Wicidestun cywikisource https://cy.wikisource.org/wiki/Hafan MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Arbennig Sgwrs Defnyddiwr Sgwrs Defnyddiwr Wicidestun Sgwrs Wicidestun Delwedd Sgwrs Delwedd MediaWici Sgwrs MediaWici Nodyn Sgwrs Nodyn Cymorth Sgwrs Cymorth Categori Sgwrs Categori Tudalen Sgwrs Tudalen Indecs Sgwrs Indecs TimedText TimedText talk Modiwl Sgwrs modiwl Event Event talk 106 20647 163433 161461 2026-04-18T19:51:49Z AlwynapHuw 1710 163433 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Hunangofiant Rhys Lewis, Gweinidog Bethel |Author=Daniel Owen |Publisher=Hughes a'i Fab, Wrecsam |Year=1885 |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Remarks=Trawsysgrifiasd ar gael<br> [https://books.google.co.uk/books?id=MtQNAAAAQAAJ&newbks=1&newbks_redir=0&pg=PA241&focus=viewport&output=text#c_top ar Google Books] }} [[Categori:PD-old]] [[Categori:Tudalen Indecs]] [[Categori:Hunangofiant Rhys Lewis, Gweinidog Bethel]] [[Categori:Daniel Owen]] [[Categori:Nofelau]] [[Categori:Trawsysgrifiad ar Google Books]] 0ghqcg86ffm4p1h0174u7fljrjn1g3e 104 83705 163213 163202 2026-04-18T12:39:22Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163213 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>wedi teimlo ei draed dano," yr hyn oedd yn ddywediad o'i heiddo pan fyddai pregethwr wedi cael hwyl. Am chwech o'r gloch yr hwyr hwnw cafodd W. Hughes odfa lewyrchus drachefn; ac y mae fy nghofnodion yn dangos fel y canlyn: —Testyn—"Deuwch ataf fi bawb a'r y sydd yn flinderog ac yn llwythog, a mi a esmwythâf arnoch, &c." Penau: ''I. Y gwrthddrychau a nodir—rhai blinderog a llwythog. II. Y dyletswydd a gymhellir—"Deuwch ataf fi." III. Yr addewid werthfawr i'r rhai sydd yn ufuddhau—"Mi a esmwythâf arnoch."'' Nid wyf yn cofio dim yn neillduol am y bregeth. Yn y seiat ar ol yr odfa, gofynodd Abel Hughes fel yr arferai, "Oes yma rywun ''wedi aros o'r newydd''?" a synwn sut yr oedd efe yn gofyn y fath gwestiwn, ac yntau ar yr un pryd yn edrych ar ddau oedd wedi aros o'r newydd. John Llwyd (yr hwn a elwid gan Wil Bryan "yr hen grafwr") a ddywedodd yr hyn yr oedd pawb yn ei wybod, sef fod Thomas a Barbara Bartley wedi aros. "Ho! cewch i siarad gair â nhw, William Hughes," ebe Abel wrth y pregethwr; ac ychwanegodd, "Rhaid i chwi beidio dysgwyl llawer oddiwrthynt; dydy nhw ddim wedi gwrando rhyw lawer;" ac eisteddodd i lawr wrth ochr y pregethwr gan sibrwd yn ei glust, fel y tybiwn i, hyny o wybodaeth a allai mewn hanner mynyd am y dychweledigion. Ar ol ychydig o gyndynrwydd, cododd y pregethwr ar ei draed, rhoddodd ei ddwylaw ar ei gefn o dan labedi ei gob, a cherddodd megys yn anewyllysgar tuag at Thomas a Barbara; ac hyd y gallaf gofio, rhywbeth yn debyg i hyn oedd yr ymddyddan:— Ebe'r pregethwr, "Wel, Thomas Bartley, dydw i yn gwybod dim am danoch chi, ac hwyrach y deudwch chi yn rhydd dipyn o'ch hanes," "Gwna', yn eno dyn," ebe Thomas. "Pobol dlodion oedd y nhad a mam, a fi oedd yr ienga o dri o blant. Yr ydan ni gyd wedi marw erbyn hyn heblaw fi; a dydw i ddim yn gwybod fod gen i neb yn perthyn i mi ond un cefnder sydd i lawr yn Lloeger, os ydi o'n fyw. Rhyw deulu darfod—". "'Doeddwn i ddim yn meddwl i chi ddeyd hanes eich teulu," ebe'r pregethwr, "eisieu gwybod yr oeddwn i dipyn o'ch profiad. Beth wnaeth i chi a'ch gwraig aros yma heno?" "O! begio'ch pârdwn," ebe Thomas. Wel, mi ddeyda i chi.<noinclude></noinclude> 0afxowgq0iklq4mer52bbc7an4pw4x5 104 83706 163214 163060 2026-04-18T12:40:35Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163214 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Mae Barbara a mine, y snose diwaetha ma, wedi bod yn meddwl gryn blwc am ddwad atoch chii'r seiat; a mi roedd Mary Lewis yn deyd fod yn hen bryd i ni, ac na wnaen ni byth ddim byd gwell; ac wrth ych clywed chi yn crefu mor daer arnon ni heddyw bore i droi i'r amddiffynfa, mi ddaru ni'n dau benderfynu aros heno, achos mi wydden o'r goreu mai aton ni 'roeddach chi yn cyfeirio." Rhoddodd Barbara nod o gydsyniad. "Chwi wnaethoch yn dda," ebe'r pregethwr, "ac nid ydwyf yn ammheu nad ydyw y cyfeillion yma oll yn llawen iawn eich gweled. Mae'n debyg eich bod yn gweled eich hun yn bechadur mawr, Thomas Bartley?" "Wel, mi ddeyda hyn, ddaru i mi rioed ddal dig at neb, mae Barbara yn gwbod, ac yr ydw i bob amser wedi trïo byw yn onest," ebe Thomas, "Mae yn dda genyf glywed hyny, nid pawb all ddyweyd felly," ebe Mr. Hughes; ac ychwanegodd, "Ond y mae pawb o honom yn bechaduriaid, mi wyddoch, Thomas Bartley." "Ydan, ydan," ebe Thomas, "does dim llawer o gamp ar neb o honom ni; ond mi fydda i'n meddwl fod rhai gwaeth na'u gilydd." "A fedrwch chwi ddarllen, Thomas Bartley?" gofynai y pregethwr. "Mae gen i grap ar y llythrene a dim chwaneg; ond mi fydda yn ffond anwedd o glywed rhai yn darllen," ebe Thomas. "Colled fawr ydyw bod heb fedru darllen ac y mae hi wedi mynd yn lled hwyr ar y dydd arnoch i chi feddwl dysgu," ebe Mr. Hughes. "Mi wn na ddysga i byth, achos does dim byd yn gwic yna i, most y piti," ebe Thomas. "Trwy nad ydach chi wedi gwrando llawer, a'ch bod heb fedru darllen, fe ddylech, Thomas Bartley, roddi dwbl ddiwydrwydd i ddyfod i'r moddion o hyn allan," ebe Mr. Hughes. "Os byddwn ni byw," ebe Tnomas, "mae Barbara a minne wedi penderfynu dilyn y moddion yn solet, achos mae'r amser yn pasio yn ffeindiach o lawer na bod yn pendwmpian gartre. A deyd y gwir i chi, Mr. Hughes, yr ydan ni yn cael pleser mawr yn y capel; a bydasem ni yn gwybod hyny yn gynt, mi fasen wedi dwad yma er's<noinclude></noinclude> 4vu2wrq81j0gtxyfiltp7fu9k926xuu 104 83707 163215 163061 2026-04-18T12:41:57Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163215 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>blynyddoedd; ond ofynodd neb erioed i ni nes i Mary Lewis just y'n fforsio ni i ddwad." Beth sydd yn fforddio i chwi y fath bleser yn y capel, Thomas Bartley?" gofynodd y pregethwr. "Wel, yn wir fedra i ddim deyd wrthoch ch'i ond y mae Barbara a minne yn teimlo yn llawer iawn mwy bethma er's pan ydan ni yn dwad i'r capel." "Da iawn," ebe'r pregethwr; "ond beth ydach yn feddwl o'r amddiffynfa yr oeddwn yn ceisio deyd tipyn arni bore heddyw?" "Wel," ebe Thomas, "roeddwn i yn meddwl bod chi yn deyd yn glên iawn am dani, ond ddaru mi ddim catchio'n gysact sut yr oeddach chi'n deyd; ond yr oedd Mary Lewis yn sponio i ni wrth fynd adre mai Iesu Grist yn marw droston ni ydi'r amddiffynfa, a mai myddiried yno fo am ein bywyd ydi troi i'r amddiffynfa, ac felly roeddwn inne'n meddwl bydaswn yn gallu deyd y meddwl." "Pwy bynag ydyw y Mary Lewis yma, mae hi yn lled agos i'w lle ar y pen yna," ebe'r pregethwr. "Ydi, mi gwranta hi, un arw iawn ydi Mary, yn siwr i chi, Mr. Hughes," ebe Thomas. Yr oedd yn amlwg er ys meityn, fel y clywais fy mam yn dyweyd, nad oedd Mr. William Hughes yn deall ei gwsmer; ac wedi aros eiliad neu ddau gwnaeth un cais arall i gael Thomas i ryw bwynt, ac ebe fe,— {{nop}}<noinclude></noinclude> tacjjmohohu79q60qq8vj5adxt4zexv 104 83708 163216 163062 2026-04-18T12:43:07Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163216 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>"Thomas Bartley, wnewch chwi ddyweyd wrtha i, beth oedd y galw am i Iesu Grist farw trosom?" "Wel, can belled ag yr ydw i yn dâllt," ebe Thomas," "doedd dim ar affeth hon y ddaear yn galw am iddo farw droston ni on . . . fod o'i hun yn leicio gneyd hyny." "Wel, onid oedd rhywbeth ynom ni yn galw am iddo farw, Thomas Bartley?" ebe Mr. Hughes. "Dim ''at all'', yn ol y meddwl i," ebe Thomas. "Hwyrach y mo i'n ''misio''; ond mi fydda i yn meddwl na ddaru neb ddychmygu iddo fo farw droston ni, a bod o wedi cymyd pawb ''bei sypreis'', fel y byddan nhw yn deyd." Ymddangosai Mr. W. Hughes drachefn fel pe buasai wedi ei daflu oddiar ei ''saddle,'' a thrôdd at Barbara, ac ebe fe, Q "Wel, Barbara Bartley, fedrwch chwi ddarllen?" "Crap ar y llythrene, run fath a Thomas," ebe Barbara. "Wel, dywedwch air o'ch teimlad," ebe Mr. Hughes. "Run fath a Thomas yn union," ebe Barbara. Cerddodd William Hughes yn ol i'r sêt fawr; ac ebe fe, "Abel Hughes, rydach chwi yn adnabod y cyfeillion yma yn well na mi." Cododd Abel ar ei draed; ac er nad oeddwn ond hogyn gwyddwn os gallai rhywun gael allan a oedd marworyn o'r tân Dwyfol wedi disgyn i enaid Thomas a Barbara mai Abel oedd yr un hwnw; oblegid ni welais ei gyffelyb, yr wyf yn meddwl, am adnabod calon dyn, gan nad pa gymeriad oedd yn ei chario. Ebe fe, a'i lais yn crynu gan deimlad. "Fy hen gym'dogion, does dim eisieu i mi ddyweyd wrthoch chi fod fy nghalon yn llawenhâu eich gweled yn gwneyd osgo i droi i'r amddiffynfa y clywsom ni am dani mor felus bore heddyw. Yr ydw i yn gobeithio, ac yn credu o ran hyny, fod eich amcan yn eithaf cywir wrth aros yma heno. Yr wyf fi, gyfeillion," ebe fe gan droi at yr eglwys "yn teimlo fy mod wedi cael cerydd trwm yma heno; a hyderaf ein bod oll yn teimlo felly, pan ddywedodd Thomas Bartley na ofynodd neb erioed ond Mary Lewis iddo ef a'i wraig ddyfod i foddion gras. Gadewch i ni gywilyddio ac edifarhâu. Wel Thomas Bartley, mi geisiaf siarad â chwi fel y deallwch chwi fi. Ydach chi yn ffeindio rhyw altreth yn eich teimlad a'ch meddwl y dyddiau hyn, rhagor oeddech chi, dywedwn, dri mis yn ol ?" "Altreth mawr yn siŵr i chi, Abel Hughes," ebe Thomas. "Wel, deydwch yn eich ffordd eich hun beth ydyw," ebe Abel. " Welsoch chi rioed fy salach i am ddeyd rhywbeth, Abel Hughes; ond cyn i mi ddechre dwad i'r capel, fydde Barbara na mine byth yn meddwl dim ar affeth hon y ddaear am y'n diwedd; ond yrwan 'does yr un diwrnod yn mynd dros y'n pene ni nad ydan ni yn sôn am hyny. Mi fydda yn meddwl llawer sut y bydd hi arnon ni ar ol myn'd oddiyma—a gaiff Barbara a fine fod hefo'n gilydd, ac a fyddwn ni yn gyfforddus." "Purion, Thomas," ebe Abel. "Beth ydach chi yn ei feddwl fydd raid i chi ei gael i'ch gneyd yn gyfforddus yma ac ar ol myn'd oddiyma?" {{nop}}<noinclude></noinclude> le6hxf3eiupe3llsw6gu0ffnsp58w3u 104 83709 163217 163063 2026-04-18T12:44:02Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163217 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>"Wel," ebe Thomas, "fedra i ddim deyd wrthoch chi yn gysact; ond mi fydda yn meddwl mai myddiried yn Nghrist, fel 'roedd Mary Lewis yn deyd." "Peidiwch a newid eich meddwl ar hyny, Thomas bach," ebe Abel; "mi fyddwch chi a minnau a phawb o honom ni yn ddigon diogel ond ymddiried ynddo Ef. Mae genych fachgen, Thomas, wedi myn'd ato, 'does dim ammheuaeth. Yr oedd Seth, er diniweitied oedd, wedi adnabod y Gŵr; ac nis gallaf ddymuno dim gwell i chi'ch dau, ac i mi fy hun, na'n bod ni yn gallu de'yd mor groew ag y dywedai Seth i ba le yr oedd yn myned." Nid cynt y soniodd Abel am Seth nag y dechreuodd dagrau mawrion syrthio i lawr gruddiau Thomas, ac attaliwyd ei barabl yn hollol—nid oedd yn bosibl cael gair arall o'i enau. Barbara hithau a wlychai ei ffedog ''check'' gyda'r un gwlybwr. Yr oedd Abel Hughes yn ddyn ''stern'', ond meddai galon fawr; a phan wylai ef, yr oedd ei ddagrau, fel y diweddar-wlaw, yn effeithio ar bobpeth o'i gwmpas oddieithr y creigiau, fel y gwnaethant y tro hwn, oblegid gorchfygwyd ef yn lân. Yn y man adfeddiannodd ei hun; a gofynodd arwydd derbyniad i Thomas a Barbara Bartley; ond cyn i neb gael amser i godi eu dwylaw, gofynodd John Llwyd, " A oedd Thomas Bartley yn ddirwestwr?" ("Gwrando di ar yr hen grafwr," ebe Wil Bryan yn ddystaw yn fy nghlust.) Pa fodd bynag, ni chymerodd Abel arno glywed gofyniad John Llwyd, a rhoddwyd yr arwydd. Eisteddwn yn ymyl y sêt fawr. Ar ol i'r pregethwr ddiweddu y seiat, gwelwn Thomas Bartley yn dyfod at Abel; a chan ddodi ei law yn ei boced ebe fe, "Abel Hughes, a oes ene riw ''entrance'' i'w dalu heno?" Gwenodd Abel, a dywedodd, "Nac oes, Thomas; cewch gyfleusdra eto i roi rhywbeth ar lyfr yr eglwys." "Twbi shiwar," ebe Thomas, ac ymaith ag ef. <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|PENNOD XXII.<br>Ymweliad mwy nag un perthynas.}}}} PE gwybuaswn cyn dechre ysgrifenu fy hunangofiant y chwyddasai i'r fath faintioli, mae yn ammheus genyf a fuaswn yn ymgymeryd <section end="bbb"/><noinclude></noinclude> i1qaxbn847j751xg2q4bsot8ior851s 104 83710 163218 163064 2026-04-18T12:45:08Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163218 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>a'r gwaith o gwbl. Wele fi wedi ysgrifenu un-ar-hugain o bennodau rhai o honynt yn hurion a chulion—ac nid ydwyf eto ond megys yn rhoi min ar fy mhensil. Yr wyf wedi dyweyd cymaint o bethau ar draws ac ar hyd fel nad ydwyf yn cofio a ddarfu i mi o'r blaen fynegu yr hyn yr wyf yn ei deimlo wrth ysgrifenu pob pennod ymron, sef fod yma ryw ormod toraeth o'r "myfi" a "fy mam" a "fy mrawd," ac "ebe hi," ac "ebe fi." ac "ebe fe;" yr hyn, pe cyhoeddasid y gwaith, a fuasai yn ddiammheu yn clafeiddio y darllenydd. Ond pa help sydd genyf? Yn gymaint ag i mi ddechre ar y gwaith, nid ydwyf yn teimlo yn foddlawn iawn ei adael heb ei orphen, yn enwedig gan nad ydwyf wedi cyffwrdd â rhai o brif ddigwyddiadau fy mywyd. Waeth heb ragrithio na gwneyd arddangosiad o ledneisrwydd melfedaidd—y ffaith ydyw fod fy mrawd Bob yn arwr ymhlith gweithwyr y Caeau Cochion. Er fod ei iaith, ei fuchedd, a'i arferion yn gwbl wahanol i eiddo y mwyafrif o honynt, yr wyf yn berffaith sicr pe yr aethent i ddewis brenin o'u mysg eu hunain mai fy mrawd Bob a fuasai yr etholedig deyrn. Y mae yn ffaith gwerth sylwi arni fod dealltwriaeth, purdeb buchedd ac ymarweddiad, yn hwyr neu yn hwyrach, yn ennill edmygedd y dynion mwyaf dibris ac annuwiol. Yr oedd Bob oddiar pan oedd yn dair blwydd ar ddeg oed yn gweithio yn y Caeau Cochion, ac ni chlywodd clust regfa yn disgyn dros ei wefusau. Buan y deallwyd gan ei gydweithwyr ei fod yn ddarllenwr, ac ar adeg pryd bwyd appelid ato am newyddion. Yr oedd ganddo gof ardderchog a thafod llithrig; a phan nad ydoedd efe ond hogyn, difyrai galonau llawer hŷn na'r eiddo ef wrth oleuni Llusern Dewi yn mherfeddion y ddaear. Pan dyfodd i fyny yn ddyn, cafodd ei hunan yn un o arweinyddion ei gydweithwyr; ac er nad allai efe, mwy nag y gallasai rhywun arall, lywodraethu torf gynhyrfus o löwyr, eto edrychid arno yn gyffredin fel eu cynghorwr. Yn ystod yr amser yr oedd Abraham yn stiward, ar Bob y rhoddai efe ofal y gwaith pan ddygwyddai fyned oddicartref. Nid rhyfedd, gan hyny, wedi i Abraham ail-ymgymeryd â'i swydd, fod hen gymdeithion fy mrawd yn edrych gyda dyddordeb ar yr adeg y byddai efe yn dyfod o'r carchar. Er nad oedd ond ychydig ddyddiau er pan ddechreuaswn "weithio" gydag Abel Hughes yn y siop, darfu<noinclude></noinclude> fkwbf3vu8td5cf5bm6gi0771eb6rvts 104 83711 163219 163065 2026-04-18T12:46:20Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163219 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>i'r hen wr yn garedig roddi i mi holiday i longyfarch fy mrawd ar ei ddychweliad gartref. Dysgwylid ef gyda'r trên canol dydd; ac er yn fore yr oedd fy mam yn gynhyrfus a ''nervous'' yn glanhau y tŷ ac yn parotoi derbyniad croesawgar iddo. Ebe hi, "Yr ydw i er ys meityn yn ceisio dyfeisio be gawn ni yn damed i'r bachgen yma erbyn y daw o. Mae nhw'n deyd os caiff rhwfun fydd newydd ddwad allan o'r ''jail'' fwyd rhy drwm yr aiff o'n sâl. Mae o'n taro i'm meddwl i'r fynyd yma y bydde Bob yn ffond ryfeddol o gacen gyrans; ac er mwyn iddo gael rhyw ammheuthyn, a rhwbeth na wneiff o ddim pwyso arno fo, yr ydw i'n meddwl na chae o ddim byd gwell na phaned o dê a chacen. Os rhedi di i'r siop i nol gwerth tair ceiniog o'r peillied gore, dimewerth o gapten sodo, a chwarter o gyrans, fydda i dro yn 'i gneyd hi." Parod iawn oeddwn i wneyd fy rhan o'r gwaith, gan fod fy nhueddiadau innau fel yr eiddo Bob yn lled ffafriol i'r gradell. Yr oedd y llestri te ar y bwrdd, y deisen wedi ei chrasu, a'r dwfr yn tegell wedi berwi ac oeri lawer gwaith drosodd ymhell cyn yr adeg yr oedd y trên yn ddyledus. Yr oeddwn innau yn y station o leiaf hanner awr cyn yr amser; a chware teg i Wil Bryan yr oedd efe yno o fy mlaen. Yn fuan iawn wele ddegau o'r glöwyr ysgwyddog ar y platform, a'u hysbrydoedd a'u lleisiau yn uchel. Rhai o honynt a roddent eu llaw o dan fy ngên yn anwesgar, eraill a dynent yn fy ngwallt a'm clustiau gyda'r amcan goreu wrth gwrs; ac eraill a roddent i mi geiniog. Gwell oedd genyf y rhai olaf. Edrychai Wil braidd yn genfigenus ar y ceiniogau; ond ni ofynodd am danynt fel y gwnaethai ar achlysur blaenorol, pryd y tybiwn ei fod yn bwriadu llogi twrne i amddiffyn Bob. Y tro hwn, ymddangosai braidd mewn penbleth pa beth i'w awgrymu i mi ei wneyd â fy ngheiniogau; ac ebe fe—"Piti garw na fase Bob yn smocio—ne mi fase'r prês ene yn iawn i brynu blwch baco iddo fo." Gan nad allai efe awgrymu dim arall rhaid i mi addef fy mod ar y pryd braidd yn tueddu i gydofidio âg ef. Gwnaeth Wil un sylw yr wyf yn ei gofio yn dda: "Mae ene un fantes," ebe fe, "i golier wrth gael ei gymyd i'r ''jail''—fedra nhw ddim rhoi y ''county crop'' iddo fo—achos mi diffeia nhw i dori wallt o yn fyrach nag ydi o." Llawer o sylwadau eraill a wnaeth Wil, y rhai a ystyriwn yr adeg hono yn hynod o ddoeth.<noinclude></noinclude> 4nz1hmdcph2eiu0yo25pzmloxww80d1 104 83712 163220 163066 2026-04-18T12:47:44Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163220 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Erbyn hyn yr oedd nifer y glöwyr a ddaethent i gyfarfod Bob yn fawr iawn; ond synwn at absennoldeb ei gyfaill penaf, sef John Powell. Tra yr oeddwn yn meddwl y fath siomedigaeth a fyddai i Bob nad oedd ei hen gydymaith yno i'w groesawu, clywn y trên yn dyfod i mewn, a dechreuodd fy nghalon guro yn gyflym, a dechreuodd Wil Bryan wneyd ei safn yn gron a dynwared y peiriant. Canodd y gloch, a daeth y gerbydres i'r golwg; ac wrth ei gweled yn dyfod mor gyflym tybiwn nad oedd yn bosibl iddi sefyll; ond sefyll a wnaeth. Gan drwst yr agerdd yn cael ei ollwng o'r peiriant, glo yn cael ei daflu ar y tân, boxes yn cael eu lluchio ar y platform, drysau yn cael eu hagor a'u cau, pobl yn gwau drwy eu gilydd ac yn siarad yn uchel, yr oedd yr orsaf yn ferw gwyllt. Edrychwn bob ffordd am Bob. "All right," ebe rhywun, ac ymaith â'r trên drachefn. Edrychai y glöwyr yn siomedig, a rhedodd Wil Bryan ataf; ac ebe fe, "Nyth caseg! dydi Bob ddim wedi dwad." Syrthiodd fy nghalon o'm mewn, ac o'r braidd y gallwn lywodraethu fy nheimladau. Ceisiai y glöwyr fy nghysuro trwy fy sicrhâu y deuai Bob gyda'r trên nesaf, yr hwn oedd ddyledus ymhen teirawr. Aethum tua chartref yn bendrist; ac ymhell cyn cyrhaedd y tŷ gwelwn fy mam yn y drws yn ein disgwyl; a phan welodd hi fi yn dyfod fy hunan ciliodd i'r tŷ. Yr oedd ei siomedigaeth yn dost; ond dywedais wrthi fod y glöwyr yn sicrhâu y deuai fy mrawd gyda'r trên nesaf. Ni thorwyd y gacen gyrans, ac ail-lanwyd y tegell, oblegid aethai y llenwad cyntaf ymaith mewn ager. Aethum i gyfarfod y trên drachefn, a chefais fod gweithwyr y Caeau Cochion yno yn lliosocach nag o'r blaen. Yr oedd ynof ''presentiment'' na ddeuai Bob gyda'r trên hwnw ychwaith, ac yr oedd fy rhagdybiaeth yn gywir. Erbyn hyn yr oeddwn, mewn ffordd o siarad, wedi colli aeth fy siomedigaeth fy hun wrth feddwl am yr ergyd a fyddai i fy mam, llinynau calon yr hon oeddynt wedi eu gweithio i'r fath dyndra fel yr ofnwn iddynt dori gan y newydd. Pan nesawn at y tŷ, nid oedd hi fel o'r blaen yn sefyll yn y drws; a phan aethum i mewn nid ymddangosai mor siomedig ag y dysgwyliaswn iddi fod. Cyn i mi ddyweyd dim, ebe hi. "Mi wyddwn na ddoi o ddim; roedd rhwbeth yn deyd wrtha i. Dydi'r ffwrnes ddim wedi ei thwymo yn saith poethach eto, mae'n ymddangos. Mi wn fod rhwbeth wedi hapno iddo fo;" a chan gladdu ei hwyneb yn ei ffedog, ymollyngodd i wylo yn hidl {{nop}}<noinclude></noinclude> amm43ltgp2dy3lvnf3duzewua4rhwg0 104 83713 163227 163067 2026-04-18T12:58:03Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163227 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Dilynais innau ei hesiampl, ac ymhen enyd teimlem ein dau yn well. Nid wyf yn cofio i ni gymeryd dim lluniaeth. Ni ofalai fy mam pa un a awn ai peidio i gyfarfod y trên olaf; ond myned a wnaethum. Sylwais fod yn yr orsaf erbyn hyn amryw o weithwyr y Caeau Cochion, y rhai a fuasent yn gweithio yn ystod y dydd; ac ymddangosent newydd ymolchi, a'u gwynebau yn lân oddiethr rhyw ychydig dduwch yn nghonglau ac ar aeliau eu llygaid. Sylwais hefyd fod nifer fawr o'r rhai na fuasent yn gweithio y diwrnod hwnw wedi hanner meddwi. Daeth y trên i mewn, ond ni ddygodd Bob gydag ef; a dechreuodd y dosbarth a enwais ddiweddaf regu y trên a phobpeth ymron, ac yn enwedig y ddau ustus heddwch, Mr. Brown, a gŵr y Plas. Ceisiai Wil Bryan fy mherswadio i aros enyd heb ddychwelyd adref, gan fod pob argoelion, meddai ef, y byddai yn fuan row gwerth ei gweled ymhlith y colliers; ond pan welodd efe nad oedd ei eiriau yn tycio, dychwelodd gyda mi; a gwyddwn fod hyn yn aberth mawr iddo, oblegid yr oedd Wil yn ei elfen mewn helynt. Lle bynag y byddai cynhwrf, yno hefyd o bosibl y byddai Wil. Pan oeddym gyda'n gilydd yn ysgol Robyn y Sowldiwr, ei hoff waith a fyddai gosod y bechgyn i ymladd; ac ynglŷn â'r capel hefyd, yr oedd yn fil gwell ganddo gael hanes cyfarfod athrawon cecrus na gwrando ar bregeth dda. Oddiar yr adeg y dechreuodd Wil droi ei wallt a gwneyd Q P, yr oedd fy mam yn rhagfarnllyd iawn yn ei erbyn, a beunydd yn fy ngosod ar fy ngwyliadwriaeth rhag iddo fy llygru. Deallai Wil hyny yn burion; a phan ddeuai i'n tŷ ni gofalai dynu ei wallt i lawr ar ei dalcen cyn dyfod i mewn. Cafodd hyn effaith ragorol ar fy mam; ac yr wyf yn meddwl y buasai wedi dilen ei holl ragfarn oni buasai iddi hi yn ddamweiniol un diwrnod wrth edrych trwy y ffenestr ddal Wil yn myned trwy yr oruchwyliaeth; â chafodd gerydd trwm ganddi am ei ragrith. Ond ar y cyfan, fel yr wyf wedi awgrymu o'r blaen, yr oedd Wil yn deall fy mam i'r dim, ac yn gallu ei thrin yn rhyfedd. Pan wasanaethai hyny ei bwrpas, gallai siarad, yn ei ffordd ei hun mor grefyddol a hithau ymron. Nid wyf yn meddwl fod yn ddrwg ganddi hi weled Wil yn dyfod gyda mi y noswaith hono. Cawsai hi gymydoges neu ddwy i'w chysuro, a chredai yn ddiammhen fod Wil yn rhyw gymaint o gynnaliaeth i minnau. Pan aethom i'r tŷ, synwyd Wil â<noinclude></noinclude> pbn77twer6elc7e9ln02znifj1bfja8 104 83714 163228 163068 2026-04-18T12:58:24Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163228 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>minnau gan mor dawel oedd fy mam, a dywedodd Wil yn fy nghlust, "Mae'r hen wraig yn sticio i fyny fel ''brick''." "Mi welaf," ebe fy mam, " mai newydd drwg sy gynoch chi eto. Ond dydi o ddim ond y peth oeddwn i yn ddisgwyl. Mae rhwbeth wedi hapno iddo fo, ne mi fase adre cyn hyn," "Peidiwch a rhoi'ch calon i lawr, Mary Lewis," ebe Wil; "yr ydw i yn credu y troiff Bob i fyny o rywle toc." "Does gynat ti na mine ddim sail i obeithio am hyny, William," ebe fy mam. "Yr ydw i heno, wel di, yn gorfod teimlo geirie y gŵr doeth yn dwad ata i hyd adre, "Gobaith a oeder a wanha y galon.' A medde Job pan oedd yntau mewn helbul, yr wyt yn golchi ymaith y pethau sydd yn tyfu o bridd y ddaear, ac yn gwneuthur i obaith dyn golli.' ' A pha le yn awr y mae fy ngobaith?" 'Pwy hefyd a genfydd fy ngobaith?" " "Wel, on'd oedd y pregethwr yn deyd y Sul o'r blaen, Mary Lewis," ebe Wil, "fod hi wedi dwad yn ''all right'' ar Job yn y diwedd, ar ol yr holl ''hymbygio'' fu arno, on'd oedd o?" "Oedd, William," ebe fy mam; "a bydaswn inne mor hyderus yn y Prynwr byw ag oedd Job, mi ddaethe yn ''ol reit'' arna inne hefyd, wel di." "Mae hi'n siwr o ddwad yn ''all right'' arnoch chi, Mary Lewis, achos yr ydach chi mor dduwiol â Job, mi gymra fy llw," ebe Wil. "Paid a rhyfygu a chablu, William," ebe fy mam, "Rydw i yn deyd y gwir o nghalon," ebe Wil; "rydach chi mor dduwiol â Job bob dydd y codiff o o'i wely. Ac yn ol fel yr oedd y pregethwr yn deyd ei hanes o, yr ydw i yn ych gweled chi i'ch dau yn debyg iawn i'ch gilydd. Mi gafodd Job wraig ddrwg a mi gaethoch chithe ŵr drwg, ac mi ddaru chi i'ch dau sticio at ych ''colours'' yn ''first-class''; ac yr ydw i yn siŵr na fydd y Brenin Mawr ddim yn ''shabby'' hefo chithe yn y diwedd, gewch chi wel'd." "Yr ydw i yn ''begio'' arnat ti dewi, William," ebe fy mam. " Mi ddylet wybod nad ydw i ddim mewn tymher heno i wrando ar dy lol di." "Lol!" ebe Wil yn zelog a gonest mi wyddwn, "nid lol ydyw ''at all''. Mi fetia-hyny ydi, mi gymra fy llw y bydd hi yn ''all right'' arnoch chi yn y diwedd. On'd oedd y pregethwr yn deyd am Job<noinclude></noinclude> aaehw19u10pny9r467l6r3ok924qxh0 104 83715 163226 163069 2026-04-18T12:57:04Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163226 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>mai 'i drio fo oedd y Brenin mawr? a felly mae o hefo chithe, dim ond ''just'' dangos ffasiwn stwff sy ynoch chi." "William," ebe fy mam er mwyn troi yr ystori; " oedd ene lawer o'r ''colliers'' yn y rel-wê?" ("Rel-wê" y galwai fy mam y ''Station''.) "Miloedd ar filoedd," ebe Wil. "Dene ti eto; does dim ond tri chant yn gweithio yn Caeau y Cochion," ebe fy mam. "Wel, ïe, mewn ffordd o siarad, wyddoch, Mary Lewis," ebe Wil. "Yr ydw i yn siŵr fod yno just i gant." "Ddaru un o honoch chi ddim dygwydd siarad hefo John Powell? Beth oedd o yn 'i feddwl am fod Bob heb ddwad?" gofynai fy mam. "Doedd John Powell ddim yno?" atebem ein dau. "Ddim yno! John Powell ddim yno?" ebe fy mam mewn syndod. "Roedd o yn gweithio stem y dydd," ebe Wil. "Pwy oedd yn deyd hyny wrthat ti, William?" gofynai fy mam. "Neb, ond y mod i yn meddwl hyny," ebe Wil. Parodd hyn i fy mam bletio ei ffedog a hirfyfyrio. Yn y man ebe hi, "William, fyddet ti fawr o dro yn rhedeg càn belled a thy John Powell, a deyd wrtho, os ydi o i mewn, y baswn i yn leico 'i weled o." ''"No sooner said than done,"'' ebe Wil, gan neidio ar ei draed; a dilynodd fy mam ef i'r drws, ac ebe hi, "Mae hi yn dywyll iawn, William, ac mae o braidd yn'ormod i mi ofyn i ti ddwad yn ol. Mi ddaw Rhys hefo ti i gael gwybod rhywbeth gan John Powell, ac er mwyn i tithe gael myn'd adre," '"Stand at ease, as you were;'' os bydd y twllwch yn dew iawn, mi tora fo hefo nghyllell," ebe Wil, ac ymaith ag ef. "Mae ene rwbeth yn garedig ac yn glên yn y bachgen ene," ebe fy mam, "a fedrai yn y myw beidio 'i hoffio; ond mi hoffwn o yn fwy bydae o dipyn yn fwy difrifol ac yn siarad llai o Sasneg. Mi fydda yn ofni llawer iddo fo dy neyd di run fath â fo ei hun; ac eto dydw i ddim yn meddwl fod dichell yn 'i galon o. Pam na faset ti yn deyd yn gynt wrtha i nad oedd John Powell yn y rêl-we?" Er fy mod yn gweled yr amser yn hir, dychwelodd Wil yn fuan gyda'r newydd nad oedd John Powell gartref, ac nad oedd wedi bod gartref ar hyd y dydd, yr hyn a barodd i fy mam drachefn syrthio<noinclude></noinclude> eaa834msuh8g82maredr546cyy0lb5c 104 83716 163225 163070 2026-04-18T12:55:12Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163225 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>i fyfyrdod dwfn, mor ddwfn fel na chymerodd hi un sylw o'r hyn a ddywedodd Wil wrthyf braidd yn ddystaw, "Mi alwes i ddeyd wrth y gaffer acw y mod i yn mynd i aros hefo ti heno. Rydan ni wedi colli sport iawn. Mae'r colliers wedi bod yn llosgi gŵr gwellt o Mr. Brown a gŵr y Plâs, a rhai iawn oeddan nhw hefyd. Mae ene gryn dair battel wedi bod, a Ned Un Llygad wedi gymryd i'r rowndws; ond mi mladdodd fel llew hefo'r plisman," &c. Carlamodd Wil gyda'r ystori, ond nid oedd genyf flas i wrando arno, ac nid oes genyf duedd i'w hailadrodd yn y fan yma. Pan welodd efe nad oedd o un dyddordeb i mi, tawodd; a'r fynyd nesaf syrthiodd i gysgu gan chwyrnu dros y tŷ, yr hyn a barodd i fy mam ddeffroi o'i ''reverie''; ac ebe hi, "William, mae'n amser i ti fynd adre, y machgen i." "Ddim yn mynd adre heno; wedi deyd wrth y gaffer," ebe Wil: a syrthiodd i gysgu drachefn, ac ail ddechreuodd fy mam bletio ei ffedog, ac edrych yn syn i'r tân. Hoffwn y dystawrydd. Nis gwn a oes rhywun yr un fath â mi; ond byddaf yn meddwl mai cynnysgaeth a adawodd fy mam i mi ydyw y duedd sydd ynof o dreulio oriau bwygilydd yn nystawrwydd y nos i edrych yn syn i'r tân, pryd y bydd miloedd o bethau na fuont erioed mewn bod, ac na deuant byth i ben, yn rhedeg drwy fy meddwl. Er pob ymdrech yn ei herbyn, y mae y duedd yn glynu ynof hyd y dydd hwn. Aml i noswaith byddaf wedi treulio oes mewn ychydig oriau. Ymhlith pethau eraill, byddaf weithiau yn gweled fy hun wedi priodi rhywun nas gwn ei henwi; mae i mi blant yn llenwi y tŷ â'u trwst; maent yn tyfu i fyny ac yn cael eu hanfon i'r ysgol; yr wyf yn ymdrechu eu magu yn y ffordd oreu a allaf; yr wyf yn cael pob math o brofedigaethau gyda hwynt; maent yn gadael cartref; ac o'r diwedd y mae eu mam yn marw, a minnau yn hen ŵr penwyn wedi fy ngadael gan bawb ond fy nwyffon; yr wyf yn teimlo yn oer, ac y mae'r cloc yn taraw un; ac yna byddaf yn neidio ar fy nhraed gan sylweddoli mai wedi bod yn dychymygu y byddaf, ac mai hen lencyn rhynllyd ydwyf, ac yna byddaf yn rhedeg i fy ngwely. Cyn rhoi hûn i fy amrantau, byddaf yn penderfynu na roddaf byth mwyach ffrwyn i fy nychymyg, gan ei fod yn<noinclude></noinclude> izbbslo2qwjzszwbwg72idnq15s22z0 104 83717 163224 163071 2026-04-18T12:54:25Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163224 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>aflesol, os nad yn bechadurus. Y noswaith ganlynol byddaf yn darllen nes blino, ac yna byddaf yn dywedyd wrthyf fy hun, "Rhys, gwell i ti cyn myned i dy wely feddwl am y peth yma a'r peth arall, just am ryw bum' mynyd." Nid cynt y byddaf wedi dyweyd hyny nag y byddaf yn dechre adeiladu castelli yn yr awyr drachefn. Dychymygaf fy hun y peth yma a'r peth arall, ac yn y sefyllfa hon a'r sefyllfa arall am awr, dwy, weithiau tair! Ymhell y bo y fath beth! Aceto yr wyf yn ei hoffi. Yr wyf fel y dyn sydd yn gaethwas i'r ddiod feddwol, yn casâu fy nhuedd yn nyfnderau fy nghalon, ac ar yr un pryd yn cael y pleser mwyaf ynddi; ond o hyd yn penderfynu ei choncro ryw ddydd. Ond i ddychwelyd. Fel y dywedais, hoffwn y dystawrwydd; ac nid oedd chwyrniadau Wil, na'r ffaith fod rhywbeth yn dyfod yn fynych i'w wddf fel pe buasai am ei dagu, ond mewn ystyr yn ychwanegu at y dystawrwydd. Ni ynganodd fy mam na minnau air; ond bum yn meddwl ar ol hyny fod ein dychymyg, er yn anymwybodol, yn cyd-deithio, gan mor lwyr yr oedd ein meddwl wedi ei lyncu i fyny gan yr un gwrthddrych. Nis gwn am ba hyd y buom yn y sefyllfa hon; ond yr wyf yn cofio yn dda i mi ddychymygu ddegau o weithiau clywed rhywun yn cerdded i fyny y buarth at ddrws y tŷ; a phan o fewn ychydig gamrau i'r drws collwn swn y troed. Rai gweithiau byddwn yn sicr mai sŵn troed Bob ydoedd, a daliwn fy anadl; ond diweddai y cyfan mewn dystawrwydd. Yr oedd y dychymygion hyn mor felus i mi fel càn gynted ag y diweddwn gydag un y dechreuwn ar un arall; ac oni buasai i mi weled Wil yn deffroi yn sydyn a fy mam yn neidio ar ei thraed, ni buaswn yn gwybod pa un ai dychymyg ai ffaith ydoedd fod rhywun yn curo'r drws. Tra yr oedd Wil yn deffroi o'i gwsg, a minnau o fy mreuddwydion, i groesawu Bob, yr oedd fy mam wedi agory drws. Ond pa faint oedd ein siomedigaeth! Y dyn a gasawn â fy holl enaid a glywn yn dyweyd wrth fy mam, "Wel, Mary, sut yr ydach chi er's talwm?" Efe oedd yr hwn a alwn i pan welais ef y tro cyntaf—"y Gwyddel," a'r hwn a'm hattaliodd wrth goed y Plas y noswaith y bu farw Seth. Mae yn ffaith ryfedd ymhob cyfnod critical yn more fy oes, y byddai y dyn hwn yn sicr o ymddangos, a byddai can gased genyt<noinclude></noinclude> naatoho7sjfsvizt3tcjficenoigmi1 104 83718 163223 163072 2026-04-18T12:52:56Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163223 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ei weled a gweled y Gŵr Drwg. Gwybu Wil mewn eiliad pwy ydoedd; canys gwyddai gymaint am dano ag a wyddwn innau ymron, gan nad allwn, fel yr awgrymais yn nechreu fy hanes, gelu ond ychydig oddiwrth fy nghydymaith, ac ni ddarfu iddo erioed fradychu fy ymddiried. Pan ddeallodd fy mam pwy oedd ein hymwelydd, uniawnodd yn ei chefn, a chanfyddwn nad oedd hi wedi colli dim o'r ''pluck'' a arddangosai bob amser pan fyddai gwir alwad am dano. Hi a safai o flaen y Gwyddel, fel y galwn ef, fel nad oedd yn bosibl iddo ddyfod i'r tŷ ond trwy drais; ac ebe hi wrtho, "James, yr ydw i wedi deyd wrthoch chi lawerodd o weithiau nad oes geni byth eisio gweld eich gwyneb chi, ac nad ydach chi ddim i ddwad i'r tŷ 'ma." Chwareuai Wil â'r poker, ac estynodd y Gwyddel ei ben i weled pwy oedd yn y tŷ; ac ebe fe gan edrych ar Wil "Onid bachgen Hugh Bryan ydi o?" "Ië," ebe fy mam. "Roeddwn i yn meddwl hyny ar i drwyn o," ebe y Gwyddel. "Be ydach chi yn i weled ar y nhrwyn i—yr angeu pheasant gynoch chi?" ebe Wil yn boethlyd. "William, taw y mynyd yma, gore i ti," ebe fy mam. Gallwn ddarllen ar wyneb y Gwyddel na roddasai dim fwy o bleser iddo na chael rhoi tro yn ngwddf Wil; a hyny a wyddai fy mam yn dda. Chwareuai Wil â'r poker gan rwgnach yn ei frest; ac ebe fe wrthyf yn ddystaw, "Ga i roi noled iddo fo?' Ni fuasai raid i mi ond dyweyd Cei,' a buasai Wil wedi gwneyd defnydd o'r poker y foment hono. Ond rhybuddiais ef i gymeryd gofal, oblegid nid gŵr i gellwair âg ef oedd y Gwyddel. Daliai Wil ei afael yn y poker, a chadwai ei lygaid ar yr ymwelydd, fel y ceidw cyw iar ei lygad ar y barcud pan fydd ar ddisgyn arno, gyda'r gwahaniacth nad oedd ar Wil ofn yr ymosodiad. Gwyddwn ar olwg Wil os meiddiai y Gwyddel osod ei law ar fy mam, neu geisio dyfod i'r tŷ trwy drais na buasai yn ymgynghori a mi pa ddefnydd a wnelai â'r poker. Erbyn hyn siaradai fy mam a'r Gwyddel mor ddystaw fel nad allem ddeall ond ychydig eiriau o'r hyn a ddywedent. Deallwn fod fy mam yn ei gymhell yn daer a thrwy fygythion ar iddo fyned ymaith. Gwelwn y Gwyddel yn troi ei olwg ar Wil, a chlywn ef yn gofyn i fy mam<noinclude></noinclude> 7olkdvihq6r6ggdsshc9xvy8ajkhjij 104 83719 163222 163073 2026-04-18T12:52:09Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163222 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>"Feder o ddal ei dafod ar ol heno?" Ni ddeallais atebiad fy mam gan mor ddystaw y llefarai. Yn hollol sydyn peidiodd y ddau a siarad; a gwelwn y Gwyddel yn troi ei lygaid tua'r buarth ac yn gwelwi yn ei wyneb; eto ni symudodd efe o'i unfan, a'r foment nesaf clywem swn traed yn dyfod i fyny at y tŷ. Yn yr ychydig eiliadau hyny gwelwni o fy mlaen gydwybod euog yn peri i'w pherchenog ddelwi a chrynu; a'r fynyd nesaf gwelwn law yn cydio yn ei wâr ac yn rhoi chwildro iddo; a chlywn lais na swniasai yn ein tŷ ni er ys deufis yn dyweydyd wrtho "Holo, Gamekeeper! beth ydach chi ei eisieu yma?" Dyna oedd yr olwg olaf a gefais ar y Gwyddel y noswaith hono; a cherddodd Bob a John Powell i'r tŷ, gan gau y drws ar eu holau. Ni cheisiaf ddarlunio llawenydd fy mam a minnau, am y byddai cywilydd arnaf ei weled ar bapyr. Gan nad pa mor ''paradoxical'' yr ymddengys, y ffordd y darfu i ni ein dau ddangos ein llawenydd oedd trwy grïo ei hochr hi. Wrth daflu fy meddwl yn ol, yr wyf yn credu fod y dull a gymerodd Wil Bryan i amlygu ei deimlad yn llawer mwy rhesymol. Cerddai, neu yn hytrach lled-ddawnsiai o gwmpas y gegin, gan chwibianu yr alaw, "When Johny comes marching home," a chan redeg y poker yn ol a blaen ar hyd ei fraich chwith fel pe buasai yn chwareu y fiddle. Yr oedd Wil wedi gwneyd ambell i gylchdro cyn i fy mam sylweddoli fod y fath annuwioldeb yn myned ymlaen yn ei thŷ; ond buan y rhoddodd hi derfyn ar ei ystumiau. Er fy nghysur nid oeddwn yn gallu canfod fod y carchar wedi gwneyd un cyfnewidiad yn ymddangosiad Bob. Gwisgai ei wyneb y tawelwch siriol a phenderfynol a wisgai bob amser, ac nid oedd dim yn ei gait yn arddangos ei fod wedi colli gronyn o'i annibyniaeth meddwl. Nid oedd caled-waith yn beth newydd iddo ef, ac hwyrach mai hyny a roddai gyfrif am y ffaith. Pan ddaeth fy mam ati ei hun, edrychodd arno o'i goryn i'w sawdl, a phrotestiai ei fod fel llanciau y gaethglud yn edrych yn well ar ol ei "ffâr galed.", Yna dechreuodd ei "holi a'i stilio:" a phan ofynodd iddo pa fodd na ddaethai adref gyda'r trên canol dydd, atebodd John Powell, "Arnaf fi y mae y bai hwnw. Deallais fod y gweithwyr yn penderfynu gwneyd helynt ac arddangosiad o Bob, a gwyddwn na fuasai yntau yn hoffi hyny; ac aethum i'w gyfarfod gan ei gadw yn ol nes<noinclude></noinclude> hh6slns02tv1mx5wcc6s5bqj8skicpk 104 83720 163221 163074 2026-04-18T12:51:27Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163221 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>i bawb fyned i'w gwelyau; ond gwn y deuafi helbul am yr hyn a wnês," Pan ddaeth tro Bob i ofyn am newyddion, dysgwyliwn mai un o'r pethau cyntaf a ddywedasai fy mam wrtho a fuasai fy mod i wedi myned yn brentis at Abel Hughes; ond cefais fy siomi. Ac nid ydyw yn ddrwg genyf heddyw am hyny: ac y mae cofio ei geiriau yn gysur mawr i mi y fynyd hơn, gan y dangosent yn eglur pa le yr oedd ei meddyliai hi yn cartrefu, a pha bethau oeddynt yn fforddio mwyaf o lawenydd i'w chalon. Ebe hi. "Y newydd goreu ar y ddaear sy gen i i ddeyd wrthat ti, Bob, ydi fod Thomas a Barbara Bartley wedi dyfod i'r seiat, a bod pob lle i gredu fod y ddau wedi cael tro gwirioneddol." "A mi roedd ene ''sport'' hefo nhw," ebe Wil. "Taw, gore i ti," ebe fy mam, "a son am ''sport'' yn y seiat. Roedd y ddau dipyn yn smala, fel y gallaset ti ddysgwyl, wyddost Bob; ond yn y meddwl i yr oedd tinc yr alwad yno yn ddigon plaun. Ac yr ydw i wedi meddwl llawer, y mechgyn anwyl i," ychwanegai, gan ranu ei hedrychiad arnom ein pedwar, " am y geirie hyny, Y rhai olaf a fyddant flaenaf.' Mi fydde yn arw o beth, Bob, bydae Thomas a Barbara, er 'u holl anwybodaeth a'u digrifwch, ar gael yn y diwedd, a nine, plant y deyrnas, wedi'n taflu i'r twllwch eithaf, oni fydde?" Siaradodd fy mam lawer yn y ''strain'' yna; ac nid ydwyf yn cofio i mi erioed weled Bob yn talu y fath sylw i'r hyn a ddywedai hi; ac os nad oedd rhyw ddiffyg ar fy ngolwg, yr wyf yn credu i mi ganfod lleithder yn ei lygaid fwy nag unwaith y noson hono. Yr oedd fy mam wedi ei llyncu i fyny gymaint gan ei ''theme'', fel na feddyliodd hi am yspaid gynnyg ymborth i fy mrawd a'i gydymaith. Ond yr oedd yn ymddangos fod y ddau wedi bod yn gwledda yn rhywle cyn dyfod gartref; ac yr oedd fy mam, o'r diwedd, yn ddigon meddylgar i ddwyn y gacen gyrans o flaen Wil Bryan a minnau. Gallaf ddyweyd gyda chydwybod dawel mai gwir a ddywedaf: pe buasai Wil a minnau ymhob amgylchiad dilynol y buom ynddo wedi gwneyd ein dyledswydd mor llwyr a pherffaith ag yn yr amgylchiad pan ddaeth y gacen gyrans a ninnau i wynebau ein gilydd ganol y nos hono, na fuasai Wil yn y man lle mae efe yn awr, ac y buaswn innau yn<noinclude></noinclude> qhu5i649837dn8iebi59lyfbplnd606 104 83723 163204 163077 2026-04-18T12:04:53Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163204 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>argoel, ysywaeth, y bydd iddynt yn fuan ymgrogi a myned i'w lle eu hunain. Ac eto ymddengys nad oes un reol ddysgyblaethol ar gyfer y dynionach hyn. Ai dysgyblaeth i William y glo a minnau yn unig sydd gan yr eglwys? Pan gymerodd William ormod o ddiod, yr oedd pob llythyren yn y rheolau dysgyblaethol yn llefain yn uchel am ei ddiarddel, er ei fod, fel y dywedai Wil Bryan, yn rhoddi yr holl fai ar Satan; a phan ddarfu i minnau osod yr hen Sowldiwr ar ei gefn pan welais ef yn maeddu fy mrawd yn greulawn, yr oedd ysbryd a llythyren y rheolau yn galw am fy niarddel innau. Nonsense y galwaf fi beth fel hyn. Y dydd mawr a ddaw y dydd pryd y gwneir yn amlwg ddirgelion ein calonau, pe gorfyddid fi i sefyll naill ai yn esgidiau William y glo neu yr eiddo John Llwyd, mi wn esgidiau pwy a ddewiswn. Gwyddoch fy mod cystal dirwestwr a neb sydd yn yr eglwys, ac yr wyf yn meddwl fy mod yn gofidio cymaint ag undyn am y trueni a achosir gan annghymedroldeb. Ond nid Duw dirwestiaeth yn unig ydyw ein Duw ni, tybed? Onid ydyw efe yn Dduw cyfiawnder, cariad, boneddigeiddrwydd, a lledneisrwydd? Mae y Testament Newydd yn fy nysgu i ei fod ac yn arbenig felly. Ond pa bryd y gwelsoch chwi Abel Hughes—pob parch i Abel—yr wyf yn credu ei fod yn gristion gloew—ond pryd y gwelsoch chwi ef yn codi ar ei draed i ofyn am arwydd i ddiarddel un am ei gybydd-dod, ei galongaledwch a'i wynebgaledwch? Pwy welsoch chwi yn cael ei dori allan am yru pobl yn mhenau eu gilydd? am erlid ei well? neu am fryntni ei dafod? Neb, mi wn. Nid am nad oes rhai yn euog o bechodau felly chwi wyddoch cystal a minnau. Gwyn fyd na f'ai Paul yn rhoi i mi fenthyg ei awdurdod â'r fantell hono a adawodd efe ar ol yn Troas! Chwi gaech weled yn fuan fod rhywrai heblaw William y glo a minnau i gael eu traddodi i Satan!" Gwrandawai fy mam arno yn hollol dawel a hunanfeddiannol; a synwn yn fawr at hyny; oblegid cofiwn yr amser pryd na oddefasai hi iddo fyned ymlaen yn y ffordd hon am hanner mynyd heh ymosod arno yn hyawdl a diarbed. Yn wir, pe meiddiasai Bob siarad fel y gwnaeth y tro hwn ryw hanner blwyddyn cyn hyny, mae yn ammheus genyf, er ei fod yn ddyn cryf, na fuasai fy mam yn rhoi bonclust iddo. Ond yn awr gwrandawai yn astud ar bob gair a ddywedai<noinclude></noinclude> 731pe773xhp53ocund779dkka0yfurq 104 83724 163205 163078 2026-04-18T12:05:58Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163205 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>efe; a phe buasai hi yn gwrandaw ar ei eiriau olaf ar ei wely angeu, ni allasai ei hwyneb wisgo mwy o brudd-der a gofid. Ymddangosai i mi fel un oedd wedi gollwng ei gafael o'i gobaith olaf, ac fel un wedi ei thaflu i lawr gan siomedigaeth yn ceisio edrych yn dawel ac ymroddol i wyneb tynged. Nid oeddwn ond hogyn; ond er yn blentyn yr oedd fy mam wedi fy nhrwytho mewn syniadau crefyddol a thermau duwinyddol; ac yr wyf yn meddwl fy mod y pryd hwnw, pan draddododd Bob ei syniadau, mor alluog ag ydwyf yn awr i sylweddoli dwysder siomedigaeth a phrudd-der fy mam. Yr oeddwn yn gallu dilyn a deall ei geiriau a'i theimladau pan atebodd hi Bob yn yr ymadroddion hyn: "Wel, fy machgen, ddaru i mi erioed ddysgwyl cael byw i dy glywed di yn siarad fel ene; ac eto rhaid i mi gyfadde y mod i wedi bod yn ofni mai i hyn y doi hi. Yr ydw i wedi treio gwrando arnat ti yn astud rhag ofn y mod i yn dy gamddeall a dy gamfarnu di. Fedra i byth ddeyd wrthat ti y nheimlade pan gest di dy gymyd i'r ''jail''—ar gam, mi wn—diolch am hyny. Ond ganol nos lawer gwaith pan oedd pawb arall yn cysgu yn dawel, pan fyddwn i yn meddwl am danat ti, yr oeddwn i yn ofni i nghalon i dori yn ddwy cyn y bore; ac yr ydw i yn meddwl, oni b'ai y mod i yn ceisio credu y pryd hwnw mai rhwbeth yn llaw yr Arglwydd oedd dy garchariad i dy ddwyn yn ol, mai wedi tori nghalon y buaswn i. Ond y mae dy eirie di heno wedi fy siomi yn fawr, a fy mrifo yn arw sôn. Mae yn amlwg fod dy ysbryd di wedi mynd i dir pell, ac y mae arnaf ofn mawr i ti gael dy adael i ti dy hun. Mi fydde yn annodd gen i gredu nad ydi Ysbryd Duw yn ymliw a dy feddwl di. Ond cofia, fy machgen, fod perygl ei dristâu Ef, a bod terfyn ar amynedd hyd yn nôd y Brenin Mawr. Welest di rioed y fath lun fydde arnat ti bydae O yn deyd Gad iddo.' Roeddat ti yn son amryw bobol mai'u hamcan pena nhw ydi cael gwybod y gwirionedd, ac yr oeddwn ni yn dallt ar dy siarad di dy fod di yn rhoi dy hun yn 'u bwndel nhw. Ond pa wirionedd wyt ti yn 'i feddwl? Os y gwirionedd am Dduw, am bechadur, ac am dragwyddoldeb wyt ti'n feddwl, mi wn na chei di mo hwnw ond yn Ngair Duw ei hun. A dyma mae hwnw yn 'i ddeyd, 'Os aroswch chwi yn fy ngair i, dysgyblion i mi ydych yn wir, a chwi a gewch wybod y gwirionedd. Dirgelwch yr Arglwydd<noinclude></noinclude> sz93x8pp8q0ux4hhtle53i0qup31imy 104 83725 163206 163079 2026-04-18T12:07:06Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163206 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>sydd gyda y rhai a'i hofnant Ef.' A mae'r un gair yn deyd,' 'Y neb nid yw gyda mi yn fy erbyn i y mae; a'r hwn nid yw yn casglu gyda mi sydd yn gwasgaru. Canys pwy bynag a fyddo cywilydd ganddo fi a'm geiriau yn yr odinebus a'r bechadurus genedlaeth hon, bydd cywilydd gan Fab y dyn yntau pan ddêl yn ngogoniant ei Dad gyda'r angylion sanctaidd.' Pwy ydi'r bobol wyt ti yn son am danyn nhw sydd yn colli 'u cysgu i chwilio am y gwirionedd, a'u henwau heb fod ar lyfr y seiat? Mi faswn i yn licio gwbod ple mae nhw, achos weles i neb erioed a llawer o raen arno os na fyddai yn seiat. Dydw i ddim yn dy ddallt os wyt ti yn dallt dy hun. Waeth i mi ddeyd y meddwl yn blaun i ti, yr ydw i'n credu mae rhyw syniade wyt ti wedi 'u cael yn yr hen lyfrau Saesneg ene sydd wedi mwydro dy ben di. Roedd yn ddrwg gen i dy glywed yn siarad iaith y gwrthgiliwr pan oeddat ti yn pwyntio at ffaeledde proffeswyr. Roeddwn i yn meddwl dy fod di yn rhy gall i geisio llechu yn nghysgod pethe felly; ac er y rhaid i mi gyfadde fod llawer o wir yn y pethe oeddat ti 'n ddeyd, fe wyr dy gydwybod na thâl stori fel ene ddim o flaen y frawdle. Ymgroesa, ymgroesa, machgen i! Does gen i ddim eisieu brifo dy deimlade di, a fynwn i am y byd ddeyd dim i dy bellhâu di: ond yn wir mi fase yn dda gen i glywed mwy o dinc y publican ynot ti. Yr ydw ine yn ceisio credu am danat ti nad oes dim gwahaniaeth yn dy gyflwr di yrŵan rhagor pan oeddet ti yn proffesu; a fedra i ddim deyd i ti mor dda ydi gen i dy fod di 'n dal i ddilyn y moddion yn gyson ac nad wyt wedi ymollwng i bechodau. Ond mi ddymunwni ti gofio, fy machgen, pan ddêl y gawod y bydd y gwlaw yn drymach o dan y bargod nag yn unman. Does yna yr un lander ar dy Dduw; ac os na fyddi di yn y tŷ mi fase bron yn well i ti fod ymhell oddiwrtho. Mae boddi yn ymyl yr arch yn chwerwach nag yn unman. Dy fater di dy hun ydi o, fy machgen. Mewn ffordd o siarad dydi o ddim byd i mi, ac eto, y mae o yn rhwbeth gen i-fel y bydd Mr. Hughes, Llangollen, yn deyd. Fydda i ddim yma yn hir i ti-mae rhwbeth yn deyd felly wrtha i. Rhwng y naill beth a'r llall yr ydw i yn teimlo y mod i yn nesau i ryw wlad; ac wrth i mi blymio yr ydwi yn cael fod y gwrhyde yn mynd yn llai bob dydd. Ond fe äi fy llong i i'r lán yn sgafnach o lawer bydawn i yn gallu bwrw i'r môr y pryder am danat ti. Bhwng yr Euroclydon yma a'r<noinclude></noinclude> 28953j73df8uohzknr5q44mb882zp83 104 83726 163212 163080 2026-04-18T12:15:29Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163212 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Euroclydon arall, yr ydw i wedi fy nhosio yn o sownd yn ddiweddar; ond fe welodd y Llywodraethwr mawr yn dda ddangos i mi gilfach a glan iddi fwy nag unweth, ac yr ydw i wedi cymeryd yr awgrym nad ydi fy ened i i gael ei golli. Does gen i ddim awydd am gael byw i fynd yn hen, achos mi wn na fydda i ddim ond llyffethair arnoch chi'ch dau. Er nad ydyw fy nhŷ i felly gyda Duw—mi wyddoch at bwy yr ydw i yn cyfeirio—a gobeithio yr ymwêl Duw â'i ened o—eto cyfammod tragwyddol a wnaeth Efe a mi. Mae Rhys, yr ydw i yn credu, mewn lle y caiff ei gorff a'i ened o chware teg; a bydawn i ddim ond dy weled dithe, Bob, fel y buost di, ni fydde waeth gen i pa mor can gynted y doi'r alwad. Mae'r byd tragwyddol yn ddiarth iawn i mi, ac wn i ddim pa gyfnewidiad raid i mi fynd drwyddo cyn mynd iddo; ond yrŵan yr ydw i yn methu dallt sut y medra i fod yn hapus, hyd yn nôd yn y nefoedd, heb feddwl y mod wedi gadael fy nau fachgen yn zelog gyda'r hen Fethodistiaid anwyl!" Sychodd fy mam ei llygaid gyda'i ffedog, ac yn ol ei hen arfer, dechreuodd ei phletio. Pan gyfeiriodd hi at ei hymadawiad, yr hyn na chlywsom hi erioed o'r blaen yn gwneyd, disgynai ei geiriau ar fy nghlust, nid fel cwynion un yn dyoddef gan y pruddglwyf, ond fel ymadroddion prophwyd Duw yn adrodd gwirionedd, a neidiodd fy nghalon i fy ngwddf. Edrychais ar Bob, a chanfyddwn fod ei lygaid yn wlybion. Fel y dywedais o'r blaen, yr oedd Bob yn un anhawdd iawn ei symud wedi iddo unwaith ffurfio ei syniadau; ond yr oedd ei galon yn hynod o dyner, ai gariad at fy mam yn angerddol. Pe buasai anghen, buasai yn marw drosti unrhyw ddydd. Gwelwn fod ei holl enaid wedi ei gynhyrfu, a'i fod yn gorfod ymegnïo i lywodraethu ei deimladau, a chredwn ei fod ef a minnau ar y pryd, yn teimlo yn gyffelyb i'r dysgyblion hyny gynt pan ddywedodd Paul wrthynt na chaent weled ei wyneb ef mwyach. Wedi bod yn ddys. taw am enyd, ebe Bob. "Yr wyf yn methu deall, mam, paham y rhaid i chwi bryderu cymaint yn fy nghylch i, ac yn enwedig paham y rhaid i chwi son am farw ac am ein gadael ni. Nid ydych yn llyffethair' arnaf fi o gwbl; a thra bydd genyf nerth ac iechyd, fy mhleser penaf fydd eich cadw yn hapus a dibryder. Paham yr ydych yn crigo? ydych chw yn gweled rhyw ddirywiad yn fy nghymeriad? Pa wahaniaeth a<noinclude></noinclude> 1k9vzdbqed7lpstfmcsjer1hgvv30xg 104 83727 163207 163081 2026-04-18T12:08:45Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163207 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>wnai hyny yn fy nghyflwr pe codai yr eglwys ei dwylaw, a phe ysgrifenai Abel Hughes fy enw ar y llyfr? Mi wn na ddymunechii mi ragrithio; a phe baech yn dymuno, chwi wyddoch na wnawn me hyny byth. Mae yn gymaint gofid i mi, yr wyf yn sicr, ag ydyw i chwithau, nad allwn weled lygad yn llygad. Ond yr wyf yn dyweyd eto a chewch chwithau feddwl, os mynwch, fy mod yn hunangyfiawn, fy mod yn casâu rhagrith a chas perffaith. Ni fedraf ddyweyd fy mod yn teimlo fel hyn ac fel hyn, a minnau heb deimlo felly. Gwn gystal â chwithau mai braint i bob dyn ydyw cael proffesucrefydd;; ond y mae yr eglwys wedi fy nifeddiannu o honi; a pha help sydd genyf fi.! Hwyrach y dywedwch fy mod wedi troseddu? Dywedaf finnau naddo. Oblegid ni chredaf byth fod crefydd yn myned yn groes i deimladau goreu y natur ddynol. Pe gwelwn i bore fory y cryf yn maeddu y gwan, a theimlo fy mod yn gryfach na'r cryf, gwnawn iddo ddangos ei sodlau i'r haul y foment hono, ac awn at fy ngwaith gyda chydwybod dawel fy mod wedi gwneyd fy neledswydd. Ac heblaw hyny rhaid i chwi gyfaddef y bydd y nefoedd a'i phoblogaeth yn deneu iawn os nad oes neb i fyned iddi ond y rhai sydd â'u henwau ar lyfr seiat y Methodistiaid. Gwn nad ydych mor gul eich meddwl â thybied hyny." "Wnei di ateb un cwestiwn i mi?" ebe fy mam. "Gwnâf gant, os medraf," ebe Bob. "Purion," ebe fy mam, " os atebi di ddau neu dri i moddloni, mi deimlaf yn berffaith dawel. Wyt ti yn gweld dy hun yn bechadur andwyol a diobaith dragwyddol o dy ran dy hun? Wyt ti yn gweled yr Arglwydd Iesu Grist yn Geidwad digonol a chymhwys ar dy gyfer? Wyt ti yn teimlo dy fod ti yn ymorphwys yn gyfangwbl ar ei haeddiant Ef am dy fywyd? Aca ydyw dy gydwybod di yn dawel dy fod di, fel yr wyt ti, ar lwybr dyledswydd?" Canfyddwn ar wyneb Bob ei fod wedi ei wasgu i'r gongl. Bu am beth amser heb ateb, a thremiai fy mam yn ei lygaid fel pe buasai hi yn benderfynol ei droi dugwrthwyneb-allan. Yn y man ebe fe,"Chwi a wyddoch, mam. mai ychydig hyd yn nôd o broffeswyr a fedrant ateb cwestiynau fel yna yn groew a diammwys." "Bewt ti'n feddwl wrth ddiammwys?" ebe fy mam. "Paid a threio cuddio dy feddwl mewn geirie nad ydw i yn 'u deall nhw?"<noinclude></noinclude> roywuzgr0olzppydvnzunqfjrysax6i 104 83728 163208 163082 2026-04-18T12:09:59Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163208 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>"Wel," ebe Bob "ni a roddwn y diammwys o'r neilldu. Yr wyf yn dywedyd eto mai ychydig hyd yn nôd o grefyddwyr gloew a fedrant ateb eich cwestiynau yn groew a dios. Ac yr wyf yn credu mai prin yr ydych yn disgwyl i minnau eu hateb yn gadarnhäol. Os gallaf wneyd hyny wedi cyrhaedd eich oedran chwi, byddaf ddiolchgar. Nid oes genyf eisieu cuddio fy meddwl oddiwrthych, a rhaid i mi gyfaddef mai yn y tywyllwch yr ydwyf hyd yn hyn, ac mai teimlo fy ffordd yr ydwyf. Gallaf ddyweyd yn onest fy mod yn dal i ymbalfalu; ond y mae gwirioneddau ysbrydol fel pe byddent yn dianc oddiwrthyf. Yr wyf yn eich sicrhau mai gwaedd fy enaid ydyw'Goleuni, goleuni, ychwaneg o oleuni!' Ar adegau byddaf yn meddwl fy mod yn ei gael, a hyny oddi uchod; ond nid ydyw ond fel fflachiad mellten, ac y mae yn fy ngadael mewn mwy o dywyllwch. Ar adegau eraill byddaf yn cael math arall o oleuni, yr hwn sydd oddi-isod; ac wrth ei ddilyn a chael fy hunan mewn siglenydd a chorsydd, byddaf yn deall mai canwyll y corff ydyw. Beth sydd i mi i'w wneyd? Nid wyf yn foddlawn i gau fy llygaid ac eistedd yn ddiobaith yn y fagddu, oblegid pe gwnawn hyny byddwn yn gyffelyb i'r diafol am yr hwn y dywed Goronwy Owen, {{c|'Câr lechu'n y fagddu fawr.'}} Nid wyf fi yn caru y tywyllwch; yr wyf yn ceisio rhwbio fy llygaid—codi ar flaenau fy nhraed—ac estyn fy ngwddf i edrych am ryw argoel o'r bore; ond ni welaf ddim ond y nos yn lledu ei chynfasau duon ar wely dierchwyn y gwirionedd. Yr oeddwn wedi penderfynu na soniwn byth wrthych am ystâd fy meddwl, gan y gwyddwn na wnai hyny ond eich poeni; ac yr wyf eisioes yn edifarhâu na fuaswn wedi cadw y cyfan i mi fy hun; ac eto nis gallwn beidio gan i chwi fy nghwestiyno. Gwn nad ydych yn fy neall. I chwi sydd bob amser yn byw yn nghanol y goleuni, mae fy ngeiriau yn ynfyd; ond yr wyf yn eich sicrhâu mai geiria gwirionedd â sobrwydd ydynt. Yr wyf yn deall ar eich siarad er ys amser eich bod yn credu fy mod yn ddifater ynghylch pethau crefydd; ond yr Hollwybodol a ŵyr nad ydwyf felly. Ac eto y mae y dyfodol yn dywyllwch eithaf i mi. Yr wyf yn sicr fod goleuni yn bod tu draw yn rhywle: mae tewder y tywyllwch yn fy sicrhâu o hyny, heblaw fy mod yn eich gweled chwi yn ei fwynhau bob amser. Paham y mae yn cael ei gadw oddiwrthyf<noinclude></noinclude> fg51vbsifdxtbpu8zi6lxbhsxsritn3 104 83729 163209 163083 2026-04-18T12:11:38Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163209 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>fi, nis gwn. Yr wyf bob dydd yn myned i lawr i dywyllwch y pwll glo, ond y mae genyf fy lamp yno; ond pan wyf yn ceisio cloddio yn myd y meddwl a'r ysbryd, mae y tywyllwch lawn cymaint, a fy lamp yn diffodd. Pa beth ydwyf wedi ei gyflawni mwy na rhyw bechadur arall i rwystro i'r wawr dori ar fy enaid? Hwyrach y gellwch chwi ddyweyd wrthyf. Yr wyf yn teimlo nad ydwyf fel pobl eraill. Yr wyf yn gwenu ac yn chwerthin er mwyn bod yn debyg i fy nghyfoedion; ond y mae fy ngalon bob amser yn brudd, a fy enaid yn wylo ac yn gruddfan. A pha fodd y gallaf fi chwerthin yn galonog pan nad wn y fynyd y bydd darn o löyn yn syrthio arnaf, ac yn fy suddo i dywyllwch dyfnach na'r hwn yr wyf ynddo yn barhâus! Hwyrach y dywedwch chwi wrthyf am weddio; ond onid ydyw dyheuadau fy enaid yn weddi barhâus? A phan osodwyf fy nymuniadau mewn geiriau maent yn dyfod yn ol ataf gan ddywedyd wrthyf, ''No reply''. Ys truan o ddyn ydwyf fi!" Ceisiai fy mam edrych yn siriol, ac ebe hi, "Wel y machgen anwyl i, mae arna i ofn fod y falencoli arnat ti. Roeddwn i bob amser yn meddwl nad oedd neb yn cael ei drwblo gan hono ond hen bregethwyr; a chlywes i ddim son fod hi yn trwblo neb o honyn hwythe er amser yr hen Feical Roberts, Pwllheli. Iselder ysbryd sydd arnat ti, y machgen i; rhaid iti gael tipyn o ffisig a newid yr aer, does dim byd gwell mae nhw'n deyd. Cana dipyn, y ngwas i, mi dy helpia i di," a dechreuodd fy mam ganu oreu y gallai hi {{center block| <poem> "O anghrediniaeth mawr ei rym, :Ti roddaist imi glwy'! Ond yn dy wyneb credu wnaf :Fod doniau'r nef yn fwy." </poem> }} O'r fynyd hono allan newidiodd fy mam ei thôn a'i hymddygiad tuag at Bob. Siaradai yn gysurus a chalonogol, ond ni wnai Bob ond ysgwyd ei ben, cystal a dyweyd nad oedd hi yn ei ddeall ef. Yr wyf yn meddwl mai ymhen rhyw bythefnos ar ol yr ymgom uchod, yr oeddwn yn dychwelyd o'r wlad, wedi bod yn hebrwng ''parcel'' o'r siop—oblegid y misoedd cyntaf y bum gydag Abel Hughes, fy ngwaith gan mwyaf oedd negeseus. Yr oedd y noswaith yn hyfryd, ac yr oeddwn yn gynnefin iawn â'r ffordd—yn adnabod pob tŷ, gwrych, gwal, llidiart a chareg filldir. Tybiwn fod pob coeden yn<noinclude></noinclude> 5v2524fjqca2nfj0hecwkcero6c5wn7 104 83730 163210 163084 2026-04-18T12:12:13Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163210 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>dyweyd "Nos dawch" wrthyf, ac yn cydnabod eu bod yn fy nghofio yn dda oddiar yr adeg yr arferai Wil Bryan a minnau fyned y ffordd hono i hel nythod adar ac i gasglu cnau. Mor gynnar a'r noswaith hono yr oeddwn, yr wyf yn meddwl, yn dipyn o freuddwydiwr, ac yn gallu mwynhau y golyfeydd rhamantus a'r tawelwch dwfn. Er pan wyf yn cofio yr wyf yn fwy hoff o'r wlad nag o'r dref. Yr wyf yn teimlo bob amser fod trwst a helynt y dref yn rhwystro i un glywed Duw yn siarad mewn natur; ac y mae gan y nos, o herwydd ei thawelwch, ryw swyn mawr imi. Hwyrach y chwarddai pobl am fy syniad pe darllenent ef; ond y gwir yw, bum yn rhyfeddu lawer gwaith fod heddgeidwaid heb fod yn fwy coethedig ac ysbrydol na dynion eraill. Meddylier y fath amser y maent yn gael i fyfyrio yn awyr Duw yn nystawrwydd dwfn y nos, "yr wybren lâs lachar," chwedl John Jones, Talsarn, uwch eu penau, a phawb o'u cwmpas yn cysgu yn swrth. Y fath gyfleusdra ardderchog i ddal cymundeb â natur ac â Duw yn y dystawrwydd dwfn na thorir gan ddim ond gan gyfarthiad ambell gi ymhell wrth rhyw dy fferm! Oni buasai am ryw bethau eraill ynglŷn â'r swydd, buaswn yn hoffi bod yn policeman er mwyn cael bod allan y nos! Ond i bale yr wyf yn crwydro? Yr oeddwn, meddaf, yn dychwelyd o'r wlad yn llawn asbri a dedwyddwch, heb fawr feddwl fod dim anghysurus yn fy aros. Pan oeddwn yn nesau gartref, gwelwn bobl yn rhedeg yn gyflym tua'r dref. Prysurais innau, ac yn fuan daethum o hyd i hen löwr methiantus, ac yntau hefyd yn cyfeirio tua'r dref. Gofynais iddo paham yr oedd y bobl yn rhedeg? Ei ateb oedd "Y damp, y machgen i, yn y Caeau Cochion," Teimlais fel pe buasai ei atebiad yn rhoddi adenydd i mi. Yn fy meddwl ni chyffyrddai fy nhraed â'r ddaear, ond cludid fi megys gan gorwynt o ddychrynfeydd oedd yn rhuthro drwy fy nghalon. Gadewais y ffordd fawr, a gwnaethum linell unionsyth tua chartref, Llamwn dros furiau, gwrychoedd, a llidiardau, ac, fel y bum lyn synu lawer gwaith ar ol hyny, ni theimlwn fod un rhwystr ar fy ffordd. Ac mor hunanol oeddwn! Ni feddyliwn am neb ond am Bob! A oedd ef ymhlith y rhai a losgwyd? Yn ol yr adeg ar y dydd dylasai fod adref cyn hyn, oblegid yr oedd ei stem ef yn gorphen am saith o'r gloch. Ac eto nid oedd ond ychydig o fynydau wedi saith ar y pryd! Os oedd efe<noinclude></noinclude> oihf9dk0kzwt21hzw9bq6cbmrng5t4d 104 83731 163211 163085 2026-04-18T12:12:40Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163211 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>wedi ei losgi i farwolaeth beth a wnawn? Os oedd y tân heb gyffwrdd âg ef mor llawen fyddwn! Ond beth os oedd wedi llosgi ei wyneb-y fath resyn! Tybed a oedd efe wedi colli un llygad-mor hyll a fyddai! O gymaint o feddyliau oeddynt yn rhuthro drwy fy nghalon tra yr oeddwn yn difa y pellder oedd rhyngof a chael gwybod y cwbl! Yn bur fuan cyrhaeddais i olwg ein tŷ ni, a gwelwn fod Bob wedi dyfod gartref. Ond pa fodd! Mewn trol a gwellt ynddi, a dau ddyn, un o bobtu iddo, yn ei gynnal. Yr oeddwn yn ei ymyl mewn eiliad. Clywn ef yn gruddfan wrth gael ei gludo i'r llofft. Yr oedd fy mam can wyned a'r galchen, ond yn berffaith dawel; yr oedd Bob can ddued a'r glöyn, ac wedi ei losgi yn golsyn, ond yn hollol lonydd. Yr oedd ei lygaid dysglaer a deallgar wedi eu llosgi yn glir allan o'i ben-ac eto yr oedd yn fyw. Ni buaswn yn ei adnabod o holl bobl y byd. Gwelwn fod Doctor Bennett, sef Doctor y gwaith, yn yr ystafell ond ysgydwai ei ben yn anobeithiol. Treiglai deigryn i lawr grudd y Doctor, a chenfigenwn wrtho, oblegid nid allwn i wylo. Mae y brofedigaeth weithiau mor lem a miniog, fel y mae yr arwyddion cyffredin sydd genym i ddangos ein bod yn ei theimlo yn gwrthod ein gwasanaethu o wyleidd-dra. Felly y darfu iddynt ymddwyn tuag at fy mam a minnau y tro hwn. Ni fedrem wylo. Wedi i rywun, nid wyf yn cofio pwy, roddi llymaid o ddwfr iddo, ymddangosai fel yn bywhâu ychydig, a dywedodd yn eglur— "Mam." Nesäodd fy mam ato, ac ebe hi "Wyt ti yn gweled tipyn, fy machgen?" (Nid oedd fy mam ar y pryd yn deall ei fod wedi colli ei ddau lygad.) "Ydwyf, mam," ebe fe, “mae y goleuni o'r diwedd wedi dyfod." Ymhen ychydig eiliadau ychwanegodd yn Saesoneg, "Doctor, it is broad daylight!" Y fynyd nesaf yr oedd Bob wedi gadael ar ei ol yr holl ofnau a'r tywyllwch i mi ac eraill. <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|PENNOD XXIV.<br>Adgofion Prudd a Dyddanol.}}}} Un o ragorfreintiau gwerthfawrocaf ardaloedd gwledig ac amaethyddol ydyw mai anfynych y dygwydda dim ynddynt yn sydyn i'w <section end="bbb"/><noinclude></noinclude> 308q2jxwczo1byouaww1hk3p5r5nf8g 104 83732 163229 163086 2026-04-18T14:15:35Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163229 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>taflu i drallod a galar. Nid felly y mae mewn cymydogaethau gweithfaol. Weithiau egyr y bore ei amrantau tyner ar ardal sydd eisoes yn effro a phrysur, a gwena arni yn ddedwydd, fel y gwena maban iach a da ei dymher ar ei fam, yr hon sydd wrth ei gryd pan egyr ei lygaid. Gwelir lluoedd o'r glöwyr yn troi allan o'u tai â'u lampau yn grogedig wrth eu gwregys. Mae sŵn eu ''clogs'' ar y ffordd galed, a'r palmant anwastad, yn gerddoriaeth i glust ambell Gymraes a adwaenwn, ac yn ailenyn hiraeth yn nghalon ambell weddw ieuanc, yr hon ddaw i'r drws â phlentyn ar ei braich, ac un arall yn cydio yn ei ffedog, i edrych ar eu holau, fel pe byddai hi o hyd yn disgwyl i John ddyfod yn ol. Os sylwch, cewch weled gŵr cydnerth a chadarn yn prysuro allan o'i dŷ, ac yn cerdded fel pe byddai yn teimlo yn falch cael myned i weithio yn galed i ennill arian i gadw ei wraig a'i blant; ond cyn iddo fyned nemawr gamrau, mae crwtyn bychan, troednoeth, ysgeir-noeth, ar hanner gwisgo am dano, ac heb fod yn hollol lân, gan fod gweddillion cyfleth y noson gynt ar ei wyneb crwn, tew, yn rhedeg ar ei ol; oblegid y mae y tad yn ei frys, wedi adgofio rhoi cusan iddo eyn cychwyn i'r gwaith. Yn awr, wedi ei adgofio o'i esgeulusdra, y mae yn ei godi ar ei frest lydan, ac, er yr holl gymysgedd sydd ar y wyneb yn rhoi gwefusglec iddo sydd yn swnio dros yr ardal, yr hyn a bâr i'r fam, yr hon sydd erbyn hyn yn sefyll yn nhrws y tŷ, chwerthin yn galonog. A oes un o honynt yn meddwl mai hwn yw y cusan olaf? Mae peiriant y gwaith—calon yr ardal—yn curo yn gryf a chyson. Esgyna mwg y simdde fawr yn golofnau tew-dduon yn syth i'r nefoedd; oblegid y mae y diwrnod yn deg, ac y mae ar Dduw eisieu y mwg (fel y tybiwn pan oeddwn yn fachgen) i wneyd cymylau o hono! Gwelir gwêdd, ar ol gwêdd, gwagen ar ol gwagen, yn dyfod o'r gwaith yn llwythog o'r glo goreu, a'r gwagenwr yn ei glôs penglin, a'i chwip ar ei ysgwydd, ac yn cerdded fel pe byddai ganddo un troed yn rhych, yn gwneyd llygad cam ar bawb a gyferfydd i edrych a ydynt yn sylwi ar ei feirch porthiannus, cynffonau y rhai y bu yn y fath drafferth y noson gynt yn eu plethu, ac yn eu gwisgo â rubanau glas a melyn. Mae y plant yn chware ar hyd yr heolydd, ac yn gwneyd gwawd o goesau meinion y gwagenwr, ac yn ei ddynwared yn rhoddi y llythyren "y" ar ol enwau ei feirch, megys "Boxer y," "Blaze y." Ni<noinclude></noinclude> hgwnrya0ok3bi7163oz9qo5xbp1ru0k 104 83733 163230 163087 2026-04-18T14:16:16Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163230 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>sylwa "ein dyn" arnynt. Ymddengys pawb yn mwynhau daioni a dedwyddwch, o'r cigydd cnodiog sydd, rhwng ymweliad dau gwsmer, yn hanner cysgu yn ei gader yn y siop, ac yn ymddangos fel pe byddaï hir fyfyrdod ar frasder wedi ei wneyd yntau yn "barod i'r gyllell," hyd at y crydd teneu, gwyneblwyd, sydd yn cyfeirio tua'i dŷ ar ryw hanner trot a llond ei ffedog o waith trwsio. Er nad ydyw hi ond bore, y mae gwragedd taclusaf y glöwyr yn siop Mr. Roberts yn chwilio am ryw damaid blasus i'w gwŷr; oblegid pa ddyben iddynt weithio yn galed oni chânt rywbeth da ac at eu harchwaeth i'w fwyta? Ennillant gyflog rhagorol, a pham na chânt ychydig ddanteithion? Mae golwg gwneyd yn dda ar y masnachdai, ac y mae eu perchenogion yn defnyddio seibiant y bore i symud y llwch ac i osod pethau mewn trefn. Dywedir fod gan yr hen wreigan sydd yn cadw y siop teganau "hen hosan." A pha ryfedd? Edrychwch ar y bechgyn o bob maint ac oed wrth fyned i'r ysgol; a chewch eu gweled yn rhês, â'u llechau yn grogedig wrth linyn ar eu cefnau, a gwers y noswaith gynt yn ysgrifenedig arnynt—o ''strokes'' y crwt hyd at ''vulgar fractions'' yr hogyn yn rhês, meddaf, yn fflatio eu trwynau ar ffenestr y siop, ac yn addaw iddynt eu hunain, noswaith y "sist" nesaf, bob un ei degan. Greaduriaid hapus! Ond hwyrach cyn pen yr awr y bydd y newydd yn rhedeg fel tân gwyllt fod "codwm" wedi cymeryd lle yn y gwaith, a hyn a hyn o ddynion wedi eu lladd, neu ynte fod y dŵr wedi tori allan, a hyn a hyn wedi boddi neu wedi eu cau i fyny yn rhanau uchaf y gwaith! Ymleda galar gwyllt ond dwfn dros y gymydogaeth. Mae yr hogyn oedd wrth fyned i'r ysgol yn y bore ac yn edrych ymlaen at y "sist " amgael bat gan ei dad, yn cael ei hun cyn canol dydd yn fachgen amddifad! Y tad cydnerth a chadarn yn anterth ei iechyd, oedd yn y bore yn codi ei blentyn fel pe codasai bluen ar ei frest lydan i'w gusanu, a ddaw adref yn yr hwyr mewn trol yn ddyn marw! Chwi Fonwysiaid dysyml! beth a wyddoch chwi am ymweliadau sydyn a chalonrwygol fel y rhai hyn? Pan fyddwch ar hirnos gauaf yn mwynhau eich tân glô-nid mawn-cofiwch fod yr hyn a fwynhewch yn aml yn werth gwaed! Pan dorodd y tân allan yn y Caeau Cochion, yr hyn a fu yn angeu i fy mrawd Bob ac i amryw eraill, ni chafwyd, wrth gwrs, foment o<noinclude></noinclude> 5m6q2fea01irsthtr2cxczw4mafmpj9 104 83734 163231 163088 2026-04-18T14:16:56Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163231 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>rybudd; a suddwyd y gymydogaeth oedd, ychydig fynydau cyn hyny, yn dawel a dedwydd, i alar tost ac annesgrifiadwy. Yr oedd gan bob un o'r gweithwyr ei “Lusern Dewi;" a pha fodd y dygwyddodd y ddamwain ni wyddai neb ac ni wybu neb byth. Ond nid pa fodd y dygwyddodd a flinai y rhai a golledwyd yn y ddamwain-ac yn eu plith fy mam a minnau—ond yr hyn a ddygwyddodd. Collodd fy mam fab, yr hwn er yn hogyn a fu iddi hi yn lle gŵr, ac ar yr hwn y dibynai yn hollol am ei chynnaliaeth; a charai ef yn fwy o lawer na'i heinioes ei hun. Gwn na phryderai hi ryw lawer yn fy ngylch i; ond nid oedd diwrnod—nid oedd awr o'r diwrnod, heb fod ei henaid wedi ymgylymu âg enaid Bob. Collais innau frawd o'r brodyr, i'r hwn y teimlwn yn ddyledus am bobpeth ymron a feddwn yn y ffordd o ddysgeidiaeth; ac hyd yn nôd y fynyd hon yr wyf yn teimlo yn sicr y buaswn yn rhywbeth hollol wahanol i'r hyn ydwyf oni b'ai am dano ef. Pe ceisiwn ddesgrifio fy ngalar pan gollais ef, gwnawn fy hunan yn wrthddrych dirmyg i fy adgofion. Y pryd hwnw, cenfigenwn at fy mam wrth ei gweled yn dal y brofedigaeth mor lew, a minnau wedi myned yn swp diwerth. Ond mor werthfawr i mi yn awr ydyw cofio ei hymddygiad! Pe gosodid holl weithiau y Puritaniaid, a phobpeth a ysgrifenwyd erioed yn mhlaid Cristionogaeth, yn un pentwr mawr o fy mlaen, a phe gallwn âg un amgyffrediad gymeryd i mewn eu holl ymresymiadau, y mae tawelwch a hunan-feddiant fy mam yn ngwyneb profedigaeth lem yn ddadl annhraethol gryfach yn fy meddwl i o wirionedd a Dwyfoldeb crefydd yr efengyl. A oedd hi yn teimlo cymaint â'r gwragedd eraill a golledwyd yn y ddamwain, y rhai oeddynt yn gwaeddi ac yn colli arnynt eu hunain? Oedd, ac yn llawer dyfnach, mi gredaf. Ond yr oedd ganddi hi ryw nerth ysbrydol, cuddiedig i syrthio yn ol arno, yr hwn a'i galluogai i edrych ar y dygwyddiad mwyaf alaethus fel adnod anghenrheidiol yn mhennod ei bywyd, heb yr hon y buasai ystyr a chysylltiad y testyn yn aneglur. Nid nerth corfforol a'i cynnaliai, oblegid, er fy ngofid, canfyddwn fod hwnw er ys amser yn gwywo yn gyflym. Yn ei ffolineb, credai fy mam mai Bob oedd y bachgen glanaf a harddaf yn y gymydogaeth, a drwgdybiai bob merch ieuanc a ddeuai i'n tŷ ni o geisio ei swyno. Ond cymaint oedd y dirmyg a wnaethai y tân arno, fel y penderfynodd hi y foment y diangodd ei<noinclude></noinclude> az8mc91006s1e2mlw99sv6c4izxizok 104 83735 163232 163089 2026-04-18T14:17:34Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163232 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>enaid ymaith nad edrychai hi ar ei wyneb mwyach "nes i'r adgyfodiad roi polis arno." Pe gwybuasai hi mai gair Saesonaeg oedd ''"polish''," gwn na buasai yn ei ddefnyddio, gan mor gryf oedd ei rhagfarn yn erbyn pobpeth Saesonig. Pan ddygwyd ei arch i'r tŷ (ie, peth ofnadwy ydyw hyny mewn bwthyn heb ystafell i ddianc iddi rhag ei gweled), rhoddodd fy mam orchymyn caeth i'r saer scriwio yr arch ar unwaith. Yr oedd yn rhy eiddigeddus i neb gael myned i hylldremu ar ei hagrwch. Onid yw yn ffaith pan oddiweddir y rhai a garwn gan farwolaeth yn enwedig marwolaeth sydyn, y pellheir ac y bychenir yn ein golwg y gwendidau a'r beïai a ddigwyddai fod yn perthyn iddynt tra yn fyw? Nid ydyw adgof yn hoffi edrych arnynt ond yn eu dillad goreu. Yr oeddwn yn eithaf sicr fod fy mam wedi gweddïo llawer dros Bob, ac wedi pryderu llawer yn nghylch ei gyflwr, er nad oedd dim yn ei fuchedd yn cyfreithloni hyny ond yn unig ei dawedogrwydd, a'r ffaith nad oedd efe er ys peth amser yn aelod eglwysig. Ond yn awr, pan nad oedd ond ei gorff llosgedig yn gorwedd yn llonydd rhwng pedair ystyllen yn y llofft, nid ym ddangosai hi yn pryderu dim ynghylch diogelwch ei enaid, yr hwn oedd weithian ymhell oddiwrthym; oblegid yr wyf yn cofio yn dda pan oedd hi wedi bod yn ddystaw am oddeutu awr, gan bletio ei ffedog ac edrych yn syn i'r tân, iddi hi ofyn i mi, "Be ddeydodd o," gan ddefnyddio y rhagenw fel pe buasem wedi bod yn siarad am dano y fynyd gynt,—" Be ddeydodd o, dywed, yn Saesneg with Dr. Bennett?" Ac atebais innau, "Dyweyd ddarfu o fod hi yn ganol dydd goleu." "A be ddeydodd y Doctor?" "Dyweyd ei fod yn dechreu ramblo," atebais innau. "Roeddwn i'n meddwl mäi dyna ddeydodd o; ac felly y deydodd Ffestus wrth Paul—'Rwyt ti yn ynfydu. Dyn anianol nid yw yn derbyn y pethau sydd o Ysbryd Duw, ac nis gall eu gwybod, oblegid yn ysbrydol y bernir hwynt. Ac ychwanegodd, megys wrthi ei hun, "Ramblo, wir! Dim peryg i Bob ramblo. Ond am y goleuni ysbrydol 'roedd o yn sôn-y peth yr oedd o yn ymbalfalu am dano, fel 'roedd o'n deyd. A bydd goleuni yn yr hwyr!' Rhyfedd, rhyfedd Gorfod colli ei ddau lygad cyn dechre gweled! I farn y daethum<noinclude></noinclude> j5et4m04120nhw2q6yqkyo05uf9g3tj 104 83736 163233 163090 2026-04-18T14:18:04Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163233 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>i'r byd hwn, fel y gwelai y rhai nid ydynt yn gweled.' Mi fase cystal gan i â llawer bydase fo yn proffesu; ond choelies i 'rioed fod o yn ddigrefydd. Mi fydde Abel Hughes bob amser yn deyd fod gwell graen ar Bob nag ar ein hanner ni. Ond y peth sy'n tawelu mwya' ar y meddwl i ydi y peth deydodd Bob rhyw bythefnos yn ol—nad oedd o ddim yn ddifater am bethe crefydd, ac mai gwaedd ei enaid o oedd am y goleuni. Ac fe ddeydodd Duw, 'Ceisiwch fi hefyd, a chwi a'm cewch, pan y'm ceisioch a'ch holl galon. Ni ddywedais wrth had Jacob, Ceisiwch fi yn ofer. Gofynwch, a rhoddir i chwi; ceisiwch, a chwi a gewch,' medde'r Gwaredwr ar y mynydd. Mi ddeuda ine fod yn o anodd iddo fo fod yn golledig. Gobeithio nad ydw i yn pechu; ond yr ydw i yn teimlo mor siŵr fod o yn y nefoedd fel, os ca i fyn'd yno fy hun, fel yr ydw i'n dysgwyl y caf fi, a ffeindio nad ydi Bob yno, y bydde hyny yn ddigon i andwyo fy holl gysur i." Wel, nid oes genyf finnau heddyw ond hyderu fod crediniaeth fy mam yn gywir. Pe darllenai ambell i ŵr dysgedig yr hyn yr wyf yn myned i'w ddyweyd, diammheu y chwarddai am fy mhen. Chwardded ef. Ond yr wyf fi yn credu fod pobl dduwiol, gan nad pa mor aunysgedig ydynt, yn meddu rhyw ganfyddiaeth ysbrydol, ac yn derbyn, er hwyrach yn anymwybodol, ryw frysbellebrau o'r byd tragwyddol na chaniateir i'r dyn anianol, ac na ddeallid ganddo pe caniateid hwynt iddo. Gwn yn eithaf da nad ydyw fy nghrediniaeth yn cydweddu â dysgeidiaeth rhai o wyr galluog yr oes (oleu) hon--oes ag y mae rhai ynddi yn edrych ar grefyddwyr fel pobl hen ffasiwn, ac ar y Bibl fel llyfr bach digon diniwed, ac yn lled addaw i ni y bydd iddynt yn bur fuan, drwy eu darganfyddiadau gwyddonol alluogi yr hogyn yn yr ysgol i ysgrifenu ar ei lechen, rhwng brecwast a chinio, holl gyfrinion natur-dirgelion bodolaeth, a dyheuadau enaid anfarwol! Er fod fy adgofion yn fywiog, nid wyf yn hoffi nac yn bwriadu ymdroi uwch ben yr adeg pan oedd yr hyn oedd farwol o fy mrawd yn aros cael ei guddio o'm golwg am byth. A phe bawn yn ceisio rhoddi desgrifiad o fy nheimladau ar y pryd, hwyrach yr edrychid arno fel diffyg chwaeth dda ynof gan y rhai a ddichon gymeryd y drafferth i ddarllen yr hunangofiant hwn. Er fod pob teulu yn ei<noinclude></noinclude> h0f78ty0h0qc3f0h4nrkr47t0je76ud 104 83737 163234 163091 2026-04-18T14:24:42Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163234 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>adnabod, gŵr dyeithr ydyw angeu bob amser. Ymwêl â ni heb ei wahodd, ac nid oes iddo groesaw un adeg. A pho leiaf fyddo ei groesaw, tebycaf yn y byd ydyw o ymweled â ni yn fuan drachefn. Gwn fy mod yn adrodd profiad ambell un pan ddywedaf mai adeg ryfedd a dyeithr ydyw hono pan y mae corff un anwyl genym yn yr un tŷ â ni yn aros yr awr a benodwyd gan arfer gwlad a'r hyn a ystyrir yn weddusrwydd i gael ei gludo i dŷ ei hir gartref. Mor anhawdd ydyw sylweddoli fod yr un oedd y dydd o'r blaen yn edrych arnom, yn siarad â ni, yn bwyta ac yn yfed, ac yn cerdded o gwmpas fel ninnau, yn awr yn llonydd ac oer, yn fud ac yn fyddar. Mor greulawn yr ymddengys ynom ei adael yn yr ystafell ar ei ben ei hun! Mae y tywydd yn oer ac nid oes tân yn yr ystafell lle y mae ef. Mor galed! A ydyw yn teimlo ein bod yn angaredig ato? A fuasai ef yn ein gadael ni felly? Gwyddom ei fod ef—yr ef—ymhell bell oddiwrthym; ac eto yr ydym yn ymwybodol o hyd ei fod yn yr ystafell nesaf; onidê paham yr ydym yn siarad mor ddystaw, fel pe byddem yn ofni ei ddeffro? Mor araf y mae yr oriau yn llusgo! Mor ddideimlad ydyw arfer gwlad, yr hon sydd yn ein gorfodi i gau allan oleuni dydd, a gwneyd un nos o'r adeg, fel pe na byddai genym ddigon o nos eisoes yn ein henaid! Mae y prudd-der yn llethol, a'r awydd am gael pobpeth drosodd yn gryf. Beth, a ydym ar frys am ei gladdu? O, nac ydym, yr anwylyn! Ond y mae yr amser yn hir ac annyddanol. Yr ydym yn ceisio darllen; mae y llygaid yn edrych ar y llyfr, a'r meddwl yn crwydro ymhell i rywle dyeithr. Mae y cynhyrfiad lleiaf yn peri i ni wrando, a gwrando yn ddyfal. Cyfeiria ein clust i'r ystafell nesaf. Mor debyg oedd y swn i'w besychiad adnabyddus ef! A ddarfu iddo symyd? Dychymyg ydyw y cyfan; mae efe ar ystafell mor ddystaw a'r bedd! Yr ydym yn syrthio i gwsg o fyr barhad ac wedi deffro yn ammheu ai breuddwydio fuom, ac eilwaith yr ydym yn myned dros yr holl amgylchiadau. Ymddengys pobpeth mewn gwêdd wahanol i ni yn awr Nid oes erbyn hyn swyn mewn bywyd, clod, nac elw. Gwagedd yn ein golwg ydyw pethau y byd hwn; a synwn fod neb yn gallu ymro cymaint i bethau y ddaear, ac yn enwedig yn gallu chwerthin; heb gofio ein bod ni ein hunain, ychydig ddyddiau yn flaenorol, yn euog o hyny, ac y byddwn eto ymhen ychydig amser fel y buom. Gynifer<noinclude></noinclude> 74sa0urz19uv4zqa58hqw3l7o47gkl0 104 83738 163235 163092 2026-04-18T14:28:14Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163235 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>o benderfyniadau da a ffurfiwn! yr oll i gael eu cymedroli yn fawr, os nad eu llwyr anghofio, ymhen deufis; Anghenfil hagr a du ydyw angeu; ond teifl wmbreth o oleuni ar wrthddrychau, hyd yn nôd i'r byw. Pa faint mwy i'r hwn y mae yn ei gymeryd ymaith? Cyfleusdra rhagorol i'r efengylydd a'r gŵr o gynghor i hau yr had da ydyw yr adeg pan fydd angeu wedi aredig daear y galon, a phrofedigaeth wedi ei meddalu. Mae yr hedyn yn cael "dyfnder" gyda rhwyddineb. Ac er i'r ddaear galedu drachefn, ond odid nad egina yr hedyn ryw ddydd, ac y tyr allan drwy y grawen galed, ac y dwg ffrwyth hwyrach ar ei ganfed. Yr oedd ymweliadau cyfeillion y capel â fy mam a minnau yn ein helynt mor fendithiol a chysurlawn fel nad allaf roddi desgrifiad teg o honynt, na phris ar eu gwerth. Cofus genyf y dywedai fy mam mai nesaf o ran gwerth ganddi hi i addewidion mawr y Bibl a ffydd yn Nuw fel Goruwchreolwr pob peth, oedd geiriau calonogol y brodyr a'r chwïorydd crefyddol. Ac nid ychydig oedd y rhai a ddaethant i'n cysuro, ac nid y rhai lleiaf ffyddlawn oeddynt Thomas a Barbara Bartley. Yr oeddynt mor blentynaidd, a'u cydymdeimlad mor gywir, mor ''genuine'', fel nad ellid peidio ei werthfawrogi. O'r braidd hefyd y gallai fy mam beidio gwenu ar rai o gwestiynau syml-ddiniwed Thomos, megys, "Mary, ydach chi'n meddwl fod Bob erbyn hyn wedi deyd wrth Seth fod Barbara a fine wedi dwad i'r seiat? hyny ydi, os daru fo drawo arno fo, achos mae yno gymin o honyn nhw yno, onid oes;" "Am ddim a'r a wn i, hwyrach i fod o, Tomos," ebe fy mam. "Wel, 'does bosib," ebe Thomas, "na thrawan nhw ar 'u gilydd rw dro; cynt y cyferfydd dau ddyn na dau fynydd, mae'n nhw'n deyd." Wedi bod yn ddystaw am fynyd, ebe Thomas drachefn, "Mi fu Barbara a fine yn cysidro llawer iawn am danoch chi neithiwr, Mary, ac yr oeddan ni yn methu yn glir faes a gweled be ar affeth hon y ddaear o naech chi rwan heblaw dwad aton ni i fyw. Mae acw faint fyd fyw fynoch chi o le, a chan' mil o groeso, on'd oes, Barbara? Yr ydan ni wedi gneyd y lle yn barod i chi, a rhaid i chi'ch dau ddwad acw heno. Dydach chi ddim yn claddu Bob dan drenydd, a be newch chi yma yn tori'ch calon, yntê, Barbara?" {{nop}}<noinclude></noinclude> d3o6fk7o2ks0qfbj3z6apxnb4dd1s2t 104 83739 163236 163093 2026-04-18T14:32:38Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163236 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Rhoddodd Barbara nod; ac ebe fy mam-" Yr ydach chi yn garedig a chymydogol iawn, Tomos; ond fedrwn i ddim meddwl am fynyd am adel Bob ar ei ben ei hun yma, er mai ffansi ydi'r cwbl." "Twbi shwar," ebe Tomos; "ddaru mi ddim meddwl am hyny. Na, na, onar breit; erbyn styried, mi dryche dipyn yn oer ynoch chi ei adel o, yn enwedig gan nad oes gynoch chi ddim ofn. Ond mi gawn siarad am hyn eto." "Be sy gen i i'w ofni, Tomos? Does yma ond y corffyn gwael—y tŷ gwâg." "Nid at hyny yr oeddwn i yn cyfeirio," ebe Thomas. Deallodd fy mam ei feddwl. Gwyddai Thomas fwy o'n hanes nag a dybiwn i, a gwyrodd fy mam ei phen yn gydnabyddgar am ei feddylgarwch, ac ychwanegodd—"Mae clo a bar ar y drws, Tomos." "Twbi shwar, ond mi fydd raid i chi ddwad acw drenydd. Nawn ni wbod mwy am ych tamed chi na thamed cyw iar," ebe Thomas. Drenydd a ddaeth, ond y mae fy adgofion yn gymysglyd a thywyll. Teimlwn fel pe buaswn mewn breuddwyd. Mae dwy argraff ar fy meddwl y gallaf eu darllen yn rhwydd heddyw, sef, fod llawer o bobl yn y cynhebrwng, ac fod Wil Bryan yn cerdded wrth fy ochr a swp o brên box o dan ei gesail chwith, ac yn cario yn ei law ddehau gadach â'i lon'd o swnd. Mae genyf adgof gwan o glywed llais crâs Mr. Brown yn rhuthro dros y wers gladdu a chof byw o weled Wil Bryan ar ei liniau wrth y bedd yn taenu y swnd drosto ac yn ei wisgo â phren box. Ychydig feddyliwn ar y pryd mor fuan y byddai Wil wrth yr un gorchwyl drachefn! Yn gyffredin tafodrydd iawn a fyddai Wil; ond pan fyddai yn cydymdeimlo yn ddwys, dystaw yn wastad a fyddai. Ni siaradodd air a mi nes oeddym ar hanner y ffordd gartref o'r fynwent; ac yr wyf yn cofio yn dda ei sylw, a dyma fo, "Rhys, wyddost ti be fase Bob yn ddeyd bydase fo yn gwbod mai Mr. Brown fase yn i gladdu o? Mi fase yn deyd geirie ola Bobby Burns—Dont let that awkward squod shoot over my grave!' Dyna fase fo yn ddeyd, mi gymra fy llw," Cofio yr oedd Wil am waith Mr. Brown fel Ustus Heddwch yn anfon Bob i'r carchar ar gam, a diammheu genyf ei fod yn dadgan teimlad fy mrawd i'r llythyren. {{nop}}<noinclude></noinclude> ehj3xml9ub9d7v1j7j69bferxd7cxbb 163237 163236 2026-04-18T14:33:20Z AlwynapHuw 1710 163237 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Rhoddodd Barbara nod; ac ebe fy mam-" Yr ydach chi yn garedig a chymydogol iawn, Tomos; ond fedrwn i ddim meddwl am fynyd am adel Bob ar ei ben ei hun yma, er mai ffansi ydi'r cwbl." "Twbi shwar," ebe Tomos; "ddaru mi ddim meddwl am hyny. Na, na, onar breit; erbyn styried, mi dryche dipyn yn oer ynoch chi ei adel o, yn enwedig gan nad oes gynoch chi ddim ofn. Ond mi gawn siarad am hyn eto." "Be sy gen i i'w ofni, Tomos? Does yma ond y corffyn gwael—y tŷ gwâg." "Nid at hyny yr oeddwn i yn cyfeirio," ebe Thomas. Deallodd fy mam ei feddwl. Gwyddai Thomas fwy o'n hanes nag a dybiwn i, a gwyrodd fy mam ei phen yn gydnabyddgar am ei feddylgarwch, ac ychwanegodd—"Mae clo a bar ar y drws, Tomos." "Twbi shwar, ond mi fydd raid i chi ddwad acw drenydd. Nawn ni wbod mwy am ych tamed chi na thamed cyw iar," ebe Thomas. Drenydd a ddaeth, ond y mae fy adgofion yn gymysglyd a thywyll. Teimlwn fel pe buaswn mewn breuddwyd. Mae dwy argraff ar fy meddwl y gallaf eu darllen yn rhwydd heddyw, sef, fod llawer o bobl yn y cynhebrwng, ac fod Wil Bryan yn cerdded wrth fy ochr a swp o brên box o dan ei gesail chwith, ac yn cario yn ei law ddehau gadach â'i lon'd o swnd. Mae genyf adgof gwan o glywed llais crâs Mr. Brown yn rhuthro dros y wers gladdu a chof byw o weled Wil Bryan ar ei liniau wrth y bedd yn taenu y swnd drosto ac yn ei wisgo â phren box. Ychydig feddyliwn ar y pryd mor fuan y byddai Wil wrth yr un gorchwyl drachefn! Yn gyffredin tafodrydd iawn a fyddai Wil; ond pan fyddai yn cydymdeimlo yn ddwys, dystaw yn wastad a fyddai. Ni siaradodd air a mi nes oeddym ar hanner y ffordd gartref o'r fynwent; ac yr wyf yn cofio yn dda ei sylw, a dyma fo, "Rhys, wyddost ti be fase Bob yn ddeyd bydase fo yn gwbod mai Mr. Brown fase yn i gladdu o? Mi fase yn deyd geirie ola Bobby Burns—''Dont let that awkward squod shoot over my grave!'' Dyna fase fo yn ddeyd, mi gymra fy llw," Cofio yr oedd Wil am waith Mr. Brown fel Ustus Heddwch yn anfon Bob i'r carchar ar gam, a diammheu genyf ei fod yn dadgan teimlad fy mrawd i'r llythyren. {{nop}}<noinclude></noinclude> geofkameu1aqehjau59thoyq67ri38z 104 83740 163238 163094 2026-04-18T14:37:06Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163238 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Fe gofia y darllenydd—os bydd genyf ddarllenydd—mai crefyddwr ieuanc oedd Thomas Bartley. Byddai hen arferion a syniadau nad oeddynt yn cydweddu yn dda â phroffes grefyddol yn fynych yn mynu dangos eu hunain ynddo. Er y byddai Thomas yn eithaf parod ac ewyllysgar i ymwadu a hwynt, teimlai nad heb dipyn o ysgytiad y gallai wneyd hyny. Ddiwrnod claddu Bob, gofynodd Thomas i fy mam ai nad oedd hi yn bwriadu cael tipyn o fara a chaws a chwrw i'r bobl? ac ychwanegodd mae yn y ''Brown Cow'', "bygse fe," yr oedd y ddiod oreu, ac awgrymodd yn eglur ddigon y cymerai efe y gôst arno ei hun. Tra yn diolch iddo am ei garedigrwydd, cymerodd fy mam drafferth i ddangos i Thomas wrthuni yr arferiad o wledda mewn claddedigaethau, ac yn enwedig o ddwyn diod feddwol ar y bwrdd; ac ebe Thomas "Twbi shwar, Mary, chi ŵyr ore, yr ydach chi yn gwbod mwy o'ch Bibl na fi, a mi fydda yn wastad yn rhoi mewn i chi. Ond yr oeddwn yn meddwl fod o yn edrach dipyn yn oer nad oes yma na thamed na llymed i neb." Cyfarfyddodd fy mam ddymuniadau ein cyfeillion caredig hanner y ffordd, trwy ganiatâu i Barbara, ar ol y cynhebrwng wneyd tê, a gwahodd ychydig o'r cymydogesau agosaf i'w fwynhau, ac i sôn am y marw, yr hyn a esmwythäodd lawer ar gydwybod Thomas. Wedi i'r cymydogesau fyned bob un i'w thy ei hun, ac i minnau a fy mam, a Thomas a Barbara, gael ein gadael i ni ein hunain, ar ol ychydig ymgomio, ebe Thomas— "Rwan, Mary, rhaid i chi hel ych pac oddma. Be newch chi yma yn tori'ch calon? Furioed ddaioni i bobol fyw ar 'u pene 'u hunain. Welsoch chi rioed mor gyfforddus fyddwn i acw. Mi safiff i Barbara a fine ddwad yma i'ch clywed chi'n sbonio. Wyddoch chi be? mi fydd gystal gen i a phregeth y'ch cael chi acw; ac fel deydes i, nawn ni wbod mwy am y'ch tamed chi na thamed cyw iar." "Wni ddim sut i ddiolch digon i chi am eich caredigrwydd, Thomas," ebe fy mam; "ond er pan ddaru i chi sôn am y peth y noson o'r blaen, yr ydw i wedi penderfynu derbyn eich gwahoddiad cynhes, ar yr ammod y mod i gael talu am fy lle tra deil y mhrês i. Mae gen i dipyn wedi ei roi o'r neilldu, a mi gaf dipyn am y pethe yma, ac hwyrach y bydd hyny yn ddigon i mi tra bydda i." {{nop}}<noinclude></noinclude> j2j7zkxs52q14gs53bwa8b0o2ngatj6 104 83741 163239 163095 2026-04-18T14:41:44Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163239 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>"Mi gawn settlo pethe fel ene eto," ebe Thomas, gan lwytho ei bibell. Yr oeddwn wedi fy syfrdanu. Ni ddychymygais y buasai fy mam yn ymostwng i dderbyn caredigrwydd hyd yn nôd gan Thomas Bartley nes i amgylchiadau ei gorfodi i hyny. Gwyddwn fod annibyniaeth meddwl, ac arswyd bod yn faich ar neb, yn nodweddion amlwg yn ei chymeriad. Tra yr oedd Barbara yn cynnorthwyo fy mam i wisgo ei chlôg lâs a'i bonnet fawr, daeth i fy meddwl yn sydyn y rheswm paham y derbyniai hi gyda'r fath barodrwydd wahoddiad Thomas Bartley: ofni yr ydoedd ein hen ymwelydd. Ymhen ychydig fynydau yr oeddym ein pedwar ar ein ffordd i'r Twmpath--oblegid felly y gelwid tŷ Thomas. Yr wyf yn cofio y fynyd hon y drefn y teithiem—nid annhebyg i'r gerbydres: Thomas yn blaenori fel ''locomotive engine,'' a'r mwg o'i bibell yn torchi yn awyr y nos—minnau wrth ei sodlau, a fy mam yn fy nilyn, fel ''passenger carriages'', a Barbara, yr hon oedd yn bur dew, fel ''luggage van'' o'r tu ol, gan wegian nid ychydig fel y bydd cynffon y trên yn gwneyd. Yr oeddym ein pedwar yn ddystaw, gyda'r eithriad fod Barbara, yr hon oedd yn cael ei blino gan y gymmalwst, yn rhoi ambell gwynfaniad fel y ''luggage van'' pan fydd ei holwynion eisieu ei hiro, a Thomas fel locomotive yn rhoi ambell chwibaniad yn y ffurf o "Ydach chi'n dwad, wragedd?" Wrth gwrs, desgrifio yr ydwyf ein taith fel yr wyf yn edrych arni yn awr, ac nid fel yr edrychwn arni yr adeg hono. Yr oedd meddwl am adael yr hen dy y cawswn fy ngeni a'm magu ynddo, yn yr hwn y treuliais lawer awr ddifyr, ac ynglŷn â'r hwn yr oedd fy holl adgofion, yn llenwi fy nghalon â phrudd-der. Hon oedd y noswaith gyntaf i mi fod oddicartref. Edrychwn bob amser ar y Twmpath fel cynllun o glydwch a dedwyddwch; ac yr oedd ein croesaw iddo yn gywir a diragrith. Ond pan aethum i'r gwely, y gwely y bu farw Seth ynddo-a'r hwn oedd yn llawer esmwythach na'r gwely gartref, daeth drosof y fath gawod drom o hiraeth am yr hen dy, am Bob, ac am yr hen ddyddiau, fel y gorfu i mi roddi fy mhen dan y dillad, a gwthio y gynfas i fy safn rhag gwaeddi allan. Yn y bore gwybu fy mam ar fy llygaid chwyddedig pa fodd y treuliaswn y noswaith, a chododd ochenaid hyd at ei gwddf, ond mygodd hi cyn iddi ddyfod allan. Canfyddwn<noinclude></noinclude> cxazrmle904ajisbopme936wcfw8zr6 104 83743 163241 163096 2026-04-18T15:02:57Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163241 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Ar ol brecwast cychwynais i'r siop, a daeth fy mam i fy hebrwng ychydig er mwyn cael siarad gair yn breifat a mi. Gan roddi ei llaw ar fy ysgwydd, ebe hi wrthyf, "Mi welaf ar dy wyneb di dy fod wedi bod yn ffretio. Rhaid i ti fyclu ati, fy machgen. Rhaid i ni'n dau, wel di, ymostwng, ond peidio ymollwng. Dwyt ti ond megys yn dechre byw, yr ydw ine yn tynu at y terfyn. Os byddi di yn fachgen da ac ufudd—a mi greda y byddi di—fe ofala Duw am danat ti. Ymro ati i blesio dy feistar, ac wrth blesio dy feistar mi blesi Dduw. Yn y man mi ddof i siarad hefo Abel Hughes am i ti gael aros acw i gysgu'r nos, achos thâl hi ddim i ni gymeryd mwy o hyfdra nag sydd weddus ar garedigrwydd ein cyfeillion. Mi gei ddwad yma bob nos ar ol cau y siop i edrach am danom ni, os byddi di yn dewis. Yr unig beth sydd yn fy nhrwblo i ydi ofn gorfod gofyn lusen plwy. Ond hwyrach y ca i fy arbed rhag hyny eto. Mae gen i dipyn wedi ei gynilo, ac hwyrach y prathiff o cyd â mine." Ceisiais innau ddyweyd rhywbeth oedd ar fy meddwl; ond glynai fy ngeiriau yn fy ngwddf, ac nid allwn ddim ond tori i wylo. Gwasgodd fy mam fy mhen at ei mynwes; ac wedi i mi gael wylo fy ngofid allan, sychodd fy wyneb gyda'i ffedog, a dywedodd, "Dyna ti rwan—ffwrdd a ti, a chofia be ddeydes i wrthat ti." Ac felly yr aethum, ac felly y gwnaethum, mi hyderaf. Ar y ffordd nid allwn beidio meddwl am yr arswyd a ddangosai fy mam rhag gorfod gofyn elusen plwyf, a gofidiwn nad oeddwn, o ran oed a sefyllfa, yn alluog i'w chynnal. Nid oedd ond ychydig fisoedd oddiar yr amser pan siaradodd hi mor dafodrydd ac annibynol gyda Mr. Brown, y person, gan ddadgan ei hyder na fyddai raid iddi byth ofyn cymhorth "gan na phlwy na pherson;" a diammheu genyf fod y ffrwgwd hono rhyngddi a'r person yn dyfod yn fyw ac yn chwerw i'w chof. Yr oeddwn yn eithaf sicr ar y pryd mai llawer mwy dymunol ganddi hi a fuasai syrthio ar drugaredd ''Relieving officer'' cyffredinol plant adfyd—Angeu—na chrwcydu i Mr. Brown; ac ofnwn fod rhyw beth yn ei llais a'i geiriau y bore hwnw oedd yn dangos mai hyny oedd ei gweddi! {{nop}}<noinclude></noinclude> 77vvnjzc548boay3bkgjqugwnsi4h0v 104 83744 163242 163097 2026-04-18T15:03:35Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163242 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|PENNOD XXV.<br>Marwnad Ryddiaethol.}}}} Cyn i mi ddwyn i derfyniad yr hyn a ystyriwyf sydd yn ffurfio yr ail gyfnod yn fy hanes, a chyn i mi ddyweyd dim am y cyfnod pryd y cefais fy hun yn unig, ac y sylweddolais fy mod yn dechreu ar frwydr bywyd, rhaid i mi sôn ychydig eto am ddau neu dri o gymeriadau sydd eisoes wedi cael sylw nid bychan genyf, yn enwedig un o honynt. Trwy ystod y tymmor y bu fy mam yn llettya gyda Thomas a Barbara Bartley, derbyniodd y caredigrwydd mwyaf a'r ymgeledd goreu a allasai hi ei ddysgwyl neu ei ddymuno. Ei phrif waith tra bu yn y Twmpath oedd paratoi y ddau hen ben i gael eu derbyn yn gyflawn aelodau eglwysig; ac nid gwaith bychan ydoedd hwnw. Cymerodd iddi amryw wythnosau i'w ''coachio'', fel y dywedir, cyn y teimlai yn ddigon hyderus i annog Abel Hughes i'w galw ymlaen am dderbyniad. Pan ddaeth hyn oddiamgylch, bu cryn ddifyrwch yn y seiat. Yr oedd eu hatebion yn syml a gwreiddiol, ac yn peri i rai chwerthin ac i eraill wylo, ac i ambell un chwerthin ac wylo. Ni oddef y terfynau a osodais i lawr i mi fy hun hamdden i gofnodi yr olygfa yn y seiat hono. Wrth ateb rhai cwestiynau edrychai Thomas yn ammheus a hanner ofnus ar fy mam, fel y gwelir ambell hogyn yn edrych ar ei dad wrth adrodd ei adnod yn y cyfarfod eglwysig, a chyfeiriodd ati fwy nag unwaith mewn geiriau fel awdurdod ar yr athrawiaeth. Ar y cyfan rhoddodd Thomas foddlonrwydd lled gyffredinol parthed ei wybodaeth a'i gymhwysder i gael derbyniad. Nid yn hollol mor foddhaol y daeth Barbara drwy yr arholiad. Anhawdd iawn oedd cael dim mwy ganddi hi na'i bod yn meddwl ac yn teimlo "run fath a Thomas." Eglur ydoedd fod Barbara yn edrych arni ei hunan fel ''duplicate'' o'i gŵr, ac yn gymaint a bod Thomas wedi ateb yn uniawn mai afreidiol oedd colli dim amser gyda hi. Yr oedd y ddau, fel y sylwais mewn pennod flaenorol, yn cydfyned ac yn cydfeddwl i'r dim, a'r fath undeb a thebygolrwydd rhyngddynt ag sydd rhwng dau lygad ar yr un llinyn. Yn awr wrth i mi eu galw i gof, yr wyf ymron a myned gam ymhellach a dyweyd mai yr un ymwybyddiaeth oedd ganddynt, a bod mwy o ''identity'' nag o ''individuality'' ynddynt. Yr oeddynt fel cloc â dau wyneb iddo, bob<noinclude></noinclude> tfwfcbr61nkt0jw8069ngjid6n0s37g 104 83746 163243 163098 2026-04-18T15:04:03Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163243 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>amser yn dynodi i'r fynyd yr un awr o'r dydd. Ar sail atebion Thomas, derbyniwyd Barbara fel yntau i holl freintiau yr eglwys yn ddiwrthwynebiad; a phan oeddynt yn myned adref y noswaith hono fraich am fraich fel cneuen gonglog, teimlent yn hapus dros ben, a'u calon yn mawrhau y fraint. Edrychasai fy mam ymlaen at hyn gyda dyddordeb a phryder mawr, gan y golygai hi Thomas a Barbara fel ei dysgyblion arbenig. Gwn y teimlai hithau yn ddedwydd nad aeth ei llafur, ei hyfforddiant, a'i gweddiau yn ofer. Hwn oedd y tro diweddaf i fy mam fod yn y capel. Fel yr awgrymais o'r blaen, yr oedd ei hiechyd er ys amser yn gwywo, a'i nerth yn pallu. "Rhwng yr Euroclydon yma a'r Euroclydon arall," chwedl hithau, yr oedd wedi "ei thosio yn o sownd yn ddiweddar." Prysurwyd ei hymddattodiad gan farwolaeth ddisyfyd Bob. Sylweddolodd fod y ffon y pwysai arni wedi tori, ac nad oedd ganddi hithau nerth nac iechyd i ennill ei bywioliaeth. Yr oedd arni arswyd pwyso ar garedigrwydd ei chyfeillion, ac yn enwedig ar elusen plwyf; ac ymddangosai i mi fel un oedd yn codi ei bys ar angeu ac yn ei wahodd. Nid oedd gan angeu golyn iddi hi, ac yr oedd ei chalon a'i myfyrdodau er ys amser yn cartrefu yr ochr draw iddo. Nid oedd yn ariangar; ac yr wyf yn credu yr edrychai hi ar yr ychydig a gynnilodd tra yr oedd Bob yn ennill cyflog da, a'r hyn a dderbyniodd am ddodrefn yr hen dy, fel y tywod yn y gwydr, ac fel ei heinioes-fesurydd. Bydd ambell wraig garedig a charedig y gwelaf fi yr holl wragedd wrth y pregethwr—ar fore Llun cyn i mi ddychwelyd o'm cyhoeddiad, yn berwi wy i mi i frecwest; ac wrth ei gweled yn gwylio y tywod yn y gwydr byddaf bob amser yn meddwl am fy mam. Yn union felly yr edrychai hi ar yr ychydig arian a feddai; ac yr oedd ymwybyddiaeth ynof, pan elai y geiniog olaf allan o'r pwrs, yr elai hithau ymaith. Yn ei dyddiau olaf ni ddyoddefodd nemawr boenau: Aeth i'r gwely i farw, fel y gwelir yn fynych yn yr orsaf fenyw yn myned o'r gwynt oer i'r ''waiting-room'' i aros y trên, a chan ddangos ei hwyneb yn y drws fel pe byddai yn blino dysgwyl. Eto yr oedd fel hi ei hunan, yn dawel a hunanfeddiannol. Yr oedd ei hen Fibl a'i ddail rhyddion yn wastadol ganddi yn agored wrth ei hochr ar y gwely, fel pe buasai hi, ag i mi ddilyn y gymhariaeth, yn barhâus yn chwilio ei thocyn, a bu farw â'i hyspectol ar ei hwyneb. {{nop}}<noinclude></noinclude> l1kfajtcj6hc434vmnqbluolagi7ax9 104 83747 163244 163099 2026-04-18T15:04:23Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163244 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Wel, fy hen fam; gofidiaf yn fy nghalon nad ydwyf yn fardd. Pe buaswn yn perchenogi yr awen wir, canaswn i ti farwnad odidog—marwnad fuasai yn dwyn profion ynddi ei hun ei bod wedi ei saernïo gan fy hiraeth yn ngweithdy fy nghalon, gan nad pa ddiffygion fuasai yn perthyn iddi. Eto er nad wyf o'r rhywogaeth etholedig farddol, anfoddlawn ydwyf i fyned heibio heb geisio talu y deyrnged sydd ddyledus arnaf i dy goffadwriaeth—er y rhaid i mi wneyd hyny mewn rhyddiaith dlawd. A ydyw yn rhywbeth benywaidd, ac yn arwydd o wendid, fod un yn orhoff o'i fam? Os ydyw, yr wyf fi yn fenywaidd ac yn wanaidd iawn. Nis gwn pa bryd y dechreuais gredu am danat mai ti oedd y decaf, yr hoffusaf, a'r oraf o'r gwragedd. Wrth geisio myned yn ol cán belled ag y medraf, yr wyf ymron a chredu fod y syniad hwn am danat ynof pan ddaethum gyntaf i'r byd; nid oes iddo ddechreuad, dybygaf, yn fy meddwl. Nid ffrwyth sylwadaeth ac ymresymiad ydoedd. Oblegid pe felly gallasai fod yn wahanol. Teimlwn fy mod yn perthyn yn nês i ti na thi dy hun, a gwn mai felly y teimlit tithau tuag ataf finnau. Onid oeddwn yn adnabod dy wyneb flynyddau cyn adnabod yr eiddof fy hun? A phe yr edrychwn y fynyd hon ar wynebau ein dau mewn drych, dy wyneb di a adnabyddwn gyntaf. Pan oeddwn blentyn ar dy fraich ar fin y llyn, a phan geisit gyfeirio fy llygaid i edrych ar fy nghysgod yn y dwfr; dy wyneb di a adwaenwn, y wyneb arall nid adwaenwn. Pa ofal, pa drafferth a gymeraist gyda mi! Cyn i mi allu siarad deallit fy anghenion a'm dymuniadau. Pan oeddwn afiach ni allit gysgu na gorphwyso; pan oeddwn iach a hoew yr oeddit wrth dy fodd. Dysgaist iaith i mi, er nad oeddit ti dy hun yn deall ei grammadeg; a chymerodd i ti flynyddau o lafur i wneyd hyny, ac ni dderbyniaist geiniog o gyflog, Yr hen Omeraeg anwyl ydoedd; ni wyddit ti yr un iaith arall, ac ni chredit fod ei chyffelyb mewn bod. Argreffaist ei llythyrenau ar fy nghof pan oedd fy nghalon yn dyner ac ieuanc, ac nid allwn, pe mynwn, eu dileu. A hyfryd genyf gofio yn awr mai un o'r gwersi cyntaf a ddysgaist i mi mewn sillebiaeth oedd—"I, ac e, ac s, ac u." Yr oeddit yn annysgedig, ac o ganlyniad yr oedd dy ragfarnau yn lliosog a chryfion. Prin y credit fod dim yn bod gwerth son am dano tu allan i'r iaith Gymraeg, na chrefydd gwerth ei galw yn grefydd ond ymysg y<noinclude></noinclude> ig5pm9pj0vk6vunitad0hvn0lnq08yg 104 83748 163403 163100 2026-04-18T15:20:27Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163403 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Methodistiaid Calfinaidd. Er dy fod yn un o'r gwragedd mwyaf darllengar a adwaenais, gallasit yn hawdd gyfrif dy holl lyfrau ar benau dy fysedd: ''y Bibl, Geiriadur Charles, yr Hyfforddwr, y Llyfr Hymnau, Gwaith Gurnal, Taith y Pererin, a Chanwyll y Cymry''; fe, rhaid i mi ychwanegu dau arall, gan nad pa mor ddigrifol o anghymharus, sef ''Almanac'', neu ''Amseroni'' Robert Roberts, Caergybi, a ''Gwaith Twm o'r Nant''. Dyna nifer dy holl lyfrau; ond yr oedd pob un o honynt yn fudr gan ôl dy fodiau, a mynych gymundeb â'i eiriau, a phob cornel o'i gloriau fel hen gi Mal y Glasdwr, yn moeli ei glustiau. Ni chai dy lyfrau fod yn hir ar y silffau yn nghanol llwch a llaid; pan ddeuai yr angen, ti fynit hamdden i'w darllen a'u myfyrio. Dodrefnaist dy feddwl a'u cynnwys, fel y gallit bob amser ddyfynu o dy gof ranau helaeth o honynt fel y byddai galwad. Ac yr oeddit mor a mwy cyfarwydd a chartrefol gydag ymadroddion aruchel llyfr ''Job, Esaiah,'' a'r ''Dadguddiad,'' ag oeddit yn ffeiriau a gwyliau gosodedig yr ''Amseroni'' a'i glerigwm, "Eira gawn oddeutu'r llawn." Wrth ystyried dy grefyddolder, bum yn rhyfeddu pa ddifyrwch a gaffit ti yn ngwaith y bardd o'r Nant, ac yntau heb fod wrth fodd calon y ''Methodistiaid''. Un o anghysonderau cymeriad ydoedd, mi dybygaf. Gwn y darllenit gyda blas y dyrnodiau trymion a roddai yr hen senwawdiwr enwog i'r Personiaid digrefydd, a'r stiwardiaid gorthrymus. Ai Twm a greodd ynot y fath ragfarn at Eglwys Loegr? Mae genyf le i feddwl y credit ti ddarfod i'r bardd gael dychweliad at grefydd cyn diwedd ei oes, a chlywais di ddegau o weithiau yn adrodd y llinellau canlynol o'i waith: {{Center block/s}} <poem> :"Caethforwyn fy nghydwybod, Sydd imi o'i rhadau hynod, yn rhoi dy hanes, :Mai ti yw'r Prophwyd pena', Sy a'i ymwared yn Samaria, i'w dda orddiwes; :'Mhob llun darostwng di fy ngwŷn, Nad imi drydar am Abna a Pharphar, :Afonydd siomgar fy hagar wlad fy hun; Tro fi i'r Iorddonen gyhoedd, sef dyfroedd Mab y dyn; :Nid oes all olchi bryntni f' oes, :Ond gwaed yr Iesu, yr hwn a ddarfu </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> lh1aieulfzhxw6eej1ti7qjip7la34s 104 83749 163404 163101 2026-04-18T15:24:32Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163404 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Drwy angeu drengu, gan grymu ar bren y groes Ow! gad, er imi bechu, Dduw, lechu yn dy loes. :Ni roddaist, Iesu tyner, Mo'th werthfawr waed yn ofer, dros fyd anafus, &c." </poem> {{Div end}} <br> Ond y llyfr y cartrefit ti ynddo ac y gloddestai dy feddwl arno, oedd y Bibl. Ni byddit byth yn blino ei ddarllen ac yn sôn am ei wirioneddau. Credwyf na ddarfu i ti erioed ammheu am eiliad ei fod yn Ddwyfol, a'i fod yn wir air Duw. Cofus genyf, os dygwyddai i Bob ddim ond awgrymu yn gynnil fod tipyn o gamgymeriad yn nghyfiaethiad ambell adnod, y gyrai hyny dy eiddigedd yn wenfflam. Er mor hoff oeddit o'r Parch.{{bar|3}}, oni ddarfu i ti hanner digio wrtho pan ddywedodd efe ar bregeth fod eisieu newid ychydig ar eiriad ryw adnod? ac oni ddywedaist di am dano ar ol hyny wrth Abel Hughes dy fod yn ofni fod llawer o ddysg yn ei yru yn ynfyd? Gwn mai y rheswm penaf nad oeddit yn rhyw orhoff o'r "stiwdants" ydoedd ddarfod i un o honynt ryw dro ddyweyd fod ei destun yn well yn Saesoneg nag yn Gymraeg; ac yr wyf yn cofio i ti ddyweyd yn boethlyd nad oedd genyt amynedd i wrando ar brentisiaid o bregethwyr yn ceisio newid gair Duw; Dy anwybodaeth a barai i ti siarad felly; ond dichon i ti gael ''credit'' yn y nefoedd hyd yn nôd am hyny; oblegid dy zel dros y Bibl, a'th gariad at bob adnod a gair ynddo, a barai i ti fod mor eiddigeddus. A pha ryfedd? Onid y Bibl fel y mae a fu ffynnonell dy holl gysuron? Onid ei addewidion fel y maent air a llythyren a'th gynnaliodd ymhob profedigaeth a thrallod? Pe llwyddasai rhywun i siglo gronyn ar dy ffydd yn ei ysbrydoliaeth llythyrenol, darfuasai am danat! Yr oeddit wedi gosod dy ymddiried mor llwyr yn ei wirioneddau, ac yn eu garu mor fawr, fel y gallaf yn hawdd gredu yr hyn a ddywedai Thomas Bartley am danat, sef dy fod y fynyd olaf cyn marw yn edrych drwy dy yspectol ar dy Fibl a'i ddail rhyddion fel pe buasit yn anfoddlawn ei adael, ac fel pe buasit yn awyddus am ei gymeryd gyda thi! Yr oedd cylch dy fywyd yn fychan; ni wyddit ond y nesaf peth i ddim am y byd yn ystyr briodol y gair. Nid oedd genyt ddychymyg am ei faint, ei brysurdeb, a'i ddrygioni. Yr oedd dy ffordd yn gul, a'i chloddiau yn uchel; ond llwyddaist yn rhyfedd i gerdded ar ei chanol, heb unwaith, hyd y gwn i, syrthio i'r ffos. Ond er culed<noinclude></noinclude> nfwujklucipc8puyo3usqrt94a5y7az 104 83750 163408 163102 2026-04-18T17:57:47Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163408 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Does gynat ti ddim lle i ddysgwyl ceiniog gan dy berthnase; ond mi elli fod y cyfoethoca yn y wlad mewn gras os ceisi di. Fase dim son am Abram oni b'ai fod gyno fo rwbeth gwell ar 'i helw na chamelod. Mi fydd gynat ti dri gelyn i ymladd â nhw: y byd, y diafol, a thi dy hun, a mi ffeindi mai ti dy hun fydd yr anhawddaf ei goncro. Yn y rhyfel, gofala fod yr holl arfogaeth gynat ti—gweddi, gwyliadwriaeth, a gair Duw. Yr wyt ti yn siŵr o golli'r dydd os na fydd y tri gynat ti. Os cei di nerth i goncro dy elynion yn ystod dy oes, weli di ond 'u gwegil nhw pan ddoi i farw. Yr ydwi yn mynd i dy adel di, ac y mae gen i hyder yn yr Arglwydd fy mod yn llestr trugaredd. Mi ffeindi yn y pwrs sydd yn mhoced y ngown du i ''just'' ffit o arian i dalu am y nghladdu i. Os bydd o byth ar dy law di neyd rhyw gymwynas i Thomas a Barbara, paid ag anghofio eu caredigrwydd at dy fam. Mi fase cystal gen i a llawer bydase gynat ti dipyn o ddawn pregethu, a thuedd at hyny. Ond does mo'r help. Treia fod yn ddefnyddiol hefo chrefydd ymha gylch bynag y byddi di—ddifari di byth. Os medra i dy wel'd di o'r byd arall, mi leiciwn dy wel'd di yn flaenor." Ar y pryd ni ddychymygais mai hwn a fuasai dy gyfarchiad olaf imi. Y tro nesaf y gwelais di, yr oedd Barbara wedi gwneyd yr hyn a adawsid gan angeu heb ei wneyd, sef cau dy lygaid. Yr oeddit wedi myned ymaith, yn ol tystiolaeth Barbara, fel "diffodd canwyll!" Amlwg ydoedd na fu angeu yn greulawn atat, oblegid gadawsai wên siriol ar dy wyneb-gwên fel yr eiddo plentyn pan yn breuddwydio yn ei gryd. Mwyaf yr edrychwn arnat mwyaf oll y gwênit, fel pe buasit yn ceisio dyweyd wrthyf dy fod yn ddedwydd. Yr oedd dy ruddiau yn ddigrychau ac yn wynion fel yr eira, ac ar draws dy drwyn yr oedd rhês las ôl dy yspectol pan oerodd dy waed. Wrth dy ochr yr oedd tair calon yn curo yn gyflym a hiraethus wrth feddwl na chaent glywed dy lais mwy; a thair cydwybod yn gorfod tystio ddarfod i ti wneyd yr hyn oedd yn dy allu i'w puro a'u gosod ar lwybr y bywyd; ac er na symudai dy wefusau dychymygwn dy glywed yn dyweyd, "Mi a ymdrechais ymdrech deg, mi a orphenais fy ngyrfa, mi a gedwais y ffydd: o hyn allan rhoddwyd coron cyfiawnder i'w chadw i mi, yr hon a rydd yr Arglwydd, y Barnwr cyfiawn, i mi yn y<noinclude></noinclude> nr6lqi5gs0epi1lrp548l90u7a6mmpi 104 83751 163409 163103 2026-04-18T17:58:29Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163409 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>dydd hwnw; ac nid yn unig i mi, ond i bawb a garant ei ymddangosiad ef." Trafferthus a fu dy fywyd; ar rai adegau yr oeddit yn wir dlawd ond dangosai y dyrfa a ddaeth i dy gynhebrwng fod rhywrai eraill heblaw fi yn gweled rhywbeth yn dy gymeriad gwerth ei edmygu. Ni chafodd Wil Bryan yn ei oes gymaint o'i geryddu ag a gafodd genyt ti; ac eto ei dystiolaeth ef am danat ddydd dy gladdedigaeth oedd "mai ''stunner'' o wraig oeddit." Mae Thomas a Barbara Bartley erbyn hyn yn hen bobl, ond nid ydynt eto wedi peidio son am danat; ac er nad oes gan Barbara ond crap ar y llythrene 'run fath a Thomas," nid ydyw wedi rhoi heibio ar brydnawn Suliau roi dy yspectol ar ei thrwyn a throi dalenau dy hen Fibl, fel pe byddai yn ceisio dy ddynwared. <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|PENNOD XXVI.<br>Dirywiad a Drychiolaeth.}}}} HEN feddyg enwog ydyw Amser; rhagora ar ei holl gydfeddygon yn nghymhwysderau deublyg ac anhebgor ei alwedigaeth—sef yn y gallu i wellhâu ac i farwhâu. Gyda'r olaf y mae ganddo gynnorthwywr hynach a mwy profiadol nag ef ei hun—wrth ei enw—y Diafol. Pan gefais fy hunan yn ddigartref, heb fam ac yn waeth nag heb dad, tybiwn nad oedd cysur daearol wedi ei adael i mi, ac nad oedd dim o bethau y byd a allai fy swyno. Meddyliwn hefyd na fuasai dim yn hawddach i mi ei wneyd na dilyn cynghorion fy mam i'r llythyren. Teimlwn nad oedd ynof y duedd-leiaf at ddim ond hyny. Yr oedd fy ngyrfa yn eglur o fy mlaen, yr hon oedd i fod yn un ddifrifol, fyfyriol, a chrefyddol. Yr oedd fy holl oriau hamddenol i gael eu treulio mewn darllen llyfrau da, yn enwedig y Bibl. Nid oedd un cyrchfan i gael dylanwad arnaf ond y capel—yr hen gapel lle y treuliasai fy mam a Bob eu horiau hapusaf. Pan edrychwn yn ol, yr oeddwn yn gorfod cydnabod fy mod wedi bod mewn mwy o gaethiwed pan o dan ofal fy mam nag un bachgen arall yn y gymydogaeth. Ond erbyn hyn teimlwn mai fy mam oedd yn ei lle, a phenderfynwn ymgadw o fewn yr hen derfynau; oblegid ar y pryd tybiwn eu bod yn cynnwys y rhyddid mwyaf i mi, ac yn cyfarfod yn <section end="bbb"/><noinclude></noinclude> 9eyg616hxsr0ov6twojpncexyyrxc6i 104 83752 163411 163104 2026-04-18T17:59:19Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163411 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Yr oedd ffenestr y siop yn fechan, a'i gwydrau yn ddarnau, oddeutu troedfedd ysgwâr, canys nid oedd ''plate glass'' yn ffasiynol y pryd hwnw. Hyny o wisgo a fyddai ar y ffenestr gallesid yn hawdd ei wneyd mewn awr o amser; a rhyw unwaith yn y bythefnos yr oedd hyny yn angenrheidiol. Byddai y siop yn lled dywyll hyd yn nôd ar ganol dydd goleu, ac arogl ''moleskin, cotton cord'', a ''velveteen'' mor dew ynddi fel y tybiwn y gallwn ei dori â fy siswrn. Pan ddeuai cwsmer i mewn, y peth cyntaf a wnai Abel a fyddai estyn cader iddo a dechreu ymgomio. A dyna lle byddai y cwsmer am hanner awr weithiau awr, neu ychwaneg na hyny. Ond yn gyffredin prynai barsel gwerthfawr, a diweddai y rhan fynychaf drwy fyned i'r tŷ i gael "paned o dê" neu "damed o ginio." Ychydig fasnach a wneid ar ol machlud haul; ac er fod gas yn y siop ni oleuid ond un jet rhywbeth i ddangos nad oedd y siop yn gauedig. Ychydig waith cadw llyfrau a fyddai yno. Gwasanaethai un llyfr, yr hwn oedd hir a chul, fel ''daybook and ledger;'' a phan fyddai cwsmer yn talu ei gyfrif, nid oedd eisieu ond rhoi croes ar y llyfr o flaen ei lygaid i wneyd i ffwrdd â'r anghen am ''receipt.'' Nid oedd dim yn null dygiad ymlaen y fasnach nag y gallesid yn hawdd gredu fod Noah cyn y diluw yn ei arfer os bu efe yn cadw siop. Ac eto yr oedd Abel Hughes yn gwneyd yn dda ac yn casglu arian. Pa beth a ddaethai o hono pe buasai efe yn cadw siop y dyddiau hyn? Ië, y dyddiau hyn—pan mae pobl yn bustachu am gwsmeriaid ryw ffordd—nid yw o bwys pa ffordd—pan mae ennill cwsmer—ennill arian, yn ngolwg ambell un o gymaint pwys â thragywyddoldeb, a thragywyddoldeb heb fod o fwy pwys na llathen o ''grey calico?'' Yn y dyddiau hyny nid oedd y gadwen wedi ei thori oddiar wddf rhaib; yr oedd masnachwyr yn cadw o fewn ffiniau eu masnach eu hunain, ac yn byw yn gymydogol, ac heb geisio gwrthwerthu eu gilydd a thori gyddfau eu gilydd. Nid oedd ynddynt uchelgais am wneyd ymddangosiad na gorawydd am daflu eu cymydogion i'r cysgod. Os gallent ennill sefyllfa â'u diogelai rhag pryder—os gallent fod dipyn "yn glyd arnynt," neu fod ganddynt "dipyn mewn hen hosan," teimlent yn ddigonol. Ac nid oedd dim yn ymddangosiad allanol y rhai oeddynt wedi cyrhaedd y sefyllfa hapus hon i'w gwahaniaethu oddiwrth y rhai nad oeddynt felly. Pwnc i'w gredu ac nid i'w amgyffred oedd fod<noinclude></noinclude> 25fcybhxovoujqj5qslkq36bajhefxq 104 83753 163412 163105 2026-04-18T18:03:09Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163412 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>hwn a hwn yn gyfoethog. Anfynych hefyd y gwelid neb yn gwneyd arddangosiad o lawnder ac ymhen ychydig ddyddiau yn tori i fyny yn glec, gan adael ei ofynwyr i dyny gwep hir am eu ffolineb yn ei gredu. A mwy anfynych y gwelid neb ar ol twyllo ei gymydogion a'u hyspeilio o'u heiddo—ië, twyllo ac yspeilio yr wyf yn ei ddyweyd, nid methu er ceisio byw yn onest,—anfynych, meddaf, y gwelir y cyfryw yn cerdded yn ben uchel yn y dref yn llenwi swyddau cyhoeddus—ac yn ymddangos mewn gwell sefyllfa nag y buont erioed, nac ychwaith yn torsythu yn y sêt fawr ac yn y pulpud. Ysywaith nid hollol ddyeithr ydyw pethau felly yn y dyddiau hyn. Ond dyna oeddwn i yn ei ofyn—Pa beth a ddaethai o Abel Hughes pe buasai yn cadw siop y dyddiau hyn—a thybio na fuasai yntau wedi ei lygru gan yr amseroedd? Wel, buasai raid iddo fyned i'r Workhouse: a chredaf mai yno yr aethai yn hytrach na chydymffurfio â rhaib, twyll, a hoced yr oes. Gwn na buasai yn rhodresagwn na fuasai yn celwydda—na fuasai yn cymeryd arno ei fod yn werthu nwyddau am lai nag oedd ef ei hun yn dalu am danynt; na fuasai yn cydio yn ngwar cwsmer a'i lusgo i'r siop; na fuasai yn perswadio dyn i brynu unrhyw beth nad oedd arno ei anghen; na fuasai yn gwneyd gwyneb â gwenau-mewn gair, na fuasai yn actio mwnci; ac felly o angenrheidrwydd natur pethau buasai raid iddo y nefoedd ŵyr! farw o newyn, neu ynte fyned i'r workhouse, fel y dywedais. Yr oedd yn Siop y Gornel gynnorthwywr o'r enw Jones. Wrth fyned heibio, yr wyf wedi sylwi oddiar hyny fod cynnorthwywr o'r o'r enw "Jones" ymron yn ddïeithriad yn siop pob brethynwr. Mae genyf gof da am Jones, cynnorthwywr Abel Hughes. Gwelaf ef o flaen fy llygaid y fynyd hon yn sefyll y tu ol i'r counter, a blaen ei siswrn gloew yn dyfod i'r golwg dros ymyl poced ei wasgod, a'r llu pinau yn lapel chwith ei gob fel plant y showman yn gwneyd campau, ac yn ceisio dangos pa can belled y gallent fyned dros eu ''centre of gravity'' heb syrthio. Dyn bychan lliprinaidd, oedd Jones, ac yn peri i un feddwl fod Rhagluniaeth wedi bwriadu iddo fod yn deiliwr, neu yn drwsiwr umbrellas. Yr oedd ganddo doraeth o wallt ar ei ben, a phob blewyn yn gorwedd i lawr ac yn ymddangos yr un hyd fel pwys o ganwyllau. Yr oedd ei ben wedi yspeilio ei<noinclude></noinclude> js6na7co84rh798mylcqvir27sku3u9 104 83754 163413 163106 2026-04-18T18:03:53Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163413 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gernau a'u gadael yn hollol ddiflew; ond er mwyn dynodi ei ryw, yr oedd natur wedi myned allan o'i ffordd a phlanu tusw bychan ar ei ên, a chaniatâu i ychydig flew dyfu yma ac acw ar ei wefus uchaf tebyg i'r rhai a welir ar wefus gwrach oedranus a blinderog. Nid oedd Jones, ar un cyfrif, megys un yn gwisgo ''moustaches''; yn hytrach nid oedd ei wefus-flew yn werth myned i'r drafferth o'u tori, a buasai talu ceiniog am eu heillio yn wastraff ar arian. Yr oedd ei drwyn yn ysmŵt a glasgoch, ac yn enllibio cymeriad sobr ei berchenog. Yr oedd ganddo ddull o gynnal ei freichiau fel pe buasent ar ei ffordd, ac fel pe gallasai wneyd yn llawer gwell hebddynt. Yr oedd ei draed yn llydan, fflat, a digymmal, ac wrth gerdded yn troi allan yn enbyd, ac fel pe buasent yn benderfynol o fyned i wahanol gyfeiriadau. Nis gallasai ei ddeudroed beidio taro yr edrychydd gydag argyhoeddiad eu bod rywdro wedi cael ffrae dost, yr hon nad oeddynt byth wedi ei hangofio, er holl ymdrechion canmoladwy y canolwr, sef Jones. Haf a gauaf ymddangosai Jones yr un fath, sef fel pe buasai ymron rhynu, ac mai y peth goreu ganddo fuasai cael myned at y tân i ymdwymno. Ni welais mo hono erioed wedi digio, gan nad beth a ddywedid wrtho. Un peth a gasëid gan Jones yn fawr, sef diwrnod prysur, a noswaith o flaen ffair ni allai gysgu winc. Ei hoff gyflwr oedd bod o olwg pawb, a sefyll tu ol i ''pile'' o frethynau fel cofgolofn o'r gauaf, a'i draed yn troi allan fel traed bwrdd crwn, a'i freichiau yn hongian fel breichiau dól, a chan gau ac agor ei lygaid fel cath o flaen tân, a meddwl am ddim a gwneyd dim. Dyna oedd ei nefoedd. Yr oedd Jones yn un o'r creaduriaid hyny ag y mae natur yn eu ffafrio drwy beidio dynodi eu hoedran, a'r rhai sydd megys yn ffurfio eithafion i'w hymddygiad at gyrn y fuwch a dant y march. Pe buasai cwsmer dyeithr yn dyfod i'r siop ac heb weled ond ei gefn, buasai yn cymeryd ei lw mai prentis ar yr ail flwyddyn ydoedd; pe nas gwelsai ond ochr ei wyneb tu ol i bentwr o frethynau, buasai yn tybio mai chwaer Abel Hughes ydoedd; pe gwelsai ond ei draed yn unig, buasai yn penderfynu mai hen ŵr pedwar ugain oed ydoedd; pe gwelsai ef oll yn oll, buasai mewn penbleth anghyffredin pa fodd oreu i'w gyfarch-pa un ai fel "Y machgen i," neu "Wel, taid." Dywedais fod Jones bob amser yr un fath; yr wyf yn galw fy ngeiriau yn ol. Gallasai rhyw<noinclude></noinclude> gf61yqkwznzi45y44gqmyrdaeav5ldv 104 83755 163414 163107 2026-04-18T18:04:13Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163414 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>un oedd yn sylwi yn fanwl arno, fel y gwnawn i, ganfod fod y tywydd yn effeithio yn fawr arno. Er mor fychan a diswm ydoedd, byddai tywydd gwlyb ac oer yn peri iddo redeg i mewn fel gwlanen Gymreig, gyda'r gwahaniaeth nad oedd fel y wlanen yn tewychu wrth redeg i mewn. Diammheu genyf mai amcan Jones wrth redeg i mewn iddo ef ei hun oedd osgoi yr hin, yn yr hyn y llwyddai yn fawr. Pan gynhesai y tywydd, arferai Jones gymeryd tro yn awr ac yn y man, ac yna dechreuai ddadmer; ac o herwydd fod ei safn bob amser yn hanner agored, elai y gwynt i mewn i'w groen a phlympiai ef allan dipyn. Fel i bobpeth, y mae ochr arall i'r gwirionedd hwn, sef yw hyny, fod Jones yn effeithio ar y tywydd. Yn y gauaf pan ddeuai cwsmer i'r siop, yr oedd yr olwg rynllyd a fyddai ar Jones, gyda'i drwyn a'i ddwylaw wedi glasu gan yr oerni, yn peri i'r cwsmer rincian dannedd, a meddwl y fynyd hono am ddefnydd côb uchaf gynhes. Ffaith nad allai Abel Hughes ei gwadu oedd y gallai Jones werthu mwy o ddefnyddiau cobau uchaf na neb a welodd erioed. Pa fodd yr oedd rhoddi cyfrif am hyn? Am ei fod yn ''refrigerator'' perffaith. Ond er hyny gofynai ambell un paham y cadwai Abel Hughes y fath un a Jones yn ei siop. Y rheswm am hyny oedd, mi dybygaf, am fod Abel yn ŵr trugarog, am y gwyddai fod yn rhaid i Jones a'i wraig gael tamaid. Yr oedd Abel yn ŵr cyfiawn, a'i anrhydedd uwchlaw ammheuaeth; ond bychan iawn oedd y cyflog a dalai efe i Jones,-oddeutu un ran o dair o'r hyn a delir i gynnorthwywyr y dyddiau hyn. Ac eto yr oedd gan Jones, ie, Jones, y ''cheek'' i briodi gwraig! ac am ddim a glywais bu y ddau fyw yn hapus, ac yn ddigon call i beidio ychwanegu dim at y boblogaeth; oblegid dywedasai Abel Hughes fod un Jones yn ddigon yn y byd; a chredodd Jones ef yn hyn fel ymhob peth arall. Yr oedd gwraig Jones yn ddynes fawr gorffol a gwridgoch; a phan gydgerddent, ni ddywedaf eu bod yn ymddangos fel buwch a llo, canys byddai hyny yn arddangos chwaeth isel ynof fel ysgrifenydd; ond dywedaf hyn, yr edrychai Jones wrth ei hochr fel ''lion's provider;'' neu, i fod yn fwy chwaethus, yr oedd Jones yn dal yr un berthynas â'i wraig o ran maint ag y mae cwch â'r llong. Paham yr ysgrifenais gymaint a hyn am Jones? Am iddo fod yn<noinclude></noinclude> 8ioyjzyc8vwqr4ivrmd3kiuoe502x1q 104 83756 163415 163108 2026-04-18T18:05:15Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163415 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>achlysur i gynhyrfu ac i dynu allan fy nrygioni. Clywir yn feunyddiol annogaethau i rieni beidio gosod eu plant ymysg cymdeithion cyfrwysddrwg a chellweirus. Mae yr un mor bwysig, dybygaf fi beidio eu gosod ymysg rhai ''rhy'' ddiniwed a gwirion. Mae y demtasiwn i ddirieidi yn gryfach gyda y rhai olaf. Pe buasai ein rhieni cyntaf heb fod mor ddiniwed, mae yn gwestiwn genyf a fuasai y diafol wedi talu cymaint o sylw iddynt. Pan welwn ddiniweidrwydd plentynaidd mewn un wedi cyrhaedd oedran gŵr, mae y demtasiwn yn gref i gynnyg yr afal iddo. Nid oeddwn wedi bod nemawr ddyddiau yn siop Abel Hughes cyn gweled y gallwn roi fy mysedd yn llygaid Jones, a'i brynu a'i werthu pan fynwn. O sathru ar gyrn e draed, megys yn ddamweiniol, er mwyn ei glywed yn gwichian, hyd at ei berswadio i arfer defnydd neillduol i dyfu whiskers, yr oedd fy rhempiau yn enfawr, y rhai ni fuaswn yn dychymygu am danynt oni buasai fod Jones mor ddiniwed. Yr oedd hyn, wrth gwrs, ar ol i amser wisgo ymaith fy hiraeth, ac i'w gynnorthwywr y soniais am dano roddi y gynfas wleb ar fy mhenderfyniadau da. Nid oedd Jones heb fedru darllen; ond ni welais erioed lyfr yn ei law oddieithr yn yr Ysgol Sul. Yr oedd ei ben mor amddifad o wybodaeth â phytaten. Yr oedd yn hynod o hygoelus—nid oedd dim ymron yn anghredadwy ganddo; a phan gawn gefn Abel Hughes, adroddwn wrth Jones bethau rhyfedd ac ofnadwy. Yr oedd fy adroddiadau yn gymysgfa o'r hyn oeddwn wedi ei ddarllen a'i greu o fy nychymyg fy hun, a chredai Jones bob gair. Ni thybiwn, ar y pryd, fy mod yn feius, oblegid pe buasai Jones heb fod mor hygoelus, ni fuaswn yn meddwl am osod dychymygion o'i flaen fel pe buasent ffeithiau. Heblaw hyny yr oeddwn yn meddwl fod y sylw manwl a ffyddiog a roddai Jones i bob gair a ddywedwn yn gyfleusdra rhagorol i mi "arfer fy nawn." Byddai arnaf gywilydd adrodd am fy holl ddirieidi gyda Jones, ac ni byddai er bendith i'r neb a'i darlleno. Dywedaf hyn eto, y bu Jones yn achlysur i gynhyrfu rhywbeth ynof—nis gwyddwn pa enw a roddwn arno—ac ni ddychymygwn y pryd hwnw ei alw yn bechod. Nid oedd yn ddim a ddysgwyd i mi gan neb, a gwyddwn na fuasai fy mam yn ei gymeradwyo. Rhywbeth ydoedd, fel y tybiwn, oedd ynof erioed, ond heb ei ddeffro hyd y pryd hwnw. Meddyliwn weithiau mai math o dalent ydoedd; canys<noinclude></noinclude> 53v3gkkekmd99sjoj3xbrwn1db32gzn 104 83757 163417 163109 2026-04-18T18:06:07Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163417 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Nid oedd gan Miss Hughes amynedd i son am Jones ond yn unig fel mantais i ddangos fy rhagoriaeth i arno. Pa fodd y teimlwni? Pa beth a feddyliwn i am danaf fy hun? Teimlwn fy mod yn fachgen gwahanol iawn i'r hyn oeddwn pan oedd fy mam yn fyw. Meddyliwn nad oedd Miss Hughes yn gwybod y cwbl am danaf. Nid allwn beidio meddwl am y gwahaniaeth oedd rhwng Miss Hughes a fy mam. Credwn y gallasai fy mam weled mwy drwy fwrdd derw nag a allasai Miss Hughes drwy ei hyspectol. A oeddwn yn fachgen drwg? Pwy feiddiai ddyweyd hyny? Gwir na wyddai Abel na'i chwaer mo hannner fy hanes. A phaham yr oedd raid iddynt wybod? Os arferai fy mam wybod y cwbl am danaf, ïe, hyd yn nôd fy meddyliau, fel y tybiwn, nid oedd eisieu i Abel a'i chwaer wybod fy hanes, a dywedai rhywun ''"Bravo!"'' Pwy ddywedai ''"Bravo?"'' Ni wyddwn; ond teimlwn rywfodd fy mod yn feistr arnaf fy hun, ac y gallwn droi Miss Hughes o gwmpas fy mys. Mae yn sýn genyf feddwl, ac y mae cywilydd arnaf gofio mor hyf oeddwn gyda hi. Ni phetruswn wenieithio iddi. Gofynodd i mi un tro, beth a dybygwn oedd ei hoedran? (Ni wyddai Miss Hughes fy mod wedi gweled dyddiad ei genedigaeth yn y Bibl teuluaidd, yr hwn a gedwid yn y cwpbwrdd, a'r hwn a ddangosai ei bod ymron cyrhaedd ei thriugain mlwydd.) "Wel," ebe fi, "er y'ch bod chi yn edrach yn ifanc, Miss Hughes, synwn i ddim nad ydach chi yn ddeugen." Chwarddodd, a dywedodd nad oeddwn yn fedrus ar ddyfalu. Clywswn fy mam yn dyweyd na chafodd Miss Hughes erioed "gynnygiad." Ac er hyny ebe fi wrth Miss Hughes, "Mi wn, Miss Hughes, y rheswm am na ddarfu i chi briodi." "Wel, gad i mi gael clywed dy reswm di," ebe hi. "Doeddach chi ddim yn leicio gadel y mistar," atebais. "Mae gynat ti ''guess'' go lew," ebe hi, a rhoddodd i mi ddwy geiniog gyda gorchymyn i beidio a dyweyd wrth Abel. Pa un ai fi ai Wil Bryan oedd wedi newid? Dywedai Wil wrthyf,— "Wyst ti be, Rhys? rwyt ti rwan yn debyg i ryw fachgen arall. Alwa i byth monot ti eto yn 'hen ganfed.' Un tro roeddwn i just a dy roi di i fyny. A phan êst di at yr hen Ab., roeddwn i'n meddwl y base dy wallt di yn dechre gwynu cyn bod yn ''seventeen'', a roeddwn i yn dysgwyl bob Sul dy glywed di yn deyd Amen! a Halelwiah!<noinclude></noinclude> tan1p2y90v7j3v0w1936dy7679h6zu8 104 83758 163418 163110 2026-04-18T18:06:47Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163418 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn y capel, fel y bydde dy fam yn gneyd. Dydw i ddim yn siarad yn ysgafn am dy fam cofia; ''far from it.'' Roedd Amen a phethe felly yn gweddu yn riol i dy fam, ond doedd dim rheswm iddi drio gneyd hen ddyn o honot ti cyn i ti ddechre gwisgo het. Dydi peth felly ddim yn ''true to nature,'' wyddost. Drycha di ar y gath fechan a'r gath fawr; mae'r gath fawr yn llonydd ac yn edrach yn sad, a'r gath fechan yn neidio ac yn tymblo, ac yn trio dal 'i chynffon 'run fath a bydae hi ddim yn gall. Ne drycha ar y gaseg a'r ebol; mi weli yr hen gaseg—pan fydd hi ddim yn gweithio yn sefyll ar ganol y cae heb symud cam allan o bob hyd yn y byd, heb law ysgwyd tipyn ar 'i phen pan fydd y pryfed yn dwad ar i chlustie hi; ac mae hi yn edrach mor ddigalon fel bydae hi yn meddwl am 'i diwedd yn y barcdŷ, a mi dynget weithie bod hi yn cysgu ar 'i thraed. Ond watchia di'r ebol: fel y mae o'n prancio o gwmpas â'i ben yn y gwynt, ac yn codi 'i gynffon ac yn cicio at ddim byd, ac os bydd rhwfun yn pasio ar hyd y ffordd mi rediff i'w ganlyn o ar hyd y gwrych hefo 'i Hehe! Hehe! run fath a bydae o eisio gweled pob peth, achos y mae'r byd yn newydd i'r ebol ac i'r gath fechan wyddost. Wel run fath yn union hefo hen bobol a phobol ifinc. Er fod dy fam bob amser yn fy hymbygio i yn ''frightful'', roeddwn i yn meddwl cymin o honi a neb byw—mi gymra fy llw; ond am iddi dy gadw di, fel roedd hi, fel bydase ti mewn câs cloc, doedd dim rheswm yn hyny, doedd o ddim yn ''true to nature.'' Fase waeth iddi neyd i ti wisgo cap nôs, neu wisgo clôs a ''leggins'' a het ''beaver,'' a dy yru di bob dydd Sadwrn at William y barbwr i gael dy shafio, na chymyd yr holl wythnos, fel roedd hi, i dy starchio a dy smwddio di erbyn y Sul. ''Not true to nature, Rhys, at least that's Will Bryan's way of putting it.'' Rhaid i mi ddyweyd y gwir gyda galar fy mod ar y pryd yn tueddu i feddwl yr un fath a Wil, ac yr oeddym yn fwy o gyfeillion nag erioed. Erbyn hyn ei bobl ef oedd fy mhobl innau, ei bethau ef oedd fy mhethau innau. Nid oedd Wil yn ddyeithr i Siop y Gornel. Pan elai Abel Hughes i Sassiwn neu Gyfarfod Misol, ni ddychwelai am ddiwrnod neu ddau, ac yr oedd yn ddealledig pan na fyddai gartref fod i Jones, fel amddiffyniad rhag lladron ''(save the mark)'' gysgu gyda mi yn Siop y Gornel. Yn y cyfryw amgylchiadau, ni<noinclude></noinclude> j51y9z5bp0wpjy4sl6ev8lgifwrhszo 104 83760 163422 163111 2026-04-18T19:20:57Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163422 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>chaffwn anhawsder gyda Miss Hughes i ddwyn Wil i dreulio noswaith gyda ni. Yr oedd Wil yn gallu cribo i fyny llewys Miss Hughes yn rhyfedd. Adroddai iddi chwedlau doniol, neu canai iddi gân Saesonaeg neu Gymraeg. Byddai Wil wrth ei fodd pan gaffai wahoddiad i Siop y Gornel; yn wir, byddai yn "stwffio ei hun," chwedl yntau, pan ddeallai fod Abel oddicartref. Ei amcan oedd cael ychydig ddigrifwch hefo'r "genius," fel y galwai efe Jones. Yr oedd fy ngwely yn fychan a chul, a chofus genyf y dywedai Miss Hughes un tro wrth Wil: "Wel, William, ydach chi am gysgu yma heno? Wni ddim sut yr ydach chi'ch tri yn gallu myn'd i mewn i'r gwely bychan yna;" ac ebe Wil, "Yn splendid, Miss Hughes; Rhys un ochr a finnau'r ochr arall, a Jones yn y canol fel ''tongue sanguage.''" "Y chi ddyle fod yn y canol, William, os ydach chi am fod fel ''tongue sanguage,''" ebe Miss Hughes. "Chi bia nene, Miss Hughes," ebe Wil, " ond yn ol ych plan chi mi fydde'r ''tongue'' yn fwy na'r bara." Synai Miss Hughes braidd nad oedd ei brawd Abel yn rhyw orhoff o Wil, oblegid golygai hi ef yn fachgen doniol a difyr. Ni wyddai Abel fod Wil yn arfer ymweled â Siop y Gornel pan fyddai efe oddicartref. Un tro pan oedd Abel yn Sassiwn y Bala, dygwyddodd amgylchiad yn ei dy a fu agos a dwyn Wil a minnau i afael y gyfraith. Ni buaswn yn sôn am hyn oni buasai ei fod yn bwysig yn fy hanes. Rhoddaf hanes yr amgylchiad ffol mewn ychydig eiriau. Wedi i Wil a minnau ganu nos da i Miss Hughes, a myned i'r ystafell wely, mynai Wil o ddireidi gael gosod Jones ar ei dreial am ladd creadur na raid i mi ei enwi yn y fan yma. Actiai Wil fel erlynydd a barnwr, a gweithredwn innau fel rheithwyr, a chefais y carcharor yn euog, a dedfrydwyd Jones i gael ei grogi. Mwynhai Jones druan y digrifwch yn fawr. Yn nhop y drws yr oedd hoel fawr i hongian dillad. Cylymodd Wil linyn wrth yr hoel a gwnaeth ddolen arno. Gosododd Jones i sefyll ar ''footstool'', a rhoddodd y ddolen am ei wddf, a chwarddai Jones. Hebi ni sylwi, ac yn hollol ddamweiniol, mi gredaf, trôdd yr ystôl. Am rai eiliadau tybem mai cymeryd arno ymgrogi yr oedd Jones er mwyn difyrwch; ond yn ffodus, canfyddais fod yr ystôl wedi troi ar ei hochr, ac fod oddeutu dwy fodfedd rhwng traed Jones a'r llawr. Ni chefais y fath fraw yn fy mywyd, ac ni chymerodd i mi ond eiliad i dori y llinyn<noinclude></noinclude> odgoj1uh320sqzr7e48nogqksn0qf41 104 83761 163423 163112 2026-04-18T19:21:13Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163423 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>â fy siswrn, a syrthiodd Jones i'r llawr mewn llewyg. Nid llai ydoedd dychryn Wil, a chrynai fel deilen. Gosodasom Jones i orwedd ar y gwely, ac nid allaf byth ddesgrifio fy llawenydd pan glywem ef yn dechreu anadlu yn gryf. Yr oedd fy nghydwybod yn goelcerth ynof pan sylweddolais na fu ond dim ymron rhyngof a rhoi terfyn ar fywyd un o'r creaduriaid diniweitiaf yn y byd. Pan ddaeth Jones ato ei hun a chanfod fy mraw a'm gofid, edrychodd yn dosturiol arnaf, a dywedodd ei fod yn maddeu y cwbl i ni ein dau; ond ni thawelodd hyny fy nghydwybod a fy mraw. Can gynted ag y cafodd Wil addewid ddifrifol gan Jones na soniai am y dygwyddiad wrth neb byw, aeth i'r gwely, ac ymhen y pum' mynyd yr oedd yn cysgu yn swrth. Nid allwn i gysgu. Am rai oriau yr oedd Jones yn syrthio i gwsg anesmwyth, ac yna yn deffro yn sydyn a brawychus ac felly lawer gwaith. Aeth cannoedd o feddyliau drwy fy nghalon y noswaith hono, a theimlwn fy mod yn myned drwy ryw gyfnewidiad pwysig. Yr oedd yr ystafell yn dywell a'r nos yn ymddangos yn hir. Tybiwn nad oedd ond ychydig amser i aros eto nes i'r wawr dori, pryd yn hollol sydyn y collais sŵn chwyrniadau fy nau gydymaith. Yr oeddynt fel pe buasent wedi marw. Yr oedd y dystawrwydd yn llethol a dirboenus. Yr un pryd, gwelwn yr ystafell yn dechreu goleuo, ond nid oedd fel toriad y wawr—yr oedd yn gyflymach, ac i'm teimlad— os goddefir i mi ddyweyd felly—yn ddystawach a thynerach, fel agosâd tywyniad wyneb angel. Cynnyddai y goleuni fwyfwy, ac eto nid oedd yn dyfod drwy y ffenestr; yr oedd fel pe buasai oll yn yr ystafell. Erbyn hyn yr oedd pob gwrthddrych yn yr ystafell yn weledig, a'r goleuni yn parhau i gynnyddu, ac yr oedd mor hyfryd fel y teimlwn fy llygaid yn ystwytho ac yn mwyhâu wrth edrych arno. Ai breuddwydio yr oeddwn? Nis gallaf sicrhâu; ond yr wyf yn credu fy mod yn berffaith effro—mor effro ag yr ydwyf y fynyd hon. Cyrhaeddodd y goleuni rhyw climax nad allaf gyfleu ar bapyr un drychfeddwl am dano, ac ni welais ddim yn ystod fy oes ag a fyddai yn briodol ei ddefnyddio fel cymmhariaeth. O fy mlaen yn nghanol y goleuni tanbaid, ond meddal a thyner, gwelwn fy mam yn eistedd mewn cader—nid un o gadeiriau perthynol i'r ystafell, ond yr hen gader freichiau dderw yr arferai hi eistedd ynddi gartref. Ni ddarfu i mi sylwi pa wisg oedd am<noinclude></noinclude> 8eosl65pvsldt7cf2di60mlkfcnwi4r 104 83762 163421 163113 2026-04-18T19:20:33Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163421 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>dani, oblegid nid edrychais ond ar ei hwyneb—yr hwn, er ei fod wedi cadw ei holl neillduolion, oedd yn fil prydferthach nag y gwelswn ef erioed. Ni ddychrynais, ond teimlais dipyn o euogrwydd. Nid edrychai hithau yn ddig nac yn llawen arnaf. "Tyr'd yma," ebe hi. Neidiais o'r gwely a syrthiais ar fy ngliniau o'i blaen, a rhoddais fy wyneb yn fy nwylaw ar ei gliniau fel yr arferwn pan yn blentyn wrth ddyweyd fy mhader cyn myned i'r gwely. "Fy machgen," clywn hi yn dyweyd, "mi ddeydes wrthyt ti am y tri gelyn, ac am yr arfogaeth, ond ar ol yr holl drafferth a gymerais i gyda thi mae arnaf ofn nad oes gynat ti 'run grefydd, ac na wyddost ti ddim am y pethe mawr." Teimlais ei bod wedi myned ymaith cyn i mi gael siarad gair â hi, a theimlwn hefyd fy nhalcen yn oer ar un o gadeiriau Abel Hughes. Neidiais ar fy nhraed, a gwelwn fod y wawr yn dechreu tori. Ai breuddwyd ydoedd? Nis gwn. Ond diolch i Dduw nid anghofiais byth ei geiriau! <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|PENNOD XXVII.<br>Dyddiau Tywyllwch.}}}} Os digwydd i ryw gyfaill mwy dygn na'u gilydd fy nilyn hyd y bennod ddiweddaf, diammheu y chwardd am fy mhen ac y geilw fi yn ofergoelus. Nid oes genyf mo'r help am hyny. Ni ddarfu i mi gyffwrdd ond yn ysgafn â'r cyfnod pryd yr oeddwn wedi gadael y ffordd dda—colli argraffiadau crefyddol a diystyru yr addysg a'r hyfforddiant a gawswn gan un o'r gwragedd duwiolaf. Ai am nad oedd fy nghof mor fywiog am fy ymddygiadau yn y cyfnod hwnw y gwnaethum hyn? Nage, ond am fod fy meddyliau a'm gweithredoedd yn rhy hyll ac aflednais i'w hadrodd. Eu hanghofio yn wir! mae hyny i mi mor anhawdd ag a fyddai eu maddeu. Nid oes ond Duw a all wneyd y naill a'r llall; ac hyd yn nôd iddo ef, mi dybygaf fod eu hanghofio yn annrhaethol fwy anhawdd na'u maddeu; ac oni buasai iddo Ef ei hun ddyweyd y byddai iddo wneyd hyny, buaswn yn tybied ei fod yn anmhosibl. Yn ostyngedig a diolchgar yr wyf yn ceisio credu gair y digelwyddog Dduw; ond pa ''jerk'' a fydd raid iddo Ef roddi i'w hollwybodaeth i ddwyn hyny oddiamgylch nis <section end="bbb"/><noinclude></noinclude> bsyqdjzt4mekg2huwetqbpn51sajkaz 104 83763 163420 163114 2026-04-18T19:19:54Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163420 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gallaf ei amgyffred. Os ydwyf yn ysgrifenu ynfydrwydd yr Anghofiwr mawr, anghofia hyn hefyd! A oeddwn yn aelod eglwysig yn y cyfnod y cyfeiriais ato? Oeddwn yn sicr ddigon; ac yn dyfod at fwrdd yr Arglwydd yn gyson unwaith yn y mis. Ac, hyd y gwyddwn i, nid oedd neb o'r hen frodyr duwiol yn ofni dim yn fy nghylch; ac ni ddarfu i un o honynt ymddyddan a mi yn neillduol am ansawdd fy ysbryd a stâd fy nghrefydd. Ac y mae cofio hanes fy hunan yn peri i mi ddychrynu ac arswydo wrth feddwl beth all fod cyflwr a stâd ysbrydol cannoedd o bobl ieuainc ein trefydd, y rhai a ddygwyd i fyny fel fy hunan gyda chrefydd o'u mebyd. Er mwyn cadw yr hen fam dduwiol gartref yn ddiddig, neu er mwyn arbed cerydd y meistr manwl, deuant i'r moddion yn lled gyson—cyfranogant o swper yr Arglwydd—oblegid y maent wedi cyrhaedd hyn a hyn o oed; ond pa faint mwy o'u hanes a wyddom? Gallant fod am wythnosau bwygilydd heb edrych ar y Bibl—gallant fod yn byw bywyd hollol ddiweddi—gallant fod yn mynychu lleoedd anghyfreithlawn, llawn malldod—gallant fod yn ymborthi ar feddyliau llygredig a phwdr—a gallant fod yn darllen llyfrau, y rhai, ped argraffesid hwynt yn uffern wrth oleu y fflam na ddiffydd, nad allasent fod yn fwy damniol i'w heneidiau; a beth a wyddom ni? Oni ddeuant i'r capel? Deuant, a diolch am hyny. Deuant i sŵn yr efengyl dragwyddol i foddio yr hen fam; a phwy a ŵyr na thrugarha Duw! Ond a ydym yn sicr nad ydyw y moddion yn faich arnynt? Pa ddyddordeb a gymerir ganddynt mewn pynciau Biblaidd? Onid ydynt yn eu hystyried yn bethau ''dry?'' O nad allem fod yn sicr eu bod wedi colli un—dim ond un awr o gysgu gyda'r pethau fydd yn penderfynu eu tynged dragwyddol! Yr eneth luniaidd, brydferth, gariadus, yr oreu o honynt oll am weithio gyda'r ''bazaar'', —O nad allem fod yn sicr i dy galon fod yn dychlamu ac yn curo mor gyflym uwch ben dy fater mawr ag y bu uwch ben y ffwlbri ag oedd yn y ''penny dreadful'' y gwelsom di yn ei brynu y dydd o'r blaen! Onid oes rhyw ddyeithrwch, a phellder na ddylai fod, rhwng swyddogion eglwysig a'r bechgyn a'r genethod sydd o ran enw o dan eu gofal? Onid yr unig beth mewn llawer amgylchiad a wyddom am danynt ydyw eu bod yn dyfod i'r capel? Mi wn mai yr anhawsder ydyw gallu pontio y dyeithrwch heb darfu eu hysbryd a'u<noinclude></noinclude> jp04p1o0z4icq3vslukwt23vhd36oxv 104 83764 163419 163115 2026-04-18T19:19:15Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163419 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gyru ymhellach, ac heb ymddangos yn ymyrgar, ac heb ffurfio math o gyffesgell. Gwn hefyd yn eithaf da nad ydyw y ffaith ddarfod i mi fy hun fod yn euog o'r pethau y cyfeiriais atynt, tra yr oeddwn ar yr un pryd yn cadw fy aelodaeth eglwysig, yn un rheswm dros feddwł fod eraill yn euog o'r un pethau. Ond, attolwg, pwy oedd fy nghymdeithion yn fy llygredigaeth? Rhaid i mi ddyweyd y gwir: aelodau eglwysig fel fy hunan. Da genyf gofio mai ychydig oedd eu nifer. Pe buaswn yn argraffu yr hanes hwn, buaswn yn cyfeirio ychydig gwestiynau syml at gydwybodau bechgyn ein heglwysi, megys y rhai canlynol:-"John Jones," neu beth bynag ydyw dy enw—a gadael Duw allan o'r cwestiwn—a ddymunit ti i dy fam wybod pa nifer o bennodau o'r Bibl a ddarllenir genyt o'r naill Sabboth i'r llall? Pa mor aml y byddi yn gweddïo, a pha fath weddïau ydynt? A fyddai genyt ryw wrthwynebiad iddi wybod am y lleoedd yr wyt yn eu mynychu ar ol cau y siop, neu ar ol gadael y swyddfa? Pan fyddi gyda dy gymdeithion, beth dybygit? a wnai hi dy adnabod—nid wrth dy lais ond wrth dy eiriau? A gredai hi mai ei mab ydwyt? A hoffit ti i dy dad wybod am ba beth y gweri dy arian, ac o ba le y daw pob ceiniog? Pa beth a gymerit am iddo gael gweled y llyfr yr oeddit yn ei ddodi dan glo yn y box y nos o'r blaen? Pe gwyddai efe gymaint o dy hanes ag a wyddost di dy hun, pa enw a roddai efe arnat? ai rhagrithiwr? A ydyw y syniad sydd genyt am danat dy hun yn cyfateb i'r syniad y gwyddost a goleddir am danat gan yr "hen bobl," dy rieni? Ar ol cyflawni llawer o bethau y gwyddit na fuasai dy rieni na'r eglwys y magwyd di ynddi yn eu cymeradwyo, oni ddywedaist di wrthyt dy hun lawer gwaith, "Pan âf adref bydd pobpeth yn ''all right'', oblegid mi gaf docyn gan y blaenor yma, ac arno yn ysgrifenedig {{c|'At y Methodistiaid Calfinaidd.}} Anwyl Frodyr, —Hyn sydd i'ch hysbysu fod y dygiedydd, John Jones, yn aelod gyda ni yn Eglwys Cymeryd-pobpeth-yn-ganiataol. Gras fyddo gyda chwi. Amen. I'r pur pobpeth sydd bur; a dichon fod yr hwn a fu yn euog o lawer o anmhurdeb yn dueddol i gredu fod anmhurdeb yn fwy cyffredinol nag ydyw mewn gwirionedd. Pa fodd bynag, mi adwaenwn un, yr hwn a fynychai foddion gras yn gyson am na feiddiai beidio gwneyd heb dynu gwg ei feistr. Nid absennolodd yr un hwnw ei<noinclude></noinclude> o3ovu6hqh5ugm9bfzvvzo7ufv7k6a77 104 83765 163424 163116 2026-04-18T19:22:26Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163424 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>hun oddiwrth Fwrdd yr Arglwydd gymaint ag unwaith; ond pe gwybuasai ei feistr, yr hwn oedd flaenor, ei wir gymeriad, buasai yn ei ddiarddel o'r eglwys yn ddiseremoni. Yr un hwnw oeddwn i fy hun. Yr oedd fy meddwl yn llygredig, yr oedd fy nghalon yn galed ac oer, ac yr oedd fy ymddyddanion—pryd na chlywai y "brodyr"—yn anweddaidd, a dyweyd y lleiaf am danynt. Nid oeddwn anghyfarwydd ar eiriau y Bibl; ond defnyddiwn hwynt mewn ysmaldod ac ysgafnder, i greu chwerthin ac i geisio bod yn ''witty''. Credaf mai hwn fu y moddion penaf i galedu fy nghalon. Yr wyf yn cofio y fynyd hon am ddywediad o eiddo fy mam, sef fod defnyddio geiriau y Bibl mewn ysgafnder yn peri iddynt golli eu mîn at yr hyn y bwriadwyd hwynt. "Run fath â'r hen fwyell ene, wel di," ebe hi; "yr ydan ni wedi cymyd hono i dori glo ac i ''jobio'', ac i bobpeth ymron; a phan awn ni i dreio tori tipyn o sglodion hefo hi, chydiff hi ddim yn y pren." Profodd ei dywediad yn wir ynglŷn â mi. Heb wenieithio i mi fy hun, yr wyf yn meddwl fy mod y pryd hwnw yn weddol gyflym fy amgyffrediad, ac nad oeddwn ddiffygiol o allu i osod fy meddyliau mewn geiriau yn gryno a grymus. Nis gwn ai hyn a greodd ynof hoffder at ymddadleu; ond gwn fy mod bob amser yn barod at y gwaith hwnw, o herwydd paham y galwai Wil Bryan fi yn "Cwic yn tân." Tueddwn yn wastad i gymeryd yr ochr ammheus i'r pwnc: oblegid nid fy amcan a fyddai cael allan y gwirionedd, ond gallu curo fy ngwrthwynebydd, a hyny o dan anfanteision. Mewn amser gwnaeth yr arferiad hwn i mi edrych gyda mwy o ddibrisdod ar y gwahaniaeth hanfodol sydd rhwng y gwir a'r gau, y da a'r drwg. Gyda chymdeithion lled ddiallu a diniwed, gallwn osod gwedd fwy ffafriol ar y gau nag a allent hwy ar y gwir; ac fel ynfytyn dechreuais edmygu fy hun a meddwl fy mod yn rhywun. Awn i'r capel yn gyson, fel y dywedais; ond anfynych y cawn bregethwyr i fy moddio, am mai ychydig o honynt, fel y tybiwn, a allent ddyweyd dim oedd "newydd "imi; a meddyliwn y gallwn ganfod tyllau yn eu hymresymiad, a gwallau yn eu hiaith. Erbyn hyn yr oeddwn wedi rhoddi heibio ysgrifenu'r pregethau, am nad ystyriwn ei fod yn werth y drafferth. Hoffwn yr Ysgol Sul am y cawn gyfleusdra ynddi i ddangos fy noniau. Bobl anwyl! yr wyf wedi bod yn meddwl lawer gwaith y fath gymwynas i mi a fuasai i Evan y cigydd, yr hwn<noinclude></noinclude> rrv1cqz965s7fcqjzidzhsxvxk51zkv 104 83766 163425 163117 2026-04-18T19:23:03Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163425 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>o herwydd ei faintioli a elwid gan Wil Bryan yn Daniel Lambert—y fath gymwynas i mi, meddaf, a fuasai i Evan fy nghymeryd y tu ol i'r hen gapel, a rhoi i mi gurfa dda hefo'i lâs onen, ac wed'yn fy rhoi dros fy mhen yn y twb gwlaw. Gwnaethai les dirfawr i mi, ac i lawer cyffelyb i mi. Yr wyf yn desgritio cyfnod fy ffolineb yn gynnil, am y byddai cywilydd arnaf i neb ddyfod i wybod y fath ynfytyn a fum. Er fy mod, o herwydd y dygiad i fyny a gawswn, yn weddol gyfarwydd â gwirioneddau, neu yn hytrach â ffeithiau yr efengyl, yr oeddwn ymron mor ddyeithr i'w bendithion ysbrydol â phagan. Hwn oedd fy nghyfiwr pryd, fel yr adroddais yn y bennod o'r blaen, y bu agos i mi ag anfon Jones druan i'w ateb, a phryd y gwelais y ddrychiolaeth, os drychiolaeth hefyd. Nid yw o ryw lawer o bwys pa enw a roddaf ar y peth hwnw, pa un ai breuddwyd ai drychiolaeth; sicr wyf iddo fod yn achlysur i ffurfio cyfnod yn fy hanes—cyfnod bendigedig y diolchais am dano gannoedd o weithiau. Fel y dywedais o'r blaen, aeth cannoedd o bethau drwy fy meddwl y noswaith hono. Aeth y geiriau, "Fy machgen, mae arnaf ofn nad oes gynat ti 'run grefydd, ac na wyddost ti ddim am y pethe mawr," fel haiarn poeth i fy nghalon. Teimlais eu bod yn wir bob gair, ac yr oedd fy nhrueni yn fawr arnaf. Yr oeddwn wedi arfer ymddangos yr hyn nad oeddwn; a cheisiais yn galed wneyd hyny drachefn drwy ymddangos yn hapus a llawen, ond methais. Collais fy archwaeth at ymborth, a chrefai Miss Hughes arnaf fyned at y meddyg. Laweroedd o weithiau y dywedodd hi wrthyf, "Rhys, wn i ddim beth i feddwl o honot ti. 'Dwyt ti'n byta ddim mwy na deryn, a waeth i mi beidio na gofyn i ti gymyd tipyn o'r tê wermod ene. Beth sydd arnat ti, dywed?" Ni ddeallai hi fy nghlefyd. Gwnawn ymdrech egnïol i ysgwyd ymaith fy nhrueni drwy ymgymysgu â fy hen gymdeithion, a myned i mewn i'w difyrion; ond ni wnai hyny ond rhoi glo ar y tân oedd yn fy nghydwybod; ac o dan esgus nad oeddwn yn teimlo yn iach, ymadewais a hwynt; ac yn ddilynol gwnaethum yr arferiad o aros i mewn ar ol cau y siop. I arbed siarad â Miss Hughes cymerwn arnaf ddarllen yn ddygn; ond ychydig a wyddwn beth a ddarllenwn, canys crwydrai fy meddwl yma a thraw, gan ddychwelyd yn feunyddiol i aros uwch ben fy anhapusrwydd. Ymddangosai pob peth i mi mewn gwedd newydd.<noinclude></noinclude> ka01kxrmrkbohu6c1lodwlcihmuaz3n 104 83767 163426 163118 2026-04-18T19:23:53Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163426 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>O'r blaen nid oedd Duw, pechod, a byd arall, ond geiriau yn unig i mi; ond erbyn hyn yr oeddynt yn sylweddau byw, a'u harswyd yn cyffwrdd ac yn treiddio pob ''nerve'' yn fy enaid, os goddefir i mi ddyweyd felly. Yn flaenorol nid oedd y seiat ond math o glwb, a minnau yn aelod o hono; ond erbyn hyn edrychwn ar yr eglwys fel cynnulleidfa o bobl ysbrydol, rhywogaeth etholedig, na wyddwn i ddim yn brofiadol am natur ei chyfansoddiad, ei hymborth, a'i chynnaliaeth. Er fod fy enw ar ei llyfr, teimlwn fod rhyw gagendor mawr rhyngof a'i bywyd a'i chymeriad. Synfyfyriwn oriau bwygilydd. Ceisiwn osod fy hunan o fy mlaen yn bwyllog, a rhoi fy hunan drwy arholiad. —Beth sydd arnat ti? A ydyw dy synwyr yn dechreu anmharu? Pa ddrwg a wnaethost na wnaed gan eraill, a llawer mwy? Ond cofiwn yn y fynyd y dywedai fy mam mai cwestiynau o eiddo y diafol oedd y rhai hyn, ac ni chawn gysur ynddynt. Edrychwn yn ol, a cheisiwn berswadio fy nghof i gyfeirio at ryw bethau yn y gorphenol oedd yn fy ffafr; ond teithiai fy nghydwybod o'i flaen, a chyfodâi lu i'm taflu i lawr, a thorai fy ngof ei galon, a gadawai i'r gydwybod gael ei ffordd ei hun. Meddyliwn fod holl gynneddfau fy enaid wedi ymgynghreirio yn fy erbyn. Yn ddirgel darllenwn lawer ar y Bibl: ond teimlwn mai am rywrai eraill yr oedd yn sôn, ac mai i rywrai eraill yr oedd ei addewidion; ac ni chawn ddim goleuni i mi fy hun, er mai hyny oedd fy neges fawr wrth ei ddarllen. Bob awr o'r dydd a'r nos, yn enwedig pan fyddwn ar ben fy hun, yr oedd ynof ymwybyddiaeth anhyfryd o bresennoldeb Duw yn amgau am danaf; ond pan geisiwn weddio arno, yr oedd fel pe buasai yn fy ngadael ac yn myned oddiwrthyf. Byth nid anghofiaf am un noswaith yn fy ystafell wely, pan gefais fy meddiannu gan deimlad Pabyddol. Yr oeddwn wedi bod yn prudd fyfyrio nes oedd y ganwyll ymron a darfod, a daeth drosof ymdeimlad o unigrwydd llwm a llethol. Tybiwn na chydymdeimlai Duw ddim â mi; yr oedd yn ddig wrthyf. Ni wyddai fy nghyfeillion am fy nheimladau, a phe gwybuasent ni allasent fy neall, na bod o un cynnorthwy i mi; a meddyliwn na chymerai angylion da na drwg unrhyw ddyddordeb ynof. Yr oeddwn yn unig, fel y tybiwn, yn y byd mawr llydan; ac perodd fy enaid ynof, ac ni ddeuai pelydryn o wres o unman i'w gynhesu. Yn sydyn codais am fy mam, Nid allai hi yr hon a'm<noinclude></noinclude> ee33va3g7j72evhfb0h5riz1gv115nz 104 83768 163427 163119 2026-04-18T19:24:31Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163427 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>carai mor fawr fod wedi fy anghofio; ac O ynfydrwydd! syrthiais ar fy ngliniau, a gweddïais arni. Dyma oedd y gwelltyn y cydiais ynddo y noswaith hono rhag boddi. Ni raid i mi ddyweyd na fu y moddion hwn er bendith i mi, ac yn ebrwydd gwelais ffolineb fy ngwaith. Nid oeddwn heb wybod am ffordd iachawdwriaeth, canys gwnaethpwyd hon yn eglur i mi o'm hieuenctyd; ond teimlwn mai i eraill y bwriadwyd hi, a 'mod i fy hun tu allan i'w darpariaeth. Ymsyniwn fod fy nghynnefindra â'r efengyl yn fy analluogi i ganfod ei hystyr dirgeledig ac ysbrydol, a fy mod wedi fy nhyngedu i aros yn y cyntedd oddiallan yn ferthyr rhwng y byd a'r eglwys. Ceisiwn goleddu syniadau uchel am Grist, am ei gydymdeimlad â'r ddynoliaeth syrthiedig—am ei gariad a'i dosturi at bechadur; ond yr un fynyd teimlwn fy nghalon yn oer, a fy serch yn rhewi; a rhoddai fy meddwl bwyslais ar ymadroddion, megys, "Mae fy nefaid i yn gwrando ar fy llais," âc., a throai fy ymdrech yn ofer. Bum yn y cyflwr hwn amryw wythnosau; a chofus genyf nad y pechodau neillduol a gyflawnaswn a'm blinai fwyaf, ond ymdeimlad o lygredigaeth cyffredinol a pharhâus, a dyeithrwch poenus i bethau ysbrydol a goruwchnaturiol. Ni pheidiais a cheisio gweddïo, ond byddai fy ymbiliau yn fyrion a diafael. Yr oeddwn am gynifer o flynyddau wedi rhagrithio cymaint wrth weddio fel yr ofnwn fod yn siaradus. Ar un adeg, yr wyf yn cofio, y byddai fy ngweddïau yn rhywbeth tebyg i hyn:—"Iesu mawr, Mab Duw, yr wyf wedi rhagrithio llawer ger dy fron am lawer o flynyddoedd, ac nid ydyw yn syn genyf i ti fy ngadael i mi fy hun. Ti wyddost, oblegid yr wyt ti yn gwybod pobpeth—mor ddrwg yr wyf wedi bod. Nid oes neb ond ti a minnau yn gwybod fy holl hanes. Os na wnei di faddeu i mi, yr wyf yn crefu arnat i beidio dyweyd fy hanes wrth fy mam, nac wrth Bob, nac wrth neb. Er y dymunwn, ti wyddost nad ydwyf yn dy garu nac yn dy adnabod, ac y mae arnaf ofn dy fod wedi digio wrthyf am byth. Gad i mi gael byw dipyn bach eto. Amen." Brydiau eraill byddent yn rhedeg fel hyn, "Iesu Grist, rhag i ti fod yn fwy dig wrthyf, yr wyf yn myned ar fy ngliniau heno eto; ond nid oes genyf ddim mwy i ddyweyd wrthyt nag a ddywedais o'r blaen gannoedd o weithiau, heblaw fy mod yn colli fy iechyd. Ond yr wyt ti yn gwybod y cwbl, a waeth i mi heb ddyweyd wrthyt.<noinclude></noinclude> 3afuh0690igfho8r4j6dy0yc91jwyob 104 83769 163428 163120 2026-04-18T19:27:18Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163428 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Amen." Er na feiddiwn fyned i'r gwely heb fyned ar fy ngliniau, mae yn gofus genyf y meddiennid fi weithiau gan ryw ysbryd herfeiddiol a rhyfygus, cyffelyb, gallwn feddwl, i'r un a nodwedda ysbrydion colledig; a byddai fy ngweddïau-os priodol yr enw-o'r cymeriad canlynol:—"O Waredwr pechaduriaid! pa beth yn rhagor a allaf ei wneyd? Yr wyf wedi galw arnat gannoedd o weithiau, ond nid wyt yn gwrando. Darllenais heno dy bregeth ar y mynydd, ac y mae yn fy nghondemnio yn dragywydd. Ond paham y dywedaist di, Gofynwch a rhoddir i chwi, ceisiwch a chwia gewch?" Onid ydwyf wedi gofyn a cheisio? Oni ba'i fy mod yn ofni pechu mwy yn dy erbyn, braidd na feddyliwn nad wyt ti yn un â dy air. Ti wyddost fy mod yn fachgen drwg. Pwy dy alwodd yn gyfaill publicanod a phechaduriaid? Onid y rhai a 'th alwodd yn ddyn glwth ac yfwr gwin? Yr wyf finnau yn bechadur mawr, ond nid wyt ti yn gyfaill i mi. A wyt ti yn gwneyd gwahaniaeth rhwng pechaduriaid? A oes genyt dy favourites? Pa ddyben ydyw i mi ddarllen y Bibl? Nid oes ganddo ddim i mi, ac ni châf ddim pleser wrth bechu. Os wyt ti yn benderfynol o beidio gwrando arnaf, gad i mi gael llonydd i bechu. Yr wyt yn caniatau hyny hyd yn nôd i'r diafol. Os ydwyf yn cyfeiliorni, paham nad agori di fy neall? Os bydditi fy rhoi yn uffern, mi gyhoeddaf wrth bawb am byth dy fod wedi fy ngwrthod yn fachgen dwy ar bymtheg oed, er i ti ddyweyd, 'A phwy bynag a ddėl nis bwriaf ef allan ddim.' Os pechais yn erbyn yr Ysbryd Glân, y pechod anfaddeuol, ti wyddost ddarfod i mi wneyd hyny yn fy anwybodaeth. Mae fy nghalon fel careg, ac ni fedraf ei newid. Er y dymunwn dy garu, ni fedraf. Ond ti wyddost fy mod yn casâu y diafol a'r cythreuliaid â châs perffaith; ac os bydd i ti fy rhoi yn eu canol, ni siaradaf byth air âg un o honynt-byth yn dragywydd, pe rhoddent haiarn poeth ar fy ngwefus. Ola ydwyf wedi dyrysu yn fy synwyrau? Gobeithio fy mod, oblegid yr wyt ti yn trugarháu wrth wallgofiaid. Gwna a mi fel yr wyt yn gweled yn oreu. Amen!" Ni ddeuai pelydryn o oleuni i mi wrth ddarllen nac wrth weddïo, ac mewn rhan rhoddais y gwaith heibio. Rhoddais heibio ddarllen y Bibl a gweddïo yn y boreuau. Methais er ceisio roi heibio wneyd rhywbeth tebyg i weddïo wrth fyned i'r gwely. Teimlwn fod hyn yn fwy anhawdd. Ac hyd y dydd hwn mae ynof ryw deimlad cyffelyb.<noinclude></noinclude> afejdbrsjzf4vf4qtzf17kd2cxj3ioz 104 83770 163431 163121 2026-04-18T19:49:23Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163431 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>hytrach ddadguddio fy sefyllfa. Ar ol y ddyledswydd eisteddodd Abel fel arferol yn ei gader ddwyfraich, a dechreuodd smocio. Am amser ni siaradodd neb air. Teimlwn yn ystyfnig, cryf, a phenderfynol, ac ymawyddwn am gyfleusdra i ddechre siarad. Ar ol aros yn hir, pryd, yr wyf yn meddwl, y teimlem ein tri braidd yn annuwiol, gofynodd Abel i mi gyda goslef grabet, ai nid oeddwn yn bwriadu myned i'r gwely y noswaith hono. Atebais innau nad oeddwn nes cael dyweyd wrtho am yr achos fy mod mor garbwl yn siop, ac mor anhapus a sur fy ysbryd. Yna dechreuais adrodd wrtho fy helynt. Ond nid cynt y dechreuais nag y gorchfygwyd fi gan fy nheimladau, a thorais allan i wylo yn hidl. Yn fy helyntion, fy holl ofnau a'm hanobaith, ni threiglasai deigryn dros fy ngrudd oddiar yr amser y claddwyd fy mam; ond can gynted ag yr agorais fy nghenau i ddyweyd fy hanes wrth fy meistr, torodd yr argae, a boddwyd fy holl eiriau am amser gan ddiluw fy nghalon. Y fath nerth sydd mewn dyweyd profiad! Anaml y cyfarfyddais â menyw garedig, os gwelai hi hogyn cryf yn wylo o'i galon, na wnai hithau yr un ffunud. Yr oedd Miss Hughes yn un garedig. Bu yr wylo o fendith fawr i mi nid yn unig fel arwydd i mi nad oedd fy nghalon mor galed ag y tybiwn ei bod—ond galluogodd fi i feddiannu fy hun i adrodd fy holl hanes wrth Abel Hughes. Ni chelais ddim oddiwrtho, naddo; ni chelais un peth ''yr wyf yn ei gelu yma''—rhywbeth oedd a fyno âg ef yn bersonol. Yr wyf yn ei gelu yma mewn ufudd—dod i'w orchymyn ef, oblegid ebe efe—"Paid a dyweyd wrth neb arall; o herwydd, os daw i glustiau dynion, er i Dduw ei faddeu i ti, gall fod yn dy erbyn tra byddi di byw." Hyny a ddywedodd efe wrthyf drannoeth; ond am y noson gynt yr oeddwn yn sôn. Gwyddwn fod a wnelwyf a gŵr oedd yn ddyn bob modfedd o hono; a rhoddai hyn i mi hyder i gyfaddef fy holl feïau ac i adrodd fy holl deimladau yn ddigêl. Credwn y buasai, wedi iddo glywed fy ystori, yn cydymdeimlo a mi, yn esgusodi fy niffygion, ac yn fy nghyfarwyddo i'r iawn lwybr. Deallwn yn burion fod muriau tewion o amgylch ei galon, ond unwaith y cawn fyned i mewn na fwrid fi allan ar chwareu bach. Gwrandawai arnaf yn astud, ond methwn ganfod ei fod yn cydymdeimlo dim â mi. Yn wir, edrychai yn siriol, fel pe buasai yn ymhyfrydu yn fy nhrueni. Wedi i mi orphen fy ystori, dyma y cwbl a ddywedodd,<noinclude></noinclude> s1f5vm69llpsbual34wrtysxhtnnhj3 104 83771 163432 163122 2026-04-18T19:49:51Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163432 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>"Ho! purion! Os felly mae hi arnat ti, dôs ymlaen; mi ddoi yn well toc." "Abel, ebe Miss Hughes, "ai dyna'r cwbl sy gen ti i'w ddyweyd wrtho? 'Rwyt ti'n galongaled." "'Does dim eisio i ti, Marged, ddeyd dim o hanes fy nghalon i mi. Mi wn fwy am dani nag y medri di byth ei ddeyd i mi, ŵyr dyn," ebe'r hen Galvin gonest. "Mi ddeyda i hyn," ebe Miss Hughes, " y dylet ti helpu dipyn ar y bachgen, a rhoi gair o gynghor iddo fo." "A wyddost ti, Marged, y bydd i'r Hwn a ddechreuodd ynoch waith da ei orphen? Nid da, wel di, ydi codi neb yn rhy fuan o'r pwll. A mi ddeyda i ti beth arall: os y Gŵr a agorodd y briw, fe ddaw y Gŵr ei hun i roddi plaster arno yn ei amser da ei hun." "Y meddwl i ydi y dylet ti ddeyd wrth y bachgen ple mae'r plaster i'w gael, ne waeth i ti heb fod yn flaenor," ebe Miss Hughes. "Mi gwranta fo. Dydi o ddim fel rhyw hanner pagan yn dwad i'r seiat am y tro cyntaf, 'run fath a Thomas Bartley ac eraill. Fedri ddeyd dim iddo nad ydi o yn 'i wybod o cystal â tithe. Pan ddaw ei glefyd o'n ddigon poeth, mi ŵyr ddrecsiwn y Meddyg yn riol. Y peth gore iddo fo heno ydi swper a myn'd i'w wely," ae ail lwythodd Abel ei bibell. Er mai ychydig gysur a gefais gan Abel y noswaith hono, teimlwn ei fod yn edrych arnaf mewn gwêdd wahanol; a rhwng gorfodaeth Miss Hughes, yn cael ei chynnorthwyo gan alwadau fy ystymog, cymerais ychydig swper ac aethum i'm gwely—nid i gysgu, ond i fyfyrio ar fy sefyllfa. Erbyn hyn yr oedd y bwriad i fyned ymaith wedi fy ngadael, a fy holl feddwl yn dyheu am oleuni ar fy nghyflwr ac ar fy nyfodol. Adrodd pa fodd ac o ba le y daeth y goleuni hwnw a fwriadaf wneyd yn y bennod nesaf. <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|PENNOD XXVIII.<br>Y Meistr a'r Gwas.}}}} MAN gwneyd cyfaddefiad llawn, digêl, diattal o'r gwir—carthu allan bob congl fudr o'r gydwybod, hyd yn nôd o flaen dyn, yn rhoddi rhyw fath o nerth i'r cyfaddefwr. Mae dadgloi drysau y galon a'u <section end="bbb"/><noinclude></noinclude> 4qyvllbvrpvj4gs0ej1z0xwgtar6l4d 104 83772 163435 163123 2026-04-18T20:11:19Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163435 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>pechodau yr oeddwn yn euog o honynt. Bore drannoeth, pan oeddwn yn myned i lawr y grisiau, ar ol noswaith ddigwsg, sylweddolwn fod y ddau yn gwybod cymaint ymron o fy hanes ag a wyddwn i fy hun; ac eto teimlwn y gallwn edrych yn eu hwynebau yn sythach, yn onestach, nag y gwnaethum er ys blynyddoedd. Pa beth a roddai i mi yr hyder hwn? Un peth, ymsyniwn nad oeddwn mwyach yn llechgi. Peth arall, credwn fod y ddau yn wir grefyddol, yn rhai oeddynt yn caru Duw, ac am hyny yn caru dyn hyd yn nôd yn y gwter. Pe na buaswn i yn sicr yn fy meddwl eu bod yn grefyddol, a fuaswn i yn gwneyd y cyfaddefiad llawn a wnaethum iddynt? Nid wyf yn tybied. Pe buaswn wedi camgymeryd gwir gymeriad Abel Hughes, i ddwylaw pwy y buasai efe yn fy nhraddodi wedi i mi gyfaddef fy meïau? Y nefoedd ŵyr! Abel Hughes! mae dy enw yn gysegredig yn fy nghof a fy nghalon! Yr oedd dy uniondeb a dy fanyldeb mor llym â Sinai ei hun; ond yr oedd calon dy galon wedi ei thrwytho âg egwyddor faddeuol a gwaed dyhuddol Calfaria! Mi wyddwn i bwy yr oeddwn wedi credu, er mewn ofnau. Adeg brecwast synwn yn anferthol at foesgarwch a charedigrwydd Abel Hughes a'i chwaer. Teimlwn yn wylaidd ac anhaeddiannol iawn o'r fath garedigrwydd; ac yr oedd fy nheimladau ymron a fy ngorchfygu a'r ymborth ymron a fy nhagu. Nid allwn beidio synied fod rhywbeth Dwyfol yn maddeugarwch a thiriondeb pobl dduwiol. Y boreugwaith hwnw pan oedd Abel yn cadw dyledswydd, meddyliwn fod rhyw eneiniad anarferol arno; mewn gwirionedd yr oeddwn yn cael blâs ar ei weddi, yr hyn na chawswn er ys llawer o amser. Ar yr un pryd teimlwn yn anhapus a llygredig, a phenderfynwn ofyn i Abel fy niarddel o'r eglwys y cyfleusdra cyntaf a gaffai, a chredwn mai hyny a wnai efe pa un a ofynwn i iddo ai peidio. Toc wedi i mi fyned i'r siop y bore hwnw, daeth Abel ar fy ol, ac wedi taflu ei lygaid dros ''invoice'', dywedodd wrth Jones am ei ''checkio'', ac ychwanegodd—"Jones, os daw rhywun i ofyn am danaf, dywedwch y byddaf yma yn y man; ond peidiwch a dyfod i fy nól, achos y mae gen i dipyn o fusnes i'w wneyd. Rhys, gwell i ti ddyfod i fy helpio." Yna aeth i'r parlwr, â dilynais innau ef. Wedi i ni fyned i mewn clôdd Abel y drws, a dywedodd wrthyf am eistedd, ac eisteddodd yntau gyferbyn â mi. Curai fy nghalon fel calon aderyn<noinclude></noinclude> c369noy7ffrzkh4iplxoha4d4os1lxi 104 83773 163436 163124 2026-04-18T20:11:53Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163436 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn y ddalfa, ac ofnais fy mod wedi camgymeryd gwir garitor fy meistr, ac i mi fod yn ffol wrth gyfaddef fy holl feïau iddo. Ac eto nid oedd yn ddrwg genyf i mi wneyd hyny, gan nad beth fyddai y canlyniadau. Fflachiodd y pethau hyn a llawer mwy drwy fy meddwl mewn ychydig eiliadau. Am foment neu ddwy cyn dechre siarad edrychodd yn fy wyneb yn ddifrifol, a cheisiais innau edrych yn onest yn ei wyneb yntau. Cyn iddo dori gair, tybiwn fy mod yn gweled o dan ddifrifwch ei wyneb ''background'' o drugaredd a maddeuant. Wrth fyned heibio, yr wyf yn meddwl fod gan ambell i ddyn da, fel y mae gan y dyn drwg, ddau wyneb. O dan y wyneb garw, cuchiog, gellir yn fynych ganfod y wyneb tyner, trugarog, neu y dyn—fel y gellir canfod y diafol yn sefyll ar ei ben o dan wenau y rhagrithiwr. Tybiwn innau fy mod yn gweled y gŵr trugarog o dan ddûwch wyneb Abel Hughes cyn iddo lefaru fel hyn : "Yr oedd dy fam, yr hon sydd heddyw, yr wyf yn lled siŵr, yn y nefoedd yr oedd hi a minnau yn gyfeillion mawr; a mi addewais iddi, cyn ei marw, y cymerwn ofal o honot, ac y gwnawn fy ngoreu i ti. Yr oedd ganddi feddwl uchel am danat—rhy uchel, mae arnaf ofn; ond mi waranta mai synio yr oedd hi dy fod yr hyn y dylasit ti fod ar ol y gofal a gymerodd hi o honot—yr addysg grefyddol a gyfranodd i ti a'r holl weddïo fu ar dy ran. Pan oeddit yn dyweyd dy stori neithiwr teimlwn yn ddiolchgar iawn, fod dy fam yn ei bedd. Dydw i ddim yn gwybod i mi erioed gyfarfod â neb a fedrai feddiannu ei henaid mewn amynedd yn y treialon chwerwaf yn debyg fel y gallai dy fam; ac, fel y gwyddost, fe gafodd hi doraeth o honynt. Ond yr wyf yn cwbl gredu bydase hi wedi cael byw i weled dy ddirywiad a mi fase hi yn sicr o'i weled, oblegid yr oedd yn fwy llygadog na mi—y buasai hyny yn fwy nag y gallasai hi ei ddal; buasai yn tori ei chalon. Yr wyf yn cofio y fynyd yma fel yr arferai ddyweyd wrthyf a'i hwyneb yn sirioli, am yr help yr oedd yn gael i anghofio yr holl helynt a gafodd gyda dy dad, a'i thlodi a'i chaledi mawr, wrth dy weled di yn tyfu i fyny wrth ei bodd; fel yr oeddit yn dysgu pennodau o'r Bibl yn ddigymhell, ac yn gallu adrodd rhanau o'r pregethau pan nad oeddit ond hogyn bychan. Pan na fyddit yn clywed siaradai yn dy gylch am awr gron; ac amryw weithiau y gofynodd hi i mi ai nid oeddwn yn meddwl y buasit ryw<noinclude></noinclude> iygm4xm8xmscwnagjwpzr4c2d9zlybj 104 83774 163437 163125 2026-04-18T20:12:16Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163437 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ddydd yn gwneyd pregethwr. Pe buasai hi yn fyw heddyw buasai yn fil gwell ganddi glywed dy fod wedi marw o newyn ar ochr y ffordd, na chlywed am dy ddirywiad. Ond cafodd hi arbed y cwbl, a myned i'w bedd, gan gredu na fyddai i'w hunig fachgen waradwyddo yr addysg a roisai hi iddo. Wel, fy machgen, rhaid i minnau ddyweyd fy mod wedi fy nhwyllo yn fawr ynot ti. Ond yr wyf yn credu dy fod wedi gwneyd cyfaddefiad gonest. Craffa ar hyn—''yr wyf yn dy gredu''. Pe baet yn meddwl nad wyf yn dy gredu, gwnai hyny niwed mawr iti. Yr wyf yn lled siŵr dy fod wedi dyweyd y gwir wrthyf; ond a ddarfu i ti ddyweyd y cwbl?" "Do, y cwbl, yr wyf yn meddwl," attebais. "Purion. A ddarfu i ti ddyweyd wrth rywun arall heblaw fy chwaer a minnau?" "Naddo, un gair wrth neb byw," atebais. "Goreu oll. Yr wyt wedi gwneyd ''clean breast'', fel y dywedir, a dydw i ddim yn gweled y deilliai dim lles i ti wrth ddyweyd i neb arall. Gallai fod yn dy erbyn tra fyddi byw; oblegid y mae yn dygwydd yn fynych yr edliwir i ddyn ei hen droseddau gan ei gydddynion, ymhen blynyddau, hwyrach, wedi i Dduw eu maddeu iddo. Pe na buaswn yn gwybod rhywbeth fy hun oddiar brofiad am lygredigaeth calon dyn colledig, dichon y buaswn yn edrych yn wahanol ar yr hyn a gyfaddefaist wrthyf. Ond mi wn rywbeth am ymdrechu yn erbyn y demtasiwn a chael fy ngorchfygu unwaith ac eilwaith; a mi hyderaf y gwn i rywbeth hefyd am ddyfod allan o'r ymdrech yn orchfygwr. Hwyrach y dywedai rhywrai mae fy nyledswydd fyddai dy droi dros y drws, cyhoeddi dy feïau, a dy ddiarddel o'r eglwys; ac fe allai y cyfrifent fi yn drugarog yn peidio gwneyd dim mwy na hyny. Nid wyf yn bwriadu gwneyd y naill na'r llall. I beth y gwnawn i hyny? Yr wyf yn bechadur mawr fy hun. Yr oeddwn yn meddwl neithiwr, ar ol i ti fyned i'r gwely, beth pe bae pawb o honom yn gwneyd cyfaddefiad llwyr a manwl o'n beïau, y fath bobl ddyeithr fyddem i'n gilydd? Yr oeddwn yn meddwl hefyd mai bychan iawn ydyw y gwahaniaeth gwirioneddol sydd rhwng y goreu a'r gwaethaf o honom. Dywed i mi yn onest, yrwan—mi wn ran hyny y dywedi di yn onest—a wyt ti wedi cyhoeddi rhyfel tragywyddol yn erbyn y diafol a llygredigaeth dy Q galon? A wyt ti yn benderfynol trwy gymorth Duw i fod yn orchfygwr neu ynte farw yn yr ymdrech ?" "Nid oes genyf ddim i'w gelu," ebe fi. "Yr wyf yn casâu fy hun, ond nid oes genyf neb yn lle fy hun i ymserchu ynddo. Yr wy yn casâu fy ngweithredoedd a fy hen arferion drwg, ond nid wyf yn cael hyfrydwch mewn dim arall. Y gwir yw nid oes genyf gariad ataf fy hun nac at ddim tu allan i mi fy hun, yr hyn sydd yr un peth, mae arnaf ofn, â dyweyd fy mod yn casâu pobpeth." "Felly," ebe Abel. "Ofer fyddai i mi roi i ti y cynghorion a roir bob dydd i bawb y rhai yr wyt wedi eu clywed ganoedd o weithiau o'r pulpud ac yn y seiat, a'r rhai sydd, i raddau mawr erbyn hyn, mae arnaf ofn, yn ddiystyr i'r rhai sydd yn eu rhoddi ac i'r rhai y rhoddir hwynt iddynt. Ond a fuost di erioed o'r blaen yn teimlo fel yr wyt yn teimlo yr wythnosau diweddaf yma? Treia alw i dy gof." "Naddo, yr wyf yn sicr," ebe fi. "Purion. A wyt ti yn cofio amser pryd yr oeddit yn weddol hapus dy deimlad, pryd yr oeddit yn mwynhau y moddion yn y capel, ac yn gallu myn'd i dy wely'r nos heb gael dy flino gan ofnau na chan argyhoeddiadau dy gydwybod?" "Ydwyf o'r goreu; bum felly am flynyddau lawer," ebe fi. "Yrwan," ebe Abel, "a fedri di ddyweyd wrtha i beth oedd yn cyfansoddi dy hapusrwydd y pryd hwnw? Ai dy sancteiddrwydd di dy hun? neu ynte am nad oeddit erioed wedi meddwl dim danat dy hun? neu ynte ai am dy fod yn adnabod Duw, am dy fod wedi cael golwg ar ei fawrhydi Dwyfol, ei sancteiddrwydd dilychwin, ei gasineb at bob rhith o bechod? Ai am dy fod wedi teimlo ei gariad anfeidrol yn rhoddi ei Fab i farwolaeth drosom, a thithau wed rhoddi dy enaid i bwyso ar ei iawn a'i aberth, ac o herwydd hyny yn mwynhau tangnefedd yr efengyl? Ai dyna a oedd yn dy wneyd yn hapus?" "Nis gwn," ebe fi. "Treia feddwl mi wnawn aros mynyd neu ddau i ti gonsidro," ebe fe. "Yr wyf yn meddwl," ebe fi yn y man, "mai yr hyn oedd yn cyfansoddi fy nedwyddwch y pryd hwnw oedd amddifadrwydd<noinclude></noinclude> er7ok4b6zl0hdni63rcj9ktkoda3toj 163441 163437 2026-04-18T22:54:20Z AlwynapHuw 1710 163441 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ddydd yn gwneyd pregethwr. Pe buasai hi yn fyw heddyw buasai yn fil gwell ganddi glywed dy fod wedi marw o newyn ar ochr y ffordd, na chlywed am dy ddirywiad. Ond cafodd hi arbed y cwbl, a myned i'w bedd, gan gredu na fyddai i'w hunig fachgen waradwyddo yr addysg a roisai hi iddo. Wel, fy machgen, rhaid i minnau ddyweyd fy mod wedi fy nhwyllo yn fawr ynot ti. Ond yr wyf yn credu dy fod wedi gwneyd cyfaddefiad gonest. Craffa ar hyn—''yr wyf yn dy gredu''. Pe baet yn meddwl nad wyf yn dy gredu, gwnai hyny niwed mawr iti. Yr wyf yn lled siŵr dy fod wedi dyweyd y gwir wrthyf; ond a ddarfu i ti ddyweyd y cwbl?" "Do, y cwbl, yr wyf yn meddwl," attebais. "Purion. A ddarfu i ti ddyweyd wrth rywun arall heblaw fy chwaer a minnau?" "Naddo, un gair wrth neb byw," atebais. "Goreu oll. Yr wyt wedi gwneyd ''clean breast'', fel y dywedir, a dydw i ddim yn gweled y deilliai dim lles i ti wrth ddyweyd i neb arall. Gallai fod yn dy erbyn tra fyddi byw; oblegid y mae yn dygwydd yn fynych yr edliwir i ddyn ei hen droseddau gan ei gydddynion, ymhen blynyddau, hwyrach, wedi i Dduw eu maddeu iddo. Pe na buaswn yn gwybod rhywbeth fy hun oddiar brofiad am lygredigaeth calon dyn colledig, dichon y buaswn yn edrych yn wahanol ar yr hyn a gyfaddefaist wrthyf. Ond mi wn rywbeth am ymdrechu yn erbyn y demtasiwn a chael fy ngorchfygu unwaith ac eilwaith; a mi hyderaf y gwn i rywbeth hefyd am ddyfod allan o'r ymdrech yn orchfygwr. Hwyrach y dywedai rhywrai mae fy nyledswydd fyddai dy droi dros y drws, cyhoeddi dy feïau, a dy ddiarddel o'r eglwys; ac fe allai y cyfrifent fi yn drugarog yn peidio gwneyd dim mwy na hyny. Nid wyf yn bwriadu gwneyd y naill na'r llall. I beth y gwnawn i hyny? Yr wyf yn bechadur mawr fy hun. Yr oeddwn yn meddwl neithiwr, ar ol i ti fyned i'r gwely, beth pe bae pawb o honom yn gwneyd cyfaddefiad llwyr a manwl o'n beïau, y fath bobl ddyeithr fyddem i'n gilydd? Yr oeddwn yn meddwl hefyd mai bychan iawn ydyw y gwahaniaeth gwirioneddol sydd rhwng y goreu a'r gwaethaf o honom. Dywed i mi yn onest, yrwan—mi wn ran hyny y dywedi di yn onest—a wyt ti wedi cyhoeddi rhyfel tragywyddol yn erbyn y diafol a llygredigaeth dy<noinclude></noinclude> fba3wu26r6nhfqs1kijui4oxoopg1xq 104 83775 163439 163126 2026-04-18T22:53:22Z AlwynapHuw 1710 163439 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude>hollol o ystyriaeth briodol am danaf fy hun, ynghyd a'r ffaith nad oeddwn wedi sylweddoli un gwirionedd mawr am Dduw a'i orchwyliaethau. Mewn geiriau eraill, yr wyf yn awr wrth feddwl am hyny yn credu mai fy anwybodaeth am danaf fy hun ac am Dduw oedd yn gwneyd i fyny fy hapusrwydd." "Yn hollol felly," ebe Abel. "Ond un cwestiwn eto. Yr wyt yn cofio yr amser, onid wyt ti, pryd nad oeddit ti yn euog o'r troseddau y cyfeiriaist di atynt neithiwr? Purion. Pan ddechreuaist di eu cyflawni, mi wn mai y rhai lleiaf pechadurus o honynt—os ydyw yn iawn i mi ddyweyd felly— a gyflawnaist di gyntaf, onidê? Yn awr pan gyflawnaist di y cyntaf sut yr oeddit ti yn teimlo? A oeddit ti yn teimlo dy fod wedi myned i ffordd newydd hollol, neu ynte mai ar yr un ffordd yr oeddit ond ei bod yn gwaethygu? A ddarfu i ti deimlo dy fod wedi rhoi ''right-about-face,'' fel y bydd y ''volunteers'' yma yn dyweyd?" "Naddo, yr wyf yn meddwl," ebe fi. Yr wyf yn credu mai ar yr un ffordd yr oeddwn o hyd, ond ei bod yn gwaethygu wrth ei cherdded." "Yr oeddwn yn dyfalu mai felly roedd hi," ebe Abel. " Yrwan, yn ol dy hanes di dy hun, onid wyt ti yn gweled fod gwell gobaith heddyw am dy gadwedigaeth nag a fu erioed? Hyd yn nôd yn dy amser goreu, doeddit ti erioed wedi sylweddoli dy gyflwr fel pechadur, nac wedi cael amgyffrediad am y Duw yr oeddit o ran ymddanosiad yn ei addoli. Dy anwybodaeth oedd castell dy ddedwyddwch. Yr oeddit ar y ffordd i ddystryw o dy enedigaeth. Ond yn awr dyma Dduw yn ei drugaredd wedi codi storm arnat a thaflu coeden ar draws dy ffordd, a rhaid i tithau bellach droi yn ol i'r groesffordd a chymeryd cyfeiriad hollol newydd. A chraffa, ''mae hyn yn dygwydd yn mywyd pob dyn a gedwir.''" "Pa fodd yr wyf i wneyd hyny? Yr wyf yn ofni na wnaiff Duw wrando arnaf," ebe fi. "Ddaru i ti 'i dreio Fo? Ddaru ti ddyweyd iddo holl hanes yr hen ffordd, a gofyn iddo dy gyfeirio i'r ffordd newydd?" ebe Abel. "Gofynais gannoedd o weithiau iddo am ei gyfarwyddyd, ond ni ddywedais fy holl hanes iddo. I beth y gwnawn i hyny? y mae Q Duw yn ei wybod yn well na mi fy hun," ebe fi. "Dyna lle yr wyt ti yn camgymeryd," ebe Abel. "Yn ol dy ymresymiad di, ni fyddai anghen gweddïo o gwbl, oblegid y mae Efe yn gwybod am ddymuniadau a meddyliau dyfnaf a mwyaf dirgelaidd y galon. Ond cofia, ni wrendy Efe ar dy weddi di a minnau tra y byddom yn celu unrhyw beth y gwyddom am dano sydd feïus ynom heb ei ''ddyweyd'' wrtho Ef. Nid yn gyhoeddus yr wyf yn feddwl, ond yn ddirgel yn dy ystafell. Mi elli fod yn siwr fod y publican hwnw wedi bod dros yr holl ''barticulars'' cyn myn'd i'r deml; ac nid wyf yn credu y buasai Efe yn gwrando gweddi y lleidr ar cán lleied o eiriau oni bae ei bod yn ''binch'' arno am amser. Fu erioed ddaioni o ryw hanner peth. Agor dy galon o'i flaen, a gwna gyfaddefiad llawn a manwl o dy feïau. Raid i ti ddim ofni ei flino Ef â meithder, oblegid y mae mil o flynyddoedd iddo Ef megys un dydd. Er fod pechodau yn gâs ganddo Ef, nid anhyfryd ganddo glywed y pechadur yn eu henwi, os bydd ei galon yn edifeiriol, ac os bydd ganddo awydd dwfn am gael maddeuant o honynt a gwaredigaeth lwyr oddiwrth eu dylanwad." Arosodd Abel am fynyd yn y fan yma fel pe buasai yn awyddu gwybod a oedd ei eiriau yn cael rhyw effaith arnaf. Ac yn wir yr oeddynt yn effeithio yn fawr arnaf. Teimlwn yn ddwys, ond ni ellais ddyweyd dim mwy na hyn wrtho, "Yr wyf yn ddiolchgar i chwi o fy nghalon, meistr; ond y mae fy mhechodau i yn fawr ac yn lliosog iawn." "Ydynt," ebe fe, "yn fwy ac yn lliosocach o lawer nag yr wyt wedi ei ddychmygu eto; ac felly y mae fy mechodau innau. Yr ydym ein dau—yr ydym i gyd o ran hyny yn yr un cwch anffortunus. Yr wyt ti, mi wn, wedi darllen mwy na'r cyffredin o'r bechgyn yma, a mi ddywedaf i ti dipyn o fy mhrofiad, gan mai dyweyd ein profiad yr ydan ni. Ddywedais i erioed mo'r profiad hwn yn y seiat; ac os cei di fyw i fy oed i, mi gei dithau brofiadau na ddywedi byth mo honynt yn y seiat, nac wrth dy gyfaill penaf, a mi gei deimladau na fedri di mo'u cyfleu mewn geiriau i ti dy hun. Pan oeddwn i yn llane ifanc, dipyn hyn na thi, yr oedd ymgnawdoliad Mab Duw yn ymddangos i mi yn afresymol, yn rhy annhebyg ac yn rhy fawr i mi allu ei gredu. Chefais Q i mo'r dygiad i fyny crefyddol a gefaist di. Ond mi gefais dipyn o ysgol ddyddiol, ac yr oeddwn yn hoff o ddarllen a meddwl. Ond er hyny mi ymdrybaeddais yn y pechodau mwyaf. Yr oeddwn yn arfer a myned yn achlysurol i wrando yr efengyl. Yr oeddwn yn cymeryd rhyw ddyddordeb yn y pregethwr. Yr oeddwn fel y Zacheus hwnw gynt yn cribo i dop y pren i weled y pregethwr a'r gynnulleidfa; ond yn wahanol iddo ef, nid oedd iachawdwriaeth yn dyfod i fy nhŷ. Ymhen amser fe ddaeth y diwygiad i'r wlad—y diwygiad mawr y byddai dy fam beunydd a byth yn son am dano, pryd yr argyhoeddwyd hi a minnau a channoedd eraill o'n pechodau. Yn yr olwg ofnadwy a gefais i yr adeg hono ar fy mhechod, mi welais y rheswm am yr ymgnawdoliad. Ac os daru ti sylwi, welaist di neb erioed a fyddai wedi cael golwg ar ysgelerder ei bechod yn ammheu yr ymgnawdoliad. Pobl â syniadau llac am bechod ydynt yn ddïeithriad. Galw i dy gof yr hen grefyddwyr—crefyddwyr y diwygiad mawr, fel y gelwid hwy gan dy fam. A welaist di eu cyffelyb am angerddordeb eu cariad at Crist? Cariad oedd yn difa pob rhwystr o'i flaen? Beth oedd y rheswm am hyn? Pobl oeddynt wedi cael y fath olwg ar eu pechodau na cheir ond yn anfynych, yr wyf yn ofni, y dyddiau hyn. Ond at hyn yr oeddwn yn cyfeirio: Os wyt ti wedi cael golwg ar dy gyflwr—a mi gredaf dy fod i ryw raddau wyt ti ddim yn dechreu gweled y rheswm am ymddangosiad Duw yn y cnawd? Wyt ti ddim yn gweled fod yna rywbeth yn dy anobaith a dyfnder dy drueni sydd yn dangos nad oedd ei neges Ef yn ofer wrth ddyfod i'r byd? Yr oedd Solomon, yr wyt yn cofio, wrth feddwl am fychander a thruenusrwydd dyn, braidd yn ammheu a breswyliai Duw gyda dyn ar y ddaear. Ond o'm than i, dydw i ddim yn gweled fod dim mewn dyn ond ei drueni ofnadwy a allasai gynhyrfu ymysgaroedd ei dosturi anfeidrol Ef, na dim oedd yn ddigon grand a theilwng o'i ymddangosiad yn y cnawd ond hyny. Yr wyf yn awr yn hen ŵr ac yn hen bechadur; ond y mae yn well genyf am fy enw na phe buasai yn angel; oblegid yr wyf yn teimlo fy mod yn item fy mod yn fymryn yn y rheswm mawr a barodd i Dduw ddyfod allan megys o hono Efe ei hun. Yn y fan yma, fy machgen, y mae dy waredigaeth dithau os gwaredir di byth. I mi y mae bodolaeth, pechadurusrwydd. a thrueni dyn, yn anesboniadwy ond yn ngoleuni Q marwolaeth felldigedig y groes. Yn y tywyllwch a fu o'r chweched hyd y nawfed awr yn unig y gwelaf fi hyny o oleuni a gobaith ag y mae yn bosibl i ddyn gael ar ei gyflwr. Yr hen stori, mi weli, sy gen innau i'w hadrodd iti; ac oni bae am hon, fuasai gan y wlad ddim digon o asylums i ddal ei gwallgofiaid, A 'does yr un stori arall gwerth ei hadrodd i un yn dy gyflwr di—nac enw arall dan y nef yn yr Hwn y tâli ti obeithio. A fuost ti erioed yn synu at ddystawrwydd Duw? Os na fuost ti, yr wyt ti yn siŵr o ddyfod i deimlo rhywbeth felly ryw ddiwrnod. Pan oeddwn i yn ddyn ieuanc, mi fyddai meddwl am hyn yn fy llethu yn fawr. Arferwn a cherdded llawer y nos ar ben fy hun, yn enwedig os byddai y noswaith yn oleu. Byddai edrych ar y ser a'r lloer yn fy ngwneyd yn bruddglwyfus. Meddyliwn mor bell, mor hen, ac mor ddystaw oeddynt. Yr oeddynt yn yr wybren yr un fâth pan oedd fy nhad, fy nhaid, a fy hendaid yn edrych arnynt. Rhyfeddwn wrth feddwl fod cenedlaethau lawer yn llwch y ddaear a fuont yn edrych arnynt yn union fel y gwnawn innau, yn yr un fan yr oeddynt yn amser y Derwyddon, yn amser Paul, yn amser Dafydd, Moses, Abraham, Noah ac Adda. Ac eto mor ddystaw oeddynt o hyd! Meddyliwn y fath brofiad anferth oedd ganddynt! Ac eto ni ddywedent ddim wrthyf fi i dawelu fy meddwl anesmwyth. Yn ofer y gofynwn pa beth oedd tu draw iddynt; ni wnaent ond wincian arnaf yn ddystaw, a chreu ynof anesmwythder ac ammheuon anghyfforddus, a meddyliau nad allwn eu mynegu hyd yn nôd i mi fy hun. Laweroedd o weithiau y bum yn edrych i fyny am yspaid maith, gan ddysgwyl gweled neu glywed rhywbeth anghyffredin, ond yn ofer. Yr oedd pobpeth yn dal yr un fath. A phe baet ti a minnau yn myned allan heno wedi iddi hwyrhau, ni a gaem weled pobpeth yr un fath ag ydoedd pan oedd Isaac yn myfyrio yn y maes. Wel, yr oedd meddwl am bethau fel hyn yn fy ngwneyd yn brudd. Yr oedd yno rywbeth yn nyfnder fy enaid yn "ceisio arwydd." Cofiwn yr hanes am y golofn niwl y dydd ar golofn dân y nos, a meddyliwn fod rhyw reswm mewn peth felly—rhywbeth y gallai dyn ei weled a bod yn sicr o hono. Cofiwn hefyd am Josua yn nyffryn Gibeon yn gorchymyn yn enw Duw i'r haul sefyll, ac yntau yn ufuddhau, a meddyliwn fod rhywbeth ''noble'' yn hyn; rhywbeth ag oedd yn rhoi llonyddwch i<noinclude></noinclude> oipbzt5u20fnjpfu5yqj10vpl3np6a2 163440 163439 2026-04-18T22:53:44Z AlwynapHuw 1710 Wedi clirio'r dudalen 163440 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163442 163440 2026-04-18T22:54:42Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163442 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>galon? A wyt ti yn benderfynol trwy gymorth Duw i fod yn orchfygwr neu ynte farw yn yr ymdrech ?" "Nid oes genyf ddim i'w gelu," ebe fi. "Yr wyf yn casâu fy hun, ond nid oes genyf neb yn lle fy hun i ymserchu ynddo. Yr wy yn casâu fy ngweithredoedd a fy hen arferion drwg, ond nid wyf yn cael hyfrydwch mewn dim arall. Y gwir yw nid oes genyf gariad ataf fy hun nac at ddim tu allan i mi fy hun, yr hyn sydd yr un peth, mae arnaf ofn, â dyweyd fy mod yn casâu pobpeth." "Felly," ebe Abel. "Ofer fyddai i mi roi i ti y cynghorion a roir bob dydd i bawb y rhai yr wyt wedi eu clywed ganoedd o weithiau o'r pulpud ac yn y seiat, a'r rhai sydd, i raddau mawr erbyn hyn, mae arnaf ofn, yn ddiystyr i'r rhai sydd yn eu rhoddi ac i'r rhai y rhoddir hwynt iddynt. Ond a fuost di erioed o'r blaen yn teimlo fel yr wyt yn teimlo yr wythnosau diweddaf yma? Treia alw i dy gof." "Naddo, yr wyf yn sicr," ebe fi. "Purion. A wyt ti yn cofio amser pryd yr oeddit yn weddol hapus dy deimlad, pryd yr oeddit yn mwynhau y moddion yn y capel, ac yn gallu myn'd i dy wely'r nos heb gael dy flino gan ofnau na chan argyhoeddiadau dy gydwybod?" "Ydwyf o'r goreu; bum felly am flynyddau lawer," ebe fi. "Yrwan," ebe Abel, "a fedri di ddyweyd wrtha i beth oedd yn cyfansoddi dy hapusrwydd y pryd hwnw? Ai dy sancteiddrwydd di dy hun? neu ynte am nad oeddit erioed wedi meddwl dim danat dy hun? neu ynte ai am dy fod yn adnabod Duw, am dy fod wedi cael golwg ar ei fawrhydi Dwyfol, ei sancteiddrwydd dilychwin, ei gasineb at bob rhith o bechod? Ai am dy fod wedi teimlo ei gariad anfeidrol yn rhoddi ei Fab i farwolaeth drosom, a thithau wed rhoddi dy enaid i bwyso ar ei iawn a'i aberth, ac o herwydd hyny yn mwynhau tangnefedd yr efengyl? Ai dyna a oedd yn dy wneyd yn hapus?" "Nis gwn," ebe fi. "Treia feddwl mi wnawn aros mynyd neu ddau i ti gonsidro," ebe fe. "Yr wyf yn meddwl," ebe fi yn y man, "mai yr hyn oedd yn cyfansoddi fy nedwyddwch y pryd hwnw oedd amddifadrwydd<noinclude></noinclude> ojpyhms56unlup4fjufoo46pqm5cbwp 104 83776 163438 163127 2026-04-18T22:47:41Z AlwynapHuw 1710 163438 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude>hollol o ystyriaeth briodol am danaf fy hun, ynghyd a'r ffaith nad oeddwn wedi sylweddoli un gwirionedd mawr am Dduw a'i orchwyliaethau. Mewn geiriau eraill, yr wyf yn awr wrth feddwl am hyny yn credu mai fy anwybodaeth am danaf fy hun ac am Dduw oedd yn gwneyd i fyny fy hapusrwydd." "Yn hollol felly," ebe Abel. "Ond un cwestiwn eto. Yr wyt yn cofio yr amser, onid wyt ti, pryd nad oeddit ti yn euog o'r troseddau y cyfeiriaist di atynt neithiwr? Purion. Pan ddechreuaist di eu cyflawni, mi wn mai y rhai lleiaf pechadurus o honynt—os ydyw yn iawn i mi ddyweyd felly— a gyflawnaist di gyntaf, onidê? Yn awr pan gyflawnaist di y cyntaf sut yr oeddit ti yn teimlo? A oeddit ti yn teimlo dy fod wedi myned i ffordd newydd hollol, neu ynte mai ar yr un ffordd yr oeddit ond ei bod yn gwaethygu? A ddarfu i ti deimlo dy fod wedi rhoi ''right-about-face,'' fel y bydd y ''volunteers'' yma yn dyweyd?" "Naddo, yr wyf yn meddwl," ebe fi. Yr wyf yn credu mai ar yr un ffordd yr oeddwn o hyd, ond ei bod yn gwaethygu wrth ei cherdded." "Yr oeddwn yn dyfalu mai felly roedd hi," ebe Abel. " Yrwan, yn ol dy hanes di dy hun, onid wyt ti yn gweled fod gwell gobaith heddyw am dy gadwedigaeth nag a fu erioed? Hyd yn nôd yn dy amser goreu, doeddit ti erioed wedi sylweddoli dy gyflwr fel pechadur, nac wedi cael amgyffrediad am y Duw yr oeddit o ran ymddanosiad yn ei addoli. Dy anwybodaeth oedd castell dy ddedwyddwch. Yr oeddit ar y ffordd i ddystryw o dy enedigaeth. Ond yn awr dyma Dduw yn ei drugaredd wedi codi storm arnat a thaflu coeden ar draws dy ffordd, a rhaid i tithau bellach droi yn ol i'r groesffordd a chymeryd cyfeiriad hollol newydd. A chraffa, ''mae hyn yn dygwydd yn mywyd pob dyn a gedwir.''" "Pa fodd yr wyf i wneyd hyny? Yr wyf yn ofni na wnaiff Duw wrando arnaf," ebe fi. "Ddaru i ti 'i dreio Fo? Ddaru ti ddyweyd iddo holl hanes yr hen ffordd, a gofyn iddo dy gyfeirio i'r ffordd newydd?" ebe Abel. "Gofynais gannoedd o weithiau iddo am ei gyfarwyddyd, ond ni ddywedais fy holl hanes iddo. I beth y gwnawn i hyny? y mae Q Duw yn ei wybod yn well na mi fy hun," ebe fi. "Dyna lle yr wyt ti yn camgymeryd," ebe Abel. "Yn ol dy ymresymiad di, ni fyddai anghen gweddïo o gwbl, oblegid y mae Efe yn gwybod am ddymuniadau a meddyliau dyfnaf a mwyaf dirgelaidd y galon. Ond cofia, ni wrendy Efe ar dy weddi di a minnau tra y byddom yn celu unrhyw beth y gwyddom am dano sydd feïus ynom heb ei ''ddyweyd'' wrtho Ef. Nid yn gyhoeddus yr wyf yn feddwl, ond yn ddirgel yn dy ystafell. Mi elli fod yn siwr fod y publican hwnw wedi bod dros yr holl ''barticulars'' cyn myn'd i'r deml; ac nid wyf yn credu y buasai Efe yn gwrando gweddi y lleidr ar cán lleied o eiriau oni bae ei bod yn ''binch'' arno am amser. Fu erioed ddaioni o ryw hanner peth. Agor dy galon o'i flaen, a gwna gyfaddefiad llawn a manwl o dy feïau. Raid i ti ddim ofni ei flino Ef â meithder, oblegid y mae mil o flynyddoedd iddo Ef megys un dydd. Er fod pechodau yn gâs ganddo Ef, nid anhyfryd ganddo glywed y pechadur yn eu henwi, os bydd ei galon yn edifeiriol, ac os bydd ganddo awydd dwfn am gael maddeuant o honynt a gwaredigaeth lwyr oddiwrth eu dylanwad." Arosodd Abel am fynyd yn y fan yma fel pe buasai yn awyddu gwybod a oedd ei eiriau yn cael rhyw effaith arnaf. Ac yn wir yr oeddynt yn effeithio yn fawr arnaf. Teimlwn yn ddwys, ond ni ellais ddyweyd dim mwy na hyn wrtho, "Yr wyf yn ddiolchgar i chwi o fy nghalon, meistr; ond y mae fy mhechodau i yn fawr ac yn lliosog iawn." "Ydynt," ebe fe, "yn fwy ac yn lliosocach o lawer nag yr wyt wedi ei ddychmygu eto; ac felly y mae fy mechodau innau. Yr ydym ein dau—yr ydym i gyd o ran hyny yn yr un cwch anffortunus. Yr wyt ti, mi wn, wedi darllen mwy na'r cyffredin o'r bechgyn yma, a mi ddywedaf i ti dipyn o fy mhrofiad, gan mai dyweyd ein profiad yr ydan ni. Ddywedais i erioed mo'r profiad hwn yn y seiat; ac os cei di fyw i fy oed i, mi gei dithau brofiadau na ddywedi byth mo honynt yn y seiat, nac wrth dy gyfaill penaf, a mi gei deimladau na fedri di mo'u cyfleu mewn geiriau i ti dy hun. Pan oeddwn i yn llane ifanc, dipyn hyn na thi, yr oedd ymgnawdoliad Mab Duw yn ymddangos i mi yn afresymol, yn rhy annhebyg ac yn rhy fawr i mi allu ei gredu. Chefais Q i mo'r dygiad i fyny crefyddol a gefaist di. Ond mi gefais dipyn o ysgol ddyddiol, ac yr oeddwn yn hoff o ddarllen a meddwl. Ond er hyny mi ymdrybaeddais yn y pechodau mwyaf. Yr oeddwn yn arfer a myned yn achlysurol i wrando yr efengyl. Yr oeddwn yn cymeryd rhyw ddyddordeb yn y pregethwr. Yr oeddwn fel y Zacheus hwnw gynt yn cribo i dop y pren i weled y pregethwr a'r gynnulleidfa; ond yn wahanol iddo ef, nid oedd iachawdwriaeth yn dyfod i fy nhŷ. Ymhen amser fe ddaeth y diwygiad i'r wlad—y diwygiad mawr y byddai dy fam beunydd a byth yn son am dano, pryd yr argyhoeddwyd hi a minnau a channoedd eraill o'n pechodau. Yn yr olwg ofnadwy a gefais i yr adeg hono ar fy mhechod, mi welais y rheswm am yr ymgnawdoliad. Ac os daru ti sylwi, welaist di neb erioed a fyddai wedi cael golwg ar ysgelerder ei bechod yn ammheu yr ymgnawdoliad. Pobl â syniadau llac am bechod ydynt yn ddïeithriad. Galw i dy gof yr hen grefyddwyr—crefyddwyr y diwygiad mawr, fel y gelwid hwy gan dy fam. A welaist di eu cyffelyb am angerddordeb eu cariad at Crist? Cariad oedd yn difa pob rhwystr o'i flaen? Beth oedd y rheswm am hyn? Pobl oeddynt wedi cael y fath olwg ar eu pechodau na cheir ond yn anfynych, yr wyf yn ofni, y dyddiau hyn. Ond at hyn yr oeddwn yn cyfeirio: Os wyt ti wedi cael golwg ar dy gyflwr—a mi gredaf dy fod i ryw raddau wyt ti ddim yn dechreu gweled y rheswm am ymddangosiad Duw yn y cnawd? Wyt ti ddim yn gweled fod yna rywbeth yn dy anobaith a dyfnder dy drueni sydd yn dangos nad oedd ei neges Ef yn ofer wrth ddyfod i'r byd? Yr oedd Solomon, yr wyt yn cofio, wrth feddwl am fychander a thruenusrwydd dyn, braidd yn ammheu a breswyliai Duw gyda dyn ar y ddaear. Ond o'm than i, dydw i ddim yn gweled fod dim mewn dyn ond ei drueni ofnadwy a allasai gynhyrfu ymysgaroedd ei dosturi anfeidrol Ef, na dim oedd yn ddigon grand a theilwng o'i ymddangosiad yn y cnawd ond hyny. Yr wyf yn awr yn hen ŵr ac yn hen bechadur; ond y mae yn well genyf am fy enw na phe buasai yn angel; oblegid yr wyf yn teimlo fy mod yn item fy mod yn fymryn yn y rheswm mawr a barodd i Dduw ddyfod allan megys o hono Efe ei hun. Yn y fan yma, fy machgen, y mae dy waredigaeth dithau os gwaredir di byth. I mi y mae bodolaeth, pechadurusrwydd. a thrueni dyn, yn anesboniadwy ond yn ngoleuni Q marwolaeth felldigedig y groes. Yn y tywyllwch a fu o'r chweched hyd y nawfed awr yn unig y gwelaf fi hyny o oleuni a gobaith ag y mae yn bosibl i ddyn gael ar ei gyflwr. Yr hen stori, mi weli, sy gen innau i'w hadrodd iti; ac oni bae am hon, fuasai gan y wlad ddim digon o asylums i ddal ei gwallgofiaid, A 'does yr un stori arall gwerth ei hadrodd i un yn dy gyflwr di—nac enw arall dan y nef yn yr Hwn y tâli ti obeithio. A fuost ti erioed yn synu at ddystawrwydd Duw? Os na fuost ti, yr wyt ti yn siŵr o ddyfod i deimlo rhywbeth felly ryw ddiwrnod. Pan oeddwn i yn ddyn ieuanc, mi fyddai meddwl am hyn yn fy llethu yn fawr. Arferwn a cherdded llawer y nos ar ben fy hun, yn enwedig os byddai y noswaith yn oleu. Byddai edrych ar y ser a'r lloer yn fy ngwneyd yn bruddglwyfus. Meddyliwn mor bell, mor hen, ac mor ddystaw oeddynt. Yr oeddynt yn yr wybren yr un fâth pan oedd fy nhad, fy nhaid, a fy hendaid yn edrych arnynt. Rhyfeddwn wrth feddwl fod cenedlaethau lawer yn llwch y ddaear a fuont yn edrych arnynt yn union fel y gwnawn innau, yn yr un fan yr oeddynt yn amser y Derwyddon, yn amser Paul, yn amser Dafydd, Moses, Abraham, Noah ac Adda. Ac eto mor ddystaw oeddynt o hyd! Meddyliwn y fath brofiad anferth oedd ganddynt! Ac eto ni ddywedent ddim wrthyf fi i dawelu fy meddwl anesmwyth. Yn ofer y gofynwn pa beth oedd tu draw iddynt; ni wnaent ond wincian arnaf yn ddystaw, a chreu ynof anesmwythder ac ammheuon anghyfforddus, a meddyliau nad allwn eu mynegu hyd yn nôd i mi fy hun. Laweroedd o weithiau y bum yn edrych i fyny am yspaid maith, gan ddysgwyl gweled neu glywed rhywbeth anghyffredin, ond yn ofer. Yr oedd pobpeth yn dal yr un fath. A phe baet ti a minnau yn myned allan heno wedi iddi hwyrhau, ni a gaem weled pobpeth yr un fath ag ydoedd pan oedd Isaac yn myfyrio yn y maes. Wel, yr oedd meddwl am bethau fel hyn yn fy ngwneyd yn brudd. Yr oedd yno rywbeth yn nyfnder fy enaid yn "ceisio arwydd." Cofiwn yr hanes am y golofn niwl y dydd ar golofn dân y nos, a meddyliwn fod rhyw reswm mewn peth felly—rhywbeth y gallai dyn ei weled a bod yn sicr o hono. Cofiwn hefyd am Josua yn nyffryn Gibeon yn gorchymyn yn enw Duw i'r haul sefyll, ac yntau yn ufuddhau, a meddyliwn fod rhywbeth ''noble'' yn hyn; rhywbeth ag oedd yn rhoi llonyddwch iQ feddwl anesmwyth dyn. Ac yna gofynwn i mi fy hun pa beth oedd yr achos o'r amddifadrwydd o bobpeth felly er's canrifoedd, a bod oesau ar oesau wedi myned heibio yn y dystawrwydd mwyaf llethol? Teimlwn rywfodd fel pe buasai Duw wedi myned oddicartref a gadael pobpeth a phobman yn wag a dystaw; ac ar adegau yr oedd ynof y fath orawydd dyeithr am weled Duw yn marchio i'r ffrynt o'r pellderau yr oedd Efe yn aros ynddynt, fel y buaswn yn foddlawn bod yn dyst o ddiluw cyffredinol ar y ddaear unwaith eto, gan nad pa beth fuasai fy nghynged i ynddo! Beth oedd yr aflonyddwch hwn oedd yn fy meddwl? Wel, yr wyf yn credu mai y dyheuadau sydd yn wreiddiol yn enaid dyn am adnabod Duw, gwybod ei feddwl a'i fwriadau o berthynas i ddyn a'i ddyfodol, oedd wedi eu cynhyrfu ynof. Ond at hyn yr oeddwn yn cyfeirio: ni chefais fynyd o lonyddwch a thawelwch i fy meddwl nes i mi gredu â fy holl galon y ffaith fawr am ymddangosiad Duw yn y cnawd. Ac er fy mod yn gwybod yr hanes o'r blaen, nid oeddwn wedi ei gredu, ei gredu i bwrpas, nes i mi ddyfod i deimlo dyfnder fy llygredigaeth, a dyfod yn ymwybodol o ddefnyddiau trueni cynnyddol a difesur ynof fi fy hun. Tu allan i'r grediniaeth ddyfod Iesu Grist yn y cnawd, nid oes ond dystawrwydd y bedd i mi ymhob man; nid oes atebiad croew i un cwestiwn o eiddo fy enaid aflonydd. Ond y mae bywyd, dysgeidiaeth, marwolaeth, iawn, ac adgyfodiad ein Gwaredwr yn rhoi yr enaid ar ei ddiffeians i ofyn cwestiwn nad ellir ei ateb. "Yn awr, fy machgen, wna i ddim gofyn a wyt ti yn gwybod yr hanes; mi wn dy fod yn ei wybod cystal a minnau. Ond a wyt ti wedi ei gredu? ei gredu yn ei grynswth, ei gredu yn ddïos ac am byth? Nid wyf yn dysgwyl i ti ateb yn gadarnhäol. Dydw i fy hun ddim yn rhoi llawer o bwys ar y credu mewn mynyd yma y mae rhyw bobl yn sôn am dano. Y mae fy mhrofiad i fy hun yn fy nysgu nad ydyw dyn yn dyfod yn feddiannol arno ond trwy astudiaeth galed, myfyrdod dwfn a pharhâus, a gweddio mwy na mwy. Fy awydd mawr ydyw dy osod ar ben y ffordd i ddechre ar y gwaith o ddifrif i ymegnïo am help yr Ysbryd i dy iawn gyfeirio. Aconditi fyn'd ati o ddifrif, fe ddaw diwrnod y byddi yn diolch am y trueni hwn yr wyt ynddo heddyw, pan fydd llygaid dy feddwl wedi eu hagor i weled cariad yr hwn a'n cofiodd yn ein hisel-radd. Addymunit ti ofyn rhywbeth i mi?" Q "Yr wyf yn teimlo, syr," ebe fi, "y dymunwn ofyn llawer o bethau i chwi, ond ni fedraf roi ffurf arnynt. Yr wyf yn teimlo rhyw anghen mawr, ond ni fedraf ei fynegu mewn geiriau, ac nid wyf yn sicr fy mod yn gwybod beth ydyw. Yr oeddwn yn meddwl nad oedd neb wedi bod yn teimlo yr un fath â mi, ond yr ydych wedi dyweyd llawer o hanes myfyrdodau fy nghalon. Yr wyf yn ymwybodol o wagder sydd eisieu ei lenwi, ac fod y peth hwnw sydd i'w lenwi ymhell oddiwrthyf. Sut yr wyf i gael llenwi fy anghen, a chael y llonyddwch yr ydych chwi wedi ei gael?" "Mae calon dyn wrth natur," ebe Abel, " yn amddifad, gwâg, ac ar ol ei deffro yn dyheu yn feunyddiol. Ond y mae perygl-yn enwedig i ddyn sydd wedi darllen a myfyrio tipyn, mae perygl, meddaf, iddo fyn'd i fyw ar freuddwydion ei galon, a thybio fod hyny yn grefydd. Cymer ofal mawr rhag hyn. Mewn llawer amgylchiad dyma ydyw crefydd yr ammheuwr; oblegid fel rheol nid ymhlith y dosbarth anllythyrenog, anwybodus, y cei di ammheuwr, ond ymhlith y dosbarth darllengar, myfyrgar. Sut y mae hyny yn bod? Wel, fel hyn yr wyf fi yn 'i gwel'd hi. Mae darllen a myfyrio yn deffro y galon i'w hanghen, ac i ddechre gofyn cwestiynau iddi hi ei hun, ac unwaith y dechreua hi gwestiyno, mae ganddi ddigon o waith. Mae yr ammheuwr yn dal i ofyn cwestiynau iddo ef ei hun, ac heb gael atebiad i un o'i gwestiynau mawr. Yn y dechre y cwestiynau ydyw ei bethau mawr, ond yn y diwedd ei anallu i'w hateb ydyw ei beth mawr. O dipyn i beth y mae yn ymfoddloni, ac weithiau yn ymorchestu yn ei anwybodaeth. Gan mai at ei galon a'i ddeall ei hun y mae yn appelio, y mae yn gorfod symio i fyny ei gredo i ddau air—''Nis gwn''. Dydw i ddim yn cymeryd arnaf fy mod yn athronydd, ond yr wyf yn sicr fod genyf enaid a chalon aflonydd sydd yn gofyn cwestiynau yn barhaus. Wel, os nad allaf gyrhaedd tir uwch a gwell credo nag sydd yn gynnwysedig yn y Nis gwn, y truenusaf ydwyf o'r holl greaduriaid! Buasai yn well i mi fod yn elephant, neu yn asyn, neu yn fwnci nag yn ddyn. Pe bawn yn sier yn fy meddwl mai yr eithaf y gallwn ei gyrhaeddyd drwy chwilio a myfyrio ydyw ''nis gwn'', mi dynwn fy het i bob asyn a ganfyddwn, ac a ddywedwn wrtho, Gwyn dy fyd! Ond diolch i Dduw! y mae genym ni ddadguddiad. I mi y mae dwy ffaith amlwg. Un ydyw, Q fod calon dyn ar ol iddi ddeffro yn gofyn cwestiynau yn barhaus. Y llall ydyw mai profiad y dynion clyfraf fu yn y byd erioed ydyw mai yr unig ateb sydd gan y galon i'w chwestiynau ei hun ydyw, Nis gwn. Yn awr, os ydyw y Bibl yn ateb cwestiynau dyfnion a mwyaf dyrys fy nghalon—os ydyw yn gallu esbonio i mi fy modolaeth, fy nhrueni, a fy nyfodol—os ydyw yn gallu fy nghyfeirio at Un fedr dawelu anesmwythder fy enaid—yna mi gredaf fod y llyfr hwn wedi dyfod oddiwrth Dduw. Os nid felly y mae, yna paham na chynnyrchid ei gyffelyb, ie, ei well? Ond yr wyf yn rhoddi hér i unrhyw ddyn, i unrhyw genedl, ïe, i oreuon pob cenedl dan y nef gyda'u gilydd, i gynnyrchu rhywbeth tebyg iddo, heb fod yn ddyledus i'r Bibl ei hun am y drychfeddwl ac am y defnyddiau. "Ond i ble yr wyf wedi crwydro, dywed? Y peth oeddwn i yn son am dano oedd am y perygl i ti fyw ar freuddwydion dy galon, a thybio fod hyny yn grefydd. Mae rhyw bobl yn ymdroi ynddynt eu hunain mewn myfyrdod pruddglwyfus, ''sentimental'', a'u huchelfanau ydyw ocheneidiau a dagrau. Nid crefydd ydyw peth felly. Y mae crefydd yn beth mwy ymarferol na hyny. Rhyw fyned allan o honot di dy hun yn barhâus ydyw crefydd. Teyrnas Dduw o'ch mewn chwi y mae yn sicr ddigon; ond y mae ei mynediad allan fel ei Hawdwr, er dyddiau tragwyddoldeb. Mi dderbyni fwy o les i dy enaid mewn un diwrnod wrth edrych ar Grist a cheisio gwneyd yr hyn a orchymynodd Efe, na phe bait yn edrych i mewn i ti dy hun am gan' mlynedd. A wyddost di? pan fyddi wedi ymgolli mewn awydd i wneyd dyledswyddau cyffredin bywyd fel gwasanaeth i Dduw, mai yr adeg hono yr wyt yn fwyaf crefyddol? Wrth serfio cwsmer tu ol i'r counter yn gydwybodol ac yn y modd goreu y gelli, a wyddost ti dy fod y pryd hwnw yn boddio Duw cystal a phe bait ar dy liniau yn dy ystafell ddirgel? Yn nghanol ein dylni, ein hanwybodaeth, a'n tywyllwch, y mae rhyw bethau ag yr ydym yn sicr o honynt. Yr wyt yn sicr yn dy feddwl fod dyweyd y gwir yn beth iawn: dywed y gwir, ynte, ymhob amgylchiad. Yr wyt yn sicr fod byw yn onest yn beth yn ei le; gan hyny bydd fyw mor onest nas gall dy gydwybod di dy hun godi bys arnat. Cofia fod pobpeth sydd yn ymylu ar ''shabbiness a meanness'' yn adgas yn ngolwg Duw; a pho fwyaf o'r boneddwr fydd yn dy ymddygiad, uchaf yn y byd y sefi yn ei olwg Q Ef. Ymdrecha gadw dy galon cán laned â chalon Duw ei hun; ac mi gei allan yn fuan—yn wir mi gredaf dy fod wedi cael allan yn barod—na fedri wneyd dim fel y dylit ei wneyd heb ei help a'i gyfarwyddyd Ef. Bydd i bob ymdrech o'r eiddot i geisio byw yn dduwiol ddeffro a chynhyrfu rhyw duedd lygredig a gwrthwynebol sydd yn dy natur, nes peri i ti, mi obeithiaf, fyned at yr unig Un a all roddi help i ti eu gorchfygu. Ceisia gredu fod Duw yn cydymdeimlo yn ddwfn â thi yn dy lygredigaeth, dy dywyllwch, a dy anallu; a phe amgen ni fuasai Efe yn anfon ei Fab i farw drosot. Ond crêd hefyd nad oes ganddo Ef un cydymdeimlad â thi pan y byddi yn rhoi i mewn i dy wendidau. Pan y byddi yn ymladd yn egnïol yn erbyn pechod yn unig y mae ei nerth a'i gydymdeimlad Ef yn rhedeg atat. Yn nechre dy yrfa grefyddol—a mi gredaf mai yrwan yr wyt yn dechre o ddifrif—mi ddymunwn argraffu yn ddwfn ar dy feddwl nad rhywbeth chwit chwat ydyw crefydd. Mi wyddost fod yna amryw yn ein seiat ni, fel William y glo, yn syrthio yn fynych i bechodau, ac yna yn cael teimladau mawr dan y bregeth, ac yn crio yn y seiat, ac yn rhoi y bai ar Satan am ei bechodau, fel y clywais fod yr hogyn direidus yna, Wil Bryan, yn ei ddynwared. Maent yn credu mai y teimladau dan y bregeth, a'r crïo yn y seiat, ydyw gwir grefydd. Wni ddim beth i feddwl o honynt. Gobeithio fod gan Dduw ryw ''byelaw'' i'w hachub. Na, fy machgen, nid ar ol syrthio y mae dagrau halltaf crefydd; ond yn yr ymdrech, yn y rhyfel, y mae y llefain cryf a dagrau i fod. Wel, hwyrach 'y mod i wedi siarad gormod â thi. Yr wyt, fel y gwyddost, wedi pechu yn fy erbyn; ond yr wyf yn maddeu i ti o waelod fy nghalon, gan gredu fod yn ddrwg genyt am dy drosedd. Os wyf fi sydd wedi ei amgylchu â gwendid yn gallu gwneyd hyny, pa faint mwy y bydd i'r Hwn sydd yn anfeidrol yn ei dosturi ddileu dy anwireddau, os wyt yn wir edifeiriol? Yrwan, dos at dy waith fel dyn, a chofia, mi fyddaf yn disgwyl i ti o hyn allan gadw dyledswydd bob yn ail â mi yn y teulu." Dadglôdd Abel y drws, a cherddodd allan, a theimlwn innau fel pe buaswn mewn breuddwyd, ond nid mor dywyll ag ambell i freuddwyd a gawswn. Dychrynais wrth eiriau olaf Abel, ond mwyach nid edrychwn arno fel meistr, ond fel tad. {{nop}} {{c|{{mawr|PENNOD XXIX<br>Cynhor y Glanhawr Clociau}}}} CEFAIS oleuni a bendith yn yr ymddyddan a fu rhwng Abel Hughes a minnau yn y parlwr. Gwelais fod yn bosibl i un gael ei ddwyn i fyny o'i febyd gyda chrefydd, cymeryd dyddordeb yn mhethau y capel, cael rhyw gymaint o fwynhad yn ordinhadau yr efengyl, ie, fod o beth gwasanaeth iddi, ac eto heb erioed gael ei ddeffro i gwestiynau mawr bywyd. Deallais hefyd oddiwrth eiriau Abel—ac hyd yn hyn ni chefais le i feddwl ei fod yn cyfeiliorni fod pwynt neillduol yn mywyd pob credadyn, pa un a gafodd efe ddygiad i fyny crefyddol ai peidio, pryd y tywynodd goleuni ysbrydol i'w feddwl a barodd iddo edrych arno ei hun a phobpeth arall mewn gwêdd hollol newydd. Deallais hefyd, a dysgais drwy brofiad, mai po fwyaf yr edrycho dyn iddo ei hun, po ddyfnaf y treiddia i ddirgelion ei galon, mwyaf oll fydd ei brudd-der a'i anobaith, ac anghymwysaf oll i fod o un lles iddo ef ei hun ac i eraill; ac mai yr unig feddyginiaeth i un a wir ddeffröwyd i'w sefyllfa, a sylweddolodd nad oes yn eigion ei enaid ond tywyllwch a dychrynfeydd, ydyw sefydlu ei fyfyrdodau ar Berson gogoneddus, bywyd dilychwin, a marwolaeth iawnol ein Harglwydd a'n Hachubwr Iesu Grist. Yr wyf yn cofio sylw o eiddo Abel ymhen y rhawg ar ol yr ymddyddan yn y parlwr. "Pe bait yn cael dy flino gan ''biliousness'', ai wrth aros yn dy ystafell wely ac edrych yn y ''glass'' ar dy dafod, a synu mor hyll ydyw y cen sydd arno, ai felly y dysgwylit ti gael iechyd? Na choelia i fawr. Mi wn y byddit yn ddigon call i godi allan i gerdded yn dy hen rodfeydd; ac os na fyddai hyny yn ateb y dyben, y byddai i ti gasglu dy gymdeithion ynghyd a dringo i ben y Foel Famau i gael golwg ar ddyffryn clodfawr clwyd; a mi wranta y byddai i awyr iach yr hen Foel symud pob gronyn o bile o dy ystymog, ac na chodit dy drwyn ar dy ginio wedi dychwelyd. Wel yr un fath yn union efo chrefydd. Yr ydw i wedi deyd wrthat ti lawer gwaith na ddaw byth ddim lles i ti wrth edrych yn ormodol i mewn i ti dy hun. Dos allan i brif ffyrdd a chaeau yr efengyl. Hel dy gyfeillion at eu gilydd i ddringo i ben y bryn y bu'r addfwyn Oen yn dyodde dan yr hoelion dur; a mi gei wel'd y byddi di yn iachach, yn burach, ac yn hoewach dy ysbryd. Q Wyddost ti beth? mae yna fyd o feddwl yn ngair yr hen Ddoctor Johnson, Gentlemen, let's take a walk down Fleet Street.' үт oedd gan Johnson hen adgofion llawn o swyn adfywiol am Fleet Street; a phan fyddai wedi blino arno ei hun ac ar y cwmni, dyna a ddywedai, Gentlemen, let's take a walk down Fleet Street.' Mae gair yr hen Ddoctor wedi bod gannoedd o weithiau gystal ag adnod i mi. O! y mae gan yr efengyl ei Fleet Street i'r credadyn, llawn o swyn, llawn o adgofion pruddfelus. Ugeiniau o weithiau pan fydd wn wedi blino ar y siop, wedi laru ar ''grey calico'' grôt y llath, ''brown holland'' deg ceiniog, a rhyw geriach felly, ugeiniau o weithiau y gadewais bobpeth i fyn'd at dy fam neu rywun arall, i gymeryd walk down Fleet Street. Wrth fyned i foddion gras mi fyddai gair yr hen Johnson can amled a dim arall yn fy meddwl, 'Gentlemen, let's take a walk down Fleet Street.'" Ceisiais wneyd cynghor fy meistr, a llwyddais i raddau i roddi heibio fod fel iâr ar ei chlwyd a'i phen dan ei haden. Ymroddais i anghofio fy hun, ac i fyfyrio mwy ar Grist a'i eiriau, ac i edrych ar ochr oleu yr efengyl. Synwn na fuaswn wedi deall cyn i Abel alw fy sylw ato, mai hyn oedd dirgelwch dedwyddwch fy mam. "Cofia am dy fam," meddai. "A wyddost di am rywun a gafodd gymaint o brofedigaethau? acer y cwbl a welaist di rywun yn mwynhau cymaint o wir ddedwyddwch? O ba le yr oedd ei dedwyddwch yn dyfod? Ai wrth edrych i mewn iddi ei hun? Na choelia i fawr! Yr oedd hi wedi dysgu edrych ar Un sydd yn werth edrych arno. Yr oeddwn bob amser yn meddwl mai po fwyaf fyddai ei phrofedigaeth mai mwyaf oll fyddai ei dedwyddwch. Ni wnai ei thlodi ond peri iddi feddwl am y cyfoeth sydd yn Nghrist, na'r bryntni a dderbyniodd oddiar law dy dad annynol ond gwneyd iddi wledda ar addfwynder a chariad y Gwaredwr, Paid a digio wrtha i, ond y gwir ydyw, pan glywn fod dy fam mewn helynt mi fyddwn yn chwerthin ac yn dyweyd, Wel, dyna wledd eto i Mary Lewis! Wyddost ti beth? mi ddylet fod yn fachgen glew, oblegid yr oedd gynat ti fam noble. Welais i neb erioed yn gallu byw mor lwyr ar adnoddau ei chrefydd ag y gwnai hi. Mewn ffordd o siarad, 'doedd ganddi ddim business i farw pan ddaru hi. 'Doedd hi ddim yn hen, a doedd dim ''diseases'' arni. Abel,' meddai hi wrtha i pan aeth hi i fyw at Q Thomas Bartley, 'does dim rheswm, ai oes, i un sydd yn meddu pobpeth fyn'd i bwyso ar y plwy'? Dderbynia i byth geiniog o'r plwy', dyna'r gwir am dana i.' Mwy ni wnaeth hi, fel y gwyddost di. Yr ydw i wedi meddwl llawer am dani. Pan welodd hi y byddai raid iddi yn fuan ddibynu ar elusen plwy', fe effeithiodd hyny arni yn union fel y darfu i'r cibau ar y mab afradlon. Mi ddychymygwn ei chlywed hi 'n deyd, ''Hold on, relieving officer!'' mae'r ymborth yna yn ''insult'' i fy nheului; mi godaf ac a âf at fy Nhad.' Mi fyddaf yn meddwl mai rhyw fynu marw a ddaru dy fam er mwyn profi gwirionedd yr addewid na fyddai i'r cyfiawn gael ei ado. Yr oedd Thomas Bartley yn teimlo yr un fath â fi, er nad oedd Thomas, mi wn, yn deall ''philosophy'' y peth. Mi clywais o'n deyd fod o wedi crefu fel cripal' arni i beidio marw, ond mai marw a fynai. Dydw i ddim yn canmol dy fam am hyny. Ond y mae yna rywbeth, wel di, mewn crefydd o'r ''sort oreu'' ag sydd yn gwneyd un yn ofnadwy o ''independent'' ar y byd yma a'i bethau! Tria gael crefydd fel crefydd dy fam." Yr wyf eisoes wedi dyweyd mai ychydig a siaradai Abel â mi yn ystod y blynyddoedd cyntaf y bum gydag ef; dim mwy nag oedd yn angenrheidiol, rhwng meistr a gwas. Ond wedi i mi wneyd ''clean breast'' iddo, ymddygodd yn hollol wahanol tuag ataf. Yr oedd ei dynerwch a'i garedigrwydd yn ddiderfyn. Pob cyfleusdra a gaffai, siaradai yn rhydd a chyfeillgar. Ar ol cau y siop, dygai ryw bwnce neu gilydd yn feunyddiol i fy sylw; ac wedi fy holi arno, traethai ei feddwl ei hun yn helaeth a chlir. Soniai am y llyfrau a ddarllenasai, a nodai eu diffygion a'u rhagoriaethau. Siaradai am yr hen bregethwyr; desgrifiai eu hymddangosiad, eu gwisg, a'u dull o lefaru. Adroddai ranau o'u pregethau, nes y byddwn weithiau yn gofidio na fuaswn wedi cael dyfod i'r byd yn gynt. Yr oedd Abel fel pe buasai wedi penderfynu tori i lawr bob terfyn, a chwalu pob dyeithrwch, oedd rhynddo ef a mi. Er pan oeddwn yn hogyn, coleddwn barch mawr ato, ac edrychwn arno fel cynllun o flaenor eglwysig; a pharodd ei ymostyngiad i wneyd y fath sylw o honof, yr holl drafferth a gymerodd i fy nysgu ac i fy nghyfarwyddo mewn gwybodaeth a chrefydd, ynghyd a'i garedigrwydd rhydd a dirodres, i mi ei garu, a theimlwn yn hollol hapus yn ei dy. Llawenhäi Miss Q Hughes am i mi fod yn achlysur i wneŷd ei brawd mor siaradus a chymdeithasgar, yn lle bod, fel y dywedai hi, "a'i drwyn yn ei lyfr, neu ei ben yn y simdde, drwy gydol yr amser." Mewn gair, yr oedd yr hen lanc yn ei henaint wedi cael mab, a rhoddodd hyny iddo dafod a chalon tad Dechreuodd hapusrwydd wenu arnaf drachefn; a chymerwn ddyddordeb newydd, a dyfnach, a mwy gwirioneddol nag erioed, yn mhethau crefydd ac ordinhadau yr efengyl. Ond yr oedd ynof anesmwythder meddwl. am nad oeddwn wedi ymddwyn yn anrhydeddus tuag at fy hen gydymaith mewn dirieidi a drygioni, sef Wil Bryan. Nid oeddwn wedi dyweyd wrtho yn eglur paham yr oeddwn yn ysgoi ei gwmni; a meddyliwn nad oedd peth felly yn foneddigaidd, nac yn deilwng o'r hyn yr oedd ei hen gyfeillgarwch yn ei hawlio. Penderfynais y defnyddiwn y cyfleusdra cyntaf a gawn i'w hysbysu fod fy meddwl wedi myned o dan gyfnewidiad hollol, a fy mod am ymdrechu drwy gymhorth Duw bod yn fachgen da. Sibrydai rhywbeth yn ngwaelod fy nghalon, Allaf fi, tybed, ennill Wil drosodd i wneyd yr un penderfyniad? Yr wyf yn dyweyd yn onest na fuasai dim ar y ddaear yn fwy dymunol genyf y pryd hwnw na gallu perswadio Wil i adael ei ffyrdd; oblegid nis galiwn gelu y ffaith oddiwrthyf fy hun mai bachgen annuwiol ydoedd, er ei fod yn rhyw fath o aelod eglwysig. Glynai fy nghalon wrtho fel y gwnai calon Jonathan wrth Ddafydd, ac yr oedd meddwl am dori fy nghysylltiad âg ef yn boen fawr imi. Yr oedd ganddo galon ëang a haelfrydig, ac nid allwn anghofio ei ffyddlondeb a'i garedigrwydd ataf yr amser a aethai heibio. Fel yr adroddais yn nechreu yr hanes. hwn: pan oeddym yn hogiau, yr oedd gwahaniaeth mawr yn ein sefyllfa. Yr oeddwn i yn hogyn tlawd anghenus, a Wil yn nghanol llawnder; ond erioed ni ddangosodd hyd yn nôd mewn edrychiad ei fod yn ymwybodol o'r gwahaniaeth. Ugeiniau o weithiau y cadwodd efe y blaidd oddiwrth fy nrws; a gwnelai hyny gyda'r fath neisrwydd anymwybodol a adawai fy nheimladau yn ddiglwyf, oblegid gwyddai yn dda fod genyf galon falch. Pan yn yr ysgol yr oeddwn i yn egwan ac eiddil, a Wil yn gryf a chroenlyfn; ac yr oedd ei gryfder bob amser wrth fy ngalwad rhag cam. A oedd yn foneddigaidd ynof anghofio hyn? A oedd yn iawn ynof dori y cysylltiad ag ef? Ac eto yr oeddwn yn sicr, ar ol yr hyn yr aethwn drwyddo yn Q ddiweddar, nad allwn ddal cymundeb ag ef heb niweidio fy enaid. Nid allwn oddef meddwl i Wil synio yn isel am danaf, a phenderfynais ddadguddio fy hun iddo ar unwaith. Ar yr un pryd ofnwn yr amgylchiad, oblegid gwyddwn fod Wil yn llawer galluocach ei feddwl na mi; mewn gwirionedd yr oedd llon'd ei groen o dalent naturiol; a pharai hyn i mi resynu nad oedd Wil ar y ffordd iawn. Meddyliwn yn anesmwyth beth os cymerai efe i fy ngwawdio. Wel, os hyny a fyddai, penderfynais ddyoddef yn dawel gael fy rhostio ganddo. Yr oeddwn yn awyddus i'n cyfarfyddiad ymddangos yn hollol ddamweiniol. Ac felly y bu mewn gwirionedd, oblegid cyfarfyddais âg ef pryd nad oeddwn yn dysgwyl. Gwisgai ei wyneb ei sirioldeb arferol, a gwelais nad oedd fy ymddygiad tuag ato wedi anmharu dim ar ei natur dda, Estynodd ei law i mi a dywedodd, "Holo! yr hen fil blynyddoedd! Sut sy er's cantoedd? 'Roeddwn i just a meddwl dy fod ti wedi myn'd i'r nefoedd, ond y mod i yn credu na faset ti ddim yn myn'd heb ddeyd ''good bye'' wrth dy hen ''chum. Honour bright,'' rwan; ydi o'n ffaith fod ti wedi cael diwygiad—ymweliad—ne be mae nhw'n 'i alw fo? Wyst ti be? rydw ine yn ddigon parod i fyn'd i'r nefoedd ne at y sowldiwrs—waeth gen i prun; achos rydw i wedi glân flino gartre. Mae acw andros o row wedi bod yr wsnos yma, a hyny am ddim byd just; a dydw i ddim am ddyodde llawer chwaneg o ''humbug.''" "Beth oedd yr helynt, Wil?" ebe fi gan gydgerdded âg ef, ac ebe Wil "Mi wyddost am yr hen gloc wyth niwrnod sy yn y gegin acw! 'Roedd tipyn o natur colli yno fo yn ddiweddar ''a fault, by the way, not entirely unknown amongst other orders of superior creatures.'' (Nid wyf yn gyfrifol am gywirdeb nac anghywirdeb Saesoneg fy nghyfaill). Yr oeddwn i yn credu o hyd y medrwn i ei giwrio fo bydaswn i yn cael amser, er na fues i rioed o'r blaen yn trio glanhâu cloc—achos mi wyddost nad ydw i ddim yn un dwl at rywbeth felly. Wel i ti, mi aeth yr hen bobol i ffair Wrexham with strict injunctions that Wil in the meantime should diligently apply himself to weighing and wrapping sugar, which occupation the said Wil considered unworthy of his admitted abilities; and the said Wil, following his more congenial inclination, betook himself to clock-cleaning, thinking that thereby he did not waste valuable time by putting the timekeeper to rights." Ond yr oedd hi yn fwy o job nag oeddwn i wedi feddwl, wel di; achos wrth i dynu o yn dipia yr oeddwn i yn gorfod gneyd notes o ble yr oedd pob darn yn dwad ac i bwy roedd o yn perthyn. Aroli mi 'i lanhâu o i gyd, a rhoi tipyn o fenyn ar bob olwyn, screw, a bar, —doedd ene ddim oil yn tŷ—'roedd hi wedi myn'd ymhell i'r pnawn, er i mi fod heb fy nghinio rhag colli amser, ac yr oedd hi yn hen bryd dechre ei roi o wrth i gilydd cyn i'r gaffer ddwad adre o'r ffair. ''So far-good''. Ond pan ês i ati i roi yr hen wyth niwrnod yn 'i gilydd ac i gonsyltio fy notes—welaist di 'rioed shwn beth—roeddwn i run fath a Mr. Brown y person yn ffilio dall fy ''notes'' fy hun! Ond mi ddysges hyn y dyle dyn sy'n myn'd i lanhau clocie, run fath ag i bregethu, fedryd gneyd y job heb ''notes.'' Welest di 'rioed shwn helynt ges i. Ond rhaid i ti gofio y mod i yn ''labouring under great disadvantages'', achos cyllell ac efel bedoli oedd y nhŵls i. 'Roeddwn i yn chwys dyferol rhag ofn y base yr hen Daith y Pererin yn dwad adre o'r ffair cyn i mi roi yr hen gloc wrth 'i gilydd. ''However'' i ti, mi weithies fel'' black,'' a mi cês o wrth i gilydd rywsut, Ond yr oedd gen i un olwyn yn spâr, na wyddwn i yn y byd mawr lle roedd o i fod, na be i neyd a fo, a mi rhois o yn y mhoced—dyma fo, wel di (dangosodd Wil yr olwyn). Wel i ti, mi sodes yr hen wyth yn 'i le, a mi weindies o, a'r peth cynta naeth my nabs oedd taro i lawr hyd i'r gwaelod. Mi darodd filoedd ar filoedd, a mi roedd swn y gloch yn y mhen i wedi ngneyd i reit syn; ac 'roedd o'n gneyd ffasiwn row fel yr oeddwn i yn ofni i'r cymdogion feddwl fod merch y Plas yn myn'd i'w phriodi! Ar ol iddo daro gymin a fedro fo, y peth nesa naeth my nabs oedd stopio yn stond. Wrth i mi ddal ati i bwtian y pendil yr oedd yr hen wyth yn myn'd yn go lew, ond gynted y stopiwn i bwtian mi stopie fynte fyn'd. A deyd y gwir i ti, mi chwerthes nes oeddwn i yn rholio fedrwn i ddim peidio bydase rhwfun yn fy lladd i. ''So here endeth a true account of the clock-cleaning. But wait a bit.'' Toc i ti, fe ddaeth yr hen bererinion adre o'r ffair, a'r peth cynta naeth y mam oedd edrach be oedd y gloch. 'Roeddwn i wedi trio gesio faint o'r gloch oedd hi, a rhoi'r bysedd yn o agos i'w lle, bygswni. Ond fe spotiodd yr hen wraig fod yr hen gloc wedi sefyll, Q a medde hi. Be sy ar yr hen gloc yma, William?' 'Ydi o wedi stopio?' medde fine. Ydi, debyg, er's dwyawr,' medde hithe, a mi roth bwt i'r pendil. Yr oeddwn jest a marw eisio chwerthin. 'Be-sy-ar-yr-hengloc-yma?' medde'r hen wraig wed'yn a mi roth shegfa iddo fo, fel y gweles di rai yn trio deffro dyn meddw wedi cysgu ar ochr y ffordd. Er mwyn i mi gael esgus i chwerthin, ebe fi, Yr ydw i'n mawr gredu, mam, fod cwlwm ar 'i berfedd o, run fath a ''hunter'' gŵr y Plas, a bydd raid i ni ei saethu o neu 'i agor o.' Ond dyma'r forwyn i fewn, ac yn splitio'n syth mod i wedi bod drwy'r dydd yn glanhau yr hen wyth. Wel weles di 'rioed shwn row. Mi ath y mam yn yfflon, a'r gaffer yn gynddeiriog. Yr ydw i'n mawr gredu у base yr hen law yn leicio rhoi cweir i mi, ond mi wydde na fedra fo ddim. ''And Wil went to his boots.'' Drannoeth mi ddaryn yru am Mr. Spruce, y ''watchmaker,'' i roi'r hen wyth niwrnod i fyn'd; ond mi wyddwn na fedre fo ddim, achos 'roedd un olwyn yn mhoced Wil, a mi gafodd Wil ei ''revenge. 'Give it up,'' ebe'r hen fên spring. Ond pan gaiff y ''chap'' yma gefn yr hen bobol am chwe' awr, mae o'n bound o neyd gwyrthiau ar yr hen wyth niwrnod. Wel, dyna fi wedi deyd fy helynt i ti. Ond ''honour bright,'' ydi'n ffaith fod ti wedi d'aileni?" "Wil," ebe fi, "wyt ti ddim yn meddwl fod yn bryd i ni droi dalen? Fedra i ddim deyd wrthat ti yn groew y mod i wedi fy aileni; ond mi ddywedaf hyn, fod fy meddwl wedi myn'd dan gyfnewidiad rhyfedd yn ddiweddar. Yr ydwi rwan yn edrych ar bobpeth mewn gwedd wahanol, ac yr ydw i yn sicr na fedraf byth eto gael difyrwch yn yr hen bethau. Mae uffern, byd arall, a phethau crefydd, wedi bod yn fy meddwl yn barhâus er's misoedd, ac er i mi ymdrechu eu gyru i ffwrdd, fedrwn i ddim. 'Roeddwn i eisio cael deyd i ti y mod i wedi penderfynu bod yn fachgen da, os ca i help i fod felly. A does dim ar y ddaear a ddymunwn i yn fwy nag i tithau neyd yr un penderfyniad. Yr wyt bob amser wedi bod yn ffrynd mawr imi; ac os bydd ein ffordd o fyw mor wahanol fel y bydd raid i ni ymadael â'n gilydd, mi fydd hyny yn boen fawr i mi. Mi wyddost cystal a minnau, a gwell, na naiff hi mo'r tro i fyn'd ymlaen fel y buom ni-mae hi'n siwr o ddiweddu yn ddrwg. Fyddi di ddim yn meddwl am hyny weithiau, Wil?" {{nop}} "Go on efo dy bregeth—'ni a sylwn yn yr ail lle,' dywed," ebe Wil. "Nid pregeth moni, Wil, ond ymgom gyfeillgar," ebe fi. "Wel os nad pregeth ydi hi, mi glywes ei salach hi lawer gwaith." ebe Wil. "Ond i fod yn sad. 'Roeddwn i wedi spotio er's tipyn fod ti wedi myn'd i'r lein ene, a mi ddeudes hyny wrthat ti, on'd do? A deyd y gwir i ti, doeddwn i ddim yn synu, achos mae natur y grefydd yma yn y'ch teulu chi—barin dy dad—''no offence,'' cofio. Bydaswn ine wedi fy magu run fath â ti, hwyrach y base tipyn o grefydd yna ine; ond weles di 'rioed lai o hyny sydd acw heblaw tipyn ar y Sul. Er nad ydw i ddim ''quite a pattern of morality'' fy hun, yr ydw i'n meddwl y gwni be ydi crefydd. Bydaswn i ddim yn nabod dy fam, a'r hen Abel, a'r hen ''waterworks,'' a rhw hanner dwsin erill, mi faswn yn meddwl yn siwr mai lot o ragrithiwrs oedd yr holl ''pack of trics.''" "Dydi o ddim yn iawn ynot ti, Wil, i siarad yn ysgafn am dy rieni," ebe fi. "Dydw i ddim yn siarad yn ysgafn am danyn nhw," ebe Wil. "Am eu crefydd nhw rydw i'n son, a mae dyn a'i grefydd yn ddau beth hollol wahanol. Fel ''man of business, clever at a bargain,'' fel dyn am neyd arian a gofalu am ddigon o ''grub'' i chap, mae'r gaffer yn A 1. Ond mi gymra i fy llw na feder o ddim deyd dwy adnod yn gorèct mwy na fine. Fydd o byth yn edrach ar y Bibl ond am rw ddau fynyd ar y Sul cyn mynd i'r ysgol. A mae o gystal â newydd rwan—y Bibl gafodd o yn bresant pan briododd o. Nid run fath a Bibl dy fam oedd yn yfflon ulw. Ond yr ydw i'n mawr gredu bydae'r ''daybook'' a'r ''ledger'' yn myn'd ar dân heno y medre'r hen law eu copio nhw'n gorèct o'i go bore fory. ''Its a fact, sir!'' Wyt ti'n meddwl na wn i ddim be ydi crefydd? Mae o yn rhoi pedwar swllt yn y mis dros y mam, a phedwar swllt drosto fo 'i hun, a swllt drosta ine ar lyfr y seiat yn ''regular.'' Ond wyt ti'n meddwl y creda i fod credit yn cael ei roi i ni yn y ''ledger up above? It's all in my eye,'' was. Mi wn sut y dyle pethe fod yn riol, os nad ydw i yn eu gneyd nhw. Os yd'r gaffer yn medryd rhoi ''shut up'' i'w gydwybod ffordd ene, yr ydw i yn ddigon ''wide awake'' i wbod na fedrwn ni ddim ''cheatio'r'' Brenin mawr. Mi wn cystal âg undyn fod eisio ''byw'' crefydd Q 365 ''days,'' ac nid 52 bob blwyddyn. Mi fase nhad a mam yn gneyd riol ''honorary members'' efo chrefydd bydase ne beth felly: ond does dim, mi wn, ac felly mi fydd yn ''no go'' efo nhw yn y diwedd." "Mae dy gyfrifoldeb yn fwy o lawer, Wil, gan dy fod yn gwybod beth ddylit wneyd, a thithau heb ei wneyd," ebe fi. "Wyt ti yn meddwl fod ti'n deyd rhwbeth newydd i mi?" ebe Wil. "Mi wyddwn hyny pan oeddwn i yn kid. Ond deyd ydw i ffasiwn fagu sy wedi bod arna i, a be ydw i wedi weled adre. Digon i'r dysgybl fod run fath a'i dad. Mae ene adnod fel ene, on'd oes? "Fel ei athraw," ebe fi. ''"Quite so,"'' ebe Wil, "mae o'n beth od na fedra i namser ddeyd adnod yn gorèct: a mi fedra gannoedd o comic songs. Ond gyda golwg ar grefydd, yr un peth ydi tad ac athraw; a hwyrach mai tad ydi o yn y gwreiddiol, fel y byddan nhw yn deyd. ''But to the point at issue.'' Mi wn be ddyle proffeswr fod ar y Sul ac ar ddydd Llun ond yr ydw i wedi gweled gymin o ''humbug, fudge,'' a rhagrith, fel y mae o wedi gneyd y nghalon i reit caled, ac wedi llenwi y mhocede i efo ''wild oats,'' a rhaid i mi hau nhw, ddyliwn i ti. Wyst ti be? mae gen i gwilydd mod i yn seiat. Mi ŵyr pawb nad ydw i ddim ffit i fod yno, a mi ŵyr y Brenin mawr mai nhad sy'n ngorfodi i fod yno, a ma o ''just'' mor ffit i fod yno a fine. Does ynon ni fel teulu fwy o grefydd fel crefydd nag sy mewn careg filldir, na chymin, achos mae hono yn ateb dyben i chreadigaeth. Mi wyddost nad ydw i ddim yn ''bad sort'' wrth natur, a mi fydda yn synu mod i cystal. Mi fydda yn meddwl weithie bydaswn i yn fab i rwfun fel Abel Hughes y baswn —wel, be wyddost di be faswni? Ond ''"to be or not to be, that is the question,"'' medde Shakespeare, a mi ddeuda ine, ''What is, is, and there's an end of it.'' "Yr wyt ti yn cyfeilorni, Wil," ebe fi. "Mi wyddost y gelli ac y dylit fod yn rhywbeth gwahanol i'r hyn ydwyt. Mae genyt dalentau dysglaer, ac y mae yn resyn i ti eu defnyddio yn ngwasanaeth y diafol." "Waeth i ti roi ''stop'' arni yn y fan ene—fedri di ddeyd dim byd newydd i mi," ebe Wil. "Fydde fo ddim ond rhagrith yna i ddeyd mai pen meipen sy gen i. Ond efo chrefydd wel di, dydi pen heb ras yn dda i ddim; a dydi gras, mi wyddost, ddim yn beth y medri Q di ei brynu o mewn shop run fath â phwys o siwgwr. Rhaid iddo o ddwad o'r ''head office,'' ne ddim at all. "Pa ham nad äi di i'r ''head office'' i'w ymofyn, ynte?" ebe fi. "Mi wyddwn be ddeudet ti," ebe Wil, "ond y mae hyny yn ''easier said than done.'' Mae rhwbeth yn deyd wrtha i, na i ddim deyd mai Satan, achos y mae William y glo yn rhoi digon o fai arno fo—mae rhwbeth yn deyd wrtha i y mod i heb gael fy ''innings.'' Mae'r hen Abel ne rwfun wedi dy fowlio di allan, a gore yn y byd gen i. Ond hyd yn hyn yr ydw i mewn; ac hwyrach y bydd rhwfun yn rhoi well ''caught'' ne ''spread eagles'' i minne rw ddiwrnod. Gobeithio y bydd achos leiciwn i ddim cario fy ''bat'' allan, wyddost. Mi leiciwn ine gael crefydd ond iddi fod yn un iawn. ''Beware of imitations, is a motto for every man.'' Hwyrach bod ti yn meddwl fod Wil yn gletach nag ydi o. ''Hold on!'' dydw i ddim ''quite'' fel haiarn Spaen eto. Weles di 'rioed mono i'n crio, ai do? Ond lawer noswaith pan fyddwn i yn ffilio cysgu, a rawbeth tu mewn i mi yn deyd y mod i yn fachgen drwg, mi ges ''many a good cry.'' Ond erbyn y bore mi fyddwn wedi cledu chrefn, a rhywbeth yn deyd wrtha i y mod wedi gosod ''private apartments'' i ryw gythrel bychan yn y nghalon, a hwnw wedi myn'd yn fistar arna i, a ches i 'rioed dipyn o help gan y nhad a mam i droi o allan. Yr ydw i'n mawr gredu mai ato fo 'roedd dy fam yn aliwdio; ond hen ddyn' oedd hi yn 'i alw fo. Mae'r Bibl yn sôn, ond ydi o? am rw ''sort'' ddrwg o honyn nhw, nad an nhw ddim allan heb un pryd a gweddi? Wel, fedra i yn y myw weddïo does dim posib cael ysbryd i hyny acw—a fedra ine ddım shamio. A son am un pryd! yr ydw i yn rhoi dwsin o brydiau iddo fo mewn diwrnod. Mi gymra fy llw fod o cyn dewed â mwd. Ond deyd y gwir i ti, mi leiciwn i osod o ar un pryd yn dydd a'i lwgu o. Yr ydw i wedi sylwi tipyn ar ''human nature,'' a mi wyddwn fod ti yn teimlo yn swil y nghyfarfod i. 'Roeddet ti'n meddwl y baswn i yn gneyd ''sport'' ar dy ben di. ''Far from it'', maen dda gan y nghalon i fod ti wedi cael tro. 'Rwyt ti am fod yn bregethwr, on dwyt ti? Waeth i ti heb ysgwyd dy ben, pregethwr fyddi di. Mi wyddwn pan oeddet ti'n ''kid'' mai dyna fyddet ti. Dyna oedd dy fam eisieu i ti fod, ac os daru hi ofyn i'r Brenin Mawr, mae o'n ''bound'' o'i ''obligio'' hi. Hwyrach y bydd yn anodd gynat ti nghredu i, ond mi gymra fy llw y mod Q i wedi teimlo yn anghyfforddus lawer gwaith wrth feddwl y mod i wedi gneyd drwg iti. Ond gan fod ti wedi cael tro mi nei well pregethwr na bydaset ti wedi cadw ar y ''straight line.'' Mi wyddost na fedre neb chware ''whist'' heb wybod faint o'r cardiau sy allan, Weles di neb o'r bechgyn ''milk and water'' yma—bechgyn na ddaru nhw 'rioed neyd drwg—yn ''extra'' o bregethwrs. Dydyn nhw ddim yn gwbod yr ''ins an outs,'' wyddost. Mae nhw yn pregethu yn dda, ond dim byd ''extra.'' Marcia di be ydw i'n ddeyd: os clywi di ddyn yn pregethu yn ods o dda, os chwili di i'w hanes o, 'rwyt tin bound o ffeindio fod o rw dro wedi bod oddiar y ''metals.'' Ddaru Peder ddim myn'd oddiar y ''metals?'' Do, a mi dorodd yr engine yn yfflon ulw; ond mi naeth ''stunner'' o bregethwr ar ol hyny. Fo oedd eu bos nhw i gyd, ynte? Wel, os wyt ti am fod yn bregethwr—waeth i ti heb ysgwyd dy ben, 'rwyt ti'n bound o fod—mi rof air o gynghor i ti. Hwyrach mai dyma'r ''chance'' ola ga i, achos os na fydd acw ''change of policy'' yn fuan mi fydd y chap yma yn deyd ''Adieu! my native land adieu!'' 'Rwyt ti'n glyfrach na fi yn y Sgrythyr, ond hwyrach y mod i yn sylwi ar rw bethe na fyddi di ddim yn sylwi arnyn nhw, ac y medra i roi cynghor i ti na chei di mono fo yn y Cyfarfod Misol. Wel, cofia fod yn ''true to nature.'' Ar oli ti ddechre pregethu, paid a newid dy wyneb a dy lais, a dy gôt, cyn pen y pythefnos. Os gnei di, mi fydda yn bound o dy hymbygio di. Gwaith Duw, mi wn, ydi newid dy galon di; ond os bydd dy gêg di a dy lais di yn newid, dy waith di fydd hyny. A does dim eisio i ti neyd o—mae nhw yn riol fel mae nhw. Paid a thrio bod yn rhwfun arall, ne fyddi di neb. Wyst di be? mae ene ambell bregethwr fel ''ventriloquist.'' Pan fydd o yn y tŷ mae o run fath a fo i hun, ond pan aiff o i'r pulpud mi dynget mai rhwfun arall ydi o, a mae y rhwfun arall yn salach na fo'i hun, achos ydi o ddim yn ''true to nature''. Paid a chanu wrth ymresymu, run fath a bydaet ti ddim yn dy sense; achos ydi'r ffaith fod ti yn y pulpud ddim yn rhoi ''license'' i ti fod yn wirionach nag yn rhwle arall, Bydaet ti yn canu wrth ymresymu efo rhwfun ar y stryt, ne yn y tŷ, ne o flaen y ''magistrates,'' mi dy gymen di i'r seilam yn syth. Mi fydd clywed pregethwr yn i thiwnio hi run fath a bydae o mewn concert, a'r mynyd nesa yn 'i thori hi i fyny yn glec, a siarad fel rhwfun arall, yn gneyd i mi feddwl mai ''dodge'' ydi hi, ac Q yn gneyd y nghalon i fel careg. Pan fyddi yn gweddio, paid ag agor dy lygaid. Chreda i byth fod neb yn dduwiol fydd yn edrach be ydi'r gloch ar ganol gweddio. Mi weles rai yn gneyd felly, ac yr oeddan nhw yn spwylio'r pwdin i mi. Pan fyddi di yn bregethwra rwyt ti yn ''bound'' o fod—waeth i ti heb ysgwyd dy ben—paid a chymryd arnat fod ti yn fwy duwiol nag wyt ti, ne mi fydd gan blant dy ofn di. Wyst ti be? roedd ene bregethwr yn lodgio yn 'n tŷ ni y Cyfarfod Misol dwaetha, a roedd gen i ofn o drwy 'nghalon. Roedd o reit iach, ac yn bwyta yn riol, ond roedd o yn ocheneidio fel bydase'r ddannodd arno fo o hyd. Roedd o run fath a bydase gyno fo blât arch ar i frest o hyd; a roeddwn i fel bydaswn i mewn cladigeth tra bu o acw. Mi gymra fy llw y baswn i yn fwy hy ar y Postol Paul ne ar Iesu Grist bydase nhw yn dyfod acw. Doedd o ddim yn ''true to nature'', wyddost. Os byddi di isio rhoi rhw ''airs'' fel ene i ti dy hun, cadw nhw nes y byddi yn y tŷ wyt ti'n talu'r rhent am dano fo. Cofia fod yn ''honourable''. Pan fyddi yn lodgio yn rhywle, cofia roi chwech i'r forwyn bydae genyt ti run chwech arall—ne chrediff hi run gair o dy bregeth di. Os byddi di yn smocio—a mae y pregethwrs mawr i gyd yn smocio—cofia smocio dy facco dy hun, rhag iddyn nhw rwmblan ar ol i ti fyn'd i ffwrdd. Mi wyddost fy mod i yn ffond o bethe digri; ond os byddi yn pregethu yn ddifrifol, paid a deyd straes digri ar ol myn'd i'r tŷ, ne mi grediff rhwfun mai shamio rwyt ti. Mi fydda i yn leicio pregethwr ''true to nature'' yn y pulpud ac yn y tŷ; ond mi fydd clywed pregethwr oedd just a gneyd i mi grio yn y capel, ar ol hyny yn gneyd i mi chwerthin yn y tŷ, yn spwylio'r bregeth i mi. Wrth bregethu paid a beatio gormod o gwmpas y bush; tyrd at y point-taro'r hoelen yn 'i phen a darfod eso hi. Paid a son gormod am y ddeddf a phethe felly, achos be wnia fy sort am y ddeddf; tyrd at y point—Iesu Grist. Os na fedri di neyd i bob one yn y capel wrando arnat ti, rho hi fyny am bad job, a cher i werthu calico. Os byddi di yn myn'd i'r college, a mi fyddi, mi wn, paid a bod run fath a nhw i gyd. Mae nhw yn deyd fod y students run fath a'u gilydd fel lot o postage stamps. Treia fod yn exception to the rule. Paid a gadael i'r blaenoriaid dy gyhoeddi di yn ŵr ieuanc o'r Bala.' Pregetha nes y byddan nhw yn cyhoeddi 'Rhys Lewis,' heb son o le rwyt ti'n dwad. Pan fyddi yn y college, beth Q bynag arall fyddi di yn ddysgu, studia nature, literature, a Saesneg —achos mi daliff rheiny am 'i bwyd iti rw ddiwrnod. Os byddi di yn dwad yn dy flaen, a rwyt ti'n bound o ddwad, paid a llyncu poker ac anghofio dy hen chums. Paid a gwisgo spectols i drio rhoi ar ddeall dy fod ti wedi studio mor galed nes colli d' olwg, ac i gael esgus i beïdio nabod dy hen chums, achos mi ŵyr pawb mai fudge ydi'r cwbl. Os cei di d' ordeinio, paid a dechre gwisgo cadach gwyn ▼ Sul nesa ar ol hyny. Bydaet ti byth yn i wisgo fo, fydde fo ddim ods, achos chreda i byth fod Paul a'i chums yn 'i wisgo fo—fase gynyn nhw ddim amser i aros iddo gael'i startchio. Paid byth a thori dy gyhoeddiad er mwyn cael chwaneg o bres, ne mi nei fwy o infidels nag o gristionogion. Er mwyn pobpeth, paid a bod yn bregethwr cybyddlyd a bedyddio dy hun yn ddyn cynnil. ''Honour bright''! gobeithio na chlywn i byth hyny am danat ti: ond mi fydde'n well gen i glywed dy fod ti wedi myn'd ar dy spree na chlywed dy fod ti yn gybydd. Weles i rioed gybydd yn altro, ond mi weles ugeinie yn sobri. Mae o'n stranger than fiction i mi—bydaet ti'n myn'd ar dy spree ddim ond unwaith, mi dy stopien di i bregethu; ond bydaet ti'n myn'd y cybydd mwya yn y wlad, mi lowien i ti bregethu yr un fath! Old fellow! wyt ti ddim yn meddwl y mod i yn rhoi cynghorion go lew i ti, a chonsidro pwy ydwi? Mi wnaiff y Cyfarfod Misol roi cynghorion i ti am weddio a phethe felly; ond does gyno fo mo'r courage i roi cynghorion fel yr ydw i yn 'u rhoi i ti. Give us thy paw, and wire in, old boy!" Ac felly yr aeth Wil ymaith heb i mi prin gael rhoi fy mhig i fewn. <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|PENNOD XXX.<br>Yr Herwheliwr.}}}} MEDDYLIWN fy mod yn adnabod fy nghyfaill Wil Bryan yn drwyadl. Yr oeddwn wedi cael pob cyfleusdra i hyny. Yr oedd mor rydd a chalon-agored, fel y tybiwn nad oedd un anhawsdra i'w adnabod. Ond yn yr ymddyddan a groniclais yn y bennod ddiweddaf gwelais fod haenau yn ei gymeriad nad oeddwn hyd hyny yn hysbys o honynt. Edrychwn arno bob amser fel cynllun o iechyd a nwyf naturiol—fel un yr oedd ei dalentau yn mynu dysgleirio, er na Q chawsent erioed eu hamaethu. Nid oedd yn ddarllenwr mawr; ond pa beth bynag a ddarllenai, cymerai i mewn ei ystyr a'i ysbryd megys ag un dracht. Yr oedd yn rhy ddiegni i gymeryd trafferth, ond gallai wneyd pobpeth ymron yn ddidrafferth. Pobpeth a welai ac a glywai—oddieithr pregethau yr oedd ei feddwl megys â llaw fer yn ei groniclo ar ei gof. Yr oedd yn sylwedydd craff a manwl ar bawb a phobpeth o'i amgylch; neu, yn ol ei ieithwedd ef, byddai yn "spotio" rhywbeth yn feunyddiol, ac anaml y byddai ymhell oddiwrth y marc. Wrth ddychwelyd o wahanol fanau, synwn gynifer o bethau a fyddai Wil wedi eu "spotio" nad oeddwn i wedi sylwi arnynt o gwbl; ac nid rhyfedd genyf ei fod yn fy ngalw yn y cyfryw amgylchiadau yn Bartimeus. Cenfigenwn yn fynych at ei allu i weled pethau fel yr oeddynt, ac nid fel yr oeddynt yn ymddangos. Ymsyniwn bob amser fod ganddo dalent naturiol i ganfod twyll a hoced, neu, fel y galwai efe hyny, "''humbug''" a "''fudge''." Yr oedd ei graffder a'i allu i osod pethau yn eu lliw eu hunain, a hyny mewn ychydig o eiriau miniog, wedi gwneyd argraff arnaf er ys blynyddau, a pheri i mi ei edmygu. Teimlwn er hyny ei fod, fel y cyfaddafai ef ei hun, "wedi gwneyd drwg imi;" oblegid lawer pryd, pan dybiwn fy mod wedi derbyn lles oddiwrth bregeth neu annerchiad hwn neu arall, byddai Wil yn andwyo yr argraff dda drwy bwyntio at ryw "''humbug''" a fyddai ef wedi ei ganfod. Er y gallwn ymddiried mwy yn ei anrhydedd, a chyfrif mwy ar ei garedigrwydd, na neb arall y pryd hwnw, yr oeddwn yn argyhoeddedig ei fod yn hollol ddyeithr i deimladau dwys, ac yn gwbl ddidaro am ei gyflwr. Wedi i mi benderfynu dadguddio iddo fy mwriad i fod yn fachgen da, dysgwyliwn, fel yr awgrymais o'r blaen, iddo droi i fy ngwawdio yn llym. Ond siomwyd fi. Synais ei weled yn llawenhâu ddarfod i mi gael "tro," chwedl yntau, a bod rhywbeth yn ngwaelod ei galon yntau yn hiraethu am yr un peth. Nid oedd, meddai, yn bwriadu cario ei bat allan " yn y game yr oedd yn ei chwareu. Yn unigrwydd a dystawrwydd y nos cyfodai llef o waelod ei fynwes, "Wil, paham yr wyt yn fachgen drwg?" Ond, ys dywedai yntau, ni chafodd ddim help gan ei rieni "i droi yr ysbryd drwg allan." Druan oedd Wil! Bum yn meddwl lawer gwaith pe cawsai fagwraeth grefyddol—pe gwelsai efe rywbeth amgen yn ei gartref na bydolrwydd ac Q addoli y llo aur, y gallasai fod heddyw yn addurn, nid yn unig i'w gymydogaeth, ond i'w genedl. Yn y mwyaf anystyriol o honom y mae rhyw fath o ddeuoliaeth. Er i lygredigaeth fod yn oruchaf, mae rhywbeth yn ngwaelod y galon sydd yn tyny ei het i'r da—i'r gwir. Adwaenwn ddyn meddw a hollol anystyriol o bethau crefyddol, yr hwn pan dderbyniodd lythyr oddiwrth ei fachgen oedd oddicartref, yn rhoddi hanes am ei dderbyniad i gyflawn aelodaeth eglwysig, a orchfygwyd gymaint gan ei deimladau, fel y bu raid iddo gilio i ystafell arall o olwg ei deulu i wylo allan ei lawenydd. Y fath warogaeth i grefydd! Pa un bynag ai ar yr orsedd ai peidio, rhinwedd a'i piau gyda chydsyniad cyffredinol. Yn nghanol ei holl ysgafnder a'i ddirieidi, yr oedd gan Wil Bryan ei oriau difrifol, pryd y mynai ei gydwybod gael ei gwrando, a phryd yr ocheneidiai ei enaid am help i droi yr ysbryd drwg allan. Ni fuaswn yn dychymygu fod meddyliau felly yn cael lle yn ei galon oni buasai iddo ef ei hun gyfaddef hyny wrthyf. Wrth i'r naill gyfaill adrodd hanes dirgelaidd ei galon i'r llall, mae yn dygwydd yn fynych y bydd hyny yn dwyn allan hanes arall oedd yr un mor ddirgelaidd. Nis gwn pa beth a wnaeth i Wil Bryan feddwl fy mod am fyned yn bregethwr, oblegid yr wyf yn sicr nad ynganais hyny wrtho erioed. Pan oeddwn yn hogyn, mae yn wir yr ymhyfrydwn yn y drychfeddwl o fod ryw ddydd yn bregethwr: ond ni ddywedais hyny wrth neb byw; ac am rai blynyddau yn ddilynol i hyny yr oedd fy muchedd wedi bod yn bobpeth ond yn ffafriol i'r drychfeddwl, a'r awydd bachgenaidd wedi ei lwyr ddileu o fy meddwl erbyn i mi gyrhaedd oed a synwyr. Pan brotestiai Wil mai pregethwr fyddwn, nid oedd dim pellach o fy meddwl. Ar y pryd yr oeddwn mewn gormod trafferth ynghylch fy nghyflwr a fy nghredo i feddwl am ddim arall. Ac eto rhaid i mi gyfaddef i eiriau Wil,—"Waeth i ti heb ysgwyd dy ben, pregethwr fyddi di," lynu ynof. Dywedai y geiriau gyda'r fath bwyslais a sicrwydd, nes peri i mi ofyn i mi fy hun a oedd Wil, fel Saul, ymhlith y prophwydi? Ymlidiwn y meddwl ymaith; ond nid cynt y gwnawn hyny nag y deuai ataf drachefn. Cofiwn am y teimlad rhyfedd a dyeithr a ddaethai drosof y noswaith y bu farw Seth, ar ol i mi geisio gweddïo yn ochr ei wely—fel yr oedd rhywbeth wedi dyweyd wrthyf pan yn dychwelyd adref y noswaith hono y Q byddwn ryw ddydd yn bregethwr. Ond nid allwn beidio cofio hefyd mor ddirieidus, pechadurus, a rhyfygus yr oeddwn wedi bod am gynnifer o flynyddau ar ol marw fy mam; a dychymygwn glywed ysbrydion aflan yn chwerthin yn wawdlyd wrth fy mhenelin ac yn gofyn, Pwy wyt ti i feddwl am bregethu? y ti sydd wedi tori bob gorchymyn filwaith drosodd! Yr oedd yno ddegau o hogiau yn fy nghartref yn gwybod am fy hen feïau. Meddyliwn fel y buasent yn chwerthin yn eu llewys pe meiddiwn sôn am bregethu; fel y byddent yn adgofio fy hen driciau pan fyddwn yn pregethu! ac fel y byddwn innau yn eu cofio wrth weled y cyfoedion ymhlith y gwrandawyr! Beth, y fi bregethu? Anmhosibl! Ond sut yr oedd Wil yn dyweyd mor bendant mai pregethwr fyddwn? Gwyddai ef fwy am danaf na neb arall yn fy nghartref; ïe, gwyddai ef fwy o fy meïau; ac eto meddai ef, "'Rwyt ti'n bound o fod yn bregethwr!" Anmhosibl, meddwn wrthyf fy hun, oblegid nid wyf yn sicr o fy nghadwedigaeth nac o fy nghredo. Dylai yr hwn sydd yn meddwl am bregethu fod yn gyntaf oll yn sicr o'i gadwedigaeth ei hun. Nid wyf fi felly. Ymlidiwn y meddwl am fod yn bregethwr ymaith drachefn; canys anmhosibl, dybygwn, oedd i hyny byth gymeryd lle. Aeth wythnosau heibio; ac rywfodd yn ddiweddar nid oeddwn yn hoffi dillad o liw goleu-nid am fy mod yn meddwl bod yn bregethwr, ond am fod dillad duon yn ymddangos yn fwy gweddus. Yr oedd genyf ddillad goleu dim gwaeth na newydd yn y bocs, ond ni byddwn yn eu gwisgo, am nad oeddwn yn eu hoffi. Penderfynwn, y gôb newydd nesaf a gawn, ei chymeryd dipyn yn llaesach, ond nid mor llaes â chôb pregethwyr, rhag i neb feddwl fy mod yn ceisio eu dynwared, oblegid nid oedd dim pellach o fy meddwl. Cymerwn ddyddordeb neillduol mewn llyfrau oeddynt yn ymdrin a phynciau duwinyddol; a synwn dipyn nad oedd fy nghyfoedion yn cael cymaint blâs arnynt ag a gawn i. Cofiwn yr amser pryd yr oeddwn yn dueddol iawn i feirniadu pregethwyr, ac i bigo brychau ynddynt; ond yn ddiweddar synwn eu bod mor ddifrychau, ac yn gallu cyflawni eu gwaith mor rhagorol. O'r blaen byddai yn gas genyf weled tro Abel i gymeryd "mis" lletŷa pregethwyr; ond erbyn hyn, byddwn yn hiraethu am dano, ac yn treulio cymaint o amser ag a allwn yn nghwmni y llefarwyr. Nis gallaf y fynyd hon beidio chwerthin wrth <section end="bbb"/><noinclude></noinclude> o8pt2k9mf8f59szud2flr7cfcobo5tl 163465 163438 2026-04-18T23:21:43Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163465 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>hollol o ystyriaeth briodol am danaf fy hun, ynghyd a'r ffaith nad oeddwn wedi sylweddoli un gwirionedd mawr am Dduw a'i orchwyliaethau. Mewn geiriau eraill, yr wyf yn awr wrth feddwl am hyny yn credu mai fy anwybodaeth am danaf fy hun ac am Dduw oedd yn gwneyd i fyny fy hapusrwydd." "Yn hollol felly," ebe Abel. "Ond un cwestiwn eto. Yr wyt yn cofio yr amser, onid wyt ti, pryd nad oeddit ti yn euog o'r troseddau y cyfeiriaist di atynt neithiwr? Purion. Pan ddechreuaist di eu cyflawni, mi wn mai y rhai lleiaf pechadurus o honynt—os ydyw yn iawn i mi ddyweyd felly— a gyflawnaist di gyntaf, onidê? Yn awr pan gyflawnaist di y cyntaf sut yr oeddit ti yn teimlo? A oeddit ti yn teimlo dy fod wedi myned i ffordd newydd hollol, neu ynte mai ar yr un ffordd yr oeddit ond ei bod yn gwaethygu? A ddarfu i ti deimlo dy fod wedi rhoi ''right-about-face,'' fel y bydd y ''volunteers'' yma yn dyweyd?" "Naddo, yr wyf yn meddwl," ebe fi. Yr wyf yn credu mai ar yr un ffordd yr oeddwn o hyd, ond ei bod yn gwaethygu wrth ei cherdded." "Yr oeddwn yn dyfalu mai felly roedd hi," ebe Abel. " Yrwan, yn ol dy hanes di dy hun, onid wyt ti yn gweled fod gwell gobaith heddyw am dy gadwedigaeth nag a fu erioed? Hyd yn nôd yn dy amser goreu, doeddit ti erioed wedi sylweddoli dy gyflwr fel pechadur, nac wedi cael amgyffrediad am y Duw yr oeddit o ran ymddanosiad yn ei addoli. Dy anwybodaeth oedd castell dy ddedwyddwch. Yr oeddit ar y ffordd i ddystryw o dy enedigaeth. Ond yn awr dyma Dduw yn ei drugaredd wedi codi storm arnat a thaflu coeden ar draws dy ffordd, a rhaid i tithau bellach droi yn ol i'r groesffordd a chymeryd cyfeiriad hollol newydd. A chraffa, ''mae hyn yn dygwydd yn mywyd pob dyn a gedwir.''" "Pa fodd yr wyf i wneyd hyny? Yr wyf yn ofni na wnaiff Duw wrando arnaf," ebe fi. "Ddaru i ti 'i dreio Fo? Ddaru ti ddyweyd iddo holl hanes yr hen ffordd, a gofyn iddo dy gyfeirio i'r ffordd newydd?" ebe Abel. "Gofynais gannoedd o weithiau iddo am ei gyfarwyddyd, ond ni ddywedais fy holl hanes iddo. I beth y gwnawn i hyny? y mae<noinclude></noinclude> ric9aunogtf2hgwy63yj6xh3gi6i0ph 104 83777 163466 163128 2026-04-18T23:21:57Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163466 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Duw yn ei wybod yn well na mi fy hun," ebe fi. "Dyna lle yr wyt ti yn camgymeryd," ebe Abel. "Yn ol dy ymresymiad di, ni fyddai anghen gweddïo o gwbl, oblegid y mae Efe yn gwybod am ddymuniadau a meddyliau dyfnaf a mwyaf dirgelaidd y galon. Ond cofia, ni wrendy Efe ar dy weddi di a minnau tra y byddom yn celu unrhyw beth y gwyddom am dano sydd feïus ynom heb ei ''ddyweyd'' wrtho Ef. Nid yn gyhoeddus yr wyf yn feddwl, ond yn ddirgel yn dy ystafell. Mi elli fod yn siwr fod y publican hwnw wedi bod dros yr holl ''barticulars'' cyn myn'd i'r deml; ac nid wyf yn credu y buasai Efe yn gwrando gweddi y lleidr ar cán lleied o eiriau oni bae ei bod yn ''binch'' arno am amser. Fu erioed ddaioni o ryw hanner peth. Agor dy galon o'i flaen, a gwna gyfaddefiad llawn a manwl o dy feïau. Raid i ti ddim ofni ei flino Ef â meithder, oblegid y mae mil o flynyddoedd iddo Ef megys un dydd. Er fod pechodau yn gâs ganddo Ef, nid anhyfryd ganddo glywed y pechadur yn eu henwi, os bydd ei galon yn edifeiriol, ac os bydd ganddo awydd dwfn am gael maddeuant o honynt a gwaredigaeth lwyr oddiwrth eu dylanwad." Arosodd Abel am fynyd yn y fan yma fel pe buasai yn awyddu gwybod a oedd ei eiriau yn cael rhyw effaith arnaf. Ac yn wir yr oeddynt yn effeithio yn fawr arnaf. Teimlwn yn ddwys, ond ni ellais ddyweyd dim mwy na hyn wrtho, "Yr wyf yn ddiolchgar i chwi o fy nghalon, meistr; ond y mae fy mhechodau i yn fawr ac yn lliosog iawn." "Ydynt," ebe fe, "yn fwy ac yn lliosocach o lawer nag yr wyt wedi ei ddychmygu eto; ac felly y mae fy mechodau innau. Yr ydym ein dau—yr ydym i gyd o ran hyny yn yr un cwch anffortunus. Yr wyt ti, mi wn, wedi darllen mwy na'r cyffredin o'r bechgyn yma, a mi ddywedaf i ti dipyn o fy mhrofiad, gan mai dyweyd ein profiad yr ydan ni. Ddywedais i erioed mo'r profiad hwn yn y seiat; ac os cei di fyw i fy oed i, mi gei dithau brofiadau na ddywedi byth mo honynt yn y seiat, nac wrth dy gyfaill penaf, a mi gei deimladau na fedri di mo'u cyfleu mewn geiriau i ti dy hun. Pan oeddwn i yn llane ifanc, dipyn hyn na thi, yr oedd ymgnawdoliad Mab Duw yn ymddangos i mi yn afresymol, yn rhy annhebyg ac yn rhy fawr i mi allu ei gredu. Chefais<noinclude></noinclude> 7p775xhncl7ynbhcx2rrmqn4ycz5hrc 104 83778 163464 163129 2026-04-18T23:21:11Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163464 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>i mo'r dygiad i fyny crefyddol a gefaist di. Ond mi gefais dipyn o ysgol ddyddiol, ac yr oeddwn yn hoff o ddarllen a meddwl. Ond er hyny mi ymdrybaeddais yn y pechodau mwyaf. Yr oeddwn yn arfer a myned yn achlysurol i wrando yr efengyl. Yr oeddwn yn cymeryd rhyw ddyddordeb yn y pregethwr. Yr oeddwn fel y Zacheus hwnw gynt yn cribo i dop y pren i weled y pregethwr a'r gynnulleidfa; ond yn wahanol iddo ef, nid oedd iachawdwriaeth yn dyfod i fy nhŷ. Ymhen amser fe ddaeth y diwygiad i'r wlad—y diwygiad mawr y byddai dy fam beunydd a byth yn son am dano, pryd yr argyhoeddwyd hi a minnau a channoedd eraill o'n pechodau. Yn yr olwg ofnadwy a gefais i yr adeg hono ar fy mhechod, mi welais y rheswm am yr ymgnawdoliad. Ac os daru ti sylwi, welaist di neb erioed a fyddai wedi cael golwg ar ysgelerder ei bechod yn ammheu yr ymgnawdoliad. Pobl â syniadau llac am bechod ydynt yn ddïeithriad. Galw i dy gof yr hen grefyddwyr—crefyddwyr y diwygiad mawr, fel y gelwid hwy gan dy fam. A welaist di eu cyffelyb am angerddordeb eu cariad at Crist? Cariad oedd yn difa pob rhwystr o'i flaen? Beth oedd y rheswm am hyn? Pobl oeddynt wedi cael y fath olwg ar eu pechodau na cheir ond yn anfynych, yr wyf yn ofni, y dyddiau hyn. Ond at hyn yr oeddwn yn cyfeirio: Os wyt ti wedi cael golwg ar dy gyflwr—a mi gredaf dy fod i ryw raddau wyt ti ddim yn dechreu gweled y rheswm am ymddangosiad Duw yn y cnawd? Wyt ti ddim yn gweled fod yna rywbeth yn dy anobaith a dyfnder dy drueni sydd yn dangos nad oedd ei neges Ef yn ofer wrth ddyfod i'r byd? Yr oedd Solomon, yr wyt yn cofio, wrth feddwl am fychander a thruenusrwydd dyn, braidd yn ammheu a breswyliai Duw gyda dyn ar y ddaear. Ond o'm than i, dydw i ddim yn gweled fod dim mewn dyn ond ei drueni ofnadwy a allasai gynhyrfu ymysgaroedd ei dosturi anfeidrol Ef, na dim oedd yn ddigon grand a theilwng o'i ymddangosiad yn y cnawd ond hyny. Yr wyf yn awr yn hen ŵr ac yn hen bechadur; ond y mae yn well genyf am fy enw na phe buasai yn angel; oblegid yr wyf yn teimlo fy mod yn item fy mod yn fymryn yn y rheswm mawr a barodd i Dduw ddyfod allan megys o hono Efe ei hun. Yn y fan yma, fy machgen, y mae dy waredigaeth dithau os gwaredir di byth. I mi y mae bodolaeth, pechadurusrwydd. a thrueni dyn, yn anesboniadwy ond yn ngoleuni<noinclude></noinclude> 0iyhfwyemm5gfcax772kjdn37e06es6 104 83779 163462 163130 2026-04-18T23:19:57Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163462 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>feddwl anesmwyth dyn. Ac yna gofynwn i mi fy hun pa beth oedd yr achos o'r amddifadrwydd o bobpeth felly er's canrifoedd, a bod oesau ar oesau wedi myned heibio yn y dystawrwydd mwyaf llethol? Teimlwn rywfodd fel pe buasai Duw wedi myned oddicartref a gadael pobpeth a phobman yn wag a dystaw; ac ar adegau yr oedd ynof y fath orawydd dyeithr am weled Duw yn marchio i'r ffrynt o'r pellderau yr oedd Efe yn aros ynddynt, fel y buaswn yn foddlawn bod yn dyst o ddiluw cyffredinol ar y ddaear unwaith eto, gan nad pa beth fuasai fy nghynged i ynddo! Beth oedd yr aflonyddwch hwn oedd yn fy meddwl? Wel, yr wyf yn credu mai y dyheuadau sydd yn wreiddiol yn enaid dyn am adnabod Duw, gwybod ei feddwl a'i fwriadau o berthynas i ddyn a'i ddyfodol, oedd wedi eu cynhyrfu ynof. Ond at hyn yr oeddwn yn cyfeirio: ni chefais fynyd o lonyddwch a thawelwch i fy meddwl nes i mi gredu â fy holl galon y ffaith fawr am ymddangosiad Duw yn y cnawd. Ac er fy mod yn gwybod yr hanes o'r blaen, nid oeddwn wedi ei gredu, ei gredu i bwrpas, nes i mi ddyfod i deimlo dyfnder fy llygredigaeth, a dyfod yn ymwybodol o ddefnyddiau trueni cynnyddol a difesur ynof fi fy hun. Tu allan i'r grediniaeth ddyfod Iesu Grist yn y cnawd, nid oes ond dystawrwydd y bedd i mi ymhob man; nid oes atebiad croew i un cwestiwn o eiddo fy enaid aflonydd. Ond y mae bywyd, dysgeidiaeth, marwolaeth, iawn, ac adgyfodiad ein Gwaredwr yn rhoi yr enaid ar ei ddiffeians i ofyn cwestiwn nad ellir ei ateb. "Yn awr, fy machgen, wna i ddim gofyn a wyt ti yn gwybod yr hanes; mi wn dy fod yn ei wybod cystal a minnau. Ond a wyt ti wedi ei gredu? ei gredu yn ei grynswth, ei gredu yn ddïos ac am byth? Nid wyf yn dysgwyl i ti ateb yn gadarnhäol. Dydw i fy hun ddim yn rhoi llawer o bwys ar y credu mewn mynyd yma y mae rhyw bobl yn sôn am dano. Y mae fy mhrofiad i fy hun yn fy nysgu nad ydyw dyn yn dyfod yn feddiannol arno ond trwy astudiaeth galed, myfyrdod dwfn a pharhâus, a gweddio mwy na mwy. Fy awydd mawr ydyw dy osod ar ben y ffordd i ddechre ar y gwaith o ddifrif i ymegnïo am help yr Ysbryd i dy iawn gyfeirio. Aconditi fyn'd ati o ddifrif, fe ddaw diwrnod y byddi yn diolch am y trueni hwn yr wyt ynddo heddyw, pan fydd llygaid dy feddwl wedi eu hagor i weled cariad yr hwn a'n cofiodd yn ein hisel-radd. Addymunit ti ofyn rhywbeth i mi?" {{nop}}<noinclude></noinclude> o3mvmom0woeevujv3mbtbzhwkfqmwvp 104 83780 163461 163131 2026-04-18T23:19:05Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163461 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>"Yr wyf yn teimlo, syr," ebe fi, "y dymunwn ofyn llawer o bethau i chwi, ond ni fedraf roi ffurf arnynt. Yr wyf yn teimlo rhyw anghen mawr, ond ni fedraf ei fynegu mewn geiriau, ac nid wyf yn sicr fy mod yn gwybod beth ydyw. Yr oeddwn yn meddwl nad oedd neb wedi bod yn teimlo yr un fath â mi, ond yr ydych wedi dyweyd llawer o hanes myfyrdodau fy nghalon. Yr wyf yn ymwybodol o wagder sydd eisieu ei lenwi, ac fod y peth hwnw sydd i'w lenwi ymhell oddiwrthyf. Sut yr wyf i gael llenwi fy anghen, a chael y llonyddwch yr ydych chwi wedi ei gael?" "Mae calon dyn wrth natur," ebe Abel, " yn amddifad, gwâg, ac ar ol ei deffro yn dyheu yn feunyddiol. Ond y mae perygl-yn enwedig i ddyn sydd wedi darllen a myfyrio tipyn, mae perygl, meddaf, iddo fyn'd i fyw ar freuddwydion ei galon, a thybio fod hyny yn grefydd. Cymer ofal mawr rhag hyn. Mewn llawer amgylchiad dyma ydyw crefydd yr ammheuwr; oblegid fel rheol nid ymhlith y dosbarth anllythyrenog, anwybodus, y cei di ammheuwr, ond ymhlith y dosbarth darllengar, myfyrgar. Sut y mae hyny yn bod? Wel, fel hyn yr wyf fi yn 'i gwel'd hi. Mae darllen a myfyrio yn deffro y galon i'w hanghen, ac i ddechre gofyn cwestiynau iddi hi ei hun, ac unwaith y dechreua hi gwestiyno, mae ganddi ddigon o waith. Mae yr ammheuwr yn dal i ofyn cwestiynau iddo ef ei hun, ac heb gael atebiad i un o'i gwestiynau mawr. Yn y dechre y cwestiynau ydyw ei bethau mawr, ond yn y diwedd ei anallu i'w hateb ydyw ei beth mawr. O dipyn i beth y mae yn ymfoddloni, ac weithiau yn ymorchestu yn ei anwybodaeth. Gan mai at ei galon a'i ddeall ei hun y mae yn appelio, y mae yn gorfod symio i fyny ei gredo i ddau air—''Nis gwn''. Dydw i ddim yn cymeryd arnaf fy mod yn athronydd, ond yr wyf yn sicr fod genyf enaid a chalon aflonydd sydd yn gofyn cwestiynau yn barhaus. Wel, os nad allaf gyrhaedd tir uwch a gwell credo nag sydd yn gynnwysedig yn y Nis gwn, y truenusaf ydwyf o'r holl greaduriaid! Buasai yn well i mi fod yn elephant, neu yn asyn, neu yn fwnci nag yn ddyn. Pe bawn yn sier yn fy meddwl mai yr eithaf y gallwn ei gyrhaeddyd drwy chwilio a myfyrio ydyw ''nis gwn'', mi dynwn fy het i bob asyn a ganfyddwn, ac a ddywedwn wrtho, Gwyn dy fyd! Ond diolch i Dduw! y mae genym ni ddadguddiad. I mi y mae dwy ffaith amlwg. Un ydyw,<noinclude></noinclude> 02mfu98yq7p81b8p475v9noz5w4dkon 104 83781 163460 163132 2026-04-18T23:18:19Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163460 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>fod calon dyn ar ol iddi ddeffro yn gofyn cwestiynau yn barhaus. Y llall ydyw mai profiad y dynion clyfraf fu yn y byd erioed ydyw mai yr unig ateb sydd gan y galon i'w chwestiynau ei hun ydyw, Nis gwn. Yn awr, os ydyw y Bibl yn ateb cwestiynau dyfnion a mwyaf dyrys fy nghalon—os ydyw yn gallu esbonio i mi fy modolaeth, fy nhrueni, a fy nyfodol—os ydyw yn gallu fy nghyfeirio at Un fedr dawelu anesmwythder fy enaid—yna mi gredaf fod y llyfr hwn wedi dyfod oddiwrth Dduw. Os nid felly y mae, yna paham na chynnyrchid ei gyffelyb, ie, ei well? Ond yr wyf yn rhoddi hér i unrhyw ddyn, i unrhyw genedl, ïe, i oreuon pob cenedl dan y nef gyda'u gilydd, i gynnyrchu rhywbeth tebyg iddo, heb fod yn ddyledus i'r Bibl ei hun am y drychfeddwl ac am y defnyddiau. "Ond i ble yr wyf wedi crwydro, dywed? Y peth oeddwn i yn son am dano oedd am y perygl i ti fyw ar freuddwydion dy galon, a thybio fod hyny yn grefydd. Mae rhyw bobl yn ymdroi ynddynt eu hunain mewn myfyrdod pruddglwyfus, ''sentimental'', a'u huchelfanau ydyw ocheneidiau a dagrau. Nid crefydd ydyw peth felly. Y mae crefydd yn beth mwy ymarferol na hyny. Rhyw fyned allan o honot di dy hun yn barhâus ydyw crefydd. Teyrnas Dduw o'ch mewn chwi y mae yn sicr ddigon; ond y mae ei mynediad allan fel ei Hawdwr, er dyddiau tragwyddoldeb. Mi dderbyni fwy o les i dy enaid mewn un diwrnod wrth edrych ar Grist a cheisio gwneyd yr hyn a orchymynodd Efe, na phe bait yn edrych i mewn i ti dy hun am gan' mlynedd. A wyddost di? pan fyddi wedi ymgolli mewn awydd i wneyd dyledswyddau cyffredin bywyd fel gwasanaeth i Dduw, mai yr adeg hono yr wyt yn fwyaf crefyddol? Wrth serfio cwsmer tu ol i'r counter yn gydwybodol ac yn y modd goreu y gelli, a wyddost ti dy fod y pryd hwnw yn boddio Duw cystal a phe bait ar dy liniau yn dy ystafell ddirgel? Yn nghanol ein dylni, ein hanwybodaeth, a'n tywyllwch, y mae rhyw bethau ag yr ydym yn sicr o honynt. Yr wyt yn sicr yn dy feddwl fod dyweyd y gwir yn beth iawn: dywed y gwir, ynte, ymhob amgylchiad. Yr wyt yn sicr fod byw yn onest yn beth yn ei le; gan hyny bydd fyw mor onest nas gall dy gydwybod di dy hun godi bys arnat. Cofia fod pobpeth sydd yn ymylu ar ''shabbiness a meanness'' yn adgas yn ngolwg Duw; a pho fwyaf o'r boneddwr fydd yn dy ymddygiad, uchaf yn y byd y sefi yn ei olwg<noinclude></noinclude> lqb7bm12woxhi32pfp7iwa98bca22ah 104 83794 163203 163157 2026-04-18T12:03:40Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163203 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>mi, edrych fel—Yr eglwys yn unig sydd gyfrifol am nad ydwyf yn proffesu—os bod â fy enw ar lyfr y seiat ydyw proffesu. Ond yr wyf fi yn credu fod proffes uwch na hono yn bod, a chyffes ffydd llawer rhagorach. Mae dynion yn bod—nid wyf am ddyweyd fy mod i yn un o honynt, rhag i chwi ddyweyd, fel y dywedasoch o'r blaen, fy mod yn hunan-gyfiawn—ond y mae dynion yn bod, meddaf, ag mai eu hamcan penaf ydyw cael gwybod y gwirionedd gan nad o ba gyfeiriad y daw; dynion sydd yn wastadol yn ymbalfalu am Dduw y gwirionedd, ac a wyddant beth ydyw colli nosweithiau o gysgu mewn dysgwyliad poenus ac awyddus am y goleuni. Gwyddant yn dda beth ydyw derbyn archollion dyfnion gan ammheuon ac anghrediniaeth, ac eto ni roddant i fyny chwilio am yr eli sydd i'w iachâu. Meibion Duw y galwaf fi y dynion hyn, er fod rhai o honynt â'u henwau heb fod ar lyfr unrhyw seiat. Mae genyf barch dwfn, fel y gwyddoch, i amryw o aelodau yr eglwys fel dynion cywir, egwyddorol, duwiolfrydig, a zelog yn eu ffordd eu hunain dros ddysgyblaeth eglwysig. Ond ymddengys i mi yn beth rhyfedd nad allant ganfod ond un dosbarth o bechodau. Ai Robert Lewis a William y glo ydynt yr unig droseddwyr? A ellwch chwi esbonio i mi paham y mae William wedi ei ddysgyblu laweroedd o weithiau, a John Llwyd heb fod erioedo dan gerydd?. Am a wni nid oes neb yn ammheu diniweidrwydd William y glo druan, ac mai'r pechod parod 'w amgylchu ydyw ei fod yn anghofio nad ydyw ei ben yn ddigon cryf i ddal effeithiau mwy na dau wydriad o gwrw, a'i fod yn dueddol ar ol myned dros y marc, i syrthio ar ei gefn neu yn wisg ei ochr; ac yn hyn nid all ac ni fyn neb ei gyfiawnhâu. Ond, attolwg, oes yna yr un reol i alw dyn i gyfrif am ei gybydd-dod a'i grintachrwydd? A. ydyw rhai dynion i gael myned ymlaen i hau hadau anghydfod, i erlid eu brodyr a chamliwio eu cymeriadau—i gnoi fel corgwn sodlau eu cydaelodau—ac i fyw yn wastadol ar genfigen a chwerwder ysbryd—ar ladd a blingo pregethwyr a blaenoriaid—''am eu bod yn bregethwyr a blaenoriaid''?. 'Yr hyn yr wyt ar fedr ei wneuthur gwna ar frys, meddai Iesu Grist wrth. Judas; ac fe ufuddhaodd Judas i'r gorchymyn. Ond ni fedr y bobl hyn ddyfod i fyny hyd yn nod.â safon. Judas. Maent bob dydd yn gwerthu eu Meistr am ddeg, ar hugain arian yn arafaidd, pwyllog, heb un brys arnynt, ac heb un<noinclude><references/></noinclude> pgd4nglxhzs7hpzdfwdduynfd2xby4t 104 83795 163240 163158 2026-04-18T15:02:19Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163240 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>fod Thomas Bartley yn gwneyd ymdrech i'n cadw rhag pendrymu, ac i lithro ein meddwl oddiwrth ein trallod. Cymerodd ni i'r buarth i weled y moch a'r ieir, gan siarad yn ddidôr. Talai fy mam sylw i bobpeth a ddywedai efe; ond gwyddwn nad ystyriai hi fod ei siarad er adeiladaeth, oblegid rhywbeth yn debyg i hyn oedd ei rediad "Mary, dyma'r moch gore fu gen i erioed am ddwad yn 'u blaene. Rown i run ffig am fochyn os na fydde fo yn farus. Mi fyte rhein y cafn bydae nhw ddim yn cael 'u pryd yn 'i amser. Hwn ene, heb yr un gynffon, ydi mistar y cafn. Mi fydda'n wastad yn magu dau—achos mae nhw yn dwad yn 'u blaene yn well o lawer—lladd un a gwerthu'r llall. Fydda i byth yn rhoi India mêl iddyn nhw, achos mae'r bacyn pan rowch chi o o flaen tân, yn mynd yn llymed cyn bod yn ddigon. Tatws a blawd haidd ydi'r stwff gore i besgi moch os ydach am facyn da, a berwi tipyn o ddalan poethion weithie iddyn nhw fel newid. Does dim byd well i fochyn pan fydd o wedi colli 'i stumog na berwi penog coch yn 'i fwyd o. Pa faeth sydd mewn soeg i fochyn? dim at ol. Wyddoch chi be, Mary? fytwn i byth facyn bydae raid i mi brynu bacyn y Merice ene. Be wyddoch chi ar be mae nhw'n cael 'u pesgi. Mae nhw yn deyd fod moch yn y Merice yn byta Blacks fydd wedi hapno marw yn y coed, ac mi greda hyny yn hawdd. Holo! cobyn, wyt ti ene? Dene i chi geiliog, Mary? bydase'r bluen wen ene heb fod yn i gynffon o! mi fase yn ''pure game''. Drychwn ar i frest o! mae hi fel y llysen, Mi weles yr amser cyn i mi ddyfod at grefydd y baswn i yn tori grib o; ond y mae rhwbeth yn deyd wrtha i nad ydi hyny ddim yn iawn rwsut, achos yr ydach chi fel bydae chi yn trio gwella gwaith y Brenin Mawr. Dydw i ddim yn ffeindio fod yr ieir ''game'' yma yn rhw helynt o ddodwrs, ond just bod 'u wyau nhw yn fwy ''rich''. Barbara (gan floeddio yn uchel) ydi brecwast yn barod? Ho! mi ddown ene rwan. Pethe yn talu yn riol, Mary, ydi fowls, os cân nhw 'u ffidio yn dda. A welsoch chi rioed mor ffond yr ydach chi yn myn'd o honyn nhw? Mae nhw yn edrach mor gysetlyd wrth droi 'u pene'n gam. Wel, de'wch i ni fyn'd i'r tŷ i edrach be sy gan yr hen wraig ene ini. Wn i ddim sut yr ydach ''chi'' yn teimlo, ond yr ydw i yn teimlo y medrwn i fyta pene'r pryfed!" {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> qhjut59n22vdzv0jnbrmh0vpaq4vf8b 104 83796 163405 163159 2026-04-18T17:55:35Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163405 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>oedd dy ffordd, yr wyf yn sicr ei bod yn arwain i'r bywyd, fel y mae yr aber fechan, yn gystal â'r afon lydan, yn arwain i'r môr. Fel yr oedd dy ffordd, felly yr oedd dy feddwl: yn gul, ond yn uniawn. Gwyddit cystal ag undyn mai Iuddew yn ol y cnawd oedd y Gwaredwr; ond credit, er hyny, ei fod yn fwy o Gymro na dim arall. Ac yn hyn yr oeddit yn gywir; oblegid oni theimla pob crediniwr o ba genedl bynag, fod y dyn Crist Iesu yn perthyn yn nês i'w genedl ef ei hun nag i un arall? ac onid ydyw hyn yn brawf eglur o'i gymhwysder fel Gwaredwr ''dyn'' ymha le bynag ei ceir? Gan na ddarllenir yr hyn yr wyf yn ei ysgrifenu am danat nes y byddaf finnau fel tithau wedi myned drosodd at y mwyafrif, fel y dywedir, teimlwyf y gallaf ddyweyd y gwir am danat heb fy llesteirio gan wyleidd-dra na gwag rodres. Cynnysgaethwyd di â chynneddfau cryfion ac yn arbenig a chof rhagorol; a phe buasit wedi cael addysg dda yn more dy oes, nid wyf yn ammheu na fuasit yn gymmeriad nodedig. Yn ddiddysg fel yr oeddit, anaml y gallai neb dy dwyllo. Ac eto twyllwyd di unwaith yn fawr; ac oni buasai am hyny ni fuasai y llaw hon yn ysgrifenu crynodeb o hanes dy fywyd—ni fuaswn i mewn bod. Twyllwyd di gan yr hwn a ddylasai fod dy arweinydd a'th gyfarwyddwr—gan yr hwn a ennillodd dy galon a'th serch pan oeddit ferch ieuanc (brydferth, goeliaf fi). Twyllwyd di gan yr hwn a ddylasai fod ffyddlonaf i ti gan dy ŵr—gan fy nhad. Ac nid rhyfedd, Yr oedd, mi glywais, yn ŵr grymus a theg yr olwg. Nid oedd yn grefyddwr. Ceisiai gael siarad â thi; ond ni wrandawit ti ar ddyn digrefydd. Daeth i fynychu moddion gras; ond i ba ddyben? O'r diwedd daeth yn aelod yn yr un eglwys a thi. Gallai, yn awr, siarad â thi—yn dyner, yn grefyddol. Ragrithiwr mileinig! Yr oedd yn dafodlyfn fel yr oeddit tithau, ac yn hyn yr oeddych eich dau yn gymharus. O fel yr oedd efe yn edmygu y pregethwr; y fath bleser a gaffai yn y capel! Yr oedd yn ddyn newydd oddiallan, ond yr oedd lleng o gythreuliaid yn ei galon. Gwrandewaist arno, do! a buasai pedair ar bymtheg a phedwar ugain o bob cant o ferched yn gwneyd yr un fath a thi. Priodaist ef ar ddiwrnod teg a hyfryd yn y mis Mai—yn nghanol cawod o anrhegion a dymuniadau da dy gyfeillesau. Ac wedi hyn—ïe, wedi hyn! Duw a thithau yn unig a wyddoch faint a ddyoddefaist, a pha<noinclude><references/></noinclude> ndosv756tcgeq7mwjiklawro6y6knzo 104 83797 163406 163160 2026-04-18T17:56:06Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163406 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>dreialon yr aethost drwyddynt! Am bwy yr ydwyf yn sôn? Am fy nhad-am fy nhad fy hun—y dyhiryn! Ac yr oedd yn dda genyf pan fuost ti farw na welswn ei wyneb ac na chlywswn ei lais. Ar noswaith nodedig yn fy hanes gwelswn unwaith ei ffurf—dim ond ei ffurf—yn y twyllwch yn nghwmni un arall a gasawn â fy holl galon. Wel, fy hen fam anwyl! y fath drugaredd i ti gael crefydd o'r stamp oreu pan oeddit eneth ieuanc! Ni ddarfu i'w fryntni a'i dymherau dieflig ef niweidio dim ar dy ffydd yn Nuw! Pan oeddit dan dy gleisiau gan ei ddyrnodiau creulawn—ac y mae meddwl i ti erioed fod felly yn peri i fy nghalon waedu—yr oeddit ti eto yn gallu gweddïo drosto! Lawer tro nid allit fyned i'r capel am fod genyt "bâr o lygaid duon." Y filain annynol ganddo! Mae fy ngnawd yn crebachu, a fy ngewynau yn tynhâu wrth feddwl am yr hyn a ddyoddefaist. Mor ffortunus i ti, Mary Lewis, i'w ddrygioni ymddadblygu i'r fath raddau nes ei orfodi i ddianc o'r wlad. Bu agos iddo roddi pen ar dy fywyd di laweroedd o weithiau, ac ni feddyliodd am ddianc, ac ni ddychymygodd yr awdurdodau am ei gymeryd i'r ddalfa. Ond pan fu agos iddo a rhoi pen ar fywyd un arall, annhraethol ddystadlach na thi o ran cymeriad, yr oedd yr holl wlad am ei ddal, a phob heddgeidwad yn ceisio ei ffroeni. Diolch i'r Nefoedd! ni welaist di ei wyneb byth mwy; ac ni charit son am ei enw. Yr wyf eisoes wedi cyfeirio at dy dlodi a'th anghen, a'r hyn yr aethost drwyddo ynglŷn a charchariad a marwolaeth ddisyfyd Bob; ond nid oedd, hyd y gwn i, warth nac euogrwydd na llygredigaeth yn gysylltiedig â'r rhai hyn. Pa gur, pa gyni a chaledi a ddyoddefaist cyn i mi ddyfod i'r byd, pan oedd dy dŷ yn ogof herwheliwr creulawn a phenrydd yr hwn nid ofnai Dduw ac ni pharchai ddyn-nid oes un creadur byw a wyr, ac ni ddarfu i tithau hysbysu ond yn gynnil. O ran yr hyn a ddywedaist di wrthyf, ni buaswn yn gwybod y ganfed ran o dy helyntion. Yr oeddwn yn hogyn gweddol fawr cyn i mi wybod dim yn bendant am dy hanes, oddieithr yr hyn oeddwn wedi ei loffa yn awgrymiadau ac edliwiadau fy ngelynion. Yr unig beth a wyddwn i sicrwydd oedd fod rhyw orphenol du yn perthyn iti; a Bob oedd y cyntaf i fy ngoleuo—a hyny yn y gwely y noswaith y bu farw Seth—wedi i mi adrodd wrtho am<noinclude><references/></noinclude> 3yf5wtqrlmgpho9yvsp0ls4xbm432qg 104 83798 163407 163161 2026-04-18T17:56:36Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163407 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>y dyn a'm hattaliodd wrth goed y Plas, a'r hyn a ddywedodd efe wrthyf. Yr wyf wedi gofyn y cwestiwn i mi fy hun lawer gwaith a oedd yn bosibl fod genyt ronyn o gariad at yr hwn a ddygodd y fath drueni arnat. O gariad gwragedd! Onid un o'r pethau diweddaf a ddywedaist wrthyf cyn marw oedd, "Os byth y daw dy dad a thithe i wynebe'ch gilydd, treia anghofio ei ddrygioni o, ac os medri di neyd rhw les iddo—gwna. Mae gyno fo ened i fyw byth fel ti a mine; ac erbyn hyn dydi o ddim llawer o bwys sut y daru o ymddwyn ata i, ond y mae o annhraethol bwys iddo fo gael ei gadw. Os byth y gweli di o—a phwy ŵyr na wnei di?--treia gofio fod o yn dad i ti. Yr ydw i fy hun yn madde y cwbl iddo fo, ac yr ydw i'n ceisio gweddio am i'r Hwn y mae ei faddeuant yn fywyd tragwyddol wneyd yr un peth." Da y dywedodd Wil Bryan yn ei ffordd ei hun am danat-sef dy fod "fel Job yn sticio at dy gylars yn ''first class''." Ni ddeuwn yn fuan i ben pe yr adroddwn yr holl annogaethau ar cynghorion a roddaist i mi yn dy ddyddiau olaf. Nid ydwyf heb gofio y gallai rhywun dybied fy mod yn gorliwio dy rinweddau. Mae y ffaith mai ti oedd fy mam yn gwneyd hyny yn bosibl. Yn y fan hon, ni wnaf ond croniclo rhai o dy eiriau olaf wrthyf-y rhai a fuont o help i mi yn ystod fy oes: "Os gelwir arnat i ddiodde yn y byd yma, paid a chwyno, achos mi wneiff hyny i ti feddwl am fyd nad oes dioedde ynddo. Paid a gneyd dy gartre yn y byd, ne mi fydd marw yn fwy o ''job'' i ti nag wyt ti'n feddwl. Profa bob peth wrth air Duw, ac yn enwedig dy hunan. Cymer y Beibl fel wedder glas i dy enaid—os byddi di yn colli blas ar 'i ddarllen o, mi elli fod yn siwr nad oes hindda yn dy aros. Gweddïa am gael byw yn dduwiol, ond paid a dysgwyl cael byw i fyned yn hen rhag i ti orfod marw yn ifanc. Treia gael crefydd na fydd gan neb ddowt am dani, ac na fyddi di dy hun yn 'i dowtio. Un o'r pethe salaf ar y ddaear yw crefydd sal; mi dy rwystriff di i fwynhau pethe'r byd yma, a helpiff hi monot ti i fwynhau pethe'r byd arall. Treia gael crefydd y bydd 'i chynfas hi yn lapio rhywun heblaw ti dy hun. Os gelli di fod yn foddion i achub ddim ond un ened, mi ymwthi ymhellach i'r nefoedd ar ol i ti farw na bydase ti yn werth can' mil o bunnau ac heb neyd hyny.<noinclude><references/></noinclude> 3q328e58q6bqkte07uth71yfmgsd3u3 104 83799 163410 163162 2026-04-18T17:58:59Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163410 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>hollol â'r unig chwaeth oedd ynof ac â dymuniadau penaf fy nghalon. Fy awydd mwyaf oedd cyrhaedd sefyllfa y gallwn fod yn ddefnyddiol gyda chrefydd; ac adfywiodd ynof yr hen ddrychfeddwl bachgenaidd am fod yn bregethwr. Yn wir nid oeddwn yn gweled nemawr rwystrau ar fy ffordd i gyrhaedd y sefyllfa hono. Ni byddwn ond yn dilyn tueddiadau naturiol fy meddwl, ac yn cyflawni dymuniadau goreu fy mam. Heblaw hyny, yr oedd fy ngymeriad yn ddilychwin, ac yr oeddwn yn benderfynol o'i gadw felly; nid oedd bwlch na thröad i fod yn fy llwybr unionsyth. Ond mor dwyllodrus oedd fy nghalon! Dychymygaf weled Amser yn crychu ei hen dalcen, a'i gynnorthwywr profiadol y soniais am dano yn chwerthin yn ei lewys! A oedd yn bosibl fod yn fy natur domen o lygredigaeth heb erioed ei chynhyrfu? Yr oedd "Siop y Gornel,"—y masnachdŷ yr oeddwn yn egwyddorwas ynddo, yn un o'r sefydliadau hynaf yn y dref; ac ystyrid fy meistr—sef Abel Hughes—yn ŵr manwl, cyfiawn, a llygadog. Cynnwysai ei siop ''general drapery'', ond ei nwyddau penaf oeddynt frethydau, a gwlaneni, y rhai oeddynt bob amser o'r defnydd goreu. Yn y dyddiau tawel hyny, anaml y byddai prysurdeb yn y siop oddieithr ar ddiwrnod ffair; ac yr wyf yn credu na ofidiai Abel Hughes am nad oedd y ffeiriau yn dygwydd yn amlach na phedair gwaith yn y flwyddyn. Ac eto yr oedd masnach dda a chyson yn cael ei chario ymlaen yn Siop y Gornel. Yr oedd y rhai a'i mynychent yn hen gwsmeriaid, a'u teuluoedd wedi arfer "delio" yno er eyn côf. Pobl y wlad oeddynt gan amlaf â'r mwyafrif o honynt yn Fethodistiaid, oblegid yr oedd yr adnod hono mewn ''date'' y pryd hwnw, "Gwnewch dda i bawb, yn enwedig i'r rhai sydd o deulu y ffydd." Fel y dywedais, cadwai Abel Hughes y defnyddiau goreu, a mynai elw rhesymol arnynt. Ni byddai yn eu gorganmol, ac ni ostyngai ddimai yn eu pris; ac os na fyddai y cwsmer yn eu hoffi, annogai ef ar bob cyfrif eu gadael yn llonydd. Ni chlywais ef erioed yn cymeryd ei lw fod y nwydd hwn neu arall yn werth mwy nag a ofynai ef am dano. Nid oedd celwyddau yn bethau mor gyffredin mewn masnach y dyddiau hyny fel ag i osod anghen ar ddyn fyned ar ei lŵ. Credaf na wariodd Abel Hughes ddimai erioed am hysbysiadau; yr unig wasanaeth a ofynodd efe oddiar law yr argraffwasg oedd ''billheads''.<noinclude><references/></noinclude> tm1lhi8mi91xcdz05ccrx23ei99s5gp 104 83800 163416 163163 2026-04-18T18:05:46Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163416 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ffansïwn glywed rhywun yn dyweyd ''"Bravo, Rhys!"'' ond nid fy nghydwybod a ddywedai hyny, dywedai hi rywbeth arall. Ac nid ysbryd fy mam a ddywedai ''"Bravo,"'' oblegid wedi i mi fyned i'r gwely a chau fy llygaid, dychymygwn ei gweled yn gwgu arnaf. Pe gwybuaswn mai un o'r gelynion y soniasai fy mam am danynt wrthyf a ddywedai ''"Bravo!"'' a fuaswn i yn gwrando arno? Gwrando a wnaethum yn sicr ddigon; ac aethum o ddrwg i waeth. Ond i ba ddyben y croniclaf fy ngweithredoedd drwg? Hyderaf yn ostyngedig eu bod wedi eu croesi o lyfr y coffadwriaeth. Teimlaf fy hun yn hollol analluog i ddesgrifio y cyfnod hwn ar fy oes. Mewn ystyr yr oeddwn yn feistr arnaf fy hunan. Pan aethwn gyntaf at Abel Hughes, yr oeddwn—o herwydd y profedigaethau y bum ynddynt yn fachgen difrifol, sad, a dichwareu, ac ennillais ei ymddiried a'i syniadau da ar unwaith; a chredai, mi wn, nad oedd eisieu iddo gadw ei lygaid arnaf. Yr oedd ei chwaer—Miss Hughes —yr hon a ofalai am ei dŷ, yn hen ferch ddifeddwl-ddrwg, garedig, a chrefyddol; a darfu i fy sefyllfa amddifad wneyd lle i mi yn ei chalon yn ebrwydd. Pan fyddai hi a minnau yn cael ''tete a tete,'' â phan adroddwn wrthi am y caledi y buaswn ynddo, llanwai ei llygaid â dagrau; ac yn gyffredin cyfodai ac elai i'r cwpbwrdd, a dygai i mi ddarn extra o bwdin, neu ryw ddanteithfwyd arall. Gwelais ei fod yn bwysig i mi wneyd cyfaill o honi, a llwyddais yn ddiymdroi. Ni siaradai Abel Hughes yn y tŷ ond yr hyn oedd yn anghenrheidiol ac er adeiladaeth. Nid oedd Miss Hughes yn eithriad i'w rhyw. Yr oedd yn hoff o ''chat''. Gwnawn innau ymdrech i ymddangos fel pe buaswn yn cymeryd dyddordeb neillduol yn ei chwedleuon a'i phetheuach — er y dywedai rhywbeth yn ddystaw o'm mewn—''"fiddlesticks!"'' Hoffai glywed cymaint ag a wyddwn am bawb a phobpeth. Bechan ydoedd ystorfa fy ngwybodaeth; ond pan fyddai prinder ni phetruswn ofyn help fy nychymyg, yr hon oedd yn fywiog iawn. Ennillais ffafr Miss Hughes a thalai hyny yn dda i mi. Os tybiai Abel fy mod wedi troseddu, deuai Miss Hughes ymlaen i brofi mai yn fy anwybodaeth y gwnaethum hyny. Os byddai rhywbeth yn fy nghymeriad heb fod mor glir ag y dymunasai Abel iddo fod, llwyddai Miss Hughes yn y fynyd i fy ngwneyd can laned â'r aur. Ac yr oedd Jones hefyd yn fanteisiol iawn i ddangos fy rhinweddau.<noinclude><references/></noinclude> 0qljencalc8mavhez3k08m7eb93a8dz 104 83801 163429 163164 2026-04-18T19:31:35Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163429 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Mae yn hawddach genyf anghofio Duw yn y bore nag yn y nos. Yr wyf yn credu nad ydwyf ar ben fy hun yn hyn, oblegid y mae yn gofus genyf i mi fod fwy nag unwaith yn cysgu gyda chymdeithion digrefydd, y rhai nad aent un amser i'r gwely heb fyned yn gyntaf ar eu gliniau, ond ni feddylient am wneyd hyny wrth ddyfod o hono. Mae y teimlad o ''ddibyniad a chyfrifoldeb'' yn gryfach yn y nos nag yn y bore. Mor ynfyd! yr ydym yn teimlo yn y bore yn fwy galluog i ofalu am danom ein hunain nag a fyddwn wrth fyned i gysgu. Wedi rhoi heibio darllen y Bibl, troais at lyfrau digrifol; ond methwn yn fy myw a gweled gronyn o ddigrifwch ynddynt. Yr oeddynt i mi fel y byddai ysmaldod clown i ddyn ar ei wely angeu. Credaf mai yr adeg hono yr argyhoeddwyd fi nad all ond dyn yn meddu calon gywir a graddau helaeth o dduwioldeb fwynhau gwir ddigrifwch, ac mai efe yn unig, a all gael llenwi ei enau â chwerthin heb fod gwenwyn yn ei fôn. Yn ddigon ynfyd cadwn fy helynt i gyd i mi fy hun, a pharhawn i edrych i mewn i mi fy hun yn lle edrych allan. Nid wyf yn meddwl bod neb, oddieithr un yn dyfalu fy mod yn y fath drafferth; ac ni fuaswn yn dychymygu fod yr un hwnw yn dyfalu, yn enwedig gan nad oeddwn ar y pryd yn dal ond ychydig gymundeb âg ef, oni buasai i mi un dydd dderbyn y nodyn canlynol oddiwrtho:- Dear Rhys,—I rather think you are in want of a ''sachlian''. I can lend you one. The ''lludw'', of course, you can have anywhere you like. Glad to tell you that this chap is up to the knocker.—Yours truly, {{c|WIL BRYAN.}} Deallais ei fod wedi cael allan y rheswm am fy ngwaith yn aros i mewn y nos, ac yn ysgoi ei gwmni, ac yr oedd arnaf arswyd ei gyfarfod rhag ofn ei watwareg. Ar yr un pryd cenfigenwn wrtho, oblegid nid oedd rhieni Wil ond crefyddwyr claiar a didaro; ac yr oedd y gofal a gymerwyd gyda mi, a'r addysg grefyddol a dderbyniaswn, yn peri i mi edrych ar fy nghyfrifoldeb yn annrhaethol fwy pwysig na'r eiddo ef. Ychwanegwyd at fy anhapusrwydd gan nodyn Wil. Bob dydd ymron cawn wers gan fy meistr, Abel Hughes, am nad oeddwn yn siriol gyda'r cwsmeriaid. Dywedai fy mod yn gwaethygu yn lle gwella. Gwnaeth hyn i mi gasâu y siop. Bellach ni ddirmygwn Jones; yn wir, cenfigenwn ato, am yr ystyriwn ei fod y nesaf peth at<noinclude><references/></noinclude> 01q0f6mwsg1zvrpd2w1liawqcrwux2z 104 83802 163430 163165 2026-04-18T19:48:45Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163430 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>fod heb yr un enaid. O dipyn i beth syrthiais i sefyllfa ddiwaith, bendrymaidd, a phruddglwyfus. Ceisiai y diafol sibrwd wrthyf mai ynfydrwydd oedd crefydd, mai casgliad o chwedlau oedd y Bibl, ac mai diffyg treuliad oedd yr achos o fy holl drueni. Ond yn y fynyd cofiwn am fywyd fy mam, am ei huniondeb, ei ffydd, ei llawenydd yn yr Ysbryd Glân, ei thawelwch a'i hunanfeddiant yn y profedigaethau mwyaf, ac am ei gorfoledd dedwydd, a'i dyheuad difesur yn nglyn cysgod angeu; ac ni allai y diafol na holl anffyddwyr y byd fy symud oddiwrth hyny. Cododd ynof hiraeth mawr am dani. Gwyddwn, fy mod yn profi amynedd fy meistr yn fawr, ac nad oedd dim a hoffai efe ynof ond fy ngwaith yn aros i mewn y nos ar ol cau y siop. Pan awn i neges, yr oeddwn yn ei hanghofio, ac yn gorfod troi yn ol i ofyn beth ydoedd. Tu ol i'r ''counter'' yr oeddwn yn ffwndrus a chwithig, ac yn gwneyd camgymeriadau mynych yn mhris y nwyddau. Parai fy ymddygiad i Abel fod yn flin a chroes wrthyf; ond gwyddwn y dylanwadai Miss Hughes oreu y gallai yn fy ffafr. Un diwrnod galwodd Abel fi o'r neilldu, a dywedodd wrthyf ei fod wedi ei siomi yn fawr ynof. Yr oedd wedi meddwl, meddai, y buaswn yn troi allan yn fachgen da, bywiog, a medrus; ond yr oedd yn ddrwg ganddo ganfod fy mod yn gwaethygu, ac ebe fe, " Yn wir, 'dwyt ti ddim gwerth dy halen." Teimlwn ei fod yn dyweyd y gwir, ac ar y pryd nid agorais fy ngenau i'w wrthddywedyd; ond effeithiodd ei eiriau yn fawr arnaf, a phendersynais na fwytawn mwyach damaid o'i fara, gan nad oeddwn yn eu haeddu. Yr oedd hyny o anrhydedd oedd ynof wedi cael ei gynhyrfu. Fy mwriad oedd myned ymaith a thaflu fy hun ar drugaredd ffawd. Y mynydau hyny ni ofalwn beth a ddeuai o honof. Amser swper a ddaeth, ond gwrthodais eistedd wrth y bwrdd. Yr oedd gormod o haiarn yn nghyfansoddiad Abel i ofyn ddwywaith i mi; a deallodd Miss Hughes fod geiriau wedi bod rhwng Abel a minnau, ac ni fwynhaodd hithau nemawr ar ei swper, canys carai fi yn fawr. Meddyliwn fod rhywbeth yn sychlyd ac anystwyth yn Abel y noswaith hono wrth gadw dyledswydd a gwyddwn nad oedd Miss Hughes yn gwrando dim arno. I mi, noswaith i'w chofio ydoedd. Teimlwn mai gwir a ddywedasai Abel nad oeddwn yn werth fy halen, ac eto meddyliwn fy mod yn cael cam; a phenderfynais glirio fy ngharitor cyn myned ymaith, neu yn<noinclude><references/></noinclude> al0qrvmsxjdswun4pu9yeezztfuqb24 104 83803 163434 163166 2026-04-18T20:10:34Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163434 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>taflu yn llydain agored i awyr bur ddyfod i mewn, yn iechyd i'r enaid. Mae gwneyd un arall yn gyfranog megys o'n hymwybyddiaeth yn dodi un pen i'r baich ar ei ysgwydd. Paham yr ydym mor awyddus am glywed fod y llofrudd condemniedig wedi gwneyd cyfaddefiad o'i drosedd? Un rheswm ydyw am y gwyddom y bydd yn gryfach i wynebu ei dynged ofnadwy; a dichon fod rhywbeth na fynem ei gydnabod, sef dymuniad dystaw am gymeryd rhan o faich ei gydwybod. Mae yr hwn sydd yn gwneyd cyfaddefiad trylwyr o'i bechod—pe byddai y pechod hwnw càn ddued âg uffern—yn dyfod i deimlo graddau o gryfder y dyn sydd yn dyweyd y gwir. Mae yn taro y diafol yn ei dalcen, ac yn codi ei hunan yn ngraddfa bodolaeth yn annhraethol uwchlaw y rhagrithiwr. Gall y tad ddefnyddio y wïalen gyda rhyw gymaint o ''relish'' ar gefn y bachgen sydd yn llechgi, tra y mae y bachgen drwg, dirieidus, ond a gyfaddefo ei ddrygioni gyda chalon agored, yn taflu cymalwst i bont ei ysgwydd, ac yn peri iddo ohirio y cerydd hyd hyd byth. Paham y mae Duw eisieu ein clywed yn cyfaddef ein pechodau? Ai am nad ydyw Efe yn hysbys o honynt? Nagê, ond eisieu ein clywed yn dyweyd y gwir y mae, hyd yn nôd pe byddai y gwir hwnw cán hylled a theyrnfradwriaeth yn ei erbyn ef ei hun! Y mae ''sneaks'' anianol, ac y mae ''sneaks'' ysbrydol; ond y mae y naill a'r llall yn ffiaidd yn ngholwg Duw. Dywed y gwir pe byddai raid i ti gael dy groeshoelio, ydyw ei orchymyn ef. Y mae y gwir, hyd yn nôd yn ei hagrwch, ei galedwch, a'i anferthwch, yn fwy cymeradwy ganddo ef na'r celwydd rhagrithiol, hyd yn nôd pan y mae yn cael ei guddio gan ocheneidiau a dagrau. Wrth y rhagrithiwr a'r santwynebog y dywed efe, "Wel, os y tywyllwch a hoffi, os yn dy ogofëydd dy hun y ceri fyw, mi ofalaf fi y cei di le cydnaws â dy duedd, lle na ddaw pelydr o oleuni byth ond a ddaw o ''inverted lamp'' dy gydwybod." Wedi i mi droi fy hun megys y tu chwith allan i fy meistr, er nad oedd fy nghyflwr yn fwy gobeithiol na fy nyfodol ronyn cliriach, teimlwn ar y pryd yn gryfach; teimlwn fel pe buaswn wedi ysgornio yr enw rhagrithiwr, ac wedi codi digon o wrolder i ddyweyd y gwir hyll am danaf fy hun, ac os oedd raid i mi fyned i golledigaeth, nad awn yno o dan faner y nef. Wyth o'r gloch y noson gynt ni wyddai Abel Hughes a'i chwaer ond y nesaf peth i ddim am fy nrygioni a'r<noinclude><references/></noinclude> h84drrq9l23tyx4bnably212znk9v2a 104 83804 163463 163167 2026-04-18T23:20:30Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163463 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>marwolaeth felldigedig y groes. Yn y tywyllwch a fu o'r chweched hyd y nawfed awr yn unig y gwelaf fi hyny o oleuni a gobaith ag y mae yn bosibl i ddyn gael ar ei gyflwr. Yr hen stori, mi weli, sy gen innau i'w hadrodd iti; ac oni bae am hon, fuasai gan y wlad ddim digon o asylums i ddal ei gwallgofiaid, A 'does yr un stori arall gwerth ei hadrodd i un yn dy gyflwr di—nac enw arall dan y nef yn yr Hwn y tâli ti obeithio. A fuost ti erioed yn synu at ddystawrwydd Duw? Os na fuost ti, yr wyt ti yn siŵr o ddyfod i deimlo rhywbeth felly ryw ddiwrnod. Pan oeddwn i yn ddyn ieuanc, mi fyddai meddwl am hyn yn fy llethu yn fawr. Arferwn a cherdded llawer y nos ar ben fy hun, yn enwedig os byddai y noswaith yn oleu. Byddai edrych ar y ser a'r lloer yn fy ngwneyd yn bruddglwyfus. Meddyliwn mor bell, mor hen, ac mor ddystaw oeddynt. Yr oeddynt yn yr wybren yr un fâth pan oedd fy nhad, fy nhaid, a fy hendaid yn edrych arnynt. Rhyfeddwn wrth feddwl fod cenedlaethau lawer yn llwch y ddaear a fuont yn edrych arnynt yn union fel y gwnawn innau, yn yr un fan yr oeddynt yn amser y Derwyddon, yn amser Paul, yn amser Dafydd, Moses, Abraham, Noah ac Adda. Ac eto mor ddystaw oeddynt o hyd! Meddyliwn y fath brofiad anferth oedd ganddynt! Ac eto ni ddywedent ddim wrthyf fi i dawelu fy meddwl anesmwyth. Yn ofer y gofynwn pa beth oedd tu draw iddynt; ni wnaent ond wincian arnaf yn ddystaw, a chreu ynof anesmwythder ac ammheuon anghyfforddus, a meddyliau nad allwn eu mynegu hyd yn nôd i mi fy hun. Laweroedd o weithiau y bum yn edrych i fyny am yspaid maith, gan ddysgwyl gweled neu glywed rhywbeth anghyffredin, ond yn ofer. Yr oedd pobpeth yn dal yr un fath. A phe baet ti a minnau yn myned allan heno wedi iddi hwyrhau, ni a gaem weled pobpeth yr un fath ag ydoedd pan oedd Isaac yn myfyrio yn y maes. Wel, yr oedd meddwl am bethau fel hyn yn fy ngwneyd yn brudd. Yr oedd yno rywbeth yn nyfnder fy enaid yn "ceisio arwydd." Cofiwn yr hanes am y golofn niwl y dydd ar golofn dân y nos, a meddyliwn fod rhyw reswm mewn peth felly—rhywbeth y gallai dyn ei weled a bod yn sicr o hono. Cofiwn hefyd am Josua yn nyffryn Gibeon yn gorchymyn yn enw Duw i'r haul sefyll, ac yntau yn ufuddhau, a meddyliwn fod rhywbeth ''noble'' yn hyn; rhywbeth ag oedd yn rhoi llonyddwch i<noinclude><references/></noinclude> nfztw96smk84t9bs9saopqgot2vtgy9 104 83805 163459 163168 2026-04-18T23:17:47Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163459 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Ef. Ymdrecha gadw dy galon cán laned â chalon Duw ei hun; ac mi gei allan yn fuan—yn wir mi gredaf dy fod wedi cael allan yn barod—na fedri wneyd dim fel y dylit ei wneyd heb ei help a'i gyfarwyddyd Ef. Bydd i bob ymdrech o'r eiddot i geisio byw yn dduwiol ddeffro a chynhyrfu rhyw duedd lygredig a gwrthwynebol sydd yn dy natur, nes peri i ti, mi obeithiaf, fyned at yr unig Un a all roddi help i ti eu gorchfygu. Ceisia gredu fod Duw yn cydymdeimlo yn ddwfn â thi yn dy lygredigaeth, dy dywyllwch, a dy anallu; a phe amgen ni fuasai Efe yn anfon ei Fab i farw drosot. Ond crêd hefyd nad oes ganddo Ef un cydymdeimlad â thi pan y byddi yn rhoi i mewn i dy wendidau. Pan y byddi yn ymladd yn egnïol yn erbyn pechod yn unig y mae ei nerth a'i gydymdeimlad Ef yn rhedeg atat. Yn nechre dy yrfa grefyddol—a mi gredaf mai yrwan yr wyt yn dechre o ddifrif—mi ddymunwn argraffu yn ddwfn ar dy feddwl nad rhywbeth chwit chwat ydyw crefydd. Mi wyddost fod yna amryw yn ein seiat ni, fel William y glo, yn syrthio yn fynych i bechodau, ac yna yn cael teimladau mawr dan y bregeth, ac yn crio yn y seiat, ac yn rhoi y bai ar Satan am ei bechodau, fel y clywais fod yr hogyn direidus yna, Wil Bryan, yn ei ddynwared. Maent yn credu mai y teimladau dan y bregeth, a'r crïo yn y seiat, ydyw gwir grefydd. Wni ddim beth i feddwl o honynt. Gobeithio fod gan Dduw ryw ''byelaw'' i'w hachub. Na, fy machgen, nid ar ol syrthio y mae dagrau halltaf crefydd; ond yn yr ymdrech, yn y rhyfel, y mae y llefain cryf a dagrau i fod. Wel, hwyrach 'y mod i wedi siarad gormod â thi. Yr wyt, fel y gwyddost, wedi pechu yn fy erbyn; ond yr wyf yn maddeu i ti o waelod fy nghalon, gan gredu fod yn ddrwg genyt am dy drosedd. Os wyf fi sydd wedi ei amgylchu â gwendid yn gallu gwneyd hyny, pa faint mwy y bydd i'r Hwn sydd yn anfeidrol yn ei dosturi ddileu dy anwireddau, os wyt yn wir edifeiriol? Yrwan, dos at dy waith fel dyn, a chofia, mi fyddaf yn disgwyl i ti o hyn allan gadw dyledswydd bob yn ail â mi yn y teulu." Dadglôdd Abel y drws, a cherddodd allan, a theimlwn innau fel pe buaswn mewn breuddwyd, ond nid mor dywyll ag ambell i freuddwyd a gawswn. Dychrynais wrth eiriau olaf Abel, ond mwyach nid edrychwn arno fel meistr, ond fel tad. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> niw1ota3whnlxxr05tm1u8f4681ure1 104 83806 163458 163169 2026-04-18T23:16:57Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163458 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|PENNOD XXIX<br>Cynghor y Glanhawr Clociau}}}} CEFAIS oleuni a bendith yn yr ymddyddan a fu rhwng Abel Hughes a minnau yn y parlwr. Gwelais fod yn bosibl i un gael ei ddwyn i fyny o'i febyd gyda chrefydd, cymeryd dyddordeb yn mhethau y capel, cael rhyw gymaint o fwynhad yn ordinhadau yr efengyl, ie, fod o beth gwasanaeth iddi, ac eto heb erioed gael ei ddeffro i gwestiynau mawr bywyd. Deallais hefyd oddiwrth eiriau Abel—ac hyd yn hyn ni chefais le i feddwl ei fod yn cyfeiliorni fod pwynt neillduol yn mywyd pob credadyn, pa un a gafodd efe ddygiad i fyny crefyddol ai peidio, pryd y tywynodd goleuni ysbrydol i'w feddwl a barodd iddo edrych arno ei hun a phobpeth arall mewn gwêdd hollol newydd. Deallais hefyd, a dysgais drwy brofiad, mai po fwyaf yr edrycho dyn iddo ei hun, po ddyfnaf y treiddia i ddirgelion ei galon, mwyaf oll fydd ei brudd-der a'i anobaith, ac anghymwysaf oll i fod o un lles iddo ef ei hun ac i eraill; ac mai yr unig feddyginiaeth i un a wir ddeffröwyd i'w sefyllfa, a sylweddolodd nad oes yn eigion ei enaid ond tywyllwch a dychrynfeydd, ydyw sefydlu ei fyfyrdodau ar Berson gogoneddus, bywyd dilychwin, a marwolaeth iawnol ein Harglwydd a'n Hachubwr Iesu Grist. Yr wyf yn cofio sylw o eiddo Abel ymhen y rhawg ar ol yr ymddyddan yn y parlwr. "Pe bait yn cael dy flino gan ''biliousness'', ai wrth aros yn dy ystafell wely ac edrych yn y ''glass'' ar dy dafod, a synu mor hyll ydyw y cen sydd arno, ai felly y dysgwylit ti gael iechyd? Na choelia i fawr. Mi wn y byddit yn ddigon call i godi allan i gerdded yn dy hen rodfeydd; ac os na fyddai hyny yn ateb y dyben, y byddai i ti gasglu dy gymdeithion ynghyd a dringo i ben y Foel Famau i gael golwg ar ddyffryn clodfawr clwyd; a mi wranta y byddai i awyr iach yr hen Foel symud pob gronyn o bile o dy ystymog, ac na chodit dy drwyn ar dy ginio wedi dychwelyd. Wel yr un fath yn union efo chrefydd. Yr ydw i wedi deyd wrthat ti lawer gwaith na ddaw byth ddim lles i ti wrth edrych yn ormodol i mewn i ti dy hun. Dos allan i brif ffyrdd a chaeau yr efengyl. Hel dy gyfeillion at eu gilydd i ddringo i ben y bryn y bu'r addfwyn Oen yn dyodde dan yr hoelion dur; a mi gei wel'd y byddi di yn iachach, yn burach, ac yn hoewach dy ysbryd.<noinclude><references/></noinclude> aopdrpd7mmp8aoffvz3wn787fq5blry 104 83807 163457 163170 2026-04-18T23:16:10Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163457 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Wyddost ti beth? mae yna fyd o feddwl yn ngair yr hen Ddoctor Johnson, Gentlemen, let's take a walk down Fleet Street.' үr oedd gan Johnson hen adgofion llawn o swyn adfywiol am Fleet Street; a phan fyddai wedi blino arno ei hun ac ar y cwmni, dyna a ddywedai, Gentlemen, let's take a walk down Fleet Street.' Mae gair yr hen Ddoctor wedi bod gannoedd o weithiau gystal ag adnod i mi. O! y mae gan yr efengyl ei Fleet Street i'r credadyn, llawn o swyn, llawn o adgofion pruddfelus. Ugeiniau o weithiau pan fydd wn wedi blino ar y siop, wedi laru ar ''grey calico'' grôt y llath, ''brown holland'' deg ceiniog, a rhyw geriach felly, ugeiniau o weithiau y gadewais bobpeth i fyn'd at dy fam neu rywun arall, i gymeryd walk down Fleet Street. Wrth fyned i foddion gras mi fyddai gair yr hen Johnson can amled a dim arall yn fy meddwl, 'Gentlemen, let's take a walk down Fleet Street.'" Ceisiais wneyd cynghor fy meistr, a llwyddais i raddau i roddi heibio fod fel iâr ar ei chlwyd a'i phen dan ei haden. Ymroddais i anghofio fy hun, ac i fyfyrio mwy ar Grist a'i eiriau, ac i edrych ar ochr oleu yr efengyl. Synwn na fuaswn wedi deall cyn i Abel alw fy sylw ato, mai hyn oedd dirgelwch dedwyddwch fy mam. "Cofia am dy fam," meddai. "A wyddost di am rywun a gafodd gymaint o brofedigaethau? acer y cwbl a welaist di rywun yn mwynhau cymaint o wir ddedwyddwch? O ba le yr oedd ei dedwyddwch yn dyfod? Ai wrth edrych i mewn iddi ei hun? Na choelia i fawr! Yr oedd hi wedi dysgu edrych ar Un sydd yn werth edrych arno. Yr oeddwn bob amser yn meddwl mai po fwyaf fyddai ei phrofedigaeth mai mwyaf oll fyddai ei dedwyddwch. Ni wnai ei thlodi ond peri iddi feddwl am y cyfoeth sydd yn Nghrist, na'r bryntni a dderbyniodd oddiar law dy dad annynol ond gwneyd iddi wledda ar addfwynder a chariad y Gwaredwr, Paid a digio wrtha i, ond y gwir ydyw, pan glywn fod dy fam mewn helynt mi fyddwn yn chwerthin ac yn dyweyd, Wel, dyna wledd eto i Mary Lewis! Wyddost ti beth? mi ddylet fod yn fachgen glew, oblegid yr oedd gynat ti fam noble. Welais i neb erioed yn gallu byw mor lwyr ar adnoddau ei chrefydd ag y gwnai hi. Mewn ffordd o siarad, 'doedd ganddi ddim business i farw pan ddaru hi. 'Doedd hi ddim yn hen, a doedd dim ''diseases'' arni. Abel,' meddai hi wrtha i pan aeth hi i fyw at<noinclude><references/></noinclude> 6j6x5047zzp89ptojgvxv03377pvt1l 104 83808 163456 163171 2026-04-18T23:15:07Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163456 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Thomas Bartley, 'does dim rheswm, ai oes, i un sydd yn meddu pobpeth fyn'd i bwyso ar y plwy'? Dderbynia i byth geiniog o'r plwy', dyna'r gwir am dana i.' Mwy ni wnaeth hi, fel y gwyddost di. Yr ydw i wedi meddwl llawer am dani. Pan welodd hi y byddai raid iddi yn fuan ddibynu ar elusen plwy', fe effeithiodd hyny arni yn union fel y darfu i'r cibau ar y mab afradlon. Mi ddychymygwn ei chlywed hi 'n deyd, ''Hold on, relieving officer!'' mae'r ymborth yna yn ''insult'' i fy nheului; mi godaf ac a âf at fy Nhad.' Mi fyddaf yn meddwl mai rhyw fynu marw a ddaru dy fam er mwyn profi gwirionedd yr addewid na fyddai i'r cyfiawn gael ei ado. Yr oedd Thomas Bartley yn teimlo yr un fath â fi, er nad oedd Thomas, mi wn, yn deall ''philosophy'' y peth. Mi clywais o'n deyd fod o wedi crefu fel cripal' arni i beidio marw, ond mai marw a fynai. Dydw i ddim yn canmol dy fam am hyny. Ond y mae yna rywbeth, wel di, mewn crefydd o'r ''sort oreu'' ag sydd yn gwneyd un yn ofnadwy o ''independent'' ar y byd yma a'i bethau! Tria gael crefydd fel crefydd dy fam." Yr wyf eisoes wedi dyweyd mai ychydig a siaradai Abel â mi yn ystod y blynyddoedd cyntaf y bum gydag ef; dim mwy nag oedd yn angenrheidiol, rhwng meistr a gwas. Ond wedi i mi wneyd ''clean breast'' iddo, ymddygodd yn hollol wahanol tuag ataf. Yr oedd ei dynerwch a'i garedigrwydd yn ddiderfyn. Pob cyfleusdra a gaffai, siaradai yn rhydd a chyfeillgar. Ar ol cau y siop, dygai ryw bwnce neu gilydd yn feunyddiol i fy sylw; ac wedi fy holi arno, traethai ei feddwl ei hun yn helaeth a chlir. Soniai am y llyfrau a ddarllenasai, a nodai eu diffygion a'u rhagoriaethau. Siaradai am yr hen bregethwyr; desgrifiai eu hymddangosiad, eu gwisg, a'u dull o lefaru. Adroddai ranau o'u pregethau, nes y byddwn weithiau yn gofidio na fuaswn wedi cael dyfod i'r byd yn gynt. Yr oedd Abel fel pe buasai wedi penderfynu tori i lawr bob terfyn, a chwalu pob dyeithrwch, oedd rhynddo ef a mi. Er pan oeddwn yn hogyn, coleddwn barch mawr ato, ac edrychwn arno fel cynllun o flaenor eglwysig; a pharodd ei ymostyngiad i wneyd y fath sylw o honof, yr holl drafferth a gymerodd i fy nysgu ac i fy nghyfarwyddo mewn gwybodaeth a chrefydd, ynghyd a'i garedigrwydd rhydd a dirodres, i mi ei garu, a theimlwn yn hollol hapus yn ei dy. Llawenhäi Miss<noinclude><references/></noinclude> tbskp7nlomy7zx3aggdzt4419npv4p7 104 83809 163455 163172 2026-04-18T23:14:30Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163455 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Hughes am i mi fod yn achlysur i wneŷd ei brawd mor siaradus a chymdeithasgar, yn lle bod, fel y dywedai hi, "a'i drwyn yn ei lyfr, neu ei ben yn y simdde, drwy gydol yr amser." Mewn gair, yr oedd yr hen lanc yn ei henaint wedi cael mab, a rhoddodd hyny iddo dafod a chalon tad Dechreuodd hapusrwydd wenu arnaf drachefn; a chymerwn ddyddordeb newydd, a dyfnach, a mwy gwirioneddol nag erioed, yn mhethau crefydd ac ordinhadau yr efengyl. Ond yr oedd ynof anesmwythder meddwl. am nad oeddwn wedi ymddwyn yn anrhydeddus tuag at fy hen gydymaith mewn dirieidi a drygioni, sef Wil Bryan. Nid oeddwn wedi dyweyd wrtho yn eglur paham yr oeddwn yn ysgoi ei gwmni; a meddyliwn nad oedd peth felly yn foneddigaidd, nac yn deilwng o'r hyn yr oedd ei hen gyfeillgarwch yn ei hawlio. Penderfynais y defnyddiwn y cyfleusdra cyntaf a gawn i'w hysbysu fod fy meddwl wedi myned o dan gyfnewidiad hollol, a fy mod am ymdrechu drwy gymhorth Duw bod yn fachgen da. Sibrydai rhywbeth yn ngwaelod fy nghalon, Allaf fi, tybed, ennill Wil drosodd i wneyd yr un penderfyniad? Yr wyf yn dyweyd yn onest na fuasai dim ar y ddaear yn fwy dymunol genyf y pryd hwnw na gallu perswadio Wil i adael ei ffyrdd; oblegid nis galiwn gelu y ffaith oddiwrthyf fy hun mai bachgen annuwiol ydoedd, er ei fod yn rhyw fath o aelod eglwysig. Glynai fy nghalon wrtho fel y gwnai calon Jonathan wrth Ddafydd, ac yr oedd meddwl am dori fy nghysylltiad âg ef yn boen fawr imi. Yr oedd ganddo galon ëang a haelfrydig, ac nid allwn anghofio ei ffyddlondeb a'i garedigrwydd ataf yr amser a aethai heibio. Fel yr adroddais yn nechreu yr hanes. hwn: pan oeddym yn hogiau, yr oedd gwahaniaeth mawr yn ein sefyllfa. Yr oeddwn i yn hogyn tlawd anghenus, a Wil yn nghanol llawnder; ond erioed ni ddangosodd hyd yn nôd mewn edrychiad ei fod yn ymwybodol o'r gwahaniaeth. Ugeiniau o weithiau y cadwodd efe y blaidd oddiwrth fy nrws; a gwnelai hyny gyda'r fath neisrwydd anymwybodol a adawai fy nheimladau yn ddiglwyf, oblegid gwyddai yn dda fod genyf galon falch. Pan yn yr ysgol yr oeddwn i yn egwan ac eiddil, a Wil yn gryf a chroenlyfn; ac yr oedd ei gryfder bob amser wrth fy ngalwad rhag cam. A oedd yn foneddigaidd ynof anghofio hyn? A oedd yn iawn ynof dori y cysylltiad ag ef? Ac eto yr oeddwn yn sicr, ar ol yr hyn yr aethwn drwyddo yn<noinclude><references/></noinclude> 8wfy4slstugjttst47tha2vbhv91z0f 104 83810 163454 163173 2026-04-18T23:13:53Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163454 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ddiweddar, nad allwn ddal cymundeb ag ef heb niweidio fy enaid. Nid allwn oddef meddwl i Wil synio yn isel am danaf, a phenderfynais ddadguddio fy hun iddo ar unwaith. Ar yr un pryd ofnwn yr amgylchiad, oblegid gwyddwn fod Wil yn llawer galluocach ei feddwl na mi; mewn gwirionedd yr oedd llon'd ei groen o dalent naturiol; a pharai hyn i mi resynu nad oedd Wil ar y ffordd iawn. Meddyliwn yn anesmwyth beth os cymerai efe i fy ngwawdio. Wel, os hyny a fyddai, penderfynais ddyoddef yn dawel gael fy rhostio ganddo. Yr oeddwn yn awyddus i'n cyfarfyddiad ymddangos yn hollol ddamweiniol. Ac felly y bu mewn gwirionedd, oblegid cyfarfyddais âg ef pryd nad oeddwn yn dysgwyl. Gwisgai ei wyneb ei sirioldeb arferol, a gwelais nad oedd fy ymddygiad tuag ato wedi anmharu dim ar ei natur dda, Estynodd ei law i mi a dywedodd, "Holo! yr hen fil blynyddoedd! Sut sy er's cantoedd? 'Roeddwn i just a meddwl dy fod ti wedi myn'd i'r nefoedd, ond y mod i yn credu na faset ti ddim yn myn'd heb ddeyd ''good bye'' wrth dy hen ''chum. Honour bright,'' rwan; ydi o'n ffaith fod ti wedi cael diwygiad—ymweliad—ne be mae nhw'n 'i alw fo? Wyst ti be? rydw ine yn ddigon parod i fyn'd i'r nefoedd ne at y sowldiwrs—waeth gen i prun; achos rydw i wedi glân flino gartre. Mae acw andros o row wedi bod yr wsnos yma, a hyny am ddim byd just; a dydw i ddim am ddyodde llawer chwaneg o ''humbug.''" "Beth oedd yr helynt, Wil?" ebe fi gan gydgerdded âg ef, ac ebe Wil "Mi wyddost am yr hen gloc wyth niwrnod sy yn y gegin acw! 'Roedd tipyn o natur colli yno fo yn ddiweddar ''a fault, by the way, not entirely unknown amongst other orders of superior creatures.'' (Nid wyf yn gyfrifol am gywirdeb nac anghywirdeb Saesoneg fy nghyfaill). Yr oeddwn i yn credu o hyd y medrwn i ei giwrio fo bydaswn i yn cael amser, er na fues i rioed o'r blaen yn trio glanhâu cloc—achos mi wyddost nad ydw i ddim yn un dwl at rywbeth felly. Wel i ti, mi aeth yr hen bobol i ffair Wrexham with strict injunctions that Wil in the meantime should diligently apply himself to weighing and wrapping sugar, which occupation the said Wil considered unworthy of his admitted abilities; and the said Wil, following his more congenial inclination, betook himself to clock-cleaning, thinking<noinclude><references/></noinclude> f6i2wn3czczq5tab2it5rn6a8qw5ulk 104 83811 163245 2026-04-18T15:05:56Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "" 163245 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 491m8739jwlpxcta2lagmxbnsqcrle8 163453 163245 2026-04-18T23:12:58Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163453 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>that thereby he did not waste valuable time by putting the timekeeper to rights." Ond yr oedd hi yn fwy o job nag oeddwn i wedi feddwl, wel di; achos wrth i dynu o yn dipia yr oeddwn i yn gorfod gneyd notes o ble yr oedd pob darn yn dwad ac i bwy roedd o yn perthyn. Aroli mi 'i lanhâu o i gyd, a rhoi tipyn o fenyn ar bob olwyn, screw, a bar, —doedd ene ddim oil yn tŷ—'roedd hi wedi myn'd ymhell i'r pnawn, er i mi fod heb fy nghinio rhag colli amser, ac yr oedd hi yn hen bryd dechre ei roi o wrth i gilydd cyn i'r gaffer ddwad adre o'r ffair. ''So far-good''. Ond pan ês i ati i roi yr hen wyth niwrnod yn 'i gilydd ac i gonsyltio fy notes—welaist di 'rioed shwn beth—roeddwn i run fath a Mr. Brown y person yn ffilio dall fy ''notes'' fy hun! Ond mi ddysges hyn y dyle dyn sy'n myn'd i lanhau clocie, run fath ag i bregethu, fedryd gneyd y job heb ''notes.'' Welest di 'rioed shwn helynt ges i. Ond rhaid i ti gofio y mod i yn ''labouring under great disadvantages'', achos cyllell ac efel bedoli oedd y nhŵls i. 'Roeddwn i yn chwys dyferol rhag ofn y base yr hen Daith y Pererin yn dwad adre o'r ffair cyn i mi roi yr hen gloc wrth 'i gilydd. ''However'' i ti, mi weithies fel'' black,'' a mi cês o wrth i gilydd rywsut, Ond yr oedd gen i un olwyn yn spâr, na wyddwn i yn y byd mawr lle roedd o i fod, na be i neyd a fo, a mi rhois o yn y mhoced—dyma fo, wel di (dangosodd Wil yr olwyn). Wel i ti, mi sodes yr hen wyth yn 'i le, a mi weindies o, a'r peth cynta naeth my nabs oedd taro i lawr hyd i'r gwaelod. Mi darodd filoedd ar filoedd, a mi roedd swn y gloch yn y mhen i wedi ngneyd i reit syn; ac 'roedd o'n gneyd ffasiwn row fel yr oeddwn i yn ofni i'r cymdogion feddwl fod merch y Plas yn myn'd i'w phriodi! Ar ol iddo daro gymin a fedro fo, y peth nesa naeth my nabs oedd stopio yn stond. Wrth i mi ddal ati i bwtian y pendil yr oedd yr hen wyth yn myn'd yn go lew, ond gynted y stopiwn i bwtian mi stopie fynte fyn'd. A deyd y gwir i ti, mi chwerthes nes oeddwn i yn rholio fedrwn i ddim peidio bydase rhwfun yn fy lladd i. ''So here endeth a true account of the clock-cleaning. But wait a bit.'' Toc i ti, fe ddaeth yr hen bererinion adre o'r ffair, a'r peth cynta naeth y mam oedd edrach be oedd y gloch. 'Roeddwn i wedi trio gesio faint o'r gloch oedd hi, a rhoi'r bysedd yn o agos i'w lle, bygswni. Ond fe spotiodd yr hen wraig fod yr hen gloc wedi sefyll,<noinclude><references/></noinclude> ek1hzxfp2t3fhdpahut3uc0btgnwfjb 104 83812 163246 2026-04-18T15:06:04Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "" 163246 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 491m8739jwlpxcta2lagmxbnsqcrle8 163452 163246 2026-04-18T23:11:31Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163452 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>a medde hi. Be sy ar yr hen gloc yma, William?' 'Ydi o wedi stopio?' medde fine. Ydi, debyg, er's dwyawr,' medde hithe, a mi roth bwt i'r pendil. Yr oeddwn jest a marw eisio chwerthin. 'Be-sy-ar-yr-hengloc-yma?' medde'r hen wraig wed'yn a mi roth shegfa iddo fo, fel y gweles di rai yn trio deffro dyn meddw wedi cysgu ar ochr y ffordd. Er mwyn i mi gael esgus i chwerthin, ebe fi, Yr ydw i'n mawr gredu, mam, fod cwlwm ar 'i berfedd o, run fath a ''hunter'' gŵr y Plas, a bydd raid i ni ei saethu o neu 'i agor o.' Ond dyma'r forwyn i fewn, ac yn splitio'n syth mod i wedi bod drwy'r dydd yn glanhau yr hen wyth. Wel weles di 'rioed shwn row. Mi ath y mam yn yfflon, a'r gaffer yn gynddeiriog. Yr ydw i'n mawr gredu у base yr hen law yn leicio rhoi cweir i mi, ond mi wydde na fedra fo ddim. ''And Wil went to his boots.'' Drannoeth mi ddaryn yru am Mr. Spruce, y ''watchmaker,'' i roi'r hen wyth niwrnod i fyn'd; ond mi wyddwn na fedre fo ddim, achos 'roedd un olwyn yn mhoced Wil, a mi gafodd Wil ei ''revenge. 'Give it up,'' ebe'r hen fên spring. Ond pan gaiff y ''chap'' yma gefn yr hen bobol am chwe' awr, mae o'n bound o neyd gwyrthiau ar yr hen wyth niwrnod. Wel, dyna fi wedi deyd fy helynt i ti. Ond ''honour bright,'' ydi'n ffaith fod ti wedi d'aileni?" "Wil," ebe fi, "wyt ti ddim yn meddwl fod yn bryd i ni droi dalen? Fedra i ddim deyd wrthat ti yn groew y mod i wedi fy aileni; ond mi ddywedaf hyn, fod fy meddwl wedi myn'd dan gyfnewidiad rhyfedd yn ddiweddar. Yr ydwi rwan yn edrych ar bobpeth mewn gwedd wahanol, ac yr ydw i yn sicr na fedraf byth eto gael difyrwch yn yr hen bethau. Mae uffern, byd arall, a phethau crefydd, wedi bod yn fy meddwl yn barhâus er's misoedd, ac er i mi ymdrechu eu gyru i ffwrdd, fedrwn i ddim. 'Roeddwn i eisio cael deyd i ti y mod i wedi penderfynu bod yn fachgen da, os ca i help i fod felly. A does dim ar y ddaear a ddymunwn i yn fwy nag i tithau neyd yr un penderfyniad. Yr wyt bob amser wedi bod yn ffrynd mawr imi; ac os bydd ein ffordd o fyw mor wahanol fel y bydd raid i ni ymadael â'n gilydd, mi fydd hyny yn boen fawr i mi. Mi wyddost cystal a minnau, a gwell, na naiff hi mo'r tro i fyn'd ymlaen fel y buom ni-mae hi'n siwr o ddiweddu yn ddrwg. Fyddi di ddim yn meddwl am hyny weithiau, Wil?" {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> lypfe8l389ia1yhqposg8kr2artm4nx 104 83813 163247 2026-04-18T15:06:11Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "" 163247 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 491m8739jwlpxcta2lagmxbnsqcrle8 163451 163247 2026-04-18T23:10:45Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163451 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>"''Go on'' efo dy bregeth—'ni a sylwn yn yr ail lle,' dywed," ebe Wil. "Nid pregeth moni, Wil, ond ymgom gyfeillgar," ebe fi. "Wel os nad pregeth ydi hi, mi glywes ei salach hi lawer gwaith." ebe Wil. "Ond i fod yn sad. 'Roeddwn i wedi spotio er's tipyn fod ti wedi myn'd i'r lein ene, a mi ddeudes hyny wrthat ti, on'd do? A deyd y gwir i ti, doeddwn i ddim yn synu, achos mae natur y grefydd yma yn y'ch teulu chi—barin dy dad—''no offence,'' cofio. Bydaswn ine wedi fy magu run fath â ti, hwyrach y base tipyn o grefydd yna ine; ond weles di 'rioed lai o hyny sydd acw heblaw tipyn ar y Sul. Er nad ydw i ddim ''quite a pattern of morality'' fy hun, yr ydw i'n meddwl y gwni be ydi crefydd. Bydaswn i ddim yn nabod dy fam, a'r hen Abel, a'r hen ''waterworks,'' a rhw hanner dwsin erill, mi faswn yn meddwl yn siwr mai lot o ragrithiwrs oedd yr holl ''pack of trics.''" "Dydi o ddim yn iawn ynot ti, Wil, i siarad yn ysgafn am dy rieni," ebe fi. "Dydw i ddim yn siarad yn ysgafn am danyn nhw," ebe Wil. "Am eu crefydd nhw rydw i'n son, a mae dyn a'i grefydd yn ddau beth hollol wahanol. Fel ''man of business, clever at a bargain,'' fel dyn am neyd arian a gofalu am ddigon o ''grub'' i chap, mae'r gaffer yn A 1. Ond mi gymra i fy llw na feder o ddim deyd dwy adnod yn gorèct mwy na fine. Fydd o byth yn edrach ar y Bibl ond am rw ddau fynyd ar y Sul cyn mynd i'r ysgol. A mae o gystal â newydd rwan—y Bibl gafodd o yn bresant pan briododd o. Nid run fath a Bibl dy fam oedd yn yfflon ulw. Ond yr ydw i'n mawr gredu bydae'r ''daybook'' a'r ''ledger'' yn myn'd ar dân heno y medre'r hen law eu copio nhw'n gorèct o'i go bore fory. ''Its a fact, sir!'' Wyt ti'n meddwl na wn i ddim be ydi crefydd? Mae o yn rhoi pedwar swllt yn y mis dros y mam, a phedwar swllt drosto fo 'i hun, a swllt drosta ine ar lyfr y seiat yn ''regular.'' Ond wyt ti'n meddwl y creda i fod credit yn cael ei roi i ni yn y ''ledger up above? It's all in my eye,'' was. Mi wn sut y dyle pethe fod yn riol, os nad ydw i yn eu gneyd nhw. Os yd'r gaffer yn medryd rhoi ''shut up'' i'w gydwybod ffordd ene, yr ydw i yn ddigon ''wide awake'' i wbod na fedrwn ni ddim ''cheatio'r'' Brenin mawr. Mi wn cystal âg undyn fod eisio ''byw'' crefydd<noinclude><references/></noinclude> awufiew3eam21o5ajjjtl0n3xcr7263 104 83814 163248 2026-04-18T15:06:25Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "" 163248 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 491m8739jwlpxcta2lagmxbnsqcrle8 163450 163248 2026-04-18T23:09:37Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163450 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>365 ''days,'' ac nid 52 bob blwyddyn. Mi fase nhad a mam yn gneyd riol ''honorary members'' efo chrefydd bydase ne beth felly: ond does dim, mi wn, ac felly mi fydd yn ''no go'' efo nhw yn y diwedd." "Mae dy gyfrifoldeb yn fwy o lawer, Wil, gan dy fod yn gwybod beth ddylit wneyd, a thithau heb ei wneyd," ebe fi. "Wyt ti yn meddwl fod ti'n deyd rhwbeth newydd i mi?" ebe Wil. "Mi wyddwn hyny pan oeddwn i yn kid. Ond deyd ydw i ffasiwn fagu sy wedi bod arna i, a be ydw i wedi weled adre. Digon i'r dysgybl fod run fath a'i dad. Mae ene adnod fel ene, on'd oes? "Fel ei athraw," ebe fi. ''"Quite so,"'' ebe Wil, "mae o'n beth od na fedra i namser ddeyd adnod yn gorèct: a mi fedra gannoedd o comic songs. Ond gyda golwg ar grefydd, yr un peth ydi tad ac athraw; a hwyrach mai tad ydi o yn y gwreiddiol, fel y byddan nhw yn deyd. ''But to the point at issue.'' Mi wn be ddyle proffeswr fod ar y Sul ac ar ddydd Llun ond yr ydw i wedi gweled gymin o ''humbug, fudge,'' a rhagrith, fel y mae o wedi gneyd y nghalon i reit caled, ac wedi llenwi y mhocede i efo ''wild oats,'' a rhaid i mi hau nhw, ddyliwn i ti. Wyst ti be? mae gen i gwilydd mod i yn seiat. Mi ŵyr pawb nad ydw i ddim ffit i fod yno, a mi ŵyr y Brenin mawr mai nhad sy'n ngorfodi i fod yno, a ma o ''just'' mor ffit i fod yno a fine. Does ynon ni fel teulu fwy o grefydd fel crefydd nag sy mewn careg filldir, na chymin, achos mae hono yn ateb dyben i chreadigaeth. Mi wyddost nad ydw i ddim yn ''bad sort'' wrth natur, a mi fydda yn synu mod i cystal. Mi fydda yn meddwl weithie bydaswn i yn fab i rwfun fel Abel Hughes y baswn —wel, be wyddost di be faswni? Ond ''"to be or not to be, that is the question,"'' medde Shakespeare, a mi ddeuda ine, ''What is, is, and there's an end of it.'' "Yr wyt ti yn cyfeilorni, Wil," ebe fi. "Mi wyddost y gelli ac y dylit fod yn rhywbeth gwahanol i'r hyn ydwyt. Mae genyt dalentau dysglaer, ac y mae yn resyn i ti eu defnyddio yn ngwasanaeth y diafol." "Waeth i ti roi ''stop'' arni yn y fan ene—fedri di ddeyd dim byd newydd i mi," ebe Wil. "Fydde fo ddim ond rhagrith yna i ddeyd mai pen meipen sy gen i. Ond efo chrefydd wel di, dydi pen heb ras yn dda i ddim; a dydi gras, mi wyddost, ddim yn beth y medri<noinclude><references/></noinclude> c8va6h7o83h5pipgoykik4mbe7bnpr2 104 83815 163249 2026-04-18T15:06:35Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "" 163249 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 491m8739jwlpxcta2lagmxbnsqcrle8 163449 163249 2026-04-18T23:08:43Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163449 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>di ei brynu o mewn shop run fath â phwys o siwgwr. Rhaid iddo o ddwad o'r ''head office,'' ne ddim at all. "Pa ham nad äi di i'r ''head office'' i'w ymofyn, ynte?" ebe fi. "Mi wyddwn be ddeudet ti," ebe Wil, "ond y mae hyny yn ''easier said than done.'' Mae rhwbeth yn deyd wrtha i, na i ddim deyd mai Satan, achos y mae William y glo yn rhoi digon o fai arno fo—mae rhwbeth yn deyd wrtha i y mod i heb gael fy ''innings.'' Mae'r hen Abel ne rwfun wedi dy fowlio di allan, a gore yn y byd gen i. Ond hyd yn hyn yr ydw i mewn; ac hwyrach y bydd rhwfun yn rhoi well ''caught'' ne ''spread eagles'' i minne rw ddiwrnod. Gobeithio y bydd achos leiciwn i ddim cario fy ''bat'' allan, wyddost. Mi leiciwn ine gael crefydd ond iddi fod yn un iawn. ''Beware of imitations, is a motto for every man.'' Hwyrach bod ti yn meddwl fod Wil yn gletach nag ydi o. ''Hold on!'' dydw i ddim ''quite'' fel haiarn Spaen eto. Weles di 'rioed mono i'n crio, ai do? Ond lawer noswaith pan fyddwn i yn ffilio cysgu, a rawbeth tu mewn i mi yn deyd y mod i yn fachgen drwg, mi ges ''many a good cry.'' Ond erbyn y bore mi fyddwn wedi cledu chrefn, a rhywbeth yn deyd wrtha i y mod wedi gosod ''private apartments'' i ryw gythrel bychan yn y nghalon, a hwnw wedi myn'd yn fistar arna i, a ches i 'rioed dipyn o help gan y nhad a mam i droi o allan. Yr ydw i'n mawr gredu mai ato fo 'roedd dy fam yn aliwdio; ond hen ddyn' oedd hi yn 'i alw fo. Mae'r Bibl yn sôn, ond ydi o? am rw ''sort'' ddrwg o honyn nhw, nad an nhw ddim allan heb un pryd a gweddi? Wel, fedra i yn y myw weddïo does dim posib cael ysbryd i hyny acw—a fedra ine ddım shamio. A son am un pryd! yr ydw i yn rhoi dwsin o brydiau iddo fo mewn diwrnod. Mi gymra fy llw fod o cyn dewed â mwd. Ond deyd y gwir i ti, mi leiciwn i osod o ar un pryd yn dydd a'i lwgu o. Yr ydw i wedi sylwi tipyn ar ''human nature,'' a mi wyddwn fod ti yn teimlo yn swil y nghyfarfod i. 'Roeddet ti'n meddwl y baswn i yn gneyd ''sport'' ar dy ben di. ''Far from it'', maen dda gan y nghalon i fod ti wedi cael tro. 'Rwyt ti am fod yn bregethwr, on dwyt ti? Waeth i ti heb ysgwyd dy ben, pregethwr fyddi di. Mi wyddwn pan oeddet ti'n ''kid'' mai dyna fyddet ti. Dyna oedd dy fam eisieu i ti fod, ac os daru hi ofyn i'r Brenin Mawr, mae o'n ''bound'' o'i ''obligio'' hi. Hwyrach y bydd yn anodd gynat ti nghredu i, ond mi gymra fy llw y mod<noinclude><references/></noinclude> 8mcdmtej3r2pyeiq0vp1ai84g6ig9pw 104 83816 163250 2026-04-18T15:06:44Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "" 163250 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 491m8739jwlpxcta2lagmxbnsqcrle8 163448 163250 2026-04-18T23:08:01Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163448 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>i wedi teimlo yn anghyfforddus lawer gwaith wrth feddwl y mod i wedi gneyd drwg iti. Ond gan fod ti wedi cael tro mi nei well pregethwr na bydaset ti wedi cadw ar y ''straight line.'' Mi wyddost na fedre neb chware ''whist'' heb wybod faint o'r cardiau sy allan, Weles di neb o'r bechgyn ''milk and water'' yma—bechgyn na ddaru nhw 'rioed neyd drwg—yn ''extra'' o bregethwrs. Dydyn nhw ddim yn gwbod yr ''ins an outs,'' wyddost. Mae nhw yn pregethu yn dda, ond dim byd ''extra.'' Marcia di be ydw i'n ddeyd: os clywi di ddyn yn pregethu yn ods o dda, os chwili di i'w hanes o, 'rwyt tin bound o ffeindio fod o rw dro wedi bod oddiar y ''metals.'' Ddaru Peder ddim myn'd oddiar y ''metals?'' Do, a mi dorodd yr engine yn yfflon ulw; ond mi naeth ''stunner'' o bregethwr ar ol hyny. Fo oedd eu bos nhw i gyd, ynte? Wel, os wyt ti am fod yn bregethwr—waeth i ti heb ysgwyd dy ben, 'rwyt ti'n bound o fod—mi rof air o gynghor i ti. Hwyrach mai dyma'r ''chance'' ola ga i, achos os na fydd acw ''change of policy'' yn fuan mi fydd y chap yma yn deyd ''Adieu! my native land adieu!'' 'Rwyt ti'n glyfrach na fi yn y Sgrythyr, ond hwyrach y mod i yn sylwi ar rw bethe na fyddi di ddim yn sylwi arnyn nhw, ac y medra i roi cynghor i ti na chei di mono fo yn y Cyfarfod Misol. Wel, cofia fod yn ''true to nature.'' Ar oli ti ddechre pregethu, paid a newid dy wyneb a dy lais, a dy gôt, cyn pen y pythefnos. Os gnei di, mi fydda yn bound o dy hymbygio di. Gwaith Duw, mi wn, ydi newid dy galon di; ond os bydd dy gêg di a dy lais di yn newid, dy waith di fydd hyny. A does dim eisio i ti neyd o—mae nhw yn riol fel mae nhw. Paid a thrio bod yn rhwfun arall, ne fyddi di neb. Wyst di be? mae ene ambell bregethwr fel ''ventriloquist.'' Pan fydd o yn y tŷ mae o run fath a fo i hun, ond pan aiff o i'r pulpud mi dynget mai rhwfun arall ydi o, a mae y rhwfun arall yn salach na fo'i hun, achos ydi o ddim yn ''true to nature''. Paid a chanu wrth ymresymu, run fath a bydaet ti ddim yn dy sense; achos ydi'r ffaith fod ti yn y pulpud ddim yn rhoi ''license'' i ti fod yn wirionach nag yn rhwle arall, Bydaet ti yn canu wrth ymresymu efo rhwfun ar y stryt, ne yn y tŷ, ne o flaen y ''magistrates,'' mi dy gymen di i'r seilam yn syth. Mi fydd clywed pregethwr yn i thiwnio hi run fath a bydae o mewn concert, a'r mynyd nesa yn 'i thori hi i fyny yn glec, a siarad fel rhwfun arall, yn gneyd i mi feddwl mai ''dodge'' ydi hi, ac<noinclude><references/></noinclude> 4jp7fhnhtrkpgmr6l6uhm7j3usyvkyg 104 83817 163251 2026-04-18T15:06:54Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "" 163251 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 491m8739jwlpxcta2lagmxbnsqcrle8 163447 163251 2026-04-18T23:06:55Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163447 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn gneyd y nghalon i fel careg. Pan fyddi yn gweddio, paid ag agor dy lygaid. Chreda i byth fod neb yn dduwiol fydd yn edrach be ydi'r gloch ar ganol gweddio. Mi weles rai yn gneyd felly, ac yr oeddan nhw yn spwylio'r pwdin i mi. Pan fyddi di yn bregethwra rwyt ti yn ''bound'' o fod—waeth i ti heb ysgwyd dy ben—paid a chymryd arnat fod ti yn fwy duwiol nag wyt ti, ne mi fydd gan blant dy ofn di. Wyst ti be? roedd ene bregethwr yn ''lodgio'' yn 'n tŷ ni y Cyfarfod Misol dwaetha, a roedd gen i ofn o drwy 'nghalon. Roedd o reit iach, ac yn bwyta yn riol, ond roedd o yn ocheneidio fel bydase'r ddannodd arno fo o hyd. Roedd o run fath a bydase gyno fo blât arch ar i frest o hyd; a roeddwn i fel bydaswn i mewn cladigeth tra bu o acw. Mi gymra fy llw y baswn i yn fwy hy ar y Postol Paul ne ar Iesu Grist bydase nhw yn dyfod acw. Doedd o ddim yn ''true to nature'', wyddost. Os byddi di isio rhoi rhw ''airs'' fel ene i ti dy hun, cadw nhw nes y byddi yn y tŷ wyt ti'n talu'r rhent am dano fo. Cofia fod yn ''honourable''. Pan fyddi yn lodgio yn rhywle, cofia roi chwech i'r forwyn bydae genyt ti run chwech arall—ne chrediff hi run gair o dy bregeth di. Os byddi di yn smocio—a mae y pregethwrs mawr i gyd yn smocio—cofia smocio dy facco dy hun, rhag iddyn nhw rwmblan ar ol i ti fyn'd i ffwrdd. Mi wyddost fy mod i yn ffond o bethe digri; ond os byddi yn pregethu yn ddifrifol, paid a deyd straes digri ar ol myn'd i'r tŷ, ne mi grediff rhwfun mai shamio rwyt ti. Mi fydda i yn leicio pregethwr ''true to nature'' yn y pulpud ac yn y tŷ; ond mi fydd clywed pregethwr oedd ''just'' a gneyd i mi grio yn y capel, ar ol hyny yn gneyd i mi chwerthin yn y tŷ, yn spwylio'r bregeth i mi. Wrth bregethu paid a beatio gormod o gwmpas y bush; tyrd at y point-taro'r hoelen yn 'i phen a darfod eso hi. Paid a son gormod am y ddeddf a phethe felly, achos be wnia fy sort am y ddeddf; tyrd at y point—Iesu Grist. Os na fedri di neyd i bob one yn y capel wrando arnat ti, rho hi fyny am bad job, a cher i werthu calico. Os byddi di yn myn'd i'r ''college'', a mi fyddi, mi wn, paid a bod run fath a nhw i gyd. Mae nhw yn deyd fod y ''students'' run fath a'u gilydd fel lot o ''postage stamps''. Treia fod yn ''exception to the rule''. Paid a gadael i'r blaenoriaid dy gyhoeddi di yn ŵr ieuanc o'r Bala.' Pregetha nes y byddan nhw yn cyhoeddi 'Rhys Lewis,' heb son o le rwyt ti'n dwad. Pan fyddi yn y ''college'', beth<noinclude><references/></noinclude> f7pgxfcnevdi1goqk8xgnj8yaufqbl5 104 83818 163252 2026-04-18T15:07:03Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "" 163252 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 491m8739jwlpxcta2lagmxbnsqcrle8 163446 163252 2026-04-18T23:03:56Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163446 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>bynag arall fyddi di yn ddysgu, studia ''nature, literature'', a Saesneg —achos mi daliff rheiny am 'i bwyd iti rw ddiwrnod. Os byddi di yn dwad yn dy flaen, a rwyt ti'n ''bound'' o ddwad, paid a llyncu ''poker'' ac anghofio dy hen ''chums''. Paid a gwisgo spectols i drio rhoi ar ddeall dy fod ti wedi studio mor galed nes colli d' olwg, ac i gael esgus i beïdio nabod dy hen ''chums'', achos mi ŵyr pawb mai fudge ydi'r cwbl. Os cei di d' ordeinio, paid a dechre gwisgo cadach gwyn Sul nesa ar ol hyny. Bydaet ti byth yn i wisgo fo, fydde fo ddim ods, achos chreda i byth fod Paul a'i chums yn 'i wisgo fo—fase gynyn nhw ddim amser i aros iddo gael'i startchio. Paid byth a thori dy gyhoeddiad er mwyn cael chwaneg o bres, ne mi nei fwy o ''infidels'' nag o gristionogion. Er mwyn pobpeth, paid a bod yn bregethwr cybyddlyd a bedyddio dy hun yn ddyn cynnil. ''Honour bright''! gobeithio na chlywn i byth hyny am danat ti: ond mi fydde'n well gen i glywed dy fod ti wedi myn'd ar dy ''spree'' na chlywed dy fod ti yn gybydd. Weles i rioed gybydd yn altro, ond mi weles ugeinie yn sobri. Mae o'n ''stranger than fiction'' i mi—bydaet ti'n myn'd ar dy ''spree'' ddim ond unwaith, mi dy stopien di i bregethu; ond bydaet ti'n myn'd y cybydd mwya yn y wlad, mi lowien i ti bregethu yr un fath! ''Old fellow''! wyt ti ddim yn meddwl y mod i yn rhoi cynghorion go lew i ti, a chonsidro pwy ydwi? Mi wnaiff y Cyfarfod Misol roi cynghorion i ti am weddio a phethe felly; ond does gyno fo mo'r ''courage'' i roi cynghorion fel yr ydw i yn 'u rhoi i ti. ''Give us thy paw, and wire in, old boy!''" Ac felly yr aeth Wil ymaith heb i mi prin gael rhoi fy mhig i fewn. <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|PENNOD XXX.<br>Yr Herwheliwr.}}}} MEDDYLIWN fy mod yn adnabod fy nghyfaill Wil Bryan yn drwyadl. Yr oeddwn wedi cael pob cyfleusdra i hyny. Yr oedd mor rydd a chalon-agored, fel y tybiwn nad oedd un anhawsdra i'w adnabod. Ond yn yr ymddyddan a groniclais yn y bennod ddiweddaf gwelais fod haenau yn ei gymeriad nad oeddwn hyd hyny yn hysbys o honynt. Edrychwn arno bob amser fel cynllun o iechyd a nwyf naturiol—fel un yr oedd ei dalentau yn mynu dysgleirio, er na <section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> 1y1xa1dr7q4jy00jyqjen9twu5i4ru9 104 83819 163253 2026-04-18T15:07:13Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "" 163253 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 491m8739jwlpxcta2lagmxbnsqcrle8 163445 163253 2026-04-18T23:00:38Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163445 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>chawsent erioed eu hamaethu. Nid oedd yn ddarllenwr mawr; ond pa beth bynag a ddarllenai, cymerai i mewn ei ystyr a'i ysbryd megys ag un dracht. Yr oedd yn rhy ddiegni i gymeryd trafferth, ond gallai wneyd pobpeth ymron yn ddidrafferth. Pobpeth a welai ac a glywai—oddieithr pregethau yr oedd ei feddwl megys â llaw fer yn ei groniclo ar ei gof. Yr oedd yn sylwedydd craff a manwl ar bawb a phobpeth o'i amgylch; neu, yn ol ei ieithwedd ef, byddai yn "spotio" rhywbeth yn feunyddiol, ac anaml y byddai ymhell oddiwrth y marc. Wrth ddychwelyd o wahanol fanau, synwn gynifer o bethau a fyddai Wil wedi eu "spotio" nad oeddwn i wedi sylwi arnynt o gwbl; ac nid rhyfedd genyf ei fod yn fy ngalw yn y cyfryw amgylchiadau yn Bartimeus. Cenfigenwn yn fynych at ei allu i weled pethau fel yr oeddynt, ac nid fel yr oeddynt yn ymddangos. Ymsyniwn bob amser fod ganddo dalent naturiol i ganfod twyll a hoced, neu, fel y galwai efe hyny, "''humbug''" a "''fudge''." Yr oedd ei graffder a'i allu i osod pethau yn eu lliw eu hunain, a hyny mewn ychydig o eiriau miniog, wedi gwneyd argraff arnaf er ys blynyddau, a pheri i mi ei edmygu. Teimlwn er hyny ei fod, fel y cyfaddafai ef ei hun, "wedi gwneyd drwg imi;" oblegid lawer pryd, pan dybiwn fy mod wedi derbyn lles oddiwrth bregeth neu annerchiad hwn neu arall, byddai Wil yn andwyo yr argraff dda drwy bwyntio at ryw "''humbug''" a fyddai ef wedi ei ganfod. Er y gallwn ymddiried mwy yn ei anrhydedd, a chyfrif mwy ar ei garedigrwydd, na neb arall y pryd hwnw, yr oeddwn yn argyhoeddedig ei fod yn hollol ddyeithr i deimladau dwys, ac yn gwbl ddidaro am ei gyflwr. Wedi i mi benderfynu dadguddio iddo fy mwriad i fod yn fachgen da, dysgwyliwn, fel yr awgrymais o'r blaen, iddo droi i fy ngwawdio yn llym. Ond siomwyd fi. Synais ei weled yn llawenhâu ddarfod i mi gael "tro," chwedl yntau, a bod rhywbeth yn ngwaelod ei galon yntau yn hiraethu am yr un peth. Nid oedd, meddai, yn bwriadu cario ei bat allan " yn y game yr oedd yn ei chwareu. Yn unigrwydd a dystawrwydd y nos cyfodai llef o waelod ei fynwes, "Wil, paham yr wyt yn fachgen drwg?" Ond, ys dywedai yntau, ni chafodd ddim help gan ei rieni "i droi yr ysbryd drwg allan." Druan oedd Wil! Bum yn meddwl lawer gwaith pe cawsai fagwraeth grefyddol—pe gwelsai efe rywbeth amgen yn ei gartref na bydolrwydd ac<noinclude><references/></noinclude> rqmh2l116vgim6grdz0yd3r55xb2axd 104 83820 163254 2026-04-18T15:07:28Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "" 163254 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 491m8739jwlpxcta2lagmxbnsqcrle8 163478 163254 2026-04-19T01:56:29Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163478 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Dwyt ddim wedi talu'r gate," ebe fe. Yr oeddwn yn fab fy mam, a rhoddais iddo y cwbl a feddwn ar y pryd, sef dau swllt. "Thank you," ebe fe, "mi gaf dy wel'd di eto pan fyddi yn fwy flush," a chymerodd latch-key o'i logell, ac agorodd y drws. Pan gefais fy nhraed tu allan i'r drws, troais ac edrychais arno yn benderfynol, ac ebe fi wrtho, "Fewyrth, deallwch eich bod bellach o dan fy mawd. Yr wyf wedi dyfod o hyd i'ch lloches—y twll yr ydych yn ymguddio ynddo—ac os byth y dangoswch eich wyneb i mi eto, neu os clywaf eich bod yn cael eich gweled yn y gymydogaeth, neu am eich gwaith, cofiwch y dadguddiaf y cwbl i'r ''police.''" "Beth!" ebe fe, "wyt ti am splitio? wyt ti am yslefrian ar dy ddillad dy hun?" "Can sicred a'ch bod yn ddyn byw," ebe fi. "Drycha yma," ebe fe, "weli di byth mono i eto. Felly gwna dy waethaf, y cyw balch," a cheisiodd boeri yn fy wyneb wrth gau y drws ar fy nannedd. Aethum adref yn llawen. Yr oedd y baich mawr oedd bob amser yn pwyso ar fy meddwl wedi syrthio i'r llawr. Ac eto nid allwn beidio gofyn i mi fy hun, a oedd fy ewythr wedi dyweyd y gwir. Gwyddwn ei fod yn fwy hyddysg ar ddyweyd celwydd. <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|PENNOD XXXI.<br>Dafydd Dafis.}}}} Gwr hapus ydyw hwnw all edrych yn ol ar ei fywyd a dyweyd—a'i gydwybod yn dwyn tystiolaeth mai gwir a ddywed—ei fod wedi ymddwyn ymhob amgylchiad fel y dylasai yn ol y goleuni oedd ynddo. Pa le y mae y gŵr hwnw yn byw yrwan? Os rhoddwn chware têg i'n cydwybod, mae yn ddiau genyf y dywed y nifer lliosocaf o honom na ddarfu i ni bob amser ymddwyn yn gymhwys yn ol ein syniad am safon rhwymedigaeth foesol. Yr wyf yn meddwl y cydnebydd ychydig hyd yn nôd o philosophyddion, y rhai a chwiliasant yn ddwfn i'r pwnc, ac a ysgrifenasant lawer arno, na ddarfu iddynt weithredu yn ddieithriad yn unol â'r syniad clir a dyrchafedig a feddent am safon dyledswydd. Mae yn dygwydd weithiau fod un yn <section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> te97cmcilo26458qka6iz2byzbksmac 104 83821 163255 2026-04-18T15:07:51Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163255 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163444 163255 2026-04-18T22:57:50Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163444 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>addoli y llo aur, y gallasai fod heddyw yn addurn, nid yn unig i'w gymydogaeth, ond i'w genedl. Yn y mwyaf anystyriol o honom y mae rhyw fath o ddeuoliaeth. Er i lygredigaeth fod yn oruchaf, mae rhywbeth yn ngwaelod y galon sydd yn tyny ei het i'r da—i'r gwir. Adwaenwn ddyn meddw a hollol anystyriol o bethau crefyddol, yr hwn pan dderbyniodd lythyr oddiwrth ei fachgen oedd oddicartref, yn rhoddi hanes am ei dderbyniad i gyflawn aelodaeth eglwysig, a orchfygwyd gymaint gan ei deimladau, fel y bu raid iddo gilio i ystafell arall o olwg ei deulu i wylo allan ei lawenydd. Y fath warogaeth i grefydd! Pa un bynag ai ar yr orsedd ai peidio, rhinwedd a'i piau gyda chydsyniad cyffredinol. Yn nghanol ei holl ysgafnder a'i ddirieidi, yr oedd gan Wil Bryan ei oriau difrifol, pryd y mynai ei gydwybod gael ei gwrando, a phryd yr ocheneidiai ei enaid am help i droi yr ysbryd drwg allan. Ni fuaswn yn dychymygu fod meddyliau felly yn cael lle yn ei galon oni buasai iddo ef ei hun gyfaddef hyny wrthyf. Wrth i'r naill gyfaill adrodd hanes dirgelaidd ei galon i'r llall, mae yn dygwydd yn fynych y bydd hyny yn dwyn allan hanes arall oedd yr un mor ddirgelaidd. Nis gwn pa beth a wnaeth i Wil Bryan feddwl fy mod am fyned yn bregethwr, oblegid yr wyf yn sicr nad ynganais hyny wrtho erioed. Pan oeddwn yn hogyn, mae yn wir yr ymhyfrydwn yn y drychfeddwl o fod ryw ddydd yn bregethwr: ond ni ddywedais hyny wrth neb byw; ac am rai blynyddau yn ddilynol i hyny yr oedd fy muchedd wedi bod yn bobpeth ond yn ffafriol i'r drychfeddwl, a'r awydd bachgenaidd wedi ei lwyr ddileu o fy meddwl erbyn i mi gyrhaedd oed a synwyr. Pan brotestiai Wil mai pregethwr fyddwn, nid oedd dim pellach o fy meddwl. Ar y pryd yr oeddwn mewn gormod trafferth ynghylch fy nghyflwr a fy nghredo i feddwl am ddim arall. Ac eto rhaid i mi gyfaddef i eiriau Wil,—"Waeth i ti heb ysgwyd dy ben, pregethwr fyddi di," lynu ynof. Dywedai y geiriau gyda'r fath bwyslais a sicrwydd, nes peri i mi ofyn i mi fy hun a oedd Wil, fel Saul, ymhlith y prophwydi? Ymlidiwn y meddwl ymaith; ond nid cynt y gwnawn hyny nag y deuai ataf drachefn. Cofiwn am y teimlad rhyfedd a dyeithr a ddaethai drosof y noswaith y bu farw Seth, ar ol i mi geisio gweddïo yn ochr ei wely—fel yr oedd rhywbeth wedi dyweyd wrthyf pan yn dychwelyd adref y noswaith hono y<noinclude></noinclude> qjjy871xjyyhwi2q9qkqwu5cwpdf487 104 83822 163256 2026-04-18T15:08:03Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163256 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163443 163256 2026-04-18T22:57:13Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163443 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>byddwn ryw ddydd yn bregethwr. Ond nid allwn beidio cofio hefyd mor ddirieidus, pechadurus, a rhyfygus yr oeddwn wedi bod am gynnifer o flynyddau ar ol marw fy mam; a dychymygwn glywed ysbrydion aflan yn chwerthin yn wawdlyd wrth fy mhenelin ac yn gofyn, Pwy wyt ti i feddwl am bregethu? y ti sydd wedi tori bob gorchymyn filwaith drosodd! Yr oedd yno ddegau o hogiau yn fy nghartref yn gwybod am fy hen feïau. Meddyliwn fel y buasent yn chwerthin yn eu llewys pe meiddiwn sôn am bregethu; fel y byddent yn adgofio fy hen driciau pan fyddwn yn pregethu! ac fel y byddwn innau yn eu cofio wrth weled y cyfoedion ymhlith y gwrandawyr! Beth, y fi bregethu? Anmhosibl! Ond sut yr oedd Wil yn dyweyd mor bendant mai pregethwr fyddwn? Gwyddai ef fwy am danaf na neb arall yn fy nghartref; ïe, gwyddai ef fwy o fy meïau; ac eto meddai ef, "'Rwyt ti'n bound o fod yn bregethwr!" Anmhosibl, meddwn wrthyf fy hun, oblegid nid wyf yn sicr o fy nghadwedigaeth nac o fy nghredo. Dylai yr hwn sydd yn meddwl am bregethu fod yn gyntaf oll yn sicr o'i gadwedigaeth ei hun. Nid wyf fi felly. Ymlidiwn y meddwl am fod yn bregethwr ymaith drachefn; canys anmhosibl, dybygwn, oedd i hyny byth gymeryd lle. Aeth wythnosau heibio; ac rywfodd yn ddiweddar nid oeddwn yn hoffi dillad o liw goleu-nid am fy mod yn meddwl bod yn bregethwr, ond am fod dillad duon yn ymddangos yn fwy gweddus. Yr oedd genyf ddillad goleu dim gwaeth na newydd yn y bocs, ond ni byddwn yn eu gwisgo, am nad oeddwn yn eu hoffi. Penderfynwn, y gôb newydd nesaf a gawn, ei chymeryd dipyn yn llaesach, ond nid mor llaes â chôb pregethwyr, rhag i neb feddwl fy mod yn ceisio eu dynwared, oblegid nid oedd dim pellach o fy meddwl. Cymerwn ddyddordeb neillduol mewn llyfrau oeddynt yn ymdrin a phynciau duwinyddol; a synwn dipyn nad oedd fy nghyfoedion yn cael cymaint blâs arnynt ag a gawn i. Cofiwn yr amser pryd yr oeddwn yn dueddol iawn i feirniadu pregethwyr, ac i bigo brychau ynddynt; ond yn ddiweddar synwn eu bod mor ddifrychau, ac yn gallu cyflawni eu gwaith mor rhagorol. O'r blaen byddai yn gas genyf weled tro Abel i gymeryd "mis" lletŷa pregethwyr; ond erbyn hyn, byddwn yn hiraethu am dano, ac yn treulio cymaint o amser ag a allwn yn nghwmni y llefarwyr. Nis gallaf y fynyd hon beidio chwerthin wrth<noinclude></noinclude> 9hn9enre03s9nofdmy60l4a7syhwgby 104 83823 163257 2026-04-18T15:08:07Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163257 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163467 163257 2026-04-19T01:39:24Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163467 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>wrth feddwl am fy niniweidrwydd. Edrychwn ar ddyddiadur Abel Hughes fel llyfr cysegredig-rhy gysegredig i mi ofyn am gael ei weled, er fy mod yn llosgi am gael gwybod pwy oedd i bregethu gyda ni y misoedd dyfodol. A phan ddygwyddai i Abel fod yn anghofus a'i adael ar y ''mantelpiece'', byddai y demtasiwn i edrych drosto yn frysiog yn rhy gref i mi allu ei gwrthsefyll; ond wedi gwneyd hyny, teimlwn euogrwydd cyffelyb, gallwn feddwl, i'r hyn a deimlasai Iuddew heb fod o'r linach offeiriadol ped edrychasai i gynnwys arch y cyfammod! Drwg genyf gydnabod nad ydwyf wedi llwyddo i gadw yn fy meddwl yr un teimladau parchedig at y dyddiadur; oblegid yn ddilynol cefais allan fod ynddo rai pethau nad ellid bob amser ddibynu arnynt, ac, o edrych arno yn niwedd y flwyddyn, fod llawn cymaint o "ffeirio" wedi bod ynddo ag o ffeiriau, a bod y lleuad wedi newid yn anamlach na'r "addewidion." Ond i ddychwelyd. Carwn weled pob pregethwr yn dyfod i dy Abel Hughes; ond gwell oedd genyf weled rhai ieuainc, yn enwedig ''students.'' Sut felly? Wel, am y gallwn fod yn fwy hyf arnynt, a gofyn ambell gwestiwn iddynt, megys, Faint oedd ei hoedran pan ddechreuasant bregethu? A oeddynt yn ei gael yn waith anhawdd? Pa un ai dechre o honynt eu hunain a wnaethant, ai rhywrai eraill oedd wedi eu cymhell? ac yn y blaen. Pa amcan oedd genyf mewn golwg wrth ofyn y cwestiynau hyn? A oeddwn i fy hun yn meddwl dechreu pregethu? Nid oedd dim pellach o fy meddwl, fel y tybiwn. A phe buaswn yn dirgel goleddu y meddwl am hyny, yr oedd cofio y gwarth oedd ynglŷn â fy nheulu—gwarth na wyddwn pa fynyd y byddai yn cael ei adfywio a'i ddwyn i'r amlwg yn y wedd fwyaf poenus—yn ddigon i fallu am byth bob meddwl neu ddymuniad a allasai fod ynof am fod yn bregethwr. Ac y mae cofio fy nheimladau ar y pryd hwnw yn peri i mi gofio hefyd yr amgylchiad yr wyf yn awr yn myned i'w adrodd. Yn y gymydogaeth y magwyd fi ynddi yr oedd gŵr hynod a adnabyddid wrth yr enw yr "Hen Niclas," neu fynychaf "Yr Hen Nic." Ac nid anmhriodol oedd yr enw arno; oblegid yn ol fy nrychfeddwl bachgenaidd am ei namesake, tybiwn fod yn Niclas gryn debygolrwydd teuluaidd. Yr oedd yn dàl, gwargam, ysgyrniog a chryf. Er ei fod, y pryd yr wyf yn son am dano, yn hen ŵr, nid<noinclude></noinclude> p2u3jy7vxkf289uko3d4wpjvoinhs8j 104 83824 163258 2026-04-18T15:08:11Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163258 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163468 163258 2026-04-19T01:40:08Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163468 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>oedd henaint wedi meddalu na lliniaru dim ar erwindeb ei ymddangosiad. Yr oedd ei wallt crych yn rhy ystyfnig i wynu, a'i wyneb milain yn rhy benderfynol i grychu. Credaf y buasai Niclas yn cynddeiriogi pe collasai un o'i ddannedd. Pan gerddai o gwmpas edrychai bob amser tua'r llawr, a gorphwysai ei ddwylaw ar ei feingefn, o dan labedi ei gôb; ac ni chymerai sylw o neb oddieithr gyda chornel ei lygad cyfrwysddrwg. Yr oedd ar blant ei arswyd; a phan fyddai plentyn yn crio, neu yn gwrthod dyfod i'r tŷ, clywid y fam yn dywedyd, "Aros di, y ngwas i, dyma yr hen Niclas yn dwad!" yr hyn a roddai derfyn buan ar y crio, ac a baraï i'r bychan redeg i'r tŷ am y bywyd. Er na ddarfu i fy mam erioed fygwth Niclas arnaf, ofnwn ef yn fawr; a chof genyf, pan fyddai twr o fechgyn o honom yn chwareu, pan welem Niclas yn dyfod, y byddem yn cilio yn ofnus o'i ffordd can ddystawed â llygod nes iddo fyned heibio. Ni chredai Wil Bryan mai dyn oedd Niclas. Dywedai Wil mai rhywbeth rhwng Sibsiwn a'r Gŵr Drwg ydoedd. Ni ddaliai Niclas unrhyw gymundeb â'i gymydogion; ac, hyd y gwn i, nid oedd neb yn gofidio am hyny. Gan nad oedd yn frodor o'r gymydogaeth, yr oedd ei hanes a'i amgylchiadau yn ddirgelwch hollol i bawb. Ar yr un pryd, adroddid llawer o chwedlau dychrynllyd am dano, y rhai a gredid yn ddiammheu gan y coelus a'r ofergoelus—am nad allai neb eu gwrthddywedyd. Credid yn lled gyffredinol ei fod o deulu uchel, a'i fod yn gyfoethog iawn. Yr wyf yn cofio mai barn fy mam am yr hen Niclas oedd mai un wedi gwerthu ei hun i'r gŵr drwg ydoedd, ac mai ar ei fargen yr oedd yn byw. Mae arnaf ofn fod gan fy mam syniad rhy eang am adnoddau arianol y gŵr drwg. Ond yn ngwyneb y fath gyhuddiad, buasai hi yn ateb yn union mai gwreiddyn pob drwg yw ariangarwch, ac nad oedd yn anhygoel fod gan y diafol hen hosan fawr yn ei feddiant. Pa fodd bynag, sicr yw nad oedd yr hen Niclas yn dlawd, canys trigai yn ei dy ei hun, yr hwn a brynasai am swm lled fawr o arian. Yr oedd y tŷ hwn, a elwid y Garth Ddu, yn sefyll ar lanerch neillduedig o ddeutu hanner milldir o'r dref, ac yn cydio yn ystâd y Plas. O amgylch y tŷ a'r ardd, yr oedd gwal uchel a adeiladwyd wedi i'r lle ddyfod yn eiddo i Niclas. Yr oedd yr hyn oedd weledig o'r adeilad â golwg hynafol arno, a'r eiddew wedi . orchuddio hyd at y tô, ac wedi gwneyd y ffenestri yn hollol anfuddiol.<noinclude></noinclude> absceqqvdmi2vdir0eshjwworol9s14 104 83825 163259 2026-04-18T15:08:14Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163259 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163469 163259 2026-04-19T01:40:43Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163469 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Buasai dyeithrddyn yn meddwl nad oedd trigiannydd i'r tŷ; a buasai yn cael ei gadarnhâu yn y syniad wrth edrych ar yr erw perthynol i'r annedd, yr hon na phorwyd ac na chynauafwyd er ys blynyddau, ac na fu traed yn ei cherdded oddieithr y gwelid Niclas yn achlysurol yn cerdded gydag ochr y gwrych a'i ddryll dan ei gesail, ac yn edrych tua'r llawr fel pe buasai yn chwilio, nid am aderyn, ond am dwrch daear. Oddiar yr amser y daethai y Garth Ddu yn eiddo i Niclas, nid oedd yn wybyddus i neb gael rhoi ei droed o fewn ei fagwyrydd oddieithr ei berchenog, a hen wreigan ddigymriad o'r enw Magdalen Bennet, neu fel yr adnabyddid hi yn gyffredin, Modlen y Garth. Ni chafodd hyd yn nôd y trethgasglwr erioed fyned ymhellach na'r drws oedd yn y mur. Gan na ddaliai Niclas unrhyw gymdeithas â'i gymydogion, yr oedd hyny o drafnidiaeth ag oedd anghenrheidiol rhyngddo â'r byd oddiallan yn cael ei ddwyn ymlaen gan Modlen yn unig. Hi a brynai ei ymborth, a'r ychydig ddillad a fyddai arno eu hanghen, a hi a alwai am ei bapyr newydd wythnosol. Llawer cais a wnaed i gael gan Modlen ryw wybodaeth am amgylchiadau a buchedd Niclas; ond yr unig ateb a geid gan yr hen wreigan oedd, "Holi ydi peth fel ene." Yr eithaf a gaed allan o Modlen hyd yn nôd gan ei chyfeillion goreu, am y modd y treuliai Niclas ei fywyd oedd, mai trin yr ardd a fyddai a saethu adar tô. Gan nad oedd ymholiadau ynghylch Niclas yn hyfryd gan Modlen, ac o herwydd ei bod yn gwsmeres dda, ni thybiai y siopwyr yn ddoeth ei blino. Ac eto ni allent beidio synu at alluogrwydd ystymog Niclas, os oedd yn bwyta yr holl ymborth a brynid iddo; ac wrth feddwl am y swm mawr o bowdwr a shots a gerid iddo, synent fod un aderyn tô yn y wlad wedi dianc â'i einioes ganddo. Tebygol mai stori Modlen a achlysurodd y grediniaeth fod gan Niclas ardd odidog, gwerth ei gweled; a gofidiai llawer un fod llanerch mor brydferth (yn eu dychymyg) yn afradloni ei thegwch ymron yn yr un modd â blodeuyn yr anialwch y soniai y bardd am dano. Yr oedd bywyd meudwyol Niclas, a'r dirgelwch oedd ynglŷn â'i hanes, erbyn hyn mor hen fel nad oedd neb yn sôn nac yn meddwl dim am dano; a chredid yn bur gyffredinol fod rhyw ball ar synwyr dyn od y Garth Ddu. Yr oedd y grediniaeth olaf, ynghyd a'r ffaith y clywid ergydion oddimewn i furiau yr ardd, yn diogelu Niclas rhag pob ymyriad diachos o ran ei gymydogion. {{nop}}<noinclude></noinclude> 1y0rlnyvookkz3pyze6e6h1irgr8npn 104 83826 163260 2026-04-18T15:08:17Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163260 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163470 163260 2026-04-19T01:41:18Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163470 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Ni fu nemawr gymundeb rhyngof a Wil Bryan am rai misoedd ar ol yr ymgom a gofnodais yn y bennod o'r blaen, ac er anrhydedd iddo, rhaid i mi ddyweyd fod hyn i'w briodoli yn fwy na dim arall i benderfyniad Wil i beidio "gwneyd drwg" imi. Bellach nid oedd genyf neb neillduol yn gyfaill i mi oddieithr Abel Hughes; ond yr oedd efe yn hen wr. Treiliwn fy oriau hamddenol gan mwyaf ar fy mhen fy hun; a mwyaf a ddarllenwn ac a fyfyriwn, mwyaf oll y pwysai cwestiynau mawr bywyd ar fy enaid. Nid cynt y byddwn wedi cael goleuni ar un drafferth feddyliol nag y byddwn yn nghanol un arall; a phrin y gallaf ddyweyd i mi gael goruchafiaeth ar fy mhrudd-der oddieithr am yspeidiau byrion. Lawer tro y bum yn gofidio na fuasai genyf gyfaill oddeutu yr un oed, ac o'r un dueddiadau a mi, wrth yr hwn y gallwn ddyweyd fy helynt; oblegid pan gawn fy hun mewn dyryswch, neu pan gawn oleuni ar rywbeth, byddai rhyw ysbryd dyweyd yn dyfod ataf, a hiraethwn am wrandäwyr. Nid oeddwn un amser yn gryf o ran fy iechyd, a byddai y duedd oedd ynof i aros i mewn yn hynod niweidiol i mi. Ar nosweithiau bráf byddai fy meistr, Abel Hughes, yn fy ngorfodi i fyned allan i gymeryd tro. Un noswaith tua diwedd mis Mai, yr wyf yn cofio yn burion ar ol cau y siop i mi yn ddigymhell gymeryd tro hirfaith i'r wlad. Gan ei bod yn noswaith neillduol o glir a hyfryd, cymerais y llwybr igamogam gydag ochr yr Alun, ac aethum heibio i amryw glercod oeddynt yn mwynhau eu hunain wrth bysgota. Pan dybiais i mi fyned yn ddigon pell, meddyliais y gallwn ddychwelyd mewn llai o amser wrth gymeryd llwybr arall. Croesais ddau o gaeau; a chan gofio, yr oeddwn yn trespasu wrth wneyd hyny, a daethum i'r brif-ffordd oedd yn arwain heibio'r Plas. Fel yr oeddwn yn nesâu at yr anneddle hynafol hwnw—er nad oedd ynof ddim parch at ei berchenog, o herwydd rhesymau yr wyf eisoes wedi eu croniclo—mwynhawn ei amgylchoedd, ac yfwn ei gysegredigaeth gyda blas. Teimlwn, os goddefir i mi ddyweyd felly, fod rhyw ddiniweidrwydd a duwiolfrydedd mawreddog yn y coed tál, cysgodfawr, o bobtu'r ffordd; a deuai y gair hwnw i fy meddwl, prenau yr Arglwydd," gyda rhyw ystyr newydd a chyfriniol. Nid rhyfedd, meddwn, fod Wil Bryan yn son cymaint am "nature." Nis gwn a oes rhywun arall yn teimlo yn gyffelyb; ond er pan yr wyf yn cofio, mae teimlad<noinclude></noinclude> plogugcd8vmmh9mmz74znioqa1lf0xc 104 83827 163261 2026-04-18T15:08:20Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163261 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163471 163261 2026-04-19T01:43:37Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163471 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>o barchedigaeth yn dyfod drosof pan ddeuaf i wyddfod coedydd uchel a phreiffion; dichon mai rhywbeth ydyw yr wyf wedi ei etifeddu fel Cymro oddi wrth yr hen Dderwyddon. Mae yn bosibl fod y teimlad yn fwy cyffredinol nag yr wyf yn tybied; oblegid byddai yr ysgrifenwyr ysbrydoledig yn siarad yn barchus am y cedrwydd yn Libanus. Fe allai y chwarddai rhywun ar y syniad; ond byddaf fi yn meddwl fod mwy o Dduw i'w deimlo mewn gwlad goediog nag mewn gwlad foel a llom. Pa fodd bynag, y noswaith hono yn y dystawrwydd na thorid gan ddim ond cyfarthiad ci mawr y Plas, a sŵn fy nhraed ar y ffordd galed, teimlwn fath o amddiffyniad gwarcheidwol fel y cerddwn yn fyfyrgar rhwng y ddwy rês o goedydd talgryf obobtu'r ffordd, y rhai a ymddangosent i mi fel ''grenadiers'' Duw. Pan gyrhaeddais y fan lle yr oedd y coed yn fwyaf trwchus a chysgodfawr, a lle yr oedd goleuni yr hwyrnos yn cael ei gau allan ymron yn gwbl, gwelwn ddyn mawr yn dyfod i fy nghyfarfod, gan gerdded yn araf, gyda'i ben yn gwyro tua'r llawr. Wedi dyfod dipyn yn nês at ein gilydd, canfyddais mai yr Hen Niclas ydoedd; a rhaid i mi gyfaddef i gryndod gerdded dros fy holl gnawd. Nid oeddwn wedi ei weled er ys llawer o amser, ac yr oedd rhywbeth yn ei olwg ag oedd yn gweddu i bruddglwyfedd ac unigrwydd y lle, a chollais bob mymryn o'r teimlad o amddiffyniad a feddwn y mynyd cynt, ac mwyach nid ymddangosai y coed cysgodfawr fel ''grenadiers'', ond fel mentyll hyllion yn cynnyg eu cynnorthwy i guddio llofruddiaeth erchyll! Gyda llaw grynedig botymais fy nghöb, yr hon a orchuddiai galon fwy crynedig, a cherddais yn gyflym. "Nos dawch, Mr. Niclas," ebe fi mor wrol ag a allwn. Ond nid atebodd Niclas air, ac ni chododd ei ben. Wedi i mi gerdded ychydig latheni, edrychais yn ol a gwelwn Niclas yn myned yn ei flaen yn araf. Meddyliwn mor ynfyd oeddwn yn brawychu; oblegid yr oedd yn amlwg i mi erbyn hyn mai dyn diniwed oedd yr hen Niclas druan. Gadewais y brif-ffordd a chymerais y llwybr oedd yn arwain heibio ei dŷ, yr hwn a gyrhaeddais yn mhen ychydig fynydau. Nid allwn beidio sefyll i edrych ar yr hen adeilad. Meddyliwn mor ynfyd oedd pobl y gymydogaeth yn cysylltu y fath chwedlau dychrynllyd a disail â'i berchenog. Yn ystod fy oes ni chlywswn ddarfod i Niclas ddyweyd gair brwnt wrth neb o'r cymydogion. Yr oedd ganddo ffordd ód o fyw, nid gwiw<noinclude></noinclude> f5ihvrkiztkta3nh2joea644vvhvxjb 104 83828 163262 2026-04-18T15:08:22Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163262 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163472 163262 2026-04-19T01:51:52Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163472 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>oedd gwadu; ond can belled ag yr oedd ffeithiau yn myned, nid allai neb ddyweyd nad oedd Niclas yn ddyn diniwed wedi'r cwbl. Os oedd yn dewis gwneyd ei hun yn ddirgelwch ac yn ddameg i bawb, yr oedd ganddo berffaith hawl i hyny, canys ni niweidiai neb. Meddyliwn hefyd fod rhywbeth yn swynol mewn dirgelwch, a bywyd meudwyol, ac fod Niclas, fe allai, yn cael pleser ynddo. Ar y pryd, teimlwn gywreingarwch mawr yn yr annedd-dŷ, yn enwedig gan fod ei berchenog oddicartref. Hoffaswn gael gweled ei ardd, am yr hon yr oedd cymaint o sôn. Nid oedd gwal yr ardd yn rhy uchel i mi ddringo i'w phen. Penderfynais wneyd y cais. Yr oeddwn wedi dechre ar y gorchwyl, pan deimlais law gref yn cydio yn fy ngholer, ac yn rhoi i mi y fath shegfa, nad allaf ei gymharu i ddim gwell na gwaith terrier yn cydio mewn llygoden Ffrengig. Llaw yr hen Niclas ydoedd. "Lleidr, ai ïe! lleidr yn nhŷ Niclas y Garth Ddu! Go fentrus, onidê?" ebe Niclas; a rhoddodd i mi ysgytiad arall a fu agos ag ysgwyd fy enaid allan o fy ngorff; ac ychwanegodd, "Pwy wyt ti?" be wyt ti? o ble rwyt ti'n dwad? Siarada! dywed dy bader! ne myn{{bar|3}} mi dy dynaf di yn bedwar aelod a phen!" Oni buasai ei fod yn fy nal gerfydd fy ngoler fel y deil cath lygoden yn ei phawen, sicr wyf mai syrthio i'r llawr a wnaethwn gan mor fawr oedd fy nychryn. Ceisiais siarad ond yr oedd fy safn a'm tafod càn syched a checsen, fel nad allwn yngan gair. Credwn yn sicr ei fod am fy llofruddio, ac nid allaswn waeddi pe rhoisid y byd i mi. Aeth cant o feddyliau drwy fy nghalon; angeu dirdynol, byd arall, fy nghyflwr, fy mam, Bob fy mrawd, Abel Hughes, a'u holl gysylltiadau, a ruthrent drwy fy meddwl; ac os gweddïais erioed, y pryd hwnw y gwnaethum. Aeth y cyfan drwy fy meddwl mewn chwarter mynydyn, tra yr oeddwn yn syllu yn ddychrynedig ar wyneb milain a dieflig yr hen Niclas, a thra yr oeddwn yn hollol analluog i ddyweyd gair. Yn mhen ychydig eiliadau, llaciodd ei afael ynof, ond ni ollyngodd fi; a gwelwn ar ei wyneb ei fod wedi ei hanner ddigoni ar y braw a roisai i mi; ac ebe fe drachefn mewn llais oedd ychydig yn fwyneiddiach, "Pwy wyt ti? a be wyt ti eisieu?" Nis gwn pa fodd y bu, ond yn hollol sydyn teimlais fy nhafod yn ystwytho, a gellais ddyweyd yn grynedig,— {{nop}}<noinclude></noinclude> eu2hgigs70kp2qzw7fopt4751itscxe 104 83829 163263 2026-04-18T15:08:24Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163263 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163473 163263 2026-04-19T01:52:37Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163473 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>"Nid lleidr ydwyf, Mr. Niclas. Prentis Abel Hughes ydwyf; ac éisieu gwel'd eich gardd yr oeddwn, ïe, ar fy ngwir." "Eisieu gwel'd yr ardd, ai ïe? Modlen sy wedi bod yn clebar, mi wn, fod yr ardd yn werth ei gwel'd, —ïe, yn werth ei gwel'd! Os na chadwiff yr hen wrâch ei thafod yn llonydd, mi saethaf hi yn farw gelain, a mi wnaf. A phob hogyn a ddaliaf yn cribo gwál yr ardd, mi blingaf o'n fyw, a mi rhof o'n fwyd i'r ci—mi safiff hyny i mi brynu bwyd iddo. Eisieu gwel'd yr ardd wyt ti? Wel, mi gei ei gwel'd, achos mae hi yn werth ei gwel'd. Ha, ha! tyr'di mewn." Gydag un llaw cadwai Niclas ei afael ynof, a chyda'r llaw arall dygodd o'i logell latch-key, ac agorodd y drws oedd yn y mur, ac arweiniodd fi i mewn, a chauodd y drws yn ofalus ar ei ol. Wedi gwneyd hyn gollyngodd fi, a gorchymynodd i mi ei ddilyn i'r ardd. Pa faint oedd fy syndod pan welais yr ardd enwog! Yr oedd yn anialwch perffaith; ac oddiar yr olwg oedd arni, nid wyf yn meddwl i Niclas roi rhaw ynddi er ys blynyddau; ac oddieithr y llwybr oedd o'i chwmpas, yr oedd wedi ei chuddio â drain a mïeri. Yr oedd rhai o'r prenau wedi marw a chrino, a'r gweddill fel pe buasent wedi tori eu calon o ddiffyg ymgeledd. Er hyny cymerodd Niclas fi o gwmpas yr ardd, gan gymeryd arno ddangos i mi wahanol rywogaethau o ffrwythau, blodau, a phrenau, gan ddefnyddio yr enwau clasurol, a thraethu yn helaeth arnynt, yn union fel y gwnaethai garddwr proffesedig. Yna chwarddai yn wawdlyd a chrâs, a dywedai, "Mae'r ardd yn werth ei gwel'd!" Wedi iddo orphen ei balafar clasurol uwch ben ei ddrain, ei fieri, a'i chwyn, dechreuodd siarad yn wasgarog fel gwallgofddyn, rywbeth yn debyg i hyn, cán agosed ag y gallaf gofio, "Pwy ydyw Niclas y Garth Ddu? (Siaradai am dano ei hun yn y trydydd person). O ble mae o'n dwad? i bwy mae o'n perthyn? sut mae o'n byw? Mi leicech i gyd wybod, ond chewch chwi ddim. Rydach chi'n meddwl mai ffŵl ydi Niclas, a ffŵl ydi o hefyd. Pwy oedd tad Niclas y Garth Ddu? David Niclas, ''Esquire,'' dyn mawr, dyn call, ''merchant'', cybydd, ''idiot''. Ddaru o lwgu ei wraig cyn i Niclas y Garth Ddu gael ei eni—nage, ar ol iddo gael ei eni? Pwy welodd fam Niclas y Garth Ddu yn marw? Faint dalodd David Niclas, ''Esquire, merchant'', cybydd, ''idiot,'' i'r Doctor am beidio deyd?<noinclude></noinclude> 6jjt0ylpu8ewcjyyy7snyceof9j2tfp 104 83830 163264 2026-04-18T15:08:28Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163264 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163474 163264 2026-04-19T01:53:19Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163474 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>I ble y daru David Niclas, ''Esquire, merchant'', cybydd, ''idiot'', anfon Niclas y Garth Ddu i gael ei fagu? Ddaru o gynnyg can' punt am roi gwenwyn iddo fo? ddaru o gynnyg dau gant? Pryd daru David Niclas, ''Esquire, merchant'', cybydd, ''idiot'', ddallt nad oedd gan Niclas y Garth Ddu ddim menydd? Faint ddaru o gynnyg i'r schoolmaster am i ladd o hefo ''Latin''? Ddaru o gynnyg can' punt? ddaru o gynnyg dau gant? Ddarfu David Niclas, ''Esquire, merchant'', cybydd, ''idiot'', drio lladd Niclas y Garth Ddu ddwywaith? ddaru o drio deirgwaith? Ddaru David Niclas, ''Esquire, merchant'', cybydd, ''idiot'', gael stroke unwaith? ddaru o gael stroke ddwywaith? ddaru o gael stroke deirgwaith? Pan gafodd David Niclas, ''Esquire, merchant'', cybydd, ''idiot'', y stroke olaf, ddaru Niclas y Garth Ddu eistedd ar 'i frest o a gwasgu 'i wddf o? Ddaru o wneyd hyny unwaith? ddaru o wneyd hyny ddwywaith? Fedri di ddim ateb? oes gynat ti run tafod? O ble cafodd Niclas y Garth Ddu arian? Sut y cafodd o arian? Fase fo wedi cael arian bydase fo heb eistedd ar frest David Niclas, ''Esquire, merchant'', cybydd, ''idiot''? Faint gafodd o? Gafodd o ddwy fil? Gafodd o bum' mil? Gafodd o ddeng mil? Wyt ti ddim yn clywed? Wnei di ddim ateb? "Yr wyf eisieu amser i gonsidro, Mr. Niclas," ebe fi. "Considro!" ebe fe. "Paid byth considro, ne mi aiff dy ben di yn wan, fedri di ddim cysgu am wythnos, am bythefnos, am dair wythnos. Rhaid i ti gerdded drwy'r nos os gwnei di gonsidro. Paid byth a chonsidro ne mi eiff dy ben di yn wan. Fedri di ddim siarad? Wyt ti'n ''deaf and dumb?'' Roedd gen i gefnder yn ''deaf and dumb''—roedd o'n wastad yn considro, a mi ddaru farw yn yr Asylam. Roeddan nhw eisieu i Niclas y Garth Ddu fyn'd i'r Asylam, gael iddyn' nhw gael ei arian o. Be mae nhw yn neyd yn yr Asylam? Dim byd ond considro. Ydyn' nhw yn considro am wythnos? Ydyn' nhw yn considro am flwyddyn? Wnei di ddim ateb? Aros mi wnaf i ti ateb." Yr oedd yn ein hymyl hen gaban hâf braenllyd; ac aeth Niclas i mewn iddo a dygodd allan wn dau faril, ac ail ddechreuodd ar ei ynfydrwydd. "Weli di hwn? be mae o da? Wnaiff o ladd unwaith? Wnaiff o ladd ddwywaith? Hwde, cymer o a saetha fi. Un baril ar un<noinclude></noinclude> ejw2kdsg0kox7eyteoz05bqqg56xs2g 104 83831 163265 2026-04-18T15:08:32Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163265 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163475 163265 2026-04-19T01:53:51Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163475 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>waith, cofia. Na, aros, mi dy saetha i di yn gyntaf yn dy ben efo un baril, a saetha dithe fine wed'yn yn y mrest efo'r baril aral up pwy sydd i saethu gyntaf! ''Toss Heads! Tails!'' Pwy sydd i saethu gyntaf? Aros i mi gonsidro! ond rhaid i mi beidio considro ne mi aiff y mhen i yn wan. Pam mae Niclas y Garth Ddu yn cadw llawer o gathod? I yru yr ysbryd drwg i ffwrdd. Weithie mae ysbryd lladd yn dwad ataf, a rhaid i mi ladd rhwfun. Pwy wna i ladd? Bydawn i yn lladd Modlen, pwy äi i nol y pethe? Be ydw i'n wneyd? Lladd cath, a'i thynu hi yn dipia ulw, ac yna mae'r ysbryd drwg yn myn'd i ffwrdd. Beth os bydd y cathod yn 'cau dwad! be ydw i neyd? Saethu yr hen bren yna, wel di, fel hyn." Gollyngodd Niclas gynnwysiad y ddau faril i foncyff yr hen bren. Am beth amser yr oeddwn yn methu gwneyd allan pa un ai ffŵl ai cnâf oedd yr hen greadur rhyfedd; ond fel yr elai ymlaen gyda'i balafar, argyhoeddwyd fi mai cnâf o'r iawn ryw ydoedd, neu fel y buasai Wil Bryan yn dyweud ''humbug'' perffaith. Yr oedd yn amlwg i mi er ys meityn ei fod yn ceisio argraffu ar fy meddwl mai ynfytyn ydoedd; ond nid oedd gronyn o wallgofrwydd yn ei wyneb, a chanfyddwn ei fod yn fy ngwylio yn barhâus i edrych a oedd ei ffolineb yn fy nychrynu. Yr oeddwn er ys rhai mynydau yn berffaith hunanfeddiannol, ac nid oedd arnaf fwy o'i ofn na phe buasai aderyn tô. Ar ol i Niclas ollwng allan y ddwy ergyd, gwelwn ddyn byr yn dyfod o'r tŷ, ac yn cyfeirio tuag atom, i ymorol, mae'n debygol, am ystyr yr ergydion. Yr oedd yn amlwg fod ymddangosiad y dyn hwn mor annysgwyliadwy i Niclas ag ydoedd i minnau. Pan ddaeth i'n hymyl adwaenais ef, ac adwaenodd yntau finnau. "Holo, Rhys!" ebe fe ac estynodd ei law i mi; ond gwrthodais hi. "Niclas," ebe fe, "wyddoch chi pwy ydi'r chap yma?" Ysgydwodd Niclas ei ben. ''"Kid'' yr hen Pal," ychwanegodd y newydd—ddyfodiad. Agorodd Niclas ei lygaid mewn syndod, ac mewn ufudd-dod i amnaid gan ei gymrawd, aeth i'r tŷ. "Rhys, wnei di ddim ysgwyd llaw? Sut y dois di yma, dywed?" ebe fe wedi i Niclas fyn'd o'r golwg. "Fewyrth," ebe fi, oblegid nid oedd efe neb amgen, ac nid oedd neb ar y ddaear a gasawn yn fwy oddiar yr amser y gwelswn ef gyntaf,<noinclude></noinclude> s4th5u5czdavrewst57ngmr67cxyvr1 104 83832 163266 2026-04-18T15:08:36Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163266 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163476 163266 2026-04-19T01:54:18Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163476 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>a phan alwn ef " Y Gwyddel." "Fewyrth," ebe fi, "pe ysgydwn law â chwi, dysgwyliwn iddi fraenu y foment hono. Yr wyf yn eich casâu a fy holl galon. Gollyngwch fi allan o'r lle melldigedig yma." "Be sy arnat ti, fachgen? pam wyt ti mor groes? Pam wyt ti yn fy nghasau i?" ebe fe. "Pam?" atebais, "chwi a wyddoch yn burion. Chwi fu yr achos o'r holl drueni y bu fy mam a minnau ynddo; chwi a andwyodd fy nhad; chwi a'i dysgodd i herwhela; gyda chwi yr oedd efe pan wnaeth o y weithred a'i gorfododd i adael y wlad. Pam yr wyf yn eich casau yn wir? Am mai chwi a achosodd fwyaf o flinder i fy mam o bawb yn y byd, oddieithr fy nhad. Pa sawl gwaith y buoch yn ein tŷ ni yn aflonyddu ar ein cysur? Pa sawl gwaith y rhoddodd fy mam i chwi y swllt olaf a feddai er mwyn cael gwared o honoch? a pha faint mwy o flinder a fuasech yn ei achosi i ni oni b'ai fod arnoch ofn Bob?" "Ffwl oedd Bob," ebe fe. "Ddaru dy dad a fine ddim rhoi chance iddo redeg i ffwrdd y noswaith y cafodd o ei gymeryd i'r ''jail''? Ond fyne fo ddim rhedeg, ac fel nerco fe aeth i'r ''jail''." "Peidiwch a galw Bob yn ffwl." ebe fi. "Buasai yn ffiaidd gan Bob dderbyn help gan ddau scoundrel fel y chwi a fy nhad. 'Fewyrth, dywedwch y gwir wrthyf, os nad ydych wedi anghofio sut i ddyweyd y gwir—ple mae fy nhad? A ydyw yn ymguddio yn y twll melldigedig yma? Dywedwch y gwir am unwaith yn eich hoes?" "Nag ydi, mae dy dad mewn lle cynhesach o lawer," ebe fe. "Ymhle? Siaradwch yn eglur, a dywedwch y gwir. Ple mae o?" gofynais eilwaith. "Sut y medra i ddeyd wrthat ti," ebe fe, "fum i 'rioed ar y grounds lle mae dy dad rwan. Y cwbl a fedra i ddeyd wrtha ti ydi fod o wedi cicio'r bwced, a mae yn gywilydd o beth nad oes gynat ti run crape ar dy het, a thithe yn Fethodist." Er cywilydd i mi fy hun, yr wyf yn addef i fy nghalon ddychlamu gan lawenydd, ac ebe fi, "A ydych yn dyweyd fod fy nhad wedi marw? Peidiwch fy nhwyllo—dywedwch y gwir am unwaith." "Fu rioed well gwir," ebe fe. "Mi wyddost fod o'n ffond o ddiod,<noinclude></noinclude> 99wj5edpl0fvq0zudo9fq3tgic44o3o 104 83833 163267 2026-04-18T15:08:39Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163267 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163477 163267 2026-04-19T01:55:48Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163477 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>a mi fuon ein dau dipyn yn lwcus—mi gafodd ormod o bres, a mi wnaeth yn rhy ''free'' ar y ''whiscy'', a mi gafodd ''stroke''. Mi ddeudes wrtho lawer gwaith am gymyd gofal; 'doedd dim iws siarad. Yn Warwick y ciciodd o y bwced. Yr oeddwn i ar y pryd yn hapno bod, fel bydase, yn Leamington er mwyn fy iechyd, ac ar fy nhro yn Warwick, ac yn hapno nabod dy dad. Mi gymeres ofal o hono fo tra bu o byw mewn hen dy tafarn yr oedd o—a mi wageis ei boceda fo ar ol i'r chwythad diwaetha fyn'd allan. 'Doedd o ddim eisio marw at all, achos 'roedd o'n gwbod mai titotals ydyn' nhw i gyd yn y byd arall. Ondifaio 'ihun oedd o—achos mi ddeudes wrtho am gymyd gofal. Mi ddaru'r Union dalu am i hogio fo, achos doeddwn i ddim ond ffrynd iddo, fel bydase, wyddost." "Os ydych yn dyweyd y gwir," ebe fi, "dyma'r newydd goreu a glywes erioed; a phe buasech chwithe wedi marw gyda fo, buaswn yn berffaith hapus." Ni wnaeth y sylw hwn ond peri iddo chwerthin; ac ebe fe "Wel, pan fydda i farw y ti fydd y perthynas agosaf, a mi ddoi i mewn am yr holl ''shooting grounds''—a mae nhw yn fawr iawn —yn cyrhaedd o Warwick hyd y ''Reified'' yn Sir Ddinbych! Wyddost di? mae ysbryd Twm o'r Nant yn edrach ar ol un pen i'r stâd, ac ysbryd Shakespeare y pen arall—y nhw ydi y ddau head keepers, medde dy dad. Dydi o ddim yn rhyfedd fod ti isio i mi farw, er mwyn i ti gael dyweyd, Y fi bia stad fy ewythr James." "Rhowch heibio eich ynfydrwydd, a gollyngwch fi allan o'r lle melldigedig yma," ebe fi, a cherddais tua'r drws oedd yn y mur. "Aros, be ydi'r brys? Sut mae yr hen bengrwn yn actio atat ti? Fydd gynat rw wrthwynebiad i mi dalu visit i ti ar y sly pan fydda i yn hard up? Mi welaf dy fod yn dipyn o buck, ac hwyrach y leiciet ti wel'd dy ewyrth James yn dwad i edrach am danat weithie? Oes gynat ti ddim ffasiwn beth a hanner coron fedri di spario? O ble ces di'r watch yna? Wrth gofio, faint roi di am ''pawnticket watch'' dy dad, gael iti gael rhwbeth i gofio am dano? {{nop}}"<noinclude></noinclude> pjhiuq9bp3pnow534oh67bgvmw2g0ig 163489 163477 2026-04-19T02:32:35Z AlwynapHuw 1710 163489 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>a mi fuon ein dau dipyn yn lwcus—mi gafodd ormod o bres, a mi wnaeth yn rhy ''free'' ar y ''whiscy'', a mi gafodd ''stroke''. Mi ddeudes wrtho lawer gwaith am gymyd gofal; 'doedd dim iws siarad. Yn Warwick y ciciodd o y bwced. Yr oeddwn i ar y pryd yn hapno bod, fel bydase, yn Leamington er mwyn fy iechyd, ac ar fy nhro yn Warwick, ac yn hapno nabod dy dad. Mi gymeres ofal o hono fo tra bu o byw mewn hen dy tafarn yr oedd o—a mi wageis ei boceda fo ar ol i'r chwythad diwaetha fyn'd allan. 'Doedd o ddim eisio marw at all, achos 'roedd o'n gwbod mai titotals ydyn' nhw i gyd yn y byd arall. Ondifaio 'ihun oedd o—achos mi ddeudes wrtho am gymyd gofal. Mi ddaru'r Union dalu am i hogio fo, achos doeddwn i ddim ond ffrynd iddo, fel bydase, wyddost." "Os ydych yn dyweyd y gwir," ebe fi, "dyma'r newydd goreu a glywes erioed; a phe buasech chwithe wedi marw gyda fo, buaswn yn berffaith hapus." Ni wnaeth y sylw hwn ond peri iddo chwerthin; ac ebe fe "Wel, pan fydda i farw y ti fydd y perthynas agosaf, a mi ddoi i mewn am yr holl ''shooting grounds''—a mae nhw yn fawr iawn —yn cyrhaedd o Warwick hyd y ''Reified'' yn Sir Ddinbych! Wyddost di? mae ysbryd Twm o'r Nant yn edrach ar ol un pen i'r stâd, ac ysbryd Shakespeare y pen arall—y nhw ydi y ddau head keepers, medde dy dad. Dydi o ddim yn rhyfedd fod ti isio i mi farw, er mwyn i ti gael dyweyd, Y fi bia stad fy ewythr James." "Rhowch heibio eich ynfydrwydd, a gollyngwch fi allan o'r lle melldigedig yma," ebe fi, a cherddais tua'r drws oedd yn y mur. "Aros, be ydi'r brys? Sut mae yr hen bengrwn yn actio atat ti? Fydd gynat rw wrthwynebiad i mi dalu visit i ti ar y sly pan fydda i yn hard up? Mi welaf dy fod yn dipyn o buck, ac hwyrach y leiciet ti wel'd dy ewyrth James yn dwad i edrach am danat weithie? Oes gynat ti ddim ffasiwn beth a hanner coron fedri di spario? O ble ces di'r watch yna? Wrth gofio, faint roi di am ''pawnticket watch'' dy dad, gael iti gael rhwbeth i gofio am dano? Rhaid i mi ddyweyd y gwir gan nad pa mor hyll ydyw; meddiannwyd fi gan ysbryd dyeithr ac anmhriodol, ysbryd a hoffasai lindagu y cerlyn! Ond cefais nerth i feddiannu fy hun, fel yr oedd y goreu i mi yn ddiau, ac ebe fi, " Agorwch y drws, a gadewch i mi fyn'd ymaith. {{nop}}"<noinclude></noinclude> aac3d9vd5fzejb9eb82lm574ydxkpsd 104 83834 163268 2026-04-18T15:08:47Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163268 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163479 163268 2026-04-19T01:57:02Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163479 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>meddu golygiad mor ardderchog am yr hyn sydd iawn, nes teimlo yn falch o hono, ac ymsythu wrth feddwl mor uniongred ydyw. Ond rhyw hen bethau câs ydyw amgylchiadau y byd yma; a pha ryfedd os ydyw dyn yn ymddwyn ar adegau dipyn yn wahanol i'w gredo, ac yn cael fod system arall yr hon a eilw yn gyfleusdra—os dyna ydyw y gair goreu am ''expediency''—yn fwy cydnaws a'i ddymuniadau wrth ymwaeyd âg amgylchiadau bywyd? Un peth ydyw meddu golygiad uniongred, a pheth arall ydyw ymddwyn bob amser yn ol y golygiad hwnw. Ond diolch i'r Nefoedd! y mae eto yn y byd ddynion sydd yn ceisio bob dydd ymddwyn yn gyson â'u hargyhoeddiadau, bydded y canlyniadau y peth a fyddont. Gan fy mod wedi ymdynghedu i ddyweyd y gwir am danaf fy hun yn yr hanes hwn, rhaid i mi gyfaddef yn fy erbyn fy hun na ddarfu i mi weithredu ymhob amgylchiad yn unol â'r syniad a feddwn am yr hyn oedd iawn. Ar ol y cyfarfyddiad sydyn ac annysgwyliadwy a fy ewythr, y cwestiwn cyntaf a gyflwynodd ei hun i fy meddwl oedd beth ddylaswn ei wneyd; ac atebodd fy nghydwybod yn syth, "Mae llwybr dy ddyledswydd yn eglur. Dos at yr heddgeidwad ar dy union, a dywed wrtho yr hyn a welaist." Ond dywedai rhywbeth wrthyf nad dyn dwl a osododd y geiriau hyny wrth eu gilydd ''"Circumstances alter cases."'' Meddyliwn nad oedd un niwed mewn cymeryd pwyll, ac ystyried y mater yn drwyadl cyn penderfynu pa beth i'w wneyd. Awgrymodd rhywbeth wrthyf drachefn ai onid doeth a fyddai i mi ymgynghori a gŵr callach na mi fy hun—ai ni fyddai yn well i mi ddyweyd y cwbl wrth Abel Hughes, a gwrando ar ei gynghor? Nid oeddwn yn hoffi yr awgrymiad hwn; a phenderfynais gymeryd ychydig oriau o leiaf i ystyried y mater cyn penderfynu ar y cwrs o weithrediad. Aethum adref ac i'r gwely yn gynnar, er mwyn cael hamdden i feddwl am fy narganfyddiad. A rhaid imi gydnabod, po fwyaf a feddyliwn am y mater, mai mwyaf oll yr oedd ''expediency'' yn ennill tir. Yr oedd manteision personol o un i un yn mynu dadgan eu hawliau, a dyledswydd lân, glir, ac anhunangar yn araf deg yn cael ei gwthio i'r tu cefn. Pwy oedd yn dyn hwn a alwn i pan welais ef gyntaf, "y Gwyddel?" Fy ewythr-brawd o waed coch, cyfan, i fy nhad. Pa fath un ydoedd? Un o'r dyhirod mwyaf cyfrwys, dioglyd, a<noinclude></noinclude> 49gmmr045yogtvi6yagr47twspwfi4x 104 83835 163269 2026-04-18T15:08:52Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163269 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163480 163269 2026-04-19T01:57:31Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163480 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>llygredig a gerddodd ddaear Cymru. Yr oedd efe mor ddirmygedig yn ngolwg fy mam a Bob, fel y darfu iddynt wneyd eu goreu, ac hyd y gallent, i fy nghadw mewn anwybodaeth hollol yn ei gylch. Y noswaith y bu farw Seth-pan gyfarfyddais â'r adyn llygredig wrth goed y Plâs, a phan ddeallais ar ei siarad fy mherthynas âg ef-y noswaith hono y darfu i Bob, pan welodd nad allai gadw y peth oddiwrthyf yn hwy, fy hysbysu am ei hanes. Hyd yn nôd pan oedd yn llanc ieuanc, meddai Bob, yr oedd gwaith yn gasbeth ganddo. Pan fyddai pobl onest wrth eu gorchwylion byddai ef yn ei wely; a phan fyddent hwy yn gorphwyso, byddai efe yn chwilota hyd y wlad. Ni fyddai byth yn gweithio; ac eto yr oedd yn byw, yn bwyta, ac yn yfed-yn enwedig yr olaf. O ba le yr oedd yn cael arian? Efe a wyddai hyny; ond nid oedd ei gymydogion heb ddyfalu. Credent fod ''game'' ystâd y Plâs yn gorfod talu degwm tuag at gynnaliaeth fy ewythr James. Er ei fod yn gwybod beth oedd cael llettŷ fwy nag unwaith yn rhad ac am ddim ar gôst y sir, yr oedd ei allu i dwyllo ac i osgoi crafanc yr heddgeidwaid a cheidwaid helwriaeth am gynifer o flynyddau yn syndod i bawb a'i hadwaenai. Yr oedd fy nhad yn weithiwr medrus; ond yr oedd yntau yn dueddol i ddiota ac i eistedd am oriau yn y tafarndai. A diota a genhedlodd ddiogi, a diogi a genhedlodd dlodi, a thlodi a genhedlodd feibion a merched; afrywiogrwydd, surni, drwgdymher a chreulondeb. Gyda y fath dylwyth, pwy a draetha oes fy mam druan cyn i mi weled goleuni dydd! Y fath orchest oedd byw yn grefyddol gyda'r fath adyn ysgeler ag oedd fy nhad! Yr wyf eisoes wedi nodi yn fyr rai o'i greulonderau at fy anwyl fam; ac er nad allaf beidio meddwl am danynt yn y fan hon, y mae yn orchwyl rhy boenus i mi nodi ychwaneg o honynt. Ni chafodd fy ewythr James, adroddai Bob wrthyf, nemawr drafferth i rwydo fy nhad i'w arferion drwg. Ymhen ychydig amser edrychid ar y ddau fel herwhelwyr proffesedig, ac yr oeddynt yn dianc yn rhyfedd rhag crafangau y gyfraith. Priodolid hyn i gryfder herciwlaidd fy nhad, a dywedid fod ar y ceidwaid ei arswyd. Nid oedd fy ewythr James, fel yr wyf wedi awgrymu lawer gwaith, ond eiddil: eithr perchenogai gyfrwysdra, dichell a ''daring'', tu hwnt i fy nhad. Parai y difrod a wnai y ddau ar ei eiddo, i ŵr y Plâs ddawnsio<noinclude></noinclude> gglszfyuvtyn4anxtp6i8l34rk9t4lc 104 83836 163270 2026-04-18T15:08:55Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163270 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163481 163270 2026-04-19T01:57:51Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163481 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>mewn cynddaredd, a newidiai ei geidwaid yn fynych. O'r diwedd, cafodd ddeuddyn nad oedd arnynt ofn eu cysgod. Dau Ysgotyn oeddynt. Ond cyn iddynt fod ar yr ystâd fis cyfan, yr oedd y ddau yn glwyfedig, a gorweddiog. Am rai dyddiau anobeithid am adferiad un o honynt. O'r adeg hono allan, collwyd golwg ar ddau o'r hen drigolion, sef fy ewythr James a fy nhad; ac er chwilio lawer ni chaed hwynt. Dygwyddodd hyn oll cyn fy ngeni i. Yr oedd fy mam erbyn hyn "yn waeth na gweddw," chwedl hithau; ond dywedai Bob mai hyn oedd y peth mwyaf ffortunus a ddygwyddodd yn ei hanes. Yr wyf eisoes wedi desgrifio yn gynnil y caledi y bu hi ynddo cyn i Bob fod yn alluog i'n cynnal fel teulu: ond nid oedd y caledi hwnw yn ddim yn ei golwg o'i gymharu â'r boen meddwl a achosai cyflwr annuwiol fy nhad iddi, a'r ofn parhâus yr oedd hi ynddo iddo ddyfod i ymweled â ni, neu ynte iddo gael ei ddal. Yr oedd y pryder hwn yn cael ei adfywio a'i ddwysâu gan ymweliadau dirgelaidd fy ewythr, y rhai a gymerai fy mam fel mynegai nad oedd fy nhad ymhell. Yr oedd yr ymweliadau hyn yn dygwydd yn ddieithriad ar gam amserau, ac ar nosweithiau tywyll, ac hyd nes i Bob ddyfod yn ddigon cryf i roddi terfyn arnynt—â'u hamcan bob amser i gymeryd hyny o arian a feddai fy mam. Ar ol pob ymweliad, byddai fy mam am ddyddiau yn bruddaidd a disiarad. Yr wyf yn meddwl na ddarfu iddi grybwyll am ymweliadau fy ewythr wrth neb ond Thomas a Barbara Bartley; a diammheu genyf mai i'w diogelu hi rhag y pethau annymunol hyn y darfu i'r ddau hen gymydog caredig ei pherswadio i ddyfod i ddiweddu ei hoes gyda hwy yn y Twmpath, ac ni allasai dim arall beri iddi adael ei chartref. Yr oeddwn er ys blynyddau yn ceisio gwenieithio i mi fy hun fod y cymydogion ymron wedi anghofio fy nhad a fy ewythr, canys ni fyddai neb yn crybwyll wrthyf am eu henwau; ond dywedai fy synwyr wrthyf mai eu lledneisrwydd, a'u parch i dduwiolfrydedd fy mam pan oedd yn fyw, a barai iddynt ymddwyn tuag ataf fel pe na buasai dim dianrhydeddus wedi dygwydd yn hanes fy nheulu; ac nid oedd diwrnod yn myned dros fy mhen heb i mi feddwl mor bosibl ydoedd i'r holl hanes gael ei adgyfodi, ac i minnau orfod cuddio fy wyneb mewn cywilydd. Pan ddeuai yr awydd ataf am fod yn bregethwr, byddai meddwl am yr hyn a allai ddygwydd unrhyw<noinclude></noinclude> h6b1ylmzoikkpj1u1rfj9ui1mt0fuvc 104 83837 163271 2026-04-18T15:08:57Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163271 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163482 163271 2026-04-19T01:59:08Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163482 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>fynyd, sef i fy nhad a fy ewythr gael eu llusgo o'u cuddfanau i oleuni dydd, yn mygu yr awydd yn y fan. Ond yn hollol annysgwyliadwy, fel yr adroddais, dyma fi yn cael y newydd am farwolaeth fy nhad, a hyny, os oedd yn wir, wedi dygwydd ymhell oddicartref. A meddylier mor druenus y rhaid i gysylltiadau teuluaidd un fod, i beri iddo deimlo yn llawen wrth glywed am farwolaeth ei dad! Ond nid gwiw i mi gelu y ffaith: llawenychais yn fawr. Teimlwn fel un wedi ei ollwng o garchar llaith a thywyll i ryddid ac awyr iach. Ac eto yr oeddwn mewn penbleth, a fy nghydwybod yn dyweyd wrthyf nad oeddwn yn ymddwyn yn syth. Ar un llaw yr oeddwn wedi darganfod fod Niclas yn twyllo ei gymydogion, ac nad oedd ei fywyd mor feudwyol ag y cymerai efe arno ei fod. A dyweyd y goreu am dano, yr oedd yn llochesu un cymeriad o leiaf am yr hwn yr ymofynai cyfraith ei wlad. Yr oedd yn fy ngallu erbyn hyn i ddihatru y Garth Ddu o'i choeg-feudwyaeth. A ddylwn i wneyd hyny? gofynwn i mi fy hun, a dywedai fy nghydwybod, Dylit yn ddioedi. Heblaw hyny dyna fy ewythr. Gwyddwn nad oedd efe yn un oedd yn haeddu cael ei draed yn rhyddion. Yr oedd ei drosedd y trosedd—erbyn hyn yn hen; ond nid oedd hyny yn lleihâu dim arno. Yr oedd y gyfraith yn ei ymofyn y diwrnod hwnw mor wirioneddol ag oedd y diwrnod y cyflawnodd efe y weithred. Ni fuasai un anhawsder i'w euog-farnu, oblegid yr oedd y ddau geidwad helwriaeth a ddarnlofruddiwyd eto yn fyw, ac yn ngwasanaeth gŵr y Plas. Buasent yn ei ''identifio'' ar unwaith. Er fod y trosedd yn ddeunaw mlynedd oed, ni fuasai raid i mi ond sibrwd hanner dwsin o eiriau yn nghlust gŵr y Plâs; a buasai ei ddigofaint yn erbyn fy ewythr James yn myned yn wenfflam y foment hono, ac ni fuasai yn arbed côst na thrafferth i'w gael i'r ddalfa. Yr oedd y dyhiryn yn ewythr i mi frawd fy nhad, ond nid oedd ar y cyfrif hwnw yn haeddu dim tiriondeb oddiar fy llaw; canys iddo ef yr oedd yn rhaid i mi briodoli y rhan fwyaf o'r profedigaethau a'm cyfarfyddasant. Andwyodd gymeriad fy nhad, a byrhäodd oes fy mam. Yr oedd fy syniad am iawnder yn dyweyd wrthyf yn bendant mai fy nyledswydd oedd dadguddio fy ngwybodaeth yn ei gylch i'r heddgeidwad; ac yr oedd rhywbeth ynof—mae yn debygol mai ''''revenge'''' ydoedd yn dyweyd, Y fath gyfleusdra rhagorol i ad-dalu i'r hen gadnaw am yr holl flinder a achosodd efe i mi a fy nheulu! {{nop}}<noinclude></noinclude> icydo1sh49ilbrqd34j7lwk43wmjk8b 163483 163482 2026-04-19T01:59:43Z AlwynapHuw 1710 163483 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>fynyd, sef i fy nhad a fy ewythr gael eu llusgo o'u cuddfanau i oleuni dydd, yn mygu yr awydd yn y fan. Ond yn hollol annysgwyliadwy, fel yr adroddais, dyma fi yn cael y newydd am farwolaeth fy nhad, a hyny, os oedd yn wir, wedi dygwydd ymhell oddicartref. A meddylier mor druenus y rhaid i gysylltiadau teuluaidd un fod, i beri iddo deimlo yn llawen wrth glywed am farwolaeth ei dad! Ond nid gwiw i mi gelu y ffaith: llawenychais yn fawr. Teimlwn fel un wedi ei ollwng o garchar llaith a thywyll i ryddid ac awyr iach. Ac eto yr oeddwn mewn penbleth, a fy nghydwybod yn dyweyd wrthyf nad oeddwn yn ymddwyn yn syth. Ar un llaw yr oeddwn wedi darganfod fod Niclas yn twyllo ei gymydogion, ac nad oedd ei fywyd mor feudwyol ag y cymerai efe arno ei fod. A dyweyd y goreu am dano, yr oedd yn llochesu un cymeriad o leiaf am yr hwn yr ymofynai cyfraith ei wlad. Yr oedd yn fy ngallu erbyn hyn i ddihatru y Garth Ddu o'i choeg-feudwyaeth. A ddylwn i wneyd hyny? gofynwn i mi fy hun, a dywedai fy nghydwybod, Dylit yn ddioedi. Heblaw hyny dyna fy ewythr. Gwyddwn nad oedd efe yn un oedd yn haeddu cael ei draed yn rhyddion. Yr oedd ei drosedd y trosedd—erbyn hyn yn hen; ond nid oedd hyny yn lleihâu dim arno. Yr oedd y gyfraith yn ei ymofyn y diwrnod hwnw mor wirioneddol ag oedd y diwrnod y cyflawnodd efe y weithred. Ni fuasai un anhawsder i'w euog-farnu, oblegid yr oedd y ddau geidwad helwriaeth a ddarnlofruddiwyd eto yn fyw, ac yn ngwasanaeth gŵr y Plas. Buasent yn ei ''identifio'' ar unwaith. Er fod y trosedd yn ddeunaw mlynedd oed, ni fuasai raid i mi ond sibrwd hanner dwsin o eiriau yn nghlust gŵr y Plâs; a buasai ei ddigofaint yn erbyn fy ewythr James yn myned yn wenfflam y foment hono, ac ni fuasai yn arbed côst na thrafferth i'w gael i'r ddalfa. Yr oedd y dyhiryn yn ewythr i mi frawd fy nhad, ond nid oedd ar y cyfrif hwnw yn haeddu dim tiriondeb oddiar fy llaw; canys iddo ef yr oedd yn rhaid i mi briodoli y rhan fwyaf o'r profedigaethau a'm cyfarfyddasant. Andwyodd gymeriad fy nhad, a byrhäodd oes fy mam. Yr oedd fy syniad am iawnder yn dyweyd wrthyf yn bendant mai fy nyledswydd oedd dadguddio fy ngwybodaeth yn ei gylch i'r heddgeidwad; ac yr oedd rhywbeth ynof—mae yn debygol mai ''"revenge"'' ydoedd yn dyweyd, Y fath gyfleusdra rhagorol i ad-dalu i'r hen gadnaw am yr holl flinder a achosodd efe i mi a fy nheulu! {{nop}}<noinclude></noinclude> jak8ictkkazu7hrbhjc16nqcqvj0nc9 104 83838 163272 2026-04-18T15:09:00Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163272 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163484 163272 2026-04-19T02:00:17Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163484 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Dyna oedd un ochr i'r cwestiwn; ond yr oedd iddo ochr arall. Y dyn a fuasai yn cael ei foddhau fwyaf gan fy nadguddiad fuasai gŵr y Plâs; ac nid oeddwn yn gofalu ychwanegu gronyn at ei ddedwyddwch. Efe oedd yr un a draddododd fy mrawd Bob i ddau fis o garchar heb rithyn o dystiolaeth ddarfod iddo gamymddwyn; ac a edliwiodd iddo fy nhad yn y llys cyhoeddus. Nid oeddwn y pryd hwnw, os ydwyf yn awr, wedi maddeu iddo ei ''meanness'' a'i anghyfiawnder. Er y dydd y cymerwyd Bob i'r carchar ar gam, yr oedd ynof gasineb dwfn at bob ''policeman'', gan nad pa mor ynfyd oedd hyny; a byddai fy nghydymdeimlad er fy ngwaethaf gyda'r carcharor. Yr oedd Wil Bryan hefyd wedi creu ynof ragfarn cryf er ys blynyddau yn erbyn yr heddgeidwaid gyda'r enw ''"pettifogging Bobbies;"'' ac felly nid oeddwn yn gofalu am roi dim blasusfwyd i'r heddgeidwaid. Heblaw hyny yr oeddwn yn ystyriol fod yn fy nghartreffel y mae yn mhob cymydogaeth—gryn lawer o gydymdeimlad â'r ''poacher'', ac nad edrychid arno yn yr un goleuni a throseddwyr eraill o gyfreithiau eu gwlad; ac os buasai rhyw ychydig yn edmygu fy anhunangarwch yn trosglwyddo fy ewythr i ddwylaw yr awdurdodau, yr edrychasid arnaf gan y nifer lliosocaf fel bradwr, ac fel un, ys dywedai fy ewythr, " yn yslefrian ar fy nillad fy hun." Mwy na hyny, pe buaswn yn hysbysu fy narganfyddiad, buasai yr hyn oeddwn yn ei ofni ar hyd y blynyddau yn dyfod arnaf yn un gawod. Er fod fy nhad wedi marw, os gwir a ddywedai fy ewythr, buasai ei holl droseddau yn cael eu hadgyfodi ac yn destun ymddyddan yn yr efail, y ''Cross Foxes, y Crown,'' ac ar bob aelwyd; a buasai yr hen gymydogion mewn atebiad i ofyniadau y rhai nad oeddynt yn hysbys o'r amgylchiadau yn gorfod dyweyd mai am dad y llanc oedd gydag Abel Hughes yr oeddynt yn sôn. Buasai y plant yn y capel, gyda y rhai yr oeddwn yn ddiweddar wedi bod yn bur llafurus, yn synu fod y dyn oedd ar ei dreial yn ewythr i mi, ac fod fy nhad oedd wedi marw cán waethed dyn ag yntau. Ni buasai peth felly yn hyfryd i fy nheimlad. Meddyliwn hefyd pe rhoddaswn hysbysrwydd i'r heddgeidwaid am loches fy ewythr, mai deg i un a fuasent yn ei ddal, ac mai y tebygolrwydd oedd fod James Lewis erbyn hyny yn ddigon pell, ac y dywedasai yr hen Niclas mai anwiredd oedd fy ystori. Yn y fath amgylchiad, ni fuaswn ond yn adgyfodi hen chwedlau anymunol<noinclude></noinclude> sqxu6s386qqxn157bxymdh75f6z4ted 104 83839 163273 2026-04-18T15:09:02Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163273 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163485 163273 2026-04-19T02:00:51Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163485 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>heb i un amcan neillduol gael ei gyrhaeddyd heblaw peri i lawer gredu mai wedi gwneyd gwawd o'r ''police'' yr oeddwn. Ond yr hyn a effeithiodd fwyaf ar fy mhenderfyniad oedd cofio geiriau olaf fy mam, "Os byth y cyfarfyddi â dy dad, treia anghofio ei bechodau; ac os medri di neyd rhw les iddo, gwna." Credwn fod ysbryd y gorchymyn hwn yr un mor gymhwysiadwy at fy ewythr: a chredwn hefyd pe buasai fy mam yn yr un amgylchiadau â mi, na fuasai hi yn trosglwyddo fy ewythr i ddwylaw yr awdurdodau. Yr oedd hi yn wraig dda; a pham nad allwn innau fod yn fachgen da a chadw y gyfrinach i mi fy hun? Penderfynais fod yn ddystaw, a theimlwn yn lled sicr ar y pryd nad oedd berygl i fy ewythr ddangos ei wyneb i mi mwy. Pa un ai doeth ai annoeth oedd fy mhenderfyniad a ymddengys eto os caf rwydd-deb i orphen yr hunangofiant hwn. Nid gorchwyl anhawdd ydyw cadw cyfrinach, pryd mai yr un sydd yn ei chadw a niweidid fwyaf wrth ei dadguddio. Ei chadw er mwyn eraill ydyw y gamp. Nid ydyw hyd yn nôd y diafol yn temtio dyn i ddadguddio yr hyn a fyddai er ein gwarth ni ein hunain neu ein teulu. Hon ydyw ei ''reserve fund'' ef erbyn yr amser a ddaw. Mae y dyn sydd yn gwrthod rhoi benthyg ei dafod i adrodd beïau a gwaradwyddiadau ei gymydogion, pryd na fyddai eu hadrodd o un lles, yn argoeli y bydd efe ryw ddydd yn ddinesydd o'r wlad lle nad oes ynddi "edliw beïau," ac na fydd yr angylion yn grwgnach am iddo gael ei ystyried yn un o honynt. Ymhen ychydig ddyddiau ar ol yr hyn a gofnodais, gwenieithiwn i mi fy hun am fy nghallineb; ond rhaid i mi gyfaddef nad oedd ynof y teimlad hapus hwnw a fwynha dyn ar ol cyflawni yr hyn sydd iawn er yn groes i'w ''interest'' ei hun. Yr oedd o'r un drâs â'r teimlad a fwynha y bydolddyn ar ol gwneyd bargen dda. Ond Duw a ŵyr fod ynof awydd gwneyd yr hyn oedd iawn, er nad oedd ynof nerth moesol i'w wneyd ar draul dwyn fy hun i waradwydd ac anhapusrwydd, a dadwneyd y rhaglen yr oeddwn wedi ei ffurfio yn ddystaw yn fy meddwl. Da pe hwn fuasai yr unig dro i mi roddi i mewn i ''expediency''. Mi glywais ac nid ydwyf yn sicr na fum i fy hun yn gwneyd y sylw fwy nag unwaith, fod cyfiawni un weithred nad ydyw y gydwybod yn dyweyd Amen iddi—yn cyfaddasu dyn i wneyd gweithredoedd eraill o'r un natur. A ydyw hyn yn wir ymhob amgylchiad? Nid felly y bu hi<noinclude></noinclude> 8ov1ykeh3x1l511qeorjf9f1j94zlhv 104 83840 163274 2026-04-18T15:09:05Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163274 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163486 163274 2026-04-19T02:01:23Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163486 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gyda mi y tro hwn. Darfu i fy ngwaith yn cymeryd hunan—les a hunan-hapusrwydd i ystyriaeth ar draul esgeuluso dyledswydd, gynhyrfu fy holl natur foesol i fwy o weithgarwch a phenderfyniad i gyflawni yr hyn a ystyriwn oedd rwymedig arnaf. Ond dichon nad oedd hyny ond cais i wneyd iawn am fy mhechod. Tueddwn yn gryf i gredu ystori fy ewythr am farwolaeth fy nhad, a theimlwn yn ysgafnach fy ysbryd ac yn rhyddach i wneyd yr hyn a allwn gydag achos crefydd. Yr oedd genyf feistr rhagorol, ac yr oeddwn at fy rhyddid i fyned i bob moddion a gynhelid yn y capel. Ni fum yn ôl o ddefnyddio y rhyddid hwn. Ni fyddai ar Jones druan un amser awydd am fyned i'r capel, ac ni fyddai mor hapus yn unman ag yn y siop. Ymddangosai Jones i mi fel dysgedig gi defaid: yr oedd yn gwybod un peth yn dda, a dim ond un peth. Gwyddai sut i fesur a ffoldio brethynau a'u gosod yn eu lle; a phe dywedasai Abel wrtho, gan bwyntio ei fys at bentwr o frethynau, ''"Jones, lie down there,"'' buasai yn ufuddhâu yn hapus; ac ni fuasai yn symud o'r fan, yr wyf yn credu, nes i Abel siarad âg ef neu chwibianu arno. Rhwyddhâi hyny y ffordd i mi fyned i bob moddion a chyfarfod. Yr wyf yn tybied y credai Abel nad oedd o un dyben anfon Jones i'r capel, am na fuasai hyny ond cyffelyb i geisio gwneyd ''negro'' yn wýn drwy ddŵr a sebon. Gymaint o gyfnewidiadau oedd erbyn hyn wedi cymeryd lle yn y capel oddiar yr amser y bu o dan sylw yn yr hanes hwn o'r blaen! Mae sylwi ar gyfnewidiadau bob amser yn fy ngwneyd yn brudd, ac yn gwneyd i mi feddwl mor fér ydyw einioes dyn, ac mor fuan y byddwn oll wedi rhoi ein lle i fyny i rywrai eraill. I ddyn ystyriol byddaf yn meddwl nad oes unman cyffelyb i'r capel am argraffu y wers hon ar ei feddwl. Wedi i un fod oddicartref ddim ond am ychydig bach o flynyddau, fel y mae yn cael ei daro gan y cyfnewidiad sydd wedi eymeryd lle yn nghynnulleidfa y capel! Gynifer o wynebau dyeithr a wêl efe wrth edrych o'i gwmpas, a chynifer o hen wynebau y mae efe yn methu d'od o hyd iddynt! Fel y mae efe yn synu wrth weled penau rhai o'i hen gydnabyddion wedi gwynu, ac eraill wedi moeli mor fuan! ac hwyrach nad ydyw yn cofio fod ei ben ef ei hun yn canlyn y ffasiwn. Am y cyfnod pan yr oeddwn o naw i ddeuddeg oed, os wyf yn cofio yn dda, y soniais am y capel a'i<noinclude></noinclude> cj8bvc8jgqzju9wzuz2te0accxli997 104 83841 163275 2026-04-18T15:09:08Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163275 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163487 163275 2026-04-19T02:01:48Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163487 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>amgylchiadau ddiweddaf yn yr hanes hwn. Wrth i mi gymharu y ddau gyfnod, y fath olwg wahanol oedd arno pan oeddwn yn ddeunaw mlwydd oed! Yr oedd pob wyneb yn newydd yn y cyfarfod plant. Yr oedd John Joseph, ei hen arweinydd, erbyn hyn yn Awstralia, ac Abel Hughes, o herwydd henaint, ac am nad allai oddef cymaint o helynt hefo'r Sol-ffa, wedi peidio ei fynychu. Pwy oedd arweinyddion y cyfarfod yn awr? Galwai Wil Bryan fi yn ''"boss y kids."'' Alexander Phillips ''(Eos Prydain)'' a gymerai ofal y ganiadaeth. Yr oedd y gymdeithas lenyddol, yr hon a fedyddiwyd yn "Gymdeithas Gwallt i Lawr" gan fy hen gydymaith, a'r hon a fu o lês mawr i amryw yn ei hamser, wedi marw er ys tro. Sol-ffa a'i lladdodd, yn anfwriadol wrth gwrs. Erbyn hyn yr oedd ymron yn anmhosibl cael gan y bechgyn ddysgu grammadeg, ysgrifenu traethawd, neu gymeryd rhan mewn dadl dduwinyddol; yr oeddynt yn bethau rhy dry ganddynt. Difyrach gan y bechgyn oedd cymdeithas y Sol-ffa. Yr oedd i'r gymdeithas hon amryw fanteision ar yr hen gymdeithas lenyddol. Teimlid mae mwynach oedd swnio "do" gyda'u gilydd na threiglo berf ar eu penau ei hunain, ac mai buddiolach ar gyfer y byd hwn, os nad y byd a ddaw hefyd, oedd ''sightsinging'' na deall y pwnc o gyfiawhad trwy ffydd. Heblaw hyny yr oedd cymdeithas y Sol-ffa wedi ei sylfaenu ar egwyddorion eangach, dyfnach, a mwy rhyddfrydig na'r gymdeithas gwallt i lawr. Cofleidiai y ddynoliaeth ieuanc, canol oed, a hen-gwryw a benyw. Fel yr oedd i'r gymdeithas yn gyffredinol ei manteision dinág, felly yr oedd i'r nodwedd a enwyd olaf; canys, o dan amgylchiadau neillduol, gellid drwy newid un lythyren droi y cyfarfod canu yn gyfarfod arall cwbl wahanol o ran ei natur, eto yn gyfryw ag oedd yn rhoi boddhâd i'r ddau ryw. Ac felly os byddai cyfarfod wedi ei dreulio yn y modd lah, hawdd iawn oedd ei ddybenu mewn modd arall. Yr oedd y bendithion a ddilynodd y gymdeithas hon yn lliosog ac amlwg iawn. O dan oruchwyliaeth yr hen gymdeithas lenyddol a duwinyddol yr oedd y gwŷr ieuainc yn yswil, anhyderus, ac yn wir yn rhy wylaidd, fel pe na buasent yn gwybod dim. Ond pan ddaethant o dan ddylanwad cymdeithas y Sol-ffa, dysgwyd hwy i ddal eu penau i fyny fel dynion, ac i ddangos i'r byd eu bod yn gwybod "be oedd be." Y pryd hyny y daethant i ddeall eu bod yn ddynion, ac fod eisieu<noinclude></noinclude> nvvdq6hak46slu2fuhnf6yo4gt19vji 104 83842 163276 2026-04-18T15:09:11Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163276 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163488 163276 2026-04-19T02:18:51Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163488 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>iddynt actio fel dynion, a rhoi ar ddeall i'r crachfoneddigion nad hwy oedd i gael yr holl fenyg a'r modrwyau. Ffurfiodd y gymdeithas hon gyfnod pwysig yn hanes y gymydogaeth, a hyny mewn ychydig amser. Yn fuan gwelwyd yr hen arfer a fyddai gan ddynion ieuainc o gario Bibl i'r capel yn dechreu diflanu, a'r Llyfr Tônau yn cymeryd ei le. Mae yn wir y byddai ambell i hen wreigan, na wyddai yn ymgenach, yn myned yn wyllt wrth weled y llyfr hwn yn cymeryd lle ei flaenorydd; ond nid gwiw oedd gwingo yn erbyn ''progress'' yr oes. Fel pob diwygiad arall, cafodd y wêdd hon ar bethau yr wyf yn sôn am dani, wrthwynebiad mawr gan bobl hen ffasiwn. Yr oedd fy meistr, Abel Hughes, er ei fod yn ŵr call, dipyn yn Doryaidd gyda phethau newyddion; a gwelais ef yn gwrthod ar rai amgylchiadau droi y seiat nos Sul yn gyfarfod canu, ac hefyd yn gwneyd ''stand'' penderfynol yn erbyn ''practisio'' darnau cerddorol ar y Sabboth ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol. Mi a'i clywais ef a'm clustiau fy hun yn dadgan nad oedd canu yn fwy pwysig na phregethu, ac nad oedd y Llyfr Tônau i gael mwy o sylw na'r Bibl. Gwrthodai hefyd ofyn i'r pregethwr "ei thori yn fyr" er mwyn cael ychwaneg o amser gyda'r canu. Er fod ''Eos Prydain'' yn gwneyd llygaid mawr a milain arno, gwrthodai Abel beidio slurio, a chanu allan â'i holl egni eiriau megys {{center block| <poem> "Ei arwain i Galfari fryn, A'i hoelio ar groesbren o'i fodd." </poem> }} Pe cawsai Abel fyw ychydig o flynyddau yn hwy, diammheu y buasai yn dysgu amgenach pethau. Wrth weled effeithiau rhyfeddol cymdeithas y Sol-ffa, ymunais â hi yn galonog. Bum yn aelod o honi am fis; a dysgais nid yn unig nad oedd genyf lais addawol, ond nad oedd genyf amynedd na'r ymenydd i ragori yn nghyfrinion y gelfyddyd. Aci mi ddyweyd y gwir yn onest, teimlwn braidd yn yswil, oblegid cefais allan ar unwaith mai bachgen bach 8 oed, digon dwl hefyd, a'r hwn yr oeddwn yn cael trafferth fawr i'w ddysgu i sillebu yn yr Ysgol Sul-cefais allan, meddaf, mai hwn o holl aelodau y gymdeithas oedd y ''sight-singer'' goreu. Gwelais fod perygl i mi golli fy nylanwad arno yn y dosbarth ar y Sabboth; a "gloewais hi," chwedl Wil Bryan. Mae yn edifar genyf hyd heddyw na buaswn wedi ymroi ati i feistroli y Sol-ffa; canys y mae yn amlwg i un sydd<noinclude></noinclude> 6ydmkrrowlydh07kvz1ntzdc87nwpub 104 83843 163277 2026-04-18T15:09:14Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163277 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163490 163277 2026-04-19T03:30:39Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163490 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>"yn talu rhyw gymaint o sylw i arwyddion yr amserau mai hon fydd y wybodaeth anhebgorol yn fuan iawn. Diammheu y gwêl yr oes sydd yn codi mewn cyfarfod ordeinio yn y Sasiwn y cwestiynau o'r ''Cyffes Ffydd'' yn gorfod rhoi lle i'r ''black board'' ac arholiad yn y Solffa; ac i gyfarfod a ''llais'' ein heglwysi, ni ddychymygir pasio neb fel gweinidog cymhwys y Testament Newydd heb ei fod yn gallu egluro yn fanwl y gwahaniaeth rhwng y cywair lleiaf a'r mwyaf. Drwg genyf i mi esgeuluso y cyfleusderau oeddynt o fewn fy nghyrhaedd y pryd hwnw; ac erbyn hyn yr wyf yn rhy hen i ddysgu. Ond gwelaf fy mod yn ymollwng yn ormodol i wneyd sylwadau, ac fod perygl, os darllenir y llinellau hyn gan rywrai, iddynt feddwl mai cellwair yr ydwyf. Yr oedd yn y capel lawer o gyfnewidiadau eraill; ac nid y lleiaf oedd absennoldeb amryw o'r hen frodyr y coleddwn barch mawr iddynt pan oeddwn yn hogyn. Edward Peters, y soniais am dano o'r blaen, y gŵr crabed, gofalus hefo'r llyfrau, oedd er ys amser wedi ei gaethiwo i'w dy; ond nid âi efe byth i'w wely ar nos Sabboth heb yn gyntaf gael gwybod swm y casglad. Rhag i mi anghofio dyweyd hyny eto, un o'i eiriau olaf cyn marw oedd, cofiwch fod chwarter y seti i fyny nos Lun nesaf." Cocoa-nut oedd efe: yr oedd ei blisgyn yn galed, ond yr oedd sap gwir grefydd yn ei galon. Hugh Bellis, y gŵr a fyddai yn aml yn wylo o dan y bregeth a'r hwn a elwid gan Wil Bryan ''"yr hen water works,"''—yr oedd ef wedi gadael "plant y dagrau a'r ocheneidiau," ac wedi myned drosodd mewn llawn hwyliau i'r llawenydd am yr hwn nis gallai sôn tra ar y ddaear heb wylo dagrau melus iawn. O'r hen flaenoriaid nid oedd yn aros ond Abel Hughes, a dywedai fy holl galon—O frenin, bydd fyw byth! Yr oedd Dafydd Dafis, yr hwn a ddaethai atom o eglwys arall, yn flaenor eisoes, a chydnabyddwyd ef felly ar ei ddyfodiad atom. Bydd raid i mi sôn am dano ef eto. Thomas Bowen, y pregethwr, a ffrynd mawr y plant, am yr hwn y dymunaswn ddyweyd llawer pe buasai amser yn caniatâu,— yr oedd yntau wedi ein gadael, a chred pawb ai hadwaenai oedd mai i'r un wlad a Hugh Bellis yr aethai yntau. Yr oedd John Llwyd, y dyn a fyddai bob amser yn beïo, a'r hwn a elwid gan Wil Bryan "yr hen grafwr," eto yn aros yn ein plith. Yr oedd Wil er ys tro wedi newid ei enw i ''"chapel nuisance inspector."'' Thomas a Barbara Bartley a ddalient<noinclude></noinclude> c09jd1rmjwmidsg7cu439ms8ke9z0f5 104 83844 163278 2026-04-18T15:09:16Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163278 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 163491 163278 2026-04-19T03:31:03Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 163491 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn ffyddlawn, a gloewai eu crefydd. Erbyn hyn hwy oeddynt y ddau ''originals'' yn y seiat; a phan deimlai Abel fod yr ymddyddan yn cerdded yn drwm, troai ar ei sawdl yn sydyn a gofynai, "Thomas Bartley, be sy ar y'ch meddwl chi heno?" ac odid fawr na chaem rywbeth a godai hwyl. Nid gwneyd ond dyweyd profiad a fyddai Thomas bob amser; ond byddai hwnw yn fynych yn ddigrifol, ac yn fwy felly, am ei fod yn ''true to nature'', ys dywedai Wil Bryan. Bydd raid i mi roddi ychydig engreifftiau o hyn cyn gorphen yr hanes hwn. Yr wyf wedi crybwyll amryw weithiau am William y glo, yr hwn oedd dueddol i feddwi, ac a roddai y bai bob amser ar Satan. Yr oedd William erbyn hyn yn rhy hen i "ganlyn y cynhauaf," ac felly yr oedd yn lled grefyddol. Cofus genyf y dywedai Abel Hughes wrth sôn am William, fod tlodi yn anhebgorol i dduwioldeb rhai pobl. Er fod Abel yn Galfin zelog, yr oedd yn ''liberal'' iawn ei syniadau gyda rhai pethau; a chlywais ef yn dyweyd ei fod yn gobeithio pan ddeuai angeu at William y glo y byddai iddo ei gael yn dlawd; "oblegid," ebe fe, mae William druan yn dduwiol iawn pan fydd ei boced yn wag." Yr wyf yn sôn am y cymeriadau hyn, a hwy yn unig am fy mod wedi cael achlysur i grybwyll am danynt yn flaenorol. Nifer y blaenoriaid ar y pryd oedd tri—sef Abel Hughes, Alexander Phillips ''(Eos Prydain)'', a Dafydd Dafis. Ni fu tri mwy annhebyg. Yr oedd Abel, fel yr wyf wedi desgrifio, yn hen ŵr meddylgar ac o argyhoeddiadau dwfn, wedi darllen llawer yn Gymraeg a Saesoneg, yn un yr oedd pregethwyr yn talu gwarogaeth i'w farn yn y Cyfarfod Misol, ac o dduwioldeb diammheuol. Yr oedd yn araf ond sicr fel tynged. ''Eos Prydain'' oedd ŵr ieuanc dibriod, medrus ac ymroddgar gyda'r canu, bywiog ei yspryd, ac mewn ffafr gan y bobl ieuainc. Rhoddasai ei flynyddau goreu i astudio cerddoriaeth yn unig, a llwyddodd i wneyd ei hun yn feistr ar y gelfyddyd. Anfynych y gwelais ei gyffelyb am drefnu a chario allan gyngherdd, Yr oedd ei ffyddlondeb gyda'r mawl yn y capel yn "siampal," chwedl yr hen bobl. Ei fuchedd oedd ddifrycheulyd; a'i unig fai, os bai hefyd, oedd ei fod ar adegau yn troi dalenau y llyfr tônau yn ystod y bregeth, ac yn gwneyd ei geg yn gron fel pe buasai yn chwibianu yn ei frest. Dyn canol oed oedd Dafydd Dafis, unieithog, wedi ei<noinclude></noinclude> ml59qmuczdzj50pbguxdv32b3urk17i 104 83845 163279 2026-04-18T15:09:19Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163279 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83846 163280 2026-04-18T15:09:21Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163280 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83847 163281 2026-04-18T15:09:24Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163281 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83848 163282 2026-04-18T15:09:26Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163282 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83849 163283 2026-04-18T15:09:29Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163283 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83850 163284 2026-04-18T15:09:32Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163284 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83851 163285 2026-04-18T15:09:34Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163285 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83852 163286 2026-04-18T15:09:36Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163286 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83853 163287 2026-04-18T15:09:39Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163287 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83854 163288 2026-04-18T15:09:41Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163288 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83855 163289 2026-04-18T15:09:44Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163289 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83856 163290 2026-04-18T15:09:46Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163290 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83857 163291 2026-04-18T15:09:48Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163291 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83858 163292 2026-04-18T15:09:51Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163292 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83859 163293 2026-04-18T15:09:53Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163293 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83860 163294 2026-04-18T15:09:56Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163294 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83861 163295 2026-04-18T15:09:58Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163295 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83862 163296 2026-04-18T15:10:00Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163296 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83863 163297 2026-04-18T15:10:05Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163297 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83864 163298 2026-04-18T15:10:08Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163298 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83865 163299 2026-04-18T15:10:11Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163299 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83866 163300 2026-04-18T15:10:13Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163300 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83867 163301 2026-04-18T15:10:16Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163301 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83868 163302 2026-04-18T15:10:18Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163302 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83869 163303 2026-04-18T15:10:20Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163303 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83870 163304 2026-04-18T15:10:23Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163304 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83871 163305 2026-04-18T15:10:25Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163305 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83872 163306 2026-04-18T15:10:28Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163306 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83873 163307 2026-04-18T15:10:30Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163307 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83874 163308 2026-04-18T15:10:32Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163308 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83875 163309 2026-04-18T15:10:35Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163309 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83876 163310 2026-04-18T15:10:37Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163310 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83877 163311 2026-04-18T15:10:39Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163311 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83878 163312 2026-04-18T15:10:42Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163312 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83879 163313 2026-04-18T15:10:44Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163313 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83880 163314 2026-04-18T15:10:47Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163314 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83881 163315 2026-04-18T15:10:49Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163315 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83882 163316 2026-04-18T15:10:52Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163316 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83883 163317 2026-04-18T15:10:54Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163317 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83884 163318 2026-04-18T15:10:57Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163318 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83885 163319 2026-04-18T15:10:59Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163319 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83886 163320 2026-04-18T15:11:02Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163320 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83887 163321 2026-04-18T15:11:04Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163321 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83888 163322 2026-04-18T15:11:07Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163322 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83889 163323 2026-04-18T15:11:09Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163323 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83890 163324 2026-04-18T15:11:11Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163324 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83891 163325 2026-04-18T15:11:14Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163325 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83892 163326 2026-04-18T15:11:16Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163326 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83893 163327 2026-04-18T15:11:19Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163327 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83894 163328 2026-04-18T15:11:21Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163328 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83895 163329 2026-04-18T15:11:23Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163329 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83896 163330 2026-04-18T15:11:26Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163330 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83897 163331 2026-04-18T15:11:28Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163331 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83898 163332 2026-04-18T15:11:31Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163332 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83899 163333 2026-04-18T15:11:33Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163333 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83900 163334 2026-04-18T15:11:35Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163334 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83901 163335 2026-04-18T15:11:38Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163335 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83902 163336 2026-04-18T15:11:40Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163336 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83903 163337 2026-04-18T15:11:42Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163337 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83904 163338 2026-04-18T15:11:45Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163338 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83905 163339 2026-04-18T15:11:46Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163339 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83906 163340 2026-04-18T15:11:49Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163340 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83907 163341 2026-04-18T15:11:51Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163341 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83908 163342 2026-04-18T15:11:52Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163342 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83909 163343 2026-04-18T15:11:55Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163343 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83910 163344 2026-04-18T15:11:57Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163344 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83911 163345 2026-04-18T15:11:59Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163345 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83912 163346 2026-04-18T15:12:02Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163346 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83913 163347 2026-04-18T15:12:05Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163347 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83914 163348 2026-04-18T15:12:07Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163348 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83915 163349 2026-04-18T15:12:09Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163349 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83916 163350 2026-04-18T15:12:12Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163350 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83917 163351 2026-04-18T15:12:14Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163351 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83918 163352 2026-04-18T15:12:16Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163352 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83919 163353 2026-04-18T15:12:19Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163353 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83920 163354 2026-04-18T15:12:21Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163354 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83921 163355 2026-04-18T15:12:23Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163355 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83922 163356 2026-04-18T15:12:25Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163356 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83923 163357 2026-04-18T15:12:27Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163357 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83924 163358 2026-04-18T15:12:29Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163358 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83925 163359 2026-04-18T15:12:32Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163359 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83926 163360 2026-04-18T15:12:34Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163360 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83927 163361 2026-04-18T15:12:37Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163361 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83928 163362 2026-04-18T15:12:39Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163362 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83929 163363 2026-04-18T15:12:42Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163363 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83930 163364 2026-04-18T15:12:44Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163364 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83931 163365 2026-04-18T15:12:46Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163365 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83932 163366 2026-04-18T15:12:49Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163366 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83933 163367 2026-04-18T15:12:51Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163367 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83934 163368 2026-04-18T15:12:53Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163368 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83935 163369 2026-04-18T15:12:56Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163369 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83936 163370 2026-04-18T15:12:58Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163370 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83937 163371 2026-04-18T15:13:01Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163371 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83938 163372 2026-04-18T15:13:03Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163372 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83939 163373 2026-04-18T15:13:06Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163373 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83940 163374 2026-04-18T15:13:08Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163374 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83941 163375 2026-04-18T15:13:10Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163375 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83942 163376 2026-04-18T15:13:13Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163376 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83943 163377 2026-04-18T15:13:15Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163377 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83944 163378 2026-04-18T15:13:17Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163378 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83945 163379 2026-04-18T15:13:20Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163379 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83946 163380 2026-04-18T15:13:22Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163380 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83947 163381 2026-04-18T15:13:24Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163381 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83948 163382 2026-04-18T15:13:27Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163382 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83949 163383 2026-04-18T15:13:29Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163383 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83950 163384 2026-04-18T15:13:31Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163384 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83951 163385 2026-04-18T15:13:34Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163385 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83952 163386 2026-04-18T15:13:36Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163386 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83953 163387 2026-04-18T15:13:38Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163387 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83954 163388 2026-04-18T15:13:41Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163388 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83955 163389 2026-04-18T15:13:43Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163389 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83956 163390 2026-04-18T15:13:45Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163390 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83957 163391 2026-04-18T15:13:46Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163391 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83958 163392 2026-04-18T15:13:48Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163392 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83959 163393 2026-04-18T15:13:50Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163393 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83960 163394 2026-04-18T15:13:52Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163394 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83961 163395 2026-04-18T15:13:54Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163395 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83962 163396 2026-04-18T15:13:56Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163396 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83963 163397 2026-04-18T15:13:58Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163397 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83964 163398 2026-04-18T15:14:00Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163398 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83965 163399 2026-04-18T15:14:03Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163399 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83966 163400 2026-04-18T15:14:05Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163400 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83967 163401 2026-04-18T15:14:08Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163401 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy 104 83968 163402 2026-04-18T15:14:10Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Rydych wedi creu tudalen wag 163402 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude></noinclude> knt9697boubqhndiyw081zn8sckd1yy