Wicidestun cywikisource https://cy.wikisource.org/wiki/Hafan MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Media Arbennig Sgwrs Defnyddiwr Sgwrs Defnyddiwr Wicidestun Sgwrs Wicidestun Delwedd Sgwrs Delwedd MediaWici Sgwrs MediaWici Nodyn Sgwrs Nodyn Cymorth Sgwrs Cymorth Categori Sgwrs Categori Tudalen Sgwrs Tudalen Indecs Sgwrs Indecs TimedText TimedText talk Modiwl Sgwrs modiwl Event Event talk 0 1360 164132 163916 2026-05-04T23:26:35Z AlwynapHuw 1710 164132 wikitext text/x-wiki {{mawr|''Croeso i '''Wicidestun''', y llyfrgell rydd!''}} {| cellspacing="5px" | width="60%" align= style="border: 1px solid #6688AA; background-color:#FFE4C4; padding:1em;" class="plainlinks"; valign="top"| <div style="float:right;margin-left:0.5em;margin-right:0.5em;margin-top:0.5em"> [[Delwedd:Carl Spitzweg 021.jpg|150px]] </div> Mae '''Wicidestun''' yn storfa o destunau gwreiddiol sy'n [[w:en:Public domain|eiddo cyhoeddus]] neu o dan dermau [[w:cy:Cynnwys rhydd|trwydded agored]] [[:w:cy:Wicipedia:Hawlfraint|CC-BY-SA]]. Mae'r prosiect hwn yn rhan o deulu ehangach [[:en:Sefydliad Wikimedia|Wicimedia]] gan gynnwys [[:en:Creative Commons|Comin Wicimedia]], [[:d:cy:Wiciadur|Wiciadur]] a [[:w:cy:Wicipedia|Wicipedia]]. Erbyn hyn mae gennym ni '''[[Special:Statistics|{{NIFEROERTHYGLAU}}]]''' o weithiau. Gweler [[w:Wicipedia:Cymorth|tudalen help]] a chwaraewch yn y pwll tywod i ddysgu sut allwch '''chi''' olygu ac uwchlwytho testun. <br/> '''Rhai o'n llenorion:''' {{Div col}} : [[:Categori:William Jones (Ehedydd Iâl)|Ehedydd Iâl]] : [[:Categori:Iolo Goch|Iolo Goch]] : [[:Categori:Dafydd Nanmor|Dafydd Nanmor]] : [[:Categori:Lewis Glyn Cothi|Lewis Glyn Cothi]] : [[:Categori:Ann Griffiths|Ann Griffiths]] : [[:Categori:Owen Morgan Edwards| O. M. Edwards]] : [[:Categori:I. D. Hooson| I. D. Hooson]] : [[:Categori:Elizabeth Mary Jones (Moelona)|Moelona]] : [[:Categori:William Williams, Pantycelyn|William Williams, Pantycelyn]] : [[:Categori:Richard Griffith (Carneddog)|Richard Griffith (Carneddog)]] : [[:Categori:Dafydd ap Gwilym|Dafydd ap Gwilym]] : [[:Categori:Thomas Gwynn Jones|T. Gwynn Jones]] : [[:Categori:T Rowland Hughes|T. Rowland Hughes]] {{Div col end}} '''Rhai o'n Categorïau:''' <br/> *[[:Categori:Llyfrau|Llyfrau]] *[[:Categori:Barddoniaeth|Barddoniaeth]] *[[:Categori:Rhyddiaith|Rhyddiaith]] *[[:Categori:Testunau crefyddol|Testunau crefyddol]] *[[:Categori:Adolygiadau|Adolygiadau]] *[[:Categori:Llyfrau Ab Owen|Cyfres y Fil a Llyfrau Ab Owen]] *[[:Categori:Testunau cyfansawdd|Testunau cyfansawdd]] (Y modd gorau i lawrlwytho testynau ar gyfer e-ddarllenwyr) '''<big>[[Testunau sydd angen eu gwirio]]</big>''' | rowspan="2" width="30%" style="border: 1px solid #6688AA; background-color:#FFFFFF; padding:1em;" valign="top"| {|width="*" | '''Rhai o'n gweithiau diweddaraf:''' *[[Bugail y Cwm|Bugail y Cwm gan Anthropos]] *[[Hanes y Ffydd yng Nghymru|Hanes y Ffydd yng Nghymru gan Charles Edwards]] *[[Cymru a'r Gymraeg|Cymru a'r Gymraeg gan E. T. John, Dyfnallt ac Arthen]] *[[Rhwng Gwg a Gwên|Rhwng Gwg a Gwên gan Dafydd Rhys Williams (Index)]] *[[Ystorïau Bohemia|Ystorïau Bohemia cyf T. H. Parry-Williams]] *[[Gwaith Owen Gruffydd o Lanystumdwy|Gwaith Owen Gruffydd o Lanystumdwy gol O. M. Edwards]] *[[Hanes Plwyf Llanegryn|Hanes Plwyf Llanegryn gan William Davies]] *[[Yr Argyfwng|Yr Argyfwng gan William Ambrose Bebb]] *[[Toriad y Wawr|Toriad y Wawr gan Morris Thomas, Dolwyddelan]] *[[Plant y Goedwig|Plant y Goedwig gan Moelona]] *[[O Gylch Carn Fadrig|O Gylch Carn Fadrig gan John Humphreys (Wmffra Cyfeiliog)]] *[[Gwreichion y Diwygiadau|Gwreichion y Diwygiadau gan Carneddog]] *[[Cofiant David Davies, Bermo|Cofiant David Davies, Bermo gan William Jones, Lerpwl]] *[[Gŵr y Dolau|Gŵr y Dolau gan William Llewelyn Williams]] *[[Y Ddeddf Uno 1536|Y Ddeddf Uno 1536 gol William Ambrose Bebb]] *[[Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol II|Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol II gan Edward Morgan Humphreys]] *[[Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I|Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I gan Edward Morgan Humphreys]] {{C|🙝&nbsp;🙟}} <gallery> Ll Du C Bawd.png|'''[[Llyfr Du Caerfyrddin]]''' Delwedd:Llyfr Aneirin.png|'''[[Llyfr Aneirin]]''' </gallery> {{c|🙝&nbsp;🙟}} ... a nifer o gerddi: *[[Yr Wylan]] gan Dafydd ap Gwilym *[[Y Drindod]] gan Dafydd ap Gwilym *[[Beibl]] *[[Y Nefoedd Uwch fy Mhen]] gan Ehedydd Iâl *[[Stafell Gynddylan]] *[[Syr Hywel y Fwyall]] *[[Cystal am ofal im yw]] *[[Y Llafurwr]] *[[Hen Benillion]] *[[Ar ôl i fy Nghariad Farw]] *[[Wrth y drws, un a'i grwth drwg]] *[[Marwnad Siôn y Glyn]] gan Lewis Glyn Cothi *[[Ymddiddan Rhwng Dau Fardd]] *[[Ymddiddan Rhwyng Cymro a Saesnes]] *[[Gorhoffedd (Hywel ab Owain Gwynedd)]] *[[Englynion y Beddau]] {{c|🙝&nbsp;🙟}} '''Cymuned'''<br /> [[Wicitestun:Y Sgriptoriwm|Y Sgriptoriwm]] <br /> |-- |} |- | style="border: 1px solid #6688AA; background-color:#EEE9E9; padding:1em;" valign="top"| '''Ychwanegwch:''' [[Delwedd:Flag of Wales (1959–present).svg|200px|right]] Mae ar y safle hwn nifer o destunau o weithiau agored, di-hawlfraint neu weithiau lle mae eu hawlfraint wedi hen orffen. Os ydych am ychwanegu cerddi neu ryddiaeth gwnewch hynny - os ydych yn gwbwl sicr mai chi yw perchennog eu hawlfraint neu fod yr awdur wedi marw ers dros 70 o flynyddoedd. Am ragor am yr hyn y cewch ei gynnwys yma, darllenwch [[Wicidestun:Beth i'w roi ar Wicidestun?]] Os mai dod yma i bori ydych—mwynhewch y wledd! |} hega4tuiplr89ma0so87yk31s3jfvwg 104 33240 164134 163707 2026-05-05T06:39:03Z ~2026-27263-09 4134 164134 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Brin Rees" /></noinclude>Ni buasai ond dyn hynod o ddieithr yn gofyn y cwestiwn. Aeth llygaid Siôn Ifan yn fychain, fychain, wrth graffu ar ei ymwelydd cyn ateb, "Wn i ddim, syr. Mi fyddaf yn meddwl mai ffrwyth dychymyg pobl ydyw hi, a dim arall." "Ond hi biau Draffwll, onid e?" meddai Morys yn fyr. Syndod didwyll oedd yn ei lais. Nid oedd yn gynefin â dull Siôn Ifan o fyned trwy'r byd. "Yn wir, syr, mae'n eglur y gwyddoch fwy nag a wn i. Dyn cynnil iawn o'i gyfrinach ydyw Dafydd Jos Traffwll." Yr oedd hyn yn wir, ac oherwydd hynny yn gymorth i Siôn Ifan i ddywedyd ei feddwl yn onest, a hynny gyda phwyslais argyhoeddiad, am dro. Ni byddai felly arno'n fynych. Ond gwir oedd mai digon o waith y gwyddai Dafydd Jos ei hunan yn berffaith sut y safai o berthynas i'w ddaliad. Faint bynnag a wyddai'r tafarnwr am Madam Wen— oedd erbyn hyn a'i henw o leiaf yn wybyddus o fôr i fôr a thu hwnt i'r mynyddoedd—ni bu Morys Williams elwach o'r wybodaeth honno. Aeth adref heb fod ddim doethach ar y pen hwnnw. Cymerwyd mis neu fwy i ddwyn pethau i drefn yng Nghymunod. Daethai yr yswain newydd a'i brif weinidogion gydag ef o Ddyffryn Conwy yn sir ei enedigaeth, ond cyflogodd ddau neu dri o weision yn yr ardal newydd. Cafodd forwyn hefyd ym mherson Nanni Allwyn Ddu. Aeth Nanni i Gymunod gan ddywedyd iddi glywed fod eisiau morwyn ar yr yswain. "Ym mhle mae eich cartre chwi?" gofynnodd yntau. "Yn Allwyn Ddu," atebodd hithau, "ar y fford fawr, a heb fod ymhell o derfynau Cymunod." "Purion," meddai yntau, a chyflogwyd hi heb fwy o eiriau. Ni wyddai Morys yr adeg honno y gallasai ei forwyn newydd, pe buasai'n dewis, ddywedyd llawer o hanes ardal y llynnoedd a Madam Wen. Ond digon o waith, hefyd, y buasai Nanni'n dewis. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> nv104u0k8gxzmho09dqd0p20s4fc17d 104 33241 164135 69032 2026-05-05T09:41:27Z ~2026-27263-09 4134 164135 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Brin Rees" /></noinclude>Nodir y pethau dibwys hyn—os dibwys hefyd—er mwyn egluro'r amgylchiadau a fu am amser yn lluddias Morys Williams rhag myned i ymofyn ei ardreth i ochrau Trefdraeth. Yr oedd siwrnai arall o'i flaen hefyd, taith ac ymweliad wrth ei fodd. Gwahoddwyd ef i'r Penrhyn, ger Bangor, hen gartref y Gruffyddiaid. Yno disgwyliai gyfarfod â Iliaws o'i gydnabod a chael egwyl o fwyniant ymhlith ei gydradd. Un bore, cyn codi haul, cychwynnodd i daith ar gefn ei geffyl du, ag ysgrepan ledr yn rhwym wrth y cyfrwy er derbyn a diogelu arian y rhent. Creadur ardderchog oedd Lewys, ceffyl du Morys Williams. Rhodd ydoedd i'r yswain ieuanc gan ei gâr dysgedig o lys y Brenin. Nid yn fynych y gwelid ei gymar mewn maint a nerth a hoywder. Teilwng gydymaith i Morys fawr ei hun oedd Lewys Ddu, a byddai gweled y ddau'n dynesu, y cawr a'r cawrfil, yn olygfa i'w chofio. Buasai Morys Williams yn rhoddi ei fywyd i lawr dros Lewys unrhyw ddydd, ac y mae lle i gredu na buasai Lewys yn gomedd yr unrhyw aberth dros ei feistr. Yr oedd llenni nos wedi disgyn ers oriau cyn bod yr yswain yn barod i gychwyn adref, a'r ysgrepan ledr yn drom o arian rhent amaethwyr Trefdraeth. Yr oedd y ffordd yn faith, ac mewn mannau yn ddigon anhygyrch, ac iddi gymeriad drwg, ond nid oedd ofn ar restr nwydau Morys, ac ni theimlai angen cydymaith lle byddai Lewys Ddu. Daethant i derfynau Bettws—y— Grog heb hap na rhwystr. Nid oedd y nos yn dywyll. Ond yno, mewn trofa sydyn yn y ffordd, daeth Morys wyneb yn wyneb â thri o ddynion ar geffylau, yn sefyll ochr yn ochr, megis yn gwarchod y llwybr cul. "Noswaith dda," meddai, gan aros am gyfleustra i fyned heibio iddynt, a heb eto ddychmygu beth oedd eu hamcan. Yr atebiad cyntaf a gafodd oedd tri llaw— ddryll yn cael eu hanelu at ei ben. Rhoddodd yr yswain ei law ar yr eiddo yntau, oedd yn erfyn gwerthfawr,<noinclude><references/></noinclude> 5nozft9q0vsan0taef19bgzhhgv6bwc 104 33242 164136 70245 2026-05-05T09:59:58Z ~2026-27263-09 4134 164136 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Brin Rees" /></noinclude>a'i newydd-deb yn ddisglair. Wrth syllu yn graffach ar y tri dyn gwelodd fod pob un ohonynt yn gwisgo mwgwd du. Y gŵr oedd yn y canol a siaradodd gyntaf, ac wrth glywed ei lais daeth i feddwl yr yswain iddo ei gyfarfod o'r blaen. "Os rhoddwch chwi'r ysgrepan ledr yna i ni yn ddi-dwrw, cewch chwithau fyned ymlaen heb niwed." "Oho!" meddai'r yswain, oedd wedi arfer di-brisio perygl. "Yn ddi-dwrw, aie? Pwy ddywedodd wrthyt ti fod gennyf ysgrepan ledr o gwbl?" "Gwyddom yn dda amdani," atebodd y lleidr. "Gwyddom beth sydd ynddi. Waeth heb wastraffu mwy o amser." Chwarddodd Morys, a'i lais mawr yn diasbedain yn nhawelwch yr hwyr. "Beth a ddwedi di, Lewys?" meddai'n chwareus, ond heb dynnu golwg oddi ar y lladron. Gweryrodd y ceffyl yn gyffrous, a dechreuodd symud ei draed yn awyddus. Sylwodd Morys bod un o'r lladron yn ddyn mawr corffol, ym marchogaeth merlyn mwy nag eiddo'r lleill. Nesaodd y lladron at ei gilydd. Tynhaodd yntau ei afael yn yr afwyn. Trosai a throai'r march du yn ddiamynedd. "Yr ydym yn disgwyl," meddai'r gŵr canol. "Waeth i chwi yn awr nac eto. Mae rhywun arall yn eich aros ymhellach ymlaen. Fydd yn y fan honno ddim gwastraffu geiriau. Cymerwch fy ngair." "Ai felly?" meddai yntau, a'i waed yn dechrau twymo. "Mae hi'n gwella, Lewys." "Paid â hel dail efo fo," meddai'r mwyaf o'r tri lleidr, yn fochynnaidd, ac ar y gair cofiodd Morys iddo weld y gŵr hwnnw wrth simdde fawr Tafarn y Cwch noson yr wyl mabsant. "Ie," meddai, gorchwyl diflas yw hel dail." Ac ar hynny teimlodd Lewys yr ysbardun, a neidiodd ymlaen, fel pe na buasai merlynod y lladron ond pryfetach yr haf yn ei lwybr. Ac yn y cythrwfl aeth<noinclude><references/></noinclude> 7ep4semk9kdpl1n8xcd8a9ypa1d7pc6 2 77518 164133 163917 2026-05-04T23:27:48Z AlwynapHuw 1710 164133 wikitext text/x-wiki {{header | title =Defnyddiwr:AlwynapHuw/Llyfrau 2026 | author = | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Llyfrau 2025]] | next = [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Llyfrau 2027]] | notes = Llyfrau a gyhoeddwyd gan Alwyn ap Huw ar Wicidestun yn 2026 }} {{c|[[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Llyfrau]]}} #[[Bugail y Cwm|Bugail y Cwm gan Anthropos]] #[[Hanes y Ffydd yng Nghymru|Hanes y Ffydd yng Nghymru gan Charles Edwards]] #[[Cymru a'r Gymraeg|Cymru a'r Gymraeg gan E. T. John, Dyfnallt ac Arthen]] #[[Rhwng Gwg a Gwên|Rhwng Gwg a Gwên gan Dafydd Rhys Williams (Index)]] #[[Ystorïau Bohemia|Ystorïau Bohemia cyf T. H. Parry-Williams]] #[[Gwaith Owen Gruffydd o Lanystumdwy|Gwaith Owen Gruffydd o Lanystumdwy gol O. M. Edwards]] #[[Hanes Plwyf Llanegryn|Hanes Plwyf Llanegryn gan William Davies]] #[[Yr Argyfwng|Yr Argyfwng gan William Ambrose Bebb]] #[[Toriad y Wawr|Toriad y Wawr gan Morris Thomas, Dolwyddelan]] #[[Plant y Goedwig|Plant y Goedwig gan Moelona]] #[[O Gylch Carn Fadrig|O Gylch Carn Fadrig gan John Humphreys (Wmffra Cyfeiliog)]] #[[Gwreichion y Diwygiadau|Gwreichion y Diwygiadau gan Carneddog]] #[[Cofiant David Davies, Bermo|Cofiant David Davies, Bermo gan William Jones, Lerpwl]] #[[Gŵr y Dolau|Gŵr y Dolau gan William Llewelyn Williams]] #[[Y Ddeddf Uno 1536|Y Ddeddf Uno 1536 gol William Ambrose Bebb]] #[[Cerdd Allwyn|Cerdd Allwyn gan Edward Roberts (Iorwerth Glan Aled)]] #[[Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol II|Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol II gan Edward Morgan Humphreys]] #[[Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I|Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I gan Edward Morgan Humphreys]] #[[Robert Dafydd, Brynengan ei Hanes a'i Hynodion|Robert Dafydd, Brynengan ei Hanes a'i Hynodion gan Henry Hughes, Bryncir]] #[[Geraint ac Enid a Chaniadau Eraill|Geraint ac Enid a Chaniadau Eraill gan J. Machreth Rees]] #[[Clasuron Rhyddiaith Cymru|Clasuron Rhyddiaith Cymru gan Edward Edwards, Aberystwyth]] #[[Diliau Meirion Cyf II|Diliau Meirion Cyf II gan Morris Davies (Meurig Ebrill)]] #[[Rhwng Rhyfeloedd|Rhwng Rhyfeloedd gan E Morgan Humphreys]] #[[Ceulan y Llyn Du|Ceulan y Llyn Du gan E Morgan Humphreys]] #[[Blacmel|Blacmel gan John Pierce]] #[[David Lloyd George (E M Humphreys)|David Lloyd George gan E Morgan Humphreys]] #[[Dychweledigion (Ibsen)|Dychweledigion (Ibsen) cyf gan T Gwynn Jones]] #[[Llen Gwerin Sir Gaernarfon|Llen Gwerin Sir Gaernarfon gan John Jones (Myrddin Fardd)]] #[[Yng Ngwlad y Gwyddel|Yng Ngwlad y Gwyddel gan John Morgan Edwards]] #[[Y Wers Olaf|Y Wers Olaf gan Alphonse Daudet cyf Moelona]] #[[Dal y Lleidr (drama)|Dal y Lleidr (drama) gan Joseph Jenkins]] #[[Tudur Aled (JMJ)|Tudur Aled gan John Morris-Jones]] #[[Dan Lenni'r Nos|Dan Lenni'r Nos gan John Pierce]] #[[Llofrudd yn y Chwarel|Llofrudd yn y Chwarel gan E Morgan Humphreys]] #[[Dyddlyfr 1941|Dyddlyfr 1941 gan W Ambrose Bebb]] Ebrill 30, 32 0oth3u0g7kc7uohbe75t3qv628ok990 106 84256 164131 163957 2026-05-04T23:18:21Z AlwynapHuw 1710 164131 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Bugail y Cwm |Author=Robert David Rowland (Anthropos) |Publisher=Hughes a'i Fab, Wrecsam |Year=1912 |Source=djvu |Image=1 |Progress=C |Pages=<pagelist 1=clawr 2to5=- 6to10=roman 6=1 11=1 43=- 44=llun 45=33 61=- 62=llun 63=49 95=- 96=llun 97=81 125to127=- 128=clawr /> |Remarks= }} [[Categori:Bugail y Cwm]] [[Categori:Robert David Rowland (Anthropos)]] [[Categori:Llyfrau 1913]] [[Categori:PD-old-70]] [[Categori:Tudalen Indecs]] [[Categori:Nofelau]] ocd3zvtb442ph53r7nb9of1cwgw7e6x 104 84317 164030 2026-05-04T14:14:16Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164030 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|PENNOD VI.<br>Pentre y Rhyd}}}} Y MAE'R "darllennydd hynaws," fel y dywedir am dano, yn gwybod, neu, dylai wybod, fod Capel y Cwm,—yr hen a'r newydd, encyd o ffordd ar y de-orllewin i'r Pentre. Nid oedd hyn yn boddhau pawb oll, ond yr oedd Shôn William wedi trechu yr wrthblaid yn dêg, ac wedi profi fod y capel yn y lle yr oedd Rhagluniaeth wedi bwriadu iddo fod. Ar un cyfnod, yr oedd mwy yn dod i'r capel o gyfeiriad y wlad, gwastadedd, a llethrau'r Cwm, nag o'r Pentre cyfagos. Ond, yn yr adeg yr ydym yn son am dani, yr oedd pethau wedi graddol gyfnewid, a'r ddwy adran o'r eglwys a'r gynulleidfa yn lled gyfartal. Ac er mwyn adwaen rhai o'r cymeriadau, awn am dro, gyda'r gweinidog newydd, ar ei ymweliad â'r praidd. Y mae enw'r Pentre, "Pentre y Rhyd,"—yn awgrymu fod afon yn rhywle gerllaw. Afon lled fâs ydyw yn y llecyn hwn; ac, ar dywydd braf, gellir ei chroesi yn hollol ddiberygl, dim ond cadw ar gerrig sarn y Rhyd." Felly y bu yr arfer am gyfnod, ond pan wnaed ffordd newydd ar hyd y Cwm, adeiladwyd pont faen gadarn ar draws yr afon. Ond arhosodd enw y Pentre fel cynt, Pentre y Rhyd.<noinclude><references/></noinclude> e6pgb7u3ga5k0yxwop7w4914j03f8gz 104 84318 164031 2026-05-04T14:19:14Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164031 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Nid oedd nemawr ddim hynodrwydd hanesyddol yn perthyn iddo. Dywedid fod un o awdwyr clasurol Cymru Fu wedi bod yn trigiannu ynddo am ysbaid fel "person y plwy." Gallesid meddwl ar ffurf y Pentre mai eglwys a mynwent y plwy oedd yno gyntaf. Safai y rhai hyn ynghanol y Pentre, ac yntau wedi cyfodi yn araf a distaw o'u hamgylch. Yr oedd nifer o goed yw cysgodfawr yn lledu eu breichiau dros furiau y fynwent; ac ar nosweithiau gaea', clywid sŵn y gwynt yn ocheneidio drwyddynt fel cwyn hiraeth am a fu. Parai yr olwg arnynt i ddyn dieithr deimlo rhyw ias o bruddglwyf yn ymaflyd ynddo. Ond nid pobl bruddglwyfus oedd yn byw ym Mhentre y Rhyd. Fuasech chwi ddim yn dweyd hynny am John Dafis, perchennog gwesty'r "March Gwyn," er fod y tŷ hwnnw ar gyfer porth y fynwent. Yr oedd John Dafis yn fwy o borthmon nag o dafarnwr, a chyn i ddeddf cau'r tafarnau ar y Saboth ddyfod i rym, byddai ef yn cau ei dŷ, ac yn gwrthod cwsmeriaeth y dieithriaid sychedig a ddeuent yno ar eu tro. Gŵr arall o'r un anianawd oedd William Hamer, y gof. Yr oedd yr efail yn ganolbwynt i'r llanciau ddod iddi ar fin nos, a difyr oedd yr hwyl a'r sgwrs. Ond os deuai rhyw was fferm yno, ac os ceisiai ymorchestu, gan arfer geiriau bras, neu lwon a rhegfeydd, safai William Hamer yn ymyl yr engan, a'i forthwyl yn ei law, ac edrychai ym myw llygad y llanc.<noinclude><references/></noinclude> lfabaf4rd3htiky1xlycrpct4em3kw6 104 84319 164032 2026-05-04T14:19:33Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164032 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Fel rheol, byddai hynny yn ddigon. Ond, os byddai'r troseddwr yn rhy ddwl, neu yn rhy ystyfnig i ddeall yr awgrym, byddai y gôf yn dangos y drws iddo, ac allan y byddai'n rhaid iddo fynd yn ddiymdroi. Nid oedd William Hamer, ar y pryd, yn "proffesu crefydd," ond yr oedd yn geidwad moes yn y Pentre. Ystyrrid fod dyn ieuanc a gawsai ei "droi o'r efail" wedi ei gosbi mor bendant a phe cawsai ei droi allan o'r eglwys." Daeth William Hamer a Meredydd Owen yn gyfeillion calon, a thrwy y cyfeillgarwch hwnnw, yn ol llaw, y daeth y gôf yn rhywbeth mwy na gwrandawr" achlysurol yng Nghapel y Cwm. Ar ben ucha'r stryd, yr oedd siop Joseph Jones, ac yr oedd honno, fel y llenllian, yn cynnwys "pob rhyw beth" oedd yn eisieu ar bobl y Pentre a'r wlad oddiamgylch. Yr oedd y siop yn hen sefydliad, a Joseph Jones yn un o'r dynion prysura yn y lle. Yn ddiweddarach, daethai Hugh Morgan, y teiliwr, i fyw i'r Pentre, a rhoddes y geiriau clasurol, Tailor and Cutter, uwchben ffenestr ei dŷ. Ac ychydig yn îs i lawr, yr oedd gweithdy adnabyddus Shôn William y crydd. Ymhellach ymlaen yr oedd yr ysgol ddyddiol, ac yna deuwch at Felin y Rhyd. Dyna'r Pentre, ac yr oedd Meredydd Owen yn cael derbyniad a chroeso gan bob gradd. Disgwylid i'r gweinidog newydd gefnogi "nwyddau cartrefol," a phrynnu yr oll oedd yn<noinclude><references/></noinclude> gg56mt0wpdfbzl24z2rxm8x0h3syza1 104 84320 164033 2026-05-04T14:22:13Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164033 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>eisieu ymhlith ei bobl. Ac nid oedd hynny yn beth anhawdd ar yr olwg gyntaf, oherwydd un o bob masnach a galwedigaeth oedd yno,—un crydd, un siopwr, un gôf, un melinydd (ac, yn rhyfedd, yr oedd hwnnw yn gwerthu glo!) Ond syrthiodd y gweinidog ieuanc i dipyn o brofedigaeth gyda'r teiliwr. Aeth i weithdy Hugh Morgan i gael ei "fesur" am bâr o ddillad. Gwyddai fod y gŵr da wedi bod yn "mesur" ei bregeth, a thybiai y buasai "mesur" y pregethwr yn fwy o fantais na dim arall. Ond, rywfodd, anghofiodd fod y deilwriaeth yn wahanol i'r crefftau ereill yn y lle. Yr oedd mwy nag un yn ei chynrychioli. Hugh Morgan oedd unig deiliwr gwarantedig Pentre y Rhyd. Ond yr oedd Ifan Morus, Llys Awel, yn dilyn yr un alwedigaeth barchus ynghanol y wlad. Ac yr oedd y ddau frawd yn aelodau yng Nghapel y Cwm. Ni feddyliodd Meredydd Owen am yr anhawsder ar y pryd, ac ni fwriadai am roddi tramgwydd, ond yr oedd y ddau frawd yn lled eiddigus o'u gilydd, ac yn barod i "dalu'r pwyth y naill i'r llall. Ymffrostiai Hugh Morgan yn ei "gwsmer" newydd, ac aeth rhywun ar ei union i Lys Awel i hysbysu y peth. Yr oedd Ifan Morus, ar y pryd, yn tacluso gwrych yr ardd. "Wedi troi yn arddwr?" meddai'r ymwelydd. "Wel, 'doedd dim rhyw daro am ddillad newydd yr wsnos yma," meddai<noinclude><references/></noinclude> pefrhrmja4nnnfnona2g6o0uvay2crn 104 84321 164034 2026-05-04T14:22:48Z AlwynapHuw 1710 /* Heb destun */ 164034 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 10ansarm6f15g8ejc3xh9xlmnuxyjpz 104 84322 164035 2026-05-04T14:26:13Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164035 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>[[Delwedd:Bugail y Cwm (Yn hafnau'r cwm).jpg|500px|canol|bawd|{{c|YN HAFNAU'R CWM.}}]] {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 9rx6tawlddthy89kkmq2ubbh6hz2ctu 164036 164035 2026-05-04T14:26:36Z AlwynapHuw 1710 164036 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>[[Delwedd:Bugail y Cwm (Yn hafnau'r cwm).jpg|400px|canol|bawd|{{c|YN HAFNAU'R CWM.}}]] {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 5x43boif2n5f96r85n1wmzhcms7jqei 104 84323 164037 2026-05-04T14:42:32Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164037 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yntau, ac yr oedd eisieu gwneud tipyn o drefn o gwmpas y tŷ yma." Hugh Morgan sy'n brysur," ebai'r cludwr chwedlau. Wrthi ddydd a nos." Ho," meddai Ifan Morus, peth digon amheuthyn yn ei hanes o. Be sydd wedi digwydd? Gwneud dillad erbyn rhyw gynhebrwng y mae o?" "Nage, gwneud siwt newydd i Mr. Owen, y gweinidog, ac y mae i fod yn barod erbyn y Sul nesa." "O," ebai'r teiliwr, "fel ene y mae hi, aie? Mi gawn weld sut y bydd hi'n ffitio." Ac yna ail ddechreuodd Ifan Morgan ar y gorchwyl o dorri'r gwrych. Tybiai y chwedl-gludwr y cawsai gwpaned o dê am ei lafur, ond yn hynny yr oedd yn camgymeryd. Ni wahoddwyd ef i'r tŷ. Yr oedd Ifan Morus yn crynhoi ei holl sylw ar ei gryman a'r gwrych drain. Y Saboth dilynol, yr oedd y siwt newydd yn y pulpud, a Hugh Morgan yn porthi y gwasanaeth, ac yn edmygu ei waith ei hun. Ond yr oedd Ifan Morus yn absennol drwy'r dydd. Yr oedd hynny yn beth lled eithriadol yn ei hanes. A phan ddaeth Saboth wedyn, yr oedd yn anweledig. Un o'r rhai cyntaf i ddehongli ei absenoldeb ydoedd Marged Parri, a phan alwodd Meredydd Owen i edrych am dani, wrth ddychwelyd o'i gyhoeddiad fore Llun, cafodd yntau "air o eglurhad." {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> cbfx2hhxftfpmmcb830afurcv7utxfz 104 84324 164038 2026-05-04T14:43:42Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164038 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>"Yr ydech chi wedi cael ysgol dda," meddai Marged Parri, "ond y mae ene un ysgol y rhaid i ni fod ynddi yn hir iawn, a dydech chithe ddim wedi bod ryw lawer o amser yn honno?" "Pa ysgol ydych yn ei feddwl, Marged Parri?" Ysgol profiad. Ac y mae ene wers fach ar eich cyfer yr wsnos yma." "Beth ydyw honno?" "Mynd i edrych am Ifan Morus, y teiliwr. Dydi o ddim wedi bod yn y capel ers dau Sul." "Felly'n wir. Ydi o yn wael? Na, chlywes i mo hynny. Wedi dampio tipyn ar ei ysbryd y mae o, debyga i. A chi yn unig, Mr. Owen bach, feder dynnu'r damp allan o hono fo. Mi faddeuwch i mi am fod dipyn yn blaen. 'Doedd gynnoch chi ddim help. Ond dasech chi wedi deyd wrtha i eich bod yn mynd i ordro siwt o ddillad, mi faswn yn eich cynghori, y tro cynta fel hyn, i fynd at Ifan Morus. Dydw i ddim yn deyd am funud ei fod yn well teiliwr na Hugh Morgan. Ond y mae o yn aelod crefyddol yn y capel yma flynyddoedd lawer cyn i Hugh Morgan ddwad i'r Pentre i ddechre busnes. Wyddech chi mo hynny, mae'n eitha tebyg. Ond y mae Ifan wedi cymeryd y peth ato yn o sownd, a gwell i chi fynd i edrach am dano. Y cam cynta ydi'r goreu efo phethe fel ene. Dydw i ddim yn meddwl y bydd o yn gâs, ond mi fydd yn rhyddhad iddo gael siarad efo chi yn bersonol." {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 01l854b82o37ystsidcnbx9hgkgrh1q 104 84325 164039 2026-05-04T14:44:47Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164039 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>"Diolch i chwi am eich cyngor," ebai Meredydd Owen. "Af yno heddyw'r prynhawn. Yn hollol ddifeddwl y gwnaethum y peth, ond yr wyf yn disgwyl fy mod wedi dysgu un wers yn ysgol profiad." Ond pan ddaeth yr adeg, nid peth mor hawdd oedd cychwyn. Ac eto, yr oedd yn rhaid cyflawni yr addewid a roddes i Marged Parri. Ar y ffordd, cyfarfu Meredydd Owen a David Parry, Plas y Wern. Gwelai hwnnw ar unwaith fod rhywbeth yn blino'r gweinidog. Yr oedd ei wyneb yn brudd, a'r sirioldeb arferol wedi ffoi. "I ble'r ydych yn troi?" ebai David Parry. "I Lys Awel. Mae arnaf ofn fy mod wedi rhoddi achos tramgwydd i Ifan Morus. Mi ddigwyddais." "Peidiwch a phoeni ynghylch y peth," ebai David Parry. "Yr ydw i 'n gwybod yr hanes, ac mi ellwch fynd i Lys Awel yn galonnog. Dydi Ifan Morus ddim yn gecryn, er fod tipyn o eiddigedd rhwng Hugh Morgan ac yntau fel teilwriaid. Ewch yno ar bob cyfri, a dowch heibio acw wrth fynd yn ol, gael imi glywed sut y bu." Aeth Meredydd Owen yn ei flaen, a'i feddwl dipyn yn ysgafnach. Y mae Llys Awel, fel yr awgryma ei enw, ar lechwedd gallt, ac nid oes un tŷ arall yn agos iawn ato. Gallesid tybied, ar yr olwg gyntaf, ei fod yn lle anfanteisiol i d<noinclude><references/></noinclude> sp8z03apkc1q82jb0p3sak1cnq2yhid 104 84326 164040 2026-05-04T14:45:16Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164040 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>dyn wneud "busnes." Ond yr oedd Ifan Morus, ar un cyfnod, yn arfer mynd i weithio ei grefft yn y ffermdai cylchynol, yn ol arfer teilwriaid gwlad. Erbyn hyn, yr oedd y ffasiwn wedi newid, ac yntau yn gwneud gwaith i'w hen gwsmeriaid yn ei dŷ ardrethol ei hun. Nid oedd ganddo arwydd-fwrdd uwchben y drws, fel Hugh Morgan, ond yr oedd tipyn o frethynau yn y ffenestr, a dau neu dri o fashion plates, wedi bod yn y "ffasiwn" ryw dro! Yr oedd ffenestr y gweithdy yn wynebu'r ffordd oedd yn arwain at y tŷ. A chyn i Meredydd Owen gyrraedd rhiniog y drws, clywai lais Ifan Morus yn gwaeddi,— "Dowch i mewn." Ac felly yr aeth. Estynnodd y teiliwr ei law yn siriol. Esgusodwch fi am beidio dwad i lawr oddiar y bwrdd," meddai. Yr ydwyf yn digwydd bod yn brysur iawn heddyw. Ond y mae'n dda gen i eich gweld chi. Mi deimles dipyn am i chi fynd at Hugh Morgan i gael eich siwt gynta fel gweinidog. Ond yr ydw i wedi cael esboniad." Wel, dweyd y gwir," ebai Meredydd Owen, "i hynny y daethum yma. Fynaswn i ddim a pheri tramgwydd, ac y mae'n ddrwg gen i fod wedi anghofio hen aelod." Popeth yn iawn, Mr. Owen. Yr ydw i yn dallt y cwbl, ac, os byw ac iach, mi fyddaf yn y capel y Sul nesa'. Mi<noinclude><references/></noinclude> 6gnwgrrmmb76ubbofyv74rx3ttk9nrn 104 84327 164041 2026-05-04T14:45:49Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164041 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>fydd yno rywun arall efo siwt newydd, ac mi gewch weld prun ai Ifan ai Hugh feder 'ffitio' oreu, er ei fod yn galw ei hun yn ''Tailor and Cutter''. Ond 'gwyn pob newydd' ydi hanes y byd yma efo theilwriaid fel popeth arall. Ac fel yna y pery yn ol pob tebyg." Yr ydych wedi deffro fy nghywreinrwydd, Ifan Morus. Braidd na ofynwn i chwi pwy sydd yn mynd i wisgo y siwt newydd? Ydyw, y mae yn frethyn dan gamp, a mae arnaf ofn y caf fy nhaflu i'r cysgod yn lân. Pwy all o fod, tybed? Ydi o 'n flaenor?" "Ydi, ac yn ŵr bonheddig hefyd. Neb amgen na David Parry, Plas y Wern." Aeth Meredydd Owen o Lys Awel mor lawen a'r ehedydd. Yr oedd yn dda ganddo fod Ifan Morus wedi dyfod ato ei hun. Ond beth am David Parry? Gwyddai nad oedd arno ef un angen am "siwt o ddillad " ar y pryd. Rhoddodd archeb am dani er mwyn iachau ysbryd Ifan Morus, ac er mwyn esmwythau llwybr ei weinidog. Diolch am gyfaill mor bur," ebai Meredydd Owen, tra y canai y fwyalchen ar goeden gerllaw. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> s57lmjifjp2h72cpw5aq2jr1hyhu1pi 104 84328 164042 2026-05-04T15:00:28Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "{{c|{{mawr|PENNOD VII.<br>Bardd o'r Cwm.}}}} NID oes odid ardal yng Nghymru heb ei bardd. Dichon fod yno fwy nag un, canys y mae'r dwymyn farddol, fel llawer twymyn anianyddol, yn dueddol i ymledu, ac nid oes swyddog iechydol a fedr roddi atalfa ar ei rhawd. Ond, yn y Cwm, ar yr adeg yr ydys yn son am ei neilltuolion meddyliol a moesol, nid oedd ond un brawd y gwyddid hyd sicrwydd ei fod yn arfer "barddoni." Ei enw bedydd oedd John... 164042 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|PENNOD VII.<br>Bardd o'r Cwm.}}}} NID oes odid ardal yng Nghymru heb ei bardd. Dichon fod yno fwy nag un, canys y mae'r dwymyn farddol, fel llawer twymyn anianyddol, yn dueddol i ymledu, ac nid oes swyddog iechydol a fedr roddi atalfa ar ei rhawd. Ond, yn y Cwm, ar yr adeg yr ydys yn son am ei neilltuolion meddyliol a moesol, nid oedd ond un brawd y gwyddid hyd sicrwydd ei fod yn arfer "barddoni." Ei enw bedydd oedd John Wyn, a'i gartre oedd Tŷ Mwswg. A phriodol oedd yr enw. Aneddle wledig, hen ffasiwn; rhan o'i barwydydd hyd eu hanner yn y ddaear, a'r mwswg gwyrddlas fel carped esmwyth yn gorchuddio'r tô. Cymeriad lled wreiddiol oedd John Wyn, a dichon mai hynny oedd yn cyfrif am ei ddawn farddonol, a'i ddull o fyw, "Un rhyfedd yw bardd ym mhob oes." Pa bryd y dechreuodd efe deimlo cyffyrddiadau yr awen ar ei ysbryd, nis gellid dweyd hyd sicrwydd. Y mae'n lled debyg iddo gael ei eni'n freiniol, fel pob gwir fardd. Ond yng nghylchwyl "Soar," yr hon a gynhelid ar ddyddgwyl Dewi, yr enillodd y "wobr" gyntaf. Ei ffugenw ar yr achlysur pwysig hwnnw ydoedd Bardd o'r Cwm, ac wrth yr enw hwnnw y cafodd ei "urddo" Eisteddfod fawr Llan Ysgaw. yn Bu yn cystadlu wedyn; ond nid oedd y beirniad yn ddigon craff i adnabod yr hyn sydd "O'r un waed a'r awen wir." Rhoddai fwy o bwys ar gystrawen, a sillebiaeth, nag ar feddyliau awenyddol. Ac wedi darllen y cyfansoddiad a fernid yn fuddugol, a gweld mor amddifad ydoedd 0 ysbryd y peth byw," penderfynodd John Wyn na chollai amser gyda chystadlu, ond y canai yn ei ddull ei hun, ac ar destynau fyddent yn cyddaro â'i anian ac â'i ddawn. Anfonai y darnau hynny, yn eu tro, i'r newyddiadur a ddarllenid yn yr ardaloedd, -Llais y Bobl. Byddai'r golygydd, gŵr oedd yn adwaen barddoniaeth, yn ei roesawu yn wastad i "lethrau Parnassws," ac i fysg yr "etholedigion cymeradwy." Yn y modd yma, daeth enw "Bardd o'r Cwm" yn air teuluaidd yn y wlad. Ac er mwyn cael mantais i ddatblygu ei awen, a gwasanaethu ei ces yn well, arweiniwyd ef, yn y man, i newid ei gwrs mewn bywyd. Yr oedd tipyn o dir yn perthyn i Dŷ Mwswg, a thra yr oedd ei fam yn fyw, ceid y bardd yn ymboeni gyda'r gwaith cartrefol o drin y ddaear, a gofalu am ddwy, neu dair, o wartheg Q godro. Ond nid oedd yn rhagori gyda gorchwylion o'r fath. Yr oeddynt o'r ddaear yn ddaearol, ac yntau yn cael ei gipio'n fynych i fyd y drychfeddyliau. Rywbryd, yn y blynyddau hynny, daeth yn fardd y "rhiangerddi." Cyfansoddodd gân serch na fuasai raid i Geiriog gywilyddio ei harddel, i "Ferch yr Hafod." Ond syrthiodd i'r un amryfusedd a Hywel gyda Myfanwy, Os disgyn ei lygad ar ferch, Prydyddu wnaiff ef iddi hi, Yn lle mynd a siarad ei serch." Anfonodd y cyfansoddiad yn gyfrinachol i ferch yr Hafod, eithr ni fu, ar y pryd, yn llwyddiannus yn ei neges. Cadwodd Elin Pirs y gân yn barchus, a dichon y deuai'r dydd i "ateb yn gadarnhaol." Ond wedi colli ei fam,-hen wraig ddiwyd a darbodus, -cafodd y bardd ei ado ei hunan. Yn yr unigedd hwnnw, fodd bynnag, y cafodd weledigaeth ar ddyfodol ei oes. Yr oedd yn gryn ddarllenwr, ac yn arfer derbyn amryw o'r cylchgronau Cymreig. Efe, hefyd, oedd dosbarthwr lleol Llais y Bobl, a phan ddaeth y trafaeliwr heibio un o'r wythnosau dilynol, cafodd John Wyn gyfle i fynegi ei feddwl, ac i ddweyd ei fod yn awyddus i ddechreu tipyn o fusnes fel "gwerthwr llyfrau." [ocr errors] Oeddych chi'n bwriadu symud i fyw i Bentre y Rhyd? ebai 'r trafaeliwr. [ocr errors] [ocr errors] Lle ychydig o'r neilltu ydyw hwn i gadw siop. Y mae yn lled agos i'r ffordd, a gallech roddi hysbyslen gyferbyn â'r tŷ. Ond gwell fuasai rhyw le ynghanol y Pentre, os gellid ei gael." "Na," meddai'r bardd, "dydw i ddim am symud o fy hen gartre nes y gwela i sut y try pethe allan. Fy syniad i ydi hwn,-mynd a bwndel o lyfrau ar fy ysgwydd, a'u gwerthu, os gallaf, yn y ffermydd a'r tai yma ac acw, ar hyd y wlad." [ocr errors] Syniad da iawn," ebai'r trafaeliwr. Fel yna y byddai'r hen lyfrwerthwyr yn arfer gwneud, ond ychydig ohonynt sydd i'w cael erbyn heddyw. Byddent yn galw heibio'r bobol, ac yn codi stondin mewn ffair a marchnad i werthu llyfrau. Ond beth a wnewch chwi efo'r tyddyn yma?" "Yr wyf am 'osod' y tir a'r beudai, ac yna gallwn fynd a dod yn ol fy ewyllys." Wel, y mae'r peth yn werth ei dreio. Edrychwch dros y catalog hwn o'n swyddfa ni. Y mae ynddo ddigon o ddewis i chwi,-gweithiau safonol, a llyfrau newyddion, poblogaidd." [ocr errors] Beth fuasech chwi yn ei gynghori?" ebai John Wyn. "Y mae gen i ugain punt yn y tŷ, ac yr wyf yn barod i brynnu gwerth cymaint a hynny o lyfrau, a thalu ymlaen llaw." Dyna beth lled anghyffredin," ebai'r trafaeliwr, "ond mi gewch ddiscownt da. Hwyrach y buasai gwerth deg punt yn ddigon y tro yma, ac mi gewch weld sut y byddwch yn dod ymlaen." Dewiswyd y llyfrau, a daethant yno ymhen yr wythnos. Dechreuodd John Wyn ar ei yrfa gyhoeddus fel llyfrwerthwr. Parodd y peth gryn syndod am ennyd, a dyna oedd testyn y siarad yn y Cwm,fod John Wyn wedi troi yn werthwr llyfrau. Dydi o ryfedd yn y byd," ebai Marged Parri. "Wydde fo fawr am drin tir, ac wedi colli ei fam, nid oedd ganddo neb i'w osod ar waith. Ond y mae o yn gwybod am lyfre, ac os meder o ddenu'r llanciau i brynnu ambell i lyfr, a'i ddarllen, mi wna les mawr, a mi feder gadw ei hun, 'does bosib. Un od oedd John bob amser, ond fu o erioed yn segura nac yn diogi. Piti fod Elin Pirs wedi peidio mynd i Dŷ Mwswg, pan ofynnodd o iddi briodi; ond fedre hi ddim gadel ei thad, ac yr oedd yn rhaid iddo yntau gadw cartre i'w fam. Ac eto, mi ddyle dyn fel John Wyn gael rhywun i ofalu am dano ac edrych ar ei ol. Mae'r bobol yma sy'n arfer 'prydyddu' yn anghofio popeth, - anghofio byta, chysgu, fel pobol ereill. Yr oedd Catrin Wyn yn cael helynt ofnatsen efo John pan ddoi y ffit" arno. Byddai yn rhaid iddi afel yn ei ysgwydd, weithie, a'i lusgo fo at ei fwyd. Sut y gwna fo ei hun, druan, 'dwn i ddim. Gobeithio'r gore, yntê? [ocr errors] a [blocks in formation] Cafodd gobeithion Marged Parri eu sylweddoli'n lled dda, ar y cyfan. Yr oedd dau ddynsawd, rywfodd, wedi cydgyfarfod yn y gwerthwr llyfrau. Fel bardd, yr oedd yn eithaf diofal am lawer 0 bethau. Ond yr oedd John Wyn yn ddyn ymarferol a gwyliadwrus ar ei fuddiannau personol. Meddai ddawn i werthu llyfrau, a chadwai ei gyfrifon yn gywir a gofalus. Yr oedd gan gyhoeddwyr, ac awduron, bob ymddiried yn ei onestrwydd, a chawsai "gredyd " pe yn gofyn am dano. [ocr errors] Yn y man, dechreuodd brynnu llyfrau ail-law," a daeth i wybod gwerth hen lyfrau prin ac anodd eu cael. Deuai ar eu traws mewn lleoedd anisgwyliadwy, wedi eu hesgeuluso, a'u gadael yn y tyrrau llwch, ac yn rhandir y pry copyn. Mynychai ffeiriau "ocsiwn," a daliai ar ei gyfle i brynnu rhyw "weddillion " llenyddol, cylchgronau heb eu rhwymo, &c. Ac, yn raddol, llenwid y Tŷ Mwswg gan lyfrau, newydd a hen. Yr oedd pob ystafell, a phob dodrefnyn ynddo, wedi eu gorchuddio gan lyfrau, cyhoeddiadau, a phapurau o bob math. Dywedai Meredydd Owen, pan yn ymweld â'r lle, ryw ddydd, ei bod yn llawn bryd newid ei enw, a'i alw, nid yn "Dŷ Mwswg," ond "Tŷ y Tryblith." A phriodol iawn fuasai'r enw newydd. Yr oedd popeth ar draws eu gilydd, heb gynllun na threfn. Ond dylid ychwanegu hyn, os byddai ar brynwr eisieu rhyw lyfr neilltuol yn y pentwr, yr oedd rhyw reddf yn peri i John Wyn ddod o hyd iddo, er nas gallasai undyn arall wneud hynny. Daliai ati i brynnu llyfrau, a'u gwerthu, yn ol y galw. Elai y "lle" yn gyfyngach beunydd yn y Tŷ Mwswg. Ac wedi iddo fod yn "ocsiwn " y persondy, -ar ol marw hen offeiriad y plwy, y Parch. Hugh Williams, ychwanegodd ei ystorfa yn ddirfawr. Yr oedd wedi prynnu llond trol o hen gyfrolau, hen bregethau, a hen bapurau wedi melynu gan oedran. [ocr errors] Ac wedi eu dwyn adre, yr oedd y gofod mor brin fel y bu raid iddo eu gosod, dros amser, yn y gegin gefn, ac yr oeddynt yn ei llanw yn daclus. Bu raid iddo ef ymneillduo i'r parlwr;" wedi mynd yno, nid oedd ganddo ond llwybr cul o'r drws at y tân, ac un culach na hynny o'r aelwyd at risiau'r llofft. [ocr errors] ac Ac felly y bu'r llyfrau a'r papurau a brynwyd yn "ocsiwn" y persondy am gyfnod o dan glo yn y gegin gefn. Yn y cyfamser, elai John Wyn ar ei deithiau llyfryddol drwy'r wlad, a daeth ei ymweliadau yn bethau i'w disgwyl ar aml i aelwyd, yn enwedig ymhlith y plant a'r bobl ieuainc. Byddai y rhieni yn cymeryd arnynt ddwrdio, yn awr ac eilwaith, gan ddweyd fod gormod o lyfrau newyddion yn dod i'r tai, a'r gwaith beunyddiol yn dioddef o'r herwydd. Prin yr oedd hynny yn ffaith; ac, yn sicr, yr oedd yr oriau hamddenol yn cael eu treulio i well pwrpas, nid i segura, ond i Q ddarllen. Yr oedd John Wyn yn gwneud gwaith gwerthfawr yn y parthau gwledig, ac yn gyfrwng i hau had da mewn aml i feddwl, yr hwn oedd i ddwyn ffrwyth goludog yn y dyfodol. Nid ûs llenyddol a gludai yn ei ysgrepan, ond grawn goreu llenyddiaeth y cyfnod, a llyfrau oedd yn meddu rhin a naws ddymunol, ac yn gludyddion meddyliau hawddgar a phur. Gwyddai am yr adeg fwyaf manteisiol i ymweld â'r ffermydd, pan fyddai y gweision o gwmpas y tŷ, a'r plant wedi dod adref o'r ysgol. Doniol fyddai yr ymgom, lawer tro. Chwenychai y bachgen, neu y lodes, lyfr newydd. Ond adgofiai y penteulu nad oedd ond rhyw fis wedi mynd heibio er pan gawsent lyfr o'r fath. Yr ydw i wedi ei ddarllen o bob gair," ebai'r bachgen. "A hwyrach y bydd o wedi cael ei brynnu gan rywun arall cyn y daw John Wyn yma eto." Yr oedd yntau yn ddigon parod i gefnogi y cynhygiad. " Y mae galw mawr am lyfrau fel hwn, a'r peth goreu ydyw dal ar y cyfle rhag ofn iddo gael ei werthu allan." Ac wedi addaw gwneud amryw ddyledswyddau pendant, y diwedd fyddai prynnu'r llyfr, er mwyn cael llonydd gan y bachgen. [ocr errors][ocr errors] Ond, cofiwch, ni ddisgwylir chi i alw am yn hir eto," meddai'r penteulu, neu fydd gen i ddim ceiniog ar fy elw. Nid ydyw y llyfrau yma yn ddim help i dalu rhent na threth." [ocr errors][ocr errors] Hwyrach nad ydynt, yn uniongyrchol," ebai John Wyn. Ond y mae darllen yn gwneud eich gweision yn fwy meddylgar, a'r plant yn fwy awyddus i ragori gyda'u gwersi." Ac yr oedd hanes amryw ohonynt, ar hyd a lled y fro, yn cadarnhau yr hyn a ddywedid gan y llyfrwerthwr. Ciliai y bechgyn o gynulliadau'r groesffyrdd a lleoedd o'r fath, wedi dechreu cael blas ar ddarllen, a meddwl drostynt eu hunain. Ac yn raddol, daeth goreugwyr y Cwm i synied fod cenhadaeth lyfryddol John Wyn yn gadael argraff ddistaw, ond dyrchafedig, ar y bobl ieuainc; ac mai doeth ydoedd rhoddi cefnogaeth i'r peth er iddo gostio ychydig arian a thraul. Dyweder a fynner, y mae llinell y bardd yn llawn o wirionedd, "Lleufer dyn yw llyfr da." N {{c|{{mawr|PENNOD VIII. Miri Etholiad. ID oedd pobl y Cwm yn gwybod llawer am "gynhyrfiadau" yn y byd gwleidyddol. Deuai etholiad cyffredinol, yn ei dro, a theimlid dyddordeb nid bychan yn y canlyniadau. Ond, fel yr awgrymwyd mewn pennod flaenorol, yr oedd y rhan fwyaf o'r tir, hyd yn ddiweddar, yn perthyn i ystâd y Gwynfaes; ac er fod golygiadau politicaidd y tirfeddianwr yn wahanol i'r eiddo y mwyafrif o bobl y Cwm, nid oedd wedi arfer gormesu ar eu rhyddid, na cheisio dylanwadu yn anheg ar eu cydwybodau. Nid oedd "troi allan " o ffermydd, ar ol etholiad, wedi digwydd o fewn côf neb yn yr ardal. Ond wedi i'r ystâd gael ei gwerthu, daeth dylanwadau newyddion a gwahanol i'r fro. Prynesid cryn lawer o dir ac amryw ffermydd heb fod yn fawrion, gan gwmni chwarel Moel y Rhedyn. Ac yr oedd olynydd y Parch. Hugh Williams yn ddyn hollol wahanol i'r hen "berson " tawelfwyn a charedig. Yr oedd yn ddyn galluocach o lawer na'i ragflaenydd, ac wedi gosod ei fryd ar wneud yr eglwys wladol yn "allu " yn y plwy. Yr ydym yn crybwyll y pethau hyn er mwyn egluro y "sefyllfa" pan ddaeth helynt etholiad ar ei rawd. Yr oedd un peth wedi digwydd eisoes oedd yn dangos fod yr eglwys [ocr errors] filwriaethus" wedi dihuno yn y Cwm. Cyfeirio yr ydym at ethol gwarcheidwad. Yn y gorffennol, yr oedd y swydd hon wedi disgyn yn naturiol ar ysgwyddau Mr. Meredydd, Plas y Wern. Cyflawnai hi yn onest a didderbyn wyneb, a daeth yn fath o dref-tadaeth iddo am flynyddau lawer. Nid oedd neb yn dangos awydd i aflonyddu ar ei sedd. Wedi ei farw ef, fodd bynnag, daeth eglwyswr i'r maes. Nid oedd dim yn erbyn hynny ynddo ei hun; ond awgrymid mai y person newydd oedd y tu cefn i'r symudiad. Gofynwyd i David Parry "sefyll " fel olynydd, hollol deilwng, i'w dad yng nghyfraith. Ond gwrthododd gydsynio â'r cais. Syrthiodd y coelbren ar Edward Edwards, Melin y Rhyd, ac efe a ddewiswyd drwy fwyafrif anrhydeddus. [ocr errors] a Nid oedd hon namyn ysgarmes fechan, ddiniwed, yn ymyl yr un oedd i ddilyn. Cofir honno hyd heddyw, etholiad cyntaf y Cyngor Sir. Yr oedd yn beth newydd ar y ddaear, a chredid fod pethau mawrion yn agoshau. Deffrôdd y Cwm i bwysigrwydd yr amgylchiadau, chafwyd brwydr galed a phenderfynol. Yr oedd dau ymgeisydd ar y maes. Un ydoedd Mr. Webster, goruchwyliwr gwaith Moel y Rhedyn; y llall oedd David Parry, Plas Wern. Nid oedd Mr. Webster wedi ymdrafferthu i ddysgu Cymraeg, ac ni fuasai'n ymostwng i y wneud hynny o gwbl. Ac nid oedd yn ŵr hyawdl yn Saesneg. Ond yr oedd ganddo ddylanwadau o'i du, ac ni phetrusai eu defnyddio hyd eu heithaf. Yr oedd y gweithwyr ym Moel y Rhedyn yn dibynnu ar ei ewyllys da, ac yr oedd y ffermwyr a ddalient eu tir dan berchenogion y chwarel yn agored i gael dylanwadu arnynt gan y goruchwyliwr. [ocr errors] Dechreuwyd canfasio yr ardal, a chasglu addewidion. Ac ynglŷn â hynny, daeth rhyw adnewyddiad disyfyd ar y busnes ym Mhentre y Rhyd. Yr oedd y teiliwr, y crydd, a'r siopwr yn derbyn archebion dyddiol, a dywedid fod Mr. Webster am roddi pob cefnogaeth i nwyddau cartrefol." Nid oedd neb wedi meddwl o'r blaen ei fod yn ŵr bynheddig mor ffeind," ac mor awyddus i helpu pawb i wneud bywioliaeth gysurus. [ocr errors] [ocr errors] [ocr errors] Yr oedd Elin Pirs, ar ol colli ei chartre yn yr Hafod Las, wedi cymeryd tŷ yn y Rhyd, ac wedi agor tipyn o siop i werthu bara gwyn, ac yn ei bobi ei hun. Da iddi, erbyn hyn, ei bod mor fedrus ary gorchwyl hwnnw. Daeth y bara gwyn yn glodfawr, ac anfynych y byddai negesydd yn troi adref, yn enwedig os byddid yn disgwyl "pobl ddiarth," heb bwrcasu torth neu ddwy 0 "fara gwyn Elin Pirs. Ond yr oedd yr hyn a ddigwyddasai ynglŷn â " gweithredoedd" yr Hafod Las wedi suddo i'w chalon. Nid oedd y "gydnabyddiaeth " a gawsai wedi lliniaru nemawr ar ei Q theimladau. Gwyddai mai ei thad oedd pia'r lle, ac mai yn anghyfiawn y cawsai hithau ei hamddifadu o hono. Ni ddywedai lawer am y peth, ond yr oedd yn cashau Moel y Rhedyn, a phopeth a berthynai iddo, â'i holl enaid. A phan ddaeth un o is-swyddwyr Mr. Webster i'r siop i ofyn am ei phleidlais, cythruddodd yn ddirfawr. Yn anffodus, yr oedd y gŵr yn lled amddifad o foesau da, a chyfeiriodd at y "ffafr" oedd cwmni'r chwarel wedi ei wneud â hi ynglŷn â'r Hafod Las. Aeth troell ei naturiaeth yn fflam. [ocr errors] "Ewch allan o ngolwg i, y funud yma," meddai, a'i gwyneb yn welw fel y galchen. Peidiwch a bod mor ffôl," ebai'r swyddog, "yr ydych yn sefyll yn eich goleuni eich hun." Ond cyn iddo ddweyd gair ymhellach, cydiodd Elin Pirs mewn torth wen oedd ar y cownter, a thra yr oedd y gŵr yn rhuthro allan, taflodd hi drwy y drws ar ei ol! Yr oedd amryw o'r cymdogion yn llygad-dystion o'r olygfa, a daeth y "dorth wen yn enwog yn ystod dyddiau yr etholiad. A phan gynhelid cyfarfod cyhoeddus gan David Parry a'i bleidwyr, yr oedd dau neu dri o gyfeillion Mr. Webster yn ceisio aflonyddu ar yr areithwyr. Apeliwyd am osteg, gan ddweyd y byddai rhyddid i ofyn cwestiynau ar y diwedd. Ond para i darfu y siaradwyr yr oedd y blaid " arall. Cododd y cadeirydd i [ocr errors] apelio am ddistawrwydd. [ocr errors] "Os na chawn i well trefn," meddai, rhaid i ni alw y 'plismon' i fynd a'r cynhyrfwyr yma allan." 'Does dim eisieu 'plismon' i wneud hynny," ebai llais o'r dyrfa, "y mae 'torth wen' Elin Pirs yn well o'r hanner. Anfonwch am dani, Mr. Llywydd, ac mi gewch 'u gweld nhw yn mynd allan am eu bywyd." Ond pan gododd David Parry i anerch y cyfarfod, nid oedd eisieu cynhorthwy y dorth wen, na dim arall. Yr oedd penderfyniad yn ei osgedd, a'i lais yn cario awdurdod, -y peth hwnnw sydd yn hawlio gwrandawiad. Dywedai fod yr argyfwng yn un pwysig i werin gwlad, a bod dyfodol addysg y plant yn dibynnu ar iddynt hwy bleidio y cynllun newydd oedd a'i amcan i roddi manteision dyladwy i'r plentyn tlawd; plentyn y bwthyn yn ogystal a phlentyn y pendefig. [ocr errors] Mi wyddoch fy hanes i," meddai (cymeradwyaeth). Nid oedd gennyf neb i'm cynorthwyo, ac wedi cael tipyn o addysg yn Ysgol y Rhyd, nid oedd dim o'm blaen heblaw mynd i geisio ennill fy mara, fel y gweddill o'm cyfoedion. A dyna a wnaethwn, oni bai i Ragluniaeth fy arwain ar hyd ffordd arall. Cefais ragorfraint eithriadol i fachgen tlawd; ac y mae yr hyn yr aethum drwyddo yn yr Amerig wedi ennyn awydd yn fy enaid i wneud yr oll a allaf i osod plant Cymru ar dir mwy manteisiol i ymladd brwydrau bywyd. Cymro oeddwn cyn cychwyn oddicartref, ond yr wyf yn fwy o Gymro wedi bod yn y Gorllewin. Yno, gwelais bobl wedi dringo i safleoedd uchel a phwysig yn y wladwriaeth, ac eto yn ymffrostio yn eu gwaedoliaeth Gymreig, ac yn caru iaith a hanes yr hen wlad â'u holl galon. Nid wyf yn cydymdeimlo â'r ysbryd sydd yn y frawddeg adnabyddus, -' Cymru i'r Cymry.' Ond yr wyf am i Gymru, yn ei hiaith a'i hanes, gael chwareu teg. Ac, yn awr, pan y mae'r cyfleusdra i anrhydeddu y pethau sydd wedi bod cyhyd yn nhir y caethiwed, wedi ei ddwyn i'n gafael, oni ddylem fel gwladgarwyr wneud y defnydd priodol o hono? Nid wyf yn apelio atoch am fy mod yn chwenych swydd. Y mae gennyf ddigon o ofalon a thrafferthion i lanw fy amser. Ond yr wyf yn barod i wneud fy ngoreu i hyrwyddo buddiannau yr ardal, ac i ddadleu eich hawliau, os bydd eisieu, yn y Cyngor Sir. Yr oeddwn yn ofni mai anhawdd fuasai ein symud fel ardalwyr. Yr ydym wedi arfer mwynhau cryn fesur o dawelwch, a dichon ein bod yn meddwl am 'lonyddwch, mai da yw.' Ond y mae'r cyfarfod hwn yn dangos mai nid hepian yr ydym, a bod ein gwrthwynebwyr yn medru 'aflonyddu,' os na allant wneud dim arall. Nid oes gennyf ddim teimlad angharedig tuagat fy nghydymgeisydd. mae yn cynrychioli syniadau cwbl wahanol i'r eiddof fi ar bynciau sydd yn bwysig yn fy ngolwg. Ond, chwi fel etholwyr sydd i droi y Y fantol rhyngom. Ymddygwch yn onest ac yn egwyddorol, a pheidiwch cymeryd eich hud-ddenu gan ffafrau personol. Ond os mai Mr. Webster ydyw y dyn cymhwysaf yn eich barn, yr wyf yn hollol foddlawn iddo fynd i mewn [ocr errors][ocr errors] "Daiff o ddim," ebai lleisiau yn y dyrfa. Mi aiff allan fel y stiward o flaen torth wen Elin Pirs." Ac allan yr aeth. Pan gyhoeddwyd y ffigyrau ar noson yr etholiad, yr oedd David Parry wedi cael dwy ran o dair o bleidleisiau pobl y Cwm. [ocr errors] Mawr fu y miri ym Mhentre y Rhyd wedi clywed y newydd da. Daeth David Parry yno i " dalu diolch," a thraddododd araeth frwd oddiar y garreg farch" y tu allan i borth y fynwent. Ffurfiwyd gorymdaith drwy yr heol gan aros i roddi "hwre" wrth basio siop Elin Pirs a gweithdy Shôn William, y crydd. Daeth yr hen frawd allan i ysgwyd llaw efo David Parry. A dyna ddechreu canu, [ocr errors] "Bachgen da yw Dafydd, Yn gwisgo 'sgidie newydd." Mi Wisgodd o ddim esgid heb i mi ei gwneud hi," ebai Shôn William. wn i fesur ei droed o yn well na neb arall." Rhoddwyd bonllef wrth basio Melin y Rhyd, ac aed ymlaen i gyfeiriad Plas y Wern. Rhedodd dau neu dri o'r bechgyn i hysbysu Marged Parri, rhag ofn iddi ddychryn wrth weld y fintai. Tro caredig oedd hwnnw, a phan glywid eu sŵn oddi draw, yr oedd Marged Parri wedi dyfod allan ar garreg y drws. Edrychai yn synllyd a phryderus. Ond pan ddaeth y cerbyd at y tŷ, neidiodd David Parry i lawr, a rhedodd ati, "Peidiwch a dychryn, mam, nid oes yma ddim byd o'i le, ond rhaid i'r bobol gael dangos eu teimlad caredig. Dowch i'r tŷ." Ac wedi eistedd yn y gadair wrth y tân, torrodd Marged Parri i wylo. [ocr errors] Duw a'th fendithio, y machgen i," meddai. "Y mae O wedi gwneud hynny yn barod, a hwyrach mai un peth sy'n cyfrif am hynny ydi dy fod wedi bod mor ffeind wrth dy fam." "Fedrwn i ddim peidio bod felly," ebai yntau, "ond peidiwch a chrio, mam, a finne wedi ennill y frwydr." "Na i ddim, Dafydd. Yn tydw i yn wirion! Glywi di'r bobol ene yn canu? Be mae nhw yn ddeyd, dywed? Agor y drws." Aeth Marged Parri ar y rhiniog. A chlywai y glaslanciau yn canu, [ocr errors] "Bachgen da yw Dafydd, Yn gwisgo 'sgidie newydd." Brensiach anwyl! wyddwn i ddim dy fod di wedi cael 'sgidie newydd. Be haru'r bobol?" Aeth David Parry yn ol i'r cerbyd. "Nos da, Marged Parri," ebai'r llanciau. "Ac i chithe i gyd," meddai hithau, "a diolch i chi am fod mor 'driw' i Q Ymhen ychydig ddyddiau, daeth llythyr wedi ei gyfeirio at " Mr. David Parry, C.C., Plas y Wern." Rhoddodd Jiams, y postmon, ef i'r certiwr wrth basio'r buarth. Edrychodd yntau arno, dangosodd ef i'r hwsmon. [ocr errors] a [ocr errors] Be ydi'r C.C. yma, William Jones? Gad i mi ei weld o," meddai'r hwsmon. Y mae'r llythrennau yma yr un peth a 'D.D.' ar ol enw ambell bregethwr; ond yn ei gysylltiad â 'mistar,' os wyt ti'n dallt, yr ystyr ydi, 'Concwerwr y Cwm.'" U {{c|{{mawr|PENNOD IX. Y Dosbarth Diwinyddol. N o'r pethau newyddion a ddaethant i i fôd wedi i'r Parch. Meredydd Owen ymsefydlu fel bugail yn y Cwm ydoedd Dosbarth Beiblaidd, yr hwn a gyfenwid y "Dosbarth Diwinyddol." Awgrymwyd yr enw gan Shôn William, a thybiwyd ei fod yn enw da, ac yn cyfleu y syniad o urddas a phwysigrwydd. Bwriedid ef ar gyfer "pobl mewn oed," ac yr oedd bod yn aelod yn y dosbarth uwchraddol hwn yn profi fod dyn wedi ennill gradd dda fel diwinydd ac esboniwr Ysgrythyrol. Cynhelid ef ar noson waith mewn ystafell gysurus ynglŷn â'r capel newydd. Dylid dweyd fod dosbarth darllen yn cael ei gynnal o'r blaen, ar y Saboth, rhyw awr cyn dechreu'r Ysgol. Dosbarth i athrawon oedd hwnnw, a Shôn William oedd yr arweinydd. Gwyddid ei fod ef yn mawrhau ei swydd, ac yn ei llanw yn deilwng. A phan gychwynwyd y dosbarth diwinyddol, aeth y gweinidog ieuanc at yr hen frawd selog i ddymuno arno barhau yn ei swydd fel prif athraw. Eithr ni fynnai. "Chwi sydd i fod yn athraw," meddai. Y mae gennyf bob ymddiried ynnoch. Ond pe bai rhyw ddyryswch yn codi, gellwch fod yn bur sicr o un peth,-mi [ocr errors] safa i tu cefn i chi, ond wna i ddim ymyrryd o gwbl os na fydd raid." awenau. Diolchodd y gweinidog am yr addewid hon, a gwyddai y byddai Shôn William gystal a'i air. Ac efe oedd y cyntaf i gynnyg, wedi i'r dosbarth gyfarfod, fod Mr. Owen i gymeryd yr Cytunwyd yn unfrydol, er fod rhai yn lled synnu fod yr hen frawd wedi cymeryd y peth mor siriol a didramgwydd. Aeth pethau rhagddynt yn eithaf hapus am rai wythnosau. Rhoddai y gweinidog bob cefnogaeth i'r aelodau i ofyn cwestiynau ac i wyntyllio syniadau eu gilydd. Ac ar adegau, ceid syniadau " lled newyddion a gwahanol i'r hyn a gyfrifid yn hollol uniongred. Byddai Shôn William yn clustfeinio, ac yn edrych yn graff ar wyneb Meredydd Owen. Ond nid oedd un arwydd o gyffro ar ei wedd; gwrandawai yn bwyllog, ac arweiniai y drafodaeth yn ei blaen. Efe, o ran oedran, oedd un o'r rhai ieuengaf yn y dosbarth hwnnw, ac fel Elihu gynt, nid oedd yn brin yn y gallu i dalu gwarogaeth ddyladwy i'r rhai oedd yn hynach ac yn fwy profiadol. Hefyd, yr oedd yn meddu y ddawn nas gellir ei dysgu, na'i throsglwyddo i arall, -y ddawn i edrych ar gwestiwn o safle y sawl fyddai yn ei ofyn. Yr oedd David Parry, er engraifft, yn lled hoff o ofyn cwestiwn ymarferol. Yr oedd ei drigias yn yr Amerig wedi tynnu ei sylw at agweddau cymdeithasol crefydd. "Sut yr ydym i ddeall yr adnod hon yng ngoleuni yr amseroedd yr ydym ni yn byw ynddynt?" Yr oedd meddwl Harri Llwyd o duedd athronyddol; ac yr oedd cryn lawer o'r "Paham" a'r " Pa fodd " yn ei holiadau. Daeth i gael ei gydnabod yn un o'r meddylwyr cryfaf yn y dosbarth, er fod Shôn William yn awgrymu, weithiau, ei fod yn rhoddi gormod o lei "allu dyn." Ond y gŵr y byddai'r athraw yn cadw ei olwg arno yn fwy na'r oll ydoedd Edward Edwards, Melin y Rhyd. Ac nid ar unwaith y gallesid dyfalu y rheswm am hynny. Dyn pwyllog, sobr ei wedd, oedd Edward Edwards. Nid oedd yn siaradwr mawr, yn gyhoeddus, eithr llefarai bob amser yn fyrr ac i'r pwynt, fel dyn yn gwybod ei ffordd, ac yn hollol glir ei feddwl. Dyn o farn; dyn crefyddol ei ysbryd; gwastad ei dymer. Ond o dan arwynebedd difrifddwys yr oedd ystôr o ddireidi hollol ddiniwed, yr hyn a elwir yn humour byw. Nid oedd gwên ar ei wyneb; dim arwydd o ysgafnder, ond yr oedd rhywbeth, weithiau, yng nghil ei lygad oedd yn bradychu'r peth. Ac nid oedd hwnnw wedi dianc sylw Meredydd Owen. Ac un noson, daeth yr hyn y disgwyliai am dano i'r amlwg, er mai efe ei hun, o bosibl, oedd wedi gweld rhyw nwyf chwareus dan amrant llygad gŵr y Felin. Yr oedd y gair "uwchfeirniadaeth" newydd gyrraedd i'r Cwm. Ambell bregethwr ieuanc yn ei ddefnyddio, ac ambell erthygl mewn cylchgrawn yn sôn am dano. Ac fel y digwydd gyda gair newydd, yr oedd rhai o aelodau y dosbarth yn lled chwannog i'w ddefnyddio. Ar y noson grybwylledig, yr oeddynt yn darllen yn Efengyl Matthew am "arwydd y proffwyd Jonas." Gofynnodd un brawd, -" Beth a olygid wrth 'arwydd yn yr adnod?" "Y mae'r ateb yn yr adnod nesaf," ebai Shôn William. "Canys fel y bu Jonas dridiau a thair nos ym mol y morfil." Tawodd yr holwr cyntaf. Chwi sydd i ofyn y cwestiwn nesaf," meddai'r athraw, gan gyfarch Edward Edwards. [ocr errors] 'Does gen i ddim neilltuol i'w ofyn," ebai yntau, yn bur ddigyffro, "ond rhag bod yn anufudd, be ddyliech chi o ryw gwestiwn fel hwn,-Pa un ai fel 'hanes' ynte fel 'arwydd yr ydym i ddeall y geiriau hyn?" [ocr errors] Ond fel hanes, debyg," ebai Shôn William, yn lled chwyrn, "beth arall all o fod?" "Ie, ie," ebai Edward Edwards, "gofyn cwestiwn yr oeddwn i. Yr ydw i wedi clywed rhai o honoch yn son am yr 'uwchfeirniadaeth," gan edrych ar David Parry a Harri Llwyd. "Faswn i yn hoffi gwybod yn fawr beth y mae'r ' uwchfeirniadaeth' yn ei ddweyd ar y mater yma?" Q Dweyd mai 'arwydd' ydoedd," ebai David Parry. Pan oeddwn i yn yr Amerig, mi glywais un o athrawon coleg diwinyddol yn dweyd, ar goedd, mai alegori ydi llyfr Jonah." [ocr errors] Alegori," ebai Shôn William, "beth oedd meddwl y dyn? Oedd 0 yn meiddio dweyd n nad oedd hanes Jonah ddim yn wir bob gair?" [ocr errors] Yr oedd o yn dweyd ei fod yn wir fel alegori, neu fel ' arwydd,' ac mai dyna oedd ystyr yr adnod yma,-' arwydd y proffwyd Jonah. " "Wel, os dyna ydi yr 'uwchfeirniadaeth' yma," ebai Shôn William, " ymhell y bo hi!" Ac yna troes at Edward Edwards, yr hwn a ymddangosai mor ddigyffro a llyn y Felin ar ddydd o haf. [ocr errors] Yr ydw i'n synnu atoch chi," meddai Shôn William, a mellten yn ei lygaid, "yn credu y fath 'ffigiari' ffôl." [ocr errors] Ddeydais i ddim fy mod yn ei chredu," ebai gŵr y Felin. Gofyn ddaru mi, ar gais yr athraw, beth oedd yr 'uwchfeirniadaeth' yn ei ddysgu ar y pwnc. Ac yr ydw i wedi cael ateb." "Rhoswch am funud," ebai Rolant Owen, "yr ydw i fel dyn wedi d'rysu'n lân. Mi glywais inne'r gair mawr ene, sut mae'i ddeyd o, hefyd? " [ocr errors] Uwchfeirniadaeth," ebai amryw. Ie siwr, ond wyddwn i ar y ddaear beth oedd o, daswn i'n gwybod eto. Yr oeddwn i'n meddwl, dan heno, mai rhyw fath o beiriant oedd o i setlo'r bobol hynny nad yden nhw ddim yn credu'r Beibl, ac mi fase'n dda cael rhywbeth felly gydag inffideliaid di-ras. Ond yr ydw i wedi clywed gair arall heno gan Dafydd Parry, -' alegori,' yn te?" Ie," ebai yntau, "alegori, neu fel yr oedd yr athraw yn y 'Merica yn deyd, gwirionedd mewn stori, neu ddameg." [ocr errors] Wel," ebai Rolant Owen, "y mae hanes Jonah cystal a dim stori weles i 'rioed, a gwell o ran hynny, ond ydi'r stori ddim yn wir, deydwch?" Gwirionedd David Parry. mewn dameg," ebai [ocr errors] Erbyn hyn yr oedd Shôn William wedi adfeddiannu ei hun. Gadewch ini ddarllen yr adnod eto, -' Canys fel y bu Jonas dridiau a thair nos ym mol y morfil.' Mi ellwch siarad am 'alegori' a dameg, neu rywbeth arall y mae'r uwchfeirniadaeth yna wedi ei ddyfeisio, ond y cwestiwn ydi hwn,-A fu y proffwyd Jonah ym mol y morfil, neu fu o ddim?" [ocr errors][ocr errors] Dyna fo," meddai Rolant Owen. Mae'r peth fel ene yn hollol glir. Yr ydw i yn bendant o'r un farn a'r Parch. John Davies, Nerquis, coffa da am dano! Mi clywes o'n darlithio ar 'Jonah' ryw dro, ac yr oedd o'n rhannu ei ddarlith fel dase hi'n bregeth. Yn gynta', Jonah cyn mynd i fol y morfil;' yn ail, Jonah ym mol y morfil;' yn drydydd, Jonah ar ol dod allan o fol y morfil.' Ac ar y pen ola ene yr ydw i yn cofio ei fod yn darlunio'r hen broffwyd o dan gysgod ، [ocr errors] 6 y cicaion, ac yn canu'r dôn 'Boston'yn glyfria fu 'rioed. Yr ydw i o'r un farn a John Davies, Nerquis." [ocr errors] Ydech chi'n meddwl fod y dôn 'Boston' wedi ei chyfansoddi yr adeg honno? ebai Edward Edwards. [ocr errors][ocr errors][ocr errors] Wn i yn y byd," ebai Rolant Owen, ond y mae hi'n hen dôn dda iawn, ac yn un lled hawdd ei chofio." "Mae gen i gymaint o barch i enw John Davies, Nerquis, a Rolant Owen," meddai Shôn William, "ond ffansi ydi pethe fel ene, digon difyr, wrth gwrs. Ond ddalia nhw ddim ymchwiliad." "Beth oedd barn Doctor Edwards, tybed?" meddai Evan Rhys, gan edrych i gyfeiriad Shôn William. [ocr errors] Os i mi yr ydech chi'n gofyn," meddai yntau, "fedra i ddim ateb. Chlywais i mo Doctor Edwards yn pregethu ar 'Jonah,' nac yn un o'r proffwydi bach ene o gwbl. Dyn yr athrawiaethe mawr oedd ef." [ocr errors] Mi glywes i bregeth ardderchog ganddo fo yn llyfr y proffwyd Hosea," meddai Rolant Owen, -" "Mi a'i denaf i'r anialwch, ac a roddaf iddi ei gwinllanoedd o'r fan honno.' Ac yr oedd o yn deyd mai proffwyd mawr oedd Hosea, er ei fod o yn cael ei alw yn un o'r proffwydi bach." ،، Yr ydym wedi crwydro tipyn oddiwrth y mater," ebai yr athraw. "Sut yr ydych yn meddwl erbyn hyn am yr ymadrodd, 'arwydd y proffwyd Jonas?' " [ocr errors] Yn bersonol," ebai Harri Llwyd, "nid wyf yn barod i gollfarnu yr hyn y mae rhai o honoch wedi ei alw yn 'uwchfeirniadaeth.' Dylem fod yn ddiolchgar am bob goleuni newydd ar y Beibl. Ymddengys fod yr esbonwyr diweddaraf yn pwysleisio ar y gair 'arwydd,' a bod yr Iesu yn defnyddio syniadau yr oes honno am rai pethe, heb eu cymeradwyo, neu eu collfarnu, fel y dywed am yr haul yn codi ac yn machlud. Nid oedd y gwirionedd am y ddaear yn troi o amgylch yr haul wedi cael ei ddarganfod. Felly am y geiriau hyn. Nid profi gwirionedd yr hanes y maent, ond ei briodoldeb fel arwydd o'r hyn oedd i fod ynglŷn â Mab y dyn." , Os dyna yr uwchfeirniadaeth," meddai Joseph Jones, y mae'n debyg iawn i'r adnod ddeydodd Rolant Owen, -' Mi a'ch arweiniaf i'r anialwch.' Ac y mae hwnnw yn llawn dyrysni." [ocr errors] Ie," ebai Harri Llwyd, "ond dichon y gellir gorffen yr adnod ryw ddiwrnod, ac a roddaf winllanoedd o'r fan honno. " [ocr errors] Digon rhyfedd, hefyd," ebai Edward Edwards, "i'r môr y mae hanes Jonah yn arwain pobol yn gyffredin, ond y mae wedi mynd a ni i ganol yr anialwch." "Fyddwn ni ddim yno yn hir," ebai Shôn William, "yr ydw i'n gweld yr 'uwchfeirniadaeth' yma yn ddigon tebyg i'r 'cicaion' hwnnw. Mae rhywrai yn meddwl gwneud pabell o dani. Ond, os nad oes ganddi rywbeth gwell i'w roddi yn lle yr hen esboniad a'r hen ddiwinyddiaeth, yr ydw i yn bur siwr y gellir deyd am dani yn ei chrynswth, -' Mewn noswaith y bu, ac mewn noswaith y darfu.' " Ac os na chafodd proffwydoliaeth yr hen frawd tanbaid ei sylweddoli yn hanes yr "uwchfeirniadaeth " yn gyffredinol, cafodd ei gwirio yn bur lythrennol yn hanes y Dosbarth Diwinyddol yn y Cwm. Ychydig, os dim, a glywid am y peth ar ol hynny. A phan y byddai pregethwr yn crybwyll y gair o'r pulpud, edrychai y naill aelod o'r dosbarth ar ei gymydog, cystal a dweyd,-" Dyma arwydd y proffwyd Jonah wedi troi i fyny unwaith yn rhagor." Ond cafodd Meredydd Owen gyfle i siarad yn "gyfrinachol" â gŵr y Felin. "Yr oeddwn yn deall eich amcan," meddai wrtho, "ond y mae yr arf sydd gennych yn un lled beryglus i'r anghyfarwydd. Y mae yn un da iawn i ddarostwng chŵydd a mympwy, ac i dynnu'r gwynt o hunan ac anwybodaeth." "Nid oeddwn yn bwriadu gwneud dim i dynnu oddiwrth wir amcan y dosbarth," ebai Edward Edwards, "ond y mae'r duedd i ddefnyddio geiriau mawr heb eu deall yn bur gref mewn rhai pobl. Ac os gwnaethum rywbeth i beri poen i chwi, y mae'n wir ddrwg gennyf." "Dim o'r fath," ebai Meredydd Owen, "ond y mae'n bwysig i'r dosbarth gael Q Nhŷ Mwswg. Marciwch chi 'y ngeirie i, er nad oes arna i ddim eisio i'r peth fynd gam pellach na'r drws 'ma. Ond mor wir a mod i yn y fan yma, mi fydd y siop ene 'ar osod' cyn hir. Dydi Elin Pirs ddim chwarter mor bethma ag y bydde efo'i chwsmeriaid." Ac yr oedd Gwen Huws, yn y broffwydoliaeth awgrymiadol hon, yn digwydd bod yn agosach i'w lle nag arfer. Daeth y peth i gael ei sibrwd drwy yr ardal, a buan y daeth pawb i ddeall am y briodas " oedd i gymeryd lle rhwng John Wyn ac Elin Pirs. Gofynnid y cwestiwn,-" Pa un ai hi oedd yn mynd i fyw ato ef, ai efe oedd yn mynd i fyw ati hi?" Yr oedd gwahaniaeth barn ar y pwnc, ond nid oedd goleuni i'w gael gan y ddeuddyn " eu hunain. Ceisiwyd cadw dyddiad [ocr errors] y briodas yn ddirgelwch. Deallid mai yng nghapel y Cwm yr oedd i gael ei gweinyddu, ac mai'r Parch. Meredydd Owen oedd i [ocr errors] rwymo " y ddau ynghyd. A phan wawriodd y dydd, nis gellid celu y gyfrinach ddim yn hwy. Daeth cynulliad lliosog i'r capel, er fod yr awr yn lled gynnar. Honno oedd y briodas gyntaf i Meredydd Owen ei gweinyddu fel " bugail," a theimlai ymron mor "nerfus " a John Wyn. Ymddangosai ef fel dyn wedi anghofio popeth, a dyddorol oedd ei weld yn chwilio ei logellau i ymofyn am [ocr errors] y fodrwy " briodasol. Ond yr oedd Elin Pirs yn gwbl hunanfeddiannol, ac aeth y gwasanaeth heibio yn hollol ddi-dramgwydd. [ocr errors] Gan mai hi oedd y briodas gyntaf yn y capel newydd," anrhegwyd y pâr ieuanc, fel y dywedir, â Beibl a Llyfr Hymnau, ar ran yr eglwys a'r gynulleidfa, gan Mr. David Parry, Plas y Wern. Ac yna, cychwynnodd y ddau mewn cerbyd i dreulio eu "mis mêl," er mai wythnos oedd ei hyd i fod, yng "nglan y môr." Yr oeddynt yn mynd heibio Rose Cottage, a daeth Marged Parri i'r ffordd i'w llongyfarch, a'u hanrhegu gyda "bwns" flodau o'r "ardd bach." 0 "Ac yr ydych chi wedi priodi," meddai, "mi ddylsech fod wedi gneud ers talwm. Ond mi wyddwn i na fase Elin yn edrach ar neb arall. Wel, pob cysur i chi eich dau, a llawer iawn o flynyddoedd efo'ch gilydd. Yr ydych wedi bod yn ofalus am eich tad a'ch mam pan oedden nhw, ac yr ydw i yn credu fod bendith Duw ar hynny bob amser. Yn Nhy Mwswg yr ydych chi am fyw, yntê? Yr oeddwn i'n meddwl. A phan ddowch chi'n ol, cofiwch ddwad yma am gypaned o dê. Mi ofala i am wadd Elsie a Dafydd yma i'ch cyfarfod." Yr oedd y "gath" wedi dilyn Marged Parri o'r tŷ, fel arfer, ac yn cerdded oddiamgylch y cerbyd. Disgynnodd ei llygaid hithau arni pan oeddynt yn cychwyn i ffwrdd. [ocr errors] "Tyrd yma i ti, gath," meddai, neu yr wyt ti yn siwr o fynd dan draed y cyffyle." Ac fel yna, gan ddwrdio'r gath, ac ysgwyd ei chadach poced, yr aeth yr orymdaith briodasol 0 olwg llygaid Marged Parri. * [ocr errors] [blocks in formation] Pe y digwyddasai Elin Pirs fod yn gadael y Cwm, cawsai docyn aelodaeth yn hysbysu ei bod hi yn "aelod cyflawn gyda'r Trefnyddion." Ond wedi ymsefydlu fel gwraig yn Nhy Mwswg, cafodd y drefnyddiaeth " ei gosod dan brawf llym. A phe yn llai penderfynol ei hewyllys, o'r braidd y gallasai wynebu y tryblith oedd yn teyrnasu yn y tŷ. Yr oedd y llyfrau a'r papurau, erbyn hyn, yn llenwi ei holl ystafelloedd. A chan fod ganddi hithau ddodrefn tŷ yn y siop, pa beth Cynhaliwyd amryw bwyllgorau teuluaidd ar y mater, ond y penderfyniad y daethpwyd iddo, wedi arfer pwyll ac amynedd y tuhwnt i fesur, ydoedd hyn, fod siop y [ocr errors] a ellid ei wneud? bara gwyn yn y Pentre i gael ei throi yn siop lyfre, a bod y dodrefn oedd yno i gael eu cludo i Dŷ Mwswg. Ac mewn trefn i symud ymlaen yn ddeheuig, yr oedd yn rhaid clirio yr " anialwch," a gwneud y lle yn gymwys i dderbyn y dodrefn, ac i'w wneud yn gartref cysurus iddynt ill dau. Cymerai hyn gryn amser. Yr oedd yn angenrheidiol dosbarthu y llyfrau, a rhwymo yr holl bapurau ynghyd rhag i ddim oedd werthfawr fynd ar goll. Ymddiriedwyd am y gorchwyl llafurfawr hwn i "wraig y tŷ," canys nid oedd yr ermig o "drefn " wedi datblygu nemawr ym mhenglog John Wyn. Elai ef ar ei deithiau llyfrwerthol, a cheisiai hithau droi y tryblith yn drefn. Daeth i ben yn lled dda gyda'r llyfrau, er fod y llwch yn haenau trwchus ar bob llaw. Ond pan aeth i'r "gegin gefn," bu agos iddi dorri ei chalon, ac eistedd i lawr mewn anobaith. Yno, fel y dywedwyd o'r blaen, yr oedd y "llanast" o bapurau a chylchgronau oedd wedi cael eu prynnu yn arwerthiant y persondy. Nid oeddynt yn ymddangos yn ddim amgen nag ysbwriel, a buasai llawer un llai ei hamynedd yn gwneud coelcerth ohonynt ar y buarth. Ond yr oedd Elin Wyn wedi penderfynu yn wahanol. Edrychai dros bob papurun cyn ei osod o'r neilltu. Nid oedd yn disgwyl dod o hyd i arian-nodau colledig, a phrin y gallasai esbonio y peth iddi ei hun. Ond yno y bu am dridiau ynghanol y tyrrau llwch, mewn llafur a lludded blin. Ac wrth chwilio a chwalu, gosododd ei llaw ar amlen led fawr, wedi ei rhwymo gyda darn 0 edef goch. Datododd y llinyn, ac agorodd yr amlen. O'i mhewn yr oedd dau bapur, un wedi melynu gan oedran, a'r llall yn ymddangos yn fwy newydd. Cymerodd hwy gyda hi at y tân, a dechreuodd graffu ar yr ysgrifen-law. Ac yn y man, daeth rhyw oleuni newydd i'w llygaid. Yr ydoedd wedi gwneud darganfyddiad! Nid oedd y papurau oedd wedi bod yn gorwedd o'r golwg yn y "gegin gefn" [ocr errors] yr yn ddim amgen na "gweithredoedd Hafod Las, ac ewyllys ei thad, yn yr hon y trosglwyddai ei holl eiddo i'w unig ferch, Elin Pirs. [ocr errors][ocr errors] Pa fodd y daeth y pethau hyn i fysg papurau y diweddar Barch. Hugh Williams, cyn-" berson " y plwy? Nid oedd ond un dyfaliad yn ymarferol. Yr oedd y cyfeillgarwch a fodolai rhwng ei thad a'r hen offeiriad wedi ei arwain i ofyn iddo ef gadw y gweithredoedd a'r "ewyllys; " ac yr oedd dyddiad yr olaf yn dangos ei bod wedi ei llawnodi o fewn ychydig amser i'r adeg y bu y ddau feirw, a hynny yn hynod ddisyfyd. [ocr errors] Wedi i John Wyn ddychwelyd y noson honno, cafodd wybod am y darganfyddiad, a mawr oedd ei synedigaeth. [ocr errors] Meddwl," meddai, "fod y papurau gwerthfawr yma wedi bod yn gorwedd yn y 'gegin gefn' am fisoedd, a finne yn gwybod dim byd am danynt." Drannoeth, aed a'r oll i Blas y Wern i gael barn David Parry ar y pwnc. Yr oedd yntau wedi ei daro â syndod pan ddeallodd yr amgylchiadau. Ond wedi archwilio y gweithredoedd, a chraffu ar eiriad yr ewyllys, dywedai yn ddibetrus fod yr oll yn glir, ac yn sicr o ddal unrhyw ymchwiliad cyfreithiol. [ocr errors][ocr errors] Cymeraf y peth yn fy llaw fy hun," meddai, ac ni orffwysaf nes y bydd y cam a gawsoch gan Gwmni Moel y Rhedyn wedi ei uniawni yn anrhydeddus." Bu cystal a'i air. Anfonodd at dwrne y Cwmni, gan amgau copi o'r "gweithred Q oedd." Ceisiodd hwnnw ymesgusodi rhag talu iawn," gan haeru fod y "cytundeb" a wnaed gydag Elin Pirs yn derfynol. Hysbyswyd ef fod hynny yn gamarweiniol hollol, ac os na ddeuid i delerau têg, yr eid a'r holl achos i'r Frawdlys. Nid oedd y twrne yn barod i ildio heb ymdrech galed, er nad oedd yn ewyllysio i'r achos gael ei ddwyn i'r Frawdlys. Gwyddai fod pethau ereill wedi digwydd ynglŷn â'r tir o amgylch y Chwarel allasent arwain i ymgyfreithio pellach, pe yr elai y ddedfryd yn eu herbyn gyda'r Hafod Las. Cynhygiodd "delerau" newyddion, fel ychwanegiad at y swm bychan a dalesid fel ewyllys da" Elin Pirs wedi iddo ffeindio, er ei thrallod, fod y "gweithredoedd " ar goll. Tebyg y buasai John Wyn yn eu derbyn yn ewyllysgar, er mwyn heddwch, ond yr oedd David Parry yn barnu yn wahanol, a gwrthododd gydsynio â chais y twrne. [ocr errors] i Y diwedd fu penodi dau ŵr profiadol i weithredu dros y ddwyblaid, a chytunwyd drwy gyflafareddiad fod y Cwmni i dalu tri chant o bunnau o iawn am drawsfeddiannu Hafod Las, a'i gladdu dan domen y chwarel. Erbyn hyn, yr oedd y newydd da wedi ymdaenu dros yr holl wlad, a phawb yn ystyried John Wyn yn ddyn lwcus, wedi priodi gwraig ag eiddo " ganddi. [ocr errors] [ocr errors] Ie," meddai Shôn William, ond cofiwch hyn, yr oedd John wedi priodi Elin heb wybod dim am ei ffortiwn. Ac oni buasai ei fod o wedi prynnu yr hen bapure ene yn 'ocsiwn' y person, ni chlywsid byth son am dani." "Eithaf gwir," ebai'r cymydog, "ond wydde fo ddim yn eu cylch. Elin Wyn a ffeindiodd y gweithredoedd. " Ac fel yna, wedi hir ddadleu, cytunwyd fod y rhan fwyaf o'r clôd i'w roddi i Elin Wyn, a thipyn bach, yn ei scîl, i fynd i'w phriod ffodus, "Bardd y Cwm." F {{c|{{mawr|PENNOD XI. Seiat y Plant. [ocr errors] EL pob "bugail" ieuanc sydd â'i galon yn y gwaith, yr oedd gan Meredydd Owen ddelfrydau uchel pan dderbyniodd yr "alwad" i'r Cwm. Ac ni ollyngodd efe ei afael ohonynt, er iddo fethu eu sylweddoli i'r graddau y dymunai. Ond llosgai yr awyddfryd am fod yn "ddefnyddiol fel tân gwastadol ar allor ei galon. Gwyddai fod yno wŷr a gwragedd oedd yn meddu dyfnach profiad nag ef; ac ni fynnai arglwyddiaethu ar y praidd, yn rhinwedd ei swydd. Ond er yn ofni ac yn pryderu nid ychydig gyda'r gorchwyl o "fugeilio'r defaid," yr oedd y gair a ddywedwyd wrth yr Apostol Petr ar lan môr Tiberias, yn ei feddwl bob dydd, -" Portha fy wyn." Meddai hoffder greddfol at blant. Medrai fod yn siriol, heb fod yn wamal; yn blentyn, heb fod yn blentynaidd. Ac yn bur fuan, yr oedd y plant ac yntau yn gyfeillion mynwesol. Cymerai ddyddordeb yn eu chwareuon, yn eu gwersi, ac yn eu hanes. Elai gyda hwynt am dro gyda glan yr afon, ac i'r coed i chwilio am nythod adar. Ceisiai eu dyddori a'u dysgu, heb ymddangos ei fod yn gwneud hynny. Ond teimlai, ar lawer adeg, mai hwy oedd yn ei ddysgu ef. [ocr errors] Cychwynnodd ddosbarthiadau ar eu cyfer, a rhoddai ei oreu gyda'r gorchwyl o baratoi " ei feddwl i fod yn athraw i'r rhai bach. Cafodd gan amryw o'r bobl ieuainc ddyfod i'r cyrddau hyn i hyfforddi'r plant mewn canu ac adrodd yn gyhoeddus. Ac yr oeddynt hwythau yn mynd a'r caneuon adref yn eu côf, ac yn peri dyddanwch nid bychan ar aelwydydd y Cwm. Ar derfyn un o'r cyfarfodydd hyn, cododd Harri Llwyd i ddiolch i'r plant am ymddwyn mor ragorol, ac am eu caneuon melus a mwyn. "Yr ydw i yn teimlo fel dyn yn 'adnewyddu ei ieuenctid' wrth eich gwrando," meddai, "a phe cawswn y fraint yr ydych chwi yn ei chael, mhlant anwyl i, yr wyf yn cwbl gredu y buasai fy oes i wedi bod yn bur wahanol. Ond ches i ddim, ac mi grwydrais i'r anialwch, i ganol y 'pridd tew a'r clai tomlyd.' Gallwn adrodd fy mhrofiad yn y geiriau hynny, 'Mi a grwydrais anial garw Heb un gradd o oleu'r dydd.' Ond cefais fy arwain yn ol i'r porfeydd 'gwelltog, ac at y dyfroedd tawel.' Mi ddowch chwithe, gobeithio, i weld gwerth y pethe yma yn y man. Ond y peth a barodd i mi godi ar fy nhraed oedd hyn, mi hoffwn i'r eglwys glywed y pethe yr ydych yn eu dysgu, ac os bydd Mr. Owen yn cydweld, mi hoffwn i gael 'seiat' arbennig, un o'r wythnose nesa',-' seiat plant. " Cydsyniodd y gweinidog yn llawen. Diolchai am yr awgrym, ac addawodd ymgynghori a'r blaenoriaid er mwyn trefnu noson gyfleus i'r pwrpas. Nid oedd y peth wedi digwydd yng Nghapel y Cwm o'r blaen. Gofynnid adnodau'r plant; holid ychydig arnynt ar ddechreu'r gwasanaeth, megis y gwneir yn gyffredin yn y wlad. Ond yr oedd "seiat plant yn beth newydd ar y ddaear. Ofnai rhywrai fod y "bugail yn anturio gormod, ac yn mynd tuhwnt i derfynau y Gyffes Ffydd. Dichon nad oedd yr oll o'r swyddogion yn awyddus am y cyfnewidiad; ond cydsyniwyd i roddi prawf ar y peth; ac os methiant a fyddai, ni fyddai raid ei ail-adrodd,-dim ond mynd ymlaen yn y " dull arferol." Cyn Eithr nid methiant a fu. Gwahoddwyd yr holl eglwys i roddi eu presenoldeb, ac ar gyfrif newydd-deb y peth, o bosibl, daeth cynulliad rhagorol ynghyd. helid cyfarfodydd yr wythnos, gan mwyaf, yn y festri newydd; ond, y noson honno, penderfynwyd mynd i'r capel. A doeth oedd hynny; yr oedd y plant eu hunain yn llanw canol y llawr, a'r olwg arnynt fel blodau'r gwanwyn. Gofynwyd i Rolant Owen ddechreu'r cyfarfod, a gwnaeth hynny yn ei ddull tyner a thoddedig. Yr oedd y gwasanaeth arweiniol wedi codi ysbryd y seiat i bwynt uchel, Q a theimlid fod yr awyrgylch yn hyfryd a nawsaidd. Eglurodd y gweinidog pa fodd y daethpwyd i gynnal seiat gyda'r plant; nid oedd yn bwriadu traddodi araeth y noson honno, ac nid oedd yn arfaethu holi'r plant, fel y gwneid yn yr Ysgol Sul. Carai i'r cyfarfod fod ar ddelw "seiat" hyd y gellid, er nad oedd yn disgwyl "profiad " gan y plant. Yr oedd wedi gofyn iddynt chwilio am benhillion a'r gair Iesu " ynddynt, a chredai eu bod wedi gwneud hynny. Yna aeth i'r " llawr," a dechreuodd ofyn am y pennill oedd y naill a'r llall wedi ei ddysgu. [ocr errors] Adwaenai hwynt oll, a galwai ar bob un wrth ei enw. A dyna ddechreu adrodd o ddifri, a chlywid yr hen emynnau cysegredig yn llifo allan 0 galon plentyn, fel dwfr o'r ffynnon loew, lân, [ocr errors][merged small] Iesu, difyrwch f'enaid drud." Iesu, llawnder mawr y nefoedd." [blocks in formation] "Iesu byw, Iachawdwr byd." Nis gallai Meredydd Owen ymatal heb ofyn ambell i gwestiwn, a gwneud ambell i sylw wrth fynd heibio. Nid oedd ball ar y penhillion; ond pan ddaeth y gweinidog at un bachgennyn, nis gallai efe ddweyd dim, a thorrodd i wylo'n ddwys. Beth ydyw y mater, Willie bach? " ebai'r gweinidog. Wedi anghofio dy bennill yr wyt ti?" [ocr errors][ocr errors] ond John Nage," meddai yntau, Ffridd Wen sy wedi ei deyd o mlaen i." [ocr errors] "Na ofala ddim am hynny," ebai'r gweinidog drachefn, mae pennill da yn werth ei adrodd fwy nag unwaith." [ocr errors] Ydi, ydi," ebai Rolant Owen, "yr ydw i wedi ledio'r un pennill gantoedd o weithie, a mi wnaf hynny eto." Erbyn hyn, yr oedd Willie wedi sychu ei ddagrau, a chyda llais oedd yn gwefreiddio pawb oll, adroddai yr hen bennill, "Mae Iesu Grist o'n hochor ni, Fe gollodd Ef ei waed yn lli." A, rywfodd, yn y fan yna y torrodd yr argae yn y seiat; dechreuodd rhywun ganu y pennill mewn llais isel, a chyn pen ychydig yr oedd yr holl gynulliad yn ymuno yn galonnog. Ni chawsid y fath eneiniad ar ganu pennill ers llawer o amser. Erbyn hyn, yr oedd Rolant Owen wedi cydio yn ei ffon, ac wedi codi ar ei draed. [ocr errors] Wyddoch chi beth, frodyr a chwiorydd," meddai, "dyma gyfarfod hyfryd iawn. Mae'n dda gen i fod wedi cael byw i weld o. Yr oeddwn i'n meddwl am air y Salmydd,-' O enau plant bychain y perffeithiaist foliant.' Mi glywsoch y pennill hwnnw o waith yr hen Bantycelyn pan oedd o yn darlunio sut y byddai Jones Llangan' yn arfer pregethu, "Iesu'r text, a Iesu'r bregeth, Iesu'r ddeddf, a Iesu'r ffydd." Ac fel yna y mae hi yma heno. Iesu pia'r seiat, yn ddiddadl, a dene yw y rheswm, mae arna i ofn, fod y seiat mor lwydaidd a dilewyrch lawer adeg,-yr yden ni yn son gormod am danom ein hunain, a rhy fychan am dano Ef. Diolch i'r plant yma am ein harwain at yr Iesu." A chyda bod Rolant Owen wedi eistedd, y nesaf i godi, er cryn syndod i'r seiat, oedd Shôn William. Fel rheol, nid oedd ganddo ef nemawr i'w ddweyd wrth y plant. Ac yr oedd ganddynt hwythau raddau o'i ofn bob amser. Dichon fod ei edrychiad trymaidd yn eu tarfu, fel cysgod clogwyn ar fin nos. Nis gallai oddef unrhyw ysgafnder na gwên ynglŷn â gwasanaeth y cysegr. Ond o dan y gerwindeb allanol, yr oedd calon dyner ym mynwes Shôn William; a'r noson honno, yr oedd ei thannau wedi cael eu cyffwrdd mewn modd anisgwyliadwy. Daeth rhyw belydr o oleuni i'w wynepryd, a chrynai ei lais pan yn ceisio siarad. [ocr errors] Mae yn weddus i mi," meddai, "godi i gefnogi popeth a ddeydodd Rolant Owen. Tipyn yn amheus oeddwn am y priodoldeb o newid y dull o gadw seiat; ond yr wyf yn meddwl yn wahanol ar ol gwrando ar y plant yma yn adrodd y penhillion ardderchog ene am yr Iesu. Yr oeddynt yn hen ac yn newydd. Mi fydda i yn trwsio esgidie yn bur amal yn y gweithdy acw, ond y mae'n well gen i wneud esgid newydd. Ac fel yna yr yden ni yn y seiat yn aml, yn treio trwsio tipyn ar brofiadau ein gilydd. Ond gyda'r plant yma, y mae pob peth yn newydd. Nid ydynt wedi cynefino â phethe'r Efengyl fel ni, ac y mae hynny yn beth mawr iawn. Yr ydw i wedi teimlo rhywbeth heno na theimlais yr un fath ers llawer blwyddyn, ac yn falch mod i wedi dwad yma." Cafwyd gair ymhellach gan David Parry. Yr oeddwn yn meddwl am yr adeg pan oeddwn yn yr hen Dŷ Capel," meddai. Yr oeddym yn arfer deyd adnod yn y seiat yr amser hwnnw; ond wedi gorffen, ychydig iawn o syniad oedd gennym am ddim fydde yn mynd ymlaen wedyn. Mi fydde mam yn fy nwrdio i am gysgu; ond, yn wir, 'doedd gen i ddim help. Yr oedd y 'rhesel' yn rhy uchel i rai bach fedru cyrraedd yn agos ato. Ond, heno, nid yn unig y mae'r plant yn y seiat, ond y mae'r seiat a hwythau ar yr un lefel, megis; ac y mae 'bendith' wedi defnynu arnom. 'Byddaf fel gwlith i Israel.' Arhoswn dan y gwlith." Terfynwyd y gwasanaeth drwy ganu, "Bugail Israel sydd ofalus Am ei dyner, anwyl wyn." G Aeth hanes y "seiat plant" drwy y fro. Yr oedd yr ychydig oedd yn absennol yn beio eu cymdogion am na fuasent wedi eu hysbysu mewn pryd. Ond nis gellir rhagfynegi dyfodiad y [ocr errors] fendith; ac yr oedd y "seiat plant wedi profi ei hun yn rhywbeth mwy nag yr oedd neb wedi ei dybied ymlaen llaw. [ocr errors] Yr oedd Marged Parri yn dra siomedig. Mae'n wir nad oeddwn i ddim yn teimlo yn dda," meddai, "ond 'daswn i'n gwybod fod y cwarfod i fod yn un mor hynod, mi fuase'n rhaid i mi gael dod iddo drwy bob rhwystr. Ac mi ddeydodd Dafydd mod i yn ei 'ddwrdio' fo ers talwm, a hynny ar goedd pawb! Ond be fedrwn i neud yn amgen, a fynte yn cysgu wrth fy ochr i? Na, dydi o ddim wedi dod ar y cyful ar ol hynny. Mi wydde y base fo yn ei chael hi yn o hallt am edliw peth felly o flaen y bobol." Ond gwyddai y sawl oedd yn gwrando nas gallai Marged Parri ddal i "ddwrdio" yn hir pan ddeuai Dafydd i edrych am dani. Pan ddaeth "Dafydd," chwedl hithau, at y tŷ, nawn drannoeth, yr oedd Meredydd Owen wedi cyrraedd yno ychydig o'i flaen, ac wrthi yn adrodd hanes y plant. Yr oedd Marged Parri wrth ei bodd, ac wedi anghofio'n llwyr am y " cerydd." "Pwy ddeydodd ei bennill oreu," meddai, pan oedd Dafydd yn dod i mewn. "Cwestiwn haws ei ofyn na'i ateb," ebai Meredydd Owen. "Yr oedd yr oll Q yn adrodd mor dda. Ond Willie, Tŷ Gwyn, a wnaeth fwya o farc, er ei fod wedi torri i grio cyn dechreu." "Yr oeddwn yn cofio ei daid," ebai Marged Parri, "ac yr oedd rhyw dinc yn ei lais o oedd yn toddi pob calon." Y Saboth dilynol, cytunwyd yn unfrydol fod "seiat plant" i gael ei chynnal ddwy waith yn y flwyddyn, a da oedd hynny yng ngolwg yr holl eglwys. [ocr errors] Ac yr oedd mwy o ffrwyth" y seiat gyntaf honno i ddod i'r golwg yn yr wythnosau dyfodol. D {{c|{{mawr|PENNOD XII. "Salmau'r Nef." YDDOROL ydyw sylwi ar anian yn gweddnewid o'r gaeaf i'r gwanwyn. Yn raddol a distaw y daw. Blaenorir ef gan genhadon bychain, syml. Ambell awel fechan, swil, yn symud, megis, ar flaen ei throed. Ambell aderyn bychan yn dechreu canu ar y berth; ambell flodyn gwynliw yn codi ei ben. Dyna "broffwydi bach" Natur; ond y mae ganddynt genadwri hynaws, a daw ereill, mwy na hwy eu hunain, ar eu hol. Tebyg ydoedd hanes yr adnewyddiad a ddaeth i'r gwasanaeth crefyddol yn y Cwm. Dydd y pethau bychain ydoedd y "seiat plant" y rhoddwyd amlinelliad digon amherffaith o honi yn y bennod o'r blaen. Nid oedd dim byd mawr na chynhyrfus wedi cymeryd lle, ond yr oedd rhyw naws newydd wedi cyffwrdd ysbryd y bobl, fel awel o'r de. Do, chwythodd y deheuwynt ar yr " ardd," a gwasgarwyd ei pheraroglau. Nid ydys yn awgrymu mai "gwynt y gogledd oer" oedd yn arfer chwythu yng nghylchoedd crefydd a'i hordinhadau. Ond nid oedd yr awyrgylch mor gynnes ag y bu mewn cyfnodau a gofid gyda hiraeth a diolchgarwch. "Pan y mynn y daw," yn ei adeg a'i ddull ei hun. Dichon mai y prawf allanol cyntaf o'i ddyfodiad ydoedd y cyfarfod pregethu a gynhelid yn y Cwm ynglŷn â'r gwaith o glirio'r ddyled. Tybed fod ymdrech" o'r fath yn paratoi meddwl y bobl i dderbyn y fendith? Yr oeddynt wedi ymdrechu yn egniol, a hynny yn eu ffordd wladaidd eu hunain, heb fenthyca unrhyw gynllun estronol. Y pwnc oedd "clirio'r ddyled," a phawb yn rhoddi hyd eithaf eu gallu. Nid oedd un teulu yn yr ardal, oedd yn perthyn i'r eglwys, heb gyfrannu. Pe y y buasid yn craffu ar rhoddion," gallesid crybwyll amryw bethau dyddorol iawn. Dichon mai yr hynotaf, mewn rhyw ystyr, oedd yr eiddo John ac Elin Wyn. Cyfranasant hwy ugain punt fel offrwm diolch " am ddarganfyddiad gweithredoedd" yr Hafod Las. [ocr errors] Ond er cymaint y llawenydd a barodd clirio'r ddyled," nid oedd yn gymesur â'r llawenydd a ymdaenodd drwy'r lle pan ddeallwyd fod amryw "o'r newydd" wedi aros yn y seiat ar derfyn dydd gwyl y cyfarfod pregethu. Hwnnw, yn ddiameu, ydoedd eu " llawenydd pennaf." Dyna flaenffrwyth yr adfywiad a gerddodd am ysbaid drwy y fro. Yn eu mysg yr oedd William Hamer, y gof. Gŵr o gymeriad dilychwin; gwrandawr astud; ond, hyd yma, yr oedd wedi arfer " mynd allan" ar nos Sabothau. Nid oedd yn ddideimlad, nac yn sarrug, pan geisid [ocr errors] ganddo ymuno â'r frawdoliaeth. Dywedai mai y syniad uchel a feddai am broffes grefyddol, a'i ymwybyddiaeth o'i ffaeleddau ei hun, oedd yn peri iddo aros ar " stol y gwrando." Nid hawdd ydoedd ymresymu â dyn o'r fath, canys gwyddai ei gymdogion ei fod yn un o'r gwŷr glanaf ei fuchedd yn y Pentre. Ond, wele, efe a arhosodd yn y "seiat ar ddiwedd y cyfarfod pregethu. Ni wnaed dim y noson honno heblaw datgan y llawenydd o'i weld ef, ac ereill, wedi cyflwyno eu hunain i'r Arglwydd, ac i'w bobl, trwy broffes gyhoeddus. [ocr errors] Yr wythnos ddilynol, cafwyd seiat hirgofiadwy yng nghapel y Cwm. Treuliwyd hi gyda'r gorchwyl dymunol o ymddiddan" â'r dychweledigion. A phan ddaethpwyd at William Hamer, gofynwyd iddo beth oedd wedi "torri'r ddadl" yn ei feddwl. Ai rhyw air a ddywedwyd yn yr oedfaon, ar adeg y cyfarfod pregethu? Yr oeddwn yn mwynhau yr oll," meddai yntau, "ac yn teimlo fod nerth a goleuni yn y weinidogaeth. Ond nid hynny, ynddo ei hun, sydd yn cyfri am fy nyfodiad i atoch, fel eglwys." Hwyrach y byddwch chwi mor garedig a dweyd beth ydoedd," ebai Meredydd Owen. Gall ei wybod fod yn galondid i ereill." Wel, 'doedd o ddim yn meddu rhyw hynodrwydd ynddo ei hun, ond fe adawodd argraff ar fy meddwl, ac nis gallwn ymryddhau o'i afaelion. Un boreu, daeth dau fachgen bach i'r Efail acw wrth fynd i'r ysgol. Mae nhw yn arfer dwad i weld ceffyle yn cael eu pedoli, ac i glywed sŵn y fegin. Y boreu hwnnw, 'doedd neb yn digwydd bod yn yr Efail ond mi fy hun, a dyma un o honyn nhw yn troi ataf, a'i lygaid yn perlio, "'Piti na fasech chi yn y capel neithiwr,' meddai. Beth oedd yno?' ebwn innau, er fy mod wedi clywed. "Seiat Plant,' meddai yntau. 'A ni oedd yn ei chadw hi, -y plant, wyddoch.' Rhyfedd iawn,' meddwn. 'Beth oeddych yn ei wneud? Wyddwn i ddim o'r blaen y bydde plant yn arfer cadw seiat.' "Adrodd penhillion yr oedden ni, a'r gair Iesu ynddyn nhw.' Ac mi ddaethoch trwyddi yn lled dda?' Do, er fod Willie wedi torri i grio am fod bachgen arall wedi deyd ei bennill o'i flaen o.' Prun oedd y pennill?' Pennill Willie?' Ie.' Mae Iesu Grist o'n hochor ni, ac mi deydodd o dros y lle. A chanu hwnnw y buom ni am spel wedyn. Piti na fasech chi yno yn clywed.' Ar hynny, canodd cloch yr ysgol, a rhedodd y ddau fachgen i ffwrdd. Ond yr oedd y gair a ddywedodd un ohonynt yn fy meddwl drwy y dydd, Piti na Q 1 fasech chi yno.' Fedrwn i ddim cael llonydd gan y peth, a dyma fi wedi dwad, ac mi fydd yn dda gen i gael aros, os bernwch fy mod yn gymhwys. Methu gweld dim cymhwyster ynnof fy hun yr oeddwn ar hyd y blynyddoedd, neu, y mae'n sicr y buaswn wedi dwad yn gynt." Eisteddodd i lawr, ac ar gynhyrfiad y foment, cododd Harri Llwyd o ymyl y set fawr. [ocr errors] [ocr errors] Yr oeddwn i'n meddwl am y gair hwnnw," meddai, wrth wrando ar William Hamer, -' A bachgen bychan a'u harwain hwy.' Peth pwysig ydyw ufuddhau i awgrymiadau bychain; drwy foddion felly yr ydym yn cael ein 'harwain' ar lawer adeg. Ac wrth wrando hanes yr ymddiddan yn yr Efail, nis gallwn lai nag adgofio fy hanes fy hun. Yr oedd hwnnw yn wahanol i hanes William Hamer. Gallesid dweyd am dano ef bob amser, -' Nid wyt ti bell oddiwrth deyrnas nefoedd.' Yr oedd o yn wrandawr cyson, ac yn arfer dwad i'r Ysgol Sul. Ond mi fum i yn y 'wlad bell,'-nid gyda'r moch a'r cibau, hwyrach, ond yr oeddwn 'ymhell' o ran fy ysbryd, ac yn bur galed yn fy marn am broffeswyr crefydd. Meddyliwn fod llawer o ragrith yn yr eglwys, ac mai parchu golud yn hytrach na chymeriad yr oedd y pregethwyr a'r blaenoriaid. Ac wrth fynwesu syniadau fel yna, a darllen rhyw fath o lyfre oedd yn eu cadarnhau, mi eis i dir pell iawn. Ond, ryw Saboth, ac mi cofiaf o tra bydda i byw,-mi ddaeth Rolant Owen heibio, ar ei ffordd i'r odfa yn y Sgubor. Ac, yn ol ei arfer, siaradodd yn garedig, a gwahoddodd fi i ddod i'w ganlyn. Ac felly fu. Dim byd mawr, fel y deydodd William Hamer; mynd i'r odfa am fod Rolant Owen yn cymell. Ond wedi dallt pethe yn well, mi wn fod yna Rywun mwy yn cymell Harri Llwyd, rhaid fod! Yr oedd y bregeth yn fy ffitio i'r dim, a chês fy hun, mewn mwy nag un ystyr, ar y 'Llawr dyrnu.' Yr oeddwn yn gweld Arglwydd y cynhaeaf yn casglu ei wenith' i'r ysgubor, a'r ûs ar dân. Beth oeddwn i, tybed? Ond pan adroddodd y pregethwr yr hen bennill anwyl, "Y Gŵr sydd imi yn ymguddfa, Sydd a'r wyntyll yn ei law," daeth goleuni i fy enaid, a cheisiais ofyn iddo Ef fy ngwneud yn addas i fod ymysg y 'gwenith' a gesglir, ryw ddydd, i'r ysgubor. " Erbyn hyn, yr oedd y cynulliad yn fyw drwyddo, a tharawodd rhyw chwaer nodau y "Delyn Aur," "Dechreu canu, dechreu canmol, Ym mhen mil o oesoedd maith." Yr oedd golwg ryfedd ar Rolant Owen. Edrychai fel dyn wedi hurtio. Cydiai yn ei ffon, ac ysgydwai hi fel pe buasai yn arwain côr! Y funud nesaf, edrychai o'i amgylch yn fuddugoliaethus, cystal a dweyd fod yr hen delynau wedi dod oedd adref, ac mai "caniadau Seion" yn mynd a hi. Troes i edrych ar Shôn William, a daeth gwên i'w wynepryd; braidd na chwarddodd yn uchel. Yr oedd Shôn William yn canu! Dyna beth hynod! Yn y gorffennol, math 0 "ddeddf goddefiad" oedd canu gan Shôn William. Pan lediai emyn, nid oedd yn foddlawn i'r bobl "ganu mwy nag un pennill. Ac fe wyddis beth fu ei hanes gyda'r "offeryn cerdd." Ond,yr oedd Rolant Owen bron a methu credu golwg ei lygaid, -dyna Shôn William, a'i lygaid yng nghaead, yn canu rywbeth tebyg, fel "telyn Dafydd ar yr wyl." [ocr errors] [ocr errors] neu Yroedd Edward Puw wedi rhoddi heibio bob ymgais at "arwain" ers meityn. Gwyddai fod Arweinydd uwch wedi cymeryd ei le. Yr oedd y gwefr Dwyfol wedi tramwy drwy galonnau y bobl, a'r "mudan yn seinio cân." Yr oedd gwyneb Meredydd Owen yn welw gan deimlad. Yr oedd yng ngwyddfod pethau dieithr ac anesboniadwy. Nid ydoedd wedi rhagweld yr amgylchiadau hyn o gwbl. Clywsai son am orfoledd, a bu yn traethu ar hanes yr hen ddiwygiadau yng Nghymru. Ond, rhyfedd, mor wahanol oedd bod yn llygad-dyst o'r bedydd tân." Dirgrynnai ei natur, ac yr oedd llawenydd ac ofn yn dygyfor yn ei enaid. Un o'r dyddiau blaenorol, yr oedd wedi derbyn galwad i eglwys arall, ac wedi bod yn petruso beth i'w wneud. Ond, y noson honno, gwyddai fod yr ateb wedi dod, a hwnnw yn "ateb drwy dân." Ac yn sŵn mawl a gweddi'r saint, addunedodd adduned, hen adduned Ruth,-" Dy bobl di fydd fy mhobl innau, a'th Dduw di fydd fy Nuw innau." Penderfynodd gysegru ei hun yn llwyrach ac yn ddyfalach i wasanaethu ei Arglwydd fel "bugail y praidd" yn eglwys y Cwm. Ac yno y mae hyd y dydd hwn, a'i orsedd yng nghalon ei bobl, ac yn serchiadau eu plant. Nid ydyw wedi llanw llawer o swyddau mewn byd nac eglwys, heblaw y swydd a dderbyniodd pan yn ddyn lled ieuanc, bod yn fugail" ar eglwys wladaidd, seml ei phobl a'i nodweddion. Yn ffodus iddo ef, yr ydoedd yn eglwys lled niferus, ac yn medru symud ymlaen yn ei nherth ei hun, heb ddibynnu ar y cynorthwyon a ddarperir ar gyfer gweiniaid. Nid oedd Meredydd Owen yn cael ei reoli gan Fwrdd Llywodraethol, a than orfod i bregethu yn ol eu rhaglen hwy, pa un bynnag a oedd yn teimlo awydd i hynny ai peidio. Cafodd ei gadw rhag mynd yn beiriant" crefyddol, gorwedda ei ymdrechion a'i ddyddgylch yn esmwyth ar feddyliau ei bobl a'i wrandawyr yn y Cwm. a Nid ydyw wedi llwyddo i wneud popeth a ddisgwylid, o bosibl, yn ystod ei yrfa. Ond, yn araf, y mae pethau o'r Ni fath yn dod i aeddfedrwydd mewn ardal dawel a gweddol sefydlog yn ei dull o fyw. Nid digwyddiadau mynych ydyw "priodi a rhoddi i briodas." Ond y mae Marged Parri yn gobeithio cael byw i weld y dydd pan fo Meredydd Owen yn efelychu "Dafydd, ac yn arwain oddiamgylch "wraig a fyddo'n chwaer." Feallai y caiff hi ei dymuniad. pherthyn i ni ddarogan na phroffwydo. Ac felly yr ydym yn gollwng y llenn i lawr ar hanes yr achos" yn y Cwm. Ymdaena'r cysgodau dros fywyd yr hen grefyddwyr, Rolant Owen a Shôn William. Ond y mae goleuni yn yr hwyr. Erys ereill yn anterth eu grym, a'u hysgwydd yn dynn o dan yr achos, a'u llygaid tua'r wawr. Un o'r pethau diweddaf a wnaed yn eglwys y Cwm oedd chwanegu at nifer y diaconiaid. A dewiswyd tri wŷr da eu gair i wasanaethu yn y swydd honno, nid amgen Harri Llwyd, Tŷ Capel; William Hamer, y Gôf; a John Wynn, Tŷ Mwswg. Ac wrth gofio hanes y gorffennol, nis gallai Meredydd Owen lai na gweld "rhagluniaeth ddistaw" ac "arfaeth gref yn arwain, ac yn rhwymo bywyd fu unwaith ar ddisberod "wrth golofnau pur y nef." DIWEDD.<noinclude><references/></noinclude> 1xflb49ocqkgahe3f5wx2sp2oe8718l 164065 164042 2026-05-04T16:32:34Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164065 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|PENNOD VII.<br>Bardd o'r Cwm.}}}} NID oes odid ardal yng Nghymru heb ei bardd. Dichon fod yno fwy nag un, canys y mae'r dwymyn farddol, fel llawer twymyn anianyddol, yn dueddol i ymledu, ac nid oes swyddog iechydol a fedr roddi atalfa ar ei rhawd. Ond, yn y Cwm, ar yr adeg yr ydys yn son am ei neilltuolion meddyliol a moesol, nid oedd ond un brawd y gwyddid hyd sicrwydd ei fod yn arfer "barddoni." Ei enw bedydd oedd John Wyn, a'i gartre oedd Tŷ Mwswg. A phriodol oedd yr enw. Aneddle wledig, hen ffasiwn; rhan o'i barwydydd hyd eu hanner yn y ddaear, a'r mwswg gwyrddlas fel carped esmwyth yn gorchuddio'r tô. Cymeriad lled wreiddiol oedd John Wyn, a dichon mai hynny oedd yn cyfrif am ei ddawn farddonol, a'i ddull o fyw, {{c|"Un rhyfedd yw bardd ym mhob oes."}} Pa bryd y dechreuodd efe deimlo cyffyrddiadau yr awen ar ei ysbryd, nis gellid dweyd hyd sicrwydd. Y mae'n lled debyg iddo gael ei eni'n freiniol, fel pob gwir fardd. Ond yng nghylchwyl "Soar," yr hon a gynhelid ar ddyddgwyl Dewi, yr enillodd y "wobr" gyntaf.<noinclude><references/></noinclude> 7vq6emy9fu54mukdjk76j5nun6at7ar 104 84329 164043 2026-05-04T15:02:58Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164043 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>fath yn dod i aeddfedrwydd mewn ardal dawel a gweddol sefydlog yn ei dull o fyw. Nid digwyddiadau mynych ydyw "priodi a rhoddi i briodas." Ond y mae Marged Parri yn gobeithio cael byw i weld y dydd pan fo Meredydd Owen yn efelychu "Dafydd, ac yn arwain oddiamgylch "wraig a fyddo'n chwaer." Feallai y caiff hi ei dymuniad. pherthyn i ni ddarogan na phroffwydo. Ac felly yr ydym yn gollwng y llenn i lawr ar hanes yr achos" yn y Cwm. Ymdaena'r cysgodau dros fywyd yr hen grefyddwyr, Rolant Owen a Shôn William. Ond y mae goleuni yn yr hwyr. Erys ereill yn anterth eu grym, a'u hysgwydd yn dynn o dan yr achos, a'u llygaid tua'r wawr. Un o'r pethau diweddaf a wnaed yn eglwys y Cwm oedd chwanegu at nifer y diaconiaid. A dewiswyd tri wŷr da eu gair i wasanaethu yn y swydd honno, nid amgen Harri Llwyd, Tŷ Capel; William Hamer, y Gôf; a John Wynn, Tŷ Mwswg. Ac wrth gofio hanes y gorffennol, nis gallai Meredydd Owen lai na gweld "rhagluniaeth ddistaw" ac "arfaeth gref yn arwain, ac yn rhwymo bywyd fu unwaith ar ddisberod "wrth golofnau pur y nef." {{c|{{M-mawr|'''DIWEDD.'''}}}}<noinclude><references/></noinclude> rrh0ab8kddjj51kn9wpdmqquy4wkawv 164045 164043 2026-05-04T15:08:16Z AlwynapHuw 1710 164045 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>fath yn dod i aeddfedrwydd mewn ardal dawel a gweddol sefydlog yn ei dull o fyw. Nid digwyddiadau mynych ydyw "priodi a rhoddi i briodas." Ond y mae Marged Parri yn gobeithio cael byw i weld y dydd pan fo Meredydd Owen yn efelychu "Dafydd, ac yn arwain oddiamgylch "wraig a fyddo'n chwaer." Feallai y caiff hi ei dymuniad. Ni pherthyn i ni ddarogan na phroffwydo. Ac felly yr ydym yn gollwng y llenn i lawr ar hanes yr achos" yn y Cwm. Ymdaena'r cysgodau dros fywyd yr hen grefyddwyr, Rolant Owen a Shôn William. Ond y mae goleuni yn yr hwyr. Erys ereill yn anterth eu grym, a'u hysgwydd yn dynn o dan yr achos, a'u llygaid tua'r wawr. Un o'r pethau diweddaf a wnaed yn eglwys y Cwm oedd chwanegu at nifer y diaconiaid. A dewiswyd tri wŷr da eu gair i wasanaethu yn y swydd honno, nid amgen Harri Llwyd, Tŷ Capel; William Hamer, y Gôf; a John Wynn, Tŷ Mwswg. Ac wrth gofio hanes y gorffennol, nis gallai Meredydd Owen lai na gweld "rhagluniaeth ddistaw" ac "arfaeth gref yn arwain, ac yn rhwymo bywyd fu unwaith ar ddisberod "wrth golofnau pur y nef." {{c|{{M-mawr|'''DIWEDD.'''}}}}<noinclude><references/></noinclude> 5m93l4d03b0eaeqa9eq74oawueav4tj 104 84330 164044 2026-05-04T15:07:21Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164044 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn petruso beth i'w wneud. Ond, y noson honno, gwyddai fod yr ateb wedi dod, a hwnnw yn "ateb drwy dân." Ac yn sŵn mawl a gweddi'r saint, addunedodd adduned,—hen adduned Ruth,—"Dy bobl di fydd fy mhobl innau, a'th Dduw di fydd fy Nuw innau." Penderfynodd gysegru ei hun yn llwyrach ac yn ddyfalach i wasanaethu ei Arglwydd fel "bugail y praidd" yn eglwys y Cwm. {{M-mawr|{{***|5}}}} Ac yno y mae hyd y dydd hwn, a'i orsedd yng nghalon ei bobl, ac yn serchiadau eu plant. Nid ydyw wedi llanw llawer o swyddau mewn byd nac eglwys, heblaw y swydd a dderbyniodd pan yn ddyn lled ieuanc, bod yn "fugail" ar eglwys wladaidd, seml ei phobl a'i nodweddion. Yn ffodus iddo ef, yr ydoedd yn eglwys lled niferus, ac yn medru symud ymlaen yn ei nherth ei hun, heb ddibynnu ar y cynorthwyon a ddarperir ar gyfer gweiniaid. Nid oedd Meredydd Owen yn cael ei reoli gan Fwrdd Llywodraethol, a than orfod i bregethu yn ol eu rhaglen hwy, pa un bynnag a oedd yn teimlo awydd i hynny ai peidio. Cafodd ei gadw rhag mynd yn beiriant" crefyddol, a gorwedda ei ymdrechion a'i ddyddgylch yn esmwyth ar feddyliau ei bobl a'i wrandawyr yn y Cwm. Nid ydyw wedi llwyddo i wneud popeth a ddisgwylid, o bosibl, yn ystod ei yrfa. Ond, yn araf, y mae pethau o'r<noinclude><references/></noinclude> h4dt1fey2xt3tc1yhi58qyt9c73i2rp 104 84331 164046 2026-05-04T15:12:29Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164046 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>adref, ac mai "caniadau Seion" oedd yn mynd a hi. Troes i edrych ar Shôn William, a daeth gwên i'w wynepryd; braidd na chwarddodd yn uchel. Yr oedd Shôn William yn canu! Dyna beth hynod! Yn y gorffennol, math o "ddeddf goddefiad" oedd canu gan Shôn William. Pan lediai emyn, nid oedd yn foddlawn i'r bobl "ganu mwy nag un pennill. Ac fe wyddis beth fu ei hanes gyda'r "offeryn cerdd." Ond,yr oedd Rolant Owen bron a methu credu golwg ei lygaid,—dyna Shôn William, a'i lygaid yng nghaead, yn "canu" neu rywbeth tebyg, fel "telyn Dafydd ar yr wyl." Yroedd Edward Puw wedi rhoddi heibio bob ymgais at "arwain" ers meityn. Gwyddai fod Arweinydd uwch wedi cymeryd ei le. Yr oedd y gwefr Dwyfol wedi tramwy drwy galonnau y bobl, a'r "mudan yn seinio cân." Yr oedd gwyneb Meredydd Owen yn welw gan deimlad. Yr oedd yng ngwyddfod pethau dieithr ac anesboniadwy. Nid ydoedd wedi rhagweld yr amgylchiadau hyn o gwbl. Clywsai son am orfoledd, a bu yn traethu ar hanes yr hen ddiwygiadau yng Nghymru. Ond, rhyfedd, mor wahanol oedd bod yn llygad-dyst o'r bedydd tân." Dirgrynnai ei natur, ac yr oedd llawenydd ac ofn yn dygyfor yn ei enaid. Un o'r dyddiau blaenorol, yr oedd wedi derbyn "galwad" i eglwys arall, ac wedi bod<noinclude><references/></noinclude> s4356jaspwe1eda3hta7ynglppf6f9r 164047 164046 2026-05-04T15:22:05Z AlwynapHuw 1710 164047 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>adref, ac mai "caniadau Seion" oedd yn mynd a hi. Troes i edrych ar Shôn William, a daeth gwên i'w wynepryd; braidd na chwarddodd yn uchel. Yr oedd Shôn William yn canu! Dyna beth hynod! Yn y gorffennol, math o "ddeddf goddefiad" oedd canu gan Shôn William. Pan lediai emyn, nid oedd yn foddlawn i'r bobl "ganu mwy nag un pennill. Ac fe wyddis beth fu ei hanes gyda'r "offeryn cerdd." Ond,yr oedd Rolant Owen bron a methu credu golwg ei lygaid,—dyna Shôn William, a'i lygaid yng nghaead, yn "canu" neu rywbeth tebyg, fel "telyn Dafydd ar yr wyl." Yr oedd Edward Puw wedi rhoddi heibio bob ymgais at "arwain" ers meityn. Gwyddai fod Arweinydd uwch wedi cymeryd ei le. Yr oedd y gwefr Dwyfol wedi tramwy drwy galonnau y bobl, a'r "mudan yn seinio cân." Yr oedd gwyneb Meredydd Owen yn welw gan deimlad. Yr oedd yng ngwyddfod pethau dieithr ac anesboniadwy. Nid ydoedd wedi rhagweld yr amgylchiadau hyn o gwbl. Clywsai son am orfoledd, a bu yn traethu ar hanes yr hen ddiwygiadau yng Nghymru. Ond, rhyfedd, mor wahanol oedd bod yn llygad-dyst o'r bedydd tân." Dirgrynnai ei natur, ac yr oedd llawenydd ac ofn yn dygyfor yn ei enaid. Un o'r dyddiau blaenorol, yr oedd wedi derbyn "galwad" i eglwys arall, ac wedi bod<noinclude><references/></noinclude> hogz07724uatod78l61q0itxl5zby60 104 84332 164048 2026-05-04T15:22:36Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164048 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ryw Saboth,—ac mi cofiaf o tra bydda i byw,—mi ddaeth Rolant Owen heibio, ar ei ffordd i'r odfa yn y Sgubor. Ac, yn ol ei arfer, siaradodd yn garedig, a gwahoddodd fi i ddod i'w ganlyn. Ac felly fu. Dim byd ''mawr'', fel y deydodd William Hamer; mynd i'r odfa am fod Rolant Owen yn cymell. Ond wedi dallt pethe yn well, mi wn fod yna Rywun mwy yn cymell Harri Llwyd,—''rhaid'' fod! Yr oedd y bregeth yn fy ffitio i'r dim, a chês fy hun, mewn mwy nag un ystyr, ar y 'Llawr dyrnu.' Yr oeddwn yn gweld Arglwydd y cynhaeaf yn casglu ei wenith' i'r ysgubor, a'r ûs ar dân. Beth oeddwn i, tybed? Ond pan adroddodd y pregethwr yr hen bennill anwyl,— {{center block| <poem> "Y Gŵr sydd imi yn ymguddfa, :Sydd a'r wyntyll yn ei law," </poem> }} daeth goleuni i fy enaid, a cheisiais ofyn iddo Ef fy ngwneud yn addas i fod ymysg y 'gwenith' a gesglir, ryw ddydd, i'r ysgubor. " Erbyn hyn, yr oedd y cynulliad yn fyw drwyddo, a tharawodd rhyw chwaer nodau y "Delyn Aur,"— {{center block| <poem> "Dechreu canu, dechreu canmol, Ym mhen mil o oesoedd maith." </poem> }} Yr oedd golwg ryfedd ar Rolant Owen. Edrychai fel dyn wedi hurtio. Cydiai yn ei ffon, ac ysgydwai hi fel pe buasai yn arwain côr! Y funud nesaf, edrychai o'i amgylch yn fuddugoliaethus, cystal a dweyd fod yr hen delynau wedi dod<noinclude><references/></noinclude> 9x0wlqk7md0bps35yldrfh2ph37d3gd 104 84333 164049 2026-05-04T15:24:58Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164049 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|PENNOD XII.<br>"Salmau'r Nef."}}}} DYDDOROL ydyw sylwi ar anian yn gweddnewid o'r gaeaf i'r gwanwyn. Yn raddol a distaw y daw. Blaenorir ef gan genhadon bychain, syml. Ambell awel fechan, swil, yn symud, megis, ar flaen ei throed. Ambell aderyn bychan yn dechreu canu ar y berth; ambell flodyn gwynliw yn codi ei ben. Dyna "broffwydi bach" Natur; ond y mae ganddynt genadwri hynaws, a daw ereill, mwy na hwy eu hunain, ar eu hol. Tebyg ydoedd hanes yr adnewyddiad a ddaeth i'r gwasanaeth crefyddol yn y Cwm. Dydd y pethau bychain ydoedd y "seiat plant" y rhoddwyd amlinelliad digon amherffaith o honi yn y bennod o'r blaen. Nid oedd dim byd mawr na chynhyrfus wedi cymeryd lle, ond yr oedd rhyw naws newydd wedi cyffwrdd ysbryd y bobl, fel awel o'r de. Do, chwythodd y deheuwynt ar yr " ardd," a gwasgarwyd ei pheraroglau. Nid ydys yn awgrymu mai "gwynt y gogledd oer" oedd yn arfer chwythu yng nghylchoedd crefydd a'i hordinhadau. Ond nid oedd yr awyrgylch mor gynnes ag y bu mewn cyfnodau a gofid gyda hiraeth a diolchgarwch. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 9flbcz6wj71xo5iox2u8sl2c2d7d84p 104 84334 164050 2026-05-04T15:28:28Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164050 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>"Pan y mynn y daw," yn ei adeg a'i ddull ei hun. Dichon mai y prawf allanol cyntaf o'i ddyfodiad ydoedd y cyfarfod pregethu a gynhelid yn y Cwm ynglŷn â'r gwaith o glirio'r ddyled. Tybed fod ymdrech" o'r fath yn paratoi meddwl y bobl i dderbyn y fendith? Yr oeddynt wedi ymdrechu yn egniol, a hynny yn eu ffordd wladaidd eu hunain, heb fenthyca unrhyw gynllun estronol. Y pwnc oedd "clirio'r ddyled," a phawb yn rhoddi hyd eithaf eu gallu. Nid oedd un teulu yn yr ardal, oedd yn perthyn i'r eglwys, heb gyfrannu. Pe y buasid yn craffu ar rhoddion," gallesid crybwyll amryw bethau dyddorol iawn. Dichon mai yr hynotaf, mewn rhyw ystyr, oedd yr eiddo John ac Elin Wyn. Cyfranasant hwy ''ugain punt'' fel offrwm diolch "am ddarganfyddiad gweithredoedd" yr Hafod Las. Ond er cymaint y llawenydd a barodd "clirio'r ddyled," nid oedd yn gymesur â'r llawenydd a ymdaenodd drwy'r lle pan ddeallwyd fod amryw "o'r newydd" wedi aros yn y seiat ar derfyn dydd gwyl y cyfarfod pregethu. Hwnnw, yn ddiameu, ydoedd eu "llawenydd pennaf." Dyna flaenffrwyth yr adfywiad a gerddodd am ysbaid drwy y fro. Yn eu mysg yr oedd William Hamer, y gof. Gŵr o gymeriad dilychwin; gwrandawr astud; ond, hyd yma, yr oedd wedi arfer "mynd allan" ar nos Sabothau. Nid oedd yn ddideimlad, nac yn sarrug, pan geisid<noinclude><references/></noinclude> svayx5n3fbbmtf8cyf1s9g5xjlx8d2g 104 84335 164051 2026-05-04T15:30:20Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164051 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ganddo ymuno â'r frawdoliaeth. Dywedai mai y syniad uchel a feddai am broffes grefyddol, a'i ymwybyddiaeth o'i ffaeleddau ei hun, oedd yn peri iddo aros ar " stol y gwrando." Nid hawdd ydoedd ymresymu â dyn o'r fath, canys gwyddai ei gymdogion ei fod yn un o'r gwŷr glanaf ei fuchedd yn y Pentre. Ond, wele, efe a arhosodd yn y "seiat" ar ddiwedd y cyfarfod pregethu. Ni wnaed dim y noson honno heblaw datgan y llawenydd o'i weld ef, ac ereill, wedi cyflwyno eu hunain i'r Arglwydd, ac i'w bobl, trwy broffes gyhoeddus. Yr wythnos ddilynol, cafwyd seiat hirgofiadwy yng nghapel y Cwm. Treuliwyd hi gyda'r gorchwyl dymunol o "ymddiddan" â'r dychweledigion. A phan ddaethpwyd at William Hamer, gofynwyd iddo beth oedd wedi "torri'r ddadl" yn ei feddwl. Ai rhyw air a ddywedwyd yn yr oedfaon, ar adeg y cyfarfod pregethu? Yr oeddwn yn mwynhau yr oll," meddai yntau, "ac yn teimlo fod nerth a goleuni yn y weinidogaeth. Ond nid hynny, ynddo ei hun, sydd yn cyfri am fy nyfodiad i atoch, fel eglwys." Hwyrach y byddwch chwi mor garedig a dweyd beth ydoedd," ebai Meredydd Owen. Gall ei wybod fod yn galondid i ereill." Wel, 'doedd o ddim yn meddu rhyw hynodrwydd ynddo ei hun, ond fe adawodd argraff ar fy meddwl, ac nis gallwn ymryddhau o'i afaelion. Un<noinclude><references/></noinclude> gnywiygxqx8g20sj4lpavnenvggddle 104 84336 164052 2026-05-04T15:42:08Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164052 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>boreu, daeth dau fachgen bach i'r Efail acw wrth fynd i'r ysgol. Mae nhw yn arfer dwad i weld ceffyle yn cael eu pedoli, ac i glywed sŵn y fegin. Y boreu hwnnw, 'doedd neb yn digwydd bod yn yr Efail ond mi fy hun, a dyma un o honyn nhw yn troi ataf, a'i lygaid yn perlio, 'Piti na fasech chi yn y capel neithiwr,' meddai. 'Beth oedd yno?' ebwn innau, er fy mod wedi clywed. 'Seiat Plant,' meddai yntau. 'A ni oedd yn ei chadw hi,—y plant, wyddoch.' Rhyfedd iawn,' meddwn. 'Beth oeddych yn ei wneud? Wyddwn i ddim o'r blaen y bydde plant yn arfer cadw seiat.' "Adrodd penhillion yr oedden ni, a'r gair Iesu ynddyn nhw.' 'Ac mi ddaethoch trwyddi yn lled dda?' 'Do, er fod Willie wedi torri i grio am fod bachgen arall wedi deyd ei bennill o'i flaen o.' 'Prun oedd y pennill?' 'Pennill Willie?' 'Ie.' ''Mae Iesu Grist o'n hochor ni'', ac mi deydodd o dros y lle. A chanu hwnnw y buom ni am ''spel'' wedyn. Piti na fasech chi yno yn clywed.' Ar hynny, canodd cloch yr ysgol, a rhedodd y ddau fachgen i ffwrdd. Ond yr oedd y gair a ddywedodd un ohonynt yn fy meddwl drwy y dydd,—''Piti na''<noinclude><references/></noinclude> mpw62guioxbjxjrz5cm4etq08ztahi2 104 84337 164053 2026-05-04T15:44:03Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164053 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>''fasech chi yno.''' Fedrwn i ddim cael llonydd gan y peth, a dyma fi wedi dwad, ac mi fydd yn dda gen i gael aros, os bernwch fy mod yn gymhwys. Methu gweld dim cymhwyster ynnof fy hun yr oeddwn ar hyd y blynyddoedd, neu, y mae'n sicr y buaswn wedi dwad yn gynt." Eisteddodd i lawr, ac ar gynhyrfiad y foment, cododd Harri Llwyd o ymyl y set fawr. "Yr oeddwn i'n meddwl am y gair hwnnw," meddai, wrth wrando ar William Hamer,—'A bachgen bychan a'u harwain hwy.' Peth pwysig ydyw ufuddhau i awgrymiadau bychain; drwy foddion felly yr ydym yn cael ein 'harwain' ar lawer adeg. Ac wrth wrando hanes yr ymddiddan yn yr Efail, nis gallwn lai nag adgofio fy hanes fy hun. Yr oedd hwnnw yn wahanol i hanes William Hamer. Gallesid dweyd am dano ef bob amser —'Nid wyt ti bell oddiwrth deyrnas nefoedd.' Yr oedd o yn wrandawr cyson, ac yn arfer dwad i'r Ysgol Sul. Ond mi fum i yn y 'wlad bell,'—nid gyda'r moch a'r cibau, hwyrach, ond yr oeddwn 'ymhell' o ran fy ysbryd, ac yn bur galed yn fy marn am broffeswyr crefydd. Meddyliwn fod llawer o ragrith yn yr eglwys, ac mai parchu golud yn hytrach na chymeriad yr oedd y pregethwyr a'r blaenoriaid. Ac wrth fynwesu syniadau fel yna, a darllen rhyw fath o lyfre oedd yn eu cadarnhau, mi eis i dir pell iawn. Ond,<noinclude><references/></noinclude> 6p33y5jhm8gdqlgjhvklnni06zfuwgo 104 84338 164054 2026-05-04T15:55:19Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164054 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gweinidog at un bachgennyn, nis gallai efe ddweyd dim, a thorrodd i wylo'n ddwys. "Beth ydyw y mater, Willie bach?" ebai'r gweinidog. Wedi anghofio dy bennill yr wyt ti?" "Nage," meddai yntau, ond John Ffridd Wen sy wedi ei deyd o mlaen i." "Na ofala ddim am hynny," ebai'r gweinidog drachefn, mae pennill da yn werth ei adrodd fwy nag unwaith." "Ydi, ydi," ebai Rolant Owen, "yr ydw i wedi ledio'r un pennill gantoedd o weithie, a mi wnaf hynny eto." Erbyn hyn, yr oedd Willie wedi sychu ei ddagrau, a chyda llais oedd yn gwefreiddio pawb oll, adroddai yr hen bennill, {{center block| <poem> "Mae Iesu Grist o'n hochor ni, :Fe gollodd Ef ei waed yn lli." </poem> }} A, rywfodd, yn y fan yna y torrodd yr argae yn y seiat; dechreuodd rhywun ganu y pennill mewn llais isel, a chyn pen ychydig yr oedd yr holl gynulliad yn ymuno yn galonnog. Ni chawsid y fath eneiniad ar ganu pennill ers llawer o amser. Erbyn hyn, yr oedd Rolant Owen wedi cydio yn ei ffon, ac wedi codi ar ei draed. "Wyddoch chi beth, frodyr a chwiorydd," meddai, "dyma gyfarfod hyfryd iawn. Mae'n dda gen i fod wedi cael byw i weld o. Yr oeddwn i'n meddwl am air y Salmydd,—'O enau plant bychain y perffeithiaist foliant.' Mi glywsoch y<noinclude><references/></noinclude> mkdfialuyind0rnjecuzha17g7k5it7 104 84339 164055 2026-05-04T15:57:31Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164055 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>pennill hwnnw o waith yr hen Bantycelyn pan oedd o yn darlunio sut y byddai Jones Llangan' yn arfer pregethu,- "Iesu'r text, a Iesu'r bregeth, Iesu'r ddeddf, a Iesu'r ffydd." Ac fel yna y mae hi yma heno. Iesu pia'r seiat, yn ddiddadl, a dene yw y rheswm, mae arna i ofn, fod y seiat mor lwydaidd a dilewyrch lawer adeg,—yr yden ni yn son gormod am danom ein hunain, a rhy fychan am dano Ef. Diolch i'r plant yma am ein harwain at yr Iesu." A chyda bod Rolant Owen wedi eistedd, y nesaf i godi, er cryn syndod i'r seiat, oedd Shôn William. Fel rheol, nid oedd ganddo ef nemawr i'w ddweyd wrth y plant. Ac yr oedd ganddynt hwythau raddau o'i ofn bob amser. Dichon fod ei edrychiad trymaidd yn eu tarfu, fel cysgod clogwyn ar fin nos. Nis gallai oddef unrhyw ysgafnder na gwên ynglŷn â gwasanaeth y cysegr. Ond o dan y gerwindeb allanol, yr oedd calon dyner ym mynwes Shôn William; a'r noson honno, yr oedd ei thannau wedi cael eu cyffwrdd mewn modd anisgwyliadwy. Daeth rhyw belydr o oleuni i'w wynepryd, a chrynai ei lais pan yn ceisio siarad. "Mae yn weddus i mi," meddai, "godi i gefnogi popeth a ddeydodd Rolant Owen. Tipyn yn amheus oeddwn am y priodoldeb o newid y dull o gadw seiat; ond yr wyf yn meddwl yn wahanol ar ol gwrando ar y plant yma yn adrodd y<noinclude><references/></noinclude> sjf7j4psqd7re7frhirbpw3dqv5596j 164057 164055 2026-05-04T15:58:38Z AlwynapHuw 1710 164057 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>pennill hwnnw o waith yr hen Bantycelyn pan oedd o yn darlunio sut y byddai Jones Llangan' yn arfer pregethu,- {{center block| <poem> "Iesu'r text, a Iesu'r bregeth, Iesu'r ddeddf, a Iesu'r ffydd." </poem> }} Ac fel yna y mae hi yma heno. Iesu pia'r seiat, yn ddiddadl, a dene yw y rheswm, mae arna i ofn, fod y seiat mor lwydaidd a dilewyrch lawer adeg,—yr yden ni yn son gormod am danom ein hunain, a rhy fychan am dano Ef. Diolch i'r plant yma am ein harwain at yr Iesu." A chyda bod Rolant Owen wedi eistedd, y nesaf i godi, er cryn syndod i'r seiat, oedd Shôn William. Fel rheol, nid oedd ganddo ef nemawr i'w ddweyd wrth y plant. Ac yr oedd ganddynt hwythau raddau o'i ofn bob amser. Dichon fod ei edrychiad trymaidd yn eu tarfu, fel cysgod clogwyn ar fin nos. Nis gallai oddef unrhyw ysgafnder na gwên ynglŷn â gwasanaeth y cysegr. Ond o dan y gerwindeb allanol, yr oedd calon dyner ym mynwes Shôn William; a'r noson honno, yr oedd ei thannau wedi cael eu cyffwrdd mewn modd anisgwyliadwy. Daeth rhyw belydr o oleuni i'w wynepryd, a chrynai ei lais pan yn ceisio siarad. "Mae yn weddus i mi," meddai, "godi i gefnogi popeth a ddeydodd Rolant Owen. Tipyn yn amheus oeddwn am y priodoldeb o newid y dull o gadw seiat; ond yr wyf yn meddwl yn wahanol ar ol gwrando ar y plant yma yn adrodd y<noinclude><references/></noinclude> rbmy8l8j6iiqjlplspnc49ngsqo3e5g 104 84340 164056 2026-05-04T15:57:49Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "penhillion ardderchog ene am yr Iesu. Yr oeddynt yn hen ac yn newydd. Mi fydda i yn trwsio esgidie yn bur amal yn y gweithdy acw, ond y mae'n well gen i wneud esgid newydd. Ac fel yna yr yden ni yn y seiat yn aml, yn treio trwsio tipyn ar brofiadau ein gilydd. Ond gyda'r plant yma, y mae pob peth yn newydd. Nid ydynt wedi cynefino â phethe'r Efengyl fel ni, ac y mae hynny yn beth mawr iawn. Yr ydw i wedi teimlo rhywbeth heno na theim... 164056 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude>penhillion ardderchog ene am yr Iesu. Yr oeddynt yn hen ac yn newydd. Mi fydda i yn trwsio esgidie yn bur amal yn y gweithdy acw, ond y mae'n well gen i wneud esgid newydd. Ac fel yna yr yden ni yn y seiat yn aml, yn treio trwsio tipyn ar brofiadau ein gilydd. Ond gyda'r plant yma, y mae pob peth yn newydd. Nid ydynt wedi cynefino â phethe'r Efengyl fel ni, ac y mae hynny yn beth mawr iawn. Yr ydw i wedi teimlo rhywbeth heno na theimlais yr un fath ers llawer blwyddyn, ac yn falch mod i wedi dwad yma." Cafwyd gair ymhellach gan David Parry. Yr oeddwn yn meddwl am yr adeg pan oeddwn yn yr hen Dŷ Capel," meddai. Yr oeddym yn arfer deyd adnod yn y seiat yr amser hwnnw; ond wedi gorffen, ychydig iawn o syniad oedd gennym am ddim fydde yn mynd ymlaen wedyn. Mi fydde mam yn fy nwrdio i am gysgu; ond, yn wir, 'doedd gen i ddim help. Yr oedd y 'rhesel' yn rhy uchel i rai bach fedru cyrraedd yn agos ato. Ond, heno, nid yn unig y mae'r plant yn y seiat, ond y mae'r seiat a hwythau ar yr un lefel, megis; ac y mae 'bendith' wedi defnynu arnom. 'Byddaf fel gwlith i Israel.' Arhoswn dan y gwlith." Terfynwyd y gwasanaeth drwy ganu, "Bugail Israel sydd ofalus Am ei dyner, anwyl wyn." G Aeth hanes y "seiat plant" drwy y fro. Yr oedd yr ychydig oedd yn absennol yn beio eu cymdogion am na fuasent wedi eu hysbysu mewn pryd. Ond nis gellir rhagfynegi dyfodiad y [ocr errors] fendith; ac yr oedd y "seiat plant wedi profi ei hun yn rhywbeth mwy nag yr oedd neb wedi ei dybied ymlaen llaw. [ocr errors] Yr oedd Marged Parri yn dra siomedig. Mae'n wir nad oeddwn i ddim yn teimlo yn dda," meddai, "ond 'daswn i'n gwybod fod y cwarfod i fod yn un mor hynod, mi fuase'n rhaid i mi gael dod iddo drwy bob rhwystr. Ac mi ddeydodd Dafydd mod i yn ei 'ddwrdio' fo ers talwm, a hynny ar goedd pawb! Ond be fedrwn i neud yn amgen, a fynte yn cysgu wrth fy ochr i? Na, dydi o ddim wedi dod ar y cyful ar ol hynny. Mi wydde y base fo yn ei chael hi yn o hallt am edliw peth felly o flaen y bobol." Ond gwyddai y sawl oedd yn gwrando nas gallai Marged Parri ddal i "ddwrdio" yn hir pan ddeuai Dafydd i edrych am dani. Pan ddaeth "Dafydd," chwedl hithau, at y tŷ, nawn drannoeth, yr oedd Meredydd Owen wedi cyrraedd yno ychydig o'i flaen, ac wrthi yn adrodd hanes y plant. Yr oedd Marged Parri wrth ei bodd, ac wedi anghofio'n llwyr am y " cerydd." "Pwy ddeydodd ei bennill oreu," meddai, pan oedd Dafydd yn dod i mewn. "Cwestiwn haws ei ofyn na'i ateb," ebai Meredydd Owen. "Yr oedd yr oll Q yn adrodd mor dda. Ond Willie, Tŷ Gwyn, a wnaeth fwya o farc, er ei fod wedi torri i grio cyn dechreu." "Yr oeddwn yn cofio ei daid," ebai Marged Parri, "ac yr oedd rhyw dinc yn ei lais o oedd yn toddi pob calon." Y Saboth dilynol, cytunwyd yn unfrydol fod "seiat plant" i gael ei chynnal ddwy waith yn y flwyddyn, a da oedd hynny yng ngolwg yr holl eglwys. [ocr errors] Ac yr oedd mwy o ffrwyth" y seiat gyntaf honno i ddod i'r golwg yn yr wythnosau dyfodol.<noinclude><references/></noinclude> 6evwzn8t0b1upds9nrvg86ln74orwrn 164058 164056 2026-05-04T16:01:19Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164058 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>penhillion ardderchog ene am yr Iesu. Yr oeddynt yn hen ac yn newydd. Mi fydda i yn trwsio esgidie yn bur amal yn y gweithdy acw, ond y mae'n well gen i wneud esgid newydd. Ac fel yna yr yden ni yn y seiat yn aml, yn treio trwsio tipyn ar brofiadau ein gilydd. Ond gyda'r plant yma, y mae pob peth yn newydd. Nid ydynt wedi cynefino â phethe'r Efengyl fel ni, ac y mae hynny yn beth mawr iawn. Yr ydw i wedi teimlo rhywbeth heno na theimlais yr un fath ers llawer blwyddyn, ac yn falch mod i wedi dwad yma." Cafwyd gair ymhellach gan David Parry. "Yr oeddwn yn meddwl am yr adeg pan oeddwn yn yr hen Dŷ Capel," meddai. Yr oeddym yn arfer deyd adnod yn y seiat yr amser hwnnw; ond wedi gorffen, ychydig iawn o syniad oedd gennym am ddim fydde yn mynd ymlaen wedyn. Mi fydde mam yn fy nwrdio i am gysgu; ond, yn wir, 'doedd gen i ddim help. Yr oedd y 'rhesel' yn rhy uchel i rai bach fedru cyrraedd yn agos ato. Ond, heno, nid yn unig y mae'r plant yn y seiat, ond y mae'r seiat a hwythau ar yr un lefel, megis; ac y mae 'bendith' wedi defnynu arnom. 'Byddaf fel gwlith i Israel.' Arhoswn dan y gwlith." Terfynwyd y gwasanaeth drwy ganu, {{center block| <poem> "Bugail Israel sydd ofalus Am ei dyner, anwyl wyn." </poem> }} <br><noinclude><references/></noinclude> houapc03lnomaffklu4e6frokfysr6n 104 84341 164059 2026-05-04T16:04:18Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164059 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Aeth hanes y "seiat plant" drwy y fro. Yr oedd yr ychydig oedd yn absennol yn beio eu cymdogion am na fuasent wedi eu hysbysu mewn pryd. Ond nis gellir rhagfynegi dyfodiad y fendith; ac yr oedd y "seiat plant" wedi profi ei hun yn rhywbeth mwy nag yr oedd neb wedi ei dybied ymlaen llaw. Yr oedd Marged Parri yn dra siomedig. Mae'n wir nad oeddwn i ddim yn teimlo yn dda," meddai, "ond 'daswn i'n gwybod fod y cwarfod i fod yn un mor hynod, mi fuase'n rhaid i mi gael dod iddo drwy bob rhwystr. Ac mi ddeydodd Dafydd mod i yn ei 'ddwrdio' fo ers talwm, a hynny ar goedd pawb! Ond be fedrwn i neud yn amgen, a fynte yn cysgu wrth fy ochr i? Na, dydi o ddim wedi dod ar y cyful ar ol hynny. Mi wydde y base fo yn ei chael hi yn o hallt am edliw peth felly o flaen y bobol." Ond gwyddai y sawl oedd yn gwrando nas gallai Marged Parri ddal i "ddwrdio" yn hir pan ddeuai Dafydd i edrych am dani. Pan ddaeth "Dafydd," chwedl hithau, at y tŷ, nawn drannoeth, yr oedd Meredydd Owen wedi cyrraedd yno ychydig o'i flaen, ac wrthi yn adrodd hanes y plant. Yr oedd Marged Parri wrth ei bodd, ac wedi anghofio'n llwyr am y "cerydd." "Pwy ddeydodd ei bennill oreu," meddai, pan oedd Dafydd yn dod i mewn. "Cwestiwn haws ei ofyn na'i ateb," ebai Meredydd Owen. "Yr oedd yr oll<noinclude><references/></noinclude> fjwwo4t4ua4xp6ff1h4zlji638qrh9k 104 84342 164060 2026-05-04T16:06:16Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164060 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn adrodd mor dda. Ond Willie, Tŷ Gwyn, a wnaeth fwya o farc, er ei fod wedi torri i grio cyn dechreu." "Yr oeddwn yn cofio ei daid," ebai Marged Parri, "ac yr oedd rhyw ''dinc'' yn ei lais o oedd yn toddi pob calon." Y Saboth dilynol, cytunwyd yn unfrydol fod "seiat plant" i gael ei chynnal ddwy waith yn y flwyddyn, a da oedd hynny yng ngolwg yr holl eglwys. Ac yr oedd mwy o ffrwyth" y seiat gyntaf honno i ddod i'r golwg yn yr wythnosau dyfodol. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> jy8r2a1ojptsij5de2mgo825dufrtaj 104 84343 164061 2026-05-04T16:12:41Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164061 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|PENNOD XI.<br>Seiat y Plant.}}}} FEL pob "bugail" ieuanc sydd â'i galon yn y gwaith, yr oedd gan Meredydd Owen ddelfrydau uchel pan dderbyniodd yr "alwad" i'r Cwm. Ac ni ollyngodd efe ei afael ohonynt, er iddo fethu eu sylweddoli i'r graddau y dymunai. Ond llosgai yr awyddfryd am fod yn "ddefnyddiol fel tân gwastadol ar allor ei galon. Gwyddai fod yno wŷr a gwragedd oedd yn meddu dyfnach profiad nag ef; ac ni fynnai arglwyddiaethu ar y praidd, yn rhinwedd ei swydd. Ond er yn ofni ac yn pryderu nid ychydig gyda'r gorchwyl o "fugeilio'r defaid," yr oedd y gair a ddywedwyd wrth yr Apostol Petr ar lan môr Tiberias, yn ei feddwl bob dydd,—"Portha fy wyn." Meddai hoffder greddfol at blant. Medrai fod yn siriol, heb fod yn wamal; yn blentyn, heb fod yn blentynaidd. Ac yn bur fuan, yr oedd y plant ac yntau yn gyfeillion mynwesol. Cymerai ddyddordeb yn eu chwareuon, yn eu gwersi, ac yn eu hanes. Elai gyda hwynt am dro gyda glan yr afon, ac i'r coed i chwilio am nythod adar. Ceisiai eu dyddori a'u dysgu, heb ymddangos ei fod yn gwneud hynny. Ond teimlai, ar lawer adeg, mai hwy oedd yn ei ddysgu ef.<noinclude><references/></noinclude> nebpl2keeqkbgykv74hx29tp4xcqljo 104 84344 164062 2026-05-04T16:14:20Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164062 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Cychwynnodd ddosbarthiadau ar eu cyfer, a rhoddai ei oreu gyda'r gorchwyl o baratoi " ei feddwl i fod yn athraw i'r rhai bach. Cafodd gan amryw o'r bobl ieuainc ddyfod i'r cyrddau hyn i hyfforddi'r plant mewn canu ac adrodd yn gyhoeddus. Ac yr oeddynt hwythau yn mynd a'r caneuon adref yn eu côf, ac yn peri dyddanwch nid bychan ar aelwydydd y Cwm. Ar derfyn un o'r cyfarfodydd hyn, cododd Harri Llwyd i ddiolch i'r plant am ymddwyn mor ragorol, ac am eu caneuon melus a mwyn. "Yr ydw i yn teimlo fel dyn yn 'adnewyddu ei ieuenctid' wrth eich gwrando," meddai, "a phe cawswn y fraint yr ydych chwi yn ei chael, mhlant anwyl i, yr wyf yn cwbl gredu y buasai fy oes i wedi bod yn bur wahanol. Ond ches i ddim, ac mi grwydrais i'r anialwch, i ganol y 'pridd tew a'r clai tomlyd.' Gallwn adrodd fy mhrofiad yn y geiriau hynny, {{center block| <poem> 'Mi a grwydrais anial garw Heb un gradd o oleu'r dydd.' </poem> }} Ond cefais fy arwain yn ol i'r porfeydd 'gwelltog, ac at y dyfroedd tawel.' Mi ddowch chwithe, gobeithio, i weld gwerth y pethe yma yn y man. Ond y peth a barodd i mi godi ar fy nhraed oedd hyn, mi hoffwn i'r eglwys glywed y pethe yr ydych yn eu dysgu, ac os bydd Mr. Owen<noinclude><references/></noinclude> noe1dhn6urlzfk6e3otad6p2xp4p2r5 104 84345 164063 2026-05-04T16:23:20Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164063 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn cydweld, mi hoffwn i gael 'seiat' arbennig, un o'r wythnose nesa',—' seiat plant. " Cydsyniodd y gweinidog yn llawen. Diolchai am yr awgrym, ac addawodd ymgynghori a'r blaenoriaid er mwyn trefnu noson gyfleus i'r pwrpas. Nid oedd y peth wedi digwydd yng Nghapel y Cwm o'r blaen. Gofynnid adnodau'r plant; holid ychydig arnynt ar ddechreu'r gwasanaeth, megis y gwneir yn gyffredin yn y wlad. Ond yr oedd "seiat plant" yn beth newydd ar y ddaear. Ofnai rhywrai fod y "bugail" yn anturio gormod, ac yn mynd tuhwnt i derfynau y ''Gyffes Ffydd''. Dichon nad oedd yr oll o'r swyddogion yn awyddus am y cyfnewidiad; ond cydsyniwyd i roddi prawf ar y peth; ac os methiant a fyddai, ni fyddai raid ei ail-adrodd,—dim ond mynd ymlaen yn y " dull arferol." Eithr nid methiant a fu. Gwahoddwyd yr holl eglwys i roddi eu presenoldeb, ac ar gyfrif newydd-deb y peth, o bosibl, daeth cynulliad rhagorol ynghyd. Cynhelid cyfarfodydd yr wythnos, gan mwyaf, yn y festri newydd; ond, y noson honno, penderfynwyd mynd i'r capel. A doeth oedd hynny; yr oedd y plant eu hunain yn llanw canol y llawr, a'r olwg arnynt fel blodau'r gwanwyn. Gofynwyd i Rolant Owen ddechreu'r cyfarfod, a gwnaeth hynny yn ei ddull tyner a thoddedig. Yr oedd y gwasanaeth arweiniol wedi codi ysbryd y seiat i bwynt uchel,<noinclude><references/></noinclude> pcc4csghwd898wivq0bltx2kdyciza7 104 84346 164064 2026-05-04T16:26:32Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164064 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>a theimlid fod yr awyrgylch yn hyfryd a nawsaidd. Eglurodd y gweinidog pa fodd y daethpwyd i gynnal seiat gyda'r plant; nid oedd yn bwriadu traddodi araeth y noson honno, ac nid oedd yn arfaethu holi'r plant, fel y gwneid yn yr Ysgol Sul. Carai i'r cyfarfod fod ar ddelw "seiat" hyd y gellid, er nad oedd yn disgwyl "profiad " gan y plant. Yr oedd wedi gofyn iddynt chwilio am benhillion a'r gair Iesu " ynddynt, a chredai eu bod wedi gwneud hynny. Yna aeth i'r "llawr," a dechreuodd ofyn am y pennill oedd y naill a'r llall wedi ei ddysgu. Adwaenai hwynt oll, a galwai ar bob un wrth ei enw. A dyna ddechreu adrodd o ddifri, a chlywid yr hen emynnau cysegredig yn llifo allan o galon plentyn, fel dwfr o'r ffynnon loew, lân,— {{center block| <poem> "Iesu, Iesu, 'rwyt ti'n ddigon." "Iesu, difyrwch f'enaid drud." "Iesu, llawnder mawr y nefoedd." "Iesu, ti yw ffynnon bywyd." Iesu, cyfaill pechaduriaid." "Mae Iesu Grist o'n hochor ni." "Iesu byw, Iachawdwr byd." </poem> }} Nis gallai Meredydd Owen ymatal heb ofyn ambell i gwestiwn, a gwneud ambell i sylw wrth fynd heibio. Nid oedd ball ar y penhillion; ond pan ddaeth y<noinclude><references/></noinclude> m3p0cmigbgjiz0qvr9ursj5c8cbru5k 104 84347 164066 2026-05-04T16:34:54Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164066 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>oni buasai ei fod o wedi prynnu yr hen bapure ene yn 'ocsiwn' y person, ni chlywsid byth son am dani." "Eithaf gwir," ebai'r cymydog, "ond wydde fo ddim yn eu cylch. Elin Wyn a ffeindiodd y gweithredoedd." Ac fel yna, wedi hir ddadleu, cytunwyd fod y rhan fwyaf o'r clôd i'w roddi i Elin Wyn, a thipyn bach, yn ei scîl, i fynd i'w phriod ffodus, "Bardd y Cwm."<noinclude><references/></noinclude> edstrn2st9pa0n8kmksbtae6ecuar6q 104 84348 164067 2026-05-04T16:44:36Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164067 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>oedd." Ceisiodd hwnnw ymesgusodi rhag "talu iawn," gan haeru fod y "cytundeb" a wnaed gydag Elin Pirs yn derfynol. Hysbyswyd ef fod hynny yn gamarweiniol hollol, ac os na ddeuid i delerau têg, yr eid a'r holl achos i'r Frawdlys. Nid oedd y twrne yn barod i ildio heb ymdrech galed, er nad oedd yn ewyllysio i'r achos gael ei ddwyn i'r Frawdlys. Gwyddai fod pethau ereill wedi digwydd ynglŷn â'r tir o amgylch y Chwarel allasent arwain i ymgyfreithio pellach, pe yr elai y ddedfryd yn eu herbyn gyda'r Hafod Las. Cynhygiodd "delerau" newyddion, fel ychwanegiad at y swm bychan a dalesid fel ewyllys da" Elin Pirs wedi iddo ffeindio, er ei thrallod, fod y "gweithredoedd " ar goll. Tebyg y buasai John Wyn yn eu derbyn yn ewyllysgar, er mwyn heddwch, ond yr oedd David Parry yn barnu yn wahanol, a gwrthododd gydsynio â chais y twrne. Y diwedd fu penodi dau ŵr profiadol i weithredu dros y ddwyblaid, a chytunwyd drwy gyflafareddiad fod y Cwmni i dalu tri chant o bunnau o iawn am drawsfeddiannu Hafod Las, a'i gladdu dan domen y chwarel. Erbyn hyn, yr oedd y newydd da wedi ymdaenu dros yr holl wlad, a phawb yn ystyried John Wyn yn ddyn lwcus, wedi priodi gwraig ag eiddo " ganddi. "Ie," meddai Shôn William, ond cofiwch hyn, yr oedd John wedi priodi Elin heb wybod dim am ei ffortiwn. Ac<noinclude><references/></noinclude> dguaue38mufero753a3ztb18gzivuvt 164069 164067 2026-05-04T16:47:54Z AlwynapHuw 1710 164069 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Ceisiodd hwnnw ymesgusodi rhag "talu iawn," gan haeru fod y "cytundeb" a wnaed gydag Elin Pirs yn derfynol. Hysbyswyd ef fod hynny yn gamarweiniol hollol, ac os na ddeuid i delerau têg, yr eid a'r holl achos i'r Frawdlys. Nid oedd y twrne yn barod i ildio heb ymdrech galed, er nad oedd yn ewyllysio i'r achos gael ei ddwyn i'r Frawdlys. Gwyddai fod pethau ereill wedi digwydd ynglŷn â'r tir o amgylch y Chwarel allasent arwain i ymgyfreithio pellach, pe yr elai y ddedfryd yn eu herbyn gyda'r Hafod Las. Cynhygiodd "delerau" newyddion, fel ychwanegiad at y swm bychan a dalesid fel ewyllys da" Elin Pirs wedi iddo ffeindio, er ei thrallod, fod y "gweithredoedd " ar goll. Tebyg y buasai John Wyn yn eu derbyn yn ewyllysgar, er mwyn heddwch, ond yr oedd David Parry yn barnu yn wahanol, a gwrthododd gydsynio â chais y twrne. Y diwedd fu penodi dau ŵr profiadol i weithredu dros y ddwyblaid, a chytunwyd drwy gyflafareddiad fod y Cwmni i dalu tri chant o bunnau o iawn am drawsfeddiannu Hafod Las, a'i gladdu dan domen y chwarel. Erbyn hyn, yr oedd y newydd da wedi ymdaenu dros yr holl wlad, a phawb yn ystyried John Wyn yn ddyn lwcus, wedi priodi gwraig ag eiddo " ganddi. "Ie," meddai Shôn William, ond cofiwch hyn, yr oedd John wedi priodi Elin heb wybod dim am ei ffortiwn. Ac<noinclude><references/></noinclude> atcfzdbqmt3n77cfian420n1fgbpsdm 104 84349 164068 2026-05-04T16:47:08Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164068 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn ddim amgen na "gweithredoedd" Hafod Las, ac ewyllys ei thad, yn yr hon y trosglwyddai ei holl eiddo i'w unig ferch, Elin Pirs. Pa fodd y daeth y pethau hyn i fysg papurau y diweddar Barch. Hugh Williams, cyn—"berson" y plwy? Nid oedd ond un dyfaliad yn ymarferol. Yr oedd y cyfeillgarwch a fodolai rhwng ei thad a'r hen offeiriad wedi ei arwain i ofyn iddo ef gadw y gweithredoedd a'r "ewyllys;" ac yr oedd dyddiad yr olaf yn dangos ei bod wedi ei llawnodi o fewn ychydig amser i'r adeg y bu y ddau feirw, a hynny yn hynod ddisyfyd. Wedi i John Wyn ddychwelyd y noson honno, cafodd wybod am y darganfyddiad, a mawr oedd ei synedigaeth. "Meddwl," meddai, "fod y papurau gwerthfawr yma wedi bod yn gorwedd yn y 'gegin gefn' am fisoedd, a finne yn gwybod dim byd am danynt." Drannoeth, aed a'r oll i Blas y Wern i gael barn David Parry ar y pwnc. Yr oedd yntau wedi ei daro â syndod pan ddeallodd yr amgylchiadau. Ond wedi archwilio y gweithredoedd, a chraffu ar eiriad yr ewyllys, dywedai yn ddibetrus fod yr oll yn glir, ac yn sicr o ddal unrhyw ymchwiliad cyfreithiol. "Cymeraf y peth yn fy llaw fy hun," meddai, ac ni orffwysaf nes y bydd y cam a gawsoch gan Gwmni Moel y Rhedyn wedi ei uniawni yn anrhydeddus." Bu cystal a'i air. Anfonodd at dwrne y Cwmni, gan amgau copi o'r "gweithredoedd"<noinclude><references/></noinclude> a0qrhcam9j2nixby92lkxvty1mh5byn 164070 164068 2026-05-04T16:49:32Z AlwynapHuw 1710 164070 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn ddim amgen na "gweithredoedd" yr Hafod Las, ac ewyllys ei thad, yn yr hon y trosglwyddai ei holl eiddo i'w unig ferch, Elin Pirs. Pa fodd y daeth y pethau hyn i fysg papurau y diweddar Barch. Hugh Williams, cyn—"berson" y plwy? Nid oedd ond un dyfaliad yn ymarferol. Yr oedd y cyfeillgarwch a fodolai rhwng ei thad a'r hen offeiriad wedi ei arwain i ofyn iddo ef gadw y gweithredoedd a'r "ewyllys;" ac yr oedd dyddiad yr olaf yn dangos ei bod wedi ei llawnodi o fewn ychydig amser i'r adeg y bu y ddau feirw, a hynny yn hynod ddisyfyd. Wedi i John Wyn ddychwelyd y noson honno, cafodd wybod am y darganfyddiad, a mawr oedd ei synedigaeth. "Meddwl," meddai, "fod y papurau gwerthfawr yma wedi bod yn gorwedd yn y 'gegin gefn' am fisoedd, a finne yn gwybod dim byd am danynt." Drannoeth, aed a'r oll i Blas y Wern i gael barn David Parry ar y pwnc. Yr oedd yntau wedi ei daro â syndod pan ddeallodd yr amgylchiadau. Ond wedi archwilio y gweithredoedd, a chraffu ar eiriad yr ewyllys, dywedai yn ddibetrus fod yr oll yn glir, ac yn sicr o ddal unrhyw ymchwiliad cyfreithiol. "Cymeraf y peth yn fy llaw fy hun," meddai, ac ni orffwysaf nes y bydd y cam a gawsoch gan Gwmni Moel y Rhedyn wedi ei uniawni yn anrhydeddus." Bu cystal a'i air. Anfonodd at dwrne y Cwmni, gan amgau copi o'r "gweithredoedd"<noinclude><references/></noinclude> 4p64xewiqvb6lax2phjrr0iiuougkyp 104 84350 164071 2026-05-04T16:51:22Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164071 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ermig o "drefn " wedi datblygu nemawr ym mhenglog John Wyn. Elai ef ar ei deithiau llyfrwerthol, a cheisiai hithau droi y tryblith yn drefn. Daeth i ben yn lled dda gyda'r llyfrau, er fod y llwch yn haenau trwchus ar bob llaw. Ond pan aeth i'r "gegin gefn," bu agos iddi dorri ei chalon, ac eistedd i lawr mewn anobaith. Yno, fel y dywedwyd o'r blaen, yr oedd y "llanast" o bapurau a chylchgronau oedd wedi cael eu prynnu yn arwerthiant y persondy. Nid oeddynt yn ymddangos yn ddim amgen nag ysbwriel, a buasai llawer un llai ei hamynedd yn gwneud coelcerth ohonynt ar y buarth. Ond yr oedd Elin Wyn wedi penderfynu yn wahanol. Edrychai dros bob papurun cyn ei osod o'r neilltu. Nid oedd yn disgwyl dod o hyd i arian-nodau colledig, a phrin y gallasai esbonio y peth iddi ei hun. Ond yno y bu am dridiau ynghanol y tyrrau llwch, mewn llafur a lludded blin. Ac wrth chwilio a chwalu, gosododd ei llaw ar amlen led fawr, wedi ei rhwymo gyda darn o edef goch. Datododd y llinyn, ac agorodd yr amlen. O'i mhewn yr oedd dau bapur, un wedi melynu gan oedran, a'r llall yn ymddangos yn fwy newydd. Cymerodd hwy gyda hi at y tân, a dechreuodd graffu ar yr ysgrifen-law. Ac yn y man, daeth rhyw oleuni newydd i'w llygaid. Yr ydoedd wedi gwneud darganfyddiad! Nid oedd y papurau oedd wedi bod yn gorwedd o'r golwg yn y "gegin gefn"<noinclude><references/></noinclude> c40ov3mkjgkje7rvz278wtxjenlacya 164073 164071 2026-05-04T17:20:45Z AlwynapHuw 1710 164073 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>oedd yr ermig o "drefn" wedi datblygu nemawr ym mhenglog John Wyn. Elai ef ar ei deithiau llyfrwerthol, a cheisiai hithau droi y tryblith yn drefn. Daeth i ben yn lled dda gyda'r llyfrau, er fod y llwch yn haenau trwchus ar bob llaw. Ond pan aeth i'r "gegin gefn," bu agos iddi dorri ei chalon, ac eistedd i lawr mewn anobaith. Yno, fel y dywedwyd o'r blaen, yr oedd y "llanast" o bapurau a chylchgronau oedd wedi cael eu prynnu yn arwerthiant y persondy. Nid oeddynt yn ymddangos yn ddim amgen nag ysbwriel, a buasai llawer un llai ei hamynedd yn gwneud coelcerth ohonynt ar y buarth. Ond yr oedd Elin Wyn wedi penderfynu yn wahanol. Edrychai dros bob papurun cyn ei osod o'r neilltu. Nid oedd yn disgwyl dod o hyd i arian-nodau colledig, a phrin y gallasai esbonio y peth iddi ei hun. Ond yno y bu am dridiau ynghanol y tyrrau llwch, mewn llafur a lludded blin. Ac wrth chwilio a chwalu, gosododd ei llaw ar amlen led fawr, wedi ei rhwymo gyda darn o edef goch. Datododd y llinyn, ac agorodd yr amlen. O'i mhewn yr oedd dau bapur, un wedi melynu gan oedran, a'r llall yn ymddangos yn fwy newydd. Cymerodd hwy gyda hi at y tân, a dechreuodd graffu ar yr ysgrifen-law. Ac yn y man, daeth rhyw oleuni newydd i'w llygaid. Yr ydoedd wedi gwneud darganfyddiad! Nid oedd y papurau oedd wedi bod yn gorwedd o'r golwg yn y "gegin gefn"<noinclude><references/></noinclude> lvgb1brtpork7cx5cxjxy4gh15f6eot 104 84351 164072 2026-05-04T17:20:06Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164072 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Ac fel yna, gan ddwrdio'r gath, ac ysgwyd ei chadach poced, yr aeth yr orymdaith briodasol o olwg llygaid Marged Parri. {{M-mawr|{{***|5}}}} Pe y digwyddasai Elin Pirs fod yn gadael y Cwm, cawsai docyn aelodaeth yn hysbysu ei bod hi yn "aelod cyflawn gyda'r Trefnyddion." Ond wedi ymsefydlu fel gwraig yn Nhy Mwswg, cafodd y drefnyddiaeth " ei gosod dan brawf llym. A phe yn llai penderfynol ei hewyllys, o'r braidd y gallasai wynebu y tryblith oedd yn teyrnasu yn y tŷ. Yr oedd y llyfrau a'r papurau, erbyn hyn, yn llenwi ei holl ystafelloedd. A chan fod ganddi hithau ddodrefn tŷ yn y siop, pa beth a ellid ei wneud? Cynhaliwyd amryw bwyllgorau teuluaidd ar y mater, ond y penderfyniad y daethpwyd iddo, wedi arfer pwyll ac amynedd y tuhwnt i fesur, ydoedd hyn,—fod siop y bara gwyn yn y Pentre i gael ei throi yn siop lyfre, a bod y dodrefn oedd yno i gael eu cludo i Dŷ Mwswg. Ac mewn trefn i symud ymlaen yn ddeheuig, yr oedd yn rhaid clirio yr " anialwch," a gwneud y lle yn gymwys i dderbyn y dodrefn, ac i'w wneud yn gartref cysurus iddynt ill dau. Cymerai hyn gryn amser. Yr oedd yn angenrheidiol dosbarthu y llyfrau, a rhwymo yr holl bapurau ynghyd rhag i ddim oedd werthfawr fynd ar goll. Ymddiriedwyd am y gorchwyl llafurfawr hwn i "wraig y tŷ," canys nid oedd yr canys nid<noinclude><references/></noinclude> 40xiyzobh1z1p8gz54llcetaw10ip6r 104 84352 164074 2026-05-04T17:23:58Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164074 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>y gwasanaeth heibio yn hollol ddi—dramgwydd. Gan mai hi oedd y briodas gyntaf yn y capel newydd," anrhegwyd y pâr ieuanc, fel y dywedir, â Beibl a Llyfr Hymnau, ar ran yr eglwys a'r gynulleidfa, gan Mr. David Parry, Plas y Wern. Ac yna, cychwynnodd y ddau mewn cerbyd i dreulio eu "mis mêl," er mai wythnos oedd ei hyd i fod, yng "nglan y môr." Yr oeddynt yn mynd heibio Rose Cottage, a daeth Marged Parri i'r ffordd i'w llongyfarch, a'u hanrhegu gyda "bwns" o flodau o'r "ardd bach." "Ac yr ydych chi wedi priodi," meddai, "mi ddylsech fod wedi gneud ers talwm. Ond mi wyddwn i na fase Elin yn edrach ar neb arall. Wel, pob cysur i chi eich dau, a llawer iawn o flynyddoedd efo'ch gilydd. Yr ydych wedi bod yn ofalus am eich tad a'ch mam pan oedden nhw, ac yr ydw i yn credu fod bendith Duw ar hynny bob amser. Yn Nhy Mwswg yr ydych chi am fyw, yntê? Yr oeddwn i'n meddwl. A phan ddowch chi'n ol, cofiwch ddwad yma am gypaned o dê. Mi ofala i am wadd Elsie a Dafydd yma i'ch cyfarfod." Yr oedd y "gath" wedi dilyn Marged Parri o'r tŷ, fel arfer, ac yn cerdded oddiamgylch y cerbyd. Disgynnodd ei llygaid hithau arni pan oeddynt yn cychwyn i ffwrdd. "Tyrd yma i ti, gath," meddai, neu yr wyt ti yn siwr o fynd dan draed y cyffyle." {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 7r69r1cy3nl37am01r8lvpykvdqxmvb 104 84353 164075 2026-05-04T17:28:22Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164075 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Nhŷ Mwswg. Marciwch chi 'y ngeirie i, er nad oes arna i ddim eisio i'r peth fynd gam pellach na'r drws 'ma. Ond mor wir a mod i yn y fan yma, mi fydd y siop ene 'ar osod' cyn hir. Dydi Elin Pirs ddim chwarter mor bethma ag y bydde efo'i chwsmeriaid." Ac yr oedd Gwen Huws, yn y broffwydoliaeth awgrymiadol hon, yn digwydd bod yn agosach i'w lle nag arfer. Daeth y peth i gael ei sibrwd drwy yr ardal, a buan y daeth pawb i ddeall am y "briodas" oedd i gymeryd lle rhwng John Wyn ac Elin Pirs. Gofynnid y cwestiwn,—"Pa un ai hi oedd yn mynd i fyw ato ef, ai efe oedd yn mynd i fyw ati hi?" Yr oedd gwahaniaeth barn ar y pwnc, ond nid oedd goleuni i'w gael gan y "ddeuddyn" eu hunain. Ceisiwyd cadw dyddiad y briodas yn ddirgelwch. Deallid mai yng nghapel y Cwm yr oedd i gael ei gweinyddu, ac mai'r Parch. Meredydd Owen oedd i "rwymo" y ddau ynghyd. A phan wawriodd y dydd, nis gellid celu y gyfrinach ddim yn hwy. Daeth cynulliad lliosog i'r capel, er fod yr awr yn lled gynnar. Honno oedd y briodas gyntaf i Meredydd Owen ei gweinyddu fel "bugail," a theimlai ymron mor "nerfus" a John Wyn. Ymddangosai ef fel dyn wedi anghofio popeth, a dyddorol oedd ei weld yn chwilio ei logellau i ymofyn am y "fodrwy" briodasol. Ond yr oedd Elin Pirs yn gwbl hunanfeddiannol, ac aeth y<noinclude><references/></noinclude> qpfgn5r23ruqj5sp5hca2hpfxirogit 104 84354 164076 2026-05-04T17:52:42Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164076 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Ei ffugenw ar yr achlysur pwysig hwnnw ydoedd ''Bardd o'r Cwm,'' ac wrth yr enw hwnnw y cafodd ei "urddo" yn Eisteddfod fawr Llan Ysgaw. Bu yn cystadlu wedyn; ond nid oedd y beirniad yn ddigon craff i adnabod yr hyn sydd {{c|"O'r un waed a'r awen wir."}} Rhoddai fwy o bwys ar gystrawen, a sillebiaeth, nag ar feddyliau awenyddol. Ac wedi darllen y cyfansoddiad a fernid yn fuddugol, a gweld mor amddifad ydoedd o ysbryd y "peth byw," penderfynodd John Wyn na chollai amser gyda chystadlu, ond y canai yn ei ddull ei hun, ac ar destynau fyddent yn cyddaro â'i anian ac â'i ddawn. Anfonai y darnau hynny, yn eu tro, i'r newyddiadur a ddarllenid yn yr ardaloedd, —Llais y Bobl. Byddai'r golygydd, gŵr oedd yn adwaen barddoniaeth, yn ei roesawu yn wastad i "lethrau Parnassws," ac i fysg yr "etholedigion cymeradwy." Yn y modd yma, daeth enw "Bardd o'r Cwm" yn air teuluaidd yn y wlad. Ac er mwyn cael mantais i ddatblygu ei awen, a gwasanaethu ei ces yn well, arweiniwyd ef, yn y man, i newid ei gwrs mewn bywyd. Yr oedd tipyn o dir yn perthyn i Dŷ Mwswg, a thra yr oedd ei fam yn fyw, ceid y bardd yn ymboeni gyda'r gwaith cartrefol o drin y ddaear, a gofalu am ddwy, neu dair, o wartheg<noinclude><references/></noinclude> 24q0l2o5ww14p6rbi6o3vfp0zun53jm 104 84355 164077 2026-05-04T17:56:39Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164077 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>godro. Ond nid oedd yn rhagori gyda gorchwylion o'r fath. Yr oeddynt o'r ddaear yn ddaearol, ac yntau yn cael ei gipio'n fynych i fyd y drychfeddyliau. Rywbryd, yn y blynyddau hynny, daeth yn fardd y "rhiangerddi." Cyfansoddodd gân serch na fuasai raid i Geiriog gywilyddio ei harddel, i "Ferch yr Hafod." Ond syrthiodd i'r un amryfusedd a Hywel gyda Myfanwy, Os disgyn ei lygad ar ferch, :Prydyddu wnaiff ef iddi hi, Yn lle mynd a siarad ei serch." Anfonodd y cyfansoddiad yn gyfrinachol i ferch yr Hafod, eithr ni fu, ar y pryd, yn llwyddiannus yn ei neges. Cadwodd Elin Pirs y gân yn barchus, a dichon y deuai'r dydd i "ateb yn gadarnhaol." Ond wedi colli ei fam,—hen wraig ddiwyd a darbodus,—cafodd y bardd ei ado ei hunan. Yn yr unigedd hwnnw, fodd bynnag, y cafodd weledigaeth ar ddyfodol ei oes. Yr oedd yn gryn ddarllenwr, ac yn arfer derbyn amryw o'r cylchgronau Cymreig. Efe, hefyd, oedd dosbarthwr lleol Llais y Bobl, a phan ddaeth y trafaeliwr heibio un o'r wythnosau dilynol, cafodd John Wyn gyfle i fynegi ei feddwl, ac i ddweyd ei fod yn awyddus i ddechreu tipyn o fusnes fel "gwerthwr llyfrau." Oeddych chi'n bwriadu symud i fyw i Bentre y Rhyd? ebai 'r trafaeliwr.<noinclude><references/></noinclude> sxd639gwp1v4bieckb668as2exfi3gi 164078 164077 2026-05-04T17:58:35Z AlwynapHuw 1710 164078 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>godro. Ond nid oedd yn rhagori gyda gorchwylion o'r fath. Yr oeddynt o'r ddaear yn ddaearol, ac yntau yn cael ei gipio'n fynych i fyd y drychfeddyliau. Rywbryd, yn y blynyddau hynny, daeth yn fardd y "rhiangerddi." Cyfansoddodd gân serch na fuasai raid i Geiriog gywilyddio ei harddel, i "Ferch yr Hafod." Ond syrthiodd i'r un amryfusedd a Hywel gyda Myfanwy, {{center block| <poem> Os disgyn ei lygad ar ferch, :Prydyddu wnaiff ef iddi hi, Yn lle mynd a siarad ei serch." </poem> }} Anfonodd y cyfansoddiad yn gyfrinachol i ferch yr Hafod, eithr ni fu, ar y pryd, yn llwyddiannus yn ei neges. Cadwodd Elin Pirs y gân yn barchus, a dichon y deuai'r dydd i "ateb yn gadarnhaol." Ond wedi colli ei fam,—hen wraig ddiwyd a darbodus,—cafodd y bardd ei ado ei hunan. Yn yr unigedd hwnnw, fodd bynnag, y cafodd weledigaeth ar ddyfodol ei oes. Yr oedd yn gryn ddarllenwr, ac yn arfer derbyn amryw o'r cylchgronau Cymreig. Efe, hefyd, oedd dosbarthwr lleol Llais y Bobl, a phan ddaeth y trafaeliwr heibio un o'r wythnosau dilynol, cafodd John Wyn gyfle i fynegi ei feddwl, ac i ddweyd ei fod yn awyddus i ddechreu tipyn o fusnes fel "gwerthwr llyfrau." Oeddych chi'n bwriadu symud i fyw i Bentre y Rhyd? ebai 'r trafaeliwr.<noinclude><references/></noinclude> rn350ws9o83bjzgkjen88biio2kt0gf 104 84356 164079 2026-05-04T18:00:05Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164079 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Lle ychydig o'r neilltu ydyw hwn i gadw siop. Y mae yn lled agos i'r ffordd, a gallech roddi hysbyslen gyferbyn â'r tŷ. Ond gwell fuasai rhyw le ynghanol y Pentre, os gellid ei gael." "Na," meddai'r bardd, "dydw i ddim am symud o fy hen gartre nes y gwela i sut y try pethe allan. Fy syniad i ydi hwn,—mynd a bwndel o lyfrau ar fy ysgwydd, a'u gwerthu, os gallaf, yn y ffermydd a'r tai yma ac acw, ar hyd y wlad." Syniad da iawn," ebai'r trafaeliwr. Fel yna y byddai'r hen lyfrwerthwyr yn arfer gwneud, ond ychydig ohonynt sydd i'w cael erbyn heddyw. Byddent yn galw heibio'r bobol, ac yn codi stondin mewn ffair a marchnad i werthu llyfrau. Ond beth a wnewch chwi efo'r tyddyn yma?" "Yr wyf am 'osod' y tir a'r beudai, ac yna gallwn fynd a dod yn ol fy ewyllys." Wel, y mae'r peth yn werth ei dreio. Edrychwch dros y catalog hwn o'n swyddfa ni. Y mae ynddo ddigon o ddewis i chwi,—gweithiau safonol, a llyfrau newyddion, poblogaidd." Beth fuasech chwi yn ei gynghori?" ebai John Wyn. "Y mae gen i ugain punt yn y tŷ, ac yr wyf yn barod i brynnu gwerth cymaint a hynny o lyfrau, a thalu ymlaen llaw." Dyna beth lled anghyffredin," ebai'r trafaeliwr, "ond mi gewch ddiscownt da.<noinclude><references/></noinclude> lk7kj9iher3wyfbwkrojzj3vx8z5h3m 104 84357 164080 2026-05-04T18:07:39Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164080 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude> Hwyrach y buasai gwerth deg punt yn ddigon y tro yma, ac mi gewch weld sut y byddwch yn dod ymlaen." Dewiswyd y llyfrau, a daethant yno ymhen yr wythnos. Dechreuodd John Wyn ar ei yrfa gyhoeddus fel llyfrwerthwr. Parodd y peth gryn syndod am ennyd, a dyna oedd testyn y siarad yn y Cwm,fod John Wyn wedi troi yn werthwr llyfrau. "Dydi o ryfedd yn y byd," ebai Marged Parri. "Wydde fo fawr am drin tir, ac wedi colli ei fam, nid oedd ganddo neb i'w osod ar waith. Ond y mae o yn gwybod am lyfre, ac os meder o ddenu'r llanciau i brynnu ambell i lyfr, a'i ddarllen, mi wna les mawr, a mi feder gadw ei hun, 'does bosib. Un od oedd John bob amser, ond fu o erioed yn segura nac yn diogi. Piti fod Elin Pirs wedi peidio mynd i Dŷ Mwswg, pan ofynnodd o iddi briodi; ond fedre hi ddim gadel ei thad, ac yr oedd yn rhaid iddo yntau gadw cartre i'w fam. Ac eto, mi ddyle dyn fel John Wyn gael rhywun i ofalu am dano ac edrych ar ei ol. Mae'r bobol yma sy'n arfer 'prydyddu' yn anghofio popeth,—anghofio byta, chysgu, fel pobol ereill. Yr oedd Catrin Wyn yn cael helynt ofnatsen efo John pan ddoi y "ffit" arno. Byddai yn rhaid iddi afel yn ei ysgwydd, weithie, a'i lusgo fo at ei fwyd. Sut y gwna fo ei hun, druan, 'dwn i ddim. Gobeithio'r gore, yntê? {{M-mawr|{{***|4}}}} {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> d1lyfykyqy8v1d5f0df76rkrvhf9x7q 104 84358 164081 2026-05-04T18:12:17Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164081 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Cafodd gobeithion Marged Parri eu sylweddoli'n lled dda, ar y cyfan. Yr oedd dau ddynsawd, rywfodd, wedi cydgyfarfod yn y gwerthwr llyfrau. Fel bardd, yr oedd yn eithaf diofal am lawer o bethau. Ond yr oedd John Wyn yn ddyn ymarferol a gwyliadwrus ar ei fuddiannau personol. Meddai ddawn i werthu llyfrau, a chadwai ei gyfrifon yn gywir a gofalus. Yr oedd gan gyhoeddwyr, ac awduron, bob ymddiried yn ei onestrwydd, a chawsai "gredyd" pe yn gofyn am dano. Yn y man, dechreuodd brynnu llyfrau ail-law," a daeth i wybod gwerth hen lyfrau prin ac anodd eu cael. Deuai ar eu traws mewn lleoedd anisgwyliadwy, wedi eu hesgeuluso, a'u gadael yn y tyrrau llwch, ac yn rhandir y pry copyn. Mynychai ffeiriau "ocsiwn," a daliai ar ei gyfle i brynnu rhyw "weddillion" llenyddol, cylchgronau heb eu rhwymo, &c. Ac, yn raddol, llenwid y Tŷ Mwswg gan lyfrau, newydd a hen. Yr oedd pob ystafell, a phob dodrefnyn ynddo, wedi eu gorchuddio gan lyfrau, cyhoeddiadau, a phapurau o bob math. Dywedai Meredydd Owen, pan yn ymweld â'r lle, ryw ddydd, ei bod yn llawn bryd newid ei enw, a'i alw, nid yn "Dŷ Mwswg," ond "Tŷ y Tryblith." A phriodol iawn fuasai'r enw newydd. Yr oedd popeth ar draws eu gilydd, heb gynllun na threfn. Ond dylid ychwanegu hyn,—os byddai ar brynwr eisieu rhyw<noinclude><references/></noinclude> rwqhs0nibfz57ljy98i7adil6ss17ke 104 84359 164082 2026-05-04T18:14:01Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164082 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>lyfr neilltuol yn y pentwr, yr oedd rhyw reddf yn peri i John Wyn ddod o hyd iddo, er nas gallasai undyn arall wneud hynny. Daliai ati i brynnu llyfrau, a'u gwerthu, yn ol y galw. Elai y "lle" yn gyfyngach beunydd yn y Tŷ Mwswg. Ac wedi iddo fod yn "ocsiwn " y persondy, —ar ol marw hen offeiriad y plwy, y Parch. Hugh Williams, ychwanegodd ei ystorfa yn ddirfawr. Yr oedd wedi prynnu llond trol o hen gyfrolau, hen bregethau, a hen bapurau wedi melynu gan oedran. Ac wedi eu dwyn adre, yr oedd y gofod mor brin fel y bu raid iddo eu gosod, dros amser, yn y gegin gefn, ac yr oeddynt yn ei llanw yn daclus. Bu raid iddo ef ymneillduo i'r parlwr;" wedi mynd yno, nid oedd ganddo ond llwybr cul o'r drws at y tân, ac un culach na hynny o'r aelwyd at risiau'r llofft. Ac felly y bu'r llyfrau a'r papurau a brynwyd yn "ocsiwn" y persondy am gyfnod o dan glo yn y gegin gefn. Yn y cyfamser, elai John Wyn ar ei deithiau llyfryddol drwy'r wlad, a daeth ei ymweliadau yn bethau i'w disgwyl ar aml i aelwyd, yn enwedig ymhlith y plant a'r bobl ieuainc. Byddai y rhieni yn cymeryd arnynt ddwrdio, yn awr ac eilwaith, gan ddweyd fod gormod o lyfrau newyddion yn dod i'r tai, a'r gwaith beunyddiol yn dioddef o'r herwydd. Prin yr oedd hynny yn ffaith; ac, yn sicr, yr oedd yr oriau hamddenol yn cael eu treulio i well pwrpas, nid i segura, ond i<noinclude><references/></noinclude> g6bl0hqbisy1twophxpximd6j8brjef 104 84360 164083 2026-05-04T18:15:18Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164083 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ddarllen. Yr oedd John Wyn yn gwneud gwaith gwerthfawr yn y parthau gwledig, ac yn gyfrwng i hau had da mewn aml i feddwl, yr hwn oedd i ddwyn ffrwyth goludog yn y dyfodol. Nid ûs llenyddol a gludai yn ei ysgrepan, ond grawn goreu llenyddiaeth y cyfnod, a llyfrau oedd yn meddu rhin a naws ddymunol, ac yn gludyddion meddyliau hawddgar a phur. Gwyddai am yr adeg fwyaf manteisiol i ymweld â'r ffermydd, pan fyddai y gweision o gwmpas y tŷ, a'r plant wedi dod adref o'r ysgol. Doniol fyddai yr ymgom, lawer tro. Chwenychai y bachgen, neu y lodes, lyfr newydd. Ond adgofiai y penteulu nad oedd ond rhyw fis wedi mynd heibio er pan gawsent lyfr o'r fath. Yr ydw i wedi ei ddarllen o bob gair," ebai'r bachgen. "A hwyrach y bydd o wedi cael ei brynnu gan rywun arall cyn y daw John Wyn yma eto." Yr oedd yntau yn ddigon parod i gefnogi y cynhygiad. " Y mae galw mawr am lyfrau fel hwn, a'r peth goreu ydyw dal ar y cyfle rhag ofn iddo gael ei werthu allan." Ac wedi addaw gwneud amryw ddyledswyddau pendant, y diwedd fyddai prynnu'r llyfr, er mwyn cael llonydd gan y bachgen. "Ond, cofiwch, ni ddisgwylir chi i alw am yn hir eto," meddai'r penteulu, neu fydd gen i ddim ceiniog ar fy elw. Nid ydyw y llyfrau yma yn ddim help i dalu rhent na threth." {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> t76hij75vrwe1plght86oystgbjkn9b 104 84361 164084 2026-05-04T18:15:46Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164084 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Hwyrach nad ydynt, yn uniongyrchol," ebai John Wyn. Ond y mae darllen yn gwneud eich gweision yn fwy meddylgar, a'r plant yn fwy awyddus i ragori gyda'u gwersi." Ac yr oedd hanes amryw ohonynt, ar hyd a lled y fro, yn cadarnhau yr hyn a ddywedid gan y llyfrwerthwr. Ciliai y bechgyn o gynulliadau'r groesffyrdd a lleoedd o'r fath, wedi dechreu cael blas ar ddarllen, a meddwl drostynt eu hunain. Ac yn raddol, daeth goreugwyr y Cwm i synied fod cenhadaeth lyfryddol John Wyn yn gadael argraff ddistaw, ond dyrchafedig, ar y bobl ieuainc; ac mai doeth ydoedd rhoddi cefnogaeth i'r peth er iddo gostio ychydig arian a thraul. Dyweder a fynner, y mae llinell y bardd yn llawn o wirionedd, {{c|"Lleufer dyn yw llyfr da."}} {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 2s7qenkj1vzvy8o78xiwue4toeqya3a 104 84362 164085 2026-05-04T19:00:25Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164085 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|PENNOD VIII.<br>Miri Etholiad.}}}} NID oedd pobl y Cwm yn gwybod llawer am "gynhyrfiadau" yn y byd gwleidyddol. Deuai etholiad cyffredinol, yn ei dro, a theimlid dyddordeb nid bychan yn y canlyniadau. Ond, fel yr awgrymwyd mewn pennod flaenorol, yr oedd y rhan fwyaf o'r tir, hyd yn ddiweddar, yn perthyn i ystâd y Gwynfaes; ac er fod golygiadau politicaidd y tirfeddianwr yn wahanol i'r eiddo y mwyafrif o bobl y Cwm, nid oedd wedi arfer gormesu ar eu rhyddid, na cheisio dylanwadu yn anheg ar eu cydwybodau. Nid oedd "troi allan " o ffermydd, ar ol etholiad, wedi digwydd o fewn côf neb yn yr ardal. Ond wedi i'r ystâd gael ei gwerthu, daeth dylanwadau newyddion a gwahanol i'r fro. Prynesid cryn lawer o dir ac amryw ffermydd heb fod yn fawrion, gan gwmni chwarel Moel y Rhedyn. Ac yr oedd olynydd y Parch. Hugh Williams yn ddyn hollol wahanol i'r hen "berson" tawelfwyn a charedig. Yr oedd yn ddyn galluocach o lawer na'i ragflaenydd, ac wedi gosod ei fryd ar wneud yr eglwys wladol yn "allu " yn y plwy. Yr ydym yn crybwyll y pethau hyn er mwyn egluro y "sefyllfa" pan ddaeth helynt etholiad ar<noinclude><references/></noinclude> trcf2dobzvri9erdqrqqh1mw6heb607 104 84363 164086 2026-05-04T19:03:25Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164086 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ei rawd. Yr oedd un peth wedi digwydd eisoes oedd yn dangos fod yr eglwys filwriaethus" wedi dihuno yn y Cwm. Cyfeirio yr ydym at ethol gwarcheidwad. Yn y gorffennol, yr oedd y swydd hon wedi disgyn yn naturiol ar ysgwyddau Mr. Meredydd, Plas y Wern. Cyflawnai hi yn onest a didderbyn wyneb, a daeth yn fath o dreftadaeth iddo am flynyddau lawer. Nid oedd neb yn dangos awydd i aflonyddu ar ei sedd. Wedi ei farw ef, fodd bynnag, daeth eglwyswr i'r maes. Nid oedd dim yn erbyn hynny ynddo ei hun; ond awgrymid mai y person newydd oedd y tu cefn i'r symudiad. Gofynwyd i David Parry "sefyll " fel olynydd, hollol deilwng, i'w dad yng nghyfraith. Ond gwrthododd gydsynio â'r cais. Syrthiodd y coelbren ar Edward Edwards, Melin y Rhyd, ac efe a ddewiswyd drwy fwyafrif anrhydeddus. Nid oedd hon namyn ysgarmes fechan, ddiniwed, yn ymyl yr un oedd i ddilyn. Cofir honno hyd heddyw, etholiad cyntaf y Cyngor Sir. Yr oedd yn beth newydd ar y ddaear, a chredid fod pethau mawrion yn agoshau. Deffrôdd y Cwm i bwysigrwydd yr amgylchiadau, chafwyd brwydr galed a phenderfynol. Yr oedd dau ymgeisydd ar y maes. Un ydoedd Mr. Webster, goruchwyliwr gwaith Moel y Rhedyn; y llall oedd David Parry, Plas y Wern. Nid oedd Mr. Webster wedi ymdrafferthu i ddysgu Cymraeg, ac ni fuasai'n ymostwng i<noinclude><references/></noinclude> suml3ydds3a6oqeg7qya800ez6pcp0l 104 84364 164087 2026-05-04T19:05:08Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164087 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>wneud hynny o gwbl. Ac nid oedd yn ŵr hyawdl yn Saesneg. Ond yr oedd ganddo ddylanwadau o'i du, ac ni phetrusai eu defnyddio hyd eu heithaf. Yr oedd y gweithwyr ym Moel y Rhedyn yn dibynnu ar ei ewyllys da, ac yr oedd y ffermwyr a ddalient eu tir dan berchenogion y chwarel yn agored i gael dylanwadu arnynt gan y goruchwyliwr. Dechreuwyd canfasio yr ardal, a chasglu addewidion. Ac ynglŷn â hynny, daeth rhyw adnewyddiad disyfyd ar y busnes ym Mhentre y Rhyd. Yr oedd y teiliwr, y crydd, a'r siopwr yn derbyn archebion dyddiol, a dywedid fod Mr. Webster am roddi pob cefnogaeth i nwyddau cartrefol." Nid oedd neb wedi meddwl o'r blaen ei fod yn ŵr bynheddig mor ffeind," ac mor awyddus i helpu pawb i wneud bywioliaeth gysurus. Yr oedd Elin Pirs, ar ol colli ei chartre yn yr Hafod Las, wedi cymeryd tŷ yn y Rhyd, ac wedi agor tipyn o siop i werthu bara gwyn, ac yn ei bobi ei hun. Da iddi, erbyn hyn, ei bod mor fedrus ar y gorchwyl hwnnw. Daeth y bara gwyn yn glodfawr, ac anfynych y byddai negesydd yn troi adref, yn enwedig os byddid yn disgwyl "pobl ddiarth," heb bwrcasu torth neu ddwy o "fara gwyn" Elin Pirs. Ond yr oedd yr hyn a ddigwyddasai ynglŷn â " gweithredoedd" yr Hafod Las wedi suddo i'w chalon. Nid oedd y "gydnabyddiaeth" a gawsai wedi lliniaru nemawr ar ei<noinclude><references/></noinclude> 1rwqrqhkourle4ff3xrg135lq7zgdu5 104 84365 164088 2026-05-04T19:09:12Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164088 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>theimladau. Gwyddai mai ei thad oedd pia'r lle, ac mai yn anghyfiawn y cawsai hithau ei hamddifadu o hono. Ni ddywedai lawer am y peth, ond yr oedd yn cashau Moel y Rhedyn, a phopeth a berthynai iddo, â'i holl enaid. A phan ddaeth un o is-swyddwyr Mr. Webster i'r siop i ofyn am ei phleidlais, cythruddodd yn ddirfawr. Yn anffodus, yr oedd y gŵr yn lled amddifad o foesau da, a chyfeiriodd at y "ffafr" oedd cwmni'r chwarel wedi ei wneud â hi ynglŷn â'r Hafod Las. Aeth troell ei naturiaeth yn fflam. "Ewch allan o ngolwg i, y funud yma," meddai, a'i gwyneb yn welw fel y galchen. Peidiwch a bod mor ffôl," ebai'r swyddog, "yr ydych yn sefyll yn eich goleuni eich hun." Ond cyn iddo ddweyd gair ymhellach, cydiodd Elin Pirs mewn torth wen oedd ar y cownter, a thra yr oedd y gŵr yn rhuthro allan, taflodd hi drwy y drws ar ei ol! Yr oedd amryw o'r cymdogion yn llygad-dystion o'r olygfa, a daeth y "dorth wen" yn enwog yn ystod dyddiau yr etholiad. A phan gynhelid cyfarfod cyhoeddus gan David Parry a'i bleidwyr, yr oedd dau neu dri o gyfeillion Mr. Webster yn ceisio aflonyddu ar yr areithwyr. Apeliwyd am osteg, gan ddweyd y byddai rhyddid i ofyn cwestiynau ar y diwedd. Ond para i darfu y siaradwyr yr oedd y blaid " arall. Cododd y cadeirydd i apelio am ddistawrwydd. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 1e7qqwz7xkl8t5hzd16svii0xrihp1n 104 84366 164089 2026-05-04T19:10:15Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164089 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>"Os na chawn i well trefn," meddai, rhaid i ni alw y 'plismon' i fynd a'r cynhyrfwyr yma allan." 'Does dim eisieu 'plismon' i wneud hynny," ebai llais o'r dyrfa, "y mae 'torth wen' Elin Pirs yn well o'r hanner. Anfonwch am dani, Mr. Llywydd, ac mi gewch 'u gweld nhw yn mynd allan am eu bywyd." Ond pan gododd David Parry i anerch y cyfarfod, nid oedd eisieu cynhorthwy y dorth wen, na dim arall. Yr oedd penderfyniad yn ei osgedd, a'i lais yn cario awdurdod, —y peth hwnnw sydd yn hawlio gwrandawiad. Dywedai fod yr argyfwng yn un pwysig i werin gwlad, a bod dyfodol addysg y plant yn dibynnu ar iddynt hwy bleidio y cynllun newydd oedd a'i amcan i roddi manteision dyladwy i'r plentyn tlawd; plentyn y bwthyn yn ogystal a phlentyn y pendefig. Mi wyddoch fy hanes i," meddai (cymeradwyaeth). Nid oedd gennyf neb i'm cynorthwyo, ac wedi cael tipyn o addysg yn Ysgol y Rhyd, nid oedd dim o'm blaen heblaw mynd i geisio ennill fy mara, fel y gweddill o'm cyfoedion. A dyna a wnaethwn, oni bai i Ragluniaeth fy arwain ar hyd ffordd arall. Cefais ragorfraint eithriadol i fachgen tlawd; ac y mae yr hyn yr aethum drwyddo yn yr Amerig wedi ennyn awydd yn fy enaid i wneud yr oll a allaf i osod plant Cymru ar dir mwy manteisiol i ymladd brwydrau bywyd. Cymro oeddwn cyn cychwyn<noinclude><references/></noinclude> mt2z0olybt1pouissrp25kvd3w5z3l2 104 84367 164090 2026-05-04T19:12:43Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164090 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>oddicartref, ond yr wyf yn fwy o Gymro wedi bod yn y Gorllewin. Yno, gwelais bobl wedi dringo i safleoedd uchel a phwysig yn y wladwriaeth, ac eto yn ymffrostio yn eu gwaedoliaeth Gymreig, ac yn caru iaith a hanes yr hen wlad â'u holl galon. Nid wyf yn cydymdeimlo â'r ysbryd sydd yn y frawddeg adnabyddus, —' Cymru i'r Cymry.' Ond yr wyf am i Gymru, yn ei hiaith a'i hanes, gael chwareu teg. Ac, yn awr, pan y mae'r cyfleusdra i anrhydeddu y pethau sydd wedi bod cyhyd yn nhir y caethiwed, wedi ei ddwyn i'n gafael, oni ddylem fel gwladgarwyr wneud y defnydd priodol o hono? Nid wyf yn apelio atoch am fy mod yn chwenych swydd. Y mae gennyf ddigon o ofalon a thrafferthion i lanw fy amser. Ond yr wyf yn barod i wneud fy ngoreu i hyrwyddo buddiannau yr ardal, ac i ddadleu eich hawliau, os bydd eisieu, yn y Cyngor Sir. Yr oeddwn yn ofni mai anhawdd fuasai ein symud fel ardalwyr. Yr ydym wedi arfer mwynhau cryn fesur o dawelwch, a dichon ein bod yn meddwl am 'lonyddwch, mai da yw.' Ond y mae'r cyfarfod hwn yn dangos mai nid hepian yr ydym, a bod ein gwrthwynebwyr yn medru 'aflonyddu,' os na allant wneud dim arall. Nid oes gennyf ddim teimlad angharedig tuagat fy nghydymgeisydd. mae yn cynrychioli syniadau cwbl wahanol i'r eiddof fi ar bynciau sydd yn bwysig yn fy ngolwg. Ond, chwi fel etholwyr sydd i droi y<noinclude><references/></noinclude> fey8gfwqe21z59i906wsrt5sw9jddff 104 84368 164091 2026-05-04T19:15:11Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164091 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude> Y fantol rhyngom. Ymddygwch yn onest ac yn egwyddorol, a pheidiwch cymeryd eich hud-ddenu gan ffafrau personol. Ond os mai Mr. Webster ydyw y dyn cymhwysaf yn eich barn, yr wyf yn hollol foddlawn iddo fynd i mewn{{bar|2}}". "Daiff o ddim," ebai lleisiau yn y dyrfa. "Mi aiff allan fel y stiward o flaen torth wen Elin Pirs." Ac allan yr aeth. Pan gyhoeddwyd y ffigyrau ar noson yr etholiad, yr oedd David Parry wedi cael dwy ran o dair o bleidleisiau pobl y Cwm. Mawr fu y miri ym Mhentre y Rhyd wedi clywed y newydd da. Daeth David Parry yno i " dalu diolch," a thraddododd araeth frwd oddiar y garreg farch" y tu allan i borth y fynwent. Ffurfiwyd gorymdaith drwy yr heol gan aros i roddi "hwre" wrth basio siop Elin Pirs a gweithdy Shôn William, y crydd. Daeth yr hen frawd allan i ysgwyd llaw efo David Parry. A dyna ddechreu canu, Canoli {{center block| <poem> "Bachgen da yw Dafydd, Yn gwisgo 'sgidie newydd." </poem> }} Wisgodd o ddim esgid heb i mi ei gwneud hi," ebai Shôn William. Mi wn i fesur ei droed o yn well na neb arall." Rhoddwyd bonllef wrth basio Melin y Rhyd, ac aed ymlaen i gyfeiriad Plas y Wern. Rhedodd dau neu dri o'r bechgyn i hysbysu Marged Parri, rhag ofn iddi ddychryn wrth weld y fintai. Tro caredig oedd hwnnw, a phan glywid eu sŵn oddi draw, yr oedd Marged Parri wedi dyfod<noinclude><references/></noinclude> i41h18x6t2kx24tlxd5ts6y4qadoz4f 104 84369 164092 2026-05-04T19:18:04Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164092 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>allan ar garreg y drws. Edrychai yn synllyd a phryderus. Ond pan ddaeth y cerbyd at y tŷ, neidiodd David Parry i lawr, a rhedodd ati, "Peidiwch a dychryn, mam, nid oes yma ddim byd o'i le, ond rhaid i'r bobol gael dangos eu teimlad caredig. Dowch i'r tŷ." Ac wedi eistedd yn y gadair wrth y tân, torrodd Marged Parri i wylo. "Duw a'th fendithio, y machgen i," meddai. "Y mae ''O'' wedi gwneud hynny yn barod, a hwyrach mai un peth sy'n cyfrif am hynny ydi dy fod wedi bod mor ffeind wrth dy fam." "Fedrwn i ddim peidio bod felly," ebai yntau, "ond peidiwch a chrio, mam, a finne wedi ennill y frwydr." "Na i ddim, Dafydd. Yn tydw i yn wirion! Glywi di'r bobol ene yn canu? Be mae nhw yn ddeyd, dywed? Agor y drws." Aeth Marged Parri ar y rhiniog. A chlywai y glaslanciau yn canu, Canoli {{center block| <poem> "Bachgen da yw Dafydd, Yn gwisgo 'sgidie newydd." </poem> }} Brensiach anwyl! wyddwn i ddim dy fod di wedi cael 'sgidie newydd. Be haru'r bobol?" Aeth David Parry yn ol i'r cerbyd. "Nos da, Marged Parri," ebai'r llanciau. "Ac i chithe i gyd," meddai hithau, "a diolch i chi am fod mor 'driw' i Dafydd. {{M-mawr|{{***|6}}<noinclude><references/></noinclude> 7y5p0ofc0swsbmujodkrh6uoraspsqg 164126 164092 2026-05-04T22:33:05Z AlwynapHuw 1710 164126 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>allan ar garreg y drws. Edrychai yn synllyd a phryderus. Ond pan ddaeth y cerbyd at y tŷ, neidiodd David Parry i lawr, a rhedodd ati, "Peidiwch a dychryn, mam, nid oes yma ddim byd o'i le, ond rhaid i'r bobol gael dangos eu teimlad caredig. Dowch i'r tŷ." Ac wedi eistedd yn y gadair wrth y tân, torrodd Marged Parri i wylo. "Duw a'th fendithio, y machgen i," meddai. "Y mae ''O'' wedi gwneud hynny yn barod, a hwyrach mai un peth sy'n cyfrif am hynny ydi dy fod wedi bod mor ffeind wrth dy fam." "Fedrwn i ddim peidio bod felly," ebai yntau, "ond peidiwch a chrio, mam, a finne wedi ennill y frwydr." "Na i ddim, Dafydd. Yn tydw i yn wirion! Glywi di'r bobol ene yn canu? Be mae nhw yn ddeyd, dywed? Agor y drws." Aeth Marged Parri ar y rhiniog. A chlywai y glaslanciau yn canu, Canoli {{center block| <poem> "Bachgen da yw Dafydd, Yn gwisgo 'sgidie newydd." </poem> }} Brensiach anwyl! wyddwn i ddim dy fod di wedi cael 'sgidie newydd. Be haru'r bobol?" Aeth David Parry yn ol i'r cerbyd. "Nos da, Marged Parri," ebai'r llanciau. "Ac i chithe i gyd," meddai hithau, "a diolch i chi am fod mor 'driw' i Dafydd. {{M-mawr|{{***|6}}}}<noinclude><references/></noinclude> h30amsxeavf3mrfc58uv29ocn14p6x1 104 84370 164093 2026-05-04T19:18:44Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164093 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Ymhen ychydig ddyddiau, daeth llythyr wedi ei gyfeirio at " Mr. David Parry, C.C., Plas y Wern." Rhoddodd Jiams, y postmon, ef i'r certiwr wrth basio'r buarth. Edrychodd yntau arno, dangosodd ef i'r hwsmon. a Be ydi'r C.C. yma, William Jones? Gad i mi ei weld o," meddai'r hwsmon. Y mae'r llythrennau yma yr un peth a 'D.D.' ar ol enw ambell bregethwr; ond yn ei gysylltiad â 'mistar,' os wyt ti'n dallt, yr ystyr ydi, 'Concwerwr y Cwm.'" {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 4ox4gtfjxivek6p1hzoo8bhppx1frs3 164094 164093 2026-05-04T19:19:09Z AlwynapHuw 1710 164094 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Ymhen ychydig ddyddiau, daeth llythyr wedi ei gyfeirio at " Mr. David Parry, C.C., Plas y Wern." Rhoddodd Jiams, y postmon, ef i'r certiwr wrth basio'r buarth. Edrychodd yntau arno, a dangosodd ef i'r hwsmon. Be ydi'r C.C. yma, William Jones? Gad i mi ei weld o," meddai'r hwsmon. Y mae'r llythrennau yma yr un peth a 'D.D.' ar ol enw ambell bregethwr; ond yn ei gysylltiad â 'mistar,' os wyt ti'n dallt, yr ystyr ydi, 'Concwerwr y Cwm.'" {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> ilotmjcwssx5pehojnxa6i2hgmq9gj1 104 84371 164095 2026-05-04T19:22:36Z AlwynapHuw 1710 /* Heb destun */ 164095 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 10ansarm6f15g8ejc3xh9xlmnuxyjpz 104 84372 164096 2026-05-04T19:31:07Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164096 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>[[Delwedd|Bugail y Cwm (Aros mae'r mynyddau mawr).jpg|canol|400px|bawd|{{c|"AROS MAE'R MYNYDDAU MAWR."}}]] {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 05d55z8et7vag6dpihcwvcsvbktap6p 164097 164096 2026-05-04T19:31:30Z AlwynapHuw 1710 164097 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>[[Delwedd:Bugail y Cwm (Aros mae'r mynyddau mawr).jpg|canol|400px|bawd|{{c|"AROS MAE'R MYNYDDAU MAWR."}}]] {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 9dloxhjgbcjbo74t8ozve5twjcksg9t 104 84373 164098 2026-05-04T19:35:24Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164098 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ei ddwyn ymlaen yn ddoeth, heb osgoi anhawsderau gwirioneddol, ar y naill law, ac heb beri tramgwydd na rhwystr i feddyliau ein gilydd, ar y llaw arall." Ac felly y daethant ill dau i ddeall eu gilydd. Ac ar lawer adeg wedi hynny, bu y nwyf a chwareuai yng nghornel llygad gŵr y Felin fel pelydr o haul drwy gwmwl, i ysbryd a chalon Meredydd Owen.<noinclude><references/></noinclude> a8hxx2wsfr0cotapbnp4m2ggjyp7lht 104 84374 164099 2026-05-04T19:38:40Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164099 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|PENNOD X.Cyfrinach a Darganfyddiad.}}}} YCHCHYDIG o waith awenyddol y "Bardd o'r Cwm" oedd i'w weld yn Llais y Bobl ers amryw fisoedd. Yr oedd trafferthion y llyfrwerthwr wedi dod yn "bwn ar gefn yr awen." A phan gyfeirid at y peth, dywedai nad oedd ganddo amser i gyfansoddi" dim. Ond dichon fod methiant y gân serch-glwyfus a anfonasai dro yn ol, a hynny o "dan sêl," fel y gweddai gyda chynyrchion o'r fath, i ferch yr Hafod Las, wedi cynyrchu rhyw ddiflasdod ar ganu penhillion yn ei feddwl. Y mae'n wir na chawsai ei "wrthod " ganddi. Dywedai, mewn llythyr bychan a gadwai efe yn ei logell yn wastadol, mai amgylchiadau teuluaidd oedd yn peri nas gallai feddwl, yr adeg honno, am "newid ei byd." Bellach, yr oedd yr amgylchiadau wedi cyfnewid yn rhyfedd, a hithau yn ceisio ennill ei bywoliaeth drwy gadw siop. Ffynnai y teimladau goreu rhyngddynt megis cynt, ac nid oedd neb ond Marged Parri, a rhyw ychydig gyfeillion, yn gwybod am y "gyfrinach." Byddai John Wyn yn galw yn y siop i brynnu "bara beunyddiol," canys yr oedd gofalu am angenrheidiau bywyd, bellach, yn dibynnu yn<noinclude><references/></noinclude> 8y44irebal69cyk3mchxrkc3rtnxlxi 104 84375 164100 2026-05-04T19:45:25Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164100 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gwbl arno ef ei hun. Ac wedi treulio ychydig amser yng nghwmni Elin Pirs, a gweld mor lanwedd a theidi oedd y siop, a'r gegin, nis gallai beidio a chyferbynnu y glanweithdra a'r trefnusrwydd dymunol â'r anhrefn oedd yn teyrnasu yn ei drigfod ef ei hun. Ac wedi mynd adref, yr oedd "Tŷ Mwswg" yn troi yn lle unig ac anyddorol dros ben. Deuai gweledigaethau o flaen ei feddwl yn y distawrwydd, a gwelai yr hen dŷ fel yr ydoedd yn amser ei fam,—yr aelwyd a'r dodrefn yn disgleirio yng ngoleu'r fflam. Gwelai rywun arall yn ei roesawu ar ddiwedd dydd, ar ol bod yn tramwy y wlad gyda'i lyfrau. Ond lledrithion oedd y pethau hyn, yn mynd ac yn dod, fel llewyrch y tân ar y mur. {{M-mawr|{{***|5}}}} Yn raddol, daeth merched y Pentre (ac ni fedd Scotland Yard eu gwell am ffeindio dirgelion), daethant i awgrymu, yn y cylchoedd cyfrin, fod John Wyn yn ymweld yn lled fynych â'r siop a gedwid gan Elin Pirs, a bod yr ymweliadau yn mynd yn feithach eu hyd yn nhreigliad amser. Nid oedd y ffaith ei fod yn prynnu "bara" yn ddigon i esbonio y drafodaeth. "Mi wn i amcan," meddai Gwen Huws, "faint o fara sydd yn mynd i gadw dyn am wsnos, ac iddo fo fyta fel gwas fferm. Ond os ydi John Wyn yn prynnu torth bob tro y mae o yn galw yn y siop, y mae ene gryn lawer yn mynd yn wast yn<noinclude><references/></noinclude> 3f8t53b557tkht2pytj03d34zfi3evs 104 84376 164101 2026-05-04T19:50:05Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164101 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|PENNOD IX.<br>Y Dosbarth Diwinyddol.}}}} UN o'r pethau newyddion a ddaethant i i fôd wedi i'r Parch. Meredydd Owen ymsefydlu fel bugail yn y Cwm ydoedd Dosbarth Beiblaidd, yr hwn a gyfenwid y "Dosbarth Diwinyddol." Awgrymwyd yr enw gan Shôn William, a thybiwyd ei fod yn enw da, ac yn cyfleu y syniad o urddas a phwysigrwydd. Bwriedid ef ar gyfer "pobl mewn oed," ac yr oedd bod yn aelod yn y dosbarth uwchraddol hwn yn profi fod dyn wedi ennill gradd dda fel diwinydd ac esboniwr Ysgrythyrol. Cynhelid ef ar noson waith mewn ystafell gysurus ynglŷn â'r capel newydd. Dylid dweyd fod dosbarth darllen yn cael ei gynnal o'r blaen, ar y Saboth, rhyw awr cyn dechreu'r Ysgol. Dosbarth i athrawon oedd hwnnw, a Shôn William oedd yr arweinydd. Gwyddid ei fod ef yn mawrhau ei swydd, ac yn ei llanw yn deilwng. A phan gychwynwyd y dosbarth diwinyddol, aeth y gweinidog ieuanc at yr hen frawd selog i ddymuno arno barhau yn ei swydd fel prif athraw. Eithr ni fynnai. "Chwi sydd i fod yn athraw," meddai. Y mae gennyf bob ymddiried ynnoch. Ond pe bai rhyw ddyryswch yn codi, gellwch fod yn bur sicr o un peth,—<noinclude><references/></noinclude> sbcoobzd92gi7fz6jal3vmj2bq3x64b 104 84377 164102 2026-05-04T19:52:38Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164102 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>mi safa i tu cefn i chi, ond wna i ddim ymyrryd o gwbl os na fydd raid." Diolchodd y gweinidog am yr addewid hon, a gwyddai y byddai Shôn William gystal a'i air. Ac efe oedd y cyntaf i gynnyg, wedi i'r dosbarth gyfarfod, fod Mr. Owen i gymeryd yr awenau. Cytunwyd yn unfrydol, er fod rhai yn lled synnu fod yr hen frawd wedi cymeryd y peth mor siriol a didramgwydd. Aeth pethau rhagddynt yn eithaf hapus am rai wythnosau. Rhoddai y gweinidog bob cefnogaeth i'r aelodau i ofyn cwestiynau ac i wyntyllio syniadau eu gilydd. Ac ar adegau, ceid syniadau " lled newyddion a gwahanol i'r hyn a gyfrifid yn hollol uniongred. Byddai Shôn William yn clustfeinio, ac yn edrych yn graff ar wyneb Meredydd Owen. Ond nid oedd un arwydd o gyffro ar ei wedd; gwrandawai yn bwyllog, ac arweiniai y drafodaeth yn ei blaen. Efe, o ran oedran, oedd un o'r rhai ieuengaf yn y dosbarth hwnnw, ac fel Elihu gynt, nid oedd yn brin yn y gallu i dalu gwarogaeth ddyladwy i'r rhai oedd yn hynach ac yn fwy profiadol. Hefyd, yr oedd yn meddu y ddawn nas gellir ei dysgu, na'i throsglwyddo i arall,—y ddawn i edrych ar gwestiwn o safle y sawl fyddai yn ei ofyn. Yr oedd David Parry, er engraifft, yn lled hoff o ofyn cwestiwn ymarferol. Yr oedd ei drigias yn yr Amerig wedi tynnu ei sylw at agweddau cymdeithasol crefydd. "Sut yr ydym i ddeall yr<noinclude><references/></noinclude> niah8x8nfx2xgjh1qq4nroi0gunxx22 104 84378 164103 2026-05-04T19:59:40Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164103 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>adnod hon yng ngoleuni yr amseroedd yr ydym ni yn byw ynddynt?" Yr oedd meddwl Harri Llwyd o duedd athronyddol; ac yr oedd cryn lawer o'r "Paham" a'r " Pa fodd " yn ei holiadau. Daeth i gael ei gydnabod yn un o'r meddylwyr cryfaf yn y dosbarth, er fod Shôn William yn awgrymu, weithiau, ei fod yn rhoddi gormod o lei "allu dyn." Ond y gŵr y byddai'r athraw yn cadw ei olwg arno yn fwy na'r oll ydoedd Edward Edwards, Melin y Rhyd. Ac nid ar unwaith y gallesid dyfalu y rheswm am hynny. Dyn pwyllog, sobr ei wedd, oedd Edward Edwards. Nid oedd yn siaradwr mawr, yn gyhoeddus, eithr llefarai bob amser yn fyrr ac i'r pwynt, fel dyn yn gwybod ei ffordd, ac yn hollol glir ei feddwl. Dyn o farn; dyn crefyddol ei ysbryd; gwastad ei dymer. Ond o dan arwynebedd difrifddwys yr oedd ystôr o ddireidi hollol ddiniwed, yr hyn a elwir yn ''humour'' byw. Nid oedd gwên ar ei wyneb; dim arwydd o ysgafnder, ond yr oedd rhywbeth, weithiau, yng nghil ei lygad oedd yn bradychu'r peth. Ac nid oedd hwnnw wedi dianc sylw Meredydd Owen. Ac un noson, daeth yr hyn y disgwyliai am dano i'r amlwg, er mai efe ei hun, o bosibl, oedd wedi gweld rhyw nwyf chwareus dan amrant llygad gŵr y Felin. Yr oedd y gair "uwchfeirniadaeth" newydd gyrraedd i'r Cwm.<noinclude><references/></noinclude> 5r2v27hw7h7f8r2erbkkq4oek5yjm4k 104 84379 164104 2026-05-04T20:07:35Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164104 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Ambell bregethwr ieuanc yn ei ddefnyddio, ac ambell erthygl mewn cylchgrawn yn sôn am dano. Ac fel y digwydd gyda gair newydd, yr oedd rhai o aelodau y dosbarth yn lled chwannog i'w ddefnyddio. Ar y noson grybwylledig, yr oeddynt yn darllen yn Efengyl Matthew am "arwydd y proffwyd Jonas." Gofynnodd un brawd, —" Beth a olygid wrth 'arwydd yn yr adnod?" "Y mae'r ateb yn yr adnod nesaf," ebai Shôn William. "Canys fel y bu Jonas dridiau a thair nos ym mol y morfil." Tawodd yr holwr cyntaf. Chwi sydd i ofyn y cwestiwn nesaf," meddai'r athraw, gan gyfarch Edward Edwards. 'Does gen i ddim neilltuol i'w ofyn," ebai yntau, yn bur ddigyffro, "ond rhag bod yn anufudd, be ddyliech chi o ryw gwestiwn fel hwn,—Pa un ai fel 'hanes' ynte fel 'arwydd yr ydym i ddeall y geiriau hyn?" Ond fel hanes, debyg," ebai Shôn William, yn lled chwyrn, "beth arall all o fod?" "Ie, ie," ebai Edward Edwards, "gofyn cwestiwn yr oeddwn i. Yr ydw i wedi clywed rhai o honoch yn son am yr 'uwchfeirniadaeth," gan edrych ar David Parry a Harri Llwyd. "Faswn i yn hoffi gwybod yn fawr beth y mae'r ' uwchfeirniadaeth' yn ei ddweyd ar y mater yma?" {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> a61vg77klw5uhm9thw0wtedhtt53igl 104 84380 164105 2026-05-04T20:17:18Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164105 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Dweyd mai 'arwydd' ydoedd," ebai David Parry. Pan oeddwn i yn yr Amerig, mi glywais un o athrawon coleg diwinyddol {{bar|2}} yn dweyd, ar goedd, mai alegori ydi llyfr Jonah." "Alegori," ebai Shôn William, "beth oedd meddwl y dyn? Oedd o yn meiddio dweyd nad oedd hanes Jonah ddim yn wir bob gair?" Yr oedd o yn dweyd ei fod yn wir fel alegori, neu fel 'arwydd,' ac mai dyna oedd ystyr yr adnod yma,—'arwydd y proffwyd Jonah." "Wel, os dyna ydi yr 'uwchfeirniadaeth' yma," ebai Shôn William, "ymhell y bo hi!" Ac yna troes at Edward Edwards, yr hwn a ymddangosai mor ddigyffro a llyn y Felin ar ddydd o haf. Yr ydw i'n synnu atoch ''chi''," meddai Shôn William, a mellten yn ei lygaid, "yn credu y fath 'ffigiari' ffôl." "Ddeydais i ddim fy mod yn ei chredu," ebai gŵr y Felin. Gofyn ddaru mi, ar gais yr athraw, beth oedd yr 'uwchfeirniadaeth' yn ei ddysgu ar y pwnc. Ac yr ydw i wedi cael ateb." "Rhoswch am funud," ebai Rolant Owen, "yr ydw i fel dyn wedi d'rysu'n lân. Mi glywais inne'r gair mawr ene, sut mae'i ddeyd o, hefyd? " "Uwchfeirniadaeth," ebai amryw. Ie siwr, ond wyddwn i ar y ddaear beth oedd o, daswn i'n gwybod eto. Yr oeddwn i'n meddwl, dan heno, mai rhyw fath o beiriant oedd o i setlo'r<noinclude><references/></noinclude> ni1falq3yyaasiylat9ofg1g11ecbs5 104 84381 164106 2026-05-04T20:23:39Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164106 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>bobol hynny nad yden nhw ddim yn credu'r Beibl, ac mi fase'n dda cael rhywbeth felly gydag inffideliaid di—ras. Ond yr ydw i wedi clywed gair arall heno gan Dafydd Parry,—'alegori,' yn te?" "Ie," ebai yntau, "alegori, neu fel yr oedd yr athraw yn y 'Merica yn deyd, gwirionedd mewn stori, neu ddameg." "Wel," ebai Rolant Owen, "y mae hanes Jonah cystal a dim stori weles i 'rioed, a gwell o ran hynny, ond ydi'r stori ddim yn wir, deydwch?" Gwirionedd mewn dameg," ebai David Parry. Erbyn hyn yr oedd Shôn William wedi adfeddiannu ei hun. Gadewch ini ddarllen yr adnod eto, —' Canys fel y bu Jonas dridiau a thair nos ym mol y morfil.' Mi ellwch siarad am 'alegori' a dameg, neu rywbeth arall y mae'r uwchfeirniadaeth yna wedi ei ddyfeisio, ond y cwestiwn ydi hwn,—A fu y proffwyd Jonah ym mol y morfil, neu fu o ddim?" Dyna fo," meddai Rolant Owen. Mae'r peth fel ene yn hollol glir. Yr ydw i yn bendant o'r un farn a'r Parch. John Davies, Nerquis, coffa da am dano! Mi clywes o'n darlithio ar 'Jonah' ryw dro, ac yr oedd o'n rhannu ei ddarlith fel dase hi'n bregeth. Yn gynta', Jonah cyn mynd i fol y morfil;' yn ail, Jonah ym mol y morfil;' yn drydydd, Jonah ar ol dod allan o fol y morfil.' Ac ar y pen ola ene yr ydw i yn cofio ei fod yn darlunio'r hen broffwyd o dan gysgod<noinclude><references/></noinclude> 2nudfvpeik1dqp8itr6u8mnl7fn8sow 104 84382 164107 2026-05-04T20:34:41Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164107 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>y cicaion, ac yn canu'r dôn 'Boston'yn glyfria fu 'rioed. Yr ydw i o'r un farn a John Davies, Nerquis." "Ydech chi'n meddwl fod y dôn 'Boston' wedi ei chyfansoddi yr adeg honno? ebai Edward Edwards. "Wn i yn y byd," ebai Rolant Owen, ond y mae hi'n hen dôn dda iawn, ac yn un lled hawdd ei chofio." "Mae gen i gymaint o barch i enw John Davies, Nerquis, a Rolant Owen," meddai Shôn William, "ond ffansi ydi pethe fel ene, digon difyr, wrth gwrs. Ond ddalia nhw ddim ymchwiliad." "Beth oedd barn Doctor Edwards, tybed?" meddai Evan Rhys, gan edrych i gyfeiriad Shôn William. "Os i mi yr ydech chi'n gofyn," meddai yntau, "fedra i ddim ateb. Chlywais i mo Doctor Edwards yn pregethu ar 'Jonah,' nac yn un o'r proffwydi bach ene o gwbl. Dyn yr athrawiaethe mawr oedd ef." "Mi glywes i bregeth ardderchog ganddo fo yn llyfr y proffwyd Hosea," meddai Rolant Owen, —" "Mi a'i denaf i'r anialwch, ac a roddaf iddi ei gwinllanoedd o'r fan honno.' Ac yr oedd o yn deyd mai proffwyd mawr oedd Hosea, er ei fod o yn cael ei alw yn un o'r proffwydi bach." "Yr ydym wedi crwydro tipyn oddiwrth y mater," ebai yr athraw. "Sut yr ydych yn meddwl erbyn hyn am yr ymadrodd, 'arwydd y proffwyd Jonas?' {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 6ayrwd2wqlx1rdfrzu5w6sx20mmtee4 104 84383 164108 2026-05-04T20:41:06Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164108 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>"Yn bersonol," ebai Harri Llwyd, "nid wyf yn barod i gollfarnu yr hyn y mae rhai o honoch wedi ei alw yn 'uwchfeirniadaeth.' Dylem fod yn ddiolchgar am bob goleuni newydd ar y Beibl. Ymddengys fod yr esbonwyr diweddaraf yn pwysleisio ar y gair 'arwydd,' a bod yr Iesu yn defnyddio syniadau yr oes honno am rai pethe, heb eu cymeradwyo, neu eu collfarnu, fel y dywed am yr haul yn codi ac yn machlud. Nid oedd y gwirionedd am y ddaear yn troi o amgylch yr haul wedi cael ei ddarganfod. Felly am y geiriau hyn. Nid profi gwirionedd yr hanes y maent, ond ei briodoldeb fel arwydd o'r hyn oedd i fod ynglŷn â Mab y dyn." Os dyna yr uwchfeirniadaeth," meddai Joseph Jones, y mae'n debyg iawn i'r adnod ddeydodd Rolant Owen,—'Mi a'ch arweiniaf i'r anialwch.' Ac y mae hwnnw yn llawn dyrysni." "Ie," ebai Harri Llwyd, "ond dichon y gellir gorffen yr adnod ryw ddiwrnod, ac a roddaf winllanoedd o'r fan honno. " Digon rhyfedd, hefyd," ebai Edward Edwards, "i'r môr y mae hanes Jonah yn arwain pobol yn gyffredin, ond y mae wedi mynd a ni i ganol yr anialwch." "Fyddwn ni ddim yno yn hir," ebai Shôn William, "yr ydw i'n gweld yr 'uwchfeirniadaeth' yma yn ddigon tebyg i'r 'cicaion' hwnnw. Mae rhywrai yn meddwl gwneud pabell o dani. Ond, os nad oes ganddi rywbeth gwell i'w roddi<noinclude><references/></noinclude> ip1trtcta48ncjg9cuthlno6tqzlw1r 104 84384 164109 2026-05-04T20:41:33Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 164109 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn lle yr hen esboniad a'r hen ddiwinyddiaeth, yr ydw i yn bur siwr y gellir deyd am dani yn ei chrynswth, —' Mewn noswaith y bu, ac mewn noswaith y darfu.' " Ac os na chafodd proffwydoliaeth yr hen frawd tanbaid ei sylweddoli yn hanes yr "uwchfeirniadaeth " yn gyffredinol, cafodd ei gwirio yn bur lythrennol yn hanes y Dosbarth Diwinyddol yn y Cwm. Ychydig, os dim, a glywid am y peth ar ol hynny. A phan y byddai pregethwr yn crybwyll y gair o'r pulpud, edrychai y naill aelod o'r dosbarth ar ei gymydog, cystal a dweyd,—" Dyma arwydd y proffwyd Jonah wedi troi i fyny unwaith yn rhagor." Ond cafodd Meredydd Owen gyfle i siarad yn "gyfrinachol" â gŵr y Felin. "Yr oeddwn yn deall eich amcan," meddai wrtho, "ond y mae yr arf sydd gennych yn un lled beryglus i'r anghyfarwydd. Y mae yn un da iawn i ddarostwng chŵydd a mympwy, ac i dynnu'r gwynt o hunan ac anwybodaeth." "Nid oeddwn yn bwriadu gwneud dim i dynnu oddiwrth wir amcan y dosbarth," ebai Edward Edwards, "ond y mae'r duedd i ddefnyddio geiriau mawr heb eu deall yn bur gref mewn rhai pobl. Ac os gwnaethum rywbeth i beri poen i chwi, y mae'n wir ddrwg gennyf." "Dim o'r fath," ebai Meredydd Owen, "ond y mae'n bwysig i'r dosbarth gael<noinclude><references/></noinclude> hibbsl623jimu6skdliouisrwhtv0r6 0 84385 164110 2026-05-04T20:59:27Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Bugail y Cwm (testun cyfansawdd) | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous = | next = | notes =I'w darllen pennod wrth bennod gweler [[Bugail y Cwm]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Robert David Rowland (Anthropos)}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=1 to=128/> </..." 164110 wikitext text/x-wiki {{header | title =Bugail y Cwm (testun cyfansawdd) | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous = | next = | notes =I'w darllen pennod wrth bennod gweler [[Bugail y Cwm]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Robert David Rowland (Anthropos)}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=1 to=128/> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old-70}} [[Categori:Bugail y Cwm]] [[Categori:Robert David Rowland (Anthropos)]] [[Categori:Llyfrau 1913]] [[Categori:Llyfrau'r 1910au]] [[Categori:Nofelau]] [[Categori:Testunau cyfansawdd]] muh7rmh49v76x0ndgs0684lq925fo15 0 84386 164111 2026-05-04T21:00:58Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous = | next = [[/Rhagair yr Awdwr/]] | notes =I'w lawr lwytho ar gyfer darllenydd e-lyfrau gweler [[Bugail y Cwm (testun cyfansawdd)]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Robert David Rowland (Anthropos)}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="B..." 164111 wikitext text/x-wiki {{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous = | next = [[/Rhagair yr Awdwr/]] | notes =I'w lawr lwytho ar gyfer darllenydd e-lyfrau gweler [[Bugail y Cwm (testun cyfansawdd)]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Robert David Rowland (Anthropos)}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=6 to=8 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old-70}} [[Categori:Bugail y Cwm]] [[Categori:Robert David Rowland (Anthropos)]] [[Categori:Llyfrau 1913]] [[Categori:Llyfrau'r 1910au]] [[Categori:Nofelau]] k0p2xvm10ic0go672qhw2w5q9a5y6ww 0 84387 164112 2026-05-04T21:03:56Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../]] | next = [[../Cynhwysiad|Cynhwysiad]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=9 to=9 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Rhagair yr Awdwr}} [[Categori:Bugail y Cwm]]" 164112 wikitext text/x-wiki {{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../]] | next = [[../Cynhwysiad|Cynhwysiad]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=9 to=9 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Rhagair yr Awdwr}} [[Categori:Bugail y Cwm]] 6ka3mw3afod6c8l85538ray9rmuvqid 0 84388 164113 2026-05-04T21:04:44Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Rhagair yr Awdwr|Rhagair yr Awdwr]] | next = [[../Cynhwysiad|Cynhwysiad]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=9 to=9 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Cynhwysiad}} [[Categori:Bugail y Cwm]]" 164113 wikitext text/x-wiki {{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Rhagair yr Awdwr|Rhagair yr Awdwr]] | next = [[../Cynhwysiad|Cynhwysiad]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=9 to=9 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Cynhwysiad}} [[Categori:Bugail y Cwm]] 82qdbxebgrecn0hbuzw8jd7tu8rb898 164115 164113 2026-05-04T21:16:02Z AlwynapHuw 1710 164115 wikitext text/x-wiki {{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Rhagair yr Awdwr|Rhagair yr Awdwr]] | next = [[../Y Capel Newydd|Y Capel Newydd]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=10 to=10 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Cynhwysiad}} [[Categori:Bugail y Cwm]] q0mj6buoloaddhe7az6utli6tlfgmee 14 84389 164114 2026-05-04T21:06:22Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Delwedd:Bugail y Cwm.djvu|bawd|tudalen=1]] [[Categori:Robert David Rowland (Anthropos)]] [[Categori:Llyfrau 1913]] [[Categori:Llyfrau'r 1910au]] [[Categori:Nofelau]]" 164114 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:Bugail y Cwm.djvu|bawd|tudalen=1]] [[Categori:Robert David Rowland (Anthropos)]] [[Categori:Llyfrau 1913]] [[Categori:Llyfrau'r 1910au]] [[Categori:Nofelau]] an8ly6tqrq2rib9czqd3dzx989505y6 0 84390 164116 2026-05-04T21:24:19Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Cynhwysiad|Cynhwysiad]] | next = [[../Y Llawr Dyrnu|Y Llawr Dyrnu]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=11 to=19 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Y Capel Newydd}} [[Categori:Bugail y Cwm]]" 164116 wikitext text/x-wiki {{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Cynhwysiad|Cynhwysiad]] | next = [[../Y Llawr Dyrnu|Y Llawr Dyrnu]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=11 to=19 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Y Capel Newydd}} [[Categori:Bugail y Cwm]] fij9ui3t08ol3s73he84ol41ftjo2b4 0 84391 164117 2026-05-04T21:38:33Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Y Capel Newydd|Y Capel Newydd]] | next = [[../Symud Ymlaen|Symud Ymlaen]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=20 to=28 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Y Llawr Dyrnu}} [[Categori:Bugail y Cwm]]" 164117 wikitext text/x-wiki {{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Y Capel Newydd|Y Capel Newydd]] | next = [[../Symud Ymlaen|Symud Ymlaen]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=20 to=28 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Y Llawr Dyrnu}} [[Categori:Bugail y Cwm]] qo0xa908au38hsskx5ay4s7cpnoby92 0 84392 164118 2026-05-04T21:40:46Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Y Llawr Dyrnu|Y Llawr Dyrnu]] | next = [[../Profi'r Ysbrydion|Profi'r Ysbrydion]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=20 to=28 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Symud Ymlaen}} [[Categori:Bugail y Cwm]]" 164118 wikitext text/x-wiki {{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Y Llawr Dyrnu|Y Llawr Dyrnu]] | next = [[../Profi'r Ysbrydion|Profi'r Ysbrydion]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=20 to=28 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Symud Ymlaen}} [[Categori:Bugail y Cwm]] skgg1jfsujavcxtug03erepdscxh0lk 164119 164118 2026-05-04T21:42:10Z AlwynapHuw 1710 164119 wikitext text/x-wiki {{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Y Llawr Dyrnu|Y Llawr Dyrnu]] | next = [[../Profi'r Ysbrydion|Profi'r Ysbrydion]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=29 to=37 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Symud Ymlaen}} [[Categori:Bugail y Cwm]] aft0obev3uia29tgolcnf79ff4ja0mq 0 84393 164120 2026-05-04T21:58:49Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Symud Ymlaen|Symud Ymlaen]] | next = [[../Yr Arwerthiant|Yr Arwerthiant]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=38 to=47 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Profi'r Ysbrydion}} [[Categori:Bugail y Cwm]]" 164120 wikitext text/x-wiki {{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Symud Ymlaen|Symud Ymlaen]] | next = [[../Yr Arwerthiant|Yr Arwerthiant]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=38 to=47 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Profi'r Ysbrydion}} [[Categori:Bugail y Cwm]] 3d378zw3wi05za4d1imvx2gub43ucew 0 84394 164121 2026-05-04T22:08:54Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Profi'r Ysbrydion|Profi'r Ysbrydion]] | next = [[../Pentre Y Rhyd|Pentre Y Rhyd]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=48 to=56 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Yr Arwerthiant}} [[Categori:Bugail y Cwm]]" 164121 wikitext text/x-wiki {{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Profi'r Ysbrydion|Profi'r Ysbrydion]] | next = [[../Pentre Y Rhyd|Pentre Y Rhyd]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=48 to=56 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Yr Arwerthiant}} [[Categori:Bugail y Cwm]] 2pdgvxia8yfvy8uvfq4cqxdsot6ysdv 0 84395 164122 2026-05-04T22:12:00Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Yr Arwerthiant|Yr Arwerthiant]] | next = [[../Bardd O'r Cwm|Bardd O'r Cwm]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=57 to=67 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Pentre Y Rhyd}} [[Categori:Bugail y Cwm]]" 164122 wikitext text/x-wiki {{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Yr Arwerthiant|Yr Arwerthiant]] | next = [[../Bardd O'r Cwm|Bardd O'r Cwm]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=57 to=67 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Pentre Y Rhyd}} [[Categori:Bugail y Cwm]] kdmt5ey12gqjnkiiok13n2hodifhvxi 0 84396 164123 2026-05-04T22:27:00Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Pentre Y Rhyd|Pentre Y Rhyd]] | next = [[../Miri Etholiad|Miri Etholiad]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=68 to=76 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Bardd O'r Cwm}} [[Categori:Bugail y Cwm]]" 164123 wikitext text/x-wiki {{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Pentre Y Rhyd|Pentre Y Rhyd]] | next = [[../Miri Etholiad|Miri Etholiad]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=68 to=76 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Bardd O'r Cwm}} [[Categori:Bugail y Cwm]] h0gkhz13v3xy7bcy1kdw3in0h2snkp4 0 84397 164124 2026-05-04T22:28:59Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Bardd O'r Cwm|Bardd O'r Cwm]] | next = [[../Y Dosbarth Diwinyddol|Y Dosbarth Diwinyddol]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=77 to=85 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Miri Etholiad}} [[Categori:Bugail y Cwm]]" 164124 wikitext text/x-wiki {{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Bardd O'r Cwm|Bardd O'r Cwm]] | next = [[../Y Dosbarth Diwinyddol|Y Dosbarth Diwinyddol]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=77 to=85 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Miri Etholiad}} [[Categori:Bugail y Cwm]] nddsrkhmu4g0nvp6vnwoxy4yd6ctncq 0 84398 164125 2026-05-04T22:32:21Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Miri Etholiad|Miri Etholiad]] | next = [[../Cyfrinach A Darganfyddiad|Cyfrinach A Darganfyddiad]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=98 to=106 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Y Dosbarth Diwinyddol}} [[Categori:Bugail y Cwm]]" 164125 wikitext text/x-wiki {{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Miri Etholiad|Miri Etholiad]] | next = [[../Cyfrinach A Darganfyddiad|Cyfrinach A Darganfyddiad]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=98 to=106 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Y Dosbarth Diwinyddol}} [[Categori:Bugail y Cwm]] qwpiw5p755skmcnjnf4wk02ywnh9m5g 164127 164125 2026-05-04T22:34:57Z AlwynapHuw 1710 164127 wikitext text/x-wiki {{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Miri Etholiad|Miri Etholiad]] | next = [[../Cyfrinach A Darganfyddiad|Cyfrinach A Darganfyddiad]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=86 to=97 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Y Dosbarth Diwinyddol}} [[Categori:Bugail y Cwm]] 2su52b3gsbu7pscpnyubvj3elsh963b 0 84399 164128 2026-05-04T22:43:59Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Y Dosbarth Diwinyddol|Y Dosbarth Diwinyddol]] | next = [[../Seiat Y Plant|Seiat Y Plant]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=98 to=106 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Cyfrinach A Darganfyddiad}} [[Categori:Bugail y Cwm]]" 164128 wikitext text/x-wiki {{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Y Dosbarth Diwinyddol|Y Dosbarth Diwinyddol]] | next = [[../Seiat Y Plant|Seiat Y Plant]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=98 to=106 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Cyfrinach A Darganfyddiad}} [[Categori:Bugail y Cwm]] ihbdw0epjpv80n3fjpxgx0xg7wfoqw7 0 84400 164129 2026-05-04T23:07:31Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Cyfrinach A Darganfyddiad|Cyfrinach A Darganfyddiad]] | next = [[../Salmau'r Nef|Salmau'r Nef]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=107 to=115 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Seiat Y Plant}} [[Categori:Bugail y Cwm]]" 164129 wikitext text/x-wiki {{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Cyfrinach A Darganfyddiad|Cyfrinach A Darganfyddiad]] | next = [[../Salmau'r Nef|Salmau'r Nef]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=107 to=115 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Seiat Y Plant}} [[Categori:Bugail y Cwm]] il3reqvd82bgm9py4mcrr5cmsyxrnlv 0 84401 164130 2026-05-04T23:10:01Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Seiat Y Plant|Seiat Y Plant]] | next = | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=116 to=124 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Salmau'r Nef}} [[Categori:Bugail y Cwm]]" 164130 wikitext text/x-wiki {{header | title =Bugail y Cwm | author =Robert David Rowland (Anthropos) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Seiat Y Plant|Seiat Y Plant]] | next = | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Bugail y Cwm.djvu" from=116 to=124 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Salmau'r Nef}} [[Categori:Bugail y Cwm]] tooxd96spsxlufw3qnn28jegaezi3cq