughes]] #[[Gwaith S.R.]] #[[Gwaith Thomas Griffiths]] #[[Hanes bywyd Thomas Edwards bardd gynt o'r Nant]] #[[Hanes Bywyd Thomas Williams, Capelulo]] #[[Hanes Cymru O M Edwards Cyf II]] #[[Hanes llenyddiaeth ac enwogion Llanllechid a Llandegai]] #[[Oll synnwyr pen Kembero ygyd]] #[[Penillion Telyn Llyfrau'r Ford Gron]] {{Div col end}} <br> ==Wedi sganio efo peiriant Wiki UK== ■ Wedi cyhoeddi ▲ Rhannau wedi eu cyhoeddi ●Problemau cyhoeddi {{Div col}} #[[Indecs:Yr Argyfwng.djvu]]■ #[[Indecs:Toriad y Wawr.djvu]]■ #[[Indecs:O Gylch Carn Fadrig.djvu]]■ #[[Indecs:Gŵr y Dolau.djvu]]■ #[[Indecs:Y Ddeddf Uno 1536.djvu]]■ #[[Indecs:Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol II.djvu]]■ #[[Indecs:Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I.djvu]]■ #[[Indecs:Rhwng Rhyfeloedd.djvu]]■ #[[Indecs:Ceulan y Llyn Du.djvu]]■ #[[Indecs:Blacmel.djvu]]■ #[[Indecs:David Lloyd George (E M Humphreys).djvu]]■ #[[Indecs:Dychweledigion (Ibsen).djvu]]■ #[[Indecs:Yng Ngwlad y Gwyddel.djvu]]■ #[[Indecs:Y Wers Olaf.djvu]]■ #[[Indecs:Dal y Lleidr (drama).djvu]]■ #[[Indecs:Tudur Aled (JMJ).djvu]]■ #[[Indecs:Dan Lenni'r Nos.djvu]]■ #[[Indecs:Llofrudd yn y Chwarel.djvu]]■ #[[Indecs:Dyddlyfr 1941.djvu]]■ #[[Indecs:Mêt y Mona.djvu]]■ #[[Indecs:Siaced Fraith.djvu]]■ #[[Indecs:Cofeb y Dewrion (Heroes'Memorial) Bangor 1914-18.djvu]]■ #[[Indecs:Dirwyn Edafedd.djvu]]■ #[[Indecs:Llen gwerin Sir Gaernarfon.djvu]]■ #[[Indecs:Beibl Plant Ysgol.djvu]] #[[Indecs:Drain a Blodau.djvu]]■ #[[Indecs:Yr Hen Gyrnol.djvu]]■ #[[Indecs:Ceiriog (Darlith y BBC 1939).pdf]]■ #[[Indecs:Addoli (Y Ddarlith Davies 1935).djvu]]■ #[[Indecs:Cerddi'r Bugail.djvu]]■ #[[Indecs:Ynys y Trysor.djvu]]■ #[[Indecs:Cerddi Edern a Cherddi Eraill.djvu]]■ #[[Indecs:Cymru'r Oesau Canol.djvu]]■ #[[Indecs:Hen Ffrindiau.djvu]]■ #[[Indecs:Drysau Eraill.djvu]]■ #[[Indecs:Tir y Dyneddon.djvu]]■ #[[Indecs:O Gors y Bryniau.djvu]]■ #[[Indecs:Y Drws Agored.djvu]]■ #[[Indecs:Blodau'r Gynghanedd.djvu]] #[[Indecs:Yr Ysgol Gymraeg.djvu]]■ #[[Indecs:Pentre'r plant.djvu]]■ #[[Indecs:Straeon Gwerin Affrica.djvu]]■ #[[Indecs:Gwilym a Benni Bach.djvu]]■ #[[Indecs:Blagur y Gwanwyn a Chaneuon Ereill.djvu]]■ #[[Indecs:Goronwy ar Grwydr 1, Italia Dlos.djvu]]■ #[[Indecs:Hunangofiant Tomi.djvu]]■ #[[Indecs:Beirdd a Bardd-rin Cymru Fu.djvu]] #[[Indecs:Hanes Gwareiddiad.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Bywyd Dic Aberdaron Twm o'r Nant.djvu]]■ #[[Indecs:Am dro i Fadagascar.djvu]]■ #[[Indecs:Elfennau Beirniadaeth Lenorol.djvu]]■ #[[Indecs:Caniadau Gwili.djvu]]■ #[[Indecs:Caniadau (T. Gwynn Jones).djvu]]■ #[[Indecs:Yng Ngwres y Dydd.djvu]]■ #[[Indecs:Y Fainc Sglodion.djvu]]■ #[[Indecs:Cathlau Bore a Nawn.djvu]]■ #[[Indecs:Derwyn neu Pob Pant a Gyfodir (Nofel).djvu]]■ #[[Indecs:Ceinion Llenyddiaeth Cymreig Llyfr 2.djvu]] #[[Indecs:Anturiaethau Robinson Crusoe.djvu]]■ #[[Indecs:Nansi'r Dditectif.djvu]]■ #[[Indecs:Nedw (llyfr).djvu]]■ #[[Indecs:Ystoriau Siluria.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Porthmadog ei Chrefydd a'i henwogion.djvu]]■ #[[Indecs:Teulu Bach Nantoer.djvu]]■ #[[Indecs:Orgraff yr Iaith Gymraeg (adroddiad 1928).djvu]] #[[Indecs:Ceiriog a Mynyddog.djvu]]■ #[[Indecs:Bro fy Mebyd a Chaniadau Eraill.djvu]]■ #[[Indecs:Branwen Ferch Llyr (Tegla).djvu]]■ #[[Indecs:Rhys Llwyd y Lleuad.djvu]]■ #[[Indecs:Oriau Gydag Enwogion.djvu]]■ #[[Indecs:Prif Feirdd Eifionydd.djvu]]■ #[[Indecs:Y Lleian Lwyd.pdf]]■ #[[Indecs:Storïau o Hanes Cymru cyf I.djvu]]■ #[[Indecs:Meini Gwagedd.djvu]]■ #[[Indecs:Breuddwyd Pabydd Wrth Ei Ewyllys Cyf I.pdf]]■ #[[Indecs:Breuddwyd Pabydd Wrth Ei Ewyllys Cyf II.djvu]]■ #[[Indecs:Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf I.djvu]]■ #[[Indecs:Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf II.djvu]]■ #[[Indecs:Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf III.djvu]]■ #[[Indecs:Blodau Drain Duon.djvu]]■ #[[Indecs:Bugail y Bryn.djvu]]■ #[[Indecs:Y Wen Fro.djvu]]■ #[[Indecs:Ffynnonloyw.djvu]]● #[[Indecs:Breuddwydion Myfanwy.djvu]]■ #[[Indecs:Beryl.djvu]]■ #[[Indecs:Fy Mhererindod Ysbrydol.djvu]]■ #[[Indecs:Patrymau Gwlad.djvu]]■ #[[Indecs:Pererindod Heddwch.djvu]]■ #[[Indecs:Profiadau Pellach 01.djvu]]■ #[[Indecs:Tan yr Enfys.djvu]]■ #[[Indecs:Ysgrifau Puleston.djvu]]■ #[[Indecs:Cofiant y Parch David Adams (Hawen).djvu]]■ #[[Indecs:Ceinion Llenyddiaeth Cymreig Cyf I.djvu]]■ #[[Indecs:Cofiant Watcyn Wyn.djvu]]■ #[[Indecs:Cofiant D Emlyn Evans.djvu]]■ #[[Indecs:Humphrey Jones a Diwygiad 1859.djvu]]■ #[[Indecs:Cofiant Dr. Joseph Parry Mus. Doc. (1841-1903).djvu]]■ #[[Indecs:Gwreichion y Diwygiadau.djvu]]■ #[[Indecs:Erthyglau, Pregethau a Chaniadau.djvu]]■ #[[Indecs:Ysgrifau (John Breese Davies).djvu]]■ #[[Indecs:Gwrid y Machlyd.djvu]]■ #[[Indecs:Cyfrol Goffa Richard Bennett.djvu]]■ #[[Ysgrifau (Dewi Emrys)]]■ #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf I.pdf]]■ #[[Indecs:Robert Owen, Apostol Llafur, Cyf II.pdf]] #[[Indecs:Canmlwyddiant Wesleyaeth Gymreig.pdf]]■ #[[Indecs:Yn y Wlad.pdf]]■ #[[Indecs:Hanes Plwyf Llanegryn.pdf]] #[[Indecs:Hanes Mynachdai.pdf]]■ #[[Indecs:Cerddi Hanes.pdf]]■ #[[Indecs:Beirdd y Bala.pdf]]■ #[[Indecs:Noson o Farug.pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith Joshua Thomas.pdf]]■ #[[Indecs:Plant y Goedwig.djvu]]■ #[[Indecs:Llyfr Del (OME).pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith Dewi Wyn.djvu]]■ #[[Indecs:Brethyn Cartref.pdf]]■ #[[Indecs:Eben Fardd (Ab Owen).pdf]]■ #[[Indecs:Methodistiaeth Dwyrain Meirionydd.pdf]] #[[Indecs:Gwaith Gwilym Marles.pdf]]■ #[[Indecs:Ieuan Glan Geirionydd (Cyfres y Fil).pdf]]■ #[[Indecs:O Law i Law.pdf]]■ #[[Indecs:Cwm Eithin.djvu]]■ #[[Indecs:Gwaith Huw Morus.pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith Iolo Goch.djvu]]■ #[[Indecs:Ceris y Pwll.pdf]]■ #[[Indecs:Yr Ogof.pdf]]■ #[[Indecs:Penillion Telyn.pdf]]■ #[[Indecs:Llyfr Owen.pdf]]■ #[[Indecs:Seren Tan Gwmwl.djvu]]■ #[[Indecs:Llyfr Haf.pdf]]■ #[[Indecs:Tro Trwy'r Wig.pdf]]■ #[[Indecs:Tro i'r De.pdf]]■ #[[Indecs:Yr Hwiangerddi (O M Edwards).pdf]]■ #[[Indecs:Y Gelfyddyd Gwta.pdf]]■ #[[Indecs:Rhyfeddodau'r Cread.pdf]]■ #[[Indecs:Ar y Groesffordd.pdf]]■ #[[Indecs:Tom Ellis Gwladgarwr a Gwleidydd.pdf]]■ #[[Indecs:Wat Emwnt.pdf]]‎■ #[[Indecs:Daffr Owen.pdf]]■ #[[Indecs:Y Geilwad Bach.pdf]]■ #[[Indecs:Lewsyn yr Heliwr 01.pdf]]‎■ #[[Indecs:Cofiant David Davies, Bermo.pdf]]‎■ #[[Indecs:Ystyron Enwau ym Mhlwyfi Towyn, Llangelynin, Llanegryn etc.pdf]] #[[Indecs:Gwaith Sion Cent.pdf]]■ #[[Indecs:Rhobat Wyn.pdf]]■ #[[Indecs:Prif Emynwyr Cymru.pdf]] #[[Indecs:Dafydd Jones o Drefriw (1708-1785).pdf]]■ #[[Indecs:Iolo Morganwg (Cadrawd).pdf]] #[[Indecs:Diwrnod yn Nolgellau.pdf]]■ #[[Indecs:Hanes Annibyniaeth ym Mhlwyf Ffestiniog.pdf]]●(angen ei ail sganio) #[[Indecs:Dechreuad a Chynydd y Methodistiaid Calfinaidd yn Abergele, Pensarn etc.pdf]]■ #[[Indecs:Cerrig y Rhyd.pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith yr Hen Ficer.pdf]]■ #[[Indecs:Capelulo (Elfyn).pdf]]■ #[[Indecs:Dr W Owen Pughe.pdf]] #[[Indecs:Gwaith Owen Gruffydd o Lanystumdwy.djvu]] #[[Indecs:Gwaith Hugh Jones, Maesglasau.pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith Goronwy Owen Cyf II.djvu]]■ #[[Indecs:Gwaith Edward Richard.pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith Ieuan Brydydd Hir.pdf]]■ #[[Indecs:Y Cychwyn.djvu]]■ #[[Indecs:Llyfr Emynau MC a MW 1930.pdf]]● #[[Indecs:Tro Trwy'r Gogledd.pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith Robert Owen (Bardd y Môr).pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith Glan y Gors.djvu]] #[[Indecs:Hanes Plwyf Ffestiniog.djvu]] #[[Indecs:Beirdd y Berwyn 1700-1750.djvu]]■ #[[Indecs:Robert Owen Apostol Llafur Cyf 1.djvu]] #[[Indecs:Gwaith Edward Morus.djvu]] #[[Indecs:Brut y Tywysogion Cyfres y Fil.djvu]]■ #[[Indecs:Ap-Vychan-CyK.djvu]]■ #[[Indecs:Cyfrinach y Dwyrain.djvu]]■ #[[Indecs:Ysgolfeistriaid Mr Charles o'r Bala.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Caernarvon.djvu]]■ #[[Indecs:Gwaith Goronwy Owen Cyf I.djvu]]■ #[[Indecs:Drych y Prif Oesoedd Ab Owen.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Methodistiaid Arfon-Waenfawr.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Clynnog.djvu]]■ #[[Indecs:Trwy India'r Gorllewin.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf III.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf II.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Bethesda.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Dinorwig.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Bangor.djvu]] #[[Indecs:Methodistiaeth yn Nosbarth Colwyn Bay.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Liverpool Cyf I.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Liverpool Cyf II.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Sir Gaerfyrddin.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Dyffryn Clwyd-Dosbarth Rhuthin.djvu]] #[[Indecs:Brithgofion.djvu]]■ #[[Indecs:Profedigaethau Enoc Huws (Addasiad 1939).djvu]]■ #[[Indecs:Yr Hynod William Ellis Maentwrog.djvu]]■ #[[Indecs:Ifor Owen.djvu]]■ #[[Indecs:Syr Owen M Edwards Detholiad o'i Ysgrifau.djvu]]■ #[[Indecs:Storïau Mawr y Byd.djvu]]■ #[[Indecs:Geraint ac Enid a Chaniadau Eraill.djvu]]■ #[[Indecs:Sŵn y Gwynt Sy'n Chwythu.pdf]]■ #[[Indecs:Cwm Glo.djvu]] #[[Indecs:Llwyn Hudol.djvu]]■ #[[Indecs:Cofiant Cadwaladr Jones, Dolgellau.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Sir Fflint.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth yn Nosbarth Trefffynon 1750-1910.djvu]] #[[Indecs:Chwalfa.djvu]]■ #[[Indecs:Barddoniaeth Goronwy Owen (gol Llyfrbryf).djvu]]■ #[[Indecs:I'r Aifft ac yn Ol.djvu]]■ #[[Indecs:Cerddoriaeth yng Nghymru (Cyfres Pobun).djvu]]■ #[[Indecs:Howel Harris yn Llundain.djvu]] #[[Indecs:Ymadawiad Arthur a Chaniadau Eraill.djvu]]■ #[[Indecs:Gwlad y Gan a Chaniadau Eraill.djvu]]■ #[[Indecs:Manion.djvu]]■ #[[Indecs:Astudiaethau T Gwynn Jones.djvu]]■ #[[Indecs:Dyddgwaith.djvu]]■ #[[Indecs:Cymeriadau T. Gwynn Jones.djvu]]■ #[[Indecs:Y Trefedigaethau.djvu]]■ #[[Indecs:Caniadau Cymru.djvu]] #[[Indecs:Odl a Chynghanedd.djvu]] #[[Indecs:Cerddi'r Bwthyn.djvu]]■ #[[Indecs:Emynau a'u Hawduriaid.djvu]] #[[Indecs:Bugail Geirf Lorraine.djvu]]■ #[[Indecs:David Williams y Piwritan.djvu]]■ #[[Indecs:Telynegion (Silyn).djvu]]■ #[[Indecs:Ffrwythau Dethol.djvu]]■ #[[Indecs:Trystan ac Esyllt.djvu]]■ #[[Indecs:Gwersi Mewn Llysieueg.djvu]]● (tudalenau ar goll) #[[Indecs:Y Cwm Unig a Chaniadau Eraill.djvu]]■ #[[Indecs:Siôn Gymro.djvu]]■ #[[Indecs:Rhamant Bywyd Lloyd George.djvu]]■ #[[Llio Plas y Nos|Llio Plas y Nos gan R Silyn Roberts]]■ #[[Indecs:Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol II.djvu]]■ #[[Indecs:Caniadau'r Allt.djvu]]■ #[[Indecs:Dafydd Dafis sef Hunangofiant Ymgeisydd Seneddol.djvu]] #[[Indecs:Diwygwyr Cymru.djvu]]■ #[[Indecs:Gwaith William Ambrose (Emrys).djvu]]■ #[[Indecs:Blagur Awen Ben Bowen.djvu]]■ #[[Indecs:Ceinion Emrys.djvu]]● (angen ail sganio) #[[Indecs:Cadeiriau Enwog.djvu]]■ #[[Indecs:Catia Cwta.djvu|Catiau Cwta]]■ #[[Indecs:Yr Awen Barod.djvu]]■ #[[Indecs:Yr Efengyl yn ol Ioan XI-XXI (Esboniad 1931).djvu]] #[[Indecs:Bywyd Ieuan Gwynedd Ganddo Ef Ei Hun.djvu]]■ #[[Indecs:Chydig ar Gof a Chadw.djvu]]■ #[[Indecs:Roosevelt.djvu]] #[[Indecs:Llinell neu Ddwy.djvu]]■ #[[Indecs:Telyn Bywyd.djvu]]■ #[[Indecs:Oriau yn y Wlad.djvu]]■ #[[Indecs:Cofiant Hwfa Môn.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 1.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf V.djvu]] #[[Indecs:Yr Hen Lwybrau.djvu]]■ #[[Indecs:Y Pennaf Peth.djvu]]■ #[[Indecs:Atgofion am Dalysarn.djvu]]■ #[[Indecs:Dan Gwmwl (Awena Rhun).djvu]]■ #[[Indecs:Salm i Famon a Marwnad Grey.djvu]]■ {{Div col end}} ===Saesneg=== #[https://en.wikisource.org/wiki/Index:The_History_of_The_Great_European_War_Vol_1.pdf The History of The Great European War Vol 1] #[https://en.wikisource.org/wiki/Index:The_History_of_the_Great_European_War_Vol_II.pdf The History of The Great European War Vol II] #[https://en.wikisource.org/wiki/Index:The_History_of_the_Great_European_War_Vol_III.pdf The History of The Great European War Vol III] #[https://en.wikisource.org/wiki/Index:The_History_of_the_Great_European_War_Vol_IV.djvu/Index:The History of the Great European War Vol IV.djvu] #[https://en.wikisource.org/wiki/Index:Kalendars_of_Gwynedd.pdf Kalendars of Gwynedd] #[https://en.wikisource.org/wiki/Index:Speeches_and_addresses_by_the_late_Thomas_E_Ellis_M_P.pdf Speeches and addresses by the late Thomas E. Ellis M.P. ] 62lyhq2ij8f95n4rydhtibt8zbk02id 2 73805 161746 161218 2026-03-30T18:14:54Z AlwynapHuw 1710 161746 wikitext text/x-wiki {{header | title = | author = | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous = | next = [[/Pennod Nesaf/]] | notes =I'w lawr lwytho ar gyfer darllenydd e-lyfrau gweler [[Teitl (testun cyfansawdd)]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Awdur}} | {{Wicipedia|Llyfr}} | {{Wicipedia|Testun}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes Plwyf Llanegryn.pdf" from=1 to=267 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:Teitl]] [[Categori:Awdur]] [[Categori:Llyfrau blwyddyn]] [[Categori:Llyfrau'r (degawd)au]] [[Categori:Testun]] 64drobx4a8vmdyeixbr4xd46irgceq4 2 77518 161721 161507 2026-03-30T15:23:29Z AlwynapHuw 1710 161721 wikitext text/x-wiki {{header | title =Defnyddiwr:AlwynapHuw/Llyfrau 2026 | author = | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Llyfrau 2025]] | next = [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Llyfrau 2027]] | notes = Llyfrau a gyhoeddwyd gan Alwyn ap Huw ar Wicidestun yn 2026 }} {{c|[[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Llyfrau]]}} #[[Yr Argyfwng|Yr Argyfwng gan William Ambrose Bebb]] #[[Toriad y Wawr|Toriad y Wawr gan Morris Thomas, Dolwyddelan]] #[[Plant y Goedwig|Plant y Goedwig gan Moelona]] #[[O Gylch Carn Fadrig|O Gylch Carn Fadrig gan John Humphreys (Wmffra Cyfeiliog)]] #[[Gwreichion y Diwygiadau|Gwreichion y Diwygiadau gan Carneddog]] #[[Cofiant David Davies, Bermo|Cofiant David Davies, Bermo gan William Jones, Lerpwl]] #[[Gŵr y Dolau|Gŵr y Dolau gan William Llewelyn Williams]] #[[Y Ddeddf Uno 1536|Y Ddeddf Uno 1536 gol William Ambrose Bebb]] #[[Cerdd Allwyn|Cerdd Allwyn gan Edward Roberts (Iorwerth Glan Aled)]] #[[Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol II|Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol II gan Edward Morgan Humphreys]] #[[Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I|Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I gan Edward Morgan Humphreys]] #[[Robert Dafydd, Brynengan ei Hanes a'i Hynodion|Robert Dafydd, Brynengan ei Hanes a'i Hynodion gan Henry Hughes, Bryncir]] #[[Geraint ac Enid a Chaniadau Eraill|Geraint ac Enid a Chaniadau Eraill gan J. Machreth Rees]] #[[Clasuron Rhyddiaith Cymru|Clasuron Rhyddiaith Cymru gan Edward Edwards, Aberystwyth]] #[[Diliau Meirion Cyf II|Diliau Meirion Cyf II gan Morris Davies (Meurig Ebrill)]] #[[Rhwng Rhyfeloedd|Rhwng Rhyfeloedd gan E Morgan Humphreys]] #[[Ceulan y Llyn Du|Ceulan y Llyn Du gan E Morgan Humphreys]] #[[Blacmel|Blacmel gan John Pierce]] #[[David Lloyd George (E M Humphreys)|David Lloyd George gan E Morgan Humphreys]] #[[Dychweledigion (Ibsen)|Dychweledigion (Ibsen) cyf gan T Gwynn Jones]] #[[Llen Gwerin Sir Gaernarfon|Llen Gwerin Sir Gaernarfon gan John Jones (Myrddin Fardd)]] #[[Yng Ngwlad y Gwyddel|Yng Ngwlad y Gwyddel gan John Morgan Edwards]] #[[Y Wers Olaf|Y Wers Olaf gan Alphonse Daudet cyf Moelona]] #[[Dal y Lleidr (drama)|Dal y Lleidr (drama) gan Joseph Jenkins]] #[[Tudur Aled (JMJ)|Tudur Aled gan John Morris-Jones]] #[[Dan Lenni'r Nos|Dan Lenni'r Nos gan John Pierce]] #[[Llofrudd yn y Chwarel|Llofrudd yn y Chwarel gan E Morgan Humphreys]] #[[Dyddlyfr 1941|Dyddlyfr 1941 gan W Ambrose Bebb]] Chwefror 28, 24 i4evkfo4yok9t93idhakh76x1pll9jo 106 82643 161719 161514 2026-03-30T15:20:26Z AlwynapHuw 1710 161719 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Yr Argyfwng |Author=William Ambrose Bebb |Publisher=Llyfrau'r Dryw |Year=1956 |Source=djvu |Image=1 |Progress=V |Pages=<pagelist 1=Clawr 2to4=- 5=1 119to123=- 124=Clawr/> |Remarks= }} [[Categori:Yr Argyfwng]] [[Categori:William Ambrose Bebb]] [[Categori:PD-old-70]] [[Categori:Tudalen Indecs]] [[Categori:Llyfrau 1956]] [[Categori:Traethodau]] [[Categori:Hanes crefydd yng Nghymru]] 8ytc2svg3esl3fpxczvv9bdd7g8nnv7 104 82656 161684 161530 2026-03-30T12:49:22Z AlwynapHuw 1710 161684 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|CYNNWYS}}}} {{center block| <poem> RHAGARWEINIAD :[[Yr Argyfwng/Thomas Roberts|Thomas Roberts]] :[[Yr Argyfwng/J. E. Daniel|J. E. Davies]]<ref>Diawl y wasg. J. E. Daniel yw'r awdur</ref> :[[Yr Argyfwng/D. J. Williams|D. J. Williams]] :[[Yr Argyfwng/Saunders Lewis|Saunders Lewis]] [[Yr Argyfwng/Rhagair|RHAGAIR]] [[Yr Argyfwng/Hwyl ac An-hwyl|HWYL AC AN-HWYL]] [[Yr Argyfwng/An-hwyl ac Anfri|AN-HWYL AC ANFRI]] [[Yr Argyfwng/Anfri ac Anhrefn|ANFRI AC ANHREFN]] [[Yr Argyfwng/Anrhefn ac Anhraith|ANRHEFN AC ANHRAITH]] [[Yr Argyfwng/Esgeulustod y Gwyliwr|ESGEULUSTOD Y GWYLIWR]] [[Yr Argyfwng/Brad y Colegau Diwinyddol|BRAD Y COLEGAU DIWINYDDOL]] [[Yr Argyfwng/Brad y Clerigwyr|BRAD Y CLERIGWYR]] [[Yr Argyfwng/Wedi Brad a Gofid|WEDI BRAD A GOFID]] YMATEB: :[[Yr Argyfwng/John, Esgob Bangor|John, Esgob Bangor]] :[[Yr Argyfwng/J. Oliver Stephens|J. Oliver Stephens]] :[[Yr Argyfwng/J. P. Davies|J. P. Davies]] :[[Yr Argyfwng/E. Tegla Davies|E. Tegla Davies]] :[[Yr Argyfwng/Lewis Valentine|Lewis Valentine]] [[Yr Argyfwng/Diweddglo|DIWEDDGLO]] </poem> }} <br><noinclude><references/></noinclude> t5j3i4aos00bimzfm702mtqcm1xatdy 104 82743 161697 161628 2026-03-30T13:26:55Z AlwynapHuw 1710 161697 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|HWYL AC AN-HWYL.}}}} Y mae hi'n Wyliau'r Pasg (1953) arnaf i, ac yn hamdden amheuthun iawn. Nid rhaid imi fynd i'r Coleg; nid rhaid imi ddarlithio; ac nid rhaid imi farcio papurau; na gwneud dim un o'r llu pethau a fydd yn galw fel cloc ar adeg arall. Hyfryd iawn yw hi arnaf. Gwir fod yr ardd yn galw am gymwynas neu ddwy; ond y mae hi'n gynefin â disgwyl. Un amyneddgar dros ben yw hi. Gwir hefyd fod pobl ar eu gwyliau, ac yn heigio o fan i fan, ac yn ymsegura'n galonnog braf. Ac y mae ambell un o'm cyfeillion innau'n cael y fraint o grwydro'r cyfandir. Gwyn eu byd, bawb ohonynt! Mi gefais innau f'awr i grwydro—ac fe'i caf eto gobeithio. Ydyw y mae hi'n Wyliau'r Pasg, ac y mae ''awyrgylch'' Gwyliau yn y gwynt yn y glaw a'r gwynt. Heddiw'r bore, y mae'r Haul wedi dyfod i'n plith unwaith eto. Ac unwaith yr ymddengys y brenin un-llygad hwnnw, y mae hi'n giprys mwy fyth am yfed o bêr ddiogi'r Gwyliau—naid dros y trothwy, cam drwy lidiart yr ardd, canu'n iach i'r hendre, a bant â ni i'r rhyddid di-ofal a di-lyffethair! Y demtasiwn fawr yw gadael pen ac inc, papur a llinell, bwrdd a chadair, ac ymddihatru o bob cyfrifoldeb. Ymaith reolau! I ffwrdd â'r hualau! Ond mi roddais i'r tresi amdanaf, ar awr wan, cyn dyfod y Gwyliau hyn. Do: ysywaeth! Ac mi addewais i Olygydd yr ''Herald'' lunio ysgrif neu ddwy, ac nid un neu ddwy yn unig, ond tair neu bedair. I fod yn berffaith onest, mi addewais bedair iddo. Pedair!—a hithau'n Wyliau'r Pasg. Onid oedd honno'n awr wan arnaf. Hyfryd. fyddai ymryddhau erbyn hyn! A mynd gyda'r llu—i Ffrainc, i Iwerddon, neu i ffordd y mynydd, neu hyd lwybr y dyffryn. Ond, waeth i mi heb nag osgoi. Os addewid, addewid—os addo, cyflawni. Nid y Pasg, o'r un adeg mewn blwyddyn, ydyw'r cyfnod i dorri addewid. Pum niwrnod yn ôl, yr oedd hi'n Ddydd Gwener y Groglith; ac ni welwyd erioed y fath gadw addewid ag a fu y dwthwn<noinclude><references/></noinclude> e1jpb4svse84gwwsuiyb4n1i3eybyvc 104 82747 161706 161631 2026-03-30T14:08:35Z AlwynapHuw 1710 161706 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gwneud yn aelodau ohoni. Bydd edifeirwch yn dangos inni nid yn unig wendid yr Eglwys ond ei grym, yn ei dangos yn myned rhagddi yn ofnadwy fel llu banerog. Cawsom esiampl o hyn yn ein dyddiau ni, allan o Affrica o bair berw'r Mau-Mau. Ychydig flynyddoedd yn ôl, yr oeddem ni, yn Nwyreindir Affrica, yn cwyno bod yr Eglwys yn y wlad honno'n ddifater a difywyd, a'i haelodau'n rhy debyg o lawer i'r byd. Ond yn sydyn trawodd gelyn melltigedig, y Mau-Mau a'i holl gynllwynion dieflig—ymosododd yn bennaf ar yr Eglwys, am mai yr Eglwys ydyw; ac y mae'r Eglwys nid yn unig yn sefyll, ond y mae'n mynd rhagddi i orchfygu. Pan ddaeth yr Esgob i Brydain yn ddiweddar, cafodd gan yr Eglwys yn Kenya genadwri atom ni, cenadwri o ganol y ffwrn dân; a dyma hi: "Y mae pyrth uffern wedi codi'n erbyn Eglwys Crist yn ein plith ond nid ydynt wedi gorchfygu. Yr ydym wedi profi addewid y Gwaredwr, /'Wele, mi a roddais i chwi bob awdurdod ar holl nerthoedd y gelyn '." Rhodd Duw ydyw'r Eglwys. Rhodd Duw ydyw edifeirwch. Ond ni wna Duw wthio'r naill na'r llall arnom; a dyma un rheswm pwysig paham y dylem wrando a phwyso'n ofalus a gweddigar y pethau pwysig a ysgrifennodd yr awdur yn y llyfr hwn. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|YR ATHRO J. OLIVER STEPHENS.}}}} I werthfawrogi'r neges broffwydol hon ni raid cytuno â phopeth a ddywedir. O'm rhan fy hun, ni welaf nemor ddim i anghytuno amdano. Fe'm meddiennir, yn hytrach, gan ymdeimlad o galondid mawr wrth fod lleygwr o safle a dylanwad Ambrose Bebb yn cyffesu cymaint gofal calon dros gyflwr ysbrydol Cymru. Digon gennyf fi fyddai dywedyd "Ie ac Amen" ond gan i'r Athro fod mor hyfwyn â gofyn imi draethu fy marn, "yn gwbl rydd a di-ofn," cymeraf y cyfle nid i feirniadu yn gymaint â gosod y pwyslais, yma ac acw, ychydig bach yn wahanol, ac ychwanegu, o brofiad maith mewn coleg diwinyddol, rai ffeithiau yr eddyf ef ei fod yn ansicr amdanynt. {{nop}} <section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> mb293d3sio2g1blrwv2w1khzyoevsjs 104 82751 161707 161635 2026-03-30T14:09:11Z AlwynapHuw 1710 161707 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>fraint o dywys dwy ferch ddiwylliedig iawn o'r India drwy un o Golegau'r Brifysgol. Mynd—rhwng y parwydydd academaidd o ystafell i ystafell, o neuadd i neuadd, ac o lyfrgell i lyfrgell. Rhaid yw cyfaddef i'r ddwy ferch edmygu'n fawr lawer o'r pethau a welsant. Eithr, pan ddywedais imi ddangos y cwbl a oedd i'w ddangos, dyma ryw giledrych ar ei gilydd, a gofyn imi—" Ond ple mae'r Capel?" Dwy ferch o'r India, meddaf eto. Ond Cristion oedd pob un o'r ddwy; ac etifeddion traddodiad hen o Gristionogaeth yn yr India. Yn eu colegau hwy yr oedd Capel i Grist. Yn wir, nid oedd coleg yn goleg heb ei Gapel i Grist. "Ond, ple mae'r Capel?" Ym Mangor, ac Aberystwyth, yng Nghaerdydd ac Abertawe—ple mae'r capel? Yn nhemlau dysg, ple mae'r Capel? Yn nhemlau diwydiant, wrth fainc y saer, wrth fwrdd y crydd, wrth bwll y glo, wrth ben y gwaith, wrth law y "dwylo" oll—ple mae'r Capel?—os nad fel adeilad, o leiaf fel cyfle i addoli, i ddiolch. Bendigedig oedd y meddwl gynt a fu am urddas a gwerth ysbrydol gwaith—mai gweithio ydyw addoli. A ellir ei edfryd? A oes modd inni sancteiddio bywyd oll?—cartref, capel, ysgol, coleg, egwyl gwaith, diwylliant a'r diwydiannau oll? Ac wrth ei edfryd, edfryd glendid a disgleirdeb, iechyd ac asbri—gogoniant dysgeidiaeth dyn, ac ardderchowgrwydd Crist. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|JOHN, ESGOB BANGOR}}<ref>[[w:John Charles Jones]]</ref>}} Os darllen wyt, ddarllenydd mwyn, er cael dy ddiddori neu dy ddiddanu, da ti, gad heibio'r llyfr hwn; llyfr i greu poen yn dy feddwl ac yn dy gydwybod yw. Y mae digon o lyfrau eraill a all dy ddifyrru, ond ni wna hwn ddim. Er hynny, dylet ei ddarllen, oherwydd y mae'n ymwneud â'r byd yr wyt yn byw ynddo ac yn rhan ohono; y mae'n dangos cyflwr ein cenedl ni, ac felly y mae ynddo genadwri sy'n hawlio dy sylw. Ffolineb i'r claf wrthod gwrando ar y doctor am fod ofn arno i newydd drwg am ei iechyd aflonyddu ar dawelwch ei feddwl. Newydd drwg sydd yn <section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> p4s4k5oqinhb22f7te2y721ky55l26q 161711 161707 2026-03-30T14:22:36Z AlwynapHuw 1710 161711 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>fraint o dywys dwy ferch ddiwylliedig iawn o'r India drwy un o Golegau'r Brifysgol. Mynd—rhwng y parwydydd academaidd o ystafell i ystafell, o neuadd i neuadd, ac o lyfrgell i lyfrgell. Rhaid yw cyfaddef i'r ddwy ferch edmygu'n fawr lawer o'r pethau a welsant. Eithr, pan ddywedais imi ddangos y cwbl a oedd i'w ddangos, dyma ryw giledrych ar ei gilydd, a gofyn imi—" Ond ple mae'r Capel?" Dwy ferch o'r India, meddaf eto. Ond Cristion oedd pob un o'r ddwy; ac etifeddion traddodiad hen o Gristionogaeth yn yr India. Yn eu colegau hwy yr oedd Capel i Grist. Yn wir, nid oedd coleg yn goleg heb ei Gapel i Grist. "Ond, ple mae'r Capel?" Ym Mangor, ac Aberystwyth, yng Nghaerdydd ac Abertawe—ple mae'r capel? Yn nhemlau dysg, ple mae'r Capel? Yn nhemlau diwydiant, wrth fainc y saer, wrth fwrdd y crydd, wrth bwll y glo, wrth ben y gwaith, wrth law y "dwylo" oll—ple mae'r Capel?—os nad fel adeilad, o leiaf fel cyfle i addoli, i ddiolch. Bendigedig oedd y meddwl gynt a fu am urddas a gwerth ysbrydol gwaith—mai gweithio ydyw addoli. A ellir ei edfryd? A oes modd inni sancteiddio bywyd oll?—cartref, capel, ysgol, coleg, egwyl gwaith, diwylliant a'r diwydiannau oll? Ac wrth ei edfryd, edfryd glendid a disgleirdeb, iechyd ac asbri—gogoniant dysgeidiaeth dyn, ac ardderchowgrwydd Crist. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|JOHN, ESGOB BANGOR}}<ref>[[w:John Charles Jones|John Charles Jones]]</ref>}} Os darllen wyt, ddarllenydd mwyn, er cael dy ddiddori neu dy ddiddanu, da ti, gad heibio'r llyfr hwn; llyfr i greu poen yn dy feddwl ac yn dy gydwybod yw. Y mae digon o lyfrau eraill a all dy ddifyrru, ond ni wna hwn ddim. Er hynny, dylet ei ddarllen, oherwydd y mae'n ymwneud â'r byd yr wyt yn byw ynddo ac yn rhan ohono; y mae'n dangos cyflwr ein cenedl ni, ac felly y mae ynddo genadwri sy'n hawlio dy sylw. Ffolineb i'r claf wrthod gwrando ar y doctor am fod ofn arno i newydd drwg am ei iechyd aflonyddu ar dawelwch ei feddwl. Newydd drwg sydd yn <section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> 35f6wx3qhun2chwaoc105w4wi6nkpq6 104 82763 161695 161649 2026-03-30T13:24:44Z AlwynapHuw 1710 161695 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>hwnnw. Ddeuddydd yn ôl yr oedd hi'n Ddydd Sul y Pasg. Ac ni fu mewn Hanes y fath gyflawni ag a welwyd y dydd hwnnw . . . 'Thâl hi ddim—'thâl hi ddim torri addewid yn ystod y Pasg! Heblaw, y mae eraill yn gweithio, mewn llawer dull a modd. O'r fan yma yn awr, mi glywaf briffordd y ddinas hon yn griddfan dan bwys a gwres y cerbydau sy'n llyfnu ei hwyneb. Ennyd bach yn ôl, mi ddarllenais yn y papur fod yr Eglwys yng Nghymru yn cynadledda yn Llandrindod dros y dyddiau hyn. A phe gwyddai'r papur y cwbl, diau y gallai ddywedyd bod yr Anghydffurfwyr yn ymgynnull yn rhywle neu'i gilydd. Mi wn innau'n dda fod Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru yn cyfarfod tuag Aberhonddu. Ac y mae Plaid Cymru yn pwyllgora rywle'n agos i ganol yr hen wlad fach yma. Gweithio? Ie, gweithio y mae'r rhain i gyd; a gwae'r neb a wado hynny. Gwae hyd yn oed y neb a wado nad eu gwaith hwy ydyw'r union waith pwysig sydd—ie, yr ''unig'' waith pwysig sydd yng Nghymru heddiw. Gan fod cymaint cwmwl o weithwyr o'm cwmpas, gweddus yw i minnau geisio gwneud tipyn bach o waith. Pwy a gred fod hyn yn wir waith, sydd bwnc arall. Yr wyf i am ddadlau ei fod—ac ar yr un tir â'r gweithwyr a nodais uchod. Yr wyf am ddadlennu, o'r diwedd, wedi mwy na mwy o ogor—droi, mai yr un yn union fydd fy ngwaith ag eiddo'r uchel—gynadleddwyr a'r oracl—gynullwyr dywededig—y gwaith anhawsaf o'r un, yn y maes mwyaf anhydrin sy'n bod. Yr wyf yn cymryd llawer yn ganiataol, fel y gwelwch. Canys ni welais raglen gwaith mwy nag un o'r cyfarfodydd a enwais. Prin er hynny, y methaf ryw lawer, wrth awgrymu hyn y bydd y Clerigwyr a'r Gweinidogion yn ceisio datrys rhai o ddirgelion crefydd yng Nghymru heddiw; y bydd yr Addysgwyr yn wynebu'r benbleth sy'n bla ar addysg y wlad fach yma; ac y bydd y Pleidwyr ar ddeng ewin yn chwilio am ffordd ymwared i'r bywyd cymdeithasol a gwleidyddol. Ac os pwyllgorau eraill a fydd yn ystod y Gwyliau hyn, ac os cynadleddau a chymanfaoedd eraill, ac os cyd-eistedd ac os cyd-gyfarfod, mi a awgrymaf mai rhyw agwedd neu'i gilydd ar Gyflwr Cymru heddiw a fydd dan sylw pawb o'r cynrychiolwyr a ddaw at ei<noinclude><references/></noinclude> encdymv9m1av53f0qmacd5rrx04anqb 161696 161695 2026-03-30T13:25:32Z AlwynapHuw 1710 161696 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>hwnnw. Ddeuddydd yn ôl yr oedd hi'n Ddydd Sul y Pasg. Ac ni fu mewn Hanes y fath gyflawni ag a welwyd y dydd hwnnw . . . 'Thâl hi ddim—'thâl hi ddim torri addewid yn ystod y Pasg! Heblaw, y mae eraill yn gweithio, mewn llawer dull a modd. O'r fan yma yn awr, mi glywaf briffordd y ddinas hon yn griddfan dan bwys a gwres y cerbydau sy'n llyfnu ei hwyneb. Ennyd bach yn ôl, mi ddarllenais yn y papur fod yr Eglwys yng Nghymru yn cynadledda yn Llandrindod dros y dyddiau hyn. A phe gwyddai'r papur y cwbl, diau y gallai ddywedyd bod yr Anghydffurfwyr yn ymgynnull yn rhywle neu'i gilydd. Mi wn innau'n dda fod Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru yn cyfarfod tuag Aberhonddu. Ac y mae Plaid Cymru yn pwyllgora rywle'n agos i ganol yr hen wlad fach yma. Gweithio? Ie, gweithio y mae'r rhain i gyd; a gwae'r neb a wado hynny. Gwae hyd yn oed y neb a wado nad eu gwaith hwy ydyw'r union waith pwysig sydd—ie, yr ''unig'' waith pwysig sydd yng Nghymru heddiw. Gan fod cymaint cwmwl o weithwyr o'm cwmpas, gweddus yw i minnau geisio gwneud tipyn bach o waith. Pwy a gred fod hyn yn wir waith, sydd bwnc arall. Yr wyf i am ddadlau ei fod—ac ar yr un tir â'r gweithwyr a nodais uchod. Yr wyf am ddadlennu, o'r diwedd, wedi mwy na mwy o ogor-droi, mai yr un yn union fydd fy ngwaith ag eiddo'r uchel—gynadleddwyr a'r oracl—gynullwyr dywededig—y gwaith anhawsaf o'r un, yn y maes mwyaf anhydrin sy'n bod. Yr wyf yn cymryd llawer yn ganiataol, fel y gwelwch. Canys ni welais raglen gwaith mwy nag un o'r cyfarfodydd a enwais. Prin er hynny, y methaf ryw lawer, wrth awgrymu hyn y bydd y Clerigwyr a'r Gweinidogion yn ceisio datrys rhai o ddirgelion crefydd yng Nghymru heddiw; y bydd yr Addysgwyr yn wynebu'r benbleth sy'n bla ar addysg y wlad fach yma; ac y bydd y Pleidwyr ar ddeng ewin yn chwilio am ffordd ymwared i'r bywyd cymdeithasol a gwleidyddol. Ac os pwyllgorau eraill a fydd yn ystod y Gwyliau hyn, ac os cynadleddau a chymanfaoedd eraill, ac os cyd-eistedd ac os cyd-gyfarfod, mi a awgrymaf mai rhyw agwedd neu'i gilydd ar Gyflwr Cymru heddiw a fydd dan sylw pawb o'r cynrychiolwyr a ddaw at ei<noinclude><references/></noinclude> b8h46z2leu54a00y7cf30pj1ei5bq53 161698 161696 2026-03-30T13:28:13Z AlwynapHuw 1710 161698 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>hwnnw. Ddeuddydd yn ôl yr oedd hi'n Ddydd Sul y Pasg. Ac ni fu mewn Hanes y fath gyflawni ag a welwyd y dydd hwnnw . . . 'Thâl hi ddim—'thâl hi ddim torri addewid yn ystod y Pasg! Heblaw, y mae eraill yn gweithio, mewn llawer dull a modd. O'r fan yma yn awr, mi glywaf briffordd y ddinas hon yn griddfan dan bwys a gwres y cerbydau sy'n llyfnu ei hwyneb. Ennyd bach yn ôl, mi ddarllenais yn y papur fod yr Eglwys yng Nghymru yn cynadledda yn Llandrindod dros y dyddiau hyn. A phe gwyddai'r papur y cwbl, diau y gallai ddywedyd bod yr Anghydffurfwyr yn ymgynnull yn rhywle neu'i gilydd. Mi wn innau'n dda fod Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru yn cyfarfod tuag Aberhonddu. Ac y mae Plaid Cymru yn pwyllgora rywle'n agos i ganol yr hen wlad fach yma. Gweithio? Ie, gweithio y mae'r rhain i gyd; a gwae'r neb a wado hynny. Gwae hyd yn oed y neb a wado nad eu gwaith hwy ydyw'r union waith pwysig sydd—ie, yr ''unig'' waith pwysig sydd yng Nghymru heddiw. Gan fod cymaint cwmwl o weithwyr o'm cwmpas, gweddus yw i minnau geisio gwneud tipyn bach o waith. Pwy a gred fod hyn yn wir waith, sydd bwnc arall. Yr wyf i am ddadlau ei fod—ac ar yr un tir â'r gweithwyr a nodais uchod. Yr wyf am ddadlennu, o'r diwedd, wedi mwy na mwy o ogor-droi, mai yr un yn union fydd fy ngwaith ag eiddo'r uchel-gynadleddwyr a'r oracl-gynullwyr dywededig—y gwaith anhawsaf o'r un, yn y maes mwyaf anhydrin sy'n bod. Yr wyf yn cymryd llawer yn ganiataol, fel y gwelwch. Canys ni welais raglen gwaith mwy nag un o'r cyfarfodydd a enwais. Prin er hynny, y methaf ryw lawer, wrth awgrymu hyn y bydd y Clerigwyr a'r Gweinidogion yn ceisio datrys rhai o ddirgelion crefydd yng Nghymru heddiw; y bydd yr Addysgwyr yn wynebu'r benbleth sy'n bla ar addysg y wlad fach yma; ac y bydd y Pleidwyr ar ddeng ewin yn chwilio am ffordd ymwared i'r bywyd cymdeithasol a gwleidyddol. Ac os pwyllgorau eraill a fydd yn ystod y Gwyliau hyn, ac os cynadleddau a chymanfaoedd eraill, ac os cyd-eistedd ac os cyd-gyfarfod, mi a awgrymaf mai rhyw agwedd neu'i gilydd ar Gyflwr Cymru heddiw a fydd dan sylw pawb o'r cynrychiolwyr a ddaw at ei<noinclude><references/></noinclude> 51wotl856jdcbrwgouuh1eugjbge8cx 104 82777 161663 2026-03-30T11:59:21Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161663 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>oedd honno: "Dyn da oedd Iesu Grist—dim ond dyn da. Fe welir ei well Ef eto ar y ddaear." A gawsom ni brawf fod mwy na dau fymryn o sail i ofn O.M.?—prawf o symud oddi wrth ddiwinyddiaeth? Y mae'n edrych braidd yn debyg, onid yw? Ymddengys hefyd mai yn y Colegau Diwinyddol yr oedd rhyw gymaint o gyfle iddo gael lloches dros dro cyn cael ei wasgar ar draws gwlad. Rhaid inni symud yn dra gofalus yn awr, rhag i rywun dybio ein bod yn sarhau Undodaeth ar y naill law, nac yn honni bod Colegau'r Methodistiaid yn dysgu diwinyddiaeth Undodaidd yn uniongyrchol, ar y llaw arall. Y mae'n ddyletswydd arnom, fel Cristionogion, roddi pob parch i safbwynt yr Undodiaid, a chydnabod hefyd yn ddiolchgar, gyfraniadau gwerthfawr ganddynt hwy i fywyd Cymru. Am Golegau Diwinyddol y Methodistiaid, go ryw brin y gallwn gredu eu bod yn ymwybodol ddysgu diwinyddiaeth sy'n annerbyniol gan eu henwad hwy eu hunain. Ond efallai y gellid dadlau na buont bob amser yn gwbl ddiesgeulus; a dadlau, efallai, i lawer tro ar ffasiwn fod yn ansawdd eu diwinyddiaeth drwy gydol yr hanner canrif ddiwethaf; a chasglu yn o lew o deg, nad cyfnod cadarn iawn ei ddiwinyddiaeth a fu'r ganrif hon, gyn belled ag yn awr, yn unrhyw un o'r Colegau Diwinyddol? Ni ddengys hyn fod symud bwriadol oddi wrth ddiwinyddiaeth fel y cyfryw. Ond yn siŵr ddigon fe ddengys symud go fwriadol a phendant oddi wrth yr hen ddiwinyddiaeth a oedd mewn bri yng Nghymru hyd flynyddoedd ieuenctid O. M. Edwards. Hynny, mi gredaf, a oedd ganddo yn ei feddwl—symud oddi wrth yr hen ddiwinyddiaeth Galfinaidd. Nid amheuaf i nad oes eisiau peth symud, o leiaf, symud digon i lwyr Gristioneiddio yr hyn nad oedd yn gyflawn o Grist yn yr hen ddiwinyddiaeth. Yn lle hynny, symud ar garlam a gafwyd, igam—o—gamu'n chwyrlïog—o'r "hen" i'r "newydd", o'r newydd i'r newydd—newydd" a'r newyddaf o hyd. Mynd hefyd drwy ryw ryfedd ddamwain, yn llwyr o gwmpas cylch, a chyrraedd yn ôl heddiw, yn llaw Karl Barth yn dalog at Galfin unwaith eto! Dyna ni, ynteu, wedi rhoddi trem ar yr yrfa ofnadwy a rhyfedd a fu i ddiwinyddiaeth yn y ganrif hon. Hawdd y<noinclude><references/></noinclude> n8n0ik1qjx82gia789nzuglu19ymoj9 104 82778 161664 2026-03-30T11:59:54Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161664 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>''"Ar ddiwedd canrif . . . dyma gwestiwn na ellir ei ofyn, yng Nghymru, heb fawr ofal calon. Yr ydym yn symud ac yn symud yn gyflym. Ond i ble? . . . A ydym yn symud oddi wrth ddiwinyddiaeth? . . . Os ydym yn symud, i ble? . . . Troir oddi wrth athrawiaethau diwinyddol at y dull manylaf o gyfrif symudiadau'r sêr, etc., etc. Ac wrth wneud hyn, diystyrir diwinyddiaeth, yn ddigon aml, fel yr anwybodaeth yr ymbalfala hen bregethwyr di—ddysg a hen wragedd Seiat yn ei thywyllwch." '' Ni thybiaf i na ellid mynd ymhellach yn ôl na hynny, ac yn nes yn ôl, hyd yn oed, na'r wythdegau y soniais i gyntaf amdanynt. Yn wir ac yn wir, fe geir mwy nag un awgrym o hynny yn Hunangofiant rhyfeddol Robert Roberts, a'r cyhuddiad llym fod y "dry rot", fel y dywed ef, wedi dechrau ysu rhuddin y goodly young tree, Methodism" gryn genhedlaeth yn gynt. Ond nid awn ni cyn belled yn ôl â hynny yma'n awr. Dechreuwn, ynteu, tua'r flwyddyn 1894. Y mae hynny eisoes ddeng mlynedd yn gynt na'r Diwygiad. A ellir can—fod rhyw arwydd o'r duedd i anwybyddu diwinyddiaeth y sonia O.M. amdano? Troer at lyfr neilltuol o ddiddorol gan y Parchedig. J. J. Morgan, gynt o'r Wyddgrug. Enw'r llyfr ydyw: ''A Welais ac a Glywais''. Yr oedd yr awdur yn y Coleg Diwinyddol yn Aberystwyth tua'r blynyddoedd 1895—1900. Ar dudalen arbennig o'r llyfr, y mae'n sôn am gydfyfyriwr ag ef, a baratoai, yntau, at y Weinidogaeth gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Dywed Mr. Morgan i'r gŵr ifanc arall hwnnw lwyddo i fynd drwy'r Cyfarfod Misol, drwy ei yrfa golegol, gan bregethu ar y Sul, a'i dderbyn i'r Weinidogaeth. Eithr, ar hyd yr adeg, Undodwr oedd ef yn ei gredo; ac ni chanfu na'r Coleg na'r Cyfarfod Misol, na dyn yn y byd, ddim oll o hynny. Wedi adrodd hyn o ffaith, ychwanega Mr. Morgan, braidd yn bigog efallai, y gallasai'r un peth ddigwydd ar hyd y blynyddoedd o'r adeg honno ymlaen hyd y dydd a'r awr hon. Ni wn i ddim. Ond dyna'i dweud hi'n lled finiog, yntê? Pan ofynnais i Mr. Morgan mewn llythyr a wyddai am un enghraifft arall o'r un peth, mi atebodd yn ebrwydd y gwyddai, a rhoddi, yn ychwanegol at hynny, frawddeg o'r eiddo'r llall hwnnw. Tebyg i hyn<noinclude><references/></noinclude> ncy9oirfcym5c533032zo3tdq1444vl 104 82779 161665 2026-03-30T12:00:46Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161665 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Y mae geirwiredd ac onestrwydd yn galw arnom i bwysleisio hynny, eithr heb ddigio dim wrthynt, heb sôn am eu difrïo. Unwaith eto, fe'n cawn ein hunain yn gorfod tystio mai rhaid sydd ar Weinidogion y Gair i gydnabod eu bai. Nid oes ganddynt hwy le i orfoleddu. Nid oes ganddynt mo'r hawl i fyned o'r tu arall heibio i'r drwg "—os drwg, hefyd—a wnaed yr adeg honno. Wrth reswm, cenhedlaeth arall o weinidogion a wnaeth y drwg hwnnw. Ond ni all y genhedlaeth y sydd olchi ei dwylo oddi wrth y nam a wnaed gan y genhedlaeth a oedd yma yr adeg honno. A ydych yn cytuno? Yr ail sylw, yn awr; ie, yr olaf un! Ai cywir y gosodiad mai "tuag adeg Diwygiad 1904—5" y cychwynnodd "y drwg"? Mi glywais y farn â'm clustiau fy hun fwy nag unwaith. Ond y mae'n wir amheus gennyf ei bod yn gywir. 'Wyddoch chi paham, gyfeillion? Y paham ydyw hyn: (a) y gwelwch chwi, mewn cofnodion eglwysig, gyfeirio at golli mynychwyr o'r Cwrdd Gweddi a'r Seiat, yn ystod yr wythdegau o'r ganrif ddiwethaf; (b) y gall y neb a fynno fynd i'r drafferth o chwilio hanes yr Ysgol Sul mewn llawer ardal, weld drosto'i hun yr ymddengys y gŵyn am "esgeuluswyr", eto ynghylch yr un blynyddoedd. Yn awr, gyfeillion, pan welwch chwi gyfeiriadau, yn niwedd y ganrif o'r blaen, at "esgeuluswyr yr Ysgol Sul, ac at anfynychu o'r aelodau ddyfod i Gwrdd Gweddi a Seiat, pan welwch chwi hyn, meddaf, y mae'n gystal prawf â'r un fod y drwg yn y cosyn eisoes. Heb ryw lawer o betruso, yr wyf i'n dyfod i'r casgliad bod y dywededig "ddrwg" wedi dechrau ar ei waith o leiaf bymtheng mlynedd o flaen Diwygiad 1904—5. Rhaid bod yr eglwysi a'r swyddogion a wnaeth y sylwadau hyn yn ymwybod â rhyw golli gafael yn y blynyddoedd hynny. Ac nid hwynt—hwy yn unig ychwaith. Yr oedd Cymro mwyaf y dydd hwnnw, a'r Cymro a oedd â'i glust yn nes na'r un at guriad calon y genedl, yn ymglywed â'r un duedd. Owen Morgan Edwards oedd y Cymro hwnnw. Ac yn y flwyddyn 1894 yr oedd ef yn paratoi i osod o flaen ei genedl y cylchgrawn a alwodd—''Y Llenor''. Yn y rhifyn cyntaf ohono, y mae "O.M." yn dweud rhywbeth tebyg i hyn:— {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> bp2fxdy81kng5x88f63j9xsk2x2mhb7 104 82780 161666 2026-03-30T12:04:10Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161666 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ni ddywedaf hyd angau, ond hyd ddioddefaint, oherwydd nad oes dim gobaith i'r eglwysi gymodi'r byd â hwy, heb yn gyntaf iddynt hwy ymgymodi â'i gilydd? <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|ANFRI AC ANHREFN.}}}} A ydwyf yn euog o wneud môr a mynydd o ddatganiadau'r pedwar pregethwr? Efallai fy mod. Yr wyf am eich sicrhau nad o fwriad y mae hynny, beth bynnag. Ac, yn siwr ddigon, nid oes gen i yr un rhithyn o elyniaeth tuag at yr un ohonynt. Cyn belled ag y gwn i, dichon fod pob un o'r pedwar ymhlith y goreuon o'n holl weinidogion. Wrth fod mor hy ag ystyried eu barn yn y fan hon, fy unig fwriad ydyw ceisio deall y sefyllfa grefyddol sy'n ein hwynebu ni, bawb fel ein gilydd. Ac o iawn ddeall y sefyllfa, olrhain yr achosion, ac, yn fwy na dim, ceisio chwilio am ffordd ymwared. Daw hyn â mi, yn naturiol, at un arall o'u gosodiadau. Peidiwch â dychryn!—hwn fydd yr olaf a ystyriaf. Fe'i gosodaf ger eich bron, i ddechrau. Hwdiwch eto:— ''"Y mae'r drwg wedi cychwyn tuag adeg Diwygiad 1904—5. Daeth yr awel deimladol honno â digon o bysgod i'r rhwyd, ond pethau heb asgwrn cefn ydy' pysgod, ynte?"'' Sylw neu ddau ar hyn. "Yr awel deimladol honno," yn gyntaf. Dyna ydoedd hi, yn ôl pob tebyg. O leiaf, felly y dysgir ni i gredu. O'r gorau, bydded felly. Ond, ar bwy yr oedd y bai am hynny? Onid ar y "diwygwyr " eu hunain, hynny yw, ar y gweinidogion a'r pregethwyr? Hwynt—hwy oedd yn arwain, a hwynt—hwy a roddodd y math yma o nod ac ansawdd i'r Diwygiad. Nid oes fodd yn y byd iddynt hwy ddianc oddi wrth y cyfrifoldeb. Gosodwn ef yn blwmp ac yn blaen ar eu hysgwyddau hwy,—ac nid ar y "bobol acw". Y mae'r "bobol "—"y bobol acw," "fy mhobol i," 'paganiaid Cymru "—yn gwbl ddieuog. Ydynt—y mae'r pysgod," fel y gelwir hwy y tro hwn, yn lân eu dwylo. Ni wnaethant ddim namyn dilyn arweinwyr y Diwygiad. Os oedd rhywbeth allan o'i le ar y Diwygiad, arnynt hwy yr oedd y bai—ar y Diwygwyr, y Gweinidogion a'r Pregethwyr. <section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> l3d9acqa9pna0r476s1gwp10s8y6nsx 104 82781 161667 2026-03-30T12:04:59Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161667 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gyntaf mai galwad at berson, galwad at Grist, ac nid at sefydliad, ydyw gwir alwad ein Harglwydd a'n Hachubwr ni; ac, yn ail, mai drylliau a darnau o Eglwys sydd gennym yng Nghymru heddiw; a'r drylliau hynny heb ymwybod ond y lleiaf peth â'u cymdeithas â'i gilydd, ac â'i Ddioddefiadau Ef er eu mwyn hwy oll—ac er mwyn y myrdd nad oes ganddynt unrhyw gyswllt yn y byd â'r drylliau gwahanedig hyn. Yr Eglwys? Dduw Dad, a oes gennym ni'r dirgelwch hwnnw heddiw? Yr Eglwys? Onid hi—neu'r sefydliadau sy'n derbyn yr enw—sy'n cadw draw? Y mae Crist yn galw ac yn denu, â'i Groes yn denu ac yn tynnu sylw. Ond, am yr Eglwys, y mae hi, mor aml â pheidio, yn gyrru oddi wrthi. A ydwyf i'n dweud celwydd, neu'n cablu, wrth fwrw drwyddi fel hyn? Ofn sydd arnaf nad ydwyf i ddim. Mi roddwn i lawer iawn am weled gwir Eglwys, deilwng o Grist, yng Nghymru heddiw, ac yn denu'r myrdd miloedd i mewn i'w chôl. Ond nis gwelaf ar hyn o bryd. Na cham—ddeallwch fi—nid oes gen i fawr ddim cydymdeimlad â'r bobl hynny sydd yn beirniadu'r "Eglwys" ''oddi allan'', heb geisio gweithio o'r tu mewn iddi, a heb gyfranogi o'i baich. Felly, nid yw galwad y gweinidog am "fwy o ffyddlondeb i'r Eglwys " yn ddim llai na galwad ar y gweinidog—pob gweinidog a phob offeiriad i'w gysegru ei hun i wneud yr hyn a elwir yn "Eglwys", yn Eglwys mewn gwirionedd, a chysylltu'r darnau drylliedig, sef yr enwadau, â'i gilydd mewn un cyfamod a brawdoliaeth Cristionogol. Yn gynnil iawn, ond nid heb dipyn o feddwl ymlaen llaw, awgrymaf nad llawer o'n gweinidogion sydd yn ymgysegru o lwyr fryd calon i'r llafur difrif hwn o weddnewid capel ac eglwys i'r fath raddau nes dyfod ohonynt yn wir lun a delw Ei Eglwys Ef. Nid llawer ar lawer sy'n ymroddgar hyd yr eithaf yn ei gapel ei hun. Ac nid llaweroedd sy'n dwyn mawr ofal calon o weled yr enwadau crefyddol mor ddieithr i'w gilydd, mor wahanedig, ac yn aml, mor ryw ddirgel eiddigus y naill o'r llall. Am Grist y dywedodd Paul iddo "ddatod canolfur y gwahaniaeth rhwng yr Iddew a'r cenedl—ddyn." Ond amdanom ni, nyni a gloddiasom ganolfuriau gwahaniaeth hyd yn oed rhwng Cymro a Chymro. Pa sawl un o'n gweinidogion ni sy'n athrist,<noinclude><references/></noinclude> 5mladuxy8bv1y13ynk4c6iqrs3kff7f 104 82782 161668 2026-03-30T12:05:37Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161668 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gilydd, i ba le bynnag y dônt, ac yn enw pwy bynnag y gelwir hwy ynghyd. Gan i minnau ddymuno "Gwyn eu byd" i'r rhai oll sydd yn ymddigrifo yn ddiofal ysmala, y mae'n deg imi hefyd ddymuno Gwyn eu byd" i bawb o'r rhai sydd yn ymddwysáu'n fawr eu gofal uwchben yr argyfwng a'n hwyneba ni oll. Yr wyf bellach wedi yngan y gair. Fe'i cedwais yn ôl mor hir ag y gallwn. Ond rhaid oedd ei ollwng allan o'r cwd rywbryd neu'i gilydd. A'r gair yw—ARGYFWNG. Cyfaddefaf y buasai'n dda gennyf ei osgoi. Nid ydyw'n air hyfryd iawn. Nid oes dim melys o'i gwmpas—na dim tangnefeddus. Hen air annifyr, a'i lond o ryw fraw ac arswyd. Efallai hefyd mai dynion braidd yn annifyr sydd yn hoff ohono. Ac nid oes amheuaeth nad ydynt yn ceisio creu rhyw ias anhyfryd ynoch pan ddefnyddiant ef. Nid oes i chwithau ddim diddanwch ynddo. Nid oes i minnau ychwaith. Llai fyth yn yr ergyd sydd yn saethu allan ohono. Aed y gair a'r ergyd allan o'n cof, ond yn unig pan fyddo hi yn . . . ie, yn ... Argyfwng. Ysywaeth, dyna yw'r sefyllfa. Nid myfi sy'n dywedyd hynny, ac nid carwyr y gair hwn yn unig sydd yn dywedyd. Y mae ar wefus un o bob deg o'r bobl a gwrddwch chwi heddiw ar y ffordd ac yn y ffair. Ydyw; ac y mae ei gyfystyr ar wefus pobl yn Ffrainc a Phrydain fel ei gilydd; ac ar wefusau Ewropeaid deallus ac Americanwyr hirben. Ystyr hynny ydyw bod y cyflwr hwn, a elwir "Argyfwng", yn gyflwr sy'n gyffredin i'r hil ddynol ar bum cyfandir. Fe ŵyr pob cenedl o bobl heddiw am ryw agwedd arno, neu am ryw gyfran ohono. Amrywia o fan i fan, o wlad i wlad, o ran ei faint ac o ran ei ansawdd. Ond nid oes odid genedl o ddynion heb fod yn yr afael ag ef. Naturiol yw hynny, gan ein bod yn frodyr i'n gilydd, yn etifeddion i'r un dreftadaeth ddynol, ac yn gydgyfranogion yn yr un pechod. Ar ryw gyfrif, ymddengys mai cyfiawn yw hyn; ac mai teg ydyw i ninnau ymddiddori yn argyfwng ein gilydd. Yr un pryd, Cymru ydyw ein cyfran ni o'r argyfwng dynol. Hi ydyw ein baich arbennig ni—nid am ei bod hi'n well na rhyw gongl arall o'r byd. Nac am ei bod hi'n waeth. Nac am fod ei hargyfwng hi'n fwy arswydus nag<noinclude><references/></noinclude> jes00b1kfne988hqvs8rtq128mvytk4 104 82783 161669 2026-03-30T12:06:11Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161669 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>eiddo'r cenhedloedd eraill. Nage; ond am y rheswm symlach na syml, mai yma yr ydym ni'n byw. Yma y mae ein cyfrifoldeb arbennig ni yn debycaf o bwyso'n ddiriaethol arnom o ddydd i ddydd, ac o awr i awr. Yma'n unig y gallwn ni gyfrannu'n uniongyrchol at wella'r clwy. Bod yn hollol ymarferol a diffuant ydyw addef cymaint â hyn. Cais i edrych ym myw llygad y cyngor Cristionogol ydyw, hefyd. Fe wyddoch y cyngor mor dda â minnau: Câr dy gymydog fel tydi dy hun. Beth, gan hynny, ydyw'r argyfwng y sonnir amdano? Neu, o'r hyn lleiaf, beth yw rhai o'r elfennau sydd yn ei gyfansoddi? neu, yn well efallai, yr arwyddion ohono? Mi anturiaf ateb bod y rhai sy'n dilyn ymhlith yr amlycaf o'r arwyddion hyn, heb honni dim pwysigrwydd o gwbl i'r drefn y gosodaf hwy i lawr. 1. Y mae nodau afiechyd a gwendid ar Ddiwylliant Cymru yn gyfan. 2. Y mae crefydd yn ein plith yn llai ei dylanwad, ac ar lai o bobl nag er cyn cof yr hynaf sy'n fyw heddiw. Dywedir yn ddigon croyw fod mwy na thri chwarter ein cyd—ddynion heb ddim cysylltiad o gwbl ag unrhyw eglwys neu gapel. Yn wir, mi glywais ddywedyd nad oes fawr mwy na deg y cant mewn cyswllt cyson â chrefydd gyfundrefnol. Prun bynnag am yr ystadegau manwl gywir, fe gytunai pawb â hyn; mai llannau'n llefain, capeli'n griddfan, Ysgol Sul a chwrdd Gweddi a Seiat yn ubain, ydyw'r sefyllfa erbyn hyn ledled ein gwlad. 3. Y mae materoliaeth ronc yn rhodresa dros y tir; anffyddiaeth gadarn yn uchel ei phen o fôr i fynydd; a chomiwnyddiaeth yn gorymdeithio yn ein mysg fel llu banerog. 4. Y mae'r iaith Gymraeg, a luniwyd gan Dduw a dyn ar gyfer y genedl hon, yn wrthodedig gan fwyafrif ei phobl. Yma eto y mae ystadegau'n llefaru'n groyw iawn, ac yn ei dweud hi'n chwerw dost. Y maent yn dannod yn ein hwynebau mai pump y cant o blant ysgol sydd bellach yn medru Cymraeg gydag unrhyw lun o feistrolaeth; a bod dwy o siroedd Cymru bron â bod yn gwbl golledig i " iaith ein tadau". Dyna'r rhestr. Ac fe ddichon y gallai pob un ohonoch ychwanegu ati. Ac fe allwn innau'n hawdd ddigon, pe<noinclude><references/></noinclude> o3c66s1gv2np40jvbaiezv6dd1ltwcu 104 82784 161670 2026-03-30T12:06:52Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161670 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>na bai'n unig ond i gyfaddef ymhellach, nad yw'r sefyllfa ddim yn wych iawn ym myd yr addysg a gyfrennir i'n plant ni, nac yn neilltuol o flodeuog, a dweud y lleiaf, yn hanes cyhoeddi llyfrau Cymraeg. Fe dorrwn y rhestr yn fyr, er hynny. Y mae eisoes nid yn unig yn ddigon hir, ond hefyd yn ddigon difrifol. Pwy ni chytuna â hynny? {{***|4}} Dyna ni, ynteu, wedi rhoddi ein bys, nid yn gymaint ar yr argyfwng ei hun, ond o leiaf ar ambell un o'r arwyddion mwyaf amlwg i lygad pawb. Gwaith yr oedd hi'n anhepgor ei wneud oedd hwn. Gwaith eithaf annifyr, ond un cymharol hawdd ei wneud. Y cam nesaf fydd yr un anodd—yr un ''gwirioneddol'' anodd ac a fydd, efallai, y tu hwnt i'n gallu ni i'w wneuthur. A'r cam hwnnw fydd ceisio egluro paham y daeth y drygau hyn arnom ni heddiw. Ie; paham? pa fodd? pa bryd? Ond rhaid fydd mynd i ymgodymu ag ef. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|AN-HWYL AC ANFRI.}}}} Cyn beiddio ateb y fath ofyniadau â'r rhai a enwyd, efallai y cytunir â mi i gydnabod mai'r dirywiad crefyddol ydyw'r un pwysicaf o'r cwbl. 'Dwn i ddim a fyddai pawb yn barod i gytuno ymhellach â mi, pan ryfygaf ychwanegu hyn; mai'r dirywiad crefyddol sydd hefyd wrth wraidd yr holl ddirywiadau eraill. Ymddengys i mi na ellir yn hawdd osgoi casgliad o'r fath. Y mae crefydd, wedi'r cyfan, yn ehangach ei harfod, yn ddyfnach ei dylanwad, na diwylliant na dim un agwedd unigol arall ar fywyd dynion. Gellir profi'r gosodiad hwn, hefyd, heb lawer iawn o ymdrech meddwl. Digon yw galw i'n cof ffaith neu ddwy fel y rhain; yn gyntaf y bydd diwylliant, a holl fywyd dyn yn gyffredinol, yn colli disgleirdeb a hoen pan fyddo hi'n ddydd o encilio oddi wrth grefydd; ac yn ail, y bydd graen a gogoniant yn perthyn i fywyd dyn a chenedl pan fyddo hi'n awel deg ar grefydd. Pob rhyddid i chwi anghytuno â'r ddau osodiad hyn, a chymryd eich pwyll a'ch hamdden i'w gwrthbrofi. Ni wnaf i ond galw eich <section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> 52xo0r230kvl396qds0ufyfr9jb5tuf 104 82785 161671 2026-03-30T12:07:32Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161671 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>sylw at farn neu ddwy a gredir yn lled gyffredinol gan ysgolheigion. Sef, yn gyntaf, i'r gymdeithas a'r gwareiddiad Groegaidd—Rufeinig siglo a suddo, o ddiffyg Duw a moesoldeb cymdeithasol; ac yn ail, i ddiwylliant a gwareiddiad ailflodeuo yng Ngorllewin Ewrop, dan arweiniad y Grefydd Gristionogol, a than ofal a swcwr yr Eglwys Gristionogol. Ac yn awr, yr wyf i'n fawr fy awydd i faentumio yn gadarn ''''mai'r dirywiad crefyddol ydyw achos blaenaf a phennaf pob dihoeni sydd ar fywyd Cymru heddiw.'''' Mewn gair; diffyg sydd ar grefydd, diffyg sy'n debyg o fod ar foes ac ar fasnach, ar feddwl ac ar foddau, ar iaith ac ar ddiwylliant; ie, nid yn unig yn debyg o fod, ond yn sicr o fod. Ni ellir ysgaru'r naill oddi wrth y llall. Am Gymru yr wyf i'n meddwl, fel y dywedais o'r blaen. Y mae eraill a llawer gwell dynion na mi—yn dywedyd yr un peth am fwy nag un wlad arall. Oes; ac y mae ambell un ag ystod ei sylw yn cyrraedd dros Wareiddiad y byd crwn cyfan. Ni ddyfynnaf ond un yn unig o'r rhain—yr athronydd o Ffrainc, Renouvier. O'i gyfieithu i'n hiaith ni, dyma ydyw ei ddyfarniad ef: ''"Y mae'r byd yn dioddef o ddiffyg ffydd mewn un Gwirionedd Trosgynnol."'' Blynyddoedd lawer sydd er pan wnaeth Renouvier y sylw hwn; ac y mae pob blwyddyn a ddilynodd er hynny, wedi ychwanegu at gywirdeb a grym ei ddedfryd. Ond i ddychwelyd i Gymru. Gan imi honni mai diffyg grym ein crefydd sy'n gyfrifol am y dihoeni cyffredinol, fe dâl inni, yn awr, arafu ychydig bach i edrych yn fanylach ar y sefyllfa grefyddol. Mor hawdd â chwarae yw gwneud hynny, gan fod pawb yn ei dro yn ei thrin a'i thrafod. 'D'oes dim eisiau mwy nag agor unrhyw un bron o'n papurau wythnosol i weld hyn yn digwydd. Dyma'r nesaf i law, a ddaeth allan o'r Wasg ddoe ddiwethaf (Ebrill yr 8fed, 1953). Y mae o leiaf dri neu bedwar o ddynion "trwm " yn rhoddi eu barn hwy eu hunain ar fywyd crefyddol y genedl fach fondigrybwyll hon. Dodwn ei gyfle i bob un, a gofod ar ei gyfer: Medd y cyntaf:— ''Rhyw gaffi ysbrydol ydyw'r Eglwys i rai pobol; ac ânt yno am fod yno bregethwr wrth eu bodd, neu am fod yno''<noinclude><references/></noinclude> k8ao35f08l6du5oov92vbpssuvtcpgo 161673 161671 2026-03-30T12:08:42Z AlwynapHuw 1710 161673 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>sylw at farn neu ddwy a gredir yn lled gyffredinol gan ysgolheigion. Sef, yn gyntaf, i'r gymdeithas a'r gwareiddiad Groegaidd—Rufeinig siglo a suddo, o ddiffyg Duw a moesoldeb cymdeithasol; ac yn ail, i ddiwylliant a gwareiddiad ailflodeuo yng Ngorllewin Ewrop, dan arweiniad y Grefydd Gristionogol, a than ofal a swcwr yr Eglwys Gristionogol. Ac yn awr, yr wyf i'n fawr fy awydd i faentumio yn gadarn ''"mai'r dirywiad crefyddol ydyw achos blaenaf a phennaf pob dihoeni sydd ar fywyd Cymru heddiw."'' Mewn gair; diffyg sydd ar grefydd, diffyg sy'n debyg o fod ar foes ac ar fasnach, ar feddwl ac ar foddau, ar iaith ac ar ddiwylliant; ie, nid yn unig yn debyg o fod, ond yn sicr o fod. Ni ellir ysgaru'r naill oddi wrth y llall. Am Gymru yr wyf i'n meddwl, fel y dywedais o'r blaen. Y mae eraill a llawer gwell dynion na mi—yn dywedyd yr un peth am fwy nag un wlad arall. Oes; ac y mae ambell un ag ystod ei sylw yn cyrraedd dros Wareiddiad y byd crwn cyfan. Ni ddyfynnaf ond un yn unig o'r rhain—yr athronydd o Ffrainc, Renouvier. O'i gyfieithu i'n hiaith ni, dyma ydyw ei ddyfarniad ef: ''"Y mae'r byd yn dioddef o ddiffyg ffydd mewn un Gwirionedd Trosgynnol."'' Blynyddoedd lawer sydd er pan wnaeth Renouvier y sylw hwn; ac y mae pob blwyddyn a ddilynodd er hynny, wedi ychwanegu at gywirdeb a grym ei ddedfryd. Ond i ddychwelyd i Gymru. Gan imi honni mai diffyg grym ein crefydd sy'n gyfrifol am y dihoeni cyffredinol, fe dâl inni, yn awr, arafu ychydig bach i edrych yn fanylach ar y sefyllfa grefyddol. Mor hawdd â chwarae yw gwneud hynny, gan fod pawb yn ei dro yn ei thrin a'i thrafod. 'D'oes dim eisiau mwy nag agor unrhyw un bron o'n papurau wythnosol i weld hyn yn digwydd. Dyma'r nesaf i law, a ddaeth allan o'r Wasg ddoe ddiwethaf (Ebrill yr 8fed, 1953). Y mae o leiaf dri neu bedwar o ddynion "trwm " yn rhoddi eu barn hwy eu hunain ar fywyd crefyddol y genedl fach fondigrybwyll hon. Dodwn ei gyfle i bob un, a gofod ar ei gyfer: Medd y cyntaf:— ''"Rhyw gaffi ysbrydol ydyw'r Eglwys i rai pobol; ac ânt yno am fod yno bregethwr wrth eu bodd, neu am fod yno''<noinclude><references/></noinclude> 0c81kn2zj275a4um0rpge2bn9oukxnr 104 82786 161672 2026-03-30T12:07:54Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "''organ go dda. I eraill, rhyw ganolfan y Groes Goch ydyw, yn bod er mwyn doluriau'n unig Deuant i'r capel weithiau; ond pan ddaw i ran yr Eglwys i wneud pethau amhoblogaidd nid ydynt yno i sefyll yng ngwres y dydd. Mae dydd y proffwyd yn darfod, a dydd yr offeiriad yn dod i'r amlwg. Y mae seremoni'n dod i mewn, a sancteiddrwydd yn mynd allan."'' Y mae'r ail a'r trydydd yn "dal i chwythu" bob yn ail â'i gilydd, ac yn bwrw drwyddi fe... 161672 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude>''organ go dda. I eraill, rhyw ganolfan y Groes Goch ydyw, yn bod er mwyn doluriau'n unig Deuant i'r capel weithiau; ond pan ddaw i ran yr Eglwys i wneud pethau amhoblogaidd nid ydynt yno i sefyll yng ngwres y dydd. Mae dydd y proffwyd yn darfod, a dydd yr offeiriad yn dod i'r amlwg. Y mae seremoni'n dod i mewn, a sancteiddrwydd yn mynd allan."'' Y mae'r ail a'r trydydd yn "dal i chwythu" bob yn ail â'i gilydd, ac yn bwrw drwyddi fel hyn:— ''"Y mae'r bobol acw yn awchu am bregethau sentimental a thipyn o ganu ynddyn—nhw; ac os pregethwch chi'n weddol sylweddol, fe gwynant nad ydyn nhw yn eich deall—chi. Y mae fy mhobol i yn dechrau gwylio'r rhaglenni radio a thelefisiwn, ac mae arna'i ofn eu bod nhw'n colli blas ar yr hen bethau."'' ''Ysgrifennu'' y mae'r pedwerydd, ac, o ganlyniad, y mae mwy o bwyll ac o grebwyll yn ei ddadansoddiad ef. Hwdiwch—fel y galloch farnu drosoch eich hunain:— ''''Gwlad faterol yw Cymru . . . Yr ydym yn byw mewn gwlad baganaidd. Dim ond y dwl a'r dall fuasai'n gwadu. Yr ydym ni, Weinidogion, yn pregethu bob Sul i fwy o seddau gweigion nag o wynebau deallus. Awn ar ôl yr esgeuluswyr; ymresymu, crefu, dwrdio. I ddim pwrpas . . . Mae'r encilwyr allan o'n gafael, ac nid oes gennym foddion i'w cyrraedd . . .'''' Yr wyf i am fod mor hy yn awr â gwneud sylw neu ddau am y datganiadau uchod. Y mae'r cyntaf yn ddigon diniwed, nid yw'n ddim ond egluro'n gynnil mai pedwar gweinidog yr Efengyl yw awduron y dyfyniadau. Mi adwaen i ddau ohonynt yn weddol dda, ac y mae gennyf barch mawr iddynt (pe bai hynny o'r diddordeb lleiaf iddynt hwy neu i chwi). Nid adwaen y ddau arall; ac ni fynegir eu henwau. Nid ydynt hwythau ar eu colled o fod heb eu henwi. Y sylw nesaf a wnaf yw hwn—fy mod yn cytuno â'r rhan fwyaf o'r ffeithiau a nodir ganddynt. Fy nhrydydd sylw, ynte? Y mae hwn yn fwy beiddgar o lawer. Ac yr wyf yn mentro mwy na mymryn bach wrth ei ddweud. Nid oes mo'i osgoi, er hynny. Prin, mi gredaf, yr anghytuna'r pedwarddyn hyn â'r hyn sydd gen—nyf i'w ddweud, er y gall fod yn feirniadaeth arnynt hwy, neu ar rai a berthyn i'r un alwedigaeth â hwy. {{nop}} Beth, gan hynny? Hyn; nad oes yr un ohonynt yn aros i holi, yn ddwys ac yn ddifrif, paham y daeth y pla hwn ar grefydd Cymru. Go brin y gallai gofyniad pwysicach ddyfod i feddwl gweinidog yr Efengyl. Eto, nis. gofynnir. Gwaeth fyth, fe gymerir yn ganiataol mai ar y gŵr arall y mae'r bai. Y mae'r bai ar y "bobol"—"y rhai pobol," "y bobol acw," "fy mhobol i," "paganiaid Cymru". Nid awgrymir y gall fod bai ar y gweinidog. Nid addefir hyd yn oed ei fod yn gyd—gyfrannog yn y bai. Ac nid oes affliw o awgrym y dichon fod bai ar ei grefydd ef. Nac oes ddim, gan dri ohonynt. Ond y ''mae'' gan y pedwerydd; ac, am hynny, y mae'n haeddu pluen yn ei gap. Cynnil iawn ydyw ei addefiad, ond y mae'n arwyddocaol i'w ryfeddu. Clywch: ''Gwyddom nad oes yn ein crefydd ni, fel y mae, ddim a all eu deffro (sef y bobl) i'w hangen, na diwallu'r angen wedi'i ddeffro."'' Ni allaf ddiolch hanner digon i'r gweinidog hwn am ei gyfaddefiad. Gwir mai moel ei wala ydyw. Ond y mae'n gyfaddefiad; ac yn gyfaddefiad o wendid ar du'r grefydd a gynigir i Gymru heddiw. Ni ddywed beth yn union ydyw'r gwendid. Ac ni phoenaf innau ddim am hynny. Yn hwyr neu'n hwyrach fe gawn gyfaddefiad llawnach ganddo ef. Os nad wyf innau'n camgymryd yn enbyd, fe gawn rywbeth pwysicach fyth ganddo ef maes o law. Fe gawn, efallai, ymdriniaeth lawn â'r gwendid; ac at hynny, ond odid, awgrym o'r modd y mae ei ddileu, a gosod cadernid ac iechyd yn ei le. Yr wyf i bron â bod mor hyderus â honni mai ef fydd un o'r rheini a gyfranna i weddnewid y sefyllfa ddigalon bresennol. Aed ati, ac ymarfoged â holl weledigaethau'r proffwyd gwir! Yn y peth hwn, ynteu, y mae ef yn mwy na rhagor—ragori ar ei frodyr a ddyfynnais, o gymaint â'i fod yn gweld bod y drwg ''nid'' yn y "bobl acw" a'r "paganiaid" yn unig, ond yn eu bugeiliaid, neu, o leiaf, yn y ddarpariaeth a ddelir o flaen y defaid di—fugail hyn. Gwir bod un o'r tri arall yn awgrymu meddyginiaeth, ond gan na chydnebydd ef ei gyfran o'r bai, ni welaf fod ganddo lawer o hawl i gynnig ffisig, na llawer o gymhwyster. Nodaf ei awgrym, er hynny, sef "galw am fwy o ffyddlondeb i'r Eglwys a'i gwasanaethau." Purion peth, efallai, ond inni gofio'n<noinclude><references/></noinclude> 5fnq4wizraqb2erahyd4hxcm5h4z4f9 161674 161672 2026-03-30T12:09:36Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161674 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>''organ go dda. I eraill, rhyw ganolfan y Groes Goch ydyw, yn bod er mwyn doluriau'n unig Deuant i'r capel weithiau; ond pan ddaw i ran yr Eglwys i wneud pethau amhoblogaidd nid ydynt yno i sefyll yng ngwres y dydd. Mae dydd y proffwyd yn darfod, a dydd yr offeiriad yn dod i'r amlwg. Y mae seremoni'n dod i mewn, a sancteiddrwydd yn mynd allan."'' Y mae'r ail a'r trydydd yn "dal i chwythu" bob yn ail â'i gilydd, ac yn bwrw drwyddi fel hyn:— ''"Y mae'r bobol acw yn awchu am bregethau sentimental a thipyn o ganu ynddyn—nhw; ac os pregethwch chi'n weddol sylweddol, fe gwynant nad ydyn nhw yn eich deall—chi. Y mae fy mhobol i yn dechrau gwylio'r rhaglenni radio a thelefisiwn, ac mae arna'i ofn eu bod nhw'n colli blas ar yr hen bethau."'' ''Ysgrifennu'' y mae'r pedwerydd, ac, o ganlyniad, y mae mwy o bwyll ac o grebwyll yn ei ddadansoddiad ef. Hwdiwch—fel y galloch farnu drosoch eich hunain:— ''"Gwlad faterol yw Cymru . . . Yr ydym yn byw mewn gwlad baganaidd. Dim ond y dwl a'r dall fuasai'n gwadu. Yr ydym ni, Weinidogion, yn pregethu bob Sul i fwy o seddau gweigion nag o wynebau deallus. Awn ar ôl yr esgeuluswyr; ymresymu, crefu, dwrdio. I ddim pwrpas . . . Mae'r encilwyr allan o'n gafael, ac nid oes gennym foddion i'w cyrraedd . . ."'' Yr wyf i am fod mor hy yn awr â gwneud sylw neu ddau am y datganiadau uchod. Y mae'r cyntaf yn ddigon diniwed, nid yw'n ddim ond egluro'n gynnil mai pedwar gweinidog yr Efengyl yw awduron y dyfyniadau. Mi adwaen i ddau ohonynt yn weddol dda, ac y mae gennyf barch mawr iddynt (pe bai hynny o'r diddordeb lleiaf iddynt hwy neu i chwi). Nid adwaen y ddau arall; ac ni fynegir eu henwau. Nid ydynt hwythau ar eu colled o fod heb eu henwi. Y sylw nesaf a wnaf yw hwn—fy mod yn cytuno â'r rhan fwyaf o'r ffeithiau a nodir ganddynt. Fy nhrydydd sylw, ynte? Y mae hwn yn fwy beiddgar o lawer. Ac yr wyf yn mentro mwy na mymryn bach wrth ei ddweud. Nid oes mo'i osgoi, er hynny. Prin, mi gredaf, yr anghytuna'r pedwarddyn hyn â'r hyn sydd gennyf i'w ddweud, er y gall fod yn feirniadaeth arnynt hwy, neu ar rai a berthyn i'r un alwedigaeth â hwy. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> dnyybwazjkc9yxy5ql62d4xq4e9qrc5 104 82787 161675 2026-03-30T12:09:58Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161675 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Beth, gan hynny? Hyn; nad oes yr un ohonynt yn aros i holi, yn ddwys ac yn ddifrif, paham y daeth y pla hwn ar grefydd Cymru. Go brin y gallai gofyniad pwysicach ddyfod i feddwl gweinidog yr Efengyl. Eto, nis. gofynnir. Gwaeth fyth, fe gymerir yn ganiataol mai ar y gŵr arall y mae'r bai. Y mae'r bai ar y "bobol"—"y rhai pobol," "y bobol acw," "fy mhobol i," "paganiaid Cymru". Nid awgrymir y gall fod bai ar y gweinidog. Nid addefir hyd yn oed ei fod yn gyd—gyfrannog yn y bai. Ac nid oes affliw o awgrym y dichon fod bai ar ei grefydd ef. Nac oes ddim, gan dri ohonynt. Ond y ''mae'' gan y pedwerydd; ac, am hynny, y mae'n haeddu pluen yn ei gap. Cynnil iawn ydyw ei addefiad, ond y mae'n arwyddocaol i'w ryfeddu. Clywch: ''Gwyddom nad oes yn ein crefydd ni, fel y mae, ddim a all eu deffro (sef y bobl) i'w hangen, na diwallu'r angen wedi'i ddeffro."'' Ni allaf ddiolch hanner digon i'r gweinidog hwn am ei gyfaddefiad. Gwir mai moel ei wala ydyw. Ond y mae'n gyfaddefiad; ac yn gyfaddefiad o wendid ar du'r grefydd a gynigir i Gymru heddiw. Ni ddywed beth yn union ydyw'r gwendid. Ac ni phoenaf innau ddim am hynny. Yn hwyr neu'n hwyrach fe gawn gyfaddefiad llawnach ganddo ef. Os nad wyf innau'n camgymryd yn enbyd, fe gawn rywbeth pwysicach fyth ganddo ef maes o law. Fe gawn, efallai, ymdriniaeth lawn â'r gwendid; ac at hynny, ond odid, awgrym o'r modd y mae ei ddileu, a gosod cadernid ac iechyd yn ei le. Yr wyf i bron â bod mor hyderus â honni mai ef fydd un o'r rheini a gyfranna i weddnewid y sefyllfa ddigalon bresennol. Aed ati, ac ymarfoged â holl weledigaethau'r proffwyd gwir! Yn y peth hwn, ynteu, y mae ef yn mwy na rhagor—ragori ar ei frodyr a ddyfynnais, o gymaint â'i fod yn gweld bod y drwg ''nid'' yn y "bobl acw" a'r "paganiaid" yn unig, ond yn eu bugeiliaid, neu, o leiaf, yn y ddarpariaeth a ddelir o flaen y defaid di—fugail hyn. Gwir bod un o'r tri arall yn awgrymu meddyginiaeth, ond gan na chydnebydd ef ei gyfran o'r bai, ni welaf fod ganddo lawer o hawl i gynnig ffisig, na llawer o gymhwyster. Nodaf ei awgrym, er hynny, sef "galw am fwy o ffyddlondeb i'r Eglwys a'i gwasanaethau." Purion peth, efallai, ond inni gofio'n<noinclude><references/></noinclude> qd0xdgy4zyebpyu68mtjd2ivrtsj6u1 0 82788 161676 2026-03-30T12:20:53Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous = | next = [[/Pennod Nesaf/]] | notes =I'w lawr lwytho ar gyfer darllenydd e-lyfrau gweler [[Yr Argyfwng (testun cyfansawdd)]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|William Ambrose Bebb}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=5 to=6 /..." 161676 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous = | next = [[/Pennod Nesaf/]] | notes =I'w lawr lwytho ar gyfer darllenydd e-lyfrau gweler [[Yr Argyfwng (testun cyfansawdd)]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|William Ambrose Bebb}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=5 to=6 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:Yr Argyfwng]] [[Categori:William Ambrose Bebb]] [[Categori:Llyfrau 1956]] [[Categori:Llyfrau'r 1950au]] [[Categori:Hanes crefydd yng Nghymru]] 2qch9aik8c8hotkiky3vmgs1gejj78r 161679 161676 2026-03-30T12:27:34Z AlwynapHuw 1710 161679 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous = | next = [[/Cynnwys/]] | notes =I'w lawr lwytho ar gyfer darllenydd e-lyfrau gweler [[Yr Argyfwng (testun cyfansawdd)]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|William Ambrose Bebb}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=5 to=6 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:Yr Argyfwng]] [[Categori:William Ambrose Bebb]] [[Categori:Llyfrau 1956]] [[Categori:Llyfrau'r 1950au]] [[Categori:Hanes crefydd yng Nghymru]] mrcx5386epb8y3cbquivrrkiti3du1c 0 82789 161677 2026-03-30T12:23:01Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng (testun cyfansawdd) | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous = | next = | notes =I'w darllen pennod wrth bennod gweler [[Yr Argyfwng]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|William Ambrose Bebb}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=1 to=124 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfei..." 161677 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng (testun cyfansawdd) | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous = | next = | notes =I'w darllen pennod wrth bennod gweler [[Yr Argyfwng]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|William Ambrose Bebb}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=1 to=124 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:Yr Argyfwng]] [[Categori:William Ambrose Bebb]] [[Categori:Llyfrau 1956]] [[Categori:Llyfrau'r 1950au]] [[Categori:Hanes crefydd yng Nghymru]] [[Categori:Testunau cyfansawdd]] qqy8v4xtar07v57g2s0p6r9tv5sdjoh 14 82790 161678 2026-03-30T12:26:44Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Delwedd:Yr Argyfwng.djvu|bawd|tudalen=5]] [[Categori:William Ambrose Bebb]] [[Categori:Llyfrau 1956]] [[Categori:Llyfrau'r 1950au]] [[Categori:Hanes crefydd yng Nghymru]]" 161678 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:Yr Argyfwng.djvu|bawd|tudalen=5]] [[Categori:William Ambrose Bebb]] [[Categori:Llyfrau 1956]] [[Categori:Llyfrau'r 1950au]] [[Categori:Hanes crefydd yng Nghymru]] 4ur7zeupfm5q1ddvusodkrwg8dvv1cs 0 82791 161680 2026-03-30T12:30:56Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../]] | next = [[../Thomas Roberts|Thomas Roberts]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=7 to=7 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Cynnwys}} [[Categori:Yr Argyfwng]]" 161680 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../]] | next = [[../Thomas Roberts|Thomas Roberts]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=7 to=7 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Cynnwys}} [[Categori:Yr Argyfwng]] pcb66xcf2mntlic0scz336lp0ny06q3 14 82792 161681 2026-03-30T12:42:31Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "Roedd '''Thomas Roberts''' (1884-1960) yn addysgwr, ysgolhaig ac yn llenor. Yn enedigol o Lanuwchllyn bu'n athro ysgol yn Sir Fynwy a Llundain cyn ei benodi yn athro Iaith a Llenyddiaeth Gymraeg yn y Coleg Normal, Bangor. Bu hefyd yn is-brifathro y Normal o 1920 hyd 1949. Roedd yn arbenigwr ar waith Beirdd yr Uchelwyr, a chyhoeddodd yn helaeth ar y maes. [https://bywgraffiadur.cymru/article/c4-ROBE-THO-1884 Thomas Roberts yn y bywgraffiadur] {{DEFAULTSORT:Robe..." 161681 wikitext text/x-wiki Roedd '''Thomas Roberts''' (1884-1960) yn addysgwr, ysgolhaig ac yn llenor. Yn enedigol o Lanuwchllyn bu'n athro ysgol yn Sir Fynwy a Llundain cyn ei benodi yn athro Iaith a Llenyddiaeth Gymraeg yn y Coleg Normal, Bangor. Bu hefyd yn is-brifathro y Normal o 1920 hyd 1949. Roedd yn arbenigwr ar waith Beirdd yr Uchelwyr, a chyhoeddodd yn helaeth ar y maes. [https://bywgraffiadur.cymru/article/c4-ROBE-THO-1884 Thomas Roberts yn y bywgraffiadur] {{DEFAULTSORT:Roberts,Thomas}} [[Categori:Llenorion]] [[Categori:Addysgwyr Cymreig]] 8f40nzlpjfewe6hpdkuboyaw48t7fi6 0 82793 161682 2026-03-30T12:44:55Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Cynnwys|Cynnwys]] | next = [[../J. E. Davies|J. E. Davies]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=9 to=11 tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Thomas Roberts}} [[Categori:Yr Argyfwng]] [[Categori:Thomas Roberts (Coleg Normal)]]" 161682 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Cynnwys|Cynnwys]] | next = [[../J. E. Davies|J. E. Davies]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=9 to=11 tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Thomas Roberts}} [[Categori:Yr Argyfwng]] [[Categori:Thomas Roberts (Coleg Normal)]] 0vasa6myf4issf3ieqi71em8jdqzjik 161683 161682 2026-03-30T12:45:44Z AlwynapHuw 1710 161683 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Cynnwys|Cynnwys]] | next = [[../J. E. Daniel|J. E. Daniel]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=9 to=11 tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Thomas Roberts}} [[Categori:Yr Argyfwng]] [[Categori:Thomas Roberts (Coleg Normal)]] byrigqj0xmc4uez128zs9ph6asw331k 14 82794 161685 2026-03-30T12:55:45Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "Diwinydd a darlithiwr Cymreig oedd John Edward Daniel neu J. E. Daniel (26 Mehefin 1902 - 11 Chwefror 1962). Roedd yn un o aelodau cynnar Plaid Cymru a bu'n gadeirydd y blaid am gyfnod. {{Wicipedia|John Edward Daniel}} {{DEFAULTSORT:Daniel, John Edward}} [[Categori:Gwleidyddion Cymreig]] [[Categori:Addysgwyr Cymreig]]" 161685 wikitext text/x-wiki Diwinydd a darlithiwr Cymreig oedd John Edward Daniel neu J. E. Daniel (26 Mehefin 1902 - 11 Chwefror 1962). Roedd yn un o aelodau cynnar Plaid Cymru a bu'n gadeirydd y blaid am gyfnod. {{Wicipedia|John Edward Daniel}} {{DEFAULTSORT:Daniel, John Edward}} [[Categori:Gwleidyddion Cymreig]] [[Categori:Addysgwyr Cymreig]] jk0iarmyr0cpi4dgwhr15yqsgw2123u 0 82795 161686 2026-03-30T12:56:01Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Cynnwys|Cynnwys]] | next = [[../J. E. Daniel|J. E. Daniel]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=11 to=12 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Thomas Roberts}} [[Categori:Yr Argyfwng]] Categori:John Edward Dan..." 161686 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Cynnwys|Cynnwys]] | next = [[../J. E. Daniel|J. E. Daniel]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=11 to=12 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Thomas Roberts}} [[Categori:Yr Argyfwng]] [[Categori:John Edward Daniel]] gy8pvgla0zqbjwsy8kgokwytfa0higj 161687 161686 2026-03-30T12:56:37Z AlwynapHuw 1710 161687 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Cynnwys|Cynnwys]] | next = [[../D. J. Williams|D. J. Williams]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=11 to=12 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Thomas Roberts}} [[Categori:Yr Argyfwng]] [[Categori:John Edward Daniel]] fhmi8ypyb65ycnukjrpuyohrviqe5ye 161688 161687 2026-03-30T12:58:04Z AlwynapHuw 1710 161688 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Cynnwys|Cynnwys]] | next = [[../D. J. Williams|D. J. Williams]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=11 to=12 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:J. E. Daniel}} [[Categori:Yr Argyfwng]] [[Categori:John Edward Daniel]] 1g23rwitvb2ffusz9lk3q6o7ta9m0gu 14 82796 161689 2026-03-30T13:05:12Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Delwedd:D. J. Williams conversing at a CND rally at Aberystwyth (6773943208) (cropped).jpg|bawd]] {{Wicipedia|D. J. Williams}} Roedd David John Williams (26 Mehefin 1885 – 4 Ionawr 1970), neu D. J. Williams neu weithiau "D. J. Abergwaun", yn llenor ac yn genedlaetholwr. Roedd yn gymeriad cryf, penderfynol a dygn, a gwnaeth gyfraniad pwysig i lên a diwylliant ei wlad; cyfeiriwyd ato fel "Y Cawr o Rydcymerau" {{DEFAULTSORT:Williams, David John}} Categori:..." 161689 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:D. J. Williams conversing at a CND rally at Aberystwyth (6773943208) (cropped).jpg|bawd]] {{Wicipedia|D. J. Williams}} Roedd David John Williams (26 Mehefin 1885 – 4 Ionawr 1970), neu D. J. Williams neu weithiau "D. J. Abergwaun", yn llenor ac yn genedlaetholwr. Roedd yn gymeriad cryf, penderfynol a dygn, a gwnaeth gyfraniad pwysig i lên a diwylliant ei wlad; cyfeiriwyd ato fel "Y Cawr o Rydcymerau" {{DEFAULTSORT:Williams, David John}} [[Categori:Llenorion]] 13pr0q7xf34tnqgzn2e888feclwaq8a 0 82797 161690 2026-03-30T13:05:38Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../J. E. Daniel|J. E. Daniel]] | next = [[../Saunders Lewis|Saunders Lewis]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=12 to=15 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:D. J. Williams}} [[Categori:Yr Argyfwng]] Categori:D..." 161690 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../J. E. Daniel|J. E. Daniel]] | next = [[../Saunders Lewis|Saunders Lewis]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=12 to=15 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:D. J. Williams}} [[Categori:Yr Argyfwng]] [[Categori:David John Williams]] lhpfxxloyt3k060igr4xzm2vpsugqn7 14 82798 161691 2026-03-30T13:16:04Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Delwedd:Saunders Lewis (1520395).jpg|bawd]] {{Wicipedia|Saunders Lewis}} Dramodydd, bardd, nofelydd, ysgolhaig, beirniad llenyddol a gwleidydd oedd John Saunders Lewis (15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985). Ar 5 Awst 1925 roedd yn un o brif sylfaenwyr Plaid Cymru. Ar 19 Ionawr 1937 dedfrydwyd ef i 9 mis o garchar am ei ran yn llosgi ysgol fomio yn Llŷn. Bu ei ddarlith radio enwog Tynged yr Iaith, a draddodwyd yn 1962, yn sbardun i sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymr..." 161691 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:Saunders Lewis (1520395).jpg|bawd]] {{Wicipedia|Saunders Lewis}} Dramodydd, bardd, nofelydd, ysgolhaig, beirniad llenyddol a gwleidydd oedd John Saunders Lewis (15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985). Ar 5 Awst 1925 roedd yn un o brif sylfaenwyr Plaid Cymru. Ar 19 Ionawr 1937 dedfrydwyd ef i 9 mis o garchar am ei ran yn llosgi ysgol fomio yn Llŷn. Bu ei ddarlith radio enwog Tynged yr Iaith, a draddodwyd yn 1962, yn sbardun i sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. {{DEFAULTSORT:Lewis, Saunders}} [[Categori:Gwleidyddion Cymreig]] [[Categori:Dramodwyr]] [[Categori:Beirdd]] [[Categori:Addysgwyr Cymreig]] gn2w8udx9qpzm01cts7aya716y76bjw 0 82799 161692 2026-03-30T13:17:11Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../D. J. Williams|D. J. Williams]] | next = [[../Rhagair|Rhagair]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=15 to=17 fromsection="bbb" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Saunders Lewis}} [[Categori:Yr Argyfwng]] [[Categori:Saunders Lewis]]" 161692 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../D. J. Williams|D. J. Williams]] | next = [[../Rhagair|Rhagair]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=15 to=17 fromsection="bbb" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Saunders Lewis}} [[Categori:Yr Argyfwng]] [[Categori:Saunders Lewis]] 8ooieb5t7md5dfn1tlpdokpgkurkhn5 0 82800 161693 2026-03-30T13:20:09Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Saunders Lewis|Saunders Lewis]] | next = [[../Hwyl ac An-hwyl|Hwyl ac An-hwyl]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=18 to=24 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Rhagair}} [[Categori:Yr Argyfwng]]" 161693 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Saunders Lewis|Saunders Lewis]] | next = [[../Hwyl ac An-hwyl|Hwyl ac An-hwyl]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=18 to=24 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Rhagair}} [[Categori:Yr Argyfwng]] klvssek2p4l6xyo4bu36e3tb2stfd7s 0 82801 161694 2026-03-30T13:23:36Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Rhagair|Rhagair]] | next = [[../An-hwyl ac Anfri|An-hwyl ac Anfri]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=25 to=29 tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Hwyl ac An-hwyl}} [[Categori:Yr Argyfwng]]" 161694 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Rhagair|Rhagair]] | next = [[../An-hwyl ac Anfri|An-hwyl ac Anfri]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=25 to=29 tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Hwyl ac An-hwyl}} [[Categori:Yr Argyfwng]] 3nxiwebu3ffxaj2jn7cij7jw7venepm 0 82802 161699 2026-03-30T13:33:04Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Hwyl ac An-hwyl|Hwyl ac An-hwyl]] | next = [[../Anfri ac Anhrefn|Anfri ac Anhrefn]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=29 to=34 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:An-hwyl ac Anfri}} [[Categori:Yr Argyfwng]]" 161699 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Hwyl ac An-hwyl|Hwyl ac An-hwyl]] | next = [[../Anfri ac Anhrefn|Anfri ac Anhrefn]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=29 to=34 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:An-hwyl ac Anfri}} [[Categori:Yr Argyfwng]] 178rlmnarnwxzo2k89eyq56xxh26d1n 0 82803 161700 2026-03-30T13:34:39Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../An-hwyl ac Anfri|An-hwyl ac Anfri]] | next = [[../Anrhefn ac Anhraith|Anrhefn ac Anhraith]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=34 to=38 fromsection="bbb" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Anfri ac Anhrefn}} [[Categori:Yr Argyfwng]]" 161700 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../An-hwyl ac Anfri|An-hwyl ac Anfri]] | next = [[../Anrhefn ac Anhraith|Anrhefn ac Anhraith]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=34 to=38 fromsection="bbb" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Anfri ac Anhrefn}} [[Categori:Yr Argyfwng]] izx7a9hez8arnobzl0bswhx6k7vyxtx 0 82804 161701 2026-03-30T13:50:44Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Anfri ac Anhrefn|Anfri ac Anhrefn]] | next = [[../Esgeulustod y Gwyliwr|Esgeulustod y Gwyliwr]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=39 to=44 tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Anrhefn ac Anhraith}} [[Categori:Yr Argyfwng]]" 161701 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Anfri ac Anhrefn|Anfri ac Anhrefn]] | next = [[../Esgeulustod y Gwyliwr|Esgeulustod y Gwyliwr]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=39 to=44 tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Anrhefn ac Anhraith}} [[Categori:Yr Argyfwng]] pa2o3pntn8gs6954l9gjfdjw9e17jfo 0 82805 161702 2026-03-30T13:54:01Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Anrhefn ac Anhraith|Anrhefn ac Anhraith]] | next = [[../Brad y Colegau Diwinyddol|Brad y Colegau Diwinyddol]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=44 to=48 fromsection="bbb" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Esgeulustod y Gwyliwr}} Catego..." 161702 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Anrhefn ac Anhraith|Anrhefn ac Anhraith]] | next = [[../Brad y Colegau Diwinyddol|Brad y Colegau Diwinyddol]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=44 to=48 fromsection="bbb" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Esgeulustod y Gwyliwr}} [[Categori:Yr Argyfwng]] 141jrhektngibjz4fujvjrhzo7htxia 0 82806 161703 2026-03-30T13:56:22Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Esgeulustod y Gwyliwr|Esgeulustod y Gwyliwr]] | next = [[../Brad y Clerigwyr|Brad y Clerigwyr]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=49 to=53 tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Brad y Colegau Diwinyddol}} Categori:Yr Argyfw..." 161703 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Esgeulustod y Gwyliwr|Esgeulustod y Gwyliwr]] | next = [[../Brad y Clerigwyr|Brad y Clerigwyr]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=49 to=53 tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Brad y Colegau Diwinyddol}} [[Categori:Yr Argyfwng]] a727szeyp34zwcinbuvdqg45hlfbd7g 0 82807 161704 2026-03-30T14:00:46Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Brad y Colegau Diwinyddol|Brad y Colegau Diwinyddol]] | next = [[../Wedi Brad a Gofid|Wedi Brad a Gofid]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=53 to=57 fromsection="bbb" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Brad y Clerigwyr}} Categori:Yr Arg..." 161704 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Brad y Colegau Diwinyddol|Brad y Colegau Diwinyddol]] | next = [[../Wedi Brad a Gofid|Wedi Brad a Gofid]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=53 to=57 fromsection="bbb" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Brad y Clerigwyr}} [[Categori:Yr Argyfwng]] b5bnbewnkfmegpzx24xzaapcuvnkysb 0 82808 161705 2026-03-30T14:05:58Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Brad y Clerigwyr|Brad y Clerigwyr]] | next = [[../John, Esgob Bangor|John, Esgob Bangor]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=58 to=62 tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Wedi Brad a Gofid}} [[Categori:Yr Argyfwng]]" 161705 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Brad y Clerigwyr|Brad y Clerigwyr]] | next = [[../John, Esgob Bangor|John, Esgob Bangor]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=58 to=62 tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Wedi Brad a Gofid}} [[Categori:Yr Argyfwng]] b2ghwukmwf31h55y20e7ft9ox6jm6ts 14 82809 161708 2026-03-30T14:20:54Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{Wicipedia|John Charles Jones}} Roedd '''John Charles Jones''' (1904-1956) yn offeiriad yr Eglwys yng Nghymru a wasanaethodd fel ciwrad yn Llanelli ac Aberystwyth, fel cenhadwr yn Uganda cyn dychwelyd i Lanelli fel ficer. Fe'i codwyd yn Archesgob Bangor ym 1949 gan aros yn y swydd hyd ei farwolaeth ym 1956. [[Categori:Esgobion Bangor]]" 161708 wikitext text/x-wiki {{Wicipedia|John Charles Jones}} Roedd '''John Charles Jones''' (1904-1956) yn offeiriad yr Eglwys yng Nghymru a wasanaethodd fel ciwrad yn Llanelli ac Aberystwyth, fel cenhadwr yn Uganda cyn dychwelyd i Lanelli fel ficer. Fe'i codwyd yn Archesgob Bangor ym 1949 gan aros yn y swydd hyd ei farwolaeth ym 1956. [[Categori:Esgobion Bangor]] 0p3peu62f6j0oxu0ha3llg4ljohcyws 0 82810 161709 2026-03-30T14:21:22Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Wedi Brad a Gofid|Wedi Brad a Gofid]] | next = [[../John, Esgob Bangor|John, Esgob Bangor]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=62 to=66 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Wedi Brad a Gofid}} Categori:Yr..." 161709 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Wedi Brad a Gofid|Wedi Brad a Gofid]] | next = [[../John, Esgob Bangor|John, Esgob Bangor]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=62 to=66 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Wedi Brad a Gofid}} [[Categori:Yr Argyfwng]] [[Categori:John Charles Jones]] b5x76d1jgytvpz205inmwvddz7sfqn1 161710 161709 2026-03-30T14:22:00Z AlwynapHuw 1710 161710 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Wedi Brad a Gofid|Wedi Brad a Gofid]] | next = [[../J. Oliver Stephens|J. Oliver Stephens]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=62 to=66 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Wedi Brad a Gofid}} [[Categori:Yr Argyfwng]] [[Categori:John Charles Jones]] n213ht8iioqfis18kjgdtjngbbbx575 0 82811 161712 2026-03-30T14:47:59Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Wedi Brad a Gofid|Wedi Brad a Gofid]] | next = [[../J. P. Davies|J. P. Davies]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=66 to=70 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Wedi Brad a Gofid}} [[Categori:Yr Argyfwng]] [..." 161712 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Wedi Brad a Gofid|Wedi Brad a Gofid]] | next = [[../J. P. Davies|J. P. Davies]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=66 to=70 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Wedi Brad a Gofid}} [[Categori:Yr Argyfwng]] [[Categori: John Oliver Stephens]] t0is3z5h6hjcj28ndx11pe0lxsplyao 161713 161712 2026-03-30T14:48:44Z AlwynapHuw 1710 161713 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Wedi Brad a Gofid|Wedi Brad a Gofid]] | next = [[../J. P. Davies|J. P. Davies]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=66 to=70 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:J. Oliver Stephens}} [[Categori:Yr Argyfwng]] [[Categori: John Oliver Stephens]] ro6r7p0pqp9p59y44tv4vw8qehi33hp 0 82812 161714 2026-03-30T14:50:37Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../J. Oliver Stephen|J. Oliver Stephen]] | next = [[../E. Tegla Davies|E. Tegla Davies]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=70 to=75 fromsection="bbb" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:J. P. Davies}} [[Categori:Yr Argyfwng]]" 161714 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../J. Oliver Stephen|J. Oliver Stephen]] | next = [[../E. Tegla Davies|E. Tegla Davies]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=70 to=75 fromsection="bbb" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:J. P. Davies}} [[Categori:Yr Argyfwng]] li8k17fm4ylr7lziutf4hajla05ahrg 161715 161714 2026-03-30T14:51:06Z AlwynapHuw 1710 161715 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../J. Oliver Stephens|J. Oliver Stephens]] | next = [[../E. Tegla Davies|E. Tegla Davies]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=70 to=75 fromsection="bbb" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:J. P. Davies}} [[Categori:Yr Argyfwng]] mnrkuq9m4rj34z9mg52r7nrlh4azqpt 0 82813 161716 2026-03-30T14:53:29Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../J. P. Davies|J. P. Davies]] | next = [[../Lewis Valentine|Lewis Valentine]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=76 to=85 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:E. Tegla Davies}} [[Categori:Yr Argyfwng]] [[Categori:Edward Tegla Davies]]" 161716 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../J. P. Davies|J. P. Davies]] | next = [[../Lewis Valentine|Lewis Valentine]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=76 to=85 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:E. Tegla Davies}} [[Categori:Yr Argyfwng]] [[Categori:Edward Tegla Davies]] kbsv23b4ywhk9ho9veinuj0eo9ku7kp 0 82814 161717 2026-03-30T15:13:34Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../E. Tegla Davies|E. Tegla Davies]] | next = [[../Diweddglo|Diweddglo]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=86 to=90 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Lewis Valentine}} [[Categori:Yr Argyfwng]] [[Categori:Lewis Valentine]]" 161717 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../E. Tegla Davies|E. Tegla Davies]] | next = [[../Diweddglo|Diweddglo]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=86 to=90 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Lewis Valentine}} [[Categori:Yr Argyfwng]] [[Categori:Lewis Valentine]] 83whxhe6y1dqndd2jxhd9hdexr1xxwi 0 82815 161718 2026-03-30T15:17:47Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Lewis Valentine|Lewis Valentine]] | next = | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=91 to=118 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Diweddglo}} [[Categori:Yr Argyfwng]]" 161718 wikitext text/x-wiki {{header | title =Yr Argyfwng | author =William Ambrose Bebb | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Lewis Valentine|Lewis Valentine]] | next = | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Yr Argyfwng.djvu" from=91 to=118 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Diweddglo}} [[Categori:Yr Argyfwng]] beloer2gtgxgq9xoqsyg74n5nz15dpn 104 82816 161724 2026-03-30T15:39:36Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161724 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Tyddyn-y-blaidd. Ei hen enw oedd Tir-y-blaidd. Tebyg mai gŵr o'r enw Blaidd oedd ei berchennog gynt. Waun (y). Ei hen enw oedd Waun-oer. {{c|Enwau Llennyrch ar y Mynydd a'i odre}} {{center block| <poem> Afon Dyffryn. Bancmelyn, a'r garnedd. Brynrhoserth neu Frynrhosel. Braich-y-mynydd. Carnedd-yr orwedd. Cloddfa Pirs. Craig Cwm-llwyd a'r carneddi. Croes Egryn ar gwr y Fign. Cut-y-bugail. Cwm-Idnerth-uch. Dyffryn. Esgair-ddu. Golchfa. Ffynnon Cadlad. Llwybr Celynnin. Mign. Moel Drefa. Nant-y-gwddw. Pant Gwely'r Meibion. Pen-y-bwlch-oer. Pwll-y-darren. Rhyd-y-dyffryn. Trawsfynydd. Trum-y-groes. Tynodda. Y Groes-lon neu'r Groes-lwrw. Allt-lwyd, a'r carneddi. Bedd-y-brenin. Braich-du. Bwlch-llin. Carreg-y-big. Corlan-fawr. Craig Tyn-y-cornel. Croes Egryn ar gwr uchaf :Moel Tirgawen. :Cwm-mamau. Dalfa, neu Bant-y-gafael. Esgair berfedd. Eisteddfa Celynnin.. Ffordd-las. Llys Meirion. Llywelyn. Moel Gwely'r Sarff. Nant Ysberi. Nant Esgair-ddu. Pant-y-defaid. Pen-y-gorlan. Rhydcryw-Rhyd ar afon Dyffryn a gweundir. Sywyd. Trefer. Tŷ-croes. Yr Ogof. </poem> }} <br><noinclude><references/></noinclude> gp5t4x2qv5s3l4putqbtnpy4piczwoo 104 82817 161725 2026-03-30T15:46:11Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161725 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|Hen Enwau Crefyddol}} {{center block| <poem> Caerabad. {| | Abad uchaf. | rowspan=3|{{brace2|4|r}}Caeau Sarnhelygen. |- | Abad ganol. |-Abad isaf. | |} Caermynach. Talar-y-mynach. Ar dir Caermynach. Yr Abad. Pentŷ. Ysgubor-yr-abad. Ysgubor ddegwm y plwyf. Croes Egryn. Yn ôl rhai awduron bu dwy Groes Egryn ar y mynydd, :un ar y dwyrain a'r llall ar y gorllewin. Maes-y-groes. Ar dir y Nant. Talar-y-Groeswirion. Ar dir Gwyddfryniau. Trum-y-groes. Ar derfyn hysfa Peniarthganol. Tŷ-croes. Ar ffridd Blaen-y-cwm. Y Groeswirion. Ar dir Gwyddfryniau. </poem> }} <br> {{c|Creaduriaid Gwylltion}} Ciliodd y Barcud a'r Bela'n llwyr o'r plwyf ers llawer o flynyddoedd. Bu'r Bela'n lluosog ar y mynyddoedd, a soniai'r hen drigolion am ddau fath, sef Bela'r Coed a Bela'r Graig, a gelwir y llwybr sy'n arwain heibio i'r Trawst am ffriddoedd y Pant a Thal-y-bont yn Llwybr Bela hyd heddiw. Gwelwyd yr olaf ohonynt yng nghymdogaeth Coed Cefn-yr-ynys tua'r flwyddyn 1890. Nid erys y Gigfran yn y plwyf mwy; nythai'r ddiwethaf ohonynt tua Chloddfa Pirs. Daw i'r bryniau a'r ffriddoedd yn y gwanwyn. Deil y Fulfran i ehedeg ar draws y plwyf i'r môr bob dydd. Erys yr adar a'r anifeiliaid a ganlyn yn y plwyf. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> cwbjxpuyqn5pax16cl6nu6ym7tjlg7z 161726 161725 2026-03-30T15:47:38Z AlwynapHuw 1710 161726 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|Hen Enwau Crefyddol}} {{center block| <poem> Caerabad. {| | Abad uchaf. | rowspan=3|{{brace2|4|r}}Caeau Sarnhelygen. |- | Abad ganol. |- | Abad isaf. |}Caermynach. Talar-y-mynach. Ar dir Caermynach. Yr Abad. Pentŷ. Ysgubor-yr-abad. Ysgubor ddegwm y plwyf. Croes Egryn. Yn ôl rhai awduron bu dwy Groes Egryn ar y mynydd, :un ar y dwyrain a'r llall ar y gorllewin. Maes-y-groes. Ar dir y Nant. Talar-y-Groeswirion. Ar dir Gwyddfryniau. Trum-y-groes. Ar derfyn hysfa Peniarthganol. Tŷ-croes. Ar ffridd Blaen-y-cwm. Y Groeswirion. Ar dir Gwyddfryniau. </poem> }} <br> {{c|Creaduriaid Gwylltion}} Ciliodd y Barcud a'r Bela'n llwyr o'r plwyf ers llawer o flynyddoedd. Bu'r Bela'n lluosog ar y mynyddoedd, a soniai'r hen drigolion am ddau fath, sef Bela'r Coed a Bela'r Graig, a gelwir y llwybr sy'n arwain heibio i'r Trawst am ffriddoedd y Pant a Thal-y-bont yn Llwybr Bela hyd heddiw. Gwelwyd yr olaf ohonynt yng nghymdogaeth Coed Cefn-yr-ynys tua'r flwyddyn 1890. Nid erys y Gigfran yn y plwyf mwy; nythai'r ddiwethaf ohonynt tua Chloddfa Pirs. Daw i'r bryniau a'r ffriddoedd yn y gwanwyn. Deil y Fulfran i ehedeg ar draws y plwyf i'r môr bob dydd. Erys yr adar a'r anifeiliaid a ganlyn yn y plwyf. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> fqar3wjvkqo0n6s2q1zz91cfcwwthkh 104 82818 161727 2026-03-30T16:01:43Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161727 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" | |Adar | |- |Boda neu'r Bwncath | |Brân |- |Brân Dyddyn | |Cornchwiglen neu Glicied y Waun |- |Cudyll Coch | |Cudyll Glas neu'r Creyr |- |Tylluan | |Gylfinir |- |Iâr Ddŵr | |Petrisen |- |Pioden | |Ysgrech y Coed |- |Y Gaseg Wanwyn | |Ysguthan |- | |Anifeiliaid | |- |Carlwm | |Cwningen |- |Draenog | |Ffwlbart |- |Gwenci | |Gwiwer |- |Liwynog | |Mochyn Daear neu'r Pry Llwyd |- |Ysgyfarnog | | |} {{c|LLYFRAU}} * Dogfennau Peniarth. * Peate, Iorwerth C.: Diwylliant Cymru. Lerpwl, 1942. * Williams, Ifor: Enwau Lleoedd. Lerpwl, 1945. * Ystyron Enwau: Cyfrol Eisteddfod Gadeiriol Tywyn, 1907. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> q317n8hwpe2ep8h4zvua4w1d1j6ivrq 104 82819 161728 2026-03-30T16:08:27Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161728 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Glan-y-morfa-mawr. Gelwid y tyddyn hwn hyd yn gym-harol ddiweddar yn Llwynhensel. Golyga ''hensel'' ernes neu anrheg. Glan-y-morfa-bach. Ei hen enw oedd Tyddynsiencyn. Bu'n eiddo gŵr o'r enw Siencyn. Gwyddfryniau. Y mae tuedd i ynganu'r enw hwn yn Wyrddfryniau. Ceir y ffurf hon mewn hen ddogfennau; ystyr ''gwŷdd'' yw coed. Hen-siop. Cedwid siop yma yn 1679. Ei hen enw oedd Tyddyn-du-yr-arfod. Nantmadyn. Hen enw Cymraeg ar lwynog yw madyn. Nant-y-pwl. Yr enw ar y lle yn 1696 oedd Tyddyn Llywelyn Bwl. Wedi hynny ceir y ffurf Nant-y-Bwl. Pant (y). Ei hen enw oedd Pantcynfarch. Enw personol yw Cynfarch. Peniarth. Daw o ddau enw pen a garth. Ystyr garth yw codiad tir neu le wedi ei gau. Rhiwfelen. Hoffai'r hen Gymry ddisgrifio eu tyddynnod yn lliwgar. Bu Rhiwfelen yn enw ar ran o'r plwyf. Sonnid am ''wyneb'' a ''llawr'' Rhiwfelen a gelwid rhan o'r mynydd yn gytir Rhiwfelen. Bu Rhiwfelen a Rhiwfelen-fach yn ystâd. Rhydcryw. Ystyr cryw yw cawell a osodid mewn nant neu afon at ddal pysgod. Gelwid dau dyddyn yn Rhydcryw-fawr a Rhydcryw-fechan. Y mae gweundir a rhyd ar y mynydd a elwir yn Rhydcryw. Rhyd-y-garnedd. Yr oedd yma ryd i groesi afon Dysynni, a bu carnedd un amser ar lan yr afon. Tirgawen. Perchenogid y tyddyn hwn un adeg gan ŵr o'r enw Gawen. Ei hen enw oedd Bryn-llywelyn. Trychiad-uchaf.Trychiad-isaf. Enw ar y morfa a'r fawnog oedd Trychiad. Tebyg mai ei ystyr yw torri neu dyrchu. Tyddyn-bach. Ei hen enw oedd oedd Tyddyn-bach-yr-adfa-uchaf. Bu'n etifeddiaeth. Tyddynpadrig. Bu'n dreftadaeth i deulu Gwyddelig o'r enw Lewis Partick a Patrick Fenn. Preswylid yn y tŷ hyd yn ddiweddar. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> fo4v8clwwol43jik151jdq9gnikthue 161729 161728 2026-03-30T16:08:44Z AlwynapHuw 1710 161729 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Glan-y-morfa-mawr. Gelwid y tyddyn hwn hyd yn gymharol ddiweddar yn Llwynhensel. Golyga ''hensel'' ernes neu anrheg. Glan-y-morfa-bach. Ei hen enw oedd Tyddynsiencyn. Bu'n eiddo gŵr o'r enw Siencyn. Gwyddfryniau. Y mae tuedd i ynganu'r enw hwn yn Wyrddfryniau. Ceir y ffurf hon mewn hen ddogfennau; ystyr ''gwŷdd'' yw coed. Hen-siop. Cedwid siop yma yn 1679. Ei hen enw oedd Tyddyn-du-yr-arfod. Nantmadyn. Hen enw Cymraeg ar lwynog yw madyn. Nant-y-pwl. Yr enw ar y lle yn 1696 oedd Tyddyn Llywelyn Bwl. Wedi hynny ceir y ffurf Nant-y-Bwl. Pant (y). Ei hen enw oedd Pantcynfarch. Enw personol yw Cynfarch. Peniarth. Daw o ddau enw pen a garth. Ystyr garth yw codiad tir neu le wedi ei gau. Rhiwfelen. Hoffai'r hen Gymry ddisgrifio eu tyddynnod yn lliwgar. Bu Rhiwfelen yn enw ar ran o'r plwyf. Sonnid am ''wyneb'' a ''llawr'' Rhiwfelen a gelwid rhan o'r mynydd yn gytir Rhiwfelen. Bu Rhiwfelen a Rhiwfelen-fach yn ystâd. Rhydcryw. Ystyr cryw yw cawell a osodid mewn nant neu afon at ddal pysgod. Gelwid dau dyddyn yn Rhydcryw-fawr a Rhydcryw-fechan. Y mae gweundir a rhyd ar y mynydd a elwir yn Rhydcryw. Rhyd-y-garnedd. Yr oedd yma ryd i groesi afon Dysynni, a bu carnedd un amser ar lan yr afon. Tirgawen. Perchenogid y tyddyn hwn un adeg gan ŵr o'r enw Gawen. Ei hen enw oedd Bryn-llywelyn. Trychiad-uchaf.Trychiad-isaf. Enw ar y morfa a'r fawnog oedd Trychiad. Tebyg mai ei ystyr yw torri neu dyrchu. Tyddyn-bach. Ei hen enw oedd oedd Tyddyn-bach-yr-adfa-uchaf. Bu'n etifeddiaeth. Tyddynpadrig. Bu'n dreftadaeth i deulu Gwyddelig o'r enw Lewis Partick a Patrick Fenn. Preswylid yn y tŷ hyd yn ddiweddar. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> r2ey3obw9qjcctxob747wzac0hv8a56 104 82820 161730 2026-03-30T16:17:50Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161730 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Afon-ddu. Enw ar y nant a red heibio i'r lle. Bu'n dyddyn, ac yn ddau neu dri o bentai. Gelwid rhan o'r plwyf o bobtu i'r nant i lawr at afon Dysynni yn Afon-ddu. Bodowyn. Ei hen enw oedd Bodowen. Bu Bodowyn yn enw ar ran o'r plwyf yn yr hen amser. Bredyn-fawr.Bredyn-fach. Awgrymwyd inni mai ystyr Bredyn yw Bre-rhedyn, hynny yw, ucheldir rhedynog Bryn. (Y). Ei hen enw oedd Bryn-y-gweision-duon; gelwid ef hefyd yn Fryn-y-gwysion-duon. Y ffurf gyntaf yw'r hynaf. Brynbloeddyn. Sylwasom y gelwid ef yn Fryn-y-blaidd, Bryn blauddin, a Bryn bleddyn. Bu'n dyddyn er yn gynnar yn hanes yr ardal. Saif y tir rhwng wtre Glan-y-morfa-mawr ac wtre Glan-y-morfa-bach. Gelwid yr hen dŷ lle saif y Neuadd, yn Frynbloeddyn. Caerabod. Perthynai i Fynachlog y Cymer. Safai hen ysgubor ddegwm ar ymyl y cae hwn, a gelwir y tŷ sy'n perthyn iddo yn 'Rabad. Gelwid tri chae arall yn y plwyf yn Abad-uchaf, Abad-ganol, ac Abad-isaf. Caermynach. Gelwid hefyd gae yn y gymdogaeth yn Dalar-y-mynach. Tebyg y bu myneich y Cymer yn dal rhyw gysylltiad â'r lleoedd hyn pan oedd eglwys Llanegryn o dan y Cymer. Celmi. (Y). Daw o'r enw Cilmyn. Enw'r lle ar y cyntaf oedd Cilmyn-Troed-du. Cemaes. Gelwid dau le arall yn y plwyf yn Gemaes-uchaf a Rhyd-y-Gemaes. Dysgir ni mai ystyr Cemaes yw tro mewn afon neu gilfach. Bu Dysynni yn dolennu ar y morfa sydd islaw. Gelwid rhan o'r morfa yn Ddolennen. Cil-sarn. ''Cil'' yw congl neu gilfach a ''sarn'' yw cerrig wedi eu gosod i groesi lle gwlyb, a golyga ffordd. Cŵm-ŷch. Bu rhyw ŷch yn dal cysylltiad â'r fangre hon. Ceir Ffynnon-llygad-ŷch yn is i lawr ar fin y briffordd. Glanmachlas. Y mae rhai o elfennau'r enw hwn yn ddieithr inni erbyn heddiw. Dywedir y daw o dair elfen, golyga ''glan'', fin neu ymyl, ''ma'', maes neu wastadedd, ''chlas'', treigliad o ''clas'' ac yn golygu lle wedi eu gau. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> enjuj5q6i1qe0ryxebwl8bgd65pd8yq 104 82821 161731 2026-03-30T16:23:42Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161731 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|PENNOD XII}} {{c|Disgrifiad o Dai Trigiannol. Minffordd. Plascorniog. Pen-y-banc. Amacthdai. Tyn-y-pwll. Gwyddfryniau. Tal-y-bont. Cyfannedd-fach. Hen Dyddynnod Adfeil-iedig. Enwau Lleoedd. Enwau llennyrch ar y Mynydd a'i odre. Hen enwau crefyddol. Creaduriaid Gwylltion.}} {{c|Disgrifiad o Dai Trigiannol.}} {{c|MINFFORDD.}} SAFAI ar ochr ddeau i'r ffordd oddi ar Pentref uchaf. Yr oedd yn un o dai hynaf y dosbarth gweithiol yn y plwyf, a pherthynai i ystâd Hugh Owen, Bronclydwr, neu i'w wraig a'i merched. Tŷ un ystafell oedd a'i nen yn isel, ac yr oedd eil ar ei dalcen isaf. Muriau pridd oedd iddo, a thowyd ef â llechi trymion o greigiau'r fro. Tyfai iorwg drosto. Yr oedd un ffenestr i'r gegin ar ochr y ffordd, ac un i'r siamber wely ar ochr yr ardd a phaenau mân o wydr wedi eu gosod arnynt yn ddestlus mewn plwm; yr oedd top y ffenestri wedi eu gweithio'n fwaog â cherrig chwarel, ac edrychent yn hardd yn y mur pridd. Agorai drws y tŷ i'r eil, ac arweiniai math o dwnnel o'r eil i'r gegin drwy dalcen dwy lath o drwch. Llawr pridd oedd iddo, a charreg las ar ben y drws ac ar yr aelwyd. Lle bychan oedd i'r pentanau, ac yr oedd y grât o'r math symlaf, dim ond ychydig farrau ar draws o bentan i bentan. Yr oedd nenbren uwchben llawr y gegin at hongian cig moch. Gwahenid yr ystafell wely drwy osod talcen y gwely wensgod ar un ochr a'r dreser ar yr ochr arall, a rhoddid math o hulyn ar draws yr agoriad oedd rhyngddynt i wasanaethu yn lle drws. Llwyddid felly i wneuthur y tŷ'n fath o ddwy ystafell. Yr oedd gardd helaeth yn perthyn iddo, ac ar dalcen uchaf<noinclude><references/></noinclude> snldyna63m5jdjrb8qm0qdoto5i2wao 161732 161731 2026-03-30T16:23:56Z AlwynapHuw 1710 161732 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|PENNOD XII}}}} {{c|Disgrifiad o Dai Trigiannol. Minffordd. Plascorniog. Pen-y-banc. Amacthdai. Tyn-y-pwll. Gwyddfryniau. Tal-y-bont. Cyfannedd-fach. Hen Dyddynnod Adfeil-iedig. Enwau Lleoedd. Enwau llennyrch ar y Mynydd a'i odre. Hen enwau crefyddol. Creaduriaid Gwylltion.}} {{c|Disgrifiad o Dai Trigiannol.}} {{c|MINFFORDD.}} SAFAI ar ochr ddeau i'r ffordd oddi ar Pentref uchaf. Yr oedd yn un o dai hynaf y dosbarth gweithiol yn y plwyf, a pherthynai i ystâd Hugh Owen, Bronclydwr, neu i'w wraig a'i merched. Tŷ un ystafell oedd a'i nen yn isel, ac yr oedd eil ar ei dalcen isaf. Muriau pridd oedd iddo, a thowyd ef â llechi trymion o greigiau'r fro. Tyfai iorwg drosto. Yr oedd un ffenestr i'r gegin ar ochr y ffordd, ac un i'r siamber wely ar ochr yr ardd a phaenau mân o wydr wedi eu gosod arnynt yn ddestlus mewn plwm; yr oedd top y ffenestri wedi eu gweithio'n fwaog â cherrig chwarel, ac edrychent yn hardd yn y mur pridd. Agorai drws y tŷ i'r eil, ac arweiniai math o dwnnel o'r eil i'r gegin drwy dalcen dwy lath o drwch. Llawr pridd oedd iddo, a charreg las ar ben y drws ac ar yr aelwyd. Lle bychan oedd i'r pentanau, ac yr oedd y grât o'r math symlaf, dim ond ychydig farrau ar draws o bentan i bentan. Yr oedd nenbren uwchben llawr y gegin at hongian cig moch. Gwahenid yr ystafell wely drwy osod talcen y gwely wensgod ar un ochr a'r dreser ar yr ochr arall, a rhoddid math o hulyn ar draws yr agoriad oedd rhyngddynt i wasanaethu yn lle drws. Llwyddid felly i wneuthur y tŷ'n fath o ddwy ystafell. Yr oedd gardd helaeth yn perthyn iddo, ac ar dalcen uchaf<noinclude><references/></noinclude> 04devf9817si9rnw8e0mfyj0fksbjpn 104 82822 161733 2026-03-30T16:25:50Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161733 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yr ardd yr oedd cut mochyn a choeden onnen yn ei gysgodi. Ystyrid gardd a chut mochyn yn rhan hanfodol o gartref y gweithiwr yn y dyddiau pan ddibynnid ar gynnyrch cartref am gynhaliaeth dyn ac anifail. Ar yr ochr allan i ddrws y tŷ yr oedd carreg olchi fawr. Buom yn chwarae llawer arni. Yr oedd yn deip cyffredin o dŷ gweithiwr yn y plwyf yn ystod y ddeunawfed ganrif a hyd chwarter olaf y ganrif ddiwethaf, pryd y chwalwyd ei waliau pridd ac y gwnaed ef yn rhan o gae Moelmon. {{c|PLASCORNIOG.}} Hen enw Plascorniog oedd Tyddyn Eignion, ac yr oedd yn rhan o etifeddiaeth Bryn-yr-orsedd. Ond penty yw ers ugeiniau o flynyddoedd a pherthyn i ystâd Peniarth. Tua chanol y ganrif ddiwethaf atgyweiriwyd ef yn drwyadl gan W. W. E. Wynne, a saif yn deip o dŷ a ystyrid yr adeg honno fel un teilwng i weithiwr fyw a magu ei blant ynddo. Tŷ un uchder oedd, a'r gegin ar y chwith wrth fynd iddo, a dwy siamber ar yr ochr ddeau, a drws ar bob siamber ar ei phen ei hun. Meddai ar aelwyd helaeth, a grât gyffredin ddiweddar a ffwrn ar un ochr iddi, a boiler neu gelwrn dŵr poeth ar yr ochr arall. Y mae ffwrn at grasu bara ar ochr y simnai, a phantri at gadw bwyd ar un ochr i dalcen y simnai. Y mae ei furiau wedi eu gwneuthur o gerrig. Y mae eil a chut mochyn un wrth bob talcen i'r tŷ, perthyn gerddi helaeth iddo, a thelid degwm arnynt. Ceid dŵr at wasanaeth y tŷ o'r Pistyll Uchaf, ac yr oedd carreg olchi ar un ochr iddo. Rhoddwyd llofft iddo mewn cyfnod diweddar, ond nid adeiladwyd y tŷ gogyfer â llofft. Byddai math o daflod dros ran o rai tai yn y plwyf, er mwyn cadw celfi; weithiau hongid darn o daflod wrth raffau gwellt cryfion, a chodid a gostyngid hi drwy dynnu neu lacio'r raffau fel y byddai'r galw. {{c|PEN-Y-BANC.}} Tŷ tafarn a adeiladwyd tua diwedd yr unfed ganrif ar bymtheg, neu ar ddechrau'r ail ganrif ar bymtheg oedd Pen-y-banc.<noinclude><references/></noinclude> dt0sgvx8q9gj6mpscb8cr94x1dr5800 104 82823 161734 2026-03-30T16:27:15Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161734 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Perthynai i ystâd Waun-fach, ac i deulu Lewis Owen y Barwn. Y mae'r gegin ar yr ochr chwith i'r tŷ a'r parlwr ar yr ochr ddeau. Y mae seler eang o dan y parlwr a grisiau cerrig llydain yn disgyn iddi, ac yr oedd ffynnon ynddi. Esgynnid i'r llofft o'r gegin ar hyd grisiau troellog o dderw du. Yr oedd tair ystafell ar y llofft, a'r holl waith coed o dderw du disglair. Medd y gegin ar simnai fawr; bu meinciau byr ar bob ochr iddi. Ar un ochr i'r simnai yr oedd ffwrn at grasu bara. Ychydig o farrau haearn hirion oedd grât y gegin, a'r bar uchaf yn codi ac yn gostwng fel y byddai'r galw, a chloig ar yr ochr ddeau yn ei ddal yn ei le. Yr oedd pyst haearn ar bob ochr i'r grât tua throedfedd yn uwch na bar uchaf y grât, a seren felen loyw ar ben bob un. Bu craen yn rhan o'r grât unwaith. Simnai gul oedd i'r parlwr a'r grât yn ddim amgen nag ychydig o farrau byr. Gwnaed y muriau o gerrig trymion; yr oedd ffenestri ffrynt y llofft yn fwaog. Bu bracty ar un ochr i'r tŷ at wasanaeth y dafarn. Bu'n dŷ gwasanaethgar ar hyd y canrifoedd. Bu'r Methodistiaid Calfinaidd yn cynnal Ysgol Sul a moddiannau crefyddol yn y parlwr ar eu cychwyniad yn y pentref. A chwaraeodd Twm o'r Nant rai o'i Anterliwtiau ar ei fuarth. Bu'n dŷ busnes gan fasnachwyr o dro i dro, a gweithiai cyfrwywyr a chryddion yn yr adeiladau allan ar gyfnodau. Dinistriwyd ei hen arddull wrth ei atgyweirio tua dechrau'r ganrif bresennol. {{c|AMAETHDAI.}} Bychain iawn oedd tai'r uchelwyr a'r amaethwyr at ei gilydd heb fynd ymhell iawn yn ôl, ond yr oeddynt yn helaethach na'r pentai cyffredin. Dywedir mai'r amaethdai hir ac isel eu nen yw'r rhai hynaf. Y mae Gwyddfryniau yn enghraifft o'r arddull hynaf. Beudai presennol Tyn-y-pwll oedd y tŷ annedd ar y cyntaf, ac y mae ei arddull yntau mewn muriau a gwaith coed yn<noinclude><references/></noinclude> h9wekgxml6iv6qanzoaa341fj39h09d 104 82824 161735 2026-03-30T16:37:33Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "ddiddorol. Y mae trafas ym mur gogleddol y gegin yn agor yn gul tuag allan, ac yn lledu yn llydan tuag at i mewn. Ystabl bresennol Tal-y-bont oedd y tŷ annedd yn yr ail ganrif ar bymtheg, pan drigiannai Gruffydd Owen, mab Lewis Owen y Barwn, ac Elizabeth, aeres Peniarth, yno. Y mae ffenestri bwaog yr hen dai yn graddol gilio o'r fro. Ar lawr y byddai'r tân mewn llawer o dai. Ar garreg wastad drwchus ar lawr yr aelwyd yr oedd tân Cy... 161735 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ddiddorol. Y mae trafas ym mur gogleddol y gegin yn agor yn gul tuag allan, ac yn lledu yn llydan tuag at i mewn. Ystabl bresennol Tal-y-bont oedd y tŷ annedd yn yr ail ganrif ar bymtheg, pan drigiannai Gruffydd Owen, mab Lewis Owen y Barwn, ac Elizabeth, aeres Peniarth, yno. Y mae ffenestri bwaog yr hen dai yn graddol gilio o'r fro. Ar lawr y byddai'r tân mewn llawer o dai. Ar garreg wastad drwchus ar lawr yr aelwyd yr oedd tân Cyfannedd-fach hyd yn gymharol ddiweddar. Nid oes yn aros chwaith fawr o'r hen ratiau na'r craeniau. Ceir craen yn dal ar arfer ym Modowyn, Peniarthganol a'r Pant; nid yw wedi llwyr gilio o'r plwyf. Cynhwysa'r amaethdai fel rheol gegin, cegin fach, parlwr, a cheir bwtri a phantri. Ni wyddom ond am un enghraifft lle y bu'r rhan uchaf yn gegin a'r pen isaf yn feudy, a mynediad o'r naill i'r llall, a hen dŷ Tairmynydd oedd hwnnw. Y mae cyflyrau'r amaethdai wedi gwella'n fawr mewn amser cymharol ddiweddar, ac y mae llawer o le i wella eto. Ond trueni yw colli'r hen arddull a oedd iddynt. {{c|HEN DYDDYNNOD A PHENTAI ADFEILIEDIG. Rhwng y blynyddoedd 1710-1852.}} {| class="wikitable" style="margin: auto; border: none;" |ENW'R LLE. |ENW'R TENANT. |- |Hafoty Peniarthganol |Humphrey John. |- |Tyddyn Pengam. |Reinallt William. |- |Ysgubor-wen—Hen enw, Tyn-y-pwll-du.<br>(Hen enwau eraill oedd Tir-y-sgubor a Thir-y-pwll-du). |John Anwyl. |- |Tyddyn Llwyn ab Einion Llwygedd a Thyddyn Bryn-yr-ysgubor fach. |David Rees. |- |Tyn-y-ceunant. |Elinor John. |- |Fronuchaf. |Elizabeth Owen. |- |Tyddyn drain llwyn-du. |John David Evan. |- |Tyn-y-berth neu Tyddyn Perth-y-re. |Hugh ap Humphreys. |- |Tyn-y-graig. |John William. {{nop}}<noinclude>|}</noinclude> gtkpsr7un28m9m7l0j3apurzjpcho1p 161736 161735 2026-03-30T16:37:54Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161736 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ddiddorol. Y mae trafas ym mur gogleddol y gegin yn agor yn gul tuag allan, ac yn lledu yn llydan tuag at i mewn. Ystabl bresennol Tal-y-bont oedd y tŷ annedd yn yr ail ganrif ar bymtheg, pan drigiannai Gruffydd Owen, mab Lewis Owen y Barwn, ac Elizabeth, aeres Peniarth, yno. Y mae ffenestri bwaog yr hen dai yn graddol gilio o'r fro. Ar lawr y byddai'r tân mewn llawer o dai. Ar garreg wastad drwchus ar lawr yr aelwyd yr oedd tân Cyfannedd-fach hyd yn gymharol ddiweddar. Nid oes yn aros chwaith fawr o'r hen ratiau na'r craeniau. Ceir craen yn dal ar arfer ym Modowyn, Peniarthganol a'r Pant; nid yw wedi llwyr gilio o'r plwyf. Cynhwysa'r amaethdai fel rheol gegin, cegin fach, parlwr, a cheir bwtri a phantri. Ni wyddom ond am un enghraifft lle y bu'r rhan uchaf yn gegin a'r pen isaf yn feudy, a mynediad o'r naill i'r llall, a hen dŷ Tairmynydd oedd hwnnw. Y mae cyflyrau'r amaethdai wedi gwella'n fawr mewn amser cymharol ddiweddar, ac y mae llawer o le i wella eto. Ond trueni yw colli'r hen arddull a oedd iddynt. {{c|HEN DYDDYNNOD A PHENTAI ADFEILIEDIG. Rhwng y blynyddoedd 1710-1852.}} {| class="wikitable" style="margin: auto; border: none;" |ENW'R LLE. |ENW'R TENANT. |- |Hafoty Peniarthganol |Humphrey John. |- |Tyddyn Pengam. |Reinallt William. |- |Ysgubor-wen—Hen enw, Tyn-y-pwll-du.<br>(Hen enwau eraill oedd Tir-y-sgubor a Thir-y-pwll-du). |John Anwyl. |- |Tyddyn Llwyn ab Einion Llwygedd a Thyddyn Bryn-yr-ysgubor fach. |David Rees. |- |Tyn-y-ceunant. |Elinor John. |- |Fronuchaf. |Elizabeth Owen. |- |Tyddyn drain llwyn-du. |John David Evan. |- |Tyn-y-berth neu Tyddyn Perth-y-re. |Hugh ap Humphreys. |- |Tyn-y-graig. |John William. {{nop}}<noinclude>|}</noinclude> nwed0jes8s1u8mkfk0tfdej3qx53oyw 161739 161736 2026-03-30T17:08:16Z AlwynapHuw 1710 161739 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ddiddorol. Y mae trafas ym mur gogleddol y gegin yn agor yn gul tuag allan, ac yn lledu yn llydan tuag at i mewn. Ystabl bresennol Tal-y-bont oedd y tŷ annedd yn yr ail ganrif ar bymtheg, pan drigiannai Gruffydd Owen, mab Lewis Owen y Barwn, ac Elizabeth, aeres Peniarth, yno. Y mae ffenestri bwaog yr hen dai yn graddol gilio o'r fro. Ar lawr y byddai'r tân mewn llawer o dai. Ar garreg wastad drwchus ar lawr yr aelwyd yr oedd tân Cyfannedd-fach hyd yn gymharol ddiweddar. Nid oes yn aros chwaith fawr o'r hen ratiau na'r craeniau. Ceir craen yn dal ar arfer ym Modowyn, Peniarthganol a'r Pant; nid yw wedi llwyr gilio o'r plwyf. Cynhwysa'r amaethdai fel rheol gegin, cegin fach, parlwr, a cheir bwtri a phantri. Ni wyddom ond am un enghraifft lle y bu'r rhan uchaf yn gegin a'r pen isaf yn feudy, a mynediad o'r naill i'r llall, a hen dŷ Tairmynydd oedd hwnnw. Y mae cyflyrau'r amaethdai wedi gwella'n fawr mewn amser cymharol ddiweddar, ac y mae llawer o le i wella eto. Ond trueni yw colli'r hen arddull a oedd iddynt. {{c|HEN DYDDYNNOD A PHENTAI ADFEILIEDIG. Rhwng y blynyddoedd 1710-1852.}} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |ENW'R LLE. |ENW'R TENANT. |- |Hafoty Peniarthganol |Humphrey John. |- |Tyddyn Pengam. |Reinallt William. |- |Ysgubor-wen—Hen enw, Tyn-y-pwll-du.<br>(Hen enwau eraill oedd Tir-y-sgubor a Thir-y-pwll-du). |John Anwyl. |- |Tyddyn Llwyn ab Einion Llwygedd a Thyddyn Bryn-yr-ysgubor fach. |David Rees. |- |Tyn-y-ceunant. |Elinor John. |- |Fronuchaf. |Elizabeth Owen. |- |Tyddyn drain llwyn-du. |John David Evan. |- |Tyn-y-berth neu Tyddyn Perth-y-re. |Hugh ap Humphreys. |- |Tyn-y-graig. |John William. {{nop}}<noinclude>|}</noinclude> gngf9vcu0a3fu66t3zxzgg45nzwd6m3 104 82825 161737 2026-03-30T17:00:00Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161737 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{| class="wikitable" style="margin: auto; border: none;" |-</noinclude>{| class="wikitable" |Brynrhoserth neu Brynrhosel. |Evan Richard. |- |Mynydd. |Thomas Morris. |- |Mynydd. |Richard William. |- |Llidiart Rhiwfelen. (Cyfansoddai M. Parry gerddi ar gytir y mynydd) |Morris Parry. |- |Cae-cam. |Hugh Arthur. |- |Tyn-y-pinnant. |William Arthur. |- |Y Groeswirion. |David Davies. |- |Cae moelmon neu'r Moelmon. |Evan Richard. |- |Tyn-llwyn. |Thomas Edward. |- |Tyn-y-cae. |Hugh Powel. |- |Tyn-yr-allt. |Morgan Rees. |- |Yr Allt-lwyd. |Evan Gabriel. |- |Sarnhelygen. |Robert Evan. |- |Gwern-y-merched. (Gwern-fach). |Thomas William. |- |Cwm-ŷch. |John Richard. |- |Sarn. |Humphrey Lewis. |- |Pantllwyfog. |Owen Hughes. |- |Maesonnen. |Dafydd Rees. |- |Broneunydd. |Hugh Jones. |- | colspan="2" |Bu'n benty wedi bod yn dyddyn, a'r tenant olaf oedd Charles Williams. |- {{nopt}} |- |Cwm-pen-neuadd. |Mary Thomas. |- |Hafoty'r Waun. |John a Mary Lewis. |- |Bredyn-fach. |Rhys Evans. |- |Tyddynprenhir. |Wm. Jones. |- |Gelynnen-fach, neu Dyn-y-gelynnen. |Griffith Jones. |- |Esgair Berfedd. |William David. |- |Cwm-Idnerth-uch. |William David ap Ieuan Reinallt. |- |Pwll-y-march. Unwyd a'r Gelynnen-fach. |John David. |- | colspan="2" |Tyddynpadrig. Yr olaf i'w ddal fel tyddyn oedd Morris Evans. |- | colspan="2" |Rhiwfelen-fach. Sipsiwn a fu'n byw ddiwethaf yma. {{nop}}<noinclude>|}</noinclude> tqgfy35xto11cd0jda35usvqbiqt0ct 161740 161737 2026-03-30T17:11:47Z AlwynapHuw 1710 161740 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |-</noinclude>{{nopt}} |- |Brynrhoserth neu Brynrhosel. |Evan Richard. |- |Mynydd. |Thomas Morris. |- |Mynydd. |Richard William. |- |Llidiart Rhiwfelen.<br>(Cyfansoddai M. Parry gerddi ar gytir y mynydd) |Morris Parry. |- |Cae-cam. |Hugh Arthur. |- |Tyn-y-pinnant. |William Arthur. |- |Y Groeswirion. |David Davies. |- |Cae moelmon neu'r Moelmon. |Evan Richard. |- |Tyn-llwyn. |Thomas Edward. |- |Tyn-y-cae. |Hugh Powel. |- |Tyn-yr-allt. |Morgan Rees. |- |Yr Allt-lwyd. |Evan Gabriel. |- |Sarnhelygen. |Robert Evan. |- |Gwern-y-merched. (Gwern-fach). |Thomas William. |- |Cwm-ŷch. |John Richard. |- |Sarn. |Humphrey Lewis. |- |Pantllwyfog. |Owen Hughes. |- |Maesonnen. |Dafydd Rees. |- |Broneunydd. |Hugh Jones. |- | colspan="2" |{{bwlch}}Bu'n benty wedi bod yn dyddyn, a'r tenant olaf oedd Charles Williams. |- |Cwm-pen-neuadd. |Mary Thomas. |- |Hafoty'r Waun. |John a Mary Lewis. |- |Bredyn-fach. |Rhys Evans. |- |Tyddynprenhir. |Wm. Jones. |- |Gelynnen-fach, neu Dyn-y-gelynnen. |Griffith Jones. |- |Esgair Berfedd. |William David. |- |Cwm-Idnerth-uch. |William David ap Ieuan Reinallt. |- |Pwll-y-march. Unwyd a'r Gelynnen-fach. |John David. |- | colspan="2" |Tyddynpadrig. Yr olaf i'w ddal fel tyddyn oedd Morris Evans. |- | colspan="2" |Rhiwfelen-fach. Sipsiwn a fu'n byw ddiwethaf yma. {{nop}}<noinclude>|}</noinclude> dinh57xfvjxrwkzb2tk9c5aq79v33fl 104 82826 161738 2026-03-30T17:07:00Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "{{nopt}} |- |Gellisarrog. |Margaret Evans. |- |Brynbloeddyn. |Hugh ab Edward. |- |Corlan-yr-Wyn. (Locklamb). |Evan Humphrey. |- |Fron. |Hugh Pugh. |- |Pen-y-ceunant. |William Roberts. |- |Y Garth. |Hugh Lloyd. |- |Pentre-ciln. |Evan Hugh. |- |Tan-y-bwlch.<br>Tycelyn neu Pant-y-gelynnen. |Dau dŷ Tafarn. |- |Hen-fwlch. Unwyd â'r Groeswirion. |David Davies. |- |Pant-y-cefn. | |}" 161738 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" />{| class="wikitable" style="margin: auto; border: none;" |-</noinclude>{{nopt}} |- |Gellisarrog. |Margaret Evans. |- |Brynbloeddyn. |Hugh ab Edward. |- |Corlan-yr-Wyn. (Locklamb). |Evan Humphrey. |- |Fron. |Hugh Pugh. |- |Pen-y-ceunant. |William Roberts. |- |Y Garth. |Hugh Lloyd. |- |Pentre-ciln. |Evan Hugh. |- |Tan-y-bwlch.<br>Tycelyn neu Pant-y-gelynnen. |Dau dŷ Tafarn. |- |Hen-fwlch. Unwyd â'r Groeswirion. |David Davies. |- |Pant-y-cefn. | |}<noinclude><references/></noinclude> sqi8m2lola6t64vd1puct3zyphtun9c 161741 161738 2026-03-30T17:13:00Z AlwynapHuw 1710 161741 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" />{| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |-</noinclude>{{nopt}} |- |Gellisarrog. |Margaret Evans. |- |Brynbloeddyn. |Hugh ab Edward. |- |Corlan-yr-Wyn. (Locklamb). |Evan Humphrey. |- |Fron. |Hugh Pugh. |- |Pen-y-ceunant. |William Roberts. |- |Y Garth. |Hugh Lloyd. |- |Pentre-ciln. |Evan Hugh. |- |Tan-y-bwlch.<br>Tycelyn neu Pant-y-gelynnen. |Dau dŷ Tafarn. |- |Hen-fwlch. Unwyd â'r Groeswirion. |David Davies. |- |Pant-y-cefn. | |}<noinclude><references/></noinclude> ehpisufngo6cncj1sdnfbn280e0yp3i 161742 161741 2026-03-30T17:44:38Z AlwynapHuw 1710 161742 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" />{| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |-</noinclude>{{nopt}} |- |Gellisarrog. |Margaret Evans. |- |Brynbloeddyn. |Hugh ab Edward. |- |Corlan-yr-Wyn. (Locklamb). |Evan Humphrey. |- |Fron. |Hugh Pugh. |- |Pen-y-ceunant. |William Roberts. |- |Y Garth. |Hugh Lloyd. |- |Pentre-ciln. |Evan Hugh. |- |Tan-y-bwlch.<br>Tycelyn neu Pant-y-gelynnen. |Dau dŷ Tafarn. |- |Hen-fwlch. Unwyd â'r Groeswirion. |David Davies. |- |Pant-y-cefn. | |} {{C|PENTAI WEDI'R CYFNOD UCHOD}}<noinclude><references/></noinclude> da8u5tcshv801mdm1oyexdnpv83c29i 161745 161742 2026-03-30T18:13:35Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161745 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |-</noinclude>{{nopt}} |- |Gellisarrog. |Margaret Evans. |- |Brynbloeddyn. |Hugh ab Edward. |- |Corlan-yr-Wyn. (Locklamb). |Evan Humphrey. |- |Fron. |Hugh Pugh. |- |Pen-y-ceunant. |William Roberts. |- |Y Garth. |Hugh Lloyd. |- |Pentre-ciln. |Evan Hugh. |- |Tan-y-bwlch.<br>Tycelyn neu Pant-y-gelynnen. |Dau dŷ Tafarn. |- |Hen-fwlch. Unwyd â'r Groeswirion. |David Davies. |- |Pant-y-cefn. | |} {{C|PENTAI WEDI'R CYFNOD UCHOD}}<noinclude><references/></noinclude> nvapftm11gtwt7qh16oj206a3evfiwr 104 82827 161743 2026-03-30T18:05:22Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "{{nopt}} |- |Rhyd-y-gemaes. |John Williams. |- |Moelmon. |Griffith Humphrey. |- |Minffordd. |Edward Davies. |- |Ty-coch. |Hugh Davies. |- |Ysgubor-wen (fel Penty). |William Griffith. |}" 161743 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" />{| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |-</noinclude>{{nopt}} |- |Rhyd-y-gemaes. |John Williams. |- |Moelmon. |Griffith Humphrey. |- |Minffordd. |Edward Davies. |- |Ty-coch. |Hugh Davies. |- |Ysgubor-wen (fel Penty). |William Griffith. |}<noinclude><references/></noinclude> 477f94nsad6xg5wb3u8485uzavb99w0 161744 161743 2026-03-30T18:12:53Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161744 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |-</noinclude>{{nopt}} |- |Rhyd-y-gemaes. |John Williams. |- |Moelmon. |Griffith Humphrey. |- |Minffordd. |Edward Davies. |- |Ty-coch. |Hugh Davies. |- |Ysgubor-wen (fel Penty). |William Griffith. |} {{c|Hen Dyddynnod. Ni wyddom eu hoed.}} {{center block| <poem> Talfryniau. {| | Tir Wyrion Eignion. | rowspan=4|{{brace2|6|r}}Ar ystâd Gwyddfryniau. |- | Cefntanfod. |- | Tyddyn-bach. |- | Bwlch-y-gloddfa. |- |}Cefn-y-meysydd. Ty-croes. Tir-y-Gregor. Yr oedd tyddyn neu ddarn o dir a elwid<br>Tir-y-Gregor yn rhan o bob un o ystadau Tal-y-bont,<br>Bryn, a Gwyddfryniau. Tyddyn Gwilym. Geufron-hen. Llety Ednyfed. Tyddyn-y-gwyrbren. Glandysynni. Bu'n dreftadaeth i uchelwyr o'r enw Gethin,<br>disgynyddion Gruffydd Derwas. Maes-y-neuadd. </poem> }} <br> {{c|ENWAU LLEOEDD.}} Y mae egluro enwau lleoedd yn orchwyl rhy ddyrys inni honni dim awdurdod arno. Gall ambell ddogfen dirol ein cynorthwyo i raddau helaeth lawer tro. Y mae'r rhan fwyaf o enwau lleoedd ein plwyf yn syml a chlir eu hystyr, fel nad oes eisiau inni ond sylwi ar nifer fechan ohonynt. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 9inm6ya9xfxac95orz1p7ziqth4ic2u 104 82828 161747 2026-03-30T22:48:21Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161747 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|PENNOD XI}}}} {{c|Cerrig Hynod. Carreg y Big. Bedd Gwell. Llys Meirion. Cistfaen. Cistfaen Hir. Hen Fynwent Bronclydwr. Mynwent Cyfannedd-uchaf. Y Domen Ddreiniog. Tomen Cae-gwyn. Gweirglodd Waun-Llywelyn. Adeilad Enwog. Ffynhonnau. Buddai Gnoc. Awr. Gefeiliau Cŵn. Trap Moch. Ugain Gwyddelig. Ewyllysiau. Cymdeithas Gyfeillgar. Cosbi Trwm. Cosb Celwydd ac Enllib. Ymweliad Tywysog.}} {{c|CERRIG HYNOD}} BU cerrig yn arwyddion pwysig ym mywyd yr hen Gymry. Buont yn gyfrwng enwau ar dyddynnod, caeau, a mynyddoedd. Nid oedd dim yn anwylach, nac yn gysegredicach ganddynt na charreg yr aelwyd a charreg y trothwy ac yn arbennig felly garreg yr allor. Soniai'r hen dadau am gerrig derwyddyd, cerrig arwain, a cherrig terfynau plwyfi a threddegymau. Bu cerrig hynod ym mhlwyf Llanegryn, ond erbyn hyn y mae llaw ddidostur dyn wedi eu malu a'u symud i leoedd nas gŵyr neb. Yr oedd carreg enfawr, yn hynotach am ei hyd a'i lled nag am ei huchder, ar y cytir a fu'n agos i'r eglwys, ac arferid chwarae llawer arni ar y Sul a'r Gwyliau. Ystyrid hi'n garreg berthynol i'r eglwys. Bu carreg ar y mynydd uwchben Brynglasan a elwid yn Hen Garreg, ond erbyn hyn ni wyddys o gwbl ym mha le y safai. Math o garreg hawl oedd hi; hawliai ei pherchennog bopeth o fewn pellter arbennig iddi. Ceir Carreg-llun-pen-dyn rhwng hysfa Tyn-y-cornel a hysfa Dysefin. Y mae'n hi'n garreg derfyn rhwng plwyfi Llanegryn a Llanfihangel-y-pennant, a saif hefyd ar fin llwybr Celynnin. Cychwyn y llwybr hwn o eglwys Llangelynnin, a daw heibio i Brysgae i'r mynydd wrth Glawdd<noinclude><references/></noinclude> 35h199xuxmrgn0pfrazniv4xov5m4am 104 82829 161748 2026-03-30T22:49:19Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161748 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>-du, ac wedi cyrraedd Croes Egryn ymuna â'r Ffordd-ddu gan ei dilyn at y Banc Melyn, ac yna croesa'r Banc gan gyfeirio am y Garreg-llun-pen-dyn. Wedi cyrraedd y garreg â ymlaen drwy Ffridd-bant am waelod Pen-rhiw-bodilan, a heibio i Ben-y-meini am eglwys Llanfihangel. Y mae hefyd lwybr arall yn cychwyn oddi wrth Felinuchaf, Llwyngwril, a daw yntau allan o ffridd Tonfannau i'r Ffordd-ddu, ac ymuna â llwybr Celynnin hyd at y Garreg-llun-pen-dyn. Ac yna y mae'n arwain am Goed-y-graig, a daw allan ym mhen pellaf morfa Dysefin. Galwai'r hen bobl hwn yn llwybr y Felin am ei fod yn arwain o Felinuchaf, Llwyngwril, i Felin Dysefin. A phan gaeodd Peniarthuchaf y tir a elwir Coed-y-graig yn nechrau'r ganrif ddiwethaf, bu'n rhaid iddynt gydnabod hawl y cyhoedd i'r llwybr drwy osod llidiart arno, a digon o led iddo fel y gallai march a philyn pwn fynd drwyddo. Helaethwn ar y llwybrau hyn oherwydd ar hyd-ddynt hwy y gellir mynd a dyfod at y Garreg-llun-pen-dyn. Adnabyddir y garreg hon ers canrifoedd gan drigolion y cymdogaethau, a gelwir hi wrth yr enw hynod am fod twll ynddi sydd ar ffurf pen dyn. Carreg deirongl yw ac y mae'r twll ar yr ochr sy'n wynebu'r gogledd-ddwyrain. Canfyddir hi'n hawdd drwy sefyll yn Nant-y-gwddw ychydig uwchlaw Corlan Dysefin, ac edrych i gyfeiriad y Banc Melyn. Dywedai'r hen dadau mai'r man pellaf a welid drwy sefyll yn y Nant hon oedd terfyn y ddau blwyf, a gwelir y garreg hefyd a oedd yn cael ei chydnabod heb os yn garreg derfyn; gerllaw iddi y mae cadair wedi ei gwneuthur o gerrig; saif y gadair ar ochr y graig sydd gyferbyn â'r garreg. Bu rhyw gysegredigrwydd yn perthyn i'r garreg hon yn yr hen amser, a chredai pawb mai braint a rhinwedd oedd iddynt roddi eu pennau yn y twll. Dywedir yr arferai Celynnin Sant orffwys a gweddïo arni, a gwnâi'r hen saint yr un peth yn hollol wrth fynd am y Cymun Sanctaidd i eglwys Sant Mihangel. Saif y garreg yn y cwm a adwaenid gynt wrth yr enw Cwm Idnerth-uch a ymestynnai o gyfeiriad Coed-y-graig heibio i Drum-y-brain ar i fyny am Esgair Berfedd rhwng y ddau blwyf. Yn y Cwm hwn y safodd Hafoty olaf y plwyf, a gelwid<noinclude><references/></noinclude> 104l9tqs22gj8kaki7e5bcb2nn65396 104 82830 161749 2026-03-30T22:50:54Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "ef yn Hafoty William Dafydd, a hefyd yn Hafoty Cwm-Idnerth-uch. Ei berchennog a'i drigiannydd olaf oedd William Dafydd, Brynglasan. Cyrchai preswylwyr pentref Llanegryn yn niferoedd tua'r hen Hafoty yn ystod misoedd yr haf am ymenyn, caws, llaeth a maidd. Ac adnabyddid y llwybr a arweiniai heibio i Gwm-uchaf at yr Hafoty hwn wrth yr enw Llwybr Maidd. A bu rhialtwch mawr lawer noson yno hyd oriau mân y bore yn ystod y misoedd o Fai... 161749 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ef yn Hafoty William Dafydd, a hefyd yn Hafoty Cwm-Idnerth-uch. Ei berchennog a'i drigiannydd olaf oedd William Dafydd, Brynglasan. Cyrchai preswylwyr pentref Llanegryn yn niferoedd tua'r hen Hafoty yn ystod misoedd yr haf am ymenyn, caws, llaeth a maidd. Ac adnabyddid y llwybr a arweiniai heibio i Gwm-uchaf at yr Hafoty hwn wrth yr enw Llwybr Maidd. A bu rhialtwch mawr lawer noson yno hyd oriau mân y bore yn ystod y misoedd o Fai hyd Hydref. Dyma safleoedd nifer o gerrig y ceir eu henwau'n dal i aros yn y plwyf:— Carreg Grwydr. Cae Carreg lwyd. Gwelir hi ar dop y Fron. Cae ar dir Bryneglwys. Cae Bryn carreg lwyd. Cae ar dir Hen-siop. Carreg Llun-carn-y-cythraul. Carreg Pompren-goch, sy'n croesi o dir Bodowyn i forfa Bron-eunydd. Cae'r Garreg-fawr. Ar dir y Waun. Carreg farch. Arferai fod wrth yr eglwys. Cerrig-y-rhyd. A oedd yn croesi'r afon cyn bod pont y pentref. Y maent yn dal yn yr afon ond bod y gro wedi eu cuddio. Ceir Cae Carreg-hir a chae Carreg Lwyd ar dir Waun-fach. Clywsom fod unwaith garreg las ar waelod cae ar lan y môr perthynol i Donfannau-uchaf yn hysbysu bod y fan yn rhan o dreddegwm Rhydcryw ym mhlwyf Llanegryn. Tebyg mai'r môr a'i symudodd hi ymaith. Deil cerrig mawr Llys Meirion i sefyll ar y mynydd ar gwr uchaf wyneb Rhiwfelen. Ac erys y maen ar y gistfacn ar garnedd Allt-lwyd. Rhed llinell o gerrig terfyn ar draws y Fign a fu unwaith yn ffin rhwng plwyfi Llanegryn a Chel-ynnin; gogwydda eu cribau o'r naill at y llall ar hyd y ffin. Gwelir carreg derfyn ar gae Bredyn-fawr ar fin ffordd y Gelli. Gosododd W. W. E. Wynne nifer o gerrig terfyn ar y mynydd ar ochr Llanfihangel-y-pennant a'i enw wedi ei dorri arnynt. {{nop}} {{c|CARREG-Y-BIG.}} Canfyddir Carreg y Big ar linell union oddi wrth Lys Meirion i gyfeiriad yr Allt-lwyd, ar derfyn hysfa'r Waun a'r Hen-siop. Sonnid llawer am y llecyn hwn hanner can mlynedd yn ôl. Dywaid traddodiad y cleddid y neb a gyflawnai hunanladdiad ar un o groesffyrdd y plwyf, am na chaniateid ei gladdu ym mynwent yr eglwys. Os digwyddai ysbryd y truan aflonyddu ar heddwch y trigolion a ddigwyddai a bod yn agos i'r groesffordd, ail-gleddid ef wrth Garreg y Big, a gosodid darn o bren i nodi man ei fedd; daeth Carreg-y-big felly yn fangre ofn a dychryn i bawb pan oddiweddid hwy gan y nos. Adroddir bod hogyn un tro wedi colli ei lwybr ar y mynydd, ac wrth iddo grwydro aeth ar draws un o'r beddau nes syrthio'n bendramwnwgl, a dychrynodd gymaint nes cael llwyr iachâd o'r afiechyd a'i blinai. BEDD GWELL. Ceir yn llawysgrif Edward Jones, Bardd y Brenin, y nodiadau diddorol a ganlyn ynglŷn â Llanegryn, a chododd yntau hwynt o lyfr Cofnodion Dr. Thomas Williams, Trefriw. 1. Yn agos i Lanegryn neu Gelynin y mae mangre a elwir yn Llys Meirion a Charnedd-yr-orwedd. 2. Yn Rhiwfelen ym mhlwyf Llanegryn, a saif ar fin y ffordd sy'n arwain o Lanegryn am Ddolgellau, ac o fewn milltir a hanner i Lwyngwril, dangosir man lle y gorwedd Gwell mab Llywarch Hen. "Bedd gwell yn Rhiwfelen Bedd Sawyl yn Llangollen Gwercheidw Llafyr Bwlch Llorien." Cynnwys y bedd ddwy garreg ar eu hochrau, ac o fewn un fodfedd ar bymtheg i'w gilydd. Anodd erbyn heddiw yw taro ar fangre'r bedd yn Rhiw-felen. Gelwid gynt wyneb y mynydd oddi ar Dairmynydd yn Wyneb Rhiwfelen, a'r gwastad i lawr at ben ffordd y Waun yn Llawr Rhiwfelen. {{nop}} Y mae mangre ddiddorol ar y gwastad ar fin y Ffordd-las, ar gwr uchaf wyneb Rhiwfelen, a adnabyddid gan ein hen-dadau fel Llannerch-bedd-y-brenin; y mae'r bedd hwn yn wahanol i'r garnedd a elwir Bedd-y-brenin. Oes neu ddwy yn ôl byddai llawer o'r amaethwyr ar ddechrau'r haf yn cyrchu i'r mynydd i gneifio'r rhoniau a golchi'r defaid. Cneifid y rhoniau yn y Gorlan-fawr, a golchid y defaid yng Ngolchfa Afon Dyffryn. Wedi gorffen eu gwaith âi'r ieuenctid bob blwyddyn yn llawn afiaith a chwil-frydedd i weled Bedd-y-brenin. Ni chyfrifid yr un dyn wedi plwyfo'n iawn yn Llanegryn oni byddai wedi ymweled â'r hen fedd enwog. Trwy anadlu awyrgylch y bedd yr etifeddid cyfrinion ac ysbryd y plwyf. LLYS MEIRION. Saif Llys Meirion a Charnedd-yr-orwedd bron ar yr un llecyn. Y mae'n hawdd darganfod y llys gan fod nifer o gerrig mawrion ar y llannerch, a gwelir Carnedd-yr-orwedd heb fod yn nepell oddi wrtho, ond nid erys dim ohoni ond ei sylfaen yn unig. I ba Feirion y perthynai'r hen lys hwn? Y gŵr cyntaf o'r enw Meirion y gwyddom amdano yw Meirion ap Tybiawn ap Cunedda Wledig. Ai olion ei hen lys ef yw'r cerrig a saif ar fynydd Llanegryn? Dywaid traddodiad mai ei lys ef yw'r cerrig a ddeil i aros yng nghwmni ei gilydd ar fin yr hen Ffordd-las. Hoffem pe bai'r cerrig yn ail-adrodd yr helyntion a fu, pan oedd y llys oddi mewn i'w cylch. CISTFAEN. Tua'r flwyddyn 1885 pan oedd gweithiwr yn atgyweirio clawdd pridd rhwng cae Felin-fach a chae Glan-y-morfa-bach daeth ar draws meini beddrod. Fel y bu gwaethaf y modd ni alwyd sylw neb cyfarwydd at y darganfyddiad. Deallwn mai meini tywodfaen oeddynt, a defnyddiwyd y meini yn rut at hogi pladuriau. {{nop}} CISTFAEN HIR. Gwelir olion Cistfaen Hir ar fynydd Cyfannedd-fawr. Saif ar y gorllewin i dŷ Cyfannedd-fawr, a thua chant a saith deg o lathenni islaw'r hwyaf o'r ddau Faen Hir sydd yn y gym-dogaeth. Nid gweddillion corff llosgedig a gladdwyd yn y Gistfaen hir, ond corff un yn ei faint a'i ffurf naturiol. Tebyg mai gweddill yw o garnedd a fu yma gynt. HEN FYNWENTYDD. Y mae coed yw yn rhan o berllan Bronclydwr, a dywedir bod esgyrn dynol wedi eu cael wrth dyrchu ynddi o dro i dro, a cheir traddodiad mai hen fynwent oedd y darn pellaf o'r berllan. Tystid hefyd fod math o gapel neu eglwys wedi ei godi yno rywdro. Yr oedd yr olion o hynny'n amlycach tua chanol y ganrif ddiwethaf. MYNWENT CYFANNEDD-UCHAF. Ar du'r dwyrain i amaethdy Cyfannedd-uchaf ceir myn-went fechan wedi ei chau i mewn â chlawdd cerrig; saif yn agos i Fron-llety-ifan. Dywedir mai mynwent berthynol i'r Crynwyr oedd hi, ond nid oes air o'i hanes wedi ei gron-iclo gan yr un hanesydd. Gwyddom y bu gan y Crynwyr fynwentydd o'r eiddynt eu hunain yng Ngwanas a Llwyn-gwril. Bu rhyw ŵr chwilfrydig yn cloddio ym mynwent Cyfannedd-uchaf, a daeth o hyd i feddrod wedi ei dorri yn y graig. Yr oedd coed yr arch wedi dadfeilio ond yr oedd y caead mewn cyflwr da a'r ddwy lythyren H.O. wedi eu gwneuthur o hoelion arno. Trueni na byddai rhyw gym-deithas neu gyfeillion i'r hen Grynwyr selog yn rhoddi'r fynwent a anghofiwyd mewn trefn. TOMENNYDD. Y DOMEN DDREINIOG. Y mae un o'r tomennydd hyn yn adnabyddus i haneswyr Cymru; saif ar lan afon Dysynni ar dir Tal-y-bont, a gelwir hi'n Domen Ddreiniog. Plannodd W. W. E. Wynne goed arni er mwyn ei diogelu rhag i ddwylo dibris neb ei distrywio. Tomen gelfyddydol yw hi, ac wedi ei chodi â phridd yn unig. Hyhi yw'r unig weddill a erys o hen lys Maenor Tal-y-bont. O'i deutu hi'r oedd y llys y cartrefai Tywysogion Cymru ynddo pan ymwelent â Chartref Meirionnydd. TOMEN CAE-GWYN. Llwyr anghofiwyd y domen hon gan drigolion Llanegryn. Safai tomen fawr ar y Cae-gwyn oddeutu dechrau'r ganrif ddiwethaf. Gwelid hi'n amlwg o gryn bellter pan oedd y teithiwr a'r hanesydd Richard Fenton ar un o'i ymweliadau â Dyffryn Dysynni yn y flwyddyn 1808. Plannodd W. W. E. Wynne goed ar hon yr un adeg ag y gwnaeth ar y Domen Ddreiniog, ond yr oedd hi wedi ei gwasgaru bron yn llwyr cyn iddo wneuthur hynny. Adeil-adodd hefyd glawdd o'i deutu, a gelwid hi wedi hynny yn Nyrsi-gron. GWEIRGLODD WAUN-LLYWELYN. Y mae'r weirglodd hon yn rhan o amaethdy Tal-y-bont, a saif ar y llaw ddehau pan eir i wtre'r Crynllwyn. Dywaid traddodiad i frwydr gael ei hymladd ar y tir hwn rhwng milwyr Cwmwd Ystumanner a milwyr Cwmwd Tal-y-bont. Bu aml ysgarmes waedlyd rhwng y ddwy fyddin ar wastatir Dyffryn Dysynni. Byddai meibion Tal-y-bont weithiau wedi cyrraedd i gyffiniau Castell Cynfal, ac ymladdwyd brwydr waedlyd ar Ddôl-y-ffrwd. Tro arall byddai gwŷr Ystumanner wedi croesi afon Dysynni ac yn ymladd ar dir Q llys Tal-y-bont. Digwyddodd un o'r brwydrau hyn ar weirglodd Waun-Llywelyn, a dywedir bod daear y weirglodd ar un cyfnod yn rhy lawn o esgyrn dynol i neb allu ei haredig. Cafwyd hyd o dro i dro yn y fan hon i weddillion hen arfau rhyfel, darnau o fwyeill, pennau saethau, a blaenau gwayw-ffyn. ADEILAD ENWOG. Safai gynt ym mhlwyf Llanegryn hen adeilad enwog a dengys y disgrifiad a roddir ohono arwyddion ei fod yn adeilad Rhufeinig, ac yr oedd o wneuthuriad celfydd. Ceir disgrifiad ohono gan Gruffydd Hiraethog yn y flwyddyn 1560. Ll. egryn-tre beniarth: yn y dre hon lle gelwir llwyn y gardd yn ymyl maes yneuadd rrwng moel gwely y sarff a deau or llewin? yni lle bu adail mawr y brigs etto iw gweled a ffenestri yn y ddayar ac ir oedd yllawr wedi pafio o geric ysgwar ar lun disie kasestric yn disgeimo to o glai yn gyntaf to o dywod yn nesaf a tho o galch ac yn hwnnw y keric ysgwar wedi gosod. Anodd yw dyfalu ym mha le y gallasai'r adeilad fod. Os y Fron oedd Moel Gwely'r Sarff gallasai fod yn y llwyn o Fryntudur i fyny i gyfeiriad Afon-ddu. FFYNHONNAU. Prif ffynnon y fro yw Ffynnon-y-fron; saif hon yng Nghoed-y-fron, uwchben Lleiniau Tyn-llwyn, yn y pen agosaf i Barc-y-felin. Bu'n meddu enwogrwydd mawr, am y credid bod ei dyfroedd oerion yn meddu ar rinwedd i iacháu. Crwydrodd llawer musgrell tuag ati o bell ac agos i ymolchi yn ei dyfroedd er mwyn cael gwared o'r crydcymalau. Y mae'n ffynnon helaeth, tua thair troedfedd ar ddeg wrth naw troed-fedd. Adeiladwyd hi'n drefnus â cherrig, ac y mae grisiau cerrig yn disgyn i mewn iddi, a bu bwthyn at ddatwisgo ac ymwisgo gerllaw iddi unwaith. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 6xcb40v59ojpiy1njod7z3bhagnfxpc 161750 161749 2026-03-30T22:57:44Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161750 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ef yn Hafoty William Dafydd, a hefyd yn Hafoty Cwm-Idnerth-uch. Ei berchennog a'i drigiannydd olaf oedd William Dafydd, Brynglasan. Cyrchai preswylwyr pentref Llanegryn yn niferoedd tua'r hen Hafoty yn ystod misoedd yr haf am ymenyn, caws, llaeth a maidd. Ac adnabyddid y llwybr a arweiniai heibio i Gwm-uchaf at yr Hafoty hwn wrth yr enw Llwybr Maidd. A bu rhialtwch mawr lawer noson yno hyd oriau mân y bore yn ystod y misoedd o Fai hyd Hydref. Dyma safleoedd nifer o gerrig y ceir eu henwau'n dal i aros yn y plwyf:— * Carreg Grwydr. * Cae Carreg lwyd. Gwelir hi ar dop y Fron. * Cae ar dir Bryneglwys. * Cae Bryn carreg lwyd. Cae ar dir Hen-siop. * Carreg Llun-carn-y-cythraul. * Carreg Pompren-goch, sy'n croesi o dir Bodowyn i forfa Bron-eunydd. * Cae'r Garreg-fawr. Ar dir y Waun. * Carreg farch. Arferai fod wrth yr eglwys. * Cerrig-y-rhyd. A oedd yn croesi'r afon cyn bod pont y pentref. Y maent yn dal yn yr afon ond bod y gro wedi eu cuddio. Ceir Cae Carreg-hir a chae Carreg Lwyd ar dir Waun-fach. Clywsom fod unwaith garreg las ar waelod cae ar lan y môr perthynol i Donfannau-uchaf yn hysbysu bod y fan yn rhan o dreddegwm Rhydcryw ym mhlwyf Llanegryn. Tebyg mai'r môr a'i symudodd hi ymaith. Deil cerrig mawr Llys Meirion i sefyll ar y mynydd ar gwr uchaf wyneb Rhiwfelen. Ac erys y maen ar y gistfacn ar garnedd Allt-lwyd. Rhed llinell o gerrig terfyn ar draws y Fign a fu unwaith yn ffin rhwng plwyfi Llanegryn a Chel-ynnin; gogwydda eu cribau o'r naill at y llall ar hyd y ffin. Gwelir carreg derfyn ar gae Bredyn-fawr ar fin ffordd y Gelli. Gosododd W. W. E. Wynne nifer o gerrig terfyn ar y mynydd ar ochr Llanfihangel-y-pennant a'i enw wedi ei dorri arnynt. {{nop}} {{c|CARREG-Y-BIG.}} Canfyddir Carreg y Big ar linell union oddi wrth Lys Meirion i gyfeiriad yr Allt-lwyd, ar derfyn hysfa'r Waun a'r Hen-siop. Sonnid llawer am y llecyn hwn hanner can mlynedd yn ôl. Dywaid traddodiad y cleddid y neb a gyflawnai hunanladdiad ar un o groesffyrdd y plwyf, am na chaniateid ei gladdu ym mynwent yr eglwys. Os digwyddai ysbryd y truan aflonyddu ar heddwch y trigolion a ddigwyddai a bod yn agos i'r groesffordd, ail-gleddid ef wrth Garreg y Big, a gosodid darn o bren i nodi man ei fedd; daeth Carreg-y-big felly yn fangre ofn a dychryn i bawb pan oddiweddid hwy gan y nos. Adroddir bod hogyn un tro wedi colli ei lwybr ar y mynydd, ac wrth iddo grwydro aeth ar draws un o'r beddau nes syrthio'n bendramwnwgl, a dychrynodd gymaint nes cael llwyr iachâd o'r afiechyd a'i blinai. BEDD GWELL. Ceir yn llawysgrif Edward Jones, Bardd y Brenin, y nodiadau diddorol a ganlyn ynglŷn â Llanegryn, a chododd yntau hwynt o lyfr Cofnodion Dr. Thomas Williams, Trefriw. 1. Yn agos i Lanegryn neu Gelynin y mae mangre a elwir yn Llys Meirion a Charnedd-yr-orwedd. 2. Yn Rhiwfelen ym mhlwyf Llanegryn, a saif ar fin y ffordd sy'n arwain o Lanegryn am Ddolgellau, ac o fewn milltir a hanner i Lwyngwril, dangosir man lle y gorwedd Gwell mab Llywarch Hen. "Bedd gwell yn Rhiwfelen Bedd Sawyl yn Llangollen Gwercheidw Llafyr Bwlch Llorien." Cynnwys y bedd ddwy garreg ar eu hochrau, ac o fewn un fodfedd ar bymtheg i'w gilydd. Anodd erbyn heddiw yw taro ar fangre'r bedd yn Rhiw-felen. Gelwid gynt wyneb y mynydd oddi ar Dairmynydd yn Wyneb Rhiwfelen, a'r gwastad i lawr at ben ffordd y Waun yn Llawr Rhiwfelen. {{nop}} Y mae mangre ddiddorol ar y gwastad ar fin y Ffordd-las, ar gwr uchaf wyneb Rhiwfelen, a adnabyddid gan ein hen-dadau fel Llannerch-bedd-y-brenin; y mae'r bedd hwn yn wahanol i'r garnedd a elwir Bedd-y-brenin. Oes neu ddwy yn ôl byddai llawer o'r amaethwyr ar ddechrau'r haf yn cyrchu i'r mynydd i gneifio'r rhoniau a golchi'r defaid. Cneifid y rhoniau yn y Gorlan-fawr, a golchid y defaid yng Ngolchfa Afon Dyffryn. Wedi gorffen eu gwaith âi'r ieuenctid bob blwyddyn yn llawn afiaith a chwil-frydedd i weled Bedd-y-brenin. Ni chyfrifid yr un dyn wedi plwyfo'n iawn yn Llanegryn oni byddai wedi ymweled â'r hen fedd enwog. Trwy anadlu awyrgylch y bedd yr etifeddid cyfrinion ac ysbryd y plwyf. LLYS MEIRION. Saif Llys Meirion a Charnedd-yr-orwedd bron ar yr un llecyn. Y mae'n hawdd darganfod y llys gan fod nifer o gerrig mawrion ar y llannerch, a gwelir Carnedd-yr-orwedd heb fod yn nepell oddi wrtho, ond nid erys dim ohoni ond ei sylfaen yn unig. I ba Feirion y perthynai'r hen lys hwn? Y gŵr cyntaf o'r enw Meirion y gwyddom amdano yw Meirion ap Tybiawn ap Cunedda Wledig. Ai olion ei hen lys ef yw'r cerrig a saif ar fynydd Llanegryn? Dywaid traddodiad mai ei lys ef yw'r cerrig a ddeil i aros yng nghwmni ei gilydd ar fin yr hen Ffordd-las. Hoffem pe bai'r cerrig yn ail-adrodd yr helyntion a fu, pan oedd y llys oddi mewn i'w cylch. CISTFAEN. Tua'r flwyddyn 1885 pan oedd gweithiwr yn atgyweirio clawdd pridd rhwng cae Felin-fach a chae Glan-y-morfa-bach daeth ar draws meini beddrod. Fel y bu gwaethaf y modd ni alwyd sylw neb cyfarwydd at y darganfyddiad. Deallwn mai meini tywodfaen oeddynt, a defnyddiwyd y meini yn rut at hogi pladuriau. {{nop}} CISTFAEN HIR. Gwelir olion Cistfaen Hir ar fynydd Cyfannedd-fawr. Saif ar y gorllewin i dŷ Cyfannedd-fawr, a thua chant a saith deg o lathenni islaw'r hwyaf o'r ddau Faen Hir sydd yn y gym-dogaeth. Nid gweddillion corff llosgedig a gladdwyd yn y Gistfaen hir, ond corff un yn ei faint a'i ffurf naturiol. Tebyg mai gweddill yw o garnedd a fu yma gynt. HEN FYNWENTYDD. Y mae coed yw yn rhan o berllan Bronclydwr, a dywedir bod esgyrn dynol wedi eu cael wrth dyrchu ynddi o dro i dro, a cheir traddodiad mai hen fynwent oedd y darn pellaf o'r berllan. Tystid hefyd fod math o gapel neu eglwys wedi ei godi yno rywdro. Yr oedd yr olion o hynny'n amlycach tua chanol y ganrif ddiwethaf. MYNWENT CYFANNEDD-UCHAF. Ar du'r dwyrain i amaethdy Cyfannedd-uchaf ceir myn-went fechan wedi ei chau i mewn â chlawdd cerrig; saif yn agos i Fron-llety-ifan. Dywedir mai mynwent berthynol i'r Crynwyr oedd hi, ond nid oes air o'i hanes wedi ei gron-iclo gan yr un hanesydd. Gwyddom y bu gan y Crynwyr fynwentydd o'r eiddynt eu hunain yng Ngwanas a Llwyn-gwril. Bu rhyw ŵr chwilfrydig yn cloddio ym mynwent Cyfannedd-uchaf, a daeth o hyd i feddrod wedi ei dorri yn y graig. Yr oedd coed yr arch wedi dadfeilio ond yr oedd y caead mewn cyflwr da a'r ddwy lythyren H.O. wedi eu gwneuthur o hoelion arno. Trueni na byddai rhyw gym-deithas neu gyfeillion i'r hen Grynwyr selog yn rhoddi'r fynwent a anghofiwyd mewn trefn. TOMENNYDD. Y DOMEN DDREINIOG. Y mae un o'r tomennydd hyn yn adnabyddus i haneswyr Cymru; saif ar lan afon Dysynni ar dir Tal-y-bont, a gelwir hi'n Domen Ddreiniog. Plannodd W. W. E. Wynne goed arni er mwyn ei diogelu rhag i ddwylo dibris neb ei distrywio. Tomen gelfyddydol yw hi, ac wedi ei chodi â phridd yn unig. Hyhi yw'r unig weddill a erys o hen lys Maenor Tal-y-bont. O'i deutu hi'r oedd y llys y cartrefai Tywysogion Cymru ynddo pan ymwelent â Chartref Meirionnydd. TOMEN CAE-GWYN. Llwyr anghofiwyd y domen hon gan drigolion Llanegryn. Safai tomen fawr ar y Cae-gwyn oddeutu dechrau'r ganrif ddiwethaf. Gwelid hi'n amlwg o gryn bellter pan oedd y teithiwr a'r hanesydd Richard Fenton ar un o'i ymweliadau â Dyffryn Dysynni yn y flwyddyn 1808. Plannodd W. W. E. Wynne goed ar hon yr un adeg ag y gwnaeth ar y Domen Ddreiniog, ond yr oedd hi wedi ei gwasgaru bron yn llwyr cyn iddo wneuthur hynny. Adeil-adodd hefyd glawdd o'i deutu, a gelwid hi wedi hynny yn Nyrsi-gron. GWEIRGLODD WAUN-LLYWELYN. Y mae'r weirglodd hon yn rhan o amaethdy Tal-y-bont, a saif ar y llaw ddehau pan eir i wtre'r Crynllwyn. Dywaid traddodiad i frwydr gael ei hymladd ar y tir hwn rhwng milwyr Cwmwd Ystumanner a milwyr Cwmwd Tal-y-bont. Bu aml ysgarmes waedlyd rhwng y ddwy fyddin ar wastatir Dyffryn Dysynni. Byddai meibion Tal-y-bont weithiau wedi cyrraedd i gyffiniau Castell Cynfal, ac ymladdwyd brwydr waedlyd ar Ddôl-y-ffrwd. Tro arall byddai gwŷr Ystumanner wedi croesi afon Dysynni ac yn ymladd ar dir Q llys Tal-y-bont. Digwyddodd un o'r brwydrau hyn ar weirglodd Waun-Llywelyn, a dywedir bod daear y weirglodd ar un cyfnod yn rhy lawn o esgyrn dynol i neb allu ei haredig. Cafwyd hyd o dro i dro yn y fan hon i weddillion hen arfau rhyfel, darnau o fwyeill, pennau saethau, a blaenau gwayw-ffyn. ADEILAD ENWOG. Safai gynt ym mhlwyf Llanegryn hen adeilad enwog a dengys y disgrifiad a roddir ohono arwyddion ei fod yn adeilad Rhufeinig, ac yr oedd o wneuthuriad celfydd. Ceir disgrifiad ohono gan Gruffydd Hiraethog yn y flwyddyn 1560. Ll. egryn-tre beniarth: yn y dre hon lle gelwir llwyn y gardd yn ymyl maes yneuadd rrwng moel gwely y sarff a deau or llewin? yni lle bu adail mawr y brigs etto iw gweled a ffenestri yn y ddayar ac ir oedd yllawr wedi pafio o geric ysgwar ar lun disie kasestric yn disgeimo to o glai yn gyntaf to o dywod yn nesaf a tho o galch ac yn hwnnw y keric ysgwar wedi gosod. Anodd yw dyfalu ym mha le y gallasai'r adeilad fod. Os y Fron oedd Moel Gwely'r Sarff gallasai fod yn y llwyn o Fryntudur i fyny i gyfeiriad Afon-ddu. FFYNHONNAU. Prif ffynnon y fro yw Ffynnon-y-fron; saif hon yng Nghoed-y-fron, uwchben Lleiniau Tyn-llwyn, yn y pen agosaf i Barc-y-felin. Bu'n meddu enwogrwydd mawr, am y credid bod ei dyfroedd oerion yn meddu ar rinwedd i iacháu. Crwydrodd llawer musgrell tuag ati o bell ac agos i ymolchi yn ei dyfroedd er mwyn cael gwared o'r crydcymalau. Y mae'n ffynnon helaeth, tua thair troedfedd ar ddeg wrth naw troed-fedd. Adeiladwyd hi'n drefnus â cherrig, ac y mae grisiau cerrig yn disgyn i mewn iddi, a bu bwthyn at ddatwisgo ac ymwisgo gerllaw iddi unwaith. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> qgpy6x63hp4vzhsfjs88sc19zyw2v5r 161751 161750 2026-03-30T22:58:25Z AlwynapHuw 1710 161751 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ef yn Hafoty William Dafydd, a hefyd yn Hafoty Cwm-Idnerth-uch. Ei berchennog a'i drigiannydd olaf oedd William Dafydd, Brynglasan. Cyrchai preswylwyr pentref Llanegryn yn niferoedd tua'r hen Hafoty yn ystod misoedd yr haf am ymenyn, caws, llaeth a maidd. Ac adnabyddid y llwybr a arweiniai heibio i Gwm-uchaf at yr Hafoty hwn wrth yr enw Llwybr Maidd. A bu rhialtwch mawr lawer noson yno hyd oriau mân y bore yn ystod y misoedd o Fai hyd Hydref. Dyma safleoedd nifer o gerrig y ceir eu henwau'n dal i aros yn y plwyf:— * Carreg Grwydr. * Cae Carreg lwyd. Gwelir hi ar dop y Fron. * Cae ar dir Bryneglwys. * Cae Bryn carreg lwyd. Cae ar dir Hen-siop. * Carreg Llun-carn-y-cythraul. * Carreg Pompren-goch, sy'n croesi o dir Bodowyn i forfa Bron-eunydd. * Cae'r Garreg-fawr. Ar dir y Waun. * Carreg farch. Arferai fod wrth yr eglwys. * Cerrig-y-rhyd. A oedd yn croesi'r afon cyn bod pont y pentref. Y maent yn dal yn yr afon ond bod y gro wedi eu cuddio. Ceir Cae Carreg-hir a chae Carreg Lwyd ar dir Waun-fach. Clywsom fod unwaith garreg las ar waelod cae ar lan y môr perthynol i Donfannau-uchaf yn hysbysu bod y fan yn rhan o dreddegwm Rhydcryw ym mhlwyf Llanegryn. Tebyg mai'r môr a'i symudodd hi ymaith. Deil cerrig mawr Llys Meirion i sefyll ar y mynydd ar gwr uchaf wyneb Rhiwfelen. Ac erys y maen ar y gistfacn ar garnedd Allt-lwyd. Rhed llinell o gerrig terfyn ar draws y Fign a fu unwaith yn ffin rhwng plwyfi Llanegryn a Chel-ynnin; gogwydda eu cribau o'r naill at y llall ar hyd y ffin. Gwelir carreg derfyn ar gae Bredyn-fawr ar fin ffordd y Gelli. Gosododd W. W. E. Wynne nifer o gerrig terfyn ar y mynydd ar ochr Llanfihangel-y-pennant a'i enw wedi ei dorri arnynt. {{nop}} {{c|CARREG-Y-BIG.}} Canfyddir Carreg y Big ar linell union oddi wrth Lys Meirion i gyfeiriad yr Allt-lwyd, ar derfyn hysfa'r Waun a'r Hen-siop. Sonnid llawer am y llecyn hwn hanner can mlynedd yn ôl. Dywaid traddodiad y cleddid y neb a gyflawnai hunanladdiad ar un o groesffyrdd y plwyf, am na chaniateid ei gladdu ym mynwent yr eglwys. Os digwyddai ysbryd y truan aflonyddu ar heddwch y trigolion a ddigwyddai a bod yn agos i'r groesffordd, ail-gleddid ef wrth Garreg y Big, a gosodid darn o bren i nodi man ei fedd; daeth Carreg-y-big felly yn fangre ofn a dychryn i bawb pan oddiweddid hwy gan y nos. Adroddir bod hogyn un tro wedi colli ei lwybr ar y mynydd, ac wrth iddo grwydro aeth ar draws un o'r beddau nes syrthio'n bendramwnwgl, a dychrynodd gymaint nes cael llwyr iachâd o'r afiechyd a'i blinai. BEDD GWELL. Ceir yn llawysgrif Edward Jones, Bardd y Brenin, y nodiadau diddorol a ganlyn ynglŷn â Llanegryn, a chododd yntau hwynt o lyfr Cofnodion Dr. Thomas Williams, Trefriw. 1. Yn agos i Lanegryn neu Gelynin y mae mangre a elwir yn Llys Meirion a Charnedd-yr-orwedd. 2. Yn Rhiwfelen ym mhlwyf Llanegryn, a saif ar fin y ffordd sy'n arwain o Lanegryn am Ddolgellau, ac o fewn milltir a hanner i Lwyngwril, dangosir man lle y gorwedd Gwell mab Llywarch Hen. "Bedd gwell yn Rhiwfelen Bedd Sawyl yn Llangollen Gwercheidw Llafyr Bwlch Llorien." Cynnwys y bedd ddwy garreg ar eu hochrau, ac o fewn un fodfedd ar bymtheg i'w gilydd. Anodd erbyn heddiw yw taro ar fangre'r bedd yn Rhiw-felen. Gelwid gynt wyneb y mynydd oddi ar Dairmynydd yn Wyneb Rhiwfelen, a'r gwastad i lawr at ben ffordd y Waun yn Llawr Rhiwfelen. {{nop}} Y mae mangre ddiddorol ar y gwastad ar fin y Ffordd-las, ar gwr uchaf wyneb Rhiwfelen, a adnabyddid gan ein hen-dadau fel Llannerch-bedd-y-brenin; y mae'r bedd hwn yn wahanol i'r garnedd a elwir Bedd-y-brenin. Oes neu ddwy yn ôl byddai llawer o'r amaethwyr ar ddechrau'r haf yn cyrchu i'r mynydd i gneifio'r rhoniau a golchi'r defaid. Cneifid y rhoniau yn y Gorlan-fawr, a golchid y defaid yng Ngolchfa Afon Dyffryn. Wedi gorffen eu gwaith âi'r ieuenctid bob blwyddyn yn llawn afiaith a chwil-frydedd i weled Bedd-y-brenin. Ni chyfrifid yr un dyn wedi plwyfo'n iawn yn Llanegryn oni byddai wedi ymweled â'r hen fedd enwog. Trwy anadlu awyrgylch y bedd yr etifeddid cyfrinion ac ysbryd y plwyf. LLYS MEIRION. Saif Llys Meirion a Charnedd-yr-orwedd bron ar yr un llecyn. Y mae'n hawdd darganfod y llys gan fod nifer o gerrig mawrion ar y llannerch, a gwelir Carnedd-yr-orwedd heb fod yn nepell oddi wrtho, ond nid erys dim ohoni ond ei sylfaen yn unig. I ba Feirion y perthynai'r hen lys hwn? Y gŵr cyntaf o'r enw Meirion y gwyddom amdano yw Meirion ap Tybiawn ap Cunedda Wledig. Ai olion ei hen lys ef yw'r cerrig a saif ar fynydd Llanegryn? Dywaid traddodiad mai ei lys ef yw'r cerrig a ddeil i aros yng nghwmni ei gilydd ar fin yr hen Ffordd-las. Hoffem pe bai'r cerrig yn ail-adrodd yr helyntion a fu, pan oedd y llys oddi mewn i'w cylch. CISTFAEN. Tua'r flwyddyn 1885 pan oedd gweithiwr yn atgyweirio clawdd pridd rhwng cae Felin-fach a chae Glan-y-morfa-bach daeth ar draws meini beddrod. Fel y bu gwaethaf y modd ni alwyd sylw neb cyfarwydd at y darganfyddiad. Deallwn mai meini tywodfaen oeddynt, a defnyddiwyd y meini yn rut at hogi pladuriau. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 28g8b30g0vgaztrdaez7cbocvepwh50 161753 161751 2026-03-30T23:00:14Z AlwynapHuw 1710 161753 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ef yn Hafoty William Dafydd, a hefyd yn Hafoty Cwm-Idnerth-uch. Ei berchennog a'i drigiannydd olaf oedd William Dafydd, Brynglasan. Cyrchai preswylwyr pentref Llanegryn yn niferoedd tua'r hen Hafoty yn ystod misoedd yr haf am ymenyn, caws, llaeth a maidd. Ac adnabyddid y llwybr a arweiniai heibio i Gwm-uchaf at yr Hafoty hwn wrth yr enw Llwybr Maidd. A bu rhialtwch mawr lawer noson yno hyd oriau mân y bore yn ystod y misoedd o Fai hyd Hydref. Dyma safleoedd nifer o gerrig y ceir eu henwau'n dal i aros yn y plwyf:— * Carreg Grwydr. * Cae Carreg lwyd. Gwelir hi ar dop y Fron. * Cae ar dir Bryneglwys. * Cae Bryn carreg lwyd. Cae ar dir Hen-siop. * Carreg Llun-carn-y-cythraul. * Carreg Pompren-goch, sy'n croesi o dir Bodowyn i forfa Bron-eunydd. * Cae'r Garreg-fawr. Ar dir y Waun. * Carreg farch. Arferai fod wrth yr eglwys. * Cerrig-y-rhyd. A oedd yn croesi'r afon cyn bod pont y pentref. Y maent yn dal yn yr afon ond bod y gro wedi eu cuddio. Ceir Cae Carreg-hir a chae Carreg Lwyd ar dir Waun-fach. Clywsom fod unwaith garreg las ar waelod cae ar lan y môr perthynol i Donfannau-uchaf yn hysbysu bod y fan yn rhan o dreddegwm Rhydcryw ym mhlwyf Llanegryn. Tebyg mai'r môr a'i symudodd hi ymaith. Deil cerrig mawr Llys Meirion i sefyll ar y mynydd ar gwr uchaf wyneb Rhiwfelen. Ac erys y maen ar y gistfacn ar garnedd Allt-lwyd. Rhed llinell o gerrig terfyn ar draws y Fign a fu unwaith yn ffin rhwng plwyfi Llanegryn a Chel-ynnin; gogwydda eu cribau o'r naill at y llall ar hyd y ffin. Gwelir carreg derfyn ar gae Bredyn-fawr ar fin ffordd y Gelli. Gosododd W. W. E. Wynne nifer o gerrig terfyn ar y mynydd ar ochr Llanfihangel-y-pennant a'i enw wedi ei dorri arnynt. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 27emcvyjiffn5hv3w148nr0jsxowlqr 104 82831 161752 2026-03-30T22:59:17Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "" 161752 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 491m8739jwlpxcta2lagmxbnsqcrle8 161754 161752 2026-03-30T23:02:35Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161754 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|CARREG-Y-BIG.}} Canfyddir Carreg y Big ar linell union oddi wrth Lys Meirion i gyfeiriad yr Allt-lwyd, ar derfyn hysfa'r Waun a'r Hen-siop. Sonnid llawer am y llecyn hwn hanner can mlynedd yn ôl. Dywaid traddodiad y cleddid y neb a gyflawnai hunanladdiad ar un o groesffyrdd y plwyf, am na chaniateid ei gladdu ym mynwent yr eglwys. Os digwyddai ysbryd y truan aflonyddu ar heddwch y trigolion a ddigwyddai a bod yn agos i'r groesffordd, ail-gleddid ef wrth Garreg y Big, a gosodid darn o bren i nodi man ei fedd; daeth Carreg-y-big felly yn fangre ofn a dychryn i bawb pan oddiweddid hwy gan y nos. Adroddir bod hogyn un tro wedi colli ei lwybr ar y mynydd, ac wrth iddo grwydro aeth ar draws un o'r beddau nes syrthio'n bendramwnwgl, a dychrynodd gymaint nes cael llwyr iachâd o'r afiechyd a'i blinai. BE{{c|DD GWELL.}} Ceir yn llawysgrif Edward Jones, Bardd y Brenin, y nodiadau diddorol a ganlyn ynglŷn â Llanegryn, a chododd yntau hwynt o lyfr Cofnodion Dr. Thomas Williams, Trefriw. 1. Yn agos i Lanegryn neu Gelynin y mae mangre a elwir yn Llys Meirion a Charnedd-yr-orwedd. 2. Yn Rhiwfelen ym mhlwyf Llanegryn, a saif ar fin y ffordd sy'n arwain o Lanegryn am Ddolgellau, ac o fewn milltir a hanner i Lwyngwril, dangosir man lle y gorwedd Gwell mab Llywarch Hen. {{Center block/s}} <poem> "Bedd gwell yn Rhiwfelen Bedd Sawyl yn Llangollen Gwercheidw Llafyr Bwlch Llorien." </poem> {{Div end}} <br> Cynnwys y bedd ddwy garreg ar eu hochrau, ac o fewn un fodfedd ar bymtheg i'w gilydd. Anodd erbyn heddiw yw taro ar fangre'r bedd yn Rhiw-felen. Gelwid gynt wyneb y mynydd oddi ar Dairmynydd yn Wyneb Rhiwfelen, a'r gwastad i lawr at ben ffordd y Waun yn Llawr Rhiwfelen. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> m42voh6obegv9ddd8jiaiylatbnim5r 161755 161754 2026-03-30T23:03:07Z AlwynapHuw 1710 161755 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|CARREG-Y-BIG.}} Canfyddir Carreg y Big ar linell union oddi wrth Lys Meirion i gyfeiriad yr Allt-lwyd, ar derfyn hysfa'r Waun a'r Hen-siop. Sonnid llawer am y llecyn hwn hanner can mlynedd yn ôl. Dywaid traddodiad y cleddid y neb a gyflawnai hunanladdiad ar un o groesffyrdd y plwyf, am na chaniateid ei gladdu ym mynwent yr eglwys. Os digwyddai ysbryd y truan aflonyddu ar heddwch y trigolion a ddigwyddai a bod yn agos i'r groesffordd, ail-gleddid ef wrth Garreg y Big, a gosodid darn o bren i nodi man ei fedd; daeth Carreg-y-big felly yn fangre ofn a dychryn i bawb pan oddiweddid hwy gan y nos. Adroddir bod hogyn un tro wedi colli ei lwybr ar y mynydd, ac wrth iddo grwydro aeth ar draws un o'r beddau nes syrthio'n bendramwnwgl, a dychrynodd gymaint nes cael llwyr iachâd o'r afiechyd a'i blinai. {{c|BEDD GWELL.}} Ceir yn llawysgrif Edward Jones, Bardd y Brenin, y nodiadau diddorol a ganlyn ynglŷn â Llanegryn, a chododd yntau hwynt o lyfr Cofnodion Dr. Thomas Williams, Trefriw. 1. Yn agos i Lanegryn neu Gelynin y mae mangre a elwir yn Llys Meirion a Charnedd-yr-orwedd. 2. Yn Rhiwfelen ym mhlwyf Llanegryn, a saif ar fin y ffordd sy'n arwain o Lanegryn am Ddolgellau, ac o fewn milltir a hanner i Lwyngwril, dangosir man lle y gorwedd Gwell mab Llywarch Hen. {{Center block/s}} <poem> "Bedd gwell yn Rhiwfelen Bedd Sawyl yn Llangollen Gwercheidw Llafyr Bwlch Llorien." </poem> {{Div end}} <br> Cynnwys y bedd ddwy garreg ar eu hochrau, ac o fewn un fodfedd ar bymtheg i'w gilydd. Anodd erbyn heddiw yw taro ar fangre'r bedd yn Rhiw-felen. Gelwid gynt wyneb y mynydd oddi ar Dairmynydd yn Wyneb Rhiwfelen, a'r gwastad i lawr at ben ffordd y Waun yn Llawr Rhiwfelen. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> d2hkut8yc53rdhc04vf10evc53pq9bd 104 82832 161756 2026-03-30T23:04:23Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161756 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Y mae mangre ddiddorol ar y gwastad ar fin y Ffordd-las, ar gwr uchaf wyneb Rhiwfelen, a adnabyddid gan ein hen-dadau fel Llannerch-bedd-y-brenin; y mae'r bedd hwn yn wahanol i'r garnedd a elwir Bedd-y-brenin. Oes neu ddwy yn ôl byddai llawer o'r amaethwyr ar ddechrau'r haf yn cyrchu i'r mynydd i gneifio'r rhoniau a golchi'r defaid. Cneifid y rhoniau yn y Gorlan-fawr, a golchid y defaid yng Ngolchfa Afon Dyffryn. Wedi gorffen eu gwaith âi'r ieuenctid bob blwyddyn yn llawn afiaith a chwil-frydedd i weled Bedd-y-brenin. Ni chyfrifid yr un dyn wedi plwyfo'n iawn yn Llanegryn oni byddai wedi ymweled â'r hen fedd enwog. Trwy anadlu awyrgylch y bedd yr etifeddid cyfrinion ac ysbryd y plwyf. {{c|LLYS MEIRION.}} Saif Llys Meirion a Charnedd-yr-orwedd bron ar yr un llecyn. Y mae'n hawdd darganfod y llys gan fod nifer o gerrig mawrion ar y llannerch, a gwelir Carnedd-yr-orwedd heb fod yn nepell oddi wrtho, ond nid erys dim ohoni ond ei sylfaen yn unig. I ba Feirion y perthynai'r hen lys hwn? Y gŵr cyntaf o'r enw Meirion y gwyddom amdano yw Meirion ap Tybiawn ap Cunedda Wledig. Ai olion ei hen lys ef yw'r cerrig a saif ar fynydd Llanegryn? Dywaid traddodiad mai ei lys ef yw'r cerrig a ddeil i aros yng nghwmni ei gilydd ar fin yr hen Ffordd-las. Hoffem pe bai'r cerrig yn ail-adrodd yr helyntion a fu, pan oedd y llys oddi mewn i'w cylch. {{c|CISTFAEN.}} Tua'r flwyddyn 1885 pan oedd gweithiwr yn atgyweirio clawdd pridd rhwng cae Felin-fach a chae Glan-y-morfa-bach daeth ar draws meini beddrod. Fel y bu gwaethaf y modd ni alwyd sylw neb cyfarwydd at y darganfyddiad. Deallwn mai meini tywodfaen oeddynt, a defnyddiwyd y meini yn rut at hogi pladuriau. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 6enmee0m3nhnq0x3d6nojelh6dcezre 104 82833 161757 2026-03-30T23:08:56Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161757 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|CISTFAEN HIR.}} Gwelir olion Cistfaen Hir ar fynydd Cyfannedd-fawr. Saif ar y gorllewin i dŷ Cyfannedd-fawr, a thua chant a saith deg o lathenni islaw'r hwyaf o'r ddau Faen Hir sydd yn y gym-dogaeth. Nid gweddillion corff llosgedig a gladdwyd yn y Gistfaen hir, ond corff un yn ei faint a'i ffurf naturiol. Tebyg mai gweddill yw o garnedd a fu yma gynt. {{c|HEN FYNWENTYDD.}} Y mae coed yw yn rhan o berllan Bronclydwr, a dywedir bod esgyrn dynol wedi eu cael wrth dyrchu ynddi o dro i dro, a cheir traddodiad mai hen fynwent oedd y darn pellaf o'r berllan. Tystid hefyd fod math o gapel neu eglwys wedi ei godi yno rywdro. Yr oedd yr olion o hynny'n amlycach tua chanol y ganrif ddiwethaf. {{c|MYNWENT CYFANNEDD-UCHAF.}} Ar du'r dwyrain i amaethdy Cyfannedd-uchaf ceir mynwent fechan wedi ei chau i mewn â chlawdd cerrig; saif yn agos i Fron-llety-ifan. Dywedir mai mynwent berthynol i'r Crynwyr oedd hi, ond nid oes air o'i hanes wedi ei groniclo gan yr un hanesydd. Gwyddom y bu gan y Crynwyr fynwentydd o'r eiddynt eu hunain yng Ngwanas a Llwyngwril. Bu rhyw ŵr chwilfrydig yn cloddio ym mynwent Cyfannedd-uchaf, a daeth o hyd i feddrod wedi ei dorri yn y graig. Yr oedd coed yr arch wedi dadfeilio ond yr oedd y caead mewn cyflwr da a'r ddwy lythyren H.O. wedi eu gwneuthur o hoelion arno. Trueni na byddai rhyw gymdeithas neu gyfeillion i'r hen Grynwyr selog yn rhoddi'r fynwent a anghofiwyd mewn trefn. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> il9p0lcqzug7m5bqf2bnzihkiucs9c0 104 82834 161758 2026-03-30T23:09:14Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161758 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|TOMENNYDD.<br>Y DOMEN DDREINIOG.}} Y mae un o'r tomennydd hyn yn adnabyddus i haneswyr Cymru; saif ar lan afon Dysynni ar dir Tal-y-bont, a gelwir hi'n Domen Ddreiniog. Plannodd W. W. E. Wynne goed arni er mwyn ei diogelu rhag i ddwylo dibris neb ei distrywio. Tomen gelfyddydol yw hi, ac wedi ei chodi â phridd yn unig. Hyhi yw'r unig weddill a erys o hen lys Maenor Tal-y-bont. O'i deutu hi'r oedd y llys y cartrefai Tywysogion Cymru ynddo pan ymwelent â Chartref Meirionnydd. {{c|TOMEN CAE-GWYN.}} Llwyr anghofiwyd y domen hon gan drigolion Llanegryn. Safai tomen fawr ar y Cae-gwyn oddeutu dechrau'r ganrif ddiwethaf. Gwelid hi'n amlwg o gryn bellter pan oedd y teithiwr a'r hanesydd Richard Fenton ar un o'i ymweliadau â Dyffryn Dysynni yn y flwyddyn 1808. Plannodd W. W. E. Wynne goed ar hon yr un adeg ag y gwnaeth ar y Domen Ddreiniog, ond yr oedd hi wedi ei gwasgaru bron yn llwyr cyn iddo wneuthur hynny. Adeil-adodd hefyd glawdd o'i deutu, a gelwid hi wedi hynny yn Nyrsigron. {{c|GWEIRGLODD WAUN-LLYWELYN.}} Y mae'r weirglodd hon yn rhan o amaethdy Tal-y-bont, a saif ar y llaw ddehau pan eir i wtre'r Crynllwyn. Dywaid traddodiad i frwydr gael ei hymladd ar y tir hwn rhwng milwyr Cwmwd Ystumanner a milwyr Cwmwd Tal-y-bont. Bu aml ysgarmes waedlyd rhwng y ddwy fyddin ar wastatir Dyffryn Dysynni. Byddai meibion Tal-y-bont weithiau wedi cyrraedd i gyffiniau Castell Cynfal, ac ymladdwyd brwydr waedlyd ar Ddôl-y-ffrwd. Tro arall byddai gwŷr Ystumanner wedi croesi afon Dysynni ac yn ymladd ar dir<noinclude><references/></noinclude> mmv7p1pi711anu4bd78zzts556c0wyl 104 82835 161759 2026-03-30T23:10:36Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161759 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>llys Tal-y-bont. Digwyddodd un o'r brwydrau hyn ar weirglodd Waun-Llywelyn, a dywedir bod daear y weirglodd ar un cyfnod yn rhy lawn o esgyrn dynol i neb allu ei haredig. Cafwyd hyd o dro i dro yn y fan hon i weddillion hen arfau rhyfel, darnau o fwyeill, pennau saethau, a blaenau gwayw-ffyn. {{c|ADEILAD ENWOG.}} Safai gynt ym mhlwyf Llanegryn hen adeilad enwog a dengys y disgrifiad a roddir ohono arwyddion ei fod yn adeilad Rhufeinig, ac yr oedd o wneuthuriad celfydd. Ceir disgrifiad ohono gan Gruffydd Hiraethog yn y flwyddyn 1560. Ll. egryn-tre beniarth: yn y dre hon lle gelwir llwyn y gardd yn ymyl maes yneuadd rrwng moel gwely y sarff a deau or llewin? yni lle bu adail mawr y brigs etto iw gweled a ffenestri yn y ddayar ac ir oedd yllawr wedi pafio o geric ysgwar ar lun disie kasestric yn disgeimo to o glai yn gyntaf to o dywod yn nesaf a tho o galch ac yn hwnnw y keric ysgwar wedi gosod. Anodd yw dyfalu ym mha le y gallasai'r adeilad fod. Os y Fron oedd Moel Gwely'r Sarff gallasai fod yn y llwyn o Fryntudur i fyny i gyfeiriad Afon-ddu. {{c|FFYNHONNAU.}} Prif ffynnon y fro yw Ffynnon-y-fron; saif hon yng Nghoed-y-fron, uwchben Lleiniau Tyn-llwyn, yn y pen agosaf i Barc-y-felin. Bu'n meddu enwogrwydd mawr, am y credid bod ei dyfroedd oerion yn meddu ar rinwedd i iacháu. Crwydrodd llawer musgrell tuag ati o bell ac agos i ymolchi yn ei dyfroedd er mwyn cael gwared o'r crydcymalau. Y mae'n ffynnon helaeth, tua thair troedfedd ar ddeg wrth naw troed-fedd. Adeiladwyd hi'n drefnus â cherrig, ac y mae grisiau cerrig yn disgyn i mewn iddi, a bu bwthyn at ddatwisgo ac ymwisgo gerllaw iddi unwaith. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 6umhb2w4la0yg173oof8s452husqddl 104 82836 161760 2026-03-30T23:11:33Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161760 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Nid oes dim math o draddodiad ynglŷn â hi. Ni chysyllt-id yr un sant o fath yn y byd â hi, ac nid oes atgof fod a fynno hi ddim â'r Forwyn Fair, ac y mae hynny'n od ac ystyried y sylw a'r bri a roddid iddi ar hyd y canrifoedd. Bu'n boblog-aidd ymhlith uchelwyr yr ardal yn yr ail ganrif ar bymtheg. Defnyddid y fan fel ymdrochle, a ile i ymbleseru gan brif deuluoedd pendefigol y fro. Gwnaed amryw ffynhonnau ymdrochi yma, a'r rheiny wedi eu gorchuddio, a chyfleusterau i ymddiosg ac ymwisgo wedi'u cysylltu â hwynt. Edrychai'r fan fel bro'r Tylwyth Teg,-merched gwisgi a bechgyn chwimwth yn prancio yn y dyfroedd ac yn dawnsio a llamu yn yr awyr rydd. Atgyweiriwyd hi'n drylwyr gan Mr. John Llwyd yn y flwyddyn 1825. Credai ef yn fawr yn nyfroedd iachusol Cwm-ŷch. Breuddwydiodd am dref brydferth a phoblog wedi ei chodi o gwmpas y ffynnon, a byddai cyrchu mawr iddi o bob cwr o Gymru i yfed ei dyfroedd iachusol. Y mae'r hen ffynnon enwog wedi peidio â bod yn eiddo rhydd i'r cyhoedd ers llawer o flynyddoedd. FFYNNON-Y-BERWE. Ni wyddom ymha le yr oedd y ffynnon hon. Yr oedd ymhen uchaf y plwyf. FFYNNON CADLAD. Saif hon ar y mynydd yn nharddle'r dŵr rhwng hysfa'r Hafoty a hysfa'r Hen-shop. Y mae digonnedd o ddŵr glân yn y fangre hon. Rhed nant oddi yma i gyfeiriad Ceunant-y-mefus, ac i lawr am Dyddyn-padrig. Gwarchodai'r Tylwyth Teg y ffynnon hon; yr oeddynt yn eiddigeddus o bawb a ddeuai'n agos ati. FFYNNON LLANNERCH-Y-NANT. Ceir hon yn ffridd uchaf Cwm-ŷch. Rhed ffrwd dryloyw allan o grombil y mynydd, ac y mae'n oer fel yr ia yng nghanol haf. Cyfrifid ei dyfr-oedd yn iachusol i wan a chlaf. Dŵr duraidd. FFYNNON BRYN-GWYN. Dŵr duraidd. FFYNNON-Y-FOEL. Difethwyd hon i raddau drwy dorri lefel yn rhy agos ati. FFYNNON TYCELYN. Saif hon ar ffridd Blaen-y-cwm. Dŵr da at lygaid clwyfus. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 8uphx1c2nub43tgic2neb6xm25br62n 104 82837 161761 2026-03-30T23:13:52Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161761 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>FFYNNON-LYGAD-YCH. Saif hon yn y coed ar fin y ffordd rhwng yr efail a Bryn-gwyn. Dŵr duraidd. FFYNNON-Y-FUWCH. Gwelir hon ar fin yr wtre, ac ar derfyn cae Sarnhelygen, ochr Tŷ-bach-y-ffordd. FFYNNON-Y-FYNWENT. Safai gynt yng nghanol yr hen fynwent, ond gwnaed cwter i'w gollwng allan i'r ceunant yn agos i'r hen borth. Rhed i'r ceunant yn agos i'r gamfa. Cyfrifid ei dyfroedd yn feddyginiaeth at wella llygaid clwyfus. Peth cyffredin oedd gweld rhywun neu'i gilydd yn mynd â photelaid o'r dŵr adref pan oeddem yn yn blant. NENTYDD. Arferid dywedyd y byddai ymdrochi ben bore yn un o nentydd mynyddoedd Llanegryn yn foddion at wella crydcymalau. Nodid Nantysberi'n arbennig. PISTYLL BYRBWYLL. Safai hwn yn agos i Beniarthuchaf. Dywedid y gwerthai un hen feddyg lawer o'i ddyfroedd yn ffisig i wahanol gleifion. {{c|HEN OFFERYNNAU:—<br>BUDDAI GNOC.}} Yr oedd un o'r buddeiau hyn yn Nhyn-y-llan. Corddid y llaeth drwy ei gnocio ôl a blaen â math o forthwyl pren drwy dwll yn ei chaead. {{c|AWR.}} Yr oedd hefyd awr yn Nhyn-y-llan. Dwy belen neu chwysigen wedi eu cysylltu â math o wddf oedd yr awr, a chymerai cynnwys y belen lawn awr gron i ymarllwys i'r belen wag. Byddai rhai wedi eu marcio yn chwarter, hanner, a thri chwarter awr. Offeryn defnyddiol iawn lle nad oedd cloc. {{c|DEIAL.}} Dyma offeryn arall at wybod pa faint o'r gloch ydoedd hi. Gwelid deialau wedi eu gosod yn aml o flaen pyrth eglwysi. Yr oedd un ohonynt o flaen eglwys Llanegryn; aed â'r ddeial hon i ardd Peniarth, ond deil y garreg yn y fynwent. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 9i1eamaz6xb4yhe69avk2mtuoq6q7ld 104 82838 161762 2026-03-30T23:18:12Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161762 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Yr oedd yr hen dadau drwy hir sylwi wedi troi mynyddoedd, creigiau, a cherrig nodedig yn ddeialau. Gwyddent drwy sylwi ar faint a ffurf cysgod yr haul arnynt pa oriau o'r dydd a pha dymor o'r flwyddyn ydoedd. Yr oedd y cysgodion hefyd yn arwyddion iddynt o'r tywydd. {{c|GEFEILIAU CŴN.}} Perthynai i'r eglwys unwaith efeiliau cŵn. Deuai llawer o gŵn y gymdogaeth i'r eglwys gyda'r amaethwyr, a gosodid hwy yn y gyfeiliau rhag iddynt ymladd â'i gilydd, ac anesmwytho ar y gwasanaeth. {{c|TRAP MOCH.}} Yr oedd llawer o foch crwydr yn y plwyf yn yr hen amser. Cadwai pawb foch a byddent yn crwydro i bob cornel drwy'r plwyf i chwilio am ymborth. Ofnid iddynt fynd i'r fynwent i dyrchu'r beddau, ac er mwyn eu rhwystro gosodid barrau o haearn ar draws gwaelod porth y fynwent, a thorrid twll gweddol ddwfn o danynt, fel yr âi traed y moch rhwng y barrau i'r twll, ac felly eu hatal rhag mynd i mewn i'r fynwent; gelwid y trefniant hwn yn drap moch. {{c|UGAIN GWYDDELIG.}} Cyfrifid yr ugain Gwyddelig yn hen ddull o gyfrif ugain o ddefaid gan hen fugeiliaid Llanegryn. Ond nid oes dim byd Gwyddelig yn perthyn iddo o gwbl. Credir mai hen enwau ar anifeiliaid yw'r rhigwm geiriau. Tón an tón, paén an pedair an pen, uth an cluth, ewth an clewth, hartlu, clen, tonglen, pangclen, pedair clen, poffi, un poffi, dwy poffi, tair poffi, pedair poffii, ug. {{c|EWYLLYSIAU.}} Ewyllys:—24 Ionawr, 1526-7. {{c|Thomas ap William ap Jenkin.}} Dymuna gael ei gladdu ym Mynachdy Santes Fair y<noinclude><references/></noinclude> dn4p0yxzbl6wmtvrnnmuo4r4mjfpf4r 104 82839 161763 2026-03-30T23:21:10Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161763 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Cymer. Rhydd 4 ceiniog i'r Parch. Thomas ap William am weddio ar ei ran, a rhydd 12 ceiniog i Reithor Dolgellau am ddegwm, &c. Cyffesa fod arno 7 nobles yn ddyledus i'r Brenin am Felin Llanegryn. Ewyllys:—20 Ionawr, 1529. {{c|Ieuan ap Ieuan ap Madog.}} Dymuna gael ei gladdu yn eglwys y Plwyf Llanegryn. Rhydd i Fynachlog y Cymer 12 ceiniog; i Fynachlog Bangor 4 ceiniog; i'r Parch. Thomas ap Robert, Ficer Llanegryn 12 ceiniog, a rhydd 5/-am weinyddu'r Uchel Offeren ar ran ei enaid yn eglwys Llanegryn. Ewyllys:—20 Gorff., 1580. {{c|William ap John ap Ieuan ap Llywelyn.}} Rhydd i Eglwys Gadeiriol Bangor 4 ceiniog. Rhydd "I'm plwyf fy hun" 8 geiniog. Trigiannai yn Nhyddyn Llannerch-y-nant, Llanegryn. Ewyllys-14 Mehefin, 1608. {{c|Lewys Gwyn, Dolau-gwyn.}} Rhydd i'w ferch Gwen Gwyn ei brydles ar felin falu ŷd a elwir Melin Llanegryn, sef Melin-y-brenin ym mhlwyf Llanegryn. Ewyllys 1762. {{c|Dafydd Arthur, y Moelmon.}} Rhoddodd £20 i'w rhannu bob yn £10 am ddwy flynedd i dlodion Llanegryn a Chelynnin. Yr ymddiriedolwr oedd Edward Kenrick, Bronclydwr. {{c|CYMDEITHAS GYFEILLGAR.}} Cafwyd trwydded gan Chwarter Sesiwn Meirionnydd i sefydlu Cymdeithas Gyfeillgar yn Llanegryn yn y flwyddyn 1833. Teulu Peniarth, yn arbennig Mrs. Mary Wynne, a'r Ficer oedd yn hyrwyddo'r Gymdeithas. Bu'n gynorthwy mawr i dlodion y pentref. Cychwynnwyd y Gymdeithas yn nyddiau Wm. Wynne a fu farw 15 Chwefror, 1834. Carai ef ddaear Llanegryn. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> pv1emfqr4cm3ghtkshn8p36pwbcxg4e 104 82840 161764 2026-03-30T23:23:30Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161764 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|COSBI TRWM.}} Yn y flwyddyn 1833 digwyddodd i ddwy wraig o'r pentref ddwyn gwerth punt a naw ceiniog o fân bethau o dŷ yn y plwyf. Dedfrydwyd Elizabeth Pugh i ddwy flynedd o garchar, ac anfonwyd Catherine Pugh i benyd-wasanaeth am saith mlynedd dros y moroedd. Yn yr un flwyddyn anfonwyd dyn o'r enw Dafydd Jones, crydd wrth ei grefft, i benyd-wasanaeth am saith mlynedd dros y moroedd. Ei drosedd oedd cael arian drwy dwyll oddi ar Mathias Jones, y Blaidd. {{c|COSB CELWYDD AC ENLLIB.}} Gweinyddai awdurdodau'r plwyf gosb am gelwydd ac enllib â'u dwylo eu hunain. Y gosb oedd:—(1) Cerdded o amgylch yr eglwys mewn cynfas wen. (2) Rhannu gwerth hyn a hyn o dorthau gwynion i'r tlodion. (3) Cyffesu edifeirwch yn gyhoeddus am y trosedd. Rhennid y torthau a chyffesid yr edifeirwch wrth borth y fynwent. Gweinyddid y gosb hon yn y tri degau o'r ganrif ddiwethaf. Teithiai trigolion y plwyf o bell ac agos i fod yn llygad-dystion o'r gosb, ac i gael rhan o'r torthau. {{c|YMWELIAD TYWYSOG.}} Mewn hen gylchgrawn o'r enw Charles o'r Bala, am 1859, ceir hanes am ymweliad o eiddo'r Tywysog Louis Lucien Bonaparte â phentref Llanegryn; gwelir hanes am yr ymweliad hefyd yng nghyfrol Idris Fychan ar Hanes Dolgellau a'r Cymydogaethau. Ymwelodd y Tywysog â Chymru yn ystod haf 1855, i'r diben o brynu llyfrau i gyfoethogi ei lyfrgell â gweithiau yn ymwneud ag ieithoedd ac arferion Celtaidd. Ar ei daith cyrhaeddodd Aberdyfi gan aros yno am rai dyddiau. Arhosai'r bardd a'r hanesydd enwog Gwallter Mechain yn Mhenmaendyfi, a thrwy ei fod yn meddu ar lyfrgell ardderchog yr oedd y lle yn hoff fan gan y Tywysog. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> dsy17d9tjcq6aza2romif2w40wau7mx 104 82841 161765 2026-03-30T23:26:24Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161765 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Ymhen rhai dyddiau ffarweliodd â'r hen foneddwr diddorol, a symudodd ymlaen yn ei gerbyd am Ddolgellau, a phan gyrhaeddodd groesffordd Cefn-coch, ni allai'r Tywysog fynd heibio heb droi i lawr am bentref Llanegryn,—yr oedd yno ryw atyniad na allai'r Tywysog yn ei fyw mo'i wrth-sefyll. Cafodd dderbyniad croesawgar gan y pentrefwyr, a chan John Llwyd, llenor a hanesydd y fro. Rhoddodd y trigolion a chartrefi'r pentref ynghyd â siop John Llwyd syn-iad newydd i'r Tywysog am gymeriad cenedl y Cymry. Canfu werin gyffredin y pentref yn garwyr llên a natur, gwelodd fod pawb ohonynt yn meddu nifer o lyfrau ar eu haelwydydd, a bod ganddynt erddi blodau o amgylch eu hanedd-dai, ac ebe'r Tywysog—"Nid fel hyn y mae hi yn Ffrainc; 'rwyf yn cywilyddio." A meddai John Llwyd ar ddigon o ddawn a dysg i ymddiddan ag ef ar unrhyw bwynt o lenyddiaeth a hanes, a rhyfeddai'r Tywysog at werth a maintioli ei lyfrgell, a hynny mewn pentref anghysbell. Wrth ymadael â'r pentref rhoddodd y siopwr gyfrol brin yn anrheg iddo, a derbyniodd yntau hi gyda diolchgarwch cynnes i gofio am ei ymweliad â gwladwyr llengar Meirion. Dywedir i'r olygfa hardd a geir oddi ar y briffordd uwch-ben hen eglwys Llangelynnin ei swyno'n fawr ac ebe ef:—"Italy with its blue skies—Florence—The Arno, and his own tasteful villa on the margin of its waters, were not more winningly beautiful."—Hanes Dolgellau. Hyderwn nad estroniaid yn unig a wêl harddwch bywyd ein cenedl, ac arddunedd ein tir a'n môr. {{c|LLYFRAU}} * Ancient Monuments in Merioneth. * Cathral, W.: The History of North Wales. * Charles o'r Bala. 1859. Cylchgrawn. * Manchester, 1828. * Evans, J. Gwenogfryn: Report on MSS. in the Welsh Language. Fenton, Richard: Tours in Wales 1804-1813. London, 1917. * Fychan, Idris: Hanes Dolgellau a'r Cymydogaethau. Dolgellau, 1872. Jones, Edward, Bardd y Brenin. Llawysgrif Llyfrgell Genedlaethol Cymru. * Morris, R. Prys: Cantref Meirionydd, Dolgellau, 1890. * Wynne, W. W. E.: History of The Parish of Llanegryn. London, 1879.<noinclude><references/></noinclude> e434r7pwj862ka5r37a19tf09108gjl 104 82842 161766 2026-03-30T23:36:45Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161766 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|LLYFRAU}} * Breese, Edward: The Kalendars of Gwynnedd. London, 1873. Cymru. Cyf, xxii, 89, 141, 163, 279; * Cyf. xxiii, 186, 238. Elin Egryn: Telyn Egryn. Dan olygiaeth W. Rees. 1850. * Foulkes, I.: Enwogion Cymru. Lerpwl, 1870. Dolgellau. * Jenkins, R. T.: Hanes Cynulleidfa Hen Gapel Llanuwchllyn. Bala, 1939. * Mather, Z.: Hugh Owen, Bronclydwr. Wrecsam, 1899. * Owen, Robert: [[Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf I|Hanes Methodistiaid Gorllewin Meirionydd. Cyf. I.]] Dolgellau, 1889. * Palmer A. N.: History of the Old Nonconformity of Wrexham and Neighbourhood. Wrexham, 1888. * Parry, Thomas: Hanes Llenyddiaeth Gymraeg Hyd 1900. Gwasg Prifysgol Cymru. Caerdydd, 1944. * Roberts, T. R.: A Dictionary of Eminent Welshmen. Cardiff, 1908. Williams, Robert: Eminent Welshmen. Llandovery, 1852. * Wynne, W. W. E.: History of The Parish of Llanegryn. London, 1879. * Y Gwyddoniadur Cymreig. Dinbych, 1890. * Y Traethodydd, 1852, 290; 1868, 295. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> bq9r6b9ambkk4qfp6tu4h00ma3d8oiv 104 82843 161767 2026-03-30T23:41:15Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161767 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|RHAI A FU'N GWASANAETHU YN Y LLYS BRENHINOL.}} {{center block| <poem> Dafydd ap William Reinallt ar Harri VI. John Powys ar Harri VIII. William Cardwell ar Elisabeth. </poem> }} <br> {{c|RHESTR O SIRYFON AC AELODAU SENEDDOL DROS FEIRIONNYDD O BLWYF LLANEGRYN.}} {{c|Y SIRYFON}} {{center block| <poem> 1647-Lewis Owen, Peniarth. 1695-Richard Owen, Peniarth. 1715-Lewis Owen, Peniarth. 1745-Edward Williams, Peniarth. 1776-William Williams, Peniarth-uchaf. 1812-William Wynne, Peniarth. 1833-George Jonathan Scott, Peniarth-uchaf. 1857-William Watkin Edward Wynne, Peniarth. 1836-William Robert Maurice Wynne, Peniarth. </poem> }} <br> {{c|YR AELODAU SENEDDOL}} {{center block| <poem> 1658-Lewis Owen, Peniarth. 1852-William Watkin Edward Wynne, Peniarth. 1857-William Watkin Edward Wynne, Peniarth. 1859-Willam Watkin Edward Wynne, Peniarth. 1865-William Robert Maurice Wynne, Peniarth. </poem> }} <br> {{c|ARGLWYDD-RAGLAW MEIRION.}} {{c|Apwyntiwyd William Robert Maurice Wynne, Peniarth, yn Arglwydd-Raglaw Sir Feirionnydd ym mis Hydref, 1891.}}<noinclude><references/></noinclude> 9ggoi44i1jqvxetxccazypz54pdseul 104 82844 161768 2026-03-30T23:43:15Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161768 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>a oedd hefyd fel yntau, yn garcharor. Dysgodd lawer celfyddyd yn ystod ei garchariad yn Ffrainc. Bu iddo nai o'r enw John Ellis a fu'n cadw siop ''Silversmith'' yn Aberystwyth. o blant Tyn-y-pwll ydoedd ef. Un William Evans: Ganed yn Nhyn-y-llan. Bu'n fasnachwr yng Nghaer. Yr oedd ei siop yn ganolfan brysur ym mywyd Cymry'r dref yn 1876. Edmund R. Jones: Trychiaduchaf. Ymfudodd i Awstralia. Cartrefodd yn Sidney, lle y bu'n fasnachwr llwyddiannus, ac yn ddinesydd parchus. Deuwyd â'i lwch dros y moroedd i'w gladdu i fynwent Llanegryn, 5 Hydref, 1946. Mary Morgan: Ganed yn Nhy-mawr. Prynai i ffyrm yn Llundain a Pharis tua'r flwyddyn 1886. David Roberts: Brynbloeddyn. Masnachwr yn Birmingham yn 1885. Edward Richards: Bu ef yn ŵr blaenllaw ym mywyd y pentref. Priododd â Prudence, ferch John Lloyd, Gwydd-fryniau. Yr oedd ei siop, a elwid Exchange, yn hysbys drwy orllewin Meirionnydd am bob math o nwyddau cartref a thramor. Un dydd aeth ef a dau gydymaith mewn cwch i gyrchu llwyth o goed o Abermaw. Wedi iddynt droi tuag adref dymchwelodd y cwch a bu'r tri foddi yn agos i'r lan yn Abermaw. Digwyddodd y trychineb tua'r flwyddyn 1816. Robert Roberts: Ganed ym Mhen-y-ceunant. Peiriannydd oedd ef ar long. Hanes torcalonnus yw eiddo Robert Roberts. Suddodd yr agerlong, Florence, pan oedd ar ei mordaith o Gaerdydd i Genoa, 11 Mawrth, 1891. Boddodd pawb oedd ar y bwrdd a Robert Roberts yn eu plith. John Rowlands: Brodor o'r plwyf. Yr oedd yn bartner mewn ffyrm yn Deansgate, Manchester. Bu farw yn 1865. Claddwyd ef ym mynwent Llanegryn. William Rowlands: Hen-Siop: Cadwai fusnes ym Mhont-y pridd yn 1890. Ellis Williams: Ganed yn y pentref. Capten llong. Cwympodd ar ei long a pharlyswyd ef am ei oes. Cartrefai gyda'i chwaer yn y pentref. Bu farw yn 1905. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> aawz1hagvwlycoi09mba8zxzrgw0r27 104 82845 161769 2026-03-30T23:45:22Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161769 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Lewis Owen: Trigiannai yn 1773. Perchennog ystâd Waun-fach. Bu'n un o ymddiriedolwyr ysgol Llanegryn. Offeiriad ydoedd ef. Dr. Hugh P. Rowlands: Bryn-gwyn. Meddyg adnabyddus yn Nhywyn. Bu'n ofalus a thyner o weiniaid y plwyf. Bu farw yn 1929. Lewis Rowlands: Tal-y-bont. Aeth i weinidogaeth yr Eglwys Fethodistaidd yn 1884. Ymfudodd i Awstralia. Dr. Richard Rowlands: Tal-y-bont. Meddyg yn Harley Street, Llundain. Hoff ganddo sgwrsio am drigolion y fro. Dr. Robert Rowlands: Tal-y-bont. Meddyg yn Llundain. Yr oedd ei glod yn eang. Bu farw yn Llundain yn 1938. Abi Williams: Glan-y-wern. Arolygwr y ffyrdd yn sir Fflint. Câr fryniau'r fro. William R. Aled Williams: Heulfre. Athro yn Ysgol y Sir, Tywyn. Bu farw yn 1932. William Williams: Ganed ym Mheniarthuchaf yn 1785. Cyfreithiwr yn Amwythig. {{c|PERSONAU YM MYD DIWYDIANT A MASNACH.}} William Glyn Davies: Siop-isaf. Trydanwr ieuanc gobeith-iol yn Birmingham. Bu farw drwy ddamwain wrth deithio at ei waith yn 1946. Ellis Edwards: Bryneglwys. Bu'n gyllidwr yn Iwerddon. Treuliodd y rhan ddiwethaf o'i oes yn fasnachwr yn y pentref. Yr oedd yn ŵr diwylliedig. Bu farw yn 1933. John Ellis: Ganed yng Nghwm-pen-neuadd yng nghym-dogaeth Ffridd-blaen-y-cwm yn 1789. Bu'n fasnachwr llwyddiannus yn Aberystwyth. Adeiladodd Foundry Ellis fel y gelwid hi yn bell ac agos. Ystyrid hi'n Foundry enwog yn ei dydd. Bu ganddo ran amlwg yn natblygiad tref Aberystwyth. Bu'n garcharor yn nwylo Ffrainc yn ystod rhyfeloedd Napoleon. Morwr ydoedd ef, a daliwyd ei long gan y Ffrancod. Yn ystod ei garchariad cyfarfu â'i frawd yn ddamweiniol,<noinclude><references/></noinclude> q4ljl9lsd5lu4ab1og0bl4na8fsg5wr 104 82846 161770 2026-03-30T23:47:35Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161770 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>eglwysig. Atgyweiriwyd eglwys enwog Llanaber o dan ei gyfarwyddyd ef tua 1860. Daeth Llawysgrifau Hengwrt i'w feddiant yn 1859. Adnabyddir hwy fel Peniarth MSS. Bu farw ym Mheniarth, 9, Mehefin 1880, a chladdwyd ef ym mynwent Llanegryn. Bu'n gyfaill ac yn gymwynaswr i lên a chelfyddyd Cymru. {{c|BRODORION<br>Nodion byr am bersonau na chyfeiriwyd atynt eisioes.}} {{c|AMRYW ALWEDIGAETHAU}} David Evans: Ganed yn y pentref. Ysgolfeistr. Bu farw yn 1901. John Cadwaladr Evans: Prifathro Ysgol Ramadeg y Bala. Bu farw yn ei swydd yn y Bala yn 1915. Preswyliai ei rieni yn yr Hen-bost, a'u heiddo hwy oedd y tŷ. Meredydd Evans: Y Pentref. Darlithiwr yng Ngholeg Harlech. Lewis Gethin: Trigiannai yn 1526. Hanoedd o wehelyth Rhyd-y-garnedd. Offeiriad ydoedd ef. Robert Hughes: Y Pentref. Arglwydd Faer cyntaf Caerdydd, 1905-6. Dr. David Jones: Un o blant ysgol Llanegryn. Hanoedd o hen dras yn y plwyf. Bu'n weinidog a meddyg yng Nghymru ac Awstralia. Ymdrechodd ef a'i briod yn egniol dros gadw'r "Achos Cymraeg" yn fyw ym Melbourne. Bu farw yn 1934. John Owen Jones: "Owen Bryn-gwyn". Athro yn Rhydychen, a cherddor o radd uchel. Richard Jones: Milfeddyg adnabyddus. Bu farw yn 1930. W. E. Jones: Bryn-gwyn. Is-reolwr Banc y Midland. Câr yr ardal. David Egryn James: Glan-aber, Ficer yn Llundain. David Thomas Owen: Ficerdy, Ficer Llan-ddewi Velfrey Richard Owen: Peniarth. Barnwr yn Decca, Bengal. Bu farw yn yr India yn 1821. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 8gy677yk2mldgauqmny19w9z10o72mv 104 82847 161771 2026-03-30T23:49:59Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161771 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>daeth y Parch. John Elias o Fôn i bregethu ar fore Saboth i Fryn-crug, a manteisiodd pobl y Bwlch ar y cyfle i ddwyn achos Owen William ger ei fron. A'u cwyn bennaf oedd ei fod wedi rhyfygu pregethu yn Llanegryn, ac wedi dal ati am Hwyrfrydig oedd John Elias i ddweud dim gair ar y mater, ond o'r diwedd dywedodd wrtho, "Dos ati hi, fy machgen bach i, a phregetha dy orau". Edrychwn arno fel un o arloeswyr addysg grefyddol a diwylliant ym mhentref Llanegryn; cynorthwyodd achos a oedd yn llawer mwy nag ef ei hun. {{c|W. W. E. WYNNE, PENIARTH}} Mab cyntafanedig oedd ef i William Wynne ac Elizabeth ei briod, ac etifedd yr ystâd. Ganed ef yn Pickhill Hall, Sir Ddinbych, 23, Rhagfyr 1801. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Westminster a Choleg yr Iesu, Rhydychen. Cydnabyddid ef yn ysgolor o'r rheng flaenaf. Cymerai ddiddordeb arbennig yn hanes a thraddodiadau Cymru. Etholwyd ef yn Aelod Seneddol dros Feirionnydd yn y blynyddoedd 1852, 1857, a 1859. Yr oedd yn Uchel Siryf dros Feirion yn 1867. Gwnaed ef yn Gymrawd o'r Gymdeithas Hanesyddol yn 1852, ac yr oedd yn un o'i hysgrifenyddion pan fu ef farw. Apwyntiwyd ef yn Geidwad Castell Harlech wedi marwolaeth T. Pryce Lloyd; a chydweithiai â'i gyfaill, Mr. Clark, i ddwyn allan y gyfrol ar hanes Castell Harlech. Cyhoeddodd lyfryn ar hanes Llanegryn yn 1879; a gwelir nodiadau o'i eiddo yn llyfr Lewis Dwnn ar Heraldic Visitation of Wales. Ceir nodiadau wedi iddo eu hysgrifennu yn y Kalendars of Gwynedd, a gyhoeddwyd gan Mr. Edward Breese, Porthmadog. Canfyddir ei waith hefyd yn History of the Gwydir Family, a gyhoeddwyd gan y diweddar Mr. Askew Roberts. Cydnebydd Syr Henry Ellis yr help a dderbyniodd ganddo wrth baratoi i gyhoeddi Record of Caernarvon yn 1838. Ysgrifennai o dan y llythyren W i'r Bye-Gones. Gohebai ag ugeiniau o brif awduron Cymru o dro i dro ar hyd a lled y wlad. Yr oedd yn hyddysg mewn pensaernïaeth<noinclude><references/></noinclude> c6psymraqnsaehx7ghrwz9zvt88x8bx 104 82848 161772 2026-03-31T00:06:50Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161772 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Awgrymiadol yw "un drwg aea" yn ei englyn. A ofnai weld gaeaf yn y Nef? A oedd wedi rhagweled ystorm echrydus ei angau creulon? {{c|OWEN WILLIAM }} Er mai gŵr a aned ym Mryncrug yn 1784, ac a fu byw yn Nhywyn oedd Owen William, bu ganddo gysylltiad amlwg â'n hardal yn nyddiau ei ieuenctid, a hanai ei deulu o Lanegryn. Dywaid ef mai'r atgof cyntaf a feddai oedd dychwelyd adref gyda'i rieni o dŷ ei nain wedi bod yng Ngŵyl Mabsant Llanegryn. Perthynai i'r un tras â'r Parch. Edward Anwyl. Daeth yn fachgen ieuanc i wasnaethu at William Wallis i Fronclydwr. Gŵr defosiynol oedd ei feistr, a bryderai'n fawr am gymeriad ei wasanaethyddion, a bu ganddo ofal tyner am-danynt. Tra oedd ef ym Mronclydwr cafodd argyhoeddiad ysbrydol grymus, ac awyddai am bregethu'r Efengyl, ond bu cryn frwydr cyn y rhoddwyd iddo dderbyniad croesawus i fynd ymlaen gyda'r gorchwyl. Yr oedd y brodyr yn y Bwlch yn barod i'w osod yn fath o arolygwr ar yr Ysgol Sul a gynhelid ym Mhen-y-banc, Llanegryn. Tipyn yn ddiymadferth a diantur oedd yr Ysgol Sul ym Mhen-y-banc, lle y cyfarfyddai'r ddiadell Fethodistaidd i addoli tua 1805. Derbyniodd Owen William y swydd yn llawen, a llwyddodd i ennyn sêl a diddordeb yn yr ysgol ymhlith pobl dda'r pentref fel yr oedd ganddo'n fuan ysgol lewyrchus, a rhai aelodau hefyd wedi ymuno â'r Seiat. Cyffesai ef ei hun ymhen blynyddoedd mai'r adeg ddedwydd-af a fu yn ei hanes oedd y dyddiau a dreuliodd yn gwasnaethu yn yr ysgol ieuanc ym mharlwr Pen-y-banc. Yr oedd ei fryd o hyd ar ddechrau pregethu'r Efengyl, a hiraethai am i'r dydd hwnnw wawrio. Ond caled fu ysbryd pobl y Bwlch tuag ato fel pregethwr, oherwydd na allent gredu ei fod wedi ei gymhwyso at bregethu'r efengyl, eithr tueddai gwŷr Llanegryn at fod yn ffafriol a chefnogol iddo gael pregethu. Yr oedd iddo gefnogydd selog yn byw ym Mhentre-uchaf, a chynhesai hynny ei galon yntau'n fawr. Yn yr argyfwng<noinclude><references/></noinclude> run1ljsw9y3jjw8em41lsp1dwshcqip 104 82849 161773 2026-03-31T00:10:32Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161773 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Enillodd Rhisiart Powel gadair Eisteddfod y Gwyneddigion a gynhaliwyd yn y Bala yn 1793. Testun yr awdl oedd "Tymhorau'r Flwyddyn". Cyhoeddwyd hi yn yr Eurgawn Wesleyaidd am y flwyddyn 1814, a cheir hi yn y Y Brython am 1863. A chyhoeddwyd hi'n llyfr gan Dr. W. O. Pughe yn 1793. Y mae delw Dr. W. O. Pughe yn drwm ar y nodiadau a'r argraff. Dywedir i Risiart Powel gario'r dydd ar ddeg o brif feirdd Cymru yn yr Eisteddfod honno. Canodd awdl fer ar y testun: "Da yw'r Maen gyda'r Efengyl", ac yn y llyfryn Difrifol Ystyriaeth ceir carol o'i eiddo "Plygain Ddydd Natolic". Cyfarfyddir â'i gynhyrchion barddol yng nghylchgronau dechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Dywedai'r Parch. T. Shankland ei fod ef yn derbyn y Cylchgrawn Cymmraeg ac yn gohebu â'i olygydd, Morgan John Rhys. Gallwn ddweud yn ddibetrus fod Rhisiart Powel yn gefnogwr i'r Eisteddfod a llenyddiaeth Gymraeg. Da gennym ddyfynnu Thomas Parry, M.A., o'i gyfrol Hanes Llenyddiaeth Cymraeg am ddawn Rhisiart Powel i drin geiriau. "Anaml iawn y ceir dim ymdeimlad â dewiniaeth geiriau syml, fel yn nwy linell Rhisiart Powel am y gaeaf yn ei awdl ar Dymhorau'r Flwyddyn (1793).:— {{center block| <poem> Mae'n syn, yn nyffryn a nant, Leferydd mawr lifeiriant. " </poem> }} Wele englyn o'i awdl fer "Da yw'r Maen gyda'r Efyngyl":— {{center block| <poem> Da yw'r Maen, sylfaen ddi-serth,—wiw gadarn ::Gyda'r newydd prydferth; :Efengyl fawr, gwawr y gwerth :Y Mab rhad mwya' pridwerth. </poem> }} A gorffennwn hyn o goffâd am fardd a mab teilwng o'n plwyf drwy ddyfynnu englyn arall o'i eiddo:— {{center block| <poem> Dwg fi, Ion, union Arweinydd,—i sail ::Y Gaersalem newydd; :Llyna Bau lle ni bydd :Un drwg aea'n dragywydd. </poem> }} <br><noinclude><references/></noinclude> 9equu89eatjpz2cnsruv6jbavawbu40 104 82850 161774 2026-03-31T00:16:04Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "<poem> 7. Hir hoedel ag Iechyd bob munud'n yr awr A gras i chwi yn wastad rhwng lleuad a llawr Yn niwedd yr amser dwys hyder di sen Dod ini Drygaredd Dad mwynedd Amen. Morris Parry o Lanegrin a'i Cant. Diwedd. </poem> {{Div end}} <br> {{c|RHISIART POWEL}} Gwerthfawrogwn enw Rhisiart Powel am mai ef yw un o feirdd prin ein bro. Galwai ei hun weithiau yn Rhisiart ap Hywel. Ei rieni oedd Hugh a Gwen Powel. Dilynai Hugh Powel ei... 161774 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> 7. Hir hoedel ag Iechyd bob munud'n yr awr A gras i chwi yn wastad rhwng lleuad a llawr Yn niwedd yr amser dwys hyder di sen Dod ini Drygaredd Dad mwynedd Amen. Morris Parry o Lanegrin a'i Cant. Diwedd. </poem> {{Div end}} <br> {{c|RHISIART POWEL}} Gwerthfawrogwn enw Rhisiart Powel am mai ef yw un o feirdd prin ein bro. Galwai ei hun weithiau yn Rhisiart ap Hywel. Ei rieni oedd Hugh a Gwen Powel. Dilynai Hugh Powel ei grefft fel gwehydd ar ddechrau ei fywyd priodasol, a bu' cartrefu yn Nhyn-cae a Phlascorniog, a threuliodd ddiwedd ei oes yn yr Hafoty. Ganed Rhisiart Powel yn yr Hafoty, Tachwedd 1753. Daeth yn ei flaen yn rhagorol yn Ysgol Ramadegol Llanegryn, a bu'n fath o is-athro ynddi; a gwelsom ei fod wedi arwyddo ei enw wrth gofnodion y Festri yn 1782. Meddai ar lawysgrif dda. Ymfudodd o Lanegryn i Ysbyty Ifan i gadw ysgol yr eglwys yn y plwyf. Dywaid traddodiad mai merch Ochr-y-cefn, Ysbyty Ifan, oedd ei fam. Yng ngaeaf 1795 croesai Rhisiart Powel Fynydd Llech, a oedd yn nodedig am ei lymder a'i oerni yn ystod y gaeaf. Croesai ar brynhawn byr ym mis Hydref. Ar ryw neges neu'i gilydd yr âi i Benmachno, a phan oedd ef ar ganol y mynydd unig a digysgod daeth yn ystorm echryslon o rewynt ac eira mawr. Goddiweddodd y lluwchfeydd ei gamre fel bytheiaid creulon, a phallodd bywyd Rhisiart Powel druan. Claddwyd ef o dan y lluwchfeydd trwm a diawel, ac nid heb hir chwilio y deuwyd o hyd i'w gorff oer. Claddwyd ei gorff ym mynwent Ysbyty Ifan, 17, Hydref 1795, a gwelir ar ei garreg fedd wedi ei gerfio, "Richard Powel of Llan". Tebyg yw na wyddai neb o'i gyfeillion i ba ‘Lan' y perthynai ef. A syn yw meddwl hynny am ddyn fel Rhisiart Powel. Diddorol fuasai gwybod pwy a roddodd y garreg ar ei fedd. Da gennym am y weithred garedig. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 0qjbowusf7ybknci4olmug1vmcyt841 161775 161774 2026-03-31T00:16:14Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161775 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> 7. Hir hoedel ag Iechyd bob munud'n yr awr A gras i chwi yn wastad rhwng lleuad a llawr Yn niwedd yr amser dwys hyder di sen Dod ini Drygaredd Dad mwynedd Amen. Morris Parry o Lanegrin a'i Cant. Diwedd. </poem> {{Div end}} <br> {{c|RHISIART POWEL}} Gwerthfawrogwn enw Rhisiart Powel am mai ef yw un o feirdd prin ein bro. Galwai ei hun weithiau yn Rhisiart ap Hywel. Ei rieni oedd Hugh a Gwen Powel. Dilynai Hugh Powel ei grefft fel gwehydd ar ddechrau ei fywyd priodasol, a bu' cartrefu yn Nhyn-cae a Phlascorniog, a threuliodd ddiwedd ei oes yn yr Hafoty. Ganed Rhisiart Powel yn yr Hafoty, Tachwedd 1753. Daeth yn ei flaen yn rhagorol yn Ysgol Ramadegol Llanegryn, a bu'n fath o is-athro ynddi; a gwelsom ei fod wedi arwyddo ei enw wrth gofnodion y Festri yn 1782. Meddai ar lawysgrif dda. Ymfudodd o Lanegryn i Ysbyty Ifan i gadw ysgol yr eglwys yn y plwyf. Dywaid traddodiad mai merch Ochr-y-cefn, Ysbyty Ifan, oedd ei fam. Yng ngaeaf 1795 croesai Rhisiart Powel Fynydd Llech, a oedd yn nodedig am ei lymder a'i oerni yn ystod y gaeaf. Croesai ar brynhawn byr ym mis Hydref. Ar ryw neges neu'i gilydd yr âi i Benmachno, a phan oedd ef ar ganol y mynydd unig a digysgod daeth yn ystorm echryslon o rewynt ac eira mawr. Goddiweddodd y lluwchfeydd ei gamre fel bytheiaid creulon, a phallodd bywyd Rhisiart Powel druan. Claddwyd ef o dan y lluwchfeydd trwm a diawel, ac nid heb hir chwilio y deuwyd o hyd i'w gorff oer. Claddwyd ei gorff ym mynwent Ysbyty Ifan, 17, Hydref 1795, a gwelir ar ei garreg fedd wedi ei gerfio, "Richard Powel of Llan". Tebyg yw na wyddai neb o'i gyfeillion i ba ‘Lan' y perthynai ef. A syn yw meddwl hynny am ddyn fel Rhisiart Powel. Diddorol fuasai gwybod pwy a roddodd y garreg ar ei fedd. Da gennym am y weithred garedig. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> q2hnvpjcsqcopiz940g1at4z6h1cc0v 104 82851 161776 2026-03-31T00:36:05Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161776 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>dreulio'r rhan helaethaf o'i oes yn Llundain. Dywedir bod cysylltiad agos rhyngddo â Chrynwyr Cymreig yn Llundain, ac iddo ymwneud llawer â theulu Morgan Liwyd o Wynedd. Yr oedd yn un o ysgutorion David Lloyd, mab hynaf Morgan Llwyd. Bu'n un o ymddiriedolwyr ysgol Llanegryn yn 1668, ac ynglŷn â'r ysgol gwnaeth Weithred Ymddiried, Deed of Trust, y rhoddid pwys arbennig arni fel dogfen werthfawr, a bu colled fawr ar ei hôl pan aeth rywfodd ar goll. Ar un adeg nid oedd yn aros o'r ymddiriedolwyr ond ef ei hun, a'i frawd Hugh Owen, ac apwynt-iodd y ddau ymddiriedolwyr newydd. Gwelir fel hyn nad ymddieithriodd ef yn llwyr â'i hen fro. {{c|HEN GERDD O EIDDO MORRIS PARRY}} Trigiannai Morris Parry yn Llidiart Rhiwfelen yn 1752. Y mae dechrau cerdd Morris Parry ar goll, a'r penillion a ganlyn yn unig sydd yn y llawysgrif NLW 1690A yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth. {{Center block/s}} <poem> .... .... .... .... A nettia dda i Nattur a difir ar Dir Gyriadus a llawen bydd Byrwen yn byr. 4 Ond hon su'n i feddwl iawn fanwyl drwy serch Y nôs ar Dydd hefyd fyn hyfryd lan ferch Os byddi yn Drigarog liosog lliwr tes Iw helpu yn feddyges lon Dduwies er lles. 5. Na choeliwch mor athrod lliw'r manod dda i moes Cynsidrwch Diellwch na byddwch rhy groes Ond hwn sy'n ych Dewis gyriadus i gwedd Na yrwch mewn nychdod o'i Waelod i fedd. 6. Os mentrwch trwy heddwch gwybyddwch hyn Anne Mae ngobeth i am llwyddiant a ffyniant i'ch rhan Fel Abraham a Sara mewn tyngfa gyttun Y byddwch chwi eich Deywedd lon hafedd hardd lun </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> rwc2wtj4a01yj3kbtkxau96nanio40s 104 82852 161777 2026-03-31T00:39:17Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161777 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|JOHN OWEN, BRONCLYDWR}} Cyntafanedig ac unig fab Hugh a Martha Owen oedd John Owen, a ganed ef 14, Medi 1669. Yn ddyn ieuanc ugain oed aeth i Academi y Parch. Richard Frankland, a dywedir iddo gael cynnig cario yr academi ymlaen wedi marwolaeth Frank-land, ac iddo yntau fod yn brifathro ar y sefydliad. Erbyn hyn yr oedd John Owen tua naw ar hugain oed, wedi treulio ei holl amser mewn ysgolion. Yr oedd ei dad yn llesg a lluddedig yn ceisio dal ati i fugeilio ei braidd ym Maldwyn a Meirion. Yr oedd tynfa meddwl ac ysbryd John Owen i Gymru er mwyn cadw llwybrau ei dad yn gochion a muriau ei gorlannau yn gyfain. Prin yw'r ffeithiau amdano yn ystod y cyfnod hwn o'i hanes. Y cyfan a ddywedir yw ei urddo i weinidogaethu ar eglwys Sir Drefaldwyn yn 1699. Oes fer a gafodd. Ynghanol haf 1700 aeth ar ryw orchwyl i dref Amwythig, a chymerwyd ef yn wael yn nhŷ cyfaill iddo. Nychodd yn drwm, ac ymhen naw diwrnod bu farw, a chladdwyd ef ym mynwent eglwys St. Chad, Amwythig, 27, Mehefin 1700. Traddodwyd pregeth angladdol iddo gan y Parch. Matthew Henry yng nghapel Dafydd Jones. Cwmwl du ar Feirion a Maldwyn fu colli Hugh Owen a'i fab, a hynny o fewn tri mis i'w gilydd. {{c|DR. JOHN OWEN}} Yr oedd yn ŵyr i Gruffydd Owen, Tal-y-bont, ac yn orwyr i Lewis Owen y Barwn. Mab ydoedd i Harri Owen, yntau'n fab Tal-y-bont. Bu Harri Owen yn Rheithor Harpsden, ac yno y ganed Dr. John Owen, a fu'n Ddeon Eglwys Crist. Bu ei ddylanwad yn fawr yng nghyfnod y Weriniaeth, ac ar Oliver Cromwell ei hun. {{c|LEWIS OWEN, BRONCLYDWR}} Yr oedd ef yn ail fab i Humphrey a Susannah Owen, ac yn frawd i Hugh Owen; bu'n gyfreithiwr ar hyd ei oes yn Lincoln's Inn. Ni wyddom am fawr o'i hanes mwy nag iddo<noinclude><references/></noinclude> 7a7mo4il55azep99taftonhseocf8s6 104 82853 161778 2026-03-31T00:42:18Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161778 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|HUGH OWEN, TAL-Y-BONT.}} Un o gymwynaswyr y plwyf a Chwmwd Tal-y-bont oedd Hugh Owen. Y pumed mab ydoedd i Gruffydd ac Elisabeth Owen, a ganed ef tua 1579. Trigiannai yn Nhal-y-bont, ond cawn ef yn prydlesu Tal-y-bont i ŵr o'r enw R. ap Evan am ugain mlynedd am £30 y flwyddyn, a symudodd yntau i fyw at ei chwaer Margaret i'r Rhydcryw. Daeth i feddiant o'r tyddynnod a ganlyn heblaw ystâd Tal-y-bont: :Tir-y-pymtheg. :Tyddyn-y-Felindre, alias Tynewydd. :Tyddyn Gwern-y-brain. :Tyddyn Pren-hir, alias Tyddyn Humphrey. :Tyddyn-y-gwyrbren. :Tyddyn-y-blaidd. Trefnodd yn ei ewyllys fod £4 i'w rhannu flynyddol er budd tlodion plwyf Llanegryn. Deuai'r elusen hon o rent dau o'i dyddynnod, y Blaidd a Thir-y-pymtheg. Rhoddodd ar ei nai, Lewis Owen, Peniarth, a'i etifeddion ar ei ôl i dalu'r swm yn flynyddol i Weinidogion a wardeiniaid y plwyf, a hwythau i rannu £1 bob chwarter i'r tlodion Ail-adeiladodd Dyddyn-y-Felindre, a newidiodd yr enw a'i alw'n Dynewydd neu Plas Tynewydd. Claddwyd ef ar du'r gogledd i eglwys Llanegryn, a gwelir ar ei feddfaen y cofnod a ganlyn mewn priflythrennau:— "HUGO: OWEN: DE: TALYBONT: GEN: OBIIT: XI: CAL: APRIL: AN: DNI: M: DC: L:"}} Dyma yw o'i drosi i'r Gymraeg: {{c|"Hugh Owen o Dal-y-bont. Boneddwr. A fu farw ar yr unfed dydd ar ddeg cyn Calan Ebrill. Blwyddyn ein Harglwydd 1650".}} Carodd addysg plant Llanegryn, a chydymdeimlodd â'i thlodion. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> ggb2pchmx9lur7c04g7v6n2894g1ie1 161779 161778 2026-03-31T00:42:55Z AlwynapHuw 1710 161779 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|HUGH OWEN, TAL-Y-BONT.}} Un o gymwynaswyr y plwyf a Chwmwd Tal-y-bont oedd Hugh Owen. Y pumed mab ydoedd i Gruffydd ac Elisabeth Owen, a ganed ef tua 1579. Trigiannai yn Nhal-y-bont, ond cawn ef yn prydlesu Tal-y-bont i ŵr o'r enw R. ap Evan am ugain mlynedd am £30 y flwyddyn, a symudodd yntau i fyw at ei chwaer Margaret i'r Rhydcryw. Daeth i feddiant o'r tyddynnod a ganlyn heblaw ystâd Tal-y-bont: :Tir-y-pymtheg. :Tyddyn-y-Felindre, alias Tynewydd. :Tyddyn Gwern-y-brain. :Tyddyn Pren-hir, alias Tyddyn Humphrey. :Tyddyn-y-gwyrbren. :Tyddyn-y-blaidd. Trefnodd yn ei ewyllys fod £4 i'w rhannu flynyddol er budd tlodion plwyf Llanegryn. Deuai'r elusen hon o rent dau o'i dyddynnod, y Blaidd a Thir-y-pymtheg. Rhoddodd ar ei nai, Lewis Owen, Peniarth, a'i etifeddion ar ei ôl i dalu'r swm yn flynyddol i Weinidogion a wardeiniaid y plwyf, a hwythau i rannu £1 bob chwarter i'r tlodion Ail-adeiladodd Dyddyn-y-Felindre, a newidiodd yr enw a'i alw'n Dynewydd neu Plas Tynewydd. Claddwyd ef ar du'r gogledd i eglwys Llanegryn, a gwelir ar ei feddfaen y cofnod a ganlyn mewn priflythrennau:— {{c|"HUGO: OWEN: DE: TALYBONT: GEN: OBIIT: XI: CAL: APRIL: AN: DNI: M: DC: L:"}} Dyma yw o'i drosi i'r Gymraeg: {{c|"Hugh Owen o Dal-y-bont. Boneddwr. A fu farw ar yr unfed dydd ar ddeg cyn Calan Ebrill. Blwyddyn ein Harglwydd 1650".}} Carodd addysg plant Llanegryn, a chydymdeimlodd â'i thlodion. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> gjacxxu7d9y7dlkqgfay8jyn01v71m4 104 82854 161780 2026-03-31T00:49:15Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161780 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Codwyd cofgolofn iddo o flaen Capel Annibynnol Llanegryn, 27, Medi 1906. Rhoddwyd carreg fedd newydd arno ym mynwent Llanegryn yn 1908. Deil ei enw'n annwyl ac iraidd yn yr ardal. {{c|PLANT HUGH A MARTHA OWEN, BRONCLYDWR}} Susannah a aned 1672. Priododd ag Edward Kenrick. Mary a aned 1674. Priododd â William Farmer, amaethwr cyfoethog yn Whitby, Sir Amwythig. A mab iddynt hwy oedd y Parch. Hugh Farmer, gweinidog Annibynnol Walthamstow a Salter's Hall, ac awdur y ddau lyfr Saesneg ''The Demoniacs a Christ's Temptation in the Wilderness.'' Trwyddo ef a cafwyd yr hanes am ei daid a geir yn y ''Nonconformist Memorial.'' Cafodd ei addysg fore yn Llanegryn. Abigail a aned 1677. Priododd â Thomas Owen, Llynlloedd, Trefaldwyn. Eu plant hwy oedd Dr. Thomas Owen, meddyg Woodhouse, Amwythig, a merch o'r enw Martha, yr un enw â'i nain, Bronclydwr. Dywedir bod Martha yn meddu ar lawer o sêl grefyddol ei thaid; ymaelododd hi yn eglwys Bres-byteraidd Gwrecsam. Jane a aned 1679. Bu hi farw'n eneth ifanc, 13, Gorffennaf 1796, yn 17 oed, a cheir y pennill a ganlyn ar ei charreg fedd ym mynwent Llanegryn:— {{c|Cyngor i'r byw.}} {{center block| <poem> "Mewn daear oer dan draed fel finne Pwy bynnag wyt y byddi dithe Oh: cred yn Nghrist, casa bob pechod, A dim dan haul na char yn ormod Y rhybydd yma os diystyri Mewn byd arall di roi gyfri." </poem> }} Elisabeth, a aned 1688. Ni wyddom am ddim o'i hanes. Bu iddynt blant eraill, ond tebyg iddynt farw ar eu genedigaeth. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> nd70g32pp8mlbousqwf53s5l5f773ub 161781 161780 2026-03-31T00:50:08Z AlwynapHuw 1710 161781 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Codwyd cofgolofn iddo o flaen Capel Annibynnol Llanegryn, 27, Medi 1906. Rhoddwyd carreg fedd newydd arno ym mynwent Llanegryn yn 1908. Deil ei enw'n annwyl ac iraidd yn yr ardal. {{c|PLANT HUGH A MARTHA OWEN, BRONCLYDWR}} Susannah a aned 1672. Priododd ag Edward Kenrick. Mary a aned 1674. Priododd â William Farmer, amaethwr cyfoethog yn Whitby, Sir Amwythig. A mab iddynt hwy oedd y Parch. Hugh Farmer, gweinidog Annibynnol Walthamstow a Salter's Hall, ac awdur y ddau lyfr Saesneg ''The Demoniacs'' a ''Christ's Temptation in the Wilderness.'' Trwyddo ef a cafwyd yr hanes am ei daid a geir yn y ''Nonconformist Memorial.'' Cafodd ei addysg fore yn Llanegryn. Abigail a aned 1677. Priododd â Thomas Owen, Llynlloedd, Trefaldwyn. Eu plant hwy oedd Dr. Thomas Owen, meddyg Woodhouse, Amwythig, a merch o'r enw Martha, yr un enw â'i nain, Bronclydwr. Dywedir bod Martha yn meddu ar lawer o sêl grefyddol ei thaid; ymaelododd hi yn eglwys Bres-byteraidd Gwrecsam. Jane a aned 1679. Bu hi farw'n eneth ifanc, 13, Gorffennaf 1796, yn 17 oed, a cheir y pennill a ganlyn ar ei charreg fedd ym mynwent Llanegryn:— {{c|Cyngor i'r byw.}} {{center block| <poem> "Mewn daear oer dan draed fel finne Pwy bynnag wyt y byddi dithe Oh: cred yn Nghrist, casa bob pechod, A dim dan haul na char yn ormod Y rhybydd yma os diystyri Mewn byd arall di roi gyfri." </poem> }} Elisabeth, a aned 1688. Ni wyddom am ddim o'i hanes. Bu iddynt blant eraill, ond tebyg iddynt farw ar eu genedigaeth. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> gjjkwytgprabakeky1b1keeu25whavw 104 82855 161782 2026-03-31T00:54:48Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161782 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>a Chynfal yn ardal Maentwrog. A myn rhai mai'r pum tŷ trwyddedig hyn oedd cnewyllyn eglwys Hugh Owen ym Meirionnydd. Yn ôl adroddiad a wnaed yn 1773, ym Meirion yn unig y gweinidogaethai Hugh Owen, un Sul yn ei dŷ ei hun ym Mronclydwr, yr ail Sul yn Nolgellau, y trydydd yn Llanuwchllyn a'r Bala, a'r pedwerydd mewn tŷ annedd arall yn y sir. Ceir adroddiad a wnaed yn 1690, ac yn ôl hwnnw pregethai Hugh Owen mewn tri neu bedwar o wahanol fannau ym Meirion i bobl a elwid yn Gynulleidfa sir Feirionnydd, ac i gynifer â hynny ym Maldwyn a ffurfiai Gynulleidfa Maldwyn, hen faes Henry Williams. Bu'n bugeilio oddeutu deuddeg o wahanol leoedd ar un adeg yn ei fywyd. Derbyniai ar un adeg £8 y flwyddyn o gronfa'r Bwrdd Unedig. Tynnwyd y swm i lawr wedi hynny i £4 y flwyddyn. Gwelodd lawer o ddyddiau chwerw a blin yn ystod ei oes. Ond llawen oedd am gael pregethu Crist i werin Cymru. Teithiodd a phregethodd lawer tu hwnt i gylch ei ddwy Gynulleidfa. Priodol y gelwid ef yn ei ddydd yn "Apostol y Gogledd"; gŵr ydoedd wedi ei anfon at ei genedl â chenadwri ddifrifol yn llosgi yn ei galon. Bu farw ym Mronclydwr, 15, Mawrth 1670 (1699 yn yr hen ddull), a chladdwyd ef ym mynwent Llanegryn. Dyma geir ar blât pres ar garreg ei fedd: {{c|Hugh Owen o Fron-y-clydwr<br>Pregethwr yr Efengyl yn ol ei lafur<br>Sydd yma'n gorffwys<br>Oed 60 a hanner<br>Bu farw y 15 o Fawrth 1699.}} {{center block| <poem> "Y Cymro anwyl, edrych yma Ar fy medd, a dwys ystyria; Fel yr wyt ti y bum inan, Fel yr wyf fi y byddi dithau: Gan nad wyf mwy i bregethu, O'm bedd mynnwn wneuthyr hynny: O cred yn Nghrist a bydd grefyddol Casa pob drwg, a bydd fyw'n dduwiol." </poem> }} <br><noinclude><references/></noinclude> joxqcgdmekuvbcct2t8rb6g9t4h4tvp 161783 161782 2026-03-31T00:56:09Z AlwynapHuw 1710 161783 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>a Chynfal yn ardal Maentwrog. A myn rhai mai'r pum tŷ trwyddedig hyn oedd cnewyllyn eglwys Hugh Owen ym Meirionnydd. Yn ôl adroddiad a wnaed yn 1773, ym Meirion yn unig y gweinidogaethai Hugh Owen, un Sul yn ei dŷ ei hun ym Mronclydwr, yr ail Sul yn Nolgellau, y trydydd yn Llanuwchllyn a'r Bala, a'r pedwerydd mewn tŷ annedd arall yn y sir. Ceir adroddiad a wnaed yn 1690, ac yn ôl hwnnw pregethai Hugh Owen mewn tri neu bedwar o wahanol fannau ym Meirion i bobl a elwid yn Gynulleidfa sir Feirionnydd, ac i gynifer â hynny ym Maldwyn a ffurfiai Gynulleidfa Maldwyn, hen faes Henry Williams. Bu'n bugeilio oddeutu deuddeg o wahanol leoedd ar un adeg yn ei fywyd. Derbyniai ar un adeg £8 y flwyddyn o gronfa'r Bwrdd Unedig. Tynnwyd y swm i lawr wedi hynny i £4 y flwyddyn. Gwelodd lawer o ddyddiau chwerw a blin yn ystod ei oes. Ond llawen oedd am gael pregethu Crist i werin Cymru. Teithiodd a phregethodd lawer tu hwnt i gylch ei ddwy Gynulleidfa. Priodol y gelwid ef yn ei ddydd yn "Apostol y Gogledd"; gŵr ydoedd wedi ei anfon at ei genedl â chenadwri ddifrifol yn llosgi yn ei galon. Bu farw ym Mronclydwr, 15, Mawrth 1670 (1699 yn yr hen ddull), a chladdwyd ef ym mynwent Llanegryn. Dyma geir ar blât pres ar garreg ei fedd: {{c|Hugh Owen o Fron-y-clydwr<br>Pregethwr yr Efengyl yn ol ei lafur<br>Sydd yma'n gorffwys<br>Oed 60 a hanner<br>Bu farw y 15 o Fawrth 1699.}} {{center block| <poem> "Y Cymro anwyl, edrych yma Ar fy medd, a dwys ystyria; Fel yr wyt ti y bum inau, Fel yr wyf fi y byddi dithau: Gan nad wyf mwy i bregethu, O'm bedd mynnwn wneuthyr hynny: O cred yn Nghrist a bydd grefyddol Casa pob drwg, a bydd fyw'n dduwiol." </poem> }} <br><noinclude><references/></noinclude> g19gmsn233d4ctg9x5thzbqd1yfvm2w 104 82856 161784 2026-03-31T00:58:39Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161784 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|UGH OWEN, BRONCLYDWR.}} Cyntaf-anedig Humphrey a Susan Owen, Bronclydwr, oedd Hugh Owen. Bu mab arall iddynt o'r enw Lewis Owen, Lincoln's Inn, a ganed iddynt eneth. Prin yw hanes bore oes ein harwr. Yr hanes cyntaf a geir amdano yw yn ddyn ieuanc yn Rhydychen. Cymerodd ei matriculation yn 23 oed. Yr oedd wedi bwriadu mynd ym-laen am ei urddau eglwysig, a pha ddylanwadau a newidiodd ei fwriad nid oes gennym ond dyfalu. I haneswyr Seisnig yr ydym yn ddyledus am yr ychydig hanes a geir amdano; yn arbennig felly i Edmund Calamy, Samuel Palmer, a'i ŵyr ef ei hun, Hugh Farmer. Trodd ei gefn ar Rhydychen yn y flwyddyn 1662, pan ddaeth deddf Unffurfiaeth i rym. Treuliodd ryw gymaint o'i amser yn Llundain, lle'r oedd ei frawd yn efrydu'r gyfraith, ond dychwelodd yn fuan i Fronclydwr. Priododd yn 1668 â boneddiges o'r enw Martha Brown, Little Ness, ger Croesoswallt. Yr oedd Martha Brown yn ferch i John Brown, a cheir hanes gŵr o'r enw John Brown yn arolygu Deddf Lledaenu'r Efengyl yng Nghymru. Ganed i Hugh a Martha Owen wyth o blant. O dan ofal Cynulleidfa Wrecsam y dechreuodd Annibyniaeth Meirion. Y Gynulleidfa honno a urddodd Hugh Owen yn Henuriad Athrawiaethol, ac a'i cymhellodd i fynd i'w hen fro i arfer ei ddoniau, ac i arolygu Cynulleidfa Meirion. Cychwynnodd Hugh Owen ar ei weinidogaeth ymhlith ei gymdogion tua 1662. Ymhen deng mlynedd daeth trwydded i'w dŷ ef yn Llanegryn ar yr 22 o Fai, 1672, a daeth ail drwydded i'n plwyf ar y 25 o Orffennaf, 1672. Codwyd hon yn enw Dafydd William yn ei dŷ ei hun ym Mheniarth. Trigiannai Dafydd William yn ei dŷ ei hun ym Mrynglasan, a chodwyd y drwydded ar yr adeg y dechreuid galw'r hen blasty yn Beniarthuchaf. Yr oedd perthynas agos rhwng teulu Hugh Owen a theulu Brynglasan. Cafwyd tair trwydded arall yn ystod yr un haf ym Meirionnydd. Daethant i Erw-goed yn Arthog, Bodwenni yn ardal Llandderfel,<noinclude><references/></noinclude> i6d18yuj92s8xfwj56bhg0cee10l8md 161785 161784 2026-03-31T01:00:38Z AlwynapHuw 1710 161785 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|HUGH OWEN, BRONCLYDWR.}} Cyntaf-anedig Humphrey a Susan Owen, Bronclydwr, oedd Hugh Owen. Bu mab arall iddynt o'r enw Lewis Owen, Lincoln's Inn, a ganed iddynt eneth. Prin yw hanes bore oes ein harwr. Yr hanes cyntaf a geir amdano yw yn ddyn ieuanc yn Rhydychen. Cymerodd ei matriculation yn 23 oed. Yr oedd wedi bwriadu mynd ym-laen am ei urddau eglwysig, a pha ddylanwadau a newidiodd ei fwriad nid oes gennym ond dyfalu. I haneswyr Seisnig yr ydym yn ddyledus am yr ychydig hanes a geir amdano; yn arbennig felly i Edmund Calamy, Samuel Palmer, a'i ŵyr ef ei hun, Hugh Farmer. Trodd ei gefn ar Rhydychen yn y flwyddyn 1662, pan ddaeth deddf Unffurfiaeth i rym. Treuliodd ryw gymaint o'i amser yn Llundain, lle'r oedd ei frawd yn efrydu'r gyfraith, ond dychwelodd yn fuan i Fronclydwr. Priododd yn 1668 â boneddiges o'r enw Martha Brown, Little Ness, ger Croesoswallt. Yr oedd Martha Brown yn ferch i John Brown, a cheir hanes gŵr o'r enw John Brown yn arolygu Deddf Lledaenu'r Efengyl yng Nghymru. Ganed i Hugh a Martha Owen wyth o blant. O dan ofal Cynulleidfa Wrecsam y dechreuodd Annibyniaeth Meirion. Y Gynulleidfa honno a urddodd Hugh Owen yn Henuriad Athrawiaethol, ac a'i cymhellodd i fynd i'w hen fro i arfer ei ddoniau, ac i arolygu Cynulleidfa Meirion. Cychwynnodd Hugh Owen ar ei weinidogaeth ymhlith ei gymdogion tua 1662. Ymhen deng mlynedd daeth trwydded i'w dŷ ef yn Llanegryn ar yr 22 o Fai, 1672, a daeth ail drwydded i'n plwyf ar y 25 o Orffennaf, 1672. Codwyd hon yn enw Dafydd William yn ei dŷ ei hun ym Mheniarth. Trigiannai Dafydd William yn ei dŷ ei hun ym Mrynglasan, a chodwyd y drwydded ar yr adeg y dechreuid galw'r hen blasty yn Beniarthuchaf. Yr oedd perthynas agos rhwng teulu Hugh Owen a theulu Brynglasan. Cafwyd tair trwydded arall yn ystod yr un haf ym Meirionnydd. Daethant i Erw-goed yn Arthog, Bodwenni yn ardal Llandderfel,<noinclude><references/></noinclude> onj4shrmrx3sxqrj7wexgrwabjbhzn5 104 82857 161786 2026-03-31T01:05:25Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161786 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>llythyren ddu yr Esgob William Morgan, a siomwyd ef yn chwerw pan ddeallodd mai Beibl yr Esgob Parry ydoedd. Rhoddodd y gorau yn llwyr i lenydda ar ôl cartrefu yn Llanegryn, y cyfan a wnâi oedd cyfansoddi emyn neu ddau at eu canu ar bob Cyfarfod Diolchgarwch. Yr oedd yn gerddwr diguro; cerddodd bob cam o Lanegryn i Bethesda yn Arfon i edrych am ei gyfnither, a hynny mewn un dydd; a cherddai yn ôl a blaen i ffeiriau Wrecsam i brynu nwyddau i'w fasnachdy. Nid oedd mynd dros y Ffordd-ddu i Ddolgellau ond siwrnai fer iddo. Bu'n ymddiriedolwr Ysgol Llanegryn am flynyddoedd meithion. Yr adeg honno cynhelid pwyllgorau'r Ymddiriedolwyr yn nhref Dolgellau, a cherddai ôl a blaen iddynt dros y mynyddoedd. Caniateid arian cinio i'r Ymddiriedolwyr a fyddai wedi teithio o gryn bellter, ond ni fanteisiodd ef erioed ar yr haelioni; hoffai roddi yn hytrach na derbyn. Diwylliodd ysbryd gwasanaethgar a gostyngedig yn ei bersonoliaeth gref, a brwydr galed fu honno iddo yn ôl ei dystioliaeth ef ei hun, oherwydd tuedd naturiol ei deulu oedd bod yn llym a diymarbed mewn rhai amgylchiadau. Carodd a gwasanaethodd ei bentref, a bu'n fwynaidd wrth deimladau gwragedd a phlant a ddeuai ato am gymwynas yn ei siop. Rhoddodd urddas ar fywyd ei ardal. Bu farw 31, Gorffennaf 1858, yn 72 mlwydd oed, a chladdwyd ef o dan yr ywen ym mynwent Llanegryn. Bu bwlch a hiraeth mawr ar ei ôl. {{c|GRUFFYDD OWEN.}} Dyngarwr a waddolodd addysg a chrefftau i blant gweithwyr Llanegryn yn 1668. Yr oedd yn fab i Owen ac Ursula Gruffydd, Peniarthuchaf, ac yn nai i Hugh Owen, Tal-y-bont. Disgrifir ef fel groser yn Llundain, a gwelsom ei ddisgrifio fel darllawr. Dieithr yw ei hanes ar y cyfan inni; bu'n briod a chanddo blant. Bu ei ŵyr John Owen, Middle Temple, Llundain, yn un o ymddiriedolwyr ysgol Llanegryn. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> jh7ulamolszi15u8iaalvyhnu0we6ad 104 82858 161787 2026-03-31T01:08:34Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161787 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Samuel, Bethesda, Arfon. Felly daeth y masnachdy yn sydyn yn eiddo John Llwyd ei hun. Ymgyflwynodd yn drylwyr i'w fusnes, ac adeiladodd fasnachdy eang, a thŷ newydd helaeth ynghanol y pentref yn 1825. Yr oeddynt yn adeiladau heirdd iawn y cyfnod hwnnw. Yr oedd anturiaeth yn llond ei ysbryd. Datblygodd fusnes mawr mewn gwneuthur hetiau a boneti ymhlith gwragedd a phlant yr ardal. Gwariodd gannoedd o bunnoedd i agor a gweithio chwarel lechau Penguwch, neu'n fwy adnabyddus wrth yr enw Cloddfa Perfeddnant. Cludai'r llechau dros afon Dysynni i ochr Llanegryn mewn cwch cryf a helaeth. Yng Nghorswen yr ystoriai'r llechau. Chwiliodd lawer am fwyn yng nghyffiniau'r chwarel, a daeth o hyd i fwyn ond nid oedd digon ohono i dalu am ei weithio. Yr oedd ei siop yn llawn o bob math o nwyddau, defnyddiau, ac offerynnau at wasanaeth gwlad. Cyrchid yn lluoedd o'r plwyfi cyfagos i brynu, a deuai'r gofaint o bell ac agos ato am haearn; a phrynai mân-werthwyr ganddo at ail-werthu, yn arbennig dybaco. Bu'n feddyg i'r pentrefwyr; gosodai esgyrn yn eu lle, a phwythai archollion, a thriniai friwiau fel y byddai'r galw. Cafwyd ef yn gynghorydd doeth ymhob angen. Ei brif hyfrydwch oedd dysgu ei ddosbarth o fechgyn yn yr Ysgol Sul; deuai â ''globe'' i'r dosbarth i ddysgu iddynt ddaearyddiaeth y Beibl. Yr oedd yn hoff o ddarllen pennau'r bechgyn i weled drosto'i hun ym mha dueddiadau y rhagorai'r hogiau, a phlannodd yr ysfa gymaint yn rhai o'i ddisgyblion, fel y bu astudio penofyddiaeth yn ddiddordeb iddynt ar hyd eu hoes. Carai lyfrau a chasglodd lyfrgell gyfoethog anghyffredin. Llanwai ei chynnwys gatalog o un tudalen ar bymtheg yn ddwy golofn o lythyren fân, a meddai ar rai llyfrau prin a gwerthfawr. Beth a ddigwyddodd i'r miloedd llyfrau? Dywaid rhai iddynt gael eu gwerthu. Gwyddom ddarfod ffurfio pwyllgor unwaith i edrych ar eu hôl, ac i ofalu bod y wlad yn cael y defnydd gorau ohonynt. Ond tebyg yw i'r pwyllgor a'r llyfrau fynd ar wasgar fel na ŵyr neb ddim o'u hanes mwy. Rhoddodd arian mawr am Feibl a hysbyswyd fel Beibl<noinclude><references/></noinclude> obwpl5onzrvecqjr8434gs9gu28hzac 104 82859 161788 2026-03-31T01:11:11Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161788 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gydag urddas. Bu ei dad farw yn ddyn cymharol ieuanc, a dychwelodd ef at ei fam a'i ddwy chwaer i fyw i dref Dolgellau. Cefnodd ef ar Lundain, wedi treulio saith mlynedd bwysig o'i fywyd yno, a daeth yn swcwr ac yn gefn i'w deulu ym Meirion. Yr oedd yr asbri llenyddol wedi mynd yn ddwfn i'w waed, a dechreuodd lenydda'n fuan ar ôl dyfod i aros yn Nolgellau. Y llyfr cyntaf a gyhoeddwyd ganddo yn 1819 oedd casgliad o ddillynion doethineb cenedl y Cymry yn cynnwys Trioedd Moes a Defawd a Thrioedd Doethineb Beirdd Ynys Prydain, ac Athrawiaeth y Bardd Glas o'r Gadair. Ni bu gwerthu da ar y gyfrol. Ond yn hytrach na digalonni, aeth ati i drefnu cyhoeddi yn yr un flwyddyn lyfr o natur wahanol, yn meddu ar fwy o naws grefyddol, a dechreuodd gyfieithu ''The Christian Inheritance'' gan Dr. Samuel Clarke. Rhoddwyd gwell derbyniad i ''Etifeddiaeth y Cristion'', a bu ail argraffiad ohono yn ddiweddarach gan J. Jones, Llanrwst. Argraffwyd y ddau lyfr a gyhoeddodd ef ei hun gan wasg Richard Jones, Dolgellau. Dywedir iddo gytuno â Richard Jones i gyfieithu Esboniad Mathew Henry ar yr Hen Destament a'r Newydd. Cyflawnodd y gorchwyl hyd yn agos i ddiwedd Llyfr Lefiticus, pryd y rhoddodd y gorau i'r gwaith, trwy iddo gael ei alw i Lanegryn i gynorthwyo ei gyfnither. Cadwai ei deulu fasnach helaeth ym mhentref Llanegryn, a meddent ar un o fasnachdai gorau Meirion yr adeg honno. Nid ydym yn gwybod hanes cyfieithu na chyhoeddi Esboniad Mathew Henry. Ond sylwasom fod argraffiad ardderchog o'r Esboniad hwnnw wedi ei gyhoeddi gan John Jones a William Jones, Argraffwyr, Abertawe, yn y flwyddyn 1828. Enwau'r cyfieithwyr ar y wyneb-ddalen yw'r Parchn. Simon Llwyd, A.C., Bala, Michael Jones, Llanuwchllyn, Mr. J. Lloyd, Meirion, a'r Parch. E. Griffith, Browyr. Gwelir felly fod y rhan a gyfieithodd John Llwyd, Llanegryn, wedi ei ddiogelu yn argraffiad Abertawe. Ni feddai ei gyfnither ar fawr o ddawn nac o awydd at gario'r siop ymlaen yn y pentref, ac ni bu'n hir heb ymbriodi â gweinidog perthynol i'r Annibynwyr, y Parch. Llewelyn<noinclude><references/></noinclude> ka7qm4mbj5zqf4xd2bpold2i0jgp77r 104 82860 161789 2026-03-31T01:26:09Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "PENNOD X. PERSONAU Y Parch. Andrew Edwards; Elinor Evans (Elin Egryn); John Evans; Catherine Hughes; Dr. Arthur Jones; Edward Kenrick; Eos Llechid; Dr. Thomas Lloyd; John Llwyd; Gruffydd Owen; Hugh Owen; Plant Hugh Owen; Hugh Owen, Tal-y-bont; John Owen, Bronclydwr; Dr. John Owen; Lewis Owen; Morris Parry; Rhisiart Powel; Owen William; W. W. E. Wynne; Brodorion; Gwasanaeth-wyr Llys Lloegr; Siryfion; Aelodau Seneddol; Arglwydd- R... 161789 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude>PENNOD X. PERSONAU Y Parch. Andrew Edwards; Elinor Evans (Elin Egryn); John Evans; Catherine Hughes; Dr. Arthur Jones; Edward Kenrick; Eos Llechid; Dr. Thomas Lloyd; John Llwyd; Gruffydd Owen; Hugh Owen; Plant Hugh Owen; Hugh Owen, Tal-y-bont; John Owen, Bronclydwr; Dr. John Owen; Lewis Owen; Morris Parry; Rhisiart Powel; Owen William; W. W. E. Wynne; Brodorion; Gwasanaeth-wyr Llys Lloegr; Siryfion; Aelodau Seneddol; Arglwydd- Raglaw Meirion. Y PARCH. ANDREW EDWARDS. WELIR carreg fedd yr offeiriad gweithgar hwn yn hen fynwent Llanegryn. Ni bu'n dal dim math o swydd yn y plwyf, ond daliai gysylltiad â'r ardal drwy deulu ei wraig. Priododd Timothy Edwards, Nanhoron, ag Ann, ferch ieuangaf Lewis Owen, Peniarth; a phriododd y Parch. Andrew Edwards ag Elisabeth, ferch Timothy Edwards, a thrwy hynny daeth ef i mewn i wehelyth Peniarth. Ar un o'i ymweliadau â Pheniarth, sef ar y 5 o Fedi, 1763, a phan oedd wrth ei swper digwyddodd yn anffodus iddo lyncu asgwrn, a bu hynny yn achos ei farwolaeth ddiatreg ac alaethus. Adnabyddid ei fedd ar un adeg wrth yr enw "Bedd y dyn a dagodd," ond y mae hynny wedi mynd yn angof ers llawer blwyddyn. Gwelir ei fedd ar du'r gogledd i'r eglwys, yn ymyl bedd Hugh Owen, Tal-y-bont. Bu dwy garreg ar ei fedd; y mae'r hynaf yn gorwedd ar fur yr eglwys. Dywedir bod carreg fedd iddo hefyd ym mynwent Llangian, Llŷn. Bu'n athro i Oronwy Owen, ac yn un o gefnogwyr Gruffydd Jones, Llanddowror. Dyheai'n fawr am swyddi. Bu farw flwyddyn yn gynt na'r dyddiad sydd ar ei garreg fedd. 184 HANES PLWYF LLANEGRYN ELINOR EVANS (ELIN EGRYN). 185 Merch ydoedd i John a Rebecca Evans, Tyn-y-llan. Ganed hi ar y 12 o Dachwedd, 1807, a bedyddiwyd hi yn eglwys Llanegryn ar y 15 o'r un mis. Dawn brin fu barddoni ymhlith ein hardalwyr. Prin fu cyfraniad y fro i farddoniaeth a llenyddiaeth ein cenedl. Dywedir bod y ddawn i rigymu yn naturiol yn nodwedd gyffredin i dalent yr ardal; arferai hen wragedd y pentref ffraeo â'i gilydd yn rhugl mewn rhigymau, a byddai rhigymu yn rhan hanfodol o ddonioldeb a difyrrwch y Noson Lawen a gynhelid yn nhyddynnod y plwyf. Ond ni ddatblygodd y ddawn yn rhan o lenyddiaeth ein cenedl ac eithrio un neu ddau. Llên gwerin ydoedd ar ei gorau ymhlith y werin. Yr oedd Elin Egryn yn un o'r eithriadau, a saif hi ymhlith beirdd Cymru. Cyhoeddodd ddwy gyfrol fechan; y mae un ohonynt yn adnabyddus i feirdd Cymru o dan y teitl Telyn Egryn. Cyfrol fechan yw'r llall a gyhoeddwyd pan nad oedd hi yn ddim angen na geneth bedair ar ddeg oed. Pa fodd y datblygodd y ddawn farddonol yn Elin Egryn? Etifeddodd ran o'r ddawn rigymu naturiol a ffynnai yn yr ardal, ac yr oedd diwylliant Cymreig ar ei haelwyd, ac yn ddiweddarach yn ei hoes daeth i gyfathrach â'r gŵr dawnus Gwilym Hiraethog. Yr oedd ef yn dad yng nghyfraith i'w brawd William Evans, Caer, a phan oedd hi'n gweini yn Lerpwl, ymaelodai yng nghapel Gwilym Hiraethog. Ac ef a'i perswadiodd i gyhoeddi Telyn Egryn, ac ymgymerodd yntau â'r gwaith o'i golygu; a cheir ei ddelw ar y penillion fel y maent yn y gyfrol. Y mae Telyn Egryn allan o brint ers llawer o flynyddoedd. Bu Elin am gyfnod o'i hoes yng ngwlad y Gwyddel; ond daeth yn ôl i'w hen ardal, a chadwai fath o ysgol i ferched ieuainc yn Nhroed-y-rhiw. Dysgai hwynt yn arbennig i wnïo, a gwneuthur dillad i ferched a dynion. Cawsom gyfle lawer gwaith i gymdeithasu, ac i ymddiddan â rhai o'r hen chwiorydd a fu yn ei hysgol. Sylwasom y nodweddid bywyd 186 HANES PLWYF LLANEGRYN a chymeriad y chwiorydd gan foneddigeiddrwydd urddasol a chariad cryf at grefftwaith a llenyddiaeth. Argraffodd ei phersonoliaeth yn ddwfn ar eu bywydau. Bu farw yng Nghaer, yng nghartref ei brawd, yng ngwan-wyn 1876, a rhoddwyd ei chorff i orffwys ym mynwent y ddinas honno. Cofiwn amdani fel un o'r merched mwyaf dymunol a fagwyd yn Llanegryn. Un o'i chaneuon yw "Myfyrdodau uwchben bedd Hugh Owen o Fronclydwr: "Och athro ardderchog, ai yma mae'th drigfa? Rhyw syndod a'm llanwodd uwchben dy orweddfa; Mor ddirgel y llechi, mae'r llysiau bron cuddio Yr annedd ddiaddurn lle 'rwyt ti'n gorffwyso; Mudanaidd yw'r tafod fu gynt yn cyhoeddi Y ffordd i bechadur ochelyd trueni. Ai yma gorweddi dan draed yr ynfydion Yr hwn mae dy goffa'n ddifyrrwch gan ddoethion? Ar lwybr dy fywyd blodeuodd rhinweddau, Y rhai sydd yr awron yn bêr eu haroglau; Er cryn erledigaeth, a thwrw bygythion, Ni wyrwyd dy gamrau, ni lygrwyd dy goron. Er amled dy wawdwyr, er cryfed eu byddin, Er carchar, ni siglwyd dy sêl dros dy Frenin; Gwroldeb goronodd dy holl ymdrechiadau, D'amynedd ni phallodd er amled y croesau; A'th bwys ar dy Briod wynebaist y tonnau, Dyrchefaist ei faner ynghanol y brwydrau. Er maint anwadalwch fy meddwl crwydredig, Fe'i daliwyd wrth syllu ar d'annedd lygredig; Och, Owain ardderchog, paham ceir dy enw Ar garreg lwyd waeledd, ymhlith y rhai meirw? Oes modd dy ddihuno pe bloeddiwn yn uchel-Tyr'd allan oddiyna?-mae popeth yn dawel. HANES PLWYF LLANEGRYN Mae rhyddid trwy'r gwledydd, mae mwynder pregethu Mae mil o galonnau a garent dy gwmni; Mae'r haul yn pelydru, fe ffodd y cymylau, Teyrnfradwyr dy Frenin daflasant eu harfau; Mae braidd yn rhyw syndod dy fod yn gorffwyso A'r gwaith heb ei orffen-mae'n bryd iti ddeffro. Er dweud am felyster ein goruchel freintiau 'Does ond sŵn yr awel yn ysgwyd y llysiau; Ni chlywaf i'm hateb un llais o'r daeardy, Rwy'n ofni it' gyfarfod â pheth mwy na chysgu; A raid i mi adael dy wely mewn dagrau, Heb gael, er taer ymbil, un cyngor o'th enau? Paham y dychmyga fy meddwl fath wagedd, 'Does yma ond mân lwch ei gorffyn mewn llygredd; Ymdrechodd deg ymdrech, ehedodd i wynfyd, Gorffennodd ei yrfa, coronwyd ef hefyd; Enillodd y rhyfel, ca'dd goncwest yn ddibrin, Boed dyfal fy ngweddi am gymorth i'w ddilyn." 187 Elin Egryn. Y DEIGRYN. Y deigryn yna, eneth dlos, Sy'n treiglo dros dy wridog rudd, I blith helyntion bore oes Sy'n dwyn yn ôl fy meddwl prudd; Os chwythai'r byd ryw awel groes, Nes plygu i lawr fy meddwl llon, Cawn eli dagrau i wella'r loes, A golchi'r gofid o fy mron. 188 HANES PLWYF LLANEGRYN Ni wyddwn fawr yr ennyd hon Am natur y gofidiau sydd Yn rhy wasgedig ar y fron, I'r deigryn wthio dros y rudd; Y dydd y gadewais gartref mad, Meddyliais nad oedd gofid mwy, O serch at deulu tŷ fy nhad, Hallt wylwn ar eu gyddfau hwy. Ond amser dreiglai, twyll y byd A brofais innau'n fuan iawn; A gwasgwyd imi lawer pryd O ddyfroedd gofid, phiol lawn: Y cartref aeth-y rhiaint cu A guddiwyd yn y pridd mewn hedd, A chan y byw anghofiwyd fi, yn y bedd. Fel pe yn farw yn y Yn awr edrychwn ar y byd, Heb ganfod cyfaill ynddo mwy, Pob cymorth ddarfu oll ynghyd, Gwrthodai'r deigryn dreiglo'n hwy; A'm gwedd yn syn, a'm bron yn friw, Eisteddwn dan oleuni'r lloer, I geisio marw wrth droed y rhiw, A'm calon fel y byd, yn oer. Ond llygad cariad Brenin nef A'm canfu yn yr oriau hyn, A chennad fwyn anfonodd ef I'm harwain i Galfaria fryn; Wrth weled yno'm hannwyl Grist, Yn marw dros fy enaid prudd, Daeth serch yn ôl i'm calon drist, Ail dreiglai'r deigryn dros fy ngrudd. HANES PLWYF LLANEGRYN Rhyw deimlad newydd lanwai'm bron, Llonyddodd f'ofnau ar y pryd; O! henffych byth i'r funud hon, Anghofiais fy ngofidiau i gyd; Ac yma glynaf, Iesu mad, I syllu ar dy wyneb gwyn; Gad im â'm dagrau olchi'th draed, A marw wrth gyflawni hyn. OCHENAID. Ochenaid, ai'th ddifyrrwch yw Datguddio briw fy mynwes? Er ymdrechiadau mwy na rhi, Ti fynni ddweud fy hanes. 'E lwyddodd ymdrechiadau gwych I gadw'n sych fy nwyrudd, Ond ni all dim dy atal di I daenu dy adenydd. Er ceisio cario wyneb iach, A chelu afiach gwynion Ti ddygi chwedl fod rhyw bwys Yn gorffwys ar y galon. Wrth gwrdd â chyfaill yma a thraw, Er estyn llaw yn llawen, Dy chwedl yma mynni ddweud Er llwyr ddadwneud fy llonwen. Ond er na fynni gelu'm brad, Wyd gufad i dy gofio; Pan welwyf waethaf pawb o'r byd, Caf di i gydymdeimlo. Ti wyddost fy nheimladau dwys, A dirfawr bwys fy mlinder; A mynych byddi'n dweud yn Mai buan derfydd amser. brudd 189 Elin Egryn. 190 HANES PLWYF LLANEGRYN Ond er fod sŵn dy ddwysaidd gri Yn cywir gyhoeddi tristwch, Pa rin ddysgedig is y nen All ddarllen dy ddirgelwch? Mae dofn alarnad yn dy gri Pan fyddych di'n ymdreiglo; Ti ddygi beth o'm baich i'r lan Pan 'r wyf ry wan i'w gario. Rho dy gymdeithas ymhob ton Mae nghalon yn dy garu; Ti ydwyt unig eli'm cur, A'm cysur mewn caledi. Ond pan fo'm baich ry drwm i'w ddwyn, Caf roddi'm cwyn a'm trallod, Ai anfon yn dy gôl i fan Lle na cha'r gwan ei wrthod. LLYFR GAN ENETH DAIR AR DDEG OED. Elin Egryn. Cyhoeddwyd llyfryn gan eneth dair ar ddeg oed, ond nid yw enw'r awdur wrtho, ac nid oes dyddiad iddo. Anghofiwyd am y llyfr yn llwyr yn Llanegryn. Tueddwn i gredu mai gwaith Elin Egryn yw, ac os yw hynny'n gywir cyhoeddwyd ef yn 1820. Dyma'r wyneb ddalen: Ychydig Hymnau O Waith Geneth 13 oed Perthynol i Ysgol Sabbathol Yr Ymneulltuwyr yn Llanegryn "O enau plant bychain. . . . y peraist nerth"-Salm 8, 2. R. Jones, Argraffydd, Dolgellau. HANES PLWYF LLANEGRYN Cynhwysa ugain o emynau, ac un englyn, a dyma'r englyn: "Ysgol o fuddiol foddion,-y Sabboth, Sydd syber fendithion; Dysgu'r iengctyd llawnfryd llon Agwedd ddewr egwyddorion." 191 JOHN EVANS, YR YSGOLFEISTR. Clywsom lawer o sôn am enw John Evans fel un o'r athrawon gorau a fu yn ysgol Llanegryn. Gyda'i gyfnod ef newid-iodd yr ysgol ei chymeriad. Daliodd yn dynn hyd hynny at ei chymeriad fel ysgol ramadegol, a'i hamcan pennaf oedd dysgu'r ieithoedd Groeg a Lladin. Y mae'r gweithiwr olaf a gariai ei Destament Newydd Groeg i'r Ysgol Sul wedi ei gladdu dros drigain mlynedd. Ychydig o hanes John Evans sydd ar gof a chadw. Diogel-wyd ei ysbryd o fewn ffiniau'r plwyf, ond esgeuluswyd cof-nodi ei hanes. Brodor oedd ef o ardal Dolgellau, a dywedir bod ei dad yn swyddog Ardreth yr Incwm. Cesglir mai un o ysgolheigion Ysgol Ramadeg Amwythig ydoedd ef. Yr oedd yn ei feddiant Feibl ag enw yr ysgol honno wedi ei ysgrifennu arno. Ni chlywsom neb yn disgrifio'n fanwl pa fath ddyn oedd ef o ran pryd, gwedd, a chorff. Nodweddid ei hiliogaeth gan hoywder a gosgeiddrwydd corff, a chasglwn y meddai yntau ar gorffolaeth hyblyg a lluniaidd. Yr oedd asbri bywyd yn llenwi ei wythiennau, a rhoddai le amlwg a phwysig i hyfforddiant corff yn amser yr ysgol. Yr oedd ymarferion corff yn hen draddodiad yn hanes yr ysgol, a bu mabolgampau yn orchest y plwyf. Bu ganddo ran flaenllaw yng nghychwyn a hyfforddi Gwirfoddolwyr Cader Idris yn ystod rhyfeloedd 192 HANES PLWYF LLANEGRYN Napoleon. Daeth John Evans i Lanegryn yn ddyn ieuanc 27 mlwydd oed. Gwasanaethodd am flynyddoedd fel is-athro yn yr ysgol cyn ei apwyntio yn brifathro. Ymbriododd John Evans â Rebecca, merch William ac Ernol Vincent, 9, Chwefror 1805, yn eglwys Llanegryn; a chartrefodd y ddeuddyn ieuanc yn Nhyn-y-llan, a bu eu haelwyd yn ganolfan diwylliant yn yr ardal am ddeugain mlynedd. Yr oedd aelwyd Tyn-y-llan yn goleg i'r gwŷr a garai ddysg a gwybodaeth. Ni wyddom pa gynllun a feddai John Owen o gario ymlaen waith yr ysgol yn ystod yr amser y bu John Evans yn is-athro iddo. Y mae gennym le cryf i gredu y dysgid yr iaith Gym-raeg yn yr ysgol yn y cyfnod hwnnw. Ceir hanes am ysgol-heigion o ysgol ramadegol Llanegryn yn cynorthwyo Lewis William, Llanfachreth, i hyfforddi ieuenctid Llanegryn i ddarllen Cymraeg. Dechreuodd ef sefydlu ysgol ar y Sul ac ar noson waith ym mhentref Llanegryn, cyn ei fod ef ei hun yn medru darllen Cymraeg o gwbl. Sut y cyfrifir am y ffaith fod plant ysgol ramadegol Llanegryn yn medru darllen Cymraeg cyn bod yr ysgol Sul wedi ei chychwyn yn yr ardal? Nid oes amheuaeth am fedr y plant ar y Gymraeg, a meddai rhai ohonynt ar sêl a chariad tuag ati. Cawn Edward Anwyl, un o ysgolheigion hyglod yr ysgol, yn mynd i gadw ysgol Gymraeg i Benrhyndeudraeth tua'r flwyddyn 1808. Dywedir nad oedd John Evans yn awyddus am ddosbarth-iadau yn ei ysgol. Adwaenai ei blant yn drylwyr, a rhoddai sylw personol i bob un ohonynt; astudiai eu hanian a'u cyn-eddfau, a natur a nerth eu meddyliau. Nid yn unig astudiai holl natur y plentyn, ond hefyd nodweddion ei dylwyth. Ni cheisiai gyfrannu yr un math o addysg, nac arfer yr un dull gyda phob un o'r plant. Addysgai bob un ohonynt yn ôl ei briod dalent gynhenid ei hun. Argraffodd yn ddwfn ar bob un o'r plant am iddynt eu hadnabod eu hunain yn llwyr. Ac aeth y dull hwn o astudio personoliaeth yn gelfyddyd gain i natur rhai o'i ysgolheigion. Trodd allan o'i ysgol nifer helaeth o weinidogion Ymneilltuol; a bu nifer ohonynt yn arwain bywyd eu cyd-Cymry gartref, ac yn America hefyd. HANES PLWYF LLANEGRYN 193 Daeth yr ysgol yn nyddiau John Evans yn enwog am y cwrs a roddai ef mewn Morwriaeth, a deuai morwyr ato o bob parth o'r wlad. Yn yr adeg yma yr oedd mwy na hanner bechgyn y pentref yn forwyr; gwasanaethent ar longau bychain a hwyliai ar hyd glannau Bae Ceredigion, ac yn ymhellach na hynny, ar droeon. Yn ystod y gaeaf yr oedd llawer ohonynt yn segur oherwydd yr oedd morio'n ystod y gaeaf ar hyd y glannau yn orchwyl rhy beryglus mewn llongau hwyliau bychain, a mynychent ddosbarth John Evans ar Forwriaeth. Byddai prysurdeb mawr yn yr ysgol bob gaeaf, a ffynnodd yr arferiad yma'n hir yn yr ardal; arferai bechgyn a fu'n gwasan-aethu am flynyddoedd, fynd am chwarter o ysgol ym misoedd y gaeaf. Ymgynullai'r efrydwyr oddeutu'r bwrdd mawr oedd ar ganol llawr yr ysgol, a byddai map o'u blaenau, a'r athro yn dawnsio yn ei afiaith yn egluro'r cyfan iddynt. Nodweddid y dosbarth gan asbri anghyffredin, a byddai dadlau brwd yn codi'n aml yn eu plith. Ond ni chollai'r athro ei reolaeth arno byth; yr oedd yr awenau yn ei afael bob amser. Ni feiddiai'r mwyaf beiddgar ohonynt ddiystyru ei air na'i olwg. Yr oedd iawn lywodraeth yn ddeddf ben-dant ganddo. Daeth rhai o'i ysgolheigion ar Forwriaeth yn berchenogion ar longau hwyliau o'u heiddynt eu hunain. Un ohonynt oedd Hywel Owen, Bach-y-sil, a oedd yn berchen dwy long hwyliau. Yr oedd un ohonynt a'i henw'n Wennol o faintioli da. Cludai lo, calch, a nwyddau eraill i Aberdysynni, hwyliai'n fynych cyn belled â Phen Caergybi. Cyfarfu Hywel Owen â'i ddiwedd torcalonnus ar lannau Ynys Fôn drwy iddo'i saethu ei hun yn ddamweiniol. Un yn hoff o'i wn oedd ef, a digwyddodd rhyw anghaffael ar ei wn un dydd, a chafwyd ef wrtho'i hun yn gelain ar fwrdd ei hoff long, heb neb i adrodd pa fodd y digwyddodd y trychineb. Aeth y gred drwy'r wlad fod John Evans yn gyfarwydd yn nirgelion dewiniaeth. Y mae'n berffaith wybyddus iddo ef ei hun achlesu'r gyfryw grediniaeth, a chaniatodd i'r bobl gredu ei fod yn ŵr "cyfarwydd," ac yn ddehonglwr cyfrinion ynglŷn â bywyd pobl y fro. Ffynnai pob math o ofergoel- 0 194 HANES PLWYF LLANEGRYN iaeth yn y plwyf ac yn Nyffryn Dysynni yn ystod y rhan gyntaf o'r ganrif ddiwethaf. Efrydai John Evans lawer ar lyfrau yn ymwneud â chyfriniaeth a sêr-ddewiniaeth. Clyw-som un hynafgwr rhadlon a diwylliedig yn dweud i rai o lyfrau'r ysgolfeistr fod yn ei ddwylo ef pan oedd yn hogyn, trwy i'w gydymaith Jac Felin-fach lwyddo i'w lladrata o'r ysgol. Dengys hyn nad oedd fawr o ofn dewiniaeth John Evans ar ambell un o'i ysgolheigion. Meddyliai'r hynafgwr wedi'r cwbl fod rhywbeth anghyffredin yn llyfrau John Evans, a bu ef ar hyd ei oes yn hoff o lyfrau oedd yn ymwneud â chyfriniaeth a phersonoliaeth. Nid yw hyn ond un enghraifft o'r argraffiadau dyfnion a wnâi yr hen athro ar feddyliau ei blant. Yr oedd yr athro'n adnabod trigolion y plwyf yn well nag yr adwaenent hwy eu hunain, a bu cred y bobl yng ngallu John Evans fel gŵr "cyfarwydd" yn foddion i wella moesoldeb yr ardal. Ofnai llawer ohonynt rhag lladrata, a dweud anwiredd, oherwydd credent yn ddi-sigl y datguddiai ef y cyfan amdanynt. Daliai'r hen bobl i adrodd llawer hanesyn gyda blas am fedr a gallu'r athro fel dewin. Digwyddai un o aelwydydd y fro fod yn bur llwm o fwyd un nos Sadwrn, a phoenai hynny'r tad yn fawr. Yr oedd iddo dŷaid o blant, ac yntau wedi bod am wythnos heb ennill yr un geiniog. Wedi iddo fethu â chael ymwared o ddim cyfeiriad, penderfynodd dorri i gae Tyn-y-llan i geisio meipen i'w rhoddi yn y crochan potes at ginio dydd Sul. Gwaith anodd iddo oedd cael ei ddwy goes dros y gwrych i'r cae, a gwaeth na'r cyfan, yr oedd buarth Tyn-y-llan am y clawdd. Ar amrantiad gwelodd feipen ddymunol ei golwg, a phan oedd ar y gwaith o afaelyd ynddi clywodd lais John Evans yn galw am rywbeth neu'i gilydd, a dychrynodd gymaint nes di-ffrwythodd ei holl gorff, fel na allai yn ei fyw na thynnu'r feipen o'r pridd na'i gollwng o'i law, a dyna lle y bu drwy'r nos yn ei grwmach a'i afael yn dynn yn y feipen. A bu felly yng ngŵydd y bobl a basiai i'r eglwys gerllaw, nes dyfod John Evans i'w ollwng yn rhydd o'i gaethiwed. Gorchwyl â chryn ystŵr ynglŷn ag ef oedd cychwyn y fedel o Lanegryn am Sir Amwythig. Byddai hiraeth ar y HANES PLWYF LLANEGRYN 195 mamau a'r plant, a disgwyl mawr am i'r fedel ddychwelyd, a llawenydd mwyaf y plant fyddai derbyn eu rhan o'r afalau melys a ddygai'r tadau adref yn eu gwaledau o Sir Amwythig. Digwyddodd un tro i un o wŷr y fedel ddychwelyd adref heb afalau yn ei waled, ond ni feiddiai groesi dros hiniog drws ei gartref heb afalau i'w rhannu i'r plant, a meddyliodd am berllan gyfleus a oedd yn enwog am ei hafalau. Yn hwyr nos Sadwrn cyn cyrraedd adref aeth am y berllan, a phrysur-odd lenwi ei waled â'r afalau. A cherddodd tuag adref yn ysgafndroed a llawen ei fron oherwydd iddo lwyddo gyda'i ysbail. Cadwai perchennog y berllan ei lygaid yn graff ar ei afalau, a deallodd fod lleidr wedi dringo dros y muriau. Aeth yn gyflym ei gamau tua Thyn-y-llan, a deallwyd ei neges. Aeth sôn drwy'r fro ar amrantiad fod achos yr afalau yn nwylo John Evans. Dychrynodd y medelwr euog gymaint fel y rhedodd â'r cyfan oedd yng ngweddill o'r afalau yn ôl i'w perchennog dialgar. Trigiannai clochydd Llanegryn ar un adeg mewn bwthyn ar fin y ffordd a arweiniai o'r eglwys am y pentref. Bu rhyw-un yn ddigon beiddgar i ddwyn ei het silc orau o'r eglwys ar un o'r prif wyliau. Aeth yntau â'i anadl yn ei ddwrn at John Evans i'w hysbysu am y weithred gywilyddus. Cyfarwydd-wyd ef ganddo i aros ar ben carreg y drws ar yr adeg ar adeg, a dywedwyd wrtho y byddai i'r gŵr a ladrataodd ei het silc basio heibio â'r het am ei ben, ac am iddo ei hawlio yn ôl yn y fan a'r lle y'i cafodd. Safodd yntau ar hiniog y drws ar yr adeg benodedig yn welw ei wedd ac yn grynedig drosto, a dyma'r gŵr yn dyfod heibio'r gongl yn dalog anghyffredin â'r het silc am ei ben. Cyffrôdd y clochydd druan gymaint nes rhuthro ohono i mewn i'r tŷ o'r golwg, ac ni soniodd air byth mwy am yr het silc. Digwyddiad a roddodd friw i ysbryd bonheddig John Evans oedd direidi rhyfygus Jac William y Llwyn, ei ddisgybl gwychaf yn holl hanes yr ysgol. Cyfaill mwyaf mynwesol yr hen athro oedd Jac, ac nid anadlodd bachgen mwyneiddiach nag ef erioed. Meddai Jac y llaw gywreiniaf yn y byd, ac yr oedd yn ddihafal fel ysgrifennwr. Gallai efelychu pob math o 196 HANES PLWYF LLANEGRYN ffigurau a llythrennau. Arferodd Jac ei fedr a'i ddawn i dwyllo'r Llywodraeth drwy newid gwerth arian papur, nodau ariandy, i'w gyfoethogi ef ei hun. Achosodd cwymp Jac loes i ysbryd diwylliedig ac urddasol Llanegryn, ond nid i neb yn fwy na'i hen athro gwiw. Yr oedd ar Jac ei hun fwy o ofn ysbryd pur a hynaws ei hen athro na holl rwysg a nerth gwŷr y gyfraith. Byddai meddwl am wyneb siomedig ei athro annwyl yn ei wasgu i'r ddaear; a gormod gorchwyl gan Jac fu ymddangos yn Llanegryn byth wedyn. Credai John Evans yn nhraddodiadau gorau diwylliant Cymru. Hyfforddai ei blant yn llên ei genedl ar ei aelwyd ei hun, dysgai hwynt i ganu a barddoni hyd yn oed o'u plentyn-dod. Seiliodd eu cymeriad ar ddiwylliant Cymreig. Carodd ei ysgol yn angerddol, ac ymlusgodd iddi hyd ei ddyddiau olaf. Cadwodd ddiwylliant ac addysg Llanegryn ar lefel uchel am 47 o flynyddoedd, a bu ei ddylanwad yn rhan o fywyd ei ardal am ddegau o flynyddoedd wedi dydd ei arwyl. Gorffennodd ei yrfa ar yr 21 o Chwefror, 1845, yn 74 mlwydd oed. Claddwyd ef ym mynwent Llanegryn. Saif ei garreg fedd ar ochr y mur yng nghongl uchaf y fynwent. Braint yw cael talu'r deyrnged hon i'w enw da. CATHERINE HUGHES. Tynnodd Catherine Hughes lawer o sylw yn ei dydd. Merch oedd i Thomas Jones, athro ysgol Llanegryn, a churad Tal-y-llyn, Meirion. Ganed hi yn y flwyddyn 1732, a hanai o deulu awengar Rhys Jones o'r Blaenau. Rhoddodd Thomas Jones yr addysg orau i'w blant; aeth dau o'i feibion yn offeiriaid, un yn apothecari i deulu Sior III, a'r pedwerydd i'r fasnach win. Dangosodd Catherine yn gynnar yn ei hieuenctid ei bod yn meddu ar ddawn i ragori mewn ieithoedd a llenydd-iaeth glasurol. Ysgrifennai ei llythyrau mewn rhyddiaith a barddoniaeth a nodweddid gan deilyngdod uchel fel llen-yddiaeth bur. Priododd â Rice Hughes, cyfreithiwr adnabyddus ar gyffiniau Meirion a Maldwyn. Bu ei phriod farw cyn iddi hanner magu ei phlant. Amaethai Cemaesbychan, a llwydd- HANES PLWYF LLANEGRYN 197 odd i fagu ei phlant mewn anrhydedd. Un ohonynt oedd y Parch. Robert Hughes a fu'n rheithor Dolgellau. Cyfrifid hi yn un o wragedd gorau Cymru yn ei dydd, a meddai ar gyfeillion ymhlith arweinwyr amlycaf ein cenedl. Colledus ydym fel cenedl am i'w gweithiau fynd ar goll. Bu farw yn 1813 yn 81 mlwydd oed. Gweler Enwogion Cymru am ei hanes. Dr. ARTHUR JONES, BANGOR. Bu tad Dr. Arthur Jones yn felinydd yn Felin-fach, Llanegryn, a dywedir iddo symud o'r ardal pan nad oedd Dr. Jones yn ddim ond baban ychydig wythnosau o oed. Yr oedd hwn yn draddodiad cryf ymhlith ein hen famau. EDWARD KENRICK. Galwyd ar Edward Kenrick i lenwi'r bwlch a wnaed gan farwolaeth Hugh Owen a'i fab. Hanoedd Edward Kenrick o Wrecsam; mab hynaf oedd o bump o feibion i Samuel Kenrick, y Fawnog. Priododd â Susannah, merch hynaf Hugh Owen, ac aeres Bronclydwr. Dywaid W. W. E. Wynne fod pedair merch Hugh Owen yn gydetifeddion. Beth bynnag am hynny, Susannah a drigiannai ym Mronclydwr. Urddwyd Edward Kenrick yn Wrecsam, 17 Awst, 1702, gan y Parchn. James Owen a Matthew Henry. Nid oes gennym le i gasglu bod maes bugeilio Edward Kenrick yn ddim helaethach na Bronclydwr, Dolgellau, Llanuwchllyn a'r Bala. Oddeutu'r Bala y gwelodd ef y maes mwyaf gobeithiol iddo fwrw ei draul a'i ddiwydrwydd arno. Derbyniai £20 y flwyddyn o'r Gronfa Gynulleidfaol. Bu ganddo law yng nghychwyn ysgol Dr. Williams yn y Bala a Llanuwchllyn. Yn yr un flwyddyn ag y symudwyd ysgol Dr. Williams i Lanuwchllyn y bu yntau farw ym Mron-clydwr, Mai 1741. Gorwedd ei lwch ym mynwent Llanegryn heb gymaint â charreg syml i gofio amdano. 198 HANES PLWYF LLANEGRYN Eos LLECHID. Un adeg bu mam Eos Llechid yn forwyn gyda Ficer Llanegryn. Syrthiodd i drwbl gydag un o lanciau'r plwyf, gŵr ieuanc o'r enw David Humphreys. Aeth hithau adref i'w hen ardal, Llanllechid, lle y ganwyd ac y magwyd y cerddor a'r offeiriad adnabyddus, Eos Llechid. Y DEON THOMAS LLOYD, BANGOR. Un o wehelyth Gwyddfryniau oedd Dr. Thomas Lloyd, Deon Bangor, a mab i Thomas Lloyd, Gwyddfryniau. Bu iddo ddau o frodyr, Griffith Lloyd, Brynadda, a Lewis Lloyd, cyllidwr yng Nghaergybi. Cyfeiria Lewys Morris at Lewis Lloyd yn un o'i lythyrau. Addysgwyd Thomas Lloyd yn Ysgol Rhuthun a Choleg y Drindod, Caergrawnt; graddiodd yn B.A., 1730, M.A., 1734, D.D., 1754. Bu'n gurad yn Nolgellau am oddeutu deng mlynedd. Apwyntiwyd ef yn ficer Bangor a Phentir, Ebrill 12, 1740. Wedi hyn bu ei apwyntiadau yn fynych a phwysig. Rheithor Llanddeiniolen, 9, Gorffennaf 1744. Prifgantor (Precentor) 18, Awst yr un flwyddyn. Canghellor Eglwys Gadeiriol, Bangor, 16, Ebrill 1748. Dewiswyd ef yn Ddeon Bangor, 19, Medi 1753. Rhoddodd ef i fyny ficeriaeth Bangor, a derbyniodd reithoriaeth Llanbeulan, Môn, 12, Rhagfyr 1753; ac yn ddiwethaf derbyniodd reithoriaeth Llanllechid, 17, Rhagfyr 1762. Rhoddodd Landdeiniolen o'i ddwylo yn 1763. A phan fu ef farw 21, Hydref 1794, yr oedd yn Ddeon Bangor, rheithor Llanbeulan a rheithor Llan-llechid. Erys yn Llanllechid waddol o'i eiddo a elwir yn "Elusen Dr. Lloyd." Cymynroddodd y swm o £20 i'w rannu yn ôl doethineb y rheithor at wasanaeth y plwyf. Y mae nifer dda o'i bregethau ar gael mewn llawysgrif. Un o'i gurad-iaid oedd Lewis Owen mab Robert Owen ap Lewis Owen, Dolserau, Dolgellau. Bu Lewis Owen yn gurad Llan- HANES PLWYF LLANEGRYN 199 Llanllechid o 1763 hyd 1783, a gwasanaethai hefyd yn ddeiniolen. Yr oedd Lewis Owen, y chweched genhedlaeth o Lewis Owen y Barwn; a'r drydedd genhedlaeth o Robert Vaughan, yr hynafiaethydd o Hengwrt. Trigiannai ar ddiwedd ei oes yn Waun-fach, Llanegryn. JOHN LLWYD. Gofynnai am gael ei alw'n John Llwyd, a bu'n ei arddel ei hun fel Ioan Llwyd. Ei enw'n llawn ar goler bres Pluto, ei hoffgi, oedd "John Llwyd, Maelierydd, Llanegryn." Ei rieni oedd John Lloyd, etifedd y Gwyddfryniau, a Jane Lloyd, ferch Dafydd Jones, y Crynllwyn. Yr oedd ei fam yn chwaer i dad y Parch. Owen Jones, y Gelli, Sir Drefaldwyn. Dywedir mai yn Rhydcryw y ganed John Llwyd, yn 1796. Rhoddodd ei dad y gorau i amaethu, ac aeth yn Inland Revenue Officer. Prentisiwyd ef yn siopwr yn nhref Rhuthun, a mwy na thebyg mai yn nhref Rhuthun y cartrefai ei rieni ar y pryd, oherwydd cawn fod gŵr o'r enw John Lloyd yn Excise Officer yn y dref honno ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif, ac y mae gennym brofion ei fod yn cymryd ddiddordeb helaeth ym mywyd Llanegryn. Wedi gorffen tymor ei brentisiaeth yn Rhuthun, symudodd i dref Aberystwyth. Ond symud oedd yng ngwaed John Llwyd, ac ni bu'n hir yn y dref ar lan y môr yng Ngheredigion. Aeth oddi yno am Lundain pan oedd Dr. William Owen Pughe mewn cryn fri (a hanoedd yntau o Ddyffryn Dysynni), a chafodd gartref i'w anian Gymreig ynghanol llenorion y Brifddinas. Bu ymlyniad cryf a chynhesol rhwng y ddau Gymro o fro Dysynni. Denodd Dr. W. O. Pughe ei fryd yn lân, a bu ei ddylanwad yn fawr arno ar hyd ei oes. Cymerodd ran helaeth ac amlwg yng ngweithrediadau'r Cymmrodorion, a daeth yn llenor Cymraeg da. Bwriadodd unwaith ym<noinclude><references/></noinclude> gr8xoh1homk3is5p052mcglhuy3h8sz 104 82861 161790 2026-03-31T01:34:08Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161790 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Llanllechid o 1763 hyd 1783, a gwasanaethai hefyd yn ddeiniolen. Yr oedd Lewis Owen, y chweched genhedlaeth o Lewis Owen y Barwn; a'r drydedd genhedlaeth o Robert Vaughan, yr hynafiaethydd o Hengwrt. Trigiannai ar ddiwedd ei oes yn Waun-fach, Llanegryn. {{c|JOHN LLWYD.}} Gofynnai am gael ei alw'n John Llwyd, a bu'n ei arddel ei hun fel Ioan Llwyd. Ei enw'n llawn ar goler bres Pluto, ei hoffgi, oedd "John Llwyd, Maelierydd, Llanegryn." Ei rieni oedd John Lloyd, etifedd y Gwyddfryniau, a Jane Lloyd, ferch Dafydd Jones, y Crynllwyn. Yr oedd ei fam yn chwaer i dad y Parch. Owen Jones, y Gelli, Sir Drefaldwyn. Dywedir mai yn Rhydcryw y ganed John Llwyd, yn 1796. Rhoddodd ei dad y gorau i amaethu, ac aeth yn ''Inland Revenue Officer''. Prentisiwyd ef yn siopwr yn nhref Rhuthun, a mwy na thebyg mai yn nhref Rhuthun y cartrefai ei rieni ar y pryd, oherwydd cawn fod gŵr o'r enw John Lloyd yn ''Excise Officer'' yn y dref honno ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif, ac y mae gennym brofion ei fod yn cymryd ddiddordeb helaeth ym mywyd Llanegryn. Wedi gorffen tymor ei brentisiaeth yn Rhuthun, symudodd i dref Aberystwyth. Ond symud oedd yng ngwaed John Llwyd, ac ni bu'n hir yn y dref ar lan y môr yng Ngheredigion. Aeth oddi yno am Lundain pan oedd Dr. William Owen Pughe mewn cryn fri (a hanoedd yntau o Ddyffryn Dysynni), a chafodd gartref i'w anian Gymreig ynghanol llenorion y Brifddinas. Bu ymlyniad cryf a chynhesol rhwng y ddau Gymro o fro Dysynni. Denodd Dr. W. O. Pughe ei fryd yn lân, a bu ei ddylanwad yn fawr arno ar hyd ei oes. Cymerodd ran helaeth ac amlwg yng ngweithrediadau'r Cymmrodorion, a daeth yn llenor Cymraeg da. Bwriadodd unwaith ymgyflwyno'n llwyr i ysgrifennu a chyhoeddi llyfrau. Daeth i gyffyrddiad â rhai o brif arweinwyr Cymru tra bu'n aros yn Llundain, a thrwy'r cyfan daeth i feddu ar ddiwylliant eang, ac ar bersonoliaeth gref. Gallai lenwi pob swydd a safle<noinclude><references/></noinclude> 8r39fjjkye03spucuehvpz6otf0ag3c 104 82862 161791 2026-03-31T01:45:15Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161791 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|EOSLLECHID.}} Un adeg bu mam Eos Llechid yn forwyn gyda Ficer Llanegryn. Syrthiodd i drwbl gydag un o lanciau'r plwyf, gŵr ieuanc o'r enw David Humphreys. Aeth hithau adref i'w hen ardal, Llanllechid, lle y ganwyd ac y magwyd y cerddor a'r offeiriad adnabyddus, Eos Llechid. {{c|Y DEON THOMAS LLOYD, BANGOR.}} Un o wehelyth Gwyddfryniau oedd Dr. Thomas Lloyd, Deon Bangor, a mab i Thomas Lloyd, Gwyddfryniau. Bu iddo ddau o frodyr, Griffith Lloyd, Brynadda, a Lewis Lloyd, cyllidwr yng Nghaergybi. Cyfeiria Lewys Morris at Lewis Lloyd yn un o'i lythyrau. Addysgwyd Thomas Lloyd yn Ysgol Rhuthun a Choleg y Drindod, Caergrawnt; graddiodd yn B.A., 1730, M.A., 1734, D.D., 1754. Bu'n gurad yn Nolgellau am oddeutu deng mlynedd. Apwyntiwyd ef yn ficer Bangor a Phentir, Ebrill 12, 1740. Wedi hyn bu ei apwyntiadau yn fynych a phwysig. Rheithor Llanddeiniolen, 9, Gorffennaf 1744. Prifgantor (Precentor) 18, Awst yr un flwyddyn. Canghellor Eglwys Gadeiriol, Bangor, 16, Ebrill 1748. Dewiswyd ef yn Ddeon Bangor, 19, Medi 1753. Rhoddodd ef i fyny ficeriaeth Bangor, a derbyniodd reithoriaeth Llanbeulan, Môn, 12, Rhagfyr 1753; ac yn ddiwethaf derbyniodd reithoriaeth Llanllechid, 17, Rhagfyr 1762. Rhoddodd Landdeiniolen o'i ddwylo yn 1763. A phan fu ef farw 21, Hydref 1794, yr oedd yn Ddeon Bangor, rheithor Llanbeulan a rheithor Llanllechid. Erys yn Llanllechid waddol o'i eiddo a elwir yn "Elusen Dr. Lloyd." Cymynroddodd y swm o £20 i'w rannu yn ôl doethineb y rheithor at wasanaeth y plwyf. Y mae nifer dda o'i bregethau ar gael mewn llawysgrif. Un o'i guradiaid oedd Lewis Owen mab Robert Owen ap Lewis Owen, Dolserau, Dolgellau. Bu Lewis Owen yn gurad<noinclude><references/></noinclude> rfd2f0qohms1244b82lqpl38ogn8i73 104 82863 161792 2026-03-31T01:53:04Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161792 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>odd i fagu ei phlant mewn anrhydedd. Un ohonynt oedd y Parch. Robert Hughes a fu'n rheithor Dolgellau. Cyfrifid hi yn un o wragedd gorau Cymru yn ei dydd, a meddai ar gyfeillion ymhlith arweinwyr amlycaf ein cenedl. Colledus ydym fel cenedl am i'w gweithiau fynd ar goll. Bu farw yn 1813 yn 81 mlwydd oed. Gweler Enwogion Cymru am ei hanes. {{c|Dr. ARTHUR JONES, BANGOR.}} Bu tad Dr. Arthur Jones yn felinydd yn Felin-fach, Llanegryn, a dywedir iddo symud o'r ardal pan nad oedd Dr. Jones yn ddim ond baban ychydig wythnosau o oed. Yr oedd hwn yn draddodiad cryf ymhlith ein hen famau. {{c|EDWARD KENRICK.}} Galwyd ar Edward Kenrick i lenwi'r bwlch a wnaed gan farwolaeth Hugh Owen a'i fab. Hanoedd Edward Kenrick o Wrecsam; mab hynaf oedd o bump o feibion i Samuel Kenrick, y Fawnog. Priododd â Susannah, merch hynaf Hugh Owen, ac aeres Bronclydwr. Dywaid W. W. E. Wynne fod pedair merch Hugh Owen yn gydetifeddion. Beth bynnag am hynny, Susannah a drigiannai ym Mronclydwr. Urddwyd Edward Kenrick yn Wrecsam, 17 Awst, 1702, gan y Parchn. James Owen a Matthew Henry. Nid oes gennym le i gasglu bod maes bugeilio Edward Kenrick yn ddim helaethach na Bronclydwr, Dolgellau, Llanuwchllyn a'r Bala. Oddeutu'r Bala y gwelodd ef y maes mwyaf gobeithiol iddo fwrw ei draul a'i ddiwydrwydd arno. Derbyniai £20 y flwyddyn o'r Gronfa Gynulleidfaol. Bu ganddo law yng nghychwyn ysgol Dr. Williams yn y Bala a Llanuwchllyn. Yn yr un flwyddyn ag y symudwyd ysgol Dr. Williams i Lanuwchllyn y bu yntau farw ym Mronclydwr, Mai 1741. Gorwedd ei lwch ym mynwent Llanegryn heb gymaint â charreg syml i gofio amdano. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> akcuahp38qmp88tr5h87q7msm071mm5 161793 161792 2026-03-31T01:53:53Z AlwynapHuw 1710 161793 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>llwyddodd i fagu ei phlant mewn anrhydedd. Un ohonynt oedd y Parch. Robert Hughes a fu'n rheithor Dolgellau. Cyfrifid hi yn un o wragedd gorau Cymru yn ei dydd, a meddai ar gyfeillion ymhlith arweinwyr amlycaf ein cenedl. Colledus ydym fel cenedl am i'w gweithiau fynd ar goll. Bu farw yn 1813 yn 81 mlwydd oed. Gweler Enwogion Cymru am ei hanes. {{c|Dr. ARTHUR JONES, BANGOR.}} Bu tad Dr. Arthur Jones yn felinydd yn Felin-fach, Llanegryn, a dywedir iddo symud o'r ardal pan nad oedd Dr. Jones yn ddim ond baban ychydig wythnosau o oed. Yr oedd hwn yn draddodiad cryf ymhlith ein hen famau. {{c|EDWARD KENRICK.}} Galwyd ar Edward Kenrick i lenwi'r bwlch a wnaed gan farwolaeth Hugh Owen a'i fab. Hanoedd Edward Kenrick o Wrecsam; mab hynaf oedd o bump o feibion i Samuel Kenrick, y Fawnog. Priododd â Susannah, merch hynaf Hugh Owen, ac aeres Bronclydwr. Dywaid W. W. E. Wynne fod pedair merch Hugh Owen yn gydetifeddion. Beth bynnag am hynny, Susannah a drigiannai ym Mronclydwr. Urddwyd Edward Kenrick yn Wrecsam, 17 Awst, 1702, gan y Parchn. James Owen a Matthew Henry. Nid oes gennym le i gasglu bod maes bugeilio Edward Kenrick yn ddim helaethach na Bronclydwr, Dolgellau, Llanuwchllyn a'r Bala. Oddeutu'r Bala y gwelodd ef y maes mwyaf gobeithiol iddo fwrw ei draul a'i ddiwydrwydd arno. Derbyniai £20 y flwyddyn o'r Gronfa Gynulleidfaol. Bu ganddo law yng nghychwyn ysgol Dr. Williams yn y Bala a Llanuwchllyn. Yn yr un flwyddyn ag y symudwyd ysgol Dr. Williams i Lanuwchllyn y bu yntau farw ym Mronclydwr, Mai 1741. Gorwedd ei lwch ym mynwent Llanegryn heb gymaint â charreg syml i gofio amdano. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> sjuoolg253eompcig7x45ezy2n087zb 104 82864 161794 2026-03-31T01:56:33Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161794 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ffigurau a llythrennau. Arferodd Jac ei fedr a'i ddawn i dwyllo'r Llywodraeth drwy newid gwerth arian papur, nodau ariandy, i'w gyfoethogi ef ei hun. Achosodd cwymp Jac loes i ysbryd diwylliedig ac urddasol Llanegryn, ond nid i neb yn fwy na'i hen athro gwiw. Yr oedd ar Jac ei hun fwy o ofn ysbryd pur a hynaws ei hen athro na holl rwysg a nerth gwŷr y gyfraith. Byddai meddwl am wyneb siomedig ei athro annwyl yn ei wasgu i'r ddaear; a gormod gorchwyl gan Jac fu ymddangos yn Llanegryn byth wedyn. Credai John Evans yn nhraddodiadau gorau diwylliant Cymru. Hyfforddai ei blant yn llên ei genedl ar ei aelwyd ei hun, dysgai hwynt i ganu a barddoni hyd yn oed o'u plentyn-dod. Seiliodd eu cymeriad ar ddiwylliant Cymreig. Carodd ei ysgol yn angerddol, ac ymlusgodd iddi hyd ei ddyddiau olaf. Cadwodd ddiwylliant ac addysg Llanegryn ar lefel uchel am 47 o flynyddoedd, a bu ei ddylanwad yn rhan o fywyd ei ardal am ddegau o flynyddoedd wedi dydd ei arwyl. Gorffennodd ei yrfa ar yr 21 o Chwefror, 1845, yn 74 mlwydd oed. Claddwyd ef ym mynwent Llanegryn. Saif ei garreg fedd ar ochr y mur yng nghongl uchaf y fynwent. Braint yw cael talu'r deyrnged hon i'w enw da. {{c|CATHERINE HUGHES.}} Tynnodd Catherine Hughes lawer o sylw yn ei dydd. Merch oedd i Thomas Jones, athro ysgol Llanegryn, a churad Tal-y-llyn, Meirion. Ganed hi yn y flwyddyn 1732, a hanai o deulu awengar Rhys Jones o'r Blaenau. Rhoddodd Thomas Jones yr addysg orau i'w blant; aeth dau o'i feibion yn offeiriaid, un yn apothecari i deulu Sior III, a'r pedwerydd i'r fasnach win. Dangosodd Catherine yn gynnar yn ei hieuenctid ei bod yn meddu ar ddawn i ragori mewn ieithoedd a llenyddiaeth glasurol. Ysgrifennai ei llythyrau mewn rhyddiaith a barddoniaeth a nodweddid gan deilyngdod uchel fel llenyddiaeth bur. Priododd â Rice Hughes, cyfreithiwr adnabyddus ar gyffiniau Meirion a Maldwyn. Bu ei phriod farw cyn iddi hanner magu ei phlant. Amaethai Cemaesbychan, a<noinclude><references/></noinclude> 3wujv0ynd3k0148q7lsi2a67qr1uuhj 104 82865 161795 2026-03-31T02:01:57Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161795 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>mamau a'r plant, a disgwyl mawr am i'r fedel ddychwelyd, a llawenydd mwyaf y plant fyddai derbyn eu rhan o'r afalau melys a ddygai'r tadau adref yn eu gwaledau o Sir Amwythig. Digwyddodd un tro i un o wŷr y fedel ddychwelyd adref heb afalau yn ei waled, ond ni feiddiai groesi dros hiniog drws ei gartref heb afalau i'w rhannu i'r plant, a meddyliodd am berllan gyfleus a oedd yn enwog am ei hafalau. Yn hwyr nos Sadwrn cyn cyrraedd adref aeth am y berllan, a phrysurodd lenwi ei waled â'r afalau. A cherddodd tuag adref yn ysgafndroed a llawen ei fron oherwydd iddo lwyddo gyda'i ysbail. Cadwai perchennog y berllan ei lygaid yn graff ar ei afalau, a deallodd fod lleidr wedi dringo dros y muriau. Aeth yn gyflym ei gamau tua Thyn-y-llan, a deallwyd ei neges. Aeth sôn drwy'r fro ar amrantiad fod achos yr afalau yn nwylo John Evans. Dychrynodd y medelwr euog gymaint fel y rhedodd â'r cyfan oedd yng ngweddill o'r afalau yn ôl i'w perchennog dialgar. Trigiannai clochydd Llanegryn ar un adeg mewn bwthyn ar fin y ffordd a arweiniai o'r eglwys am y pentref. Bu rhywun yn ddigon beiddgar i ddwyn ei het silc orau o'r eglwys ar un o'r prif wyliau. Aeth yntau â'i anadl yn ei ddwrn at John Evans i'w hysbysu am y weithred gywilyddus. Cyfarwydd-wyd ef ganddo i aros ar ben carreg y drws ar yr adeg ar adeg, a dywedwyd wrtho y byddai i'r gŵr a ladrataodd ei het silc basio heibio â'r het am ei ben, ac am iddo ei hawlio yn ôl yn y fan a'r lle y'i cafodd. Safodd yntau ar hiniog y drws ar yr adeg benodedig yn welw ei wedd ac yn grynedig drosto, a dyma'r gŵr yn dyfod heibio'r gongl yn dalog anghyffredin â'r het silc am ei ben. Cyffrôdd y clochydd druan gymaint nes rhuthro ohono i mewn i'r tŷ o'r golwg, ac ni soniodd air byth mwy am yr het silc. Digwyddiad a roddodd friw i ysbryd bonheddig John Evans oedd direidi rhyfygus Jac William y Llwyn, ei ddisgybl gwychaf yn holl hanes yr ysgol. Cyfaill mwyaf mynwesol yr hen athro oedd Jac, ac nid anadlodd bachgen mwyneiddiach nag ef erioed. Meddai Jac y llaw gywreiniaf yn y byd, ac yr oedd yn ddihafal fel ysgrifennwr. Gallai efelychu pob math o<noinclude><references/></noinclude> g0fb4fra2v1cy8p8qvk6yih0b32k47e 104 82866 161796 2026-03-31T02:03:45Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161796 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn y plwyf ac yn Nyffryn Dysynni yn ystod y rhan gyntaf o'r ganrif ddiwethaf. Efrydai John Evans lawer ar lyfrau yn ymwneud â chyfriniaeth a sêr-ddewiniaeth. Clywsom un hynafgwr rhadlon a diwylliedig yn dweud i rai o lyfrau'r ysgolfeistr fod yn ei ddwylo ef pan oedd yn hogyn, trwy i'w gydymaith Jac Felin-fach lwyddo i'w lladrata o'r ysgol. Dengys hyn nad oedd fawr o ofn dewiniaeth John Evans ar ambell un o'i ysgolheigion. Meddyliai'r hynafgwr wedi'r cwbl fod rhywbeth anghyffredin yn llyfrau John Evans, a bu ef ar hyd ei oes yn hoff o lyfrau oedd yn ymwneud â chyfriniaeth a phersonoliaeth. Nid yw hyn ond un enghraifft o'r argraffiadau dyfnion a wnâi yr hen athro ar feddyliau ei blant. Yr oedd yr athro'n adnabod trigolion y plwyf yn well nag yr adwaenent hwy eu hunain, a bu cred y bobl yng ngallu John Evans fel gŵr "cyfarwydd" yn foddion i wella moesoldeb yr ardal. Ofnai llawer ohonynt rhag lladrata, a dweud anwiredd, oherwydd credent yn ddi-sigl y datguddiai ef y cyfan amdanynt. Daliai'r hen bobl i adrodd llawer hanesyn gyda blas am fedr a gallu'r athro fel dewin. Digwyddai un o aelwydydd y fro fod yn bur llwm o fwyd un nos Sadwrn, a phoenai hynny'r tad yn fawr. Yr oedd iddo dŷaid o blant, ac yntau wedi bod am wythnos heb ennill yr un geiniog. Wedi iddo fethu â chael ymwared o ddim cyfeiriad, penderfynodd dorri i gae Tyn-y-llan i geisio meipen i'w rhoddi yn y crochan potes at ginio dydd Sul. Gwaith anodd iddo oedd cael ei ddwy goes dros y gwrych i'r cae, a gwaeth na'r cyfan, yr oedd buarth Tyn-y-llan am y clawdd. Ar amrantiad gwelodd feipen ddymunol ei golwg, a phan oedd ar y gwaith o afaelyd ynddi clywodd lais John Evans yn galw am rywbeth neu'i gilydd, a dychrynodd gymaint nes diffrwythodd ei holl gorff, fel na allai yn ei fyw na thynnu'r feipen o'r pridd na'i gollwng o'i law, a dyna lle y bu drwy'r nos yn ei grwmach a'i afael yn dynn yn y feipen. A bu felly yng ngŵydd y bobl a basiai i'r eglwys gerllaw, nes dyfod John Evans i'w ollwng yn rhydd o'i gaethiwed. Gorchwyl â chryn ystŵr ynglŷn ag ef oedd cychwyn y fedel o Lanegryn am Sir Amwythig. Byddai hiraeth ar y<noinclude><references/></noinclude> jokcfvrgetuop6huneb834upxk9n8g6 104 82867 161797 2026-03-31T02:05:16Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161797 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Daeth yr ysgol yn nyddiau John Evans yn enwog am y cwrs a roddai ef mewn Morwriaeth, a deuai morwyr ato o bob parth o'r wlad. Yn yr adeg yma yr oedd mwy na hanner bechgyn y pentref yn forwyr; gwasanaethent ar longau bychain a hwyliai ar hyd glannau Bae Ceredigion, ac yn ymhellach na hynny, ar droeon. Yn ystod y gaeaf yr oedd llawer ohonynt yn segur oherwydd yr oedd morio'n ystod y gaeaf ar hyd y glannau yn orchwyl rhy beryglus mewn llongau hwyliau bychain, a mynychent ddosbarth John Evans ar Forwriaeth. Byddai prysurdeb mawr yn yr ysgol bob gaeaf, a ffynnodd yr arferiad yma'n hir yn yr ardal; arferai bechgyn a fu'n gwasanaethu am flynyddoedd, fynd am chwarter o ysgol ym misoedd y gaeaf. Ymgynullai'r efrydwyr oddeutu'r bwrdd mawr oedd ar ganol llawr yr ysgol, a byddai map o'u blaenau, a'r athro yn dawnsio yn ei afiaith yn egluro'r cyfan iddynt. Nodweddid y dosbarth gan asbri anghyffredin, a byddai dadlau brwd yn codi'n aml yn eu plith. Ond ni chollai'r athro ei reolaeth arno byth; yr oedd yr awenau yn ei afael bob amser. Ni feiddiai'r mwyaf beiddgar ohonynt ddiystyru ei air na'i olwg. Yr oedd iawn lywodraeth yn ddeddf bendant ganddo. Daeth rhai o'i ysgolheigion ar Forwriaeth yn berchenogion ar longau hwyliau o'u heiddynt eu hunain. Un ohonynt oedd Hywel Owen, Bach-y-sil, a oedd yn berchen dwy long hwyliau. Yr oedd un ohonynt a'i henw'n Wennol o faintioli da. Cludai lo, calch, a nwyddau eraill i Aberdysynni, hwyliai'n fynych cyn belled â Phen Caergybi. Cyfarfu Hywel Owen â'i ddiwedd torcalonnus ar lannau Ynys Fôn drwy iddo'i saethu ei hun yn ddamweiniol. Un yn hoff o'i wn oedd ef, a digwyddodd rhyw anghaffael ar ei wn un dydd, a chafwyd ef wrtho'i hun yn gelain ar fwrdd ei hoff long, heb neb i adrodd pa fodd y digwyddodd y trychineb. Aeth y gred drwy'r wlad fod John Evans yn gyfarwydd yn nirgelion dewiniaeth. Y mae'n berffaith wybyddus iddo ef ei hun achlesu'r gyfryw grediniaeth, a chaniatodd i'r bobl gredu ei fod yn ŵr "cyfarwydd," ac yn ddehonglwr cyfrinion ynglŷn â bywyd pobl y fro. Ffynnai pob math o ofergoeliaeth<noinclude><references/></noinclude> cytpargswwu9c0kplp3m7nzqcsftyq3 104 82868 161798 2026-03-31T02:08:19Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161798 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Napoleon. Daeth John Evans i Lanegryn yn ddyn ieuanc 27 mlwydd oed. Gwasanaethodd am flynyddoedd fel is-athro yn yr ysgol cyn ei apwyntio yn brifathro. Ymbriododd John Evans â Rebecca, merch William ac Ernol Vincent, 9, Chwefror 1805, yn eglwys Llanegryn; a chartrefodd y ddeuddyn ieuanc yn Nhyn-y-llan, a bu eu haelwyd yn ganolfan diwylliant yn yr ardal am ddeugain mlynedd. Yr oedd aelwyd Tyn-y-llan yn goleg i'r gwŷr a garai ddysg a gwybodaeth. Ni wyddom pa gynllun a feddai John Owen o gario ymlaen waith yr ysgol yn ystod yr amser y bu John Evans yn is—athro iddo. Y mae gennym le cryf i gredu y dysgid yr iaith Gymraeg yn yr ysgol yn y cyfnod hwnnw. Ceir hanes am ysgolheigion o ysgol ramadegol Llanegryn yn cynorthwyo Lewis William, Llanfachreth, i hyfforddi ieuenctid Llanegryn i ddarllen Cymraeg. Dechreuodd ef sefydlu ysgol ar y Sul ac ar noson waith ym mhentref Llanegryn, cyn ei fod ef ei hun yn medru darllen Cymraeg o gwbl. Sut y cyfrifir am y ffaith fod plant ysgol ramadegol Llanegryn yn medru darllen Cymraeg cyn bod yr ysgol Sul wedi ei chychwyn yn yr ardal? Nid oes amheuaeth am fedr y plant ar y Gymraeg, a meddai rhai ohonynt ar sêl a chariad tuag ati. Cawn Edward Anwyl, un o ysgolheigion hyglod yr ysgol, yn mynd i gadw ysgol Gymraeg i Benrhyndeudraeth tua'r flwyddyn 1808. Dywedir nad oedd John Evans yn awyddus am ddosbarthiadau yn ei ysgol. Adwaenai ei blant yn drylwyr, a rhoddai sylw personol i bob un ohonynt; astudiai eu hanian a'u cyneddfau, a natur a nerth eu meddyliau. Nid yn unig astudiai holl natur y plentyn, ond hefyd nodweddion ei dylwyth. Ni cheisiai gyfrannu yr un math o addysg, nac arfer yr un dull gyda phob un o'r plant. Addysgai bob un ohonynt yn ôl ei briod dalent gynhenid ei hun. Argraffodd yn ddwfn ar bob un o'r plant am iddynt eu hadnabod eu hunain yn llwyr. Ac aeth y dull hwn o astudio personoliaeth yn gelfyddyd gain i natur rhai o'i ysgolheigion. Trodd allan o'i ysgol nifer helaeth o weinidogion Ymneilltuol; a bu nifer ohonynt yn arwain bywyd eu cyd-Cymry gartref, ac yn America hefyd. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> i8xft3gk7lrxpnwmqzc731xwdcdj7dq 104 82869 161799 2026-03-31T02:11:25Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161799 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Cynhwysa ugain o emynau, ac un englyn, a dyma'r englyn: {{center block| <poem> "Ysgol o fuddiol foddion,—y Sabboth, ::Sydd syber fendithion; :Dysgu'r iengctyd llawnfryd llon :Agwedd ddewr egwyddorion." </poem> }} {{c|JOHN EVANS, YR YSGOLFEISTR.}} Clywsom lawer o sôn am enw John Evans fel un o'r athrawon gorau a fu yn ysgol Llanegryn. Gyda'i gyfnod ef newidiodd yr ysgol ei chymeriad. Daliodd yn dynn hyd hynny at ei chymeriad fel ysgol ramadegol, a'i hamcan pennaf oedd dysgu'r ieithoedd Groeg a Lladin. Y mae'r gweithiwr olaf a gariai ei Destament Newydd Groeg i'r Ysgol Sul wedi ei gladdu dros drigain mlynedd. Ychydig o hanes John Evans sydd ar gof a chadw. Diogelwyd ei ysbryd o fewn ffiniau'r plwyf, ond esgeuluswyd cofnodi ei hanes. Brodor oedd ef o ardal Dolgellau, a dywedir bod ei dad yn swyddog Ardreth yr Incwm. Cesglir mai un o ysgolheigion Ysgol Ramadeg Amwythig ydoedd ef. Yr oedd yn ei feddiant Feibl ag enw yr ysgol honno wedi ei ysgrifennu arno. Ni chlywsom neb yn disgrifio'n fanwl pa fath ddyn oedd ef o ran pryd, gwedd, a chorff. Nodweddid ei hiliogaeth gan hoywder a gosgeiddrwydd corff, a chasglwn y meddai yntau ar gorffolaeth hyblyg a lluniaidd. Yr oedd asbri bywyd yn llenwi ei wythiennau, a rhoddai le amlwg a phwysig i hyfforddiant corff yn amser yr ysgol. Yr oedd ymarferion corff yn hen draddodiad yn hanes yr ysgol, a bu mabolgampau yn orchest y plwyf. Bu ganddo ran flaenllaw yng nghychwyn a hyfforddi Gwirfoddolwyr Cader Idris yn ystod rhyfeloedd<noinclude><references/></noinclude> eeiklj1g37m5w72672uelsyarwetsub 161800 161799 2026-03-31T02:11:43Z AlwynapHuw 1710 161800 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Cynhwysa ugain o emynau, ac un englyn, a dyma'r englyn: {{center block| <poem> "Ysgol o fuddiol foddion,—y Sabboth, ::Sydd syber fendithion; :Dysgu'r iengctyd llawnfryd llon :Agwedd ddewr egwyddorion." </poem> }} <br> {{c|JOHN EVANS, YR YSGOLFEISTR.}} Clywsom lawer o sôn am enw John Evans fel un o'r athrawon gorau a fu yn ysgol Llanegryn. Gyda'i gyfnod ef newidiodd yr ysgol ei chymeriad. Daliodd yn dynn hyd hynny at ei chymeriad fel ysgol ramadegol, a'i hamcan pennaf oedd dysgu'r ieithoedd Groeg a Lladin. Y mae'r gweithiwr olaf a gariai ei Destament Newydd Groeg i'r Ysgol Sul wedi ei gladdu dros drigain mlynedd. Ychydig o hanes John Evans sydd ar gof a chadw. Diogelwyd ei ysbryd o fewn ffiniau'r plwyf, ond esgeuluswyd cofnodi ei hanes. Brodor oedd ef o ardal Dolgellau, a dywedir bod ei dad yn swyddog Ardreth yr Incwm. Cesglir mai un o ysgolheigion Ysgol Ramadeg Amwythig ydoedd ef. Yr oedd yn ei feddiant Feibl ag enw yr ysgol honno wedi ei ysgrifennu arno. Ni chlywsom neb yn disgrifio'n fanwl pa fath ddyn oedd ef o ran pryd, gwedd, a chorff. Nodweddid ei hiliogaeth gan hoywder a gosgeiddrwydd corff, a chasglwn y meddai yntau ar gorffolaeth hyblyg a lluniaidd. Yr oedd asbri bywyd yn llenwi ei wythiennau, a rhoddai le amlwg a phwysig i hyfforddiant corff yn amser yr ysgol. Yr oedd ymarferion corff yn hen draddodiad yn hanes yr ysgol, a bu mabolgampau yn orchest y plwyf. Bu ganddo ran flaenllaw yng nghychwyn a hyfforddi Gwirfoddolwyr Cader Idris yn ystod rhyfeloedd<noinclude><references/></noinclude> al4czbo59orzq1ro8e97d6r9ywfgn2k 104 82870 161801 2026-03-31T02:20:30Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 161801 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Ond er fod sŵn dy ddwysaidd gri Yn cywir gyhoeddi tristwch, Pa rin ddysgedig is y nen All ddarllen dy ddirgelwch? Mae dofn alarnad yn dy gri Pan fyddych di'n ymdreiglo; Ti ddygi beth o'm baich i'r lan Pan 'r wyf ry wan i'w gario. Rho dy gymdeithas ymhob ton Mae nghalon yn dy garu; Ti ydwyt unig eli'm cur, A'm cysur mewn caledi. Ond pan fo'm baich ry drwm i'w ddwyn, Caf roddi'm cwyn a'm trallod, Ai anfon yn dy gôl i fan Lle na cha'r gwan ei wrthod. ::—Elin Egryn. </poem> {{Div end}} <br> {{c|LLYFR GAN ENETH DAIR AR DDEG OED.}} Cyhoeddwyd llyfryn gan eneth dair ar ddeg oed, ond nid yw enw'r awdur wrtho, ac nid oes dyddiad iddo. Anghofiwyd am y llyfr yn llwyr yn Llanegryn. Tueddwn i gredu mai gwaith Elin Egryn yw, ac os yw hynny'n gywir cyhoeddwyd ef yn 1820. Dyma'r wyneb ddalen: {{c|Ychydig<br>o<br>Hymnau<br>O Waith<br>Geneth 13 oed<br>Perthynol i<br>Ysgol Sabbathol<br>Yr Ymneulltuwyr yn Llanegryn<br>"O enau plant bychain. . . . y peraist nerth"—Salm 8, 2.<br>R. Jones, Argraffydd, Dolgellau.}} {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 7qhlblk0yz0tk4l5vu7ozg64xwi3lf1