Wicidestun cywikisource https://cy.wikisource.org/wiki/Hafan MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Media Arbennig Sgwrs Defnyddiwr Sgwrs Defnyddiwr Wicidestun Sgwrs Wicidestun Delwedd Sgwrs Delwedd MediaWici Sgwrs MediaWici Nodyn Sgwrs Nodyn Cymorth Sgwrs Cymorth Categori Sgwrs Categori Tudalen Sgwrs Tudalen Indecs Sgwrs Indecs TimedText TimedText talk Modiwl Sgwrs modiwl Event Event talk 0 4247 170505 101839 2026-08-15T01:55:22Z AlwynapHuw 1710 170505 wikitext text/x-wiki {{Header | title = Adenydd colomen pe cawn | author = Thomas William, Bethesda'r Fro | translator = | section = | previous = | next = [[Y Gŵr a fu gynt o dan hoelion]] | notes = }} [[Delwedd:Peace dove.svg|bawd|300px]] <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Llyfr Emynau MC a MW 1930.pdf" from=318 to=318 tosection="ddd"/> </div> ==Ffynhonnell== <references/> [[Categori:Thomas William, Bethesda'r Fro]] [[Categori:Llyfr Emynau y Methodistiaid Calfinaidd a Wesleaidd 1930]] bmdi8rh88qg9t1q84yi0jsvt9glgl47 170511 170505 2026-08-15T02:18:02Z AlwynapHuw 1710 170511 wikitext text/x-wiki {{Header | title = Adenydd colomen pe cawn | author = Thomas William | translator = | section = | previous = | next = [[Y Gŵr a fu gynt o dan hoelion]] | notes = }} [[Delwedd:Peace dove.svg|bawd|300px]] <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Llyfr Emynau MC a MW 1930.pdf" from=318 to=318 tosection="ddd"/> </div> ==Ffynhonnell== <references/> [[Categori:Thomas William]] [[Categori:Llyfr Emynau y Methodistiaid Calfinaidd a Wesleaidd 1930]] 2r3ihzq70hi9wzqnlinwzn5kagzknt2 170512 170511 2026-08-15T02:18:49Z AlwynapHuw 1710 170512 wikitext text/x-wiki {{Header | title = Adenydd colomen pe cawn | author = Thomas William, Bethesda'r Fro | translator = | section = | previous = | next = [[Y Gŵr a fu gynt o dan hoelion]] | notes = }} [[Delwedd:Peace dove.svg|bawd|300px]] <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Llyfr Emynau MC a MW 1930.pdf" from=318 to=318 tosection="ddd"/> </div> ==Ffynhonnell== <references/> [[Categori:Thomas William, Bethesda'r Fro]] [[Categori:Llyfr Emynau y Methodistiaid Calfinaidd a Wesleaidd 1930]] bmdi8rh88qg9t1q84yi0jsvt9glgl47 0 4248 170504 12121 2026-08-15T01:54:12Z AlwynapHuw 1710 170504 wikitext text/x-wiki [[Delwedd: Franceschini, Giacomo - Gesù e la Samaritana al pozzo.jpg|bawd|450px| Iesu a'r wraig o Samaria wrth Ffynnon Jacob]] Mae '''Y Gŵr wrth Ffynnon Jacob''' yn emyn gan Thomas William (1761-1844) :Y Gŵr wrth Ffynnon Jacob :eisteddodd gynt i lawr, :tramwyodd drwy Samaria, :tramwyed yma nawr; :‘roedd syched arno yno :am gael eu hachub hwy, :mae syched arno eto :am achub llawer mwy. :Mwy, mwy, :am achub llawer mwy, :mae syched arno eto :am achub llawer mwy. :Goleua’n meddwl ninnau :I weld dy ddawn, O! Dduw, :A phwy sy’n galw arnom :I yfed dyfroedd byw; :A gadael ein pydewau :A’n dwfr-lestri’n hun :I yfed dyfroedd gloywon :O ffynnon Mab y Dyn. :Mwy, mwy, :am achub llawer mwy, :mae syched arno eto :am achub llawer mwy. ==Ffynhonnell== [http://www.gobaith.cymru/y-gwr-wrth-ffynnon-jacob/ Gobaith Cymru] [[Category:Emynau]] [[Categori:Thomas William, Bethesda'r Fro]] 6zodt81k3y6zyhix19e59wtzs3bv8h0 0 12970 170502 24220 2026-08-15T01:51:01Z AlwynapHuw 1710 170502 wikitext text/x-wiki {{Header | title = [[Cân neu Ddwy]] | author = T Rowland Hughes | translator = | section = | previous = [[../Bethesda'r Fro|Bethesda'r Fro]] | next = [[../Y Tyddyn|Y Tyddyn]] | notes = }} <div style="margin-left:40%; margin-right:30%;"> <pages index="Can neu Ddwy.pdf" from=32 to=32/> </div> {{DEFAULTSORT:Thomas William}} [[Categori:Cân neu Ddwy]] [[Categori:Thomas William, Bethesda'r Fro]] r73ddqlbglc73le7sphvj3rwi49j3io 104 32329 170510 62649 2026-08-15T02:12:38Z AlwynapHuw 1710 170510 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;width:260px" |<poem> 3 Fe edwyn Duw ddyddiau a gwaith :Pob rhai o berffaith helynt; Ac yn dragywydd Duw a wnaeth :Deg etifeddiaeth iddynt. 4 Efe a'u ceidw hwynt i gyd, :Ni chânt ar ddrygfyd wradwydd; Yn amser newyn hwy a gânt :O borthiant ddigonolrwydd. 5 Ystyria hefyd y gŵr pur, :Ac edrych dŷ'r cyfiawnedd; Ti a gei weled cyfryw ddyn, :Mai'i derfyn fydd tangnefedd. {{c|—[[w:Edmwnd Prys|Edmwnd Prys]]}} </poem> |} <br> <section begin="eee"/><section end="eee"/> <section begin="fff"/>{{c|'''475'''<ref>Emyn rhif 475, Llyfr Emynau y Methodistiaid Calfinaidd a Wesleaidd 1930</ref> ''Pryn y Gwir''."<br>M. S.}} {{center block| <poem> O! PRYN y gwir, fy enaid, pryn, :Na werth ar un amodau; O holl drysorau môr a thir, :Y gwir yw'r trysor gorau. 2 Y gwir fel gwregys, ar bob cam, :Yn dynn fo am ein lwynau; Y gwir ei hun a geidw'n bron :Yn llon mewn gorthrymderau. 3 Rhy'r gwir im gysur dan y loes :Pan ddelo f'oes i fyny: Daw hwn â'm henaid i'r pryd hyn :Trwy'r glyn dan orfoleddu. </poem> }} [[Delwedd:Bethesda'r Fro.jpg|bawd|canol|Bethesda'r Fro]] {{c|Thomas William, Bethesda'r Bro}} <section end="fff"/> <section begin="ggg"/><section end="ggg"/> <section begin="hhh"/>{{c|'''476'''<ref>Emyn rhif 475, Llyfr Emynau y Methodistiaid Calfinaidd a Wesleaidd 1930</ref> ''Cynnydd mewn Gras.'',br>M. S.}} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;width:260px" |<poem> 1 Y RHAI o dan dy gysgod, Iôn, :Yn gyson a arhosant Dan lewyrchiadau d'ŵyneb-pryd, :Y rhain fel ŷd adfywiant. </poem> |} <br><section end="hhh"/><noinclude><references/></noinclude> s41oyvzy86fn1ck6o5l7441zq8vm9nt 0 32330 170499 62746 2026-08-15T01:42:19Z AlwynapHuw 1710 170499 wikitext text/x-wiki {{Header | title = O! Pryn y gwir, fy enaid, pryn | author = Thomas Williams, Bethesda'r Fro | translator = | section = | previous = [[Bydd di gysurus yn dy Dduw]] | next = [[Y rhai o dan dy gysgod, Iôn]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Llyfr Emynau MC a MW 1930.pdf" from=368 to=368 fromsection="fff" tosection="ggg"/> </div> ==Ffynhonnell== <references/> [[Categori:Llyfr Emynau y Methodistiaid Calfinaidd a Wesleaidd 1930]] [[Categori:Thomas Williams, Bethesda'r Fro]] dxl5hkqcgu4z3q4yin9esd908cuc36v 170500 170499 2026-08-15T01:49:15Z AlwynapHuw 1710 170500 wikitext text/x-wiki {{Header | title = O! Pryn y gwir, fy enaid, pryn | author = Thomas Williams, Bethesda'r Fro | translator = | section = | previous = [[Bydd di gysurus yn dy Dduw]] | next = [[Y rhai o dan dy gysgod, Iôn]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Llyfr Emynau MC a MW 1930.pdf" from=368 to=368 fromsection="fff" tosection="ggg"/> </div> ==Ffynhonnell== <references/> [[Categori:Llyfr Emynau y Methodistiaid Calfinaidd a Wesleaidd 1930]] [[Categori:Thomas William, Bethesda'r Fro]] p3xsdllqn7wa1n9pl1wqzf0xymgujz1 170501 170500 2026-08-15T01:49:35Z AlwynapHuw 1710 170501 wikitext text/x-wiki {{Header | title = O! Pryn y gwir, fy enaid, pryn | author = Thomas William, Bethesda'r Fro | translator = | section = | previous = [[Bydd di gysurus yn dy Dduw]] | next = [[Y rhai o dan dy gysgod, Iôn]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Llyfr Emynau MC a MW 1930.pdf" from=368 to=368 fromsection="fff" tosection="ggg"/> </div> ==Ffynhonnell== <references/> [[Categori:Llyfr Emynau y Methodistiaid Calfinaidd a Wesleaidd 1930]] [[Categori:Thomas William, Bethesda'r Fro]] 4fuf38k4i34rho3tfi8r1ttt85ebqjg 104 33410 170382 170379 2026-08-14T15:17:48Z ~2026-44552-50 4225 170382 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Brin Rees" /></noinclude>"Mae hi'n golygu bod yn galed yma heb amheuaeth, Twm," meddai'n ysgafn, gan fenthyca'i ymadrodd. "Ond wn i ddim beth am ymddiried yn yr yswain." "Yr ydych yn cellwair," awgrymodd Twm yn foesgar. "Ond, Twm, a dweud y gwir yn awr, a wyt ti'n meddwl y byddai'n ddoeth i mi fyned i lechu i ganol y gelynion? " "A dweud y gwir, Madam, yr oeddwn i 'n meddwl yr un peth fy hun. Ond nid awn i ddim yn groes i'r yswain petawn i chwi." Methai Twm yn glir â deall paham y chwarddai hi mor ddilywodraeth ar adeg mor bwysig, a rhag peri mwy o betruster iddo, dywedodd hithau gyda mwy o ddifrifoldeb, "Na, gwell fyddai peidio â mynd yn groes i'r yswain ag yntau mor garedig. Wyt ti'n siwr fod arno awydd fy amddiffyn?" Yr oedd Twm yn siwr o hynny. Beth pe gwelsai hi ef y bore hwnnw. Ac yntau fel rheol yn ddyn mor hunan-feddiannol. Yr oedd Twm yn siwr o amcan yr yswain. Dechreuodd hi gasglu at ei gilydd y gymysgfa oedd ar y byrddau. Gwnaeth sypynnau destlus ohonynt, ac fel y symudai ôl a blaen wrth y gwaith, holai'r dyn bach ymhellach am yr hyn yr oedd yr yswain wedi ei ddywedyd wrtho. Wedi gorffen, dywedodd, "Yr wyf yn bwriadu i wŷr y siryf gael tŷ gwag yma." Gosododd ''lamp'' i oleuo cwr tywyllaf y gell, ac wrth oleuni honno gwelodd Twm fod yno fath o fynedfa oedd yn arwain ymhellach drwy'r graig i rywle. Mewn adwy yn ystlys y fynedfa honno yr oedd digon o le, erbyn gweld, i guddio'r droell a'r ystolion a'r sypynnau bob un, ac o dan ei chyfarwyddyd hi cludwyd popeth i'r guddfan nes gwacâu'r gell. Am y byrddau, gwthiwyd y rhai hynny bell ffordd i'r fynedfa nes bod allan o olwg. Gwaith byr amser oedd hyn i gyd. Pan oedd Twm yn barod i ddychwelyd, gofynnodd iddi, "Beth a ddywedaf wrth yr yswain? A ddywedaf<noinclude><references/></noinclude> 2bqkpf90uz68pb11rgmnro6w7axco56 104 33411 170385 76018 2026-08-14T15:32:34Z ~2026-44552-50 4225 170385 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Brin Rees" /></noinclude>y byddwch chwi yn myned yno nos yfory, os na bydd rhyw ddrws arall yn agor?" "Na, paid â dweud hynny. Byddai hynny'n anniolchgar. Dywed wrtho fy mod yn mawr werthfawrogi ei garedigrwydd. Ond gan i mi gael rhybudd fel hyn mewn pryd, y medraf ymdaro drosof fy hun heb ei osod ef mewn perygl. Ond," gwelodd Twm hi'n petruso am unwaith. Madam Wen, a fyddai fel rheol mor barod ac mor bendant—"Ond—os methaf a chael cuddfan ddiogel arall i hen ŵr o gâr i mi sydd yn aros yn y cylch yma, mi fydd yn dda gennyf gael lloches iddo ef." Yna ychwanegodd, fel pe wedi ail-feddwl, "Mae'n hen ŵr oedrannus ac yn drwm iawn ei glyw. Gall y bydd ofn arno." Wrthi ei hun, wedi i'w hymwelydd ymadael, dywedodd Madam Wen ei fod yn arw o beth iddi yrru celwyddau at ŵr mor hynaws ag yswain Cymunod. Ond ei hesgus oedd y daethai i'w meddwl y gallai y byddai'n dda iddi wrth ystryw er mwyn ei hamddiffyn ei hun pan ddeuai'r awr. Ffug oedd stori'r hen ŵr, wedi ei ddyfeisio rhag ofn y byddai'n dda iddi wrth gyfle i ddianc i Gymunod pan fyddai drysau eraill yn cau. Daeth y siryf i Gymunod yn brydlon yn ôl ei addewid, a chydag ef osgorddlu cryf at ddal lladron y llyn. Disgwyliai weled brwdfrydedd dros ei amcan yn yr ardal ormesedig ei hun, ac yn neilltuol felly yn yr yswain pwysig o dan gronglwyd yr hwn yr oedd wedi dyfod i aros. Ond er ei syndod ni chanfu fod yno'r cynnwrf lleiaf yng nghartref nac ym mynwes yr yswain. Disgwyl yr oedd y siryf y byddai yno baratoadau lleol wedi eu gwneud. Disgwyliai glywed beth oedd rhifedi'r lladron, a pha fath le oedd eu cuddfan. Disgwyliai glywed mor dda fyddai gan breswylwyr heddychol y fro weled eu difa. Ond na, nid oedd yno yr un argoel o ddim o'r fath. Yn hytrach, braidd nad oedd yno ryw elfen o amheuaeth pa un a oedd y fath fintai ladronllyd mewn bod ai peidio. Y mae'n<noinclude><references/></noinclude> h73d7sw9up18dikw0fvpbfdxfstakhu 104 33412 170516 76019 2026-08-15T10:50:05Z ~2026-44796-49 4226 170516 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Brin Rees" /></noinclude>debyg na fu dim erioed a mwy o sôn amdano oedd ar yr un pryd mor amhenodol â mintai Madam Wen. "Rhaid i ni ddal y lladrones ei hun!" meddai'r siryf yn chwyrn. "Wel ie, purion peth fyddai hynny, am wn i," meddai'r yswain, rhag peidio â dywedyd dim. "Ond y mae arnaf ofn mai haws ydyw deisyf ei dal na gwneud hynny. A fydd hi gartref, tybed?" "Gartref?" meddai'r siryf yn syn. Chwarddodd Morys a gofynnodd, "A wyddoch chwi am rywun sydd erioed wedi bod yn ymddiddan â Madam Wen? Ni wyddai'r siryf am neb o'r fath, ac yn ei galon aeth i ddechrau amau ai tybed nad oedd swyn-gyfaredd arwres yr ogof wedi syrthio ar y gymdogaeth ben bwygilydd. "A oes rhyw sôn," meddai, "fod ganddi ryw allu annaturiol neu oruwch-naturiol, dywedwch i mi?" "Aeth dros fy mhen i fwy nag unwaith efo'i champau," atebodd Morys, a dechreuodd adrodd hanes yr helynt gyda swyddogion y cyllid, a'r modd y diflannodd Madam Wen mor ddisyfyd ar ddiwedd yr hirdaith honno amser yn ôl. Ac wrth y bwrdd cinio diddanwyd y gŵr dieithr ymhellach â llawer hanesyn arall a glywsai yr yswain o dro i dro gan bobl yr ardal am ystrywiau arglwyddes y llyn. Ai nid cynllun da fyddai i chwi holi ychydig yn y cylch yn gyntaf cyn anturio i'r fan?" gofynnodd. "Ond siarad gyda phreswylwyr y fro yma, siawns na welwch chwi sut y mae pethau, ac y bydd hynny o fantais i chwi yn y gorchwyl sydd o'ch blaen." Yr oedd hynny yn awgrym digon synhwyrol, a'r swyddog yn cydweld. Penderfynodd fyned yn ddiymdroi ar ryw fath o daith ysbïol i blith yr ardalwyr. A dyna fu. Är ei ffordd gwelodd lanc o dyddynnwr wrth ei waith mewn cae, ac aeth ato ac i ysgwrs ag ef. Canmolodd ansawdd pridd cynhyrchiol yr ardal, a'r<noinclude><references/></noinclude> q0wp24rvne2ghraeo30lhjo8t7uft7b 170517 170516 2026-08-15T11:38:33Z ~2026-44796-49 4226 170517 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Brin Rees" /></noinclude>debyg na fu dim erioed a mwy o sôn amdano oedd ar yr un pryd mor amhenodol â mintai Madam Wen. "Rhaid i ni ddal y lladrones ei hun!" meddai'r siryf yn chwyrn. "Wel ie, purion peth fyddai hynny, am wn i," meddai'r yswain, rhag peidio â dywedyd dim. "Ond y mae arnaf ofn mai haws ydyw deisyf ei dal na gwneud hynny. A fydd hi gartref, tybed?" "Gartref?" meddai'r siryf yn syn. Chwarddodd Morys a gofynnodd, "A wyddoch chwi am rywun sydd erioed wedi bod yn ymddiddan â Madam Wen?" Ni wyddai'r siryf am neb o'r fath, ac yn ei galon aeth i ddechrau amau ai tybed nad oedd swyn-gyfaredd arwres yr ogof wedi syrthio ar y gymdogaeth ben bwygilydd. "A oes rhyw sôn," meddai, "fod ganddi ryw allu annaturiol neu oruwch-naturiol, dywedwch i mi?" "Aeth dros fy mhen i fwy nag unwaith efo'i champau," atebodd Morys, a dechreuodd adrodd hanes yr helynt gyda swyddogion y cyllid, a'r modd y diflannodd Madam Wen mor ddisyfyd ar ddiwedd yr hirdaith honno amser yn ôl. Ac wrth y bwrdd cinio diddanwyd y gŵr dieithr ymhellach â llawer hanesyn arall a glywsai yr yswain o dro i dro gan bobl yr ardal am ystrywiau arglwyddes y llyn. Ai nid cynllun da fyddai i chwi holi ychydig yn y cylch yn gyntaf cyn anturio i'r fan?" gofynnodd. "Ond siarad gyda phreswylwyr y fro yma, siawns na welwch chwi sut y mae pethau, ac y bydd hynny o fantais i chwi yn y gorchwyl sydd o'ch blaen." Yr oedd hynny yn awgrym digon synhwyrol, a'r swyddog yn cydweld. Penderfynodd fyned yn ddiymdroi ar ryw fath o daith ysbïol i blith yr ardalwyr. A dyna fu. Är ei ffordd gwelodd lanc o dyddynnwr wrth ei waith mewn cae, ac aeth ato ac i ysgwrs ag ef. Canmolodd ansawdd pridd cynhyrchiol yr ardal, a'r<noinclude><references/></noinclude> 4np8z6dd9pyd7jakigmt8z34d8jhtoq 14 35151 170506 70858 2026-08-15T01:57:17Z AlwynapHuw 1710 170506 wikitext text/x-wiki [[Categori:Emynwyr]] [[Categori:Beirdd]] {{DEFAULTSORT:William, Thomas}} 16xonzdfit94psh9nm9kj0tzlkh40y9 170509 170506 2026-08-15T02:10:05Z AlwynapHuw 1710 170509 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:Bethesda'r Fro.jpg|bawd|Bethesda'r Fro]] [[Categori:Emynwyr]] [[Categori:Beirdd]] {{DEFAULTSORT:William, Thomas}} kqo29hv5ch0ooly020u5iv621pxki5x 104 38197 170440 136844 2026-08-14T21:15:23Z AlwynapHuw 1710 170440 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Llangiwe; Evans, Clydach, a Lewis, Ty'nycoed. Dranoeth am 10, dechreuodd Mr. Rees, Canaan, a phregethodd Mr. E. Jacob, Abertawy, ar natur eglwys; gofynodd Mr. E. Griffiths, Abertawy, y gofyniadau; gweddiwyd yr urdd-weddi gan Mr. J. Evans, Crwys, a phregethodd Mr. D. Evans, Castellnedd, ar ddyledswydd y gweinidog. Am 2, dechreuodd Mr. T. Thomas, Glandwr, a phregethodd Meistri Jones, Heolycastell, Abertawy, yn Saesonaeg, a Daniel, Mynyddbach. Am 6, dechreuodd Mr. Evans, Castellnedd, a phregethodd Meistri Davies, Treforis; Jones, Myddfau, (i'r eglwys,) a Rees, Canaan. Mae Mr. Davies yn dechreu ei lafur dan arwyddion hyfryd. Mae bywhad ar yr achos. Llawer mwy nag arfer yn dyfod i'r cyfarfodydd yn yr wythnos, a rhai yn dyfod i'r gyfeillach agos bob tro. Fe dderbyniwyd pedwar y cymundeb diweddaf, ac y mae wyth yn y gyfeillach yn bresenol." Rhif yr aelodau yma yn 1850, oedd dau gant, ond erbyn 1861, yr oeddynt wedi lluosogi i ddau-cant-triugain-adau, ac y mae yn debyg eu bod tua y rhif hyny yn bresenol, neu ychwaneg. Mae Mr. Davies wedi bod yma bellach am un-mlynedd-ar-bymtheg a'i ddefnyddioldeb a'i ddylanwad yn myned fwy fwy o flwyddyn i flwyddyn. Mae yr eglwys hon, cyn belled ag y gwyddom ni, er dechreuad yr achos, wedi bod yn rhagorol o dangnefeddus, a'i chymeriad crefyddol yn uchel yn y gymydogaeth. Gwneir y gynnulleidfa i fyny o amaethwyr, crefftwyr, gweithwyr, a gwasanaeth-ddynion yr amryw foneddigion a breswyliant yn y gymydogaeth. Mae dau ysgoldy cyfleus yn perthyn i'r eglwys. Un yn mhentref y Cocyd, lle y mae Ysgol Sabbothol lewyrchus tua phedwar ugain o rif, a'r llall yn mhentref Cillay, ac Ysgol Sabbothol yno hefyd, ond nid mor lewyrchus a'r ysgol yn y Cocyd. Nid ydym yn gwybod fod yr eglwys hon, er hened, lluosoced, a pharchused ydyw, wedi cyfodi cymaint ag un pregethwr o ddechreuad yr achos hyd yn bresenol, ac nis medrwn yn unwedd gyfrif am beth mor hynod. <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{larger|EBENEZER, ABERTAWY.}}}} [[Delwedd:Ebenezer Newydd chapel, Swansea - geograph.org.uk - 3958287.jpg|bawd|Ebenezer Newydd (A) Abertawe]] Abertawy oedd un o'r manau cyntaf yn Nghymru lle y gosododd Ymneillduaeth ei throed i lawr ynddo. Fel y nodasom yn hanes y Mynyddbach, cafodd eglwys Annibynol ei ffurfio yma tua y flwyddyn 1641, trwy offerynoliaeth Mr. Phillip Jones, o Benytwyn, Llangafelach, a Mr. Ambrose Mostyn, cyn toriad allan y rhyfel, yr hwn a ddechreuodd yn 1642, ac yn fuan ar ol ffurfiad yr eglwysi yn Llanfaches, Mynyddislwyn, a Chaerdydd. Yn 1662, trowyd Mr. Marmaduke Mathews allan o Eglwys Efan, ac yn fuan wedi hyny, daeth amryw weinidogion anghydffurfiol i fyw i'r dref a'r gymydogaeth, megis Meistri Daniel Higgs, M.A., William Thomas, M.A., Stephen Hughes, Meidrym; David Jones, Llandyssilio, a Meredith Davies, Llanon, a bu rhai, os nad pob un o honynt, yn trigianu yma am weddill eu hoes. Pan ganiatawyd rhyddid i'r Ymneillduwyr i drwyddedu tai at bregethu, yn y flwyddyn 1672, darfu i Marmaduke Mathews, Daniel Higgs, a Stephen Hughes drwyddedu eu tai i'r perwyl hyny yn nhref Abertawy. Cadwyd anghydffurfiaeth yn fyw yma trwy holl angerdd yr erledigaeth, a chyn gynted ag y cafwyd deddf goddefiad yn 1688, adeiladwyd capel Annibynol yma, ac erbyn 1697, yr oedd hwnw wedi myned yn rhy fychan, fel y bu raid adeiladu un helaethach ar y tu deheuol i'r Heol <section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> je2rlnghkyqrrrad89m7p9fvojkv9x5 0 40162 170503 82635 2026-08-15T01:52:47Z AlwynapHuw 1710 170503 wikitext text/x-wiki {{header | title =Y Wen Fro | author =Ellen Evans | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous =[[../Iolo Morganwg (1746-1826)|Iolo Morganwg (1746-1826)]] | next = [[../Ewenni|Ewenni]] | notes = }} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Y Wen Fro.djvu" from=50 to=54 /> </div> ==Nodiadau== <references/> {{DEFAULTSORT:Emynwyr Bro Morgannwg}} [[Categori:Y Wen Fro]] [[Categori:John Williams (Ioan ap Gwilym)]] [[Categori:Thomas William, Bethesda'r Fro]] [[Categori:Dafydd Wiliam, Llandeilo Fach]] 1m9tjbg1ij1r7o491hz8hlwe5ww2ggu 104 68329 170418 136641 2026-08-14T19:11:30Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170418 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Hen arferiad yma ydoedd fod chwareu pel ar y fynwent ar y Sabboth ar ol y gwasanaeth, a'r gweinidog plwyfol yn blaenori y gamp. Mae yn yr ardal etto rai hen bobl sydd yn cofio hyny. Cynhelid yma Wylmabsant bob blwyddyn, yr hwn oedd yn ffynhonell llygredigaeth ac anfoesoldeb yn yr ardal; a pharhawyd i'w chadw hyd y flwyddyn 1860, pryd y rhoddwyd yr wyl i lawr trwy waith yr Annibynwyr yn cadw cyfarfod pregethu ar yr un dydd. Yn nechreu y ganrif bresenol pan yr oedd Mr. Methusalem Jones (Bethesda, Merthyr, wedi hyny,) yn weinidog yn Llangynwyd, ac yn gofalu am eglwys y Maendy ddau Sabboth o bob mis, pregethai ef yn aml ar ei ffordd i'w gartref yn y Bettws, mewn tŷ anedd yn y Coety; ond boddlonodd yn unig ar bregethu yn achlysurol yn y lle heb wneyd un cynyg ar sefydlu achos yma. Cyfarfyddai amryw o aelodau Penybont, oeddynt yn byw yn agos yma, a'u gilydd i ddarllen bob Sabboth, ac un noswaith o'r wythnos; ac er dechreu gweinidogaeth Mr. William Jones, yn Mhenybont, pregethai yn dra rheolaidd yn yr Oak, Coety, a chadwai gyfeillach grefyddol bob wythnos er cyfleusdra yr aelodau oeddynt yn rhy bell i fyned i'r dref. Gan fod Mr. Jones am y rhan fwyaf o'i oes wedi byw yn nes i'r Coety, nag i un arall o'r canghenau dan ei ofal, cafodd yr achos bychan yma fantais ei bresenoldeb fynychaf yn ei holl gyfarfodydd; ac yr oedd yma ychydig nifer o bersonau yn gallu gwerthfawrogi ei addysg a'i weinidogaeth. Yn y flwyddyn 1826, codwyd yma gapel bychan, yr hwn a alwyd yn Gilead; ond ni chorpholwyd eglwys ynddo hyd y flwyddyn 1834. Nid oedd ond adeilad bychan diaddurn, ond yr oedd ei gael fel yr oedd yn gyfleustra mawr i'r ardal. Bu y lle dan ofal Meistri W. Jones, a J. D. Williams, ac R. Gwesyn Jones yn olynol hyd ymadawiad yr olaf. Dros rai blynyddau ar ol hyny bu yr eglwys fechan yma yn ymddibynu ar weinidogaeth achlysurol hyd Awst, 1863, pryd y cymerodd Mr. J. B. Jones, B.A., Penybont ei gofal; yr hwn oedd eisioes wedi bod yn Mhenybont am fwy na phedair blynedd, ac o dan ei fugeiliaeth ef y mae yn parhau. Yn y flwyddyn 1862, adeiladwyd yma gapel newydd gwerth 300p., ac y mae yr achos mewn gwedd gysurus pan gofiwn nad yw y cylch ond bychan a chyfyng. Clywsom lawer gwaith ganmoliaeth uchel i rai o aelodau y Coety fel dynion meddylgar a deallus, ond gan na chawsom eu henwau nis gallwn wneyd unrhyw grybwylliad am danynt; ond yr ydym yn gasglu oddiwrth "Nodiadau coffadwriaethol am William Evan, Coety, Morganwg," gan Mr. J. D. Williams, a ymddangosodd yn y Diwygiwr am 1851, tu dal. 259, ei fod ef yn un o honynt, ac fel y gallwn feddwl y rhagoraf yn eu mysg. Yr oedd fod dyn cyffredin ei amgylchiadau yn nghanol y wlad wedi cyrhaedd y fath wybodaeth yn beth anghyffredin yn y dyddiau hyny, ac y mae yn mhell o fod yn beth cyffredin yn y dyddiau hyn. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|BETHEL.}}}} Yr Ysgol Sabbothol oedd y dechreuol achos o sefydliad eglwys yn y gymydogaeth hon. Cafodd yr ysgol ei dechreu mewn Elusendy ar Hirwaun, tua dechreu y flwyddyn 1819, gan dri cymydog, heb un o honynt yn dal perthynas ag un enwad crefyddol. Y tri hyn oeddynt Thomas Hopkin, Pantcarfan; Thomas William, Tyn'ywaun, a Isaiah John, gof, mab y Wernfach, yr hwn oedd yn llettya y pryd hwnw yn y Parcbach. Gwahoddasant eraill i'w cynorthwyo, sef Evan John, brawd Isaiah John, ac Evan Davies (Myfyr Morganwg), Corneldu. Ymdrechwyd yn ffyddlon <section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> na8mf66p4eu612oj7npeh8mg3cblon1 104 68330 170445 136642 2026-08-14T22:05:40Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170445 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>crefyddol yma tua'r flwyddyn 1862, a chyn hir codwyd yma gapel bychan o goed ar dir Ty'nypant, a chorpholwyd eglwys ynddo, a buwyd yn addoli yn y lle am fwy na phedair blynedd. Yn y flwyddyn 1868, adeiladwyd yma gapel bychan cyfleus, ac y mae yr eglwys dan ofal Mr. William Hopkins yn nglyn a'r Cymer. Mae cyfoeth o fwnau yn y mynyddoedd cylchynol, fel y mae yn sicr y bydd yma ddylifiad pobloedd yn yr amser a ddaw. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|CWMOGWY.}}}} Nid oes genym hanes fod un cynyg wedi ei wneyd i sefydlu achos Ymneillduol yn y Cwm hwn hyd y flwyddyn 1840. Yr oedd Gweni Jones, gwraig Nantymoel, yn aelod yn Brynmenyn, a Richard Williams, Margaret Williams, a Morgan Williams, Rhiwglyn, a Mary Williams, Gadlys, yn aelodau gyda'r Methodistiaid yn Glynogwy; a theimlodd y rhai hyn awydd am gael pregethiad cyson o'r efengyl yn y Cwm. Gwahoddwyd Mr. Hopkin, gweinidog y Bedyddwyr yn Felin-Ifan-Ddu, i bregethu yn achlysurol iddynt ar y Sabbothau; a phregethodd lawer yn Tyhowel, a'r Aber, a manau eraill yn y Cwm-ond yn Tyhowel fynychaf, a deuai nifer luosog o'r ardalwyr i wrando. Cyn hir ymadawodd Mr. Hopkin, a daeth Mr. William Williams, cyn-weinidog Felin-Ifan-Ddu, a chymerodd ei le yma; ond oblegid i Mr. Williams roddi gormod o arbenigrwydd i'w olygiadau neillduol ar Fedydd, ciliodd y gwrandawyr, a rhoddodd yntau i fyny ddyfod yma. Yr oedd hyn yn y flwyddyn 1843. Yn yr adeg yma, dechreuodd Mr. William Morgan, pregethwr cynorthwyol perthynol i'r Cymer, a chyrchu i'r lle, a hoffwyd ef gan y trigolion. Ffurfiwyd yma eglwys Annibynol, yn yr hon yr unodd amryw o'r brodorion, a'r rhai oeddynt yn aelodau yn flaenorol; a chyn diwedd y flwyddyn rhoddwyd galwad i Mr. Morgan i fod yn weinidog yma, ac urddwyd ef yn gynar yn y flwyddyn 1844. Cynhaliwyd cyfarfodydd yr urddiad yn ysgubor yr Aber; ac ar yr achlysur gweinyddwyd gan Meistri J. Evans, Cymer; W. Griffiths, Llanharan; M. Morgan, Bethesda; J. Evans, Maendy; W. Jones, Penybont; T. Lloyd, Llwyni, ac L. Lawrence, Llantrisant. Pum' wyth. nos yr arhosodd Mr. Morgan yma wedi ei urddo, canys derbyniodd alwad • Troedyrhiw, Merthyr, a dechreuodd ei weinidogaeth yno y Sabboth cyntaf yn Ebrill, 1844, ac y mae yn parhau i lafurio yno. Yn haf 1847, adeiladwyd yma gapel ar ddarn o dir a gafwyd gan Mr. Jenkins, Llanharan. Galwyd ef Bethania. Costiodd 106p. 18s. 94c., heblaw cludiad y defnyddiau, yr hyn a gafwyd yn rhad gan yr ardalwyr.<ref>Llythyr Mr. J. B. Jones, B.A., Penybont.</ref> Agorwyd y capel yn mis Mehefin, 1848. Wedi ymadawiad Mr. Morgan, bu gofal yr eglwys yn benaf ar Meistri W. Jones, Penybont; W. Griffiths, Llanharan, a J. Evans, Cymer; ac wedi marw y blaenaf, parhaodd y ddau a enwyd olaf i ofalu am y lle am flynyddoedd. Cymerodd Mr. Richard Jones ofal yr eglwys tua'r flwyddyn 1857, a pharhaodd i ofalu am dani hyd ei farwolaeth, yr hyn a gymerodd le Mawrth 10fed, 1863; ac yn fuan wedi hyny, cymerwyd gofal yr eglwys gan Mr. David Jones, Efailfach, yr hwn sydd yn parhau yn weinidog iddi. Nid yw yr ach s ond bychan; ond y mae adnoddau y Cwm y fath fel y gellir disgwyl y bydd y boblogaeth yma yn lluosog cyn hir, ac y gwelir yma achos blodeuog. {{nop}}<section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> ho18ybyskj20rn6vtqbmhnn358wj2d2 104 68331 170455 136644 2026-08-14T22:31:21Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170455 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>fewn i'r muriau, ac oriel gyfleus ynddo. Traul yr adeiladaeth oedd 289p., yr hyn a dalwyd hyd at 60p. erbyn dydd yr agoriad. Agorwyd ef Mawrth 15fed a'r 16eg, 1837, pryd y traddodwyd pregethau gan Meistri Rowlands, Pontypool; Jones, Tredegar; Jones, Penmain; Jones, Penybont; Hughes, Dowlais, ac eraill. Bu Mr. Griffiths yn rhyfeddol o ddefnyddiol yma ac yn Nhreoes am yn agos i ddeugain mlynedd, a bydd ei enw yn perarogli yn yr ardal a thrwy yr holl sir am lawer o flynyddau etto i ddyfod. Bu farw yn yr Arglwydd yn 1867. Dilynwyd ef gan Mr. J. W. Morris, yr hwn a urddwyd yma Awst 18fed a'r 19eg, 1868. Ar yr achlysur pregethwyd ar natur eglwys gan Mr. J. B. Jones, B.A., Penybont; holwyd y gofyniadau gan Mr. W. Williams, Hirwaun; dyrchafwyd yr urdd-weddi gan Mr. J. Evans, Maendy; pregethwyd i'r gweinidog gan Mr. H. Evans, Penbre, ac i'r eglwys gan Mr. J. Davies, Caerdydd.<ref>Tyst Cymreig, Awst 28ain, 1868,</ref> Nid ydym yn gwybod am neb a gyfodwyd yma i bregethu ond y gweinidogion canlynol: '''Morgan Morgans''', Bethesda-y-fro. '''Elias Jacob''', gynt o Abertawy, yn awr o Ebley, sir Gaerloew. '''William Griffiths''', Trefriw, Arfon. Mab Mr. Griffiths, y gweinidog. {{c|COFNODION BYWGRAPHYDDOL.}} '''THOMAS LEWIS.''' Ganwyd ef yn Nghwm-Ebwy-fawr, plwyf Bedwellty, sir Fynwy, yn y flwyddyn 1706. Derbyniwyd ef yn aelod eglwysig yn Mhenmain. Mae yn debyg iddo ef, fel llawer o wyr ieuaingc gwresog eraill yn y cynnulleidfaoedd Ymneillduol, ymuno a'r Methodistiaid ar gychwyniad y diwygiad Methodistaidd, a bu am ddwy neu dair blynedd yn pregethu yn eu mysg, ond dychwelodd yn dra buan at ei hen frodyr. Cafodd ei urddo yn weinidog yr eglwys yn Mlaengwrach, Glynnedd, tua y flwyddyn 1746, neu y flwyddyn ganlynol. Bu yn gweinidogaethu yno ac yn Nhy'nycoed hyd y flwyddyn 1774, pryd y symudodd i Lanharan. Efe ddarfu adeiladu y capel cyntaf yn Nhy'nycoed a'r capel cyntaf yn Llanharan. Bu farw Awst 15fed 1783, yn 77 oed, a chladdwyd ef yn mynwent y capel newydd a adeiladasid ganddo yn Llanharan. 1785 yw blwyddyn ei farwolaeth ar ei gareg fedd, ond gwall ydyw; 1783 a ddylasai fod. Yr oedd Thomas Lewis, yn ol tystiolaeth ei gydoeswyr, yn ddyn da a defnyddiol iawn, ac yn bregethwr nodedig o alluog. Dywed Mr. Phillip Dafydd yn ei ddydd-lyfr, fel y canlyn am dano:—"Medi 3ydd, 1783. Heddyw y clywais am farwolaeth Mr. Thomas Lewis, yr hwn oedd yn weinidog yn Llanharan, yn Morganwg; colled ddirfawr i'r parth hwnw o'r wlad. Yr oedd yn ddyn talentog, ond nid heb ryw wendidau yn moreu ei fywyd. Etto bu o wasanaeth mawr yn ei oes. Mae yn debyg mai ei waith yn ymuno a'r Methodistiaid yn ei ieuengctyd oedd "y gwendidau" a briodola Phillip Dafydd iddo. '''NOAH JONES'''. Ganwyd ef yn y Trasserch, amaethdy yn mhlwyf Llangafelach, heb fod yn mhell oddiwrth gapel Baran, yn y flwyddyn 1747. Mae yn debyg mai yn y Mynyddbach y derbyniwyd ef yn aelod ac y<noinclude><references/></noinclude> 9asdb336rfbrg0jwr3j1oa4vws4ramz 104 68332 170461 136645 2026-08-14T22:49:56Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170461 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude> yn y flwyddyn 1797, daeth Mr. John Davies, Alltwen, a gweinidog arall i'r lle a diarddelasant driugain o'r Sabeliaid. Parodd hyn derfysg mawr—clowyd y drysau—torwyd y cloion-ac ymgyfreithiwyd am y capel, ond collodd y Sabeliaid y dydd fel y bu raid iddynt fyned i chwilio am rywle arall i draethu eu golygiadau. Yr oedd Thomas Williams, awdwr ''Dyfroedd Bethesda'' yn un o'r rhai mwyaf blaenllaw yn eu plith; ac efe wedi hyny a ddewiswyd ganddynt yn weinidog pan ymffurfiasant yn eglwys, ac adeiladasant Bethesda-y-fro. Ond effeithiodd hyn yn ddinystriol ar yr eglwys. Cyn dechreu y terfysg yn nghylch Sabeliaeth yr oedd yn ddau gant mewn nifer, ond yn mhen blwyddyn ar ol hyny yr oedd yn llai na thriugain. Yn 1798, ymadawodd Mr. Davies i gymeryd gofal yr eglwys yn Llangatwg, Crughowell, Brycheiniog. Dilynwyd ef gan Mr. Howell Powell, yr hwn oedd yn weinidog yn Zoar, Merthyr Tydfil, ac yn rhoddi rhan o'i lafur yn Aberthyn; ac yn ei dymor ef yr aeth yn ddadl rhwng yr Annibynwyr a'r Methodistiaid am y capel. Nid oedd eu hundeb ar y goreu o'r fath fwyaf efengylaidd. Byddai hwyliau mawrion yn y lle ar amserau, ond anaml yr ai yr Annibynwyr i hwyl o dan weinilogaeth un o'r Methodistiaid, ac yn llawn mor anaml y dangosai y Methodistiaid eu bod yn cael dim o dan weinidogaeth yr Annibynwyr. Ymwasgent at eu gilydd pan y byddai rhyw gyfeiliornwyr i'w bwrw allan; ond nid oeddynt yn nodedig am fod yn dangnefeddus yn eu plith eu hunain. Cydunent i fwrw ymaith y blaid gyfeiliornus, ond methent a chytuno pa beth i'w wneyd wedi hyny. Cauodd yr Annibynwyr y drws yn erbyn y Methodistiaid, ond "trwy ymadrodd teg" llwyddodd y Methodistiaid i gael ganddynt eu gollwng i mewn drachefn, ond wedi cael i mewn talasant y pwyth trwy gloi y capel yn erbyn yr Annibynwyr. Bygythiodd yr Annibynwyr dori y clo, soniasant am fyned i gyfraith, ond ni wnaethant mor naill na'r llall, ond ymadawsant yn dawel a chychwynasant achos Annibynol yn y Maendy. Bu Mr. Howell Powell yn pregethu yn ysgubor y Maendy, ac weithiau yn yr awyr agored; ond Chwefror 27ain, 1800, trwyddedwyd tŷ Robert Rees, yn mhlwyf Llanbleddian. Yn y flwyddyn 1800, ymadawodd Mr. Powell i fyned i America, a chymerwyd gofal yr eglwys ddau Sabboth o bob mis gan Mr. Methusalem Jones, Llangynwyd; ac yn ei amser ef, yn 1802, yr adeiladwyd capel y Maendy, a thrwyddedwyd ef yn llys yr Esgob gan un William Thomas, Gorphenaf 5ed, 1802<ref>Cofnodion Llandaf.</ref> Yn y flwyddyn 1807, urddwyd Mr. Shadrach Davies yn y Maendy; a thynodd ei ddoniau poblogaidd sylw mawr. Bu yma hyd y flwyddyn 1824, pryd yr ymfudodd ef a'i deulu i America. Yn yr un flwyddyn rhoddwyd galwad i Mr. John Hughes, myfyriwr o athrofa Neuaddlwyd, ac urddwyd ef cyn diwedd y flwyddyn hono. Bu yma yn ddefnyddiol a llwyddianus iawn am naw mlynedd, hyd nes yn 1833 y derbyniodd alwad o Bethania, Dowlais, ac y symudodd yno. Yn 1835, rhoddwyd galwad i Mr. Thomas Williams, Llandilo, a bu yma hyd 1839, pan y symudodd i Bontypool. Yn 1841, rhoddwyd galwad i Mr. John Evans, myfyriwr yn athrofa Ffrwdyfal, ac urddwyd ef Hydref 27ain, 1841. Gweinyddwyd ar yr achlysur gan Meistri J. Hughes a D. Roberts, Dowlais; M. Rees, Groeswen; W. Griffiths, Llanharan; D. Williams, Llanwrtyd; T. Rees, Aberdar; W. Williams, Hirwaun; P. Griffiths, Alltwen; L. Smith, Taihirion; D. Thomas, Troedyrhiw, ac eraill. Mae Mr. Evans<noinclude><references/></noinclude> m07ehj8e4j8w3i4dttbtebrfkpq4wf9 104 68333 170466 136646 2026-08-14T23:05:37Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170466 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Ni chodwyd yma ond un pregethwr, sef William C. Jenkins, yr hwn a addysgwyd yn athrofa Caerfyrddin, ac y mae yn awr yn weinidog yn Nghydweli, sir Gaerfyrddin. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|BETHESDA-Y-FRO.}}}} Mae y capel hwn yn mhlwyf Llanilltydfawr, yn Mro Morganwg. Cafodd yr achos yma ei ddechreuad dan yr amgylchiadau canlynol:—Yr oedd eglwys gymysg o Annibynwyr a Methodistiaid yn Aberthyn, yn agos i'r Bontfaen, er cychwyniad cyntaf Methodistiaeth, a thebyg fod yno gynnulleidfa fechan o Annibynwyr flynyddau cyn hyny. Cydaddolai y ddau enwad yn heddychol yn y lle hwnw hyd nes i derfysg gyfodi yn mysg y Methodistiaid o berthynas i olygiadau Mr. Peter Williams. Yr oedd amryw o aelodau yr eglwys yn Aberthyn yn bleidiol i Mr. P. Williams, ac o herwydd fod mwyafrif eu cydaelodau yn ei gyfrif ef a'i bleidwyr yn Sabeliaid, ac felly yn gyfeiliornwyr peryglus, cymerodd ymraniad le yn yr eglwys, ac aeth pleidwyr P. Williams allan. Gan fod nifer o'r rhai mwyaf dylanwadol yn eu mysg yn byw rai milldiroedd yn nes i waelod y fro nag Aberthyn, darfu iddynt drwyddedu tŷ yn y Brittwn, yn agos i Aberddawen, at gynal gwasanaeth crefyddol. Yn 1797, trwyddedwyd tŷ yn mhentref Aberthyn, a thy Thomas Williams, yn mhlwyf Penmark, er cyfleustra yr aelodau a gyfaneddant yn yr ardaloedd hyny.<ref>Cofnodion llys Esgobol Llandaf.</ref> Ond ymddengys mai y Brittwn oedd eu prif le cyfarfod, a bod eglwys Annibynol wedi ei chorpholi yno cyn hyny. Nid oedd yr eglwys hon y pryd hwnw, nac am flynyddau wedi hyny, yn dal cysylltiad ag un enwad o grefyddwyr. Ystyrid hwy gan yr Annibynwyr, y Methodistiaid, a'r Bedyddwyr, yn gyfeiliornwyr, o herwydd eu bod yn dal golygiadau Peter Williams o berthynas i athrawiaeth y Drindod, er eu bod yn hollol iachus ac efengyl. aidd eu golygiadau ar bob pwngc arall. Y ddau frawd mwyaf eu galluoedd a'u dylanwad yn y gymdeithas hon oedd Mr. John Williams, St. Athan, a Mr. Thomas Williams, o Ffonmon, yn mhlwyf Penmark. Yn y flwyddyn 1798, dewiswyd Mr. Thomas Williams gan y frawdoliaeth yn weinidog, ac urddasant ef eu hunain. Cofnodwyd hanes yr urddiad gar Mr. John Williams. Yr hyn a ganlyn sydd gopi o'i lawysgrifen:"Heddyw, y trydydd dydd o fis Mehefin, 1798, y dewiswyd trwy gyd. syniad yr eglwys sydd yn cyfarfod yn benaf yn y Brittwn, plwyf Penmark, sir Forganwg, ac y neillduwyd y Parch. Thomas Williams i gyflawn waith y weinidogaeth trwy gyfodiad dwylaw yr henuriaid yn nghyd ag ympryd a gweddi. Ac os bydd i neb yn gyhoeddus neu yn ddirgel ddyweyd dim yn erbyn ein ffordd o ordeinio, pell y byddom rhag rhoi barn galed ar neb o'n gwrthwynebwyr gan ein bod yn dymuno dilyn heddwch a phawb a sancteiddrwydd. JOHN WILLIAMS, St. Athan. Ar ddymuniad yr holl eglwys heb neb yn tynu yn groes. D.S.-Mae y ffordd uchod o ordeinio i'w gweled yn y llyfr a elwir Gospel Church, gan Dr. Owen; hefyd yn llyfr Dr. Chancey ar Ddysgyblaeth; hefyd dyna fel yr ordeiniwyd Morgan John, gweinidog cyntaf y New Inn. JOHN WILLIAMS, St. Athan." Felly yr urddwyd Thomas Williams. Er ein bod yn hollol ffieiddio athrawiaeth yr Olyniad Apostolaidd, fel dychymyg Pabyddol ac<section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> p98n0p0p1f3y5wnr9na19zey58xs1nl 170508 170466 2026-08-15T02:09:09Z AlwynapHuw 1710 170508 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Ni chodwyd yma ond un pregethwr, sef William C. Jenkins, yr hwn a addysgwyd yn athrofa Caerfyrddin, ac y mae yn awr yn weinidog yn Nghydweli, sir Gaerfyrddin. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|BETHESDA-Y-FRO.}}}} [[Delwedd:Bethesda'r Fro.jpg|bawd]] Mae y capel hwn yn mhlwyf Llanilltydfawr, yn Mro Morganwg. Cafodd yr achos yma ei ddechreuad dan yr amgylchiadau canlynol:—Yr oedd eglwys gymysg o Annibynwyr a Methodistiaid yn Aberthyn, yn agos i'r Bontfaen, er cychwyniad cyntaf Methodistiaeth, a thebyg fod yno gynnulleidfa fechan o Annibynwyr flynyddau cyn hyny. Cydaddolai y ddau enwad yn heddychol yn y lle hwnw hyd nes i derfysg gyfodi yn mysg y Methodistiaid o berthynas i olygiadau Mr. Peter Williams. Yr oedd amryw o aelodau yr eglwys yn Aberthyn yn bleidiol i Mr. P. Williams, ac o herwydd fod mwyafrif eu cydaelodau yn ei gyfrif ef a'i bleidwyr yn Sabeliaid, ac felly yn gyfeiliornwyr peryglus, cymerodd ymraniad le yn yr eglwys, ac aeth pleidwyr P. Williams allan. Gan fod nifer o'r rhai mwyaf dylanwadol yn eu mysg yn byw rai milldiroedd yn nes i waelod y fro nag Aberthyn, darfu iddynt drwyddedu tŷ yn y Brittwn, yn agos i Aberddawen, at gynal gwasanaeth crefyddol. Yn 1797, trwyddedwyd tŷ yn mhentref Aberthyn, a thy Thomas Williams, yn mhlwyf Penmark, er cyfleustra yr aelodau a gyfaneddant yn yr ardaloedd hyny.<ref>Cofnodion llys Esgobol Llandaf.</ref> Ond ymddengys mai y Brittwn oedd eu prif le cyfarfod, a bod eglwys Annibynol wedi ei chorpholi yno cyn hyny. Nid oedd yr eglwys hon y pryd hwnw, nac am flynyddau wedi hyny, yn dal cysylltiad ag un enwad o grefyddwyr. Ystyrid hwy gan yr Annibynwyr, y Methodistiaid, a'r Bedyddwyr, yn gyfeiliornwyr, o herwydd eu bod yn dal golygiadau Peter Williams o berthynas i athrawiaeth y Drindod, er eu bod yn hollol iachus ac efengyl. aidd eu golygiadau ar bob pwngc arall. Y ddau frawd mwyaf eu galluoedd a'u dylanwad yn y gymdeithas hon oedd Mr. John Williams, St. Athan, a Mr. Thomas Williams, o Ffonmon, yn mhlwyf Penmark. Yn y flwyddyn 1798, dewiswyd Mr. Thomas Williams gan y frawdoliaeth yn weinidog, ac urddasant ef eu hunain. Cofnodwyd hanes yr urddiad gar Mr. John Williams. Yr hyn a ganlyn sydd gopi o'i lawysgrifen:"Heddyw, y trydydd dydd o fis Mehefin, 1798, y dewiswyd trwy gyd. syniad yr eglwys sydd yn cyfarfod yn benaf yn y Brittwn, plwyf Penmark, sir Forganwg, ac y neillduwyd y Parch. Thomas Williams i gyflawn waith y weinidogaeth trwy gyfodiad dwylaw yr henuriaid yn nghyd ag ympryd a gweddi. Ac os bydd i neb yn gyhoeddus neu yn ddirgel ddyweyd dim yn erbyn ein ffordd o ordeinio, pell y byddom rhag rhoi barn galed ar neb o'n gwrthwynebwyr gan ein bod yn dymuno dilyn heddwch a phawb a sancteiddrwydd. JOHN WILLIAMS, St. Athan. Ar ddymuniad yr holl eglwys heb neb yn tynu yn groes. D.S.-Mae y ffordd uchod o ordeinio i'w gweled yn y llyfr a elwir Gospel Church, gan Dr. Owen; hefyd yn llyfr Dr. Chancey ar Ddysgyblaeth; hefyd dyna fel yr ordeiniwyd Morgan John, gweinidog cyntaf y New Inn. JOHN WILLIAMS, St. Athan." Felly yr urddwyd Thomas Williams. Er ein bod yn hollol ffieiddio athrawiaeth yr Olyniad Apostolaidd, fel dychymyg Pabyddol ac<section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> bl3upvmsxfyuafoo2b3ok79v3b3w2jp 104 68334 170472 136647 2026-08-14T23:44:13Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170472 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>fod yn tra rhagori ar ei gyfoedion mewn gwybodaeth, doniau, a gras, bu yn offerynol i wneyd lles mawr i'r cymdeithasau crefyddol a gawsent ou ffurfio yn Mro Morganwg y blynyddau y dechreuodd efe ei yrfa grefyddol. Yn 1768, sef tua dwy flynedd cyn i Thomas Williams ymuno a'r achos, y daeth yr enwog David Jones, i Langan; ac felly cafodd yr eginyn hwa ei fendithio o'i darddiad a gwlith nefolaidd gweinidogaeth doddedig yr efengylwr anghydmarol hwnw. Y mae ef ei hun yn ei farwnad i Mr. Jones, yn darlunio ei deimladau yn y tymor hwnw o'i fywyd, yn well nag y medr neb arall wneyd. Gwrandawn arno: {{center block| <poem> "Un o'r manau byth mi gofiaf, gwelais i e' gynta' gyd, Yn cyhoeddi gair y cymod i golledig anwir fyd; Iesu'n marw, Iesu'n eiriol, diwedd byd a boreu'r farn, Oedd ei araeth o flaen canoedd wrth hen gapel Talygarn. Dyddiau hyfryd oedd y rhai'ny, pan oedd Rowlands uchel ddysg, Peter ffyddlon, William Williams, Llwyd, a Morris, yn ein mysg; Jones, fel angel yn Llangana, yn udganu'r udgorn mawr, Nes bae'r dorf mewn twym serchiadau yn dyrchafu uwch y llawr. Minau yno'n un o'r lluaws, er mai'r anheilynga'i gyd, Dan y bwrdd yn bwyta'r briwsion, O! mor hyfryd oedd fy myd; Torf yn bwyta'r bwydydd brasa', gwin a manna, nefol faeth, Wrth y fron 'rown inau'n chwerthin tra'n ymborthi ar y llaeth." </poem> }} <br> Mae yn ymddangos i Thomas Williams dreulio yr ugain mlynedd cyntaf o'i fywyd crefyddol, yn ddedwydd iawn yn nghyfundeb y Methodistiaid Calfinaidd, ond dilynwyd yr haf tesog hwnw gan auaf garw ac ystormus. Pan gyfododd yr ymryson rhwng Mr. Peter Williams, a'i frodyr y Methodistiaid, trodd Thomas Williams, ac amryw eraill, yn Mro Morganwg, i blaid Peter Williams, a'r canlyniad fu iddynt ymneillduo oddiwrth y Corph. Nid yw yn perthyn yn briodol i'n gwaith ni yn bresenol i roddi hanes manwl o'r ymryson anffodus hwnw, na rhoddi ein barn arno; ond gan fod gwrthrych y bywgraphiad hwn a llaw ynddo, ac iddo achlysuro ei ymuniad a'r enwad yr ydym ni yn ysgrifenu ei hanes, byddai yn briodol i ni adael iddo ef ddywedyd ei farn am dano, trwy ddifynu ychydig benillion o'i farwnad gampus i Peter Williams: {{Center block/s}} <poem> "Buost nod i saethau rhagfarn, er cadarned oedd dŷ ddawn, Cyfeiliornus y'th gyfrifid, pan y byddit ar yr iawn; Duw'n Iachawdwr i bechadur, oedd dŷ destyn yn mhob man, Ac er hyny fe'i cyfrifid megis rhyw athrawiaeth wan, Fe chwedleuodd yn dŷ erbyn, ddynion rai o ddoniau mawr, Dynion eraill isel raddau, geisiodd dynu d'enw i lawr; Ti gest wawd oddiwrth bob enw, ti gest wawd oddiwrth bob dawn, Plant dŷ fam edrychent arnat, megis estron dyeithr iawn. Cymryd ôg i ddyrnu facbys, wnaeth dŷ frodyr (gwyro'n mhell), Troisant olwyn mèn ar gwmin, pan oedd gwiail lawer gwell: Geiriau llym fel brath cleddyfau, fwriwyd atat yn ddiri', Saethau tanllyd, arfau marwol, gym'rwyd i'th geryddu di. Am wrthod credo Athanasius, fel gwnaeth gwyr o ddoniau maith, Siglwyd urn yr hen Sabelius yn dŷ wyneb lawer gwaith; Cyffes ffydd a llunio credo, gwneyd erthyglau mawr eu clod, Magu 'mryson, rhanu eglwysi, fu effeithiau rhai'n erioed. </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> phc6nlz621ic3y6htlynmvf0nnelbos 104 68348 170515 137320 2026-08-15T02:37:04Z AlwynapHuw 1710 170515 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{Xx-larger|CYNWYSIAD.}}}} {{c|{{X-larger|[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Sir Forganwg|SIR FORGANWG.]]}}}} {{Div col|4}} *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Mynyddbach|MYNYDDBACH]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Brynteg|BRYNTEG]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Crwys|CRWYS.]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Yr Ysgetty|YR YSGETTY]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Ebenezer, Abertawy|EBENEZER, ABERTAWY]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Libanus, Treforis|LIBANUS, TREFORIS]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Heolycastell, Abertawy|HEOLYCASTELL, ABERTAWY]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Siloh, Glandwr|SILOH, GLANDWR]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Bethel, Llansamlet|BETHEL, LLANSAMLET]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Hebron, Clydach|HEBRON, CLYDACH]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Y Felindre|Y FELINDRE]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Baran|BARAN]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Canaan|CANAAN]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Capel Sion, Abertawy|CAPEL SION, ABERTAWY]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Zoar, Abertawy|ZOAR, ABERTAWY]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Pentre-Estyll|PENTRE-ESTYLL]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Cwmbwrla|CWMBWRLA]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Horeb, Treforis|HOREB, TREFORIS]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Tanygraig|TANYGRAIG]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Fabian's Bay|FABIAN'S BAY]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Y Sandfields|Y SANDFIELDS]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Walter Road, Abertawy|WALTER ROAD, ABERTAWY]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Cadle|CADLE]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Gwaunarlwydd|GWAUNARLWYDD]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Rhydyfro|RHYDYFRO]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Casllwchwr|CASLLWCHWR]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Y Glais|Y GLAIS]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Pantycrwys|PANTYCRWYS]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Birchgrove|BIRCHGROVE]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Maesyrhaf, Castellnedd|MAESYRHAF, CASTELLNEDD]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Melinycwrt|MELINYCWRT]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Glynnedd|GLYNNEDD]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Zoar, Castellnedd|ZOAR, CASTELLNEDD]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Capel Sion, Cwmafan|CAPEL SION, CWMAFAN]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Tabernacl, Aberafan|TABERNACL, ABERAFAN]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Wern, Aberafan|WERN, ABERFAN]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Rock|ROCK]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Bethania, Tymaen|BETHANIA, TYMAEN]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Llansawel, neu Briton Ferry|LLANSAWEL, NEU BRITON FERRY]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Sciwen|SCIWEN]]<noinclude>{{Div end}}</noinclude> 3hxkuoe4o86z8bnn288vvhg4v1ct31k 104 68349 170514 136825 2026-08-15T02:34:13Z AlwynapHuw 1710 170514 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Div col|4}}</noinclude>*[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Bryn, Cwmafan|BRYN, CWMAFAN]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Tonmawr|TONMAWR]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Taibach|TAIBACH]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Sardis, Pontrhydyfen|SARDIS, PONTRHYDYFEN]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Bryncaws|BRYNCAWS]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Maesteg (Saesoneg)|CASTELLNEDD (Saesoneg)]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Cwmllynfell|CWMLLYNFELL]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Alltwen|ALLTWEN]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Godrerhos|GODRERHOS]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Ystradgynlais|YSTRADGYNLAIS]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Pantteg|PANTTEG]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Bethel, Cwmaman|BETHEL, CWMAMAN]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Y Gurnos|Y GURNOS]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Bethel, Glantwrch|BETHEL, GLANTWRCH]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Y Wern, Ystalyfera|Y WERN, YSTALYFERA]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Ystalyfera (Saesoneg)|YSTALYFERA (Saesoneg)]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Ynysmudw|YNYSMUDW]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Gosen, Craigtrebanos|GOSEN, CRAIGTREBANOS]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Llangynwyd|LLANGYNWYD]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Carmel, Maesteg|CARMEL, MAESTEG]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Zoar, Maesteg|ZOAR, MAESTEG]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Siloh, Maesteg|SILOH, MAESTEG]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Saron, Maesteg|SARON, MAESTEG]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Dyffryn, Maesteg|DYFFRYN, MAESTEG]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Garth, Maesteg|GARTH, MAESTEG]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Maesteg (Saesoneg)|MAESTEG (Saesoneg)]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Drefnewydd|DREFNEWYDD]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Cefncribwr|CEFNCRIBWR]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Mynydd Cynffig|MYNYDD CYNFFIG]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Penybont-ar-Ogwy|PENYBONT-AR-OGWY]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Brynmenyn|BRYNMENYN]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Coety|COETY]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Bethel|BETHEL]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Cymer-Glyn-Corwg|CYMER-GLYN-CORWG]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Blaencorwg|BLAENCORWG]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Cwmogwy|CWMOGWY]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Nantymoel|NANTYMOEL]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Llanharan|LLANHARAN]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Treoes|TREOES]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Maendy|MAENDY]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Llanhari|LLANHARI]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Llantrisant|LLANTRISANT]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Zoar, Llantrisant|ZOAR, LLANTRISANT]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Castellau|CASTELLAU]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Bethesda-y-fro|BETHESDA-Y-FRO]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Nurston|NURSTON]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Ebenezer, Llanilltydfawr|EBENEZER, LLANILLTYDFAWR]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Tresimwn|TRESIMWN]] *[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2/Ynysgau, Merthyr Tydfil|YNYSGAU, MERTHYR TYDFIL]]<noinclude>{{Div end}}</noinclude> c1gp8gvwswdd3s1acynd5qgfwi3fdpv 0 68358 170427 170376 2026-08-14T19:49:24Z AlwynapHuw 1710 170427 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 (testun cyfansawdd) | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = | next = | notes =I'w lawr lwytho ar gyfer darllenydd e-lyfrau gweler [[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|John Thomas, Lerpwl}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=1 to=229/> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Thomas Rees]] [[Categori:John Thomas, Lerpwl]] [[Categori:Llyfrau 1871]] [[Categori:Llyfrau'r 1870au]] [[Categori:Hanes crefydd yng Nghymru]] [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru]] [[Categori:Testunau cyfansawdd]] 2wxb7m19vkzkqymn3mlxsm9oe05wqac 170451 170427 2026-08-14T22:13:44Z AlwynapHuw 1710 170451 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 (testun cyfansawdd) | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = | next = | notes =I'w lawr lwytho ar gyfer darllenydd e-lyfrau gweler [[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|John Thomas, Lerpwl}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=1 to=240/> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Thomas Rees]] [[Categori:John Thomas, Lerpwl]] [[Categori:Llyfrau 1871]] [[Categori:Llyfrau'r 1870au]] [[Categori:Hanes crefydd yng Nghymru]] [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru]] [[Categori:Testunau cyfansawdd]] 2tzxwbl61uywcyr5gy230m7nc0pkic3 170467 170451 2026-08-14T23:06:44Z AlwynapHuw 1710 170467 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 (testun cyfansawdd) | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = | next = | notes =I'w lawr lwytho ar gyfer darllenydd e-lyfrau gweler [[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|John Thomas, Lerpwl}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=1 to=250/> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Thomas Rees]] [[Categori:John Thomas, Lerpwl]] [[Categori:Llyfrau 1871]] [[Categori:Llyfrau'r 1870au]] [[Categori:Hanes crefydd yng Nghymru]] [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru]] [[Categori:Testunau cyfansawdd]] 5imsw9bodta30p8ns6sw5uusvlhwfvq 170480 170467 2026-08-14T23:55:21Z AlwynapHuw 1710 170480 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 (testun cyfansawdd) | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = | next = | notes =I'w lawr lwytho ar gyfer darllenydd e-lyfrau gweler [[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|John Thomas, Lerpwl}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=1 to=254/> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Thomas Rees]] [[Categori:John Thomas, Lerpwl]] [[Categori:Llyfrau 1871]] [[Categori:Llyfrau'r 1870au]] [[Categori:Hanes crefydd yng Nghymru]] [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru]] [[Categori:Testunau cyfansawdd]] 2nefbaun0czjhsqxmnw980aq3qtksh0 104 68375 170381 136958 2026-08-14T15:13:38Z AlwynapHuw 1710 170381 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>iau, ac aeth y lle yn rhy beryglus i ddynion ddyfod iddo. Apeliwyd at berchenogion y gwaith am wneyd y golled i fyny, ond ni chafwyd yr un geiniog ganddynt, a chan fod amryw o'r gynnulleidfa yn gweithio danynt, nid aed i lys cyfraith i'w gorfodi i wneyd yr hyn oedd gyfiawn. Bu raid yn wyneb hyn edrych allan am le i adeiladu capel newydd. Cafwyd man cyfleus, ac adeiladwyd y tŷ prydferth presenol gan Mr. Thomas Morgans, Cwmgiedd, dan arolygiad Mr. Thomas, Glandwr. Pregethwyd ar y gareg sylfaen ar brydnawn Sabboth, Mai 6ed, 1860, oddiwrth 2 Bren. vi. 17., gan Mr. P. Griffiths, Alltwen. Gorphenwyd y capel ac agorwyd ef Aw 1leg a'r 12fed, 1861, pryd y pregethodd Meistri H. Hughes, (Tegai), E. Roberts, Cwmafan; D. Williams, Troedrhiwdalar; D. Rees, Llanelli; D. Henry, Penygroes, a J. Williams, Castellnewydd. Costiodd y tŷ hwn un-cant-ar-bymtheg o bunau. Yn fuan wedi dechreu adeiladu y capel, cyfododd cwmwl du dros yr holl ardal trwy i waith haiarn Ynyscedwyn sefyll, ac ni bu nemawr o drefn arno am saith mlynedd ar ol hyny. Gan mai ar y gwaith hwn yr ymddibynai y rhan fwyaf o drigolion yr ardal am eu cynaliaeth, gwasgarwyd lluaws o weithwyr o'r gymydogaeth wedi iddo sefyll, ac felly lleihawyd eglwys a chynnulleidfa Sardis yn ddirfawr pan yr oeddynt dan faich o un-cant-ar-bymtheg o ddyled. Mae yn rhyfedd na buasai yr amgylchiad adfydus yn llwyr ladd yr achos; ond er syndod i bawb, cadwodd ei ben uwchlaw y dwfr trwy y cwbl. Nid yn unig talwyd llog y ddyled ar yr amser adfydus hwn, ond hefyd talwyd tua phum' cant o'r ddyled. Yn awr, pan y mae y gweithiau yn adfywio, a'r boblogaeth yn cynyddu yn gyflym, mae yma olwg obeithiol iawn ar bethau, a phob tebygolrwydd y bydd y ddyled oll wedi llwyr ddiflanu mewn ychydig flynyddau, canys y mae gan y bobl galon i weithio. Fel y nodasom yn barod, rhoddodd Mr. H. Rees yr eglwys i fyny yn Mai, 1869, a'r ei ymfudiad i'r America. O'r pryd hwnw buwyd yn ymddibynu ar weinidogaeth achlysurol hyd yr ail Sabboth o Chwefror, 1871, pryd y dechreuodd Mr. R. W. Roberts, Pentrefoelas ei weinidogaeth yma. Mae Mr. Roberts yn argoeli bod yn dderbyniol a defnyddiol iawn yn y lle, a chan fod y gweithiau haiarn a glô yn eangu yn gyflym, bydd nifer y boblogaeth wedi dyblu neu dreblu cyn pen dwy flynedd, ac felly mae pob lle i ddisgwyl y bydd yma yn fuan un o'r eglwysi lluosocaf a chryfaf yn yr holl ddyffryn. Dau bregethwr a gyfodwyd yn yr eglwys hon o ddechreuad yr achos hyd yn bresenol, sef Daniel Morgans, yr hwn sydd wedi ymuno a'r Methodistiaid Calfinaidd, ac yn bregethwr cynorthwyol yn eu mysg hwy, a David G. Morgans, gweinidog yr eglwys Gymreig yn Stockton-on-Tees. Yr oedd ef wedi dechreu pregethu yn y cyfeillachau yma cyn ei symudiad i'r Glais, ond yno y dechreuodd arfer ei ddawn yn gyhoeddus.<ref>Llythyr Mr Thomas Hopkins</ref> <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{larger|PANTTEG.}}}} [[Delwedd:Pant-Teg (4).jpg|bawd|Capel (A) Pant-teg. (Nodyn: Adeilad newydd a godwyd ar ôl ddyddiad yr erthygl hon)]] Yn y ''Diwygiwr'' am 1848, tu dal. 15, y mae hanes lled gyflawn am yr eglwys hon wedi ymddangos. Ysgrifenwyd ef gan Mr. P. Griffiths, Alltwen, yr hwn oedd mewn gwell cyfle i wneyd hyny na neb sydd yn fyw; ac yr ydyw yn rhoddi yr hyn a ysgrifenwyd ganddo ef yn llawn yma. <section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> by7d82a2kzodhh58n1kghwyk7ot5fd0 104 87488 170403 169142 2026-08-14T17:12:29Z AlwynapHuw 1710 170403 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ymgynghori a'u gilydd, a chael pob calondid gan weinidogion Cymreig y gymydogaeth, cawsant fenthyg capel y Wern am un-ar-ddeg y bore a thri o'r gloch yn y prydnawa bob Sabboth at gynal gwasanaeth Saesonig. Dechreuwyd cynal y moddion ar y Sabboth Ionawr 12fed, 1868, pryd y pregethodd Dr. Rees, Abertawy i gynnulleidfaoedd lluosog yn y bore a'r prydnawn. Parhawyd i gynal gwasanaeth yn y drefn hon yn nghapel y Wern nes i'r capel Saesonig gael ei orphen a'i agor. Gosodwyd careg sylfaen y capel newydd gan y diweddar Mr. H. O. Wills, Bryste, Medi 10fed, 1868. Gorphenwyd yr adeilad, a chafodd ei agor Gorphenaf laf, 1869. Rhoddodd Mr. S. Morley 225p. at draul yr adeiladaeth. Costiodd o gwbl tua 1200p., ac y mae dros 700p. o'r ddyled wedi ei dalu. Mae y capel yn un destlus dros ben ac yr addurn i'r gymydogaeth. Mae yma eglwys o tua deg-ar-hugain o aelodau ac Ysgol Sabbothol nodedig o lewyrchus. Yn mis Hydref, 1869, rhoddwyd galwad i Mr. Joseph Johns, o athrofa Aberhonddu, yr hwn a urddwyd yma yr 28ain o'r mis hwnw. Cyflawnwyd gwasanaeth yr urddiad yn y drefn ganlynol:-pregethodd Mr. Jones, Heolycastell, Abertawy, ar natur eglwys; derbyniwyd y gyffes ffydd gan Mr. Thomas, Glandwr; gweddiwyd yr urdd-weddi gan Dr. Rees, Abertawy; pregethwyd ar ddyledswydd y gweinidog gan Mr. Morris, Aberhonddu, ac ar ddyledswydd yr eglwys gan Mr. Williams, Canaan. Mae Mr. Johns yn parhau i lafurio yma gyda mesur helaeth o lwyddiant. Mae yr eglwys, y gynnulleidfa, a'r Ysgol Sabbothol, yn cynyddu yn raddol, a phob argoel y bydd yma achos llewyrchus a hunan-gynaliol yn mhen ychydig iawn o flynyddau. Yn mysg y rhai mwyaf blaenllaw yn nghychwyniad yr achos, gellir enwi Mr. Parish, un o oruchwylwyr gwaith Ystalyfera; Mr. Bayne, perchenog gwaith glô Hendreforgan, a Mr. White, arolygydd Camlas Glyntawy. Dan arolygiaeth Mr. White yr adeiladwyd y capel, ac y mae tlysni yr adeilad yn anrhydedd i'w wybodaeth a'i chwaeth fel cynllunydd adeiladau. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|YNYSMUDW}}}} Mae y lle hwn tua haner y ffordd o Bontardawy i Ystalyfera. Yr oedd yma amryw o aelodau yr Alltwen a'r Pantteg yn cyfaneddu, a chyfarfodydd gweddio yn cael eu cynal ganddynt, ond nid oedd gan yr Annibynwyr, nac un enwad arall, un addoldy o fewn dwy filldir i'r lle. Pan ddaeth Mr. Owen Jones, o Gastellnedd i fyw i'r ardal, darfu iddo ef a'i weinidog, Mr. Griffiths, o'r Alltwen, gydymgynghori, a phenderfynasant adeiladu yma gapel bychan yn 1862. Galwyd ei enw Bethesda. Costiodd y capel, a'r oriel a osodwyd ynddo ar ol ei adeiladu, 206p. 12s. 2c., heb son am doriad y sylfaen, a llawer o ddefnyddiau at y gwaith roddwyd yn rhad. Trwy lafur Mr. Griffiths a Mr. Owen Jones, talwyd yr oll o'r ddyled a chynaliwyd yma gyfarfod jubili, Hydref 26ain a'r 27ain, 1864, pryd y pregethodd Meistri Davies, Taihirion; Davies, New Inn; Morgans, Maesteg; Mathews, Castellnedd, a Pryse, Cwmllynfell. Pris y tir ar ba un yr adeiladwyd y capel yw swllt yn y flwyddyn. Cynlluniwyd yr adeilad, arolygwyd y gwaith, a thalwyd am y tô gan Mr. Griffiths, o'r Alltwen. Ffurfiwyd yma eglwys, ac y mae oddiar ei ffurfiad hyd yn bresenol dan ofal Mr. Griffiths. Yma, os nad ydym yn camgymeryd, y dechreuodd y brawd gweithgar Owen Jones arfer ei ddoniau fel pregethwr. Gan fod <section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> 7ol40gs2se1ob5rp6g2hz9j76w10fsl 170404 170403 2026-08-14T17:13:55Z AlwynapHuw 1710 170404 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ymgynghori a'u gilydd, a chael pob calondid gan weinidogion Cymreig y gymydogaeth, cawsant fenthyg capel y Wern am un-ar-ddeg y bore a thri o'r gloch yn y prydnawa bob Sabboth at gynal gwasanaeth Saesonig. Dechreuwyd cynal y moddion ar y Sabboth Ionawr 12fed, 1868, pryd y pregethodd Dr. Rees, Abertawy i gynnulleidfaoedd lluosog yn y bore a'r prydnawn. Parhawyd i gynal gwasanaeth yn y drefn hon yn nghapel y Wern nes i'r capel Saesonig gael ei orphen a'i agor. Gosodwyd careg sylfaen y capel newydd gan y diweddar Mr. H. O. Wills, Bryste, Medi 10fed, 1868. Gorphenwyd yr adeilad, a chafodd ei agor Gorphenaf laf, 1869. Rhoddodd Mr. S. Morley 225p. at draul yr adeiladaeth. Costiodd o gwbl tua 1200p., ac y mae dros 700p. o'r ddyled wedi ei dalu. Mae y capel yn un destlus dros ben ac yr addurn i'r gymydogaeth. Mae yma eglwys o tua deg-ar-hugain o aelodau ac Ysgol Sabbothol nodedig o lewyrchus. Yn mis Hydref, 1869, rhoddwyd galwad i Mr. Joseph Johns, o athrofa Aberhonddu, yr hwn a urddwyd yma yr 28ain o'r mis hwnw. Cyflawnwyd gwasanaeth yr urddiad yn y drefn ganlynol:-pregethodd Mr. Jones, Heolycastell, Abertawy, ar natur eglwys; derbyniwyd y gyffes ffydd gan Mr. Thomas, Glandwr; gweddiwyd yr urdd-weddi gan Dr. Rees, Abertawy; pregethwyd ar ddyledswydd y gweinidog gan Mr. Morris, Aberhonddu, ac ar ddyledswydd yr eglwys gan Mr. Williams, Canaan. Mae Mr. Johns yn parhau i lafurio yma gyda mesur helaeth o lwyddiant. Mae yr eglwys, y gynnulleidfa, a'r Ysgol Sabbothol, yn cynyddu yn raddol, a phob argoel y bydd yma achos llewyrchus a hunan-gynaliol yn mhen ychydig iawn o flynyddau. Yn mysg y rhai mwyaf blaenllaw yn nghychwyniad yr achos, gellir enwi Mr. Parish, un o oruchwylwyr gwaith Ystalyfera; Mr. Bayne, perchenog gwaith glô Hendreforgan, a Mr. White, arolygydd Camlas Glyntawy. Dan arolygiaeth Mr. White yr adeiladwyd y capel, ac y mae tlysni yr adeilad yn anrhydedd i'w wybodaeth a'i chwaeth fel cynllunydd adeiladau. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|YNYSMUDW}}}} Mae y lle hwn tua haner y ffordd o Bontardawy i Ystalyfera. Yr oedd yma amryw o aelodau yr Alltwen a'r Pantteg yn cyfaneddu, a chyfarfodydd gweddio yn cael eu cynal ganddynt, ond nid oedd gan yr Annibynwyr, nac un enwad arall, un addoldy o fewn dwy filldir i'r lle. Pan ddaeth Mr. Owen Jones, o Gastellnedd i fyw i'r ardal, darfu iddo ef a'i weinidog, Mr. Griffiths, o'r Alltwen, gydymgynghori, a phenderfynasant adeiladu yma gapel bychan yn 1862. Galwyd ei enw Bethesda. Costiodd y capel, a'r oriel a osodwyd ynddo ar ol ei adeiladu, 206p. 12s. 2c., heb son am doriad y sylfaen, a llawer o ddefnyddiau at y gwaith roddwyd yn rhad. Trwy lafur Mr. Griffiths a Mr. Owen Jones, talwyd yr oll o'r ddyled a chynaliwyd yma gyfarfod jubili, Hydref 26ain a'r 27ain, 1864, pryd y pregethodd Meistri Davies, Taihirion; Davies, New Inn; Morgans, Maesteg; Mathews, Castellnedd, a Pryse, Cwmllynfell. Pris y tir ar ba un yr adeiladwyd y capel yw swllt yn y flwyddyn. Cynlluniwyd yr adeilad, arolygwyd y gwaith, a thalwyd am y tô gan Mr. Griffiths, o'r Alltwen. Ffurfiwyd yma eglwys, ac y mae oddiar ei ffurfiad hyd yn bresenol dan ofal Mr. Griffiths. Yma, os nad ydym yn camgymeryd, y dechreuodd y brawd gweithgar Owen Jones arfer ei ddoniau fel pregethwr. Gan fod<section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> d7z3oou2q60p4667805bc067zej22uk 14 87495 170390 169153 2026-08-14T15:52:47Z AlwynapHuw 1710 170390 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:A rooftop view of Neath - geograph.org.uk - 1618067.jpg|bawd]] {{Wicipedia|Castell-nedd}} {{comin|Category:Neath|Gastell-nedd}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]] od5h59y0ajd2irjrwcwdwhw7hfz42zc 104 88230 170410 170314 2026-08-14T18:07:30Z AlwynapHuw 1710 170410 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>y capel. Bu y lle dan ofal Mr. Morgan hyd haf 1849, pryd y cydunodd ef a'r eglwys i roddi galwad i Mr. Henry Pritchard, pregethwr cynorthwyol oedd ar y pryd yn aelod yn y lle, ond a ddaethai yma o Nantyglo. Urddwyd ef Gorphenaf 18fed a'r 19eg, 1849; a bu yma hyd y flwyddyn 1854, pryd yr ymadawodd a'r lle, gan adael ei wraig a'i blant ar ol, ac ni welwyd ef yma mwy. Ychydig o gynydd fu ar yr achos yn ystod ei arosiad yn y lle, a pha lwyddiant a allesid ddisgwyl dan weinidogaeth y fath un. Yn nechreu y flwyddyn 1856, rhoddodd yr eglwys alwad i Mr. William Rees, pregethwr cynorthwyol perthynol i Bethania, Cwmafan; ac urddwyd ef yma yr 2lain o'r Chwefror canlynol. Gweinyddwyd ar yr achlysur gan Meistri E. Roberts, Cwmafan; W. Thomas, Rock; J. Davies, Taihirion; T. Davies, Treforis; D. Jones, Efailfach; I. Jones, Drefnewydd; E. Evans, Sciwen, ac R. Williams, Cerigllwydion.<ref>Diwygiwr, 1856. Tu dal. 122.</ref> Bu gweinidogaeth Mr. Rees yma yn dra llwyddianus, fel cyn diwedd y flwyddyn gyntaf yr oedd y capel wedi myned yn rhy fychan, a'r flwyddyn ganlynol adeiladwyd un eangach a harddach, yr hwn a gostiodd 625p., ac agorwyd ef Mawrth 21ain, 1858, a phregethwyd ar yr achlysur gan Meistri J. Lewis, Henllan; D. Price, Aberdar; W. Jenkins, Brynmawr, ac I. Jones, Drefnewydd. Mae yr achos yma wedi myned rhagddo yn fawr yn ystod y pymtheng mlynedd diweddaf, ac y mae golwg lewyrchus arno yn bresenol. Nid oes ond dau o'r un-ar-bymtheg oedd yma yn dechreu yr achos, ddeng mlynedd-ar-hugain yn ol yn aros, sef Evan Evans a Catherine Jenkins, ac y mae y rhan fwyaf o'u cyfoedion wedi blaenu arnynt i'r wlad well.   Codwyd yma gryn nifer o bregethwyr, ag ystyried nad yw yr eglwys ond cydmarol ieuangc. '''John Bevan'''. Urddwyd ef yn Llangadog, a daw ei hanes yn nglyn a'r eglwys yno. '''William Edwards'''. Ymfudodd ef i America, ac y mae yn weinidog yno. Arthur Bowen. Bu yn bregethwr cymeradwy am ychydig flynyddoedd, ond bu farw yn Hydref, 1862. '''John Bevan.''' Bu dan addysg yn Mhenybont-ar-ogwy, ac urddwyd ef yn y Waunarlwydd, gerllaw Abertawy, ac yno y mae yn aros etto. David M. George. Addysgwyd ef yn athrofa Aberhonddu, ac urddwyd ef yr haf diweddaf (1871) yn Hermon a Llansadwrn, sir Gaerfyrddin. James Jones. Aeth i America yr haf diweddaf. '''John Michael.''' Y mae yn bresenol yn fyfyriwr yn athrofa Aberhonddu. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|SARON, MAESTEG.}}}} [[Delwedd:Sharon Chapel of Rest - geograph.org.uk - 5269021.jpg|bawd]]  Wedi i gysylltiad Mr. W. Watkins ddarfod a'r eglwys yn Zoar, dechreuodd ef a'r rhai ymadawsant gydag ef gyfarfod mewn ystafell eang yn ''Commercial Street'', ac ymgorpholasant yn eglwys dan ofal Mr. Watkins, Mawrth 17eg, 1850. Y rhai mwyaf blaenllaw gyda'r achos hwn ar ei gychwyniad, heblaw y gweinidog, oedd William Thomas, Thomas Thomas, a Griffith Gibbon, (tad Mr. W. Gibbon, Capel Isaac), ac yr oedd y tri hyn yn ddynion ymroddedig a phenderfynol. Meddyliasant yn fuan am adeiladu capel, a dechreuwyd arno yn ddioed, a galwyd ef Saron. Agorwyd ef Ionawr 12fed a'r 13eg, 1853, yn nglyn a chyfarfod chwarterol <section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> okhdfnvxr29oulh695zy4ipdaa52aer 104 88232 170439 170317 2026-08-14T21:05:05Z AlwynapHuw 1710 170439 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ychydig wythnosau i'w urddiad, yr hyn a gymerodd le yn Rhymni, Hydref 5ed a'r 6ed, 1836, fel y crybwyllasom yn hanes eglwys Seion. Bu Mr. Watkins yn llafurio yno am fwy nag wyth mlynedd; ac yn ei amser ef, a thrwy ei lafur ef yn benaf y codwyd capel Seion; a chododd gapel arall yno a elwir Gosen, i nifer o gyfeillion a ymlynent wrtho pan yr ymadawodd o Seion. Yn y flwyddyn 1845, derbyniodd alwad o Zoar, Maesteg, a'r hon y cydsyniodd, ond ni symudodd yma yn fuan, ae wedi iddo symud, arferai deithio yr holl ffordd dros y mynyddoedd unwaith yn y mis at ei gyfeillion yn Gosen, Rhymni. Bu am bum' mlynedd yn gysurus a llwyddianus, ond oblegid y cyhuddiadau a ddygid i'w erbyn, at y rhai y crybwyllasom yn hanes Zoar, darfu ei gysylltiad a'r eglwys yno, ac aeth nifer luosog o'r rhai a ymlynent wrtho allan i ddechreu yr achos sydd yn awr yn Saron. Wedi bod yn gofalu am y lle hwnw am yn agos i bymtheng mlynedd, rhoddodd yr eglwys yno i fyny yn niwedd 1866; a dechreuodd achos newydd yn y Dyffryn, a chododd yno gapel yn 1868, ond erbyn hyn yr oedd ei iechyd yn dechreu adfeilio, a bu farw Mai 17eg, 1870, yn 60 oed, gan adael gweddw a chwech o blant i alaru ar ei ol, a chladdwyd ef yn mynwent Saron, lle yr oedd rhai o'i anwyliaid, a llawer o'i gyfeillion wedi eu rhoddi i orwedd o'i flaen. Gyrfa helbulus iawn a gafodd Mr. Watkins yn nglyn a'r weinidogaeth, ond glynodd wrth ei waith yn ddi-ildio; ac yr oedd ei garedigrwydd a'i sirioldeb yn peri fod ganddo gyfeillion yn glynu wrtho trwy ei holl brofedigaethau. Yn mlynyddoedd olaf ei fywyd yr oedd yn oruchwyliwr yn nglyn a chwmni ysweiriant, a theithiai lawer oddicartref i sefydlu goruchwylwyr; ac yr oedd yn ddyn mawr gyda'r cymdeithasau cyfeillgar, y rhai a ddangosasant barch nodedig iddo ar ddydd ei gladdedigaeth, Yr oedd Mr. Watkins yn ddyn o gorph cryf—o ysbryd bywiog—o dymer lawen—yn gyfaill serchog a chywir—yn bregethwr da ar faterion ymarferol, a byddai weithiau yn dra effeithiol. Ond nid oedd yn un o'r rhai mwyaf hapus i ymwneyd a dynion, goddefai iddynt fyned yn rhy hyf arno; ac yr oedd ei ysgafnder a'i anwyliedwriaeth yn rhoddi achlysur i'r rhai a ewyllysient gael achlysur yn ei erbyn. Bu yn llafurus iawn i adeiladu pedwar o gapeli; ond y mae yn ddrwg genym orfod ychwanegu fod dau o'r rhai hyny wedi eu cyfodi mewn canlyniad i rwygiadau yn yr eglwysi dan ei ofal; ac wedi eu codi mewn manau nas gallesid profi fod angenion y cymydogaethau yn galw am danynt. Ystyriwn fod tegwch yn galw arnom i ddyweyd hyn, er fod genym lawer o barch i enw a choffadwriaeth William Watkins. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|GARTH, MAESTEG.}}}} [[Delwedd:Disused chapel, Garth, Maesteg - geograph.org.uk - 941603.jpg|bawd]] Y Garth y gelwir y rhan isaf o ddyffryn Maesteg, lle y mae rhagolygon mwyaf addawus y lle yn bresenol. Mae yma amryw weithfeydd glo ac alcam yn y lle. Adeiladwyd yma gapel yn y flwyddyn 1868, a galwyd ef yn Ebenezer. Costiodd tua 230p., ac y mae ynddo le i ryw 2001 eistedd. Bwriadwyd ef ar y cyntaf i wasanaethu fel ysgoldy mewn cys ylltiad a Carmel. Cynhelid yma Ysgol Sabbothol y boreu, pregeth am ddau, a chyfarfod gweddi yr hwyr, er cyfleusdra i'r rhai nad allent fyned i Carmel. Prydnhawn Sabboth, Gorphenaf 30ain, 1871, y corpholwyd yma eglwys. Pregethodd Mr. R. Morgan, Aberafan, a chydweinyddodd ef a Mr. Morgan, Carmel, ar y cymundeb. Tua 27 o aelodau oedd yma yn <section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> f9vvrb1phdxvt2n81upxrigbp1np5yz 104 88238 170433 170326 2026-08-14T20:32:02Z AlwynapHuw 1710 170433 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>lawer iawn o symudiadau. Bu yr eglwys ar un adeg yn nhymor gweinidogaeth Mr. Jones yn 225 o nifer, ond ar hyn o bryd nid yw yn fwy na 120, er y cyfrifir hefyd mai yma y mae y gynnulleidfa luosocaf yn y lle.<ref>Llythyr Mr. Jones, Cefncribwr.</ref> Mae yr achos yma o'r dechreuad wedi bod o dan yr un weinidogaeth a Chefncribwr, ac felly y mae yn parhau. Yn mysg y ffyddloniaid a fu yn yr eglwys hon, y rhai a hunasant, gellir crybwyll enwau, William Rees, yr hwn oedd un o'r diaconiaid mwyaf heddychol a boneddigaidd; John Yandell, tirion a serchog, a John Jones, ffyddlon a selog iawn. Y diaconiaid presenol ydynt, William Jenkins, Bryn; David Davies, Llangeinydd; Jenkin Jenkins, Waterhall; Gwilym David, a Rees Jenkins, Pentref. Codwyd y rhai a ganlyn i bregethu yn yr eglwys hon:William Rees, Bryndu. Dechreuodd bregethu yn 1859, ond bu farw Mai 2lain, 1862. '''Thomas Beynon.''' Dechreuodd bregethu yn 1859, ac aeth oddiyma i Trefgarn, sir Benfro. '''Thomas G. Jones''', (Tafalaw). Mab Mr. Jones, y gweinidog. Dechreuodd bregethu yn 1859. Ymfudodd i America, lle yr urddwyd ef, ac yno y mae etto. '''Evan C. Davies.''' Dechreuodd bregethu yn 1863. Addysgwyd ef yn athrofa Aberhonddu; ac y mae yn awr yn Llanerchymedd. '''William B. Marks.''' Dechreuodd bregethu yn 1866. Addysgwyd ef yn athrofa Caerfyrddin; ac y mae yn awr yn Salem, gerllaw Aberystwyth. Derbyniwyd yma amryw eraill, ond gan mai ar ol myned oddiyma y dechreuasant bregethu, yn nglyn a'r lleoedd hyny y crybwyllwn am danynt. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|PENYBONT-AR-OGWY.}}}} Dechreuwyd yr achos a gynelir yn awr yn y Tabernacl yn y dref hon, gan yr enwog Samuel Jones, A.M., Brynllywarch, yn fuan wedi iddo gael ei droi allan o Eglwys Llangynwyd, yn 1662. Yn Nghildeudy, yn agos i'r Goetrehen, anedd Rees Powell, Ysw., tad-yn-nghyfraith Mr. Jones, y cynelid y gwasanaeth am lawer o flynyddau. Yr oedd yma addoliad cyson yn cael ei gadw yn y flwyddyn 1669, ac mae yn debygol am tua saith mlynedd cyn hyny.<ref>The Lambeth MSS.</ref> Ar y 30ain o Ebrill, 1672, cymerwyd trwyddedau ar Cildeudy a Brynllywarch at bregethu, ac ar yr un dydd cafodd Mr. Jones drwydded i bregethu yn y tai hyn.<ref>State papers</ref> Yr oedd Mr. Rees Powell wedi bod yn Sirydd Morganwg ac yn ynad heddwch yn amser y werin-lywodraeth, ac yn ddyn o gryn gyfoeth a dylanwad, a diau y gallasai gael ei gyfrif yn mysg boneddigion y sir, a chadw ei swydd fel ynad heddwch, oni buasai iddo gael ei orfodi gan argyhoeddiad cydwybod i fwrw ei goclbren yn mysg yr Ymneillduwyr erlidiedig. Bu farw y dyn da hwn Awst 16eg, 1672, a'i wraig, yr hon fel y tybir, oedd ferch i Morgan Jones, D.D., trysorydd esgobaeth Llandaf, a fu farw Ionawr 29ain, 1694, yn 86 oed. Cadwodd hi ei thy yn addoldy hyd derfyn ei hoes, ac yno y bu yr eglwys yn ymgynull am fwy nag ugain mlynedd ar ol ei marwolaeth. Bu yr eglwys hon dan ofal gweinidogaethol Mr. Samuel Jones hyd derfyn ei oes ddefnyddiol yn 1697. Dilynwyd ef yn y weinidogaeth, ac fel athraw yn yr athrofa a sefydlesid ganddo, gan Mr. Rees Price, Ty'nton, gwr ieuangc <section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> o4grrlp5jrblmlbs37kddj3uv3wj0rc 104 88249 170435 170340 2026-08-14T20:48:15Z AlwynapHuw 1710 170435 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>amser, hwyl neu beidio, heb fod ganddo gyfiawnder o ymborth iachus i feddylwyr awyddus am fwyd i'w heneidiau. Clywsom ef yn aml yn effeithiol iawn, ac weithiau gwelsom gynnulleidfaoedd lluosog yn toddi wrth ei wrandaw fel y cwyr o flaen y tân. Yr oedd yr athrawiaethol a'r ymarferol yn nodweddu ei holl bregethau. Anfynych, os un amser, y traddodai bregeth ar unrhyw athrawiaeth heb gymhwysiad ymarferol, nac ar unrhyw ddyledswydd heb ddangos ei chysylltiad a rhyw ganghen hanfodol o'r athrawiaeth sydd yn ol duwioldeb. Mae ei ragoriaeth fel duwinydd yn hysbys trwy oll Gymru. Cyhoeddodd amryw fan lyfrau, megis y saith bregeth ar Ioan iii.; y bregeth ar Dduwdod Crist; y llythyrau ar yr un pwnge; pregeth ar swydd diaconiaid; o ddeugain i haner cant o bregethau yn y misolion; ac ar ol ei farwolaeth cyhoeddodd ei ganlyniedydd, Mr. J. D. Williams, ddetholiad o bedair-ar-ddeg-ar-hugain o'i bregethau o'i lawysgrifau. Ond ei Eiriadur Duwinyddol, yr hwn a gyhoeddwyd mewn dwy gyfrol wyth plyg yn y flwyddyn 1837, ac mewn un gyfrol fawr yn 1864, yw ei brif waith, yr hwn sydd wedi anfarwoli ei enw. Gall y neb a ddarlleno y prif erthyglau yn y gwaith anmhrisiadwy hwn ganfod fod yr awdwr yn feddyliwr dwys, yn ymresymydd goleu a chadarn, ac yn deall gwirioneddau crefydd yn eu gwahanol ganghenau, eu cysylltiadau, a'u cysondeb a'u gilydd, yn llawn cystal a neb a ysgrifenodd arnynt mewn unrhyw oes; ac yn ddiddadl nid oes unrhyw ysgrifenydd Cymreig ar holl byngciau duwinyddiaeth etto wedi dyfod i fyny ag ef. Gall fod rhai ar byngciau neillduol wedi ysgrifenu yn rymusach, helaethach, a mwy treiddgar, ond a chymeryd duwinyddiaeth yn y crynswth, mae yn anhawdd genym gredu y rhoddai unrhyw farnydd diduedd y flaenoriaeth arno ef i un duwinydd Cymreig. Mae ei ragoriaeth fel duwinydd yn gynwysedig yn fwy yn ei ofal i osod allan ei feddyliau mewn geiriau eglur a phriodol, i ymresymu yn deg ac argyhoeddiadol, i sylfaenu ei holl osodiadau ar ymadroddion Ysgrythyrol pendant neu gasgliadau naturiol oddiwrthynt, ac i fod yn ofalus i beidio gwrthddywedyd ei hun, yn hytrach nag mewn gorddyfnder ac arucheledd meddylddrychau. Ychydig cyn ei farwolaeth yr oedd wedi dechreu ysgrifenu Geiriadur ar droell ymadroddion yr Ysgrythyrau, a diau pe cawsai fyw i'w orphen a'i ddwyn allan y buasai yn drysor gwerthfawr. Mae y safle uchel ac anrhydeddus a gyrhaeddodd fel ysgolhaig, pregethwr, a duwinydd, dan gynifer o anfanteision, yn gywilydd mawr i'r rhai sydd wedi cael deg cymaint o fanteision, ac yn boddloni myned trwy y byd yn gymharol ddinod a diddefnydd. Tra byddo'r iaith Gymraeg yn cael ei darllen bydd enw William Jones, Penybont-ar-ogwy mewn cof, a'i ysgrifeniadau gwerthfawr yn cael eu darllen a'u gwerthfawrogi. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|BRYNMENYN.}}}} [[Delwedd::Betharan Congregational Chapel and burial ground, Brynmenyn - geograph.org.uk - 3632216.jpg|bawd]] Saif y capel hwn tua phedair milldir i'r gogledd o Benybont, ac heb fod yn mhell o Abercynffyg. Yn amser yr ymraniad a gymerodd le wedi marwolaeth Mr. Samuel Price yn 1806, y dechreuodd yr achos yn y lle hwn, yr un fath a'r achos yn y Tabernacl, Penybont. Yn hen gapel y Bettws yr arferai y bobl addoli cyn hyny. Mae yr achos hwn mor hen a'r achos yn Mhenybont, a chan ein bod wedi rhoddi hanes <section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> 7zoej57hxnmpj52uw73k0wuylqb943r 170436 170435 2026-08-14T20:50:11Z AlwynapHuw 1710 170436 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>amser, hwyl neu beidio, heb fod ganddo gyfiawnder o ymborth iachus i feddylwyr awyddus am fwyd i'w heneidiau. Clywsom ef yn aml yn effeithiol iawn, ac weithiau gwelsom gynnulleidfaoedd lluosog yn toddi wrth ei wrandaw fel y cwyr o flaen y tân. Yr oedd yr athrawiaethol a'r ymarferol yn nodweddu ei holl bregethau. Anfynych, os un amser, y traddodai bregeth ar unrhyw athrawiaeth heb gymhwysiad ymarferol, nac ar unrhyw ddyledswydd heb ddangos ei chysylltiad a rhyw ganghen hanfodol o'r athrawiaeth sydd yn ol duwioldeb. Mae ei ragoriaeth fel duwinydd yn hysbys trwy oll Gymru. Cyhoeddodd amryw fan lyfrau, megis y saith bregeth ar Ioan iii.; y bregeth ar Dduwdod Crist; y llythyrau ar yr un pwnge; pregeth ar swydd diaconiaid; o ddeugain i haner cant o bregethau yn y misolion; ac ar ol ei farwolaeth cyhoeddodd ei ganlyniedydd, Mr. J. D. Williams, ddetholiad o bedair-ar-ddeg-ar-hugain o'i bregethau o'i lawysgrifau. Ond ei Eiriadur Duwinyddol, yr hwn a gyhoeddwyd mewn dwy gyfrol wyth plyg yn y flwyddyn 1837, ac mewn un gyfrol fawr yn 1864, yw ei brif waith, yr hwn sydd wedi anfarwoli ei enw. Gall y neb a ddarlleno y prif erthyglau yn y gwaith anmhrisiadwy hwn ganfod fod yr awdwr yn feddyliwr dwys, yn ymresymydd goleu a chadarn, ac yn deall gwirioneddau crefydd yn eu gwahanol ganghenau, eu cysylltiadau, a'u cysondeb a'u gilydd, yn llawn cystal a neb a ysgrifenodd arnynt mewn unrhyw oes; ac yn ddiddadl nid oes unrhyw ysgrifenydd Cymreig ar holl byngciau duwinyddiaeth etto wedi dyfod i fyny ag ef. Gall fod rhai ar byngciau neillduol wedi ysgrifenu yn rymusach, helaethach, a mwy treiddgar, ond a chymeryd duwinyddiaeth yn y crynswth, mae yn anhawdd genym gredu y rhoddai unrhyw farnydd diduedd y flaenoriaeth arno ef i un duwinydd Cymreig. Mae ei ragoriaeth fel duwinydd yn gynwysedig yn fwy yn ei ofal i osod allan ei feddyliau mewn geiriau eglur a phriodol, i ymresymu yn deg ac argyhoeddiadol, i sylfaenu ei holl osodiadau ar ymadroddion Ysgrythyrol pendant neu gasgliadau naturiol oddiwrthynt, ac i fod yn ofalus i beidio gwrthddywedyd ei hun, yn hytrach nag mewn gorddyfnder ac arucheledd meddylddrychau. Ychydig cyn ei farwolaeth yr oedd wedi dechreu ysgrifenu Geiriadur ar droell ymadroddion yr Ysgrythyrau, a diau pe cawsai fyw i'w orphen a'i ddwyn allan y buasai yn drysor gwerthfawr. Mae y safle uchel ac anrhydeddus a gyrhaeddodd fel ysgolhaig, pregethwr, a duwinydd, dan gynifer o anfanteision, yn gywilydd mawr i'r rhai sydd wedi cael deg cymaint o fanteision, ac yn boddloni myned trwy y byd yn gymharol ddinod a diddefnydd. Tra byddo'r iaith Gymraeg yn cael ei darllen bydd enw William Jones, Penybont-ar-ogwy mewn cof, a'i ysgrifeniadau gwerthfawr yn cael eu darllen a'u gwerthfawrogi. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|BRYNMENYN.}}}} [[Delwedd:Betharan Congregational Chapel and burial ground, Brynmenyn - geograph.org.uk - 3632216.jpg|bawd]] Saif y capel hwn tua phedair milldir i'r gogledd o Benybont, ac heb fod yn mhell o Abercynffyg. Yn amser yr ymraniad a gymerodd le wedi marwolaeth Mr. Samuel Price yn 1806, y dechreuodd yr achos yn y lle hwn, yr un fath a'r achos yn y Tabernacl, Penybont. Yn hen gapel y Bettws yr arferai y bobl addoli cyn hyny. Mae yr achos hwn mor hen a'r achos yn Mhenybont, a chan ein bod wedi rhoddi hanes <section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> by1aa1p547zzbx8udsglffebxr2tshg 104 88250 170437 170341 2026-08-14T20:54:03Z AlwynapHuw 1710 170437 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>y ddau yn nghyd o'u dechreuad yn amser Mr. Samuel Jones, hyd farwolaeth Mr. Samuel Price, yn hanes Penybont, nid oes genym yn awr ond rhoddi hanes Brynmenyn oddiar ymadawiad y bobl o gapel y Bettws hyd yn awr. Nis gwyddom yn mha le y buwyd yn addoli o'r ymraniad yn 1806 hyd y pryd yr adeiladwyd y capel. Adeiladwyd y capel cyntaf yma yn 1808, ac agorwyd ef Ionawr 3lain a Chwefror 1af, 1809, pryd y pregethodd Meistri William Williams, Drefnewydd; Walter Thomas, Aberdar; G. Hughes, Groeswen, a D. Davies, Abertawy. Mr. Thomas Edwards oedd yn pregethu yma ar amser yr ymraniad, ac efe fu yr achlysur o hono, ond nid ymddengys iddo aros yma yn hir na chael ei urddo. Symudodd oddiyma i Lanedi, lle mae yn debygol yr urddwyd ef. Yn niwedd y flwyddyn 1809, rhoddodd yr eglwys hon, mewn cysylltiad a'r eglwys yn Mhenybont, alwad i Mr. W. Jones, a pharhaodd i weinidogaethu yma hyd derfyn ei fywyd yn 1847. Nid oes genym ddim neillduol i'w gofnodi o hanes yr achos yn nhymor gweinidogaeth Mr. Jones, amgen na bod yr eglwys yn dangnefeddus, a'r gweinidog, fel y dylasai fod, mewn parch mawr gan yı eglwys a'r ardalwyr yn gyffredinol. Wedi marwolaeth Mr. Jones, rhanwyd cylch ei weinidogaeth. Dewisodd Penybont a'r Coety weinidog iddynt eu hunain, ac ymunodd Brynmenyn a Bethel i gynal gweinidog rhyngddynt. Darfu iddynt hwy wneyd dewisiad o Mr. Owen Owens, Llanwrtyd, yr hwn a ymsefydlodd yma yn gynar yn y flwyddyn 1848. Yn fuan wedi iddo ymsefydlu yn y lle ail adeiladwyd y capel, ac agorwyd ef Tachwedd 8fed a'r 9fed, 1848, pryd y traddodwyd pregethau gan y gweinidogion canlynol:—Meistri E. Griffiths, Abertawy; J. Thomas, Cefncribwr; J. D. Williams, Penybont; M. Rees, Groeswen; W. Griffiths, Llanharan; J. Evans, Maendy; W. Morgan, Llwyni, ac eraill. Parhaodd Mr. Owens i lafurio yma hyd Medi, 1865, pryd yr ymfudodd i'r America. Mehefin 18fed a'r 19eg, 1866, urddwyd Mr. David Lewis, myfyriwr o athrofa Aberhonddu, yma. Traddodwyd y gynaraeth gan Mr. W. Roberts, Athraw Clasurol yr athrofa; derbyniwyd y gyffes ffydd gan Mr. J. B. Jones, B.A., Penybont; gweddiwyd yr urdd-weddi gan Mr. W. Griffiths, Llanharan; pregethwyd i'r gweinidog gan Mr. D. Price, Aberdar, ac i'r eglwys gan Mr. W. Edwards, Aberdar. Bu Mr. Lewis yn llafurio yma ac yn Bethel yn barchus iawn hyd ddiwedd y flwyddyn 1870, pryd y symudodd i Lanelli, sir Gaerfyrddin. Yn 1871, rhoddwyd galwad i Mr. W. Morris, o athrofa Aberhonddu, ac urddwyd ef Mehefin 19eg a'r 20fed. Ar yr achlysur pregethwyd ar natur eglwys gan Mr. J. B. Jones, B.A., Penybont; holwyd y gofyniadau gan Proffesor Morris, Aberhonddu; dyrchafwyd yr urdd-weddi gan Mr. J. Davies, Taihirion; pregethwyd i'r gweinidog gan Mr. D. Jones, B.A., Merthyr, ac i'r eglwys gan Mr. J. Davies, Caerdydd. Mae ysgoldy perthynol i Brynmenyn wedi ei adeiladu yn Bryncethin, lle y cynhelir ysgol bob Sabboth, a chyfarfodydd gweddio a phregethu yn achlysurol. Cafwyd y tir yn rhad gan Mr. William Evans, Felinnewydd, yn 1828, ac adeiladwyd yr ysgoldy y flwyddyn ganlynol. Yma y dechreuodd Evan Griffiths, Abertawy cyfieithydd Esboniad Mathew Henry-bregethu, ac yma hefyd y dechreuodd Evan Martin bregethu, yr hwn wedi treulio blynyddau yn America, a ddychwelodd yma, ac a fu farw yn ddiweddar yn Mhenybont. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|COETY.}}}} [[Delwedd:Gilead Chapel, Coity, Bridgend - geograph.org.uk - 1690859.jpg|bawd]] Nid oes dim hanes i unrhyw ymgais gael ei wneyd i efengyleiddio y pentref hwn cyn y ganrif hon. Mae traddodiad yn yr ardal i Daniel Rowlands, Llangeitho, bregethu unwaith yn yr hen gastell sydd yma.<section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> ffzh4nt00r6plsstb2tb9e5w0pjte10 0 88269 170380 2026-08-14T15:04:17Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Godrerhos|Godrerhos]] | next = [[../Pantteg|Pantteg]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Ystradgynlais}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=180 to=182 fro..." 170380 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Godrerhos|Godrerhos]] | next = [[../Pantteg|Pantteg]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Ystradgynlais}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=180 to=182 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Ystradgynlais}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Ystradgynlais]] 14hy4dbsbc3bfar7v7hqvr67y84tzv4 170383 170380 2026-08-14T15:21:45Z AlwynapHuw 1710 170383 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Ystradgynlais|Ystradgynlais]] | next = [[../Bethel, Cwmaman|Bethel, Cwmaman]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Capel Pant-teg (Ystalyfera)}} | {{Wicipedia|Ystalyfera}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=182 to=186 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Ystalyfera}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Ystalyfera]] 21zqdm3azlw1wzxa6mle0yeaahc4q48 170395 170383 2026-08-14T16:09:12Z AlwynapHuw 1710 170395 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Ystradgynlais|Ystradgynlais]] | next = [[../Bethel, Cwmaman|Bethel, Cwmaman]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Capel Pant-teg (Ystalyfera)}} | {{Wicipedia|Ystalyfera}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=182 to=186 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Pantteg}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Ystalyfera]] bhlsc24mu81wymr5qlrxe6rpcckeod0 14 88270 170384 2026-08-14T15:29:47Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Delwedd:Graveyard of former Holy Trinity Church, Ystalyfera - geograph.org.uk - 4845092.jpg|bawd]] {{Wicipedia|Ystalyfera}} {{comin|Category:Ystalyfera|Ystalyfera}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]]" 170384 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:Graveyard of former Holy Trinity Church, Ystalyfera - geograph.org.uk - 4845092.jpg|bawd]] {{Wicipedia|Ystalyfera}} {{comin|Category:Ystalyfera|Ystalyfera}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]] 63xnodypz440b0l7ek4d8725l4zm4bv 14 88271 170386 2026-08-14T15:37:52Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Delwedd:Entrance to Ystradgynlais Miners' Welfare Hall - geograph.org.uk - 4944232.jpg|bawd]] {{Wicipedia|Ystradgynlais}} {{comin|Category:Ystradgynlais|Ystradgynlais}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]]" 170386 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:Entrance to Ystradgynlais Miners' Welfare Hall - geograph.org.uk - 4944232.jpg|bawd]] {{Wicipedia|Ystradgynlais}} {{comin|Category:Ystradgynlais|Ystradgynlais}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]] 28ija90r0z82oh4e4uvy38zvh3acwez 14 88272 170387 2026-08-14T15:41:35Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Delwedd:20 on Main Road, Crynant - geograph.org.uk - 6362953.jpg|bawd]] {{Wicipedia|Y Creunant}} {{comin|Category:Crynant|Y Creunant}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]]" 170387 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:20 on Main Road, Crynant - geograph.org.uk - 6362953.jpg|bawd]] {{Wicipedia|Y Creunant}} {{comin|Category:Crynant|Y Creunant}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]] idnrqpz28jwww0i7zdxb4nxa8k65g4y 14 88273 170388 2026-08-14T15:44:08Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{Wicipedia|Alltwen}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]]" 170388 wikitext text/x-wiki {{Wicipedia|Alltwen}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]] ljlbaqq2661438gn5m7znsp0ba93bqw 170392 170388 2026-08-14T15:57:45Z AlwynapHuw 1710 170392 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:Alltwen Primary School near Pontardawe - geograph.org.uk - 3868507.jpg|bawd|Ysgol Alltwen]] {{Wicipedia|Alltwen}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]] kqr8p1v0yye78bji12bd10gc5toc39a 14 88274 170389 2026-08-14T15:48:26Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Delwedd:Closing the coal mine in Cefn-bryn-brain, Cwmllynfell (16464353856).jpg|bawd]] {{Wicipedia|Cwmllynfell}} {{comin|Category:Cwmllynfell|Gwmllynfell}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]]" 170389 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:Closing the coal mine in Cefn-bryn-brain, Cwmllynfell (16464353856).jpg|bawd]] {{Wicipedia|Cwmllynfell}} {{comin|Category:Cwmllynfell|Gwmllynfell}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]] d6lztogt64zab6a5i16f9q01mu5hlr0 14 88275 170391 2026-08-14T15:56:07Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Delwedd:Cilybebyll Church - geograph.org.uk - 7263219.jpg|bawd]] {{Wicipedia|Cilybebyll}} {{comin|Category:Cilybebyll|Gilybebyll}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]]" 170391 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:Cilybebyll Church - geograph.org.uk - 7263219.jpg|bawd]] {{Wicipedia|Cilybebyll}} {{comin|Category:Cilybebyll|Gilybebyll}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]] li2kvnkx67hadgpskkacpl8zdky0xsu 14 88276 170393 2026-08-14T16:01:22Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Delwedd:River view from aqueduct to railway bridge, Pontrhydyfen - geograph.org.uk - 3798374.jpg|bawd]] {{Wicipedia|Pontrhydyfen}} {{comin|Category:Pontrhydyfen|Bontrhydyfen}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]]" 170393 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:River view from aqueduct to railway bridge, Pontrhydyfen - geograph.org.uk - 3798374.jpg|bawd]] {{Wicipedia|Pontrhydyfen}} {{comin|Category:Pontrhydyfen|Bontrhydyfen}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]] 88jvf4waohro7eyx1ikyh90y4r7f2ep 14 88277 170394 2026-08-14T16:07:15Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Delwedd:Glanrhyd Street, Cwmaman - geograph.org.uk - 146295.jpg|bawd]] {{Wicipedia|Cwmaman, Rhondda Cynon Taf}} {{comin|Category:Cwmaman|Gwmaman}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]]" 170394 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:Glanrhyd Street, Cwmaman - geograph.org.uk - 146295.jpg|bawd]] {{Wicipedia|Cwmaman, Rhondda Cynon Taf}} {{comin|Category:Cwmaman|Gwmaman}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]] hhpr8pc3a2v1hfw5icohctq2sx7faj1 0 88278 170396 2026-08-14T16:12:26Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Pantteg|Pantteg]] | next = [[../Y Gurnos|Y Gurnos]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Cwmaman, Rhondda Cynon Taf}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=186..." 170396 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Pantteg|Pantteg]] | next = [[../Y Gurnos|Y Gurnos]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Cwmaman, Rhondda Cynon Taf}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=186 to=190 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Bethel, Cwmaman}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Cwmaman, Morgannwg]] lxlropxkbi3xdlzt18chrh5lhpkl21g 14 88279 170397 2026-08-14T16:23:16Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Delwedd:Housing, Wellingtonia Close, Gurnos estate - geograph.org.uk - 7318555.jpg|bawd]] {{Wicipedia|Y Gurnos, Merthyr Tudful}} {{comin|Category:Gurnos|Y Gurnos}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]]" 170397 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:Housing, Wellingtonia Close, Gurnos estate - geograph.org.uk - 7318555.jpg|bawd]] {{Wicipedia|Y Gurnos, Merthyr Tudful}} {{comin|Category:Gurnos|Y Gurnos}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]] llwznozmczmz8paauzbaxm3lwbhjeeg 0 88280 170398 2026-08-14T16:24:03Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Bethel, Cwmaman|Bethel, Cwmaman]] | next = [[../Bethel, Glantwrch|Bethel, Glantwrch]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Y Gurnos}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf..." 170398 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Bethel, Cwmaman|Bethel, Cwmaman]] | next = [[../Bethel, Glantwrch|Bethel, Glantwrch]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Y Gurnos}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=190 to=191 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Y Gurnos}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Y Gurnos]] 3aa28325sukvnlb97qt70u4jarx5iaw 170402 170398 2026-08-14T17:02:42Z AlwynapHuw 1710 170402 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Bethel, Cwmaman|Bethel, Cwmaman]] | next = [[../Bethel, Glantwrch|Bethel, Glantwrch]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Ystalafera}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=190 to=191 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Y Gurnos}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Ystalafera]] h751tisdav9oz1zoss3cf3n4wjnp6qd 0 88281 170399 2026-08-14T16:46:53Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Y Gurnos|Y Gurnos]] | next = [[../Y Wern, Ystalyfera|Y Wern, Ystalyfera]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Ystalyfera}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" fr..." 170399 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Y Gurnos|Y Gurnos]] | next = [[../Y Wern, Ystalyfera|Y Wern, Ystalyfera]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Ystalyfera}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=191 to=192 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Bethel, Glantwrch}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Ystalyfera]] 070bqsque5yrh6mdk036hthv64w1w9y 0 88282 170400 2026-08-14T16:49:35Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Bethel, Glantwrch|Bethel, Glantwrch]] | next = [[../Ystalyfera (Saesoneg)|Ystalyfera (Saesoneg)]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Ystalyfera}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annib..." 170400 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Bethel, Glantwrch|Bethel, Glantwrch]] | next = [[../Ystalyfera (Saesoneg)|Ystalyfera (Saesoneg)]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Ystalyfera}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=192 to=192 fromsection="bbb" tosection="ccc" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Y Wern, Ystalyfera}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Ystalyfera]] 4p43tp4h9kr3tep3hwcyfnt3t2whk52 0 88283 170401 2026-08-14T17:01:54Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Y Wern, Ystalyfera|Y Wern, Ystalyfera]] | next = [[../Ynysmudw|Ynysmudw]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Ystalyfera}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" fr..." 170401 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Y Wern, Ystalyfera|Y Wern, Ystalyfera]] | next = [[../Ynysmudw|Ynysmudw]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Ystalyfera}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=192 to=193 fromsection="ddd" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Ystalyfera (Saesoneg)}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Ystalyfera]] pc056nd91yq46wqz46doe38i4ijcw43 0 88284 170405 2026-08-14T17:14:34Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Ystalyfera (Saesoneg)|Ystalyfera (Saesoneg)]] | next = [[../Gosen, Craigtrebanos|Gosen, Craigtrebanos]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Ynysmeudwy}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi..." 170405 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Ystalyfera (Saesoneg)|Ystalyfera (Saesoneg)]] | next = [[../Gosen, Craigtrebanos|Gosen, Craigtrebanos]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Ynysmeudwy}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=193 to=194 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Ynysmudw}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Ynysmeudwy]] eqgmghbmhiajr37u5g8jkhn4mg4f4gu 0 88285 170406 2026-08-14T17:22:36Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Ynysmudw|Ynysmudw]] | next = [[../Llangynwyd|Llangynwyd]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Trebannws}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=194 to=194 fro..." 170406 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Ynysmudw|Ynysmudw]] | next = [[../Llangynwyd|Llangynwyd]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Trebannws}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=194 to=194 fromsection="bbb" tosection="ccc" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Gosen, Craigtrebanos}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Trebannws]] rmxnmlk4rwhihpq5jifsq8f86err119 0 88286 170407 2026-08-14T17:56:42Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Gosen, Craigtrebanos|Gosen, Craigtrebanos]] | next = [[../Carmel, Maesteg|Carmel, Maesteg]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Llangynwy}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cy..." 170407 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Gosen, Craigtrebanos|Gosen, Craigtrebanos]] | next = [[../Carmel, Maesteg|Carmel, Maesteg]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Llangynwy}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=194 to=196 fromsection="ddd" tosection="ccc" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Llangynwyd}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Llangynwy]] 6svpaoj91vr80y4udn8nagnngeeyr10 14 88287 170408 2026-08-14T17:59:06Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Delwedd:Welcome to Maesteg - geograph.org.uk - 5295155.jpg|bawd]] {{Wicipedia|Maesteg}} {{comin|Category:Maesteg|Maesteg}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]]" 170408 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:Welcome to Maesteg - geograph.org.uk - 5295155.jpg|bawd]] {{Wicipedia|Maesteg}} {{comin|Category:Maesteg|Maesteg}} [[Categori:Cymunedau Morgannwg]] nqpk3p95yojagc6oua3gxstga9nv0u4 0 88288 170409 2026-08-14T18:01:41Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Llangynwyd|Llangynwyd]] | next = [[../Zoar, Maesteg|Zoar, Maesteg]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Maesteg}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=196 to..." 170409 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Llangynwyd|Llangynwyd]] | next = [[../Zoar, Maesteg|Zoar, Maesteg]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Maesteg}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=196 to=196 fromsection="bbb" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Carmel, Maesteg}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Maesteg]] fuvxou8fivygsg8eufbpfqzl4mibzu5 0 88289 170411 2026-08-14T18:10:49Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Carmel, Maesteg|Carmel, Maesteg]] | next = [[../Siloh, Maestegg|Siloh, Maesteg]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Maesteg}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf..." 170411 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Carmel, Maesteg|Carmel, Maesteg]] | next = [[../Siloh, Maestegg|Siloh, Maesteg]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Maesteg}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=197 to=200 tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Zoar, Maesteg}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Maesteg]] 6t5fzn7fvso93o3b4oqvw1dg3dgil29 170412 170411 2026-08-14T18:12:07Z AlwynapHuw 1710 170412 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Carmel, Maesteg|Carmel, Maesteg]] | next = [[../Siloh, Maesteg|Siloh, Maesteg]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Maesteg}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=197 to=200 tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Zoar, Maesteg}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Maesteg]] t8jo9s8y6ll484jqtdulmb2dpadle0b 0 88290 170413 2026-08-14T18:14:28Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Zoar, Maesteg|Zoar, Maesteg]] | next = [[../Saron, Maesteg|Saron, Maesteg]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Maesteg}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" fro..." 170413 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Zoar, Maesteg|Zoar, Maesteg]] | next = [[../Saron, Maesteg|Saron, Maesteg]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Maesteg}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=200 to=201 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Siloh, Maesteg}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Maesteg]] f7i6tz6d2e934ifrl50hs1rfnejnz96 0 88291 170414 2026-08-14T18:17:04Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Siloh, Maesteg|Siloh, Maesteg]] | next = [[../Dyffryn, Maesteg|Dyffryn, Maesteg]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Maesteg}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pd..." 170414 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Siloh, Maesteg|Siloh, Maesteg]] | next = [[../Dyffryn, Maesteg|Dyffryn, Maesteg]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Maesteg}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=201 to=202 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Saron, Maesteg}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Maesteg]] cmuwd3x2g4al2900kf42bh1fghmhtel 0 88292 170415 2026-08-14T18:31:03Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Saron, Maesteg|Saron, Maesteg]] | next = [[../Garth, Maesteg|Garth, Maesteg]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Maesteg}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" f..." 170415 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Saron, Maesteg|Saron, Maesteg]] | next = [[../Garth, Maesteg|Garth, Maesteg]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Maesteg}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=202 to=203 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Dyffryn, Maesteg}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Maesteg]] qry4vof6w6f7y3j533zs1fmu0nqqgzz 0 88293 170416 2026-08-14T18:36:34Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Dyffryn, Maesteg|Dyffryn, Maesteg]] | next = [[../Maesteg (Saesoneg)|Maesteg (Saesoneg) ]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Maesteg}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru..." 170416 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Dyffryn, Maesteg|Dyffryn, Maesteg]] | next = [[../Maesteg (Saesoneg)|Maesteg (Saesoneg) ]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Maesteg}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=203 to=204 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Garth, Maesteg}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Maesteg]] fuzg4ne510bkkjswj5qf9vu6fnyqipi 0 88294 170417 2026-08-14T18:38:46Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Garth, Maesteg|Garth, Maesteg]] | next = [[../Drefnewydd|Drefnewydd]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Maesteg}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=204..." 170417 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Garth, Maesteg|Garth, Maesteg]] | next = [[../Drefnewydd|Drefnewydd]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Maesteg}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=204 to=204 fromsection="bbb" tosection="ccc" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Maesteg (Saesoneg)}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Maesteg]] 9p66donvmo8pypla706kv4ekwa5hxdf 104 88295 170419 2026-08-14T19:12:23Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170419 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gyda'r ysgol, a daeth yn flodeuog cyn pen blwyddyn; ond nid oedd yno neb i fyned ag achos yr ysgol at orsedd gras wrth ddechreu nac wrth ddiweddu. Tynodd hyn sylw brodyr y Brynmenyn a daethant yn fynych i'w cynorthwyo. Tua chanol mis Hydref, y flwyddyn hono, daeth Mr. William Jones, Penybont, i bregethu yma ar foreu Sabboth, a rhoddodd ryw gymaint o Holwyddoreg i'r ysgol gan eu hanog i ddysgu penod ar "Berson Crist" erbyn dydd Nadolig. Yr oedd yr ysgolion canlynol yn cyfarfod yn Brynmenyn y Nadolig hwnw, sef Penybont, Coety, Brynmenyn, a Llangynwyd. Ymdrechwyd gyda'r ysgol yn ddiwyd o hyny hyd y gymanfa; ac erbyn treulio y cyfarfod derbyniwyd y chwaer ieuangc i'r undeb gyda chymeradwyaeth mawr. Erbyn hyn yr oedd yn nghanol y gauaf, a'r hen elusendy ar Hirwaun yn oerllyd ac annymunol iawn. Cafodd Morgan Howell, Llwyniwrch, ar ei feddwl i wahodd yr ysgol i ddyfod i'w dŷ ef, ac y caent ystafell ganddo ef am ddim, sef y pen dwyreiniol i'r tŷ. Yr oedd y cynyg yn gaffaeliad mawr i'r ysgol, oblegid yr oedd y lle yn fwy cysurus o lawer iawn, ac yn helaethach gogyfer ag ychwanegiad parhaus yr ysgol. Yn Mehefin, 1820, bu cymanfa ysgolion ar y cyntedd o flaen y ty hwn. Parhaodd Mr. Jones i ddyfod yma i bregethu yn achlysarol, a dechreuwyd siarad un noswaith y buasai yn ddymunol iawn cael ty i gadw ysgol ac i bregethu yn y gymydogaeth. Addawodd Mr. Jones ddyfod yno yn mhen yr wythnos i bregethu ac i gael siarad yn mhellach yn nghylch yr achos; a daeth yn ol ei addewid, a daeth y bobl yn nghyd yn ffyddlon a gwresog ac a chalon i weithio. Tanysgrifiwyd cyn ymadael 20p. Yn fuan ar ol hyn, aed i ymofyn tir i adeiladu, yr hyn a gafwyd gan Thomas Thomas, Ragland, a'i wraig, sef wyth perc ar brydles o 999 o flynyddau am ddau swllt a chwe' cheiniog yn y flwyddyn. Dechreuwyd adeiladu yn ddioed, a chymerodd Morgan Howell, Llwyniwrch; Edward John, Wern, a Thomas Williams, Ty'nywaun, y gofal arnynt. Codwyd y cerig, a chludwyd y defnyddiau i gyd am ddim gan y cymydogion, a chafwyd y rhan fwyaf o'r coed am ddim gan foneddigion, sef, R. H. Jenkins, Ysw., Llanharan; W. Vaughan, Ysw., Llanlai; W. Coffin, Ysw., Llandaf; ac M. Р. Treharne, Ysw., Coetrahen. Cwblhawyd yr adeilad, a chafodd y capel ei agor Medi 28ain, 1820, gan luaws o weinidogion, yn mhlith eraill, Mr. G. Hughes, Groeswen, yr hwn a enwodd y capel yn Bethel, gan bregethu oddiwrth Gen. xxviii. 19. Yn mis Tachwedd canlynol, ffurfiwyd eglwys yma, a pharhaodd Mr. Jones i lafurio yma hyd ddiwedd ei oes. Y Sabboth diweddaf y bu fyw, sef y 30ain o Fai, 1847, gweinyddodd y Cymundeb yn y boreu. Bu y gweinidogion cymydogaethol yn gweinyddu yn y lle wedi marwolaeth Mr. Jones, hyd ganol y gauaf canlynol, pryd y rhoddodd Brynmenyn a Bethel alwad i Mr. O. Owens, o Lanwrtyd, ac mewn cysylltiad gweinidogaethol a Brynmenyn y mae y lle wedi bod hyd yr awr hon. Yn Mehefin, 1854, tynwyd yr hen gapel i lawr ac adeiladwyd un newydd; ac erbyn y flwyddyn 1859 yr oedd cynydd graddol wedi bod ar yr achos fel y barnwyd yn angenrheidiol rhoddi oriel ynddo. Nid yw terfynau yr eglwys yn eang, na'r boblogaeth yn lluosog, ond y mae gwedd gysurus ar yr achos. Rhif yr aelodau ydyw 52. Codwyd yma ddau bregethwr, sef Evan Davies, Corneldu, yr hwn a adnabyddir yn well fel Myfyr Morganwg; ond y mae ei gysylltiad ef a'r enwad wedi darfod er's blynyddau; ac Isaiah John, yr hwn sydd yn parhau yn bregethwr cynorthwyol parchus yn yr eglwys. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|CYMER-GLYN-CORWG}}}} Y mae y lle hwn yn mhlwyf Glyncorwg, a'i safle yn mhen isaf glyn a elwir Glyncorwg, lle y mae yr afonydd Corwg ac Afan yn ymuno a'u gilydd, ac y cymer yr olaf y flaenaf iddi ei hun. Yn niwedd y ganrif ddiweddaf, yr oedd chwareuyddiaethau a champiau gwageddus, llygredig, ac annuwiol, yn cael eu cynal yn gyhoeddus yn y lle hwn, a hyny ar y Sabbothau. Ýchydig iawn oedd o gyrchu i'r Eglwys i'r gwasanaeth dwyfol i glywed y "duwiol wr o'i lân ddarllenfa" yn darllen "a llafar doeth y llyfr da;" ond yr oedd cyrchu mawr gan ddynion o bell ag agos i'r lle ar y Sabbothau, i gynal y campiau llygredig ac annuwiol a ddygid yn mlaen yno. Yr oedd llawer yn dyfod i'r lle i gymeryd rhan yn y chwareuon trwy gystadlu ynddynt, a llawer eraill yn dyfod yno er mwyn y difyrwch a'r pleser o'u gweled yn cael eu dwyn yn mlaen. Yr oedd crythwr ''(fiddler)'' o ardal Glynnedd yn dyfod yma yn gyson a rheolaidd, bob prydnawn Sabboth i chwareu y crwth er difyrwch y gwyddfodolion. Y campau a'r chwareuon a ddygid yn mlaen oeddynt, neidio, rhedeg, taflu maen a throsol, a choetiau, ymladd ceiliogod, chwareu disiau a chardiau, dawnsio, a chwareu bwlpinau. Y chwareufa oedd y tafarndy, yn nghyd a'r gwastad-tir ar lan afon Corwg, yn agos i'r Cymer. Dywedir mai Thomas Richard, o'r Rhiwlech, a fu yn offerynol i osod terfyn ar y campiau llygredig hyn. Cymerodd hyny le fel y canlyn:—Yr oedd Thomas Richard yn myned i'r mynydd ar brydnawn Sabboth, yn ol ei arfer i edrych am yr anifeiliaid. O herwydd fod y llwybr i'r mynydd yn serth a garw, ac yntau yn teimlo yn lluddedig, efe a eisteddodd i lawr mewn man cyfleus i orphwys ac adnewyddu ei nerth. Tra yn eistedd yno, clywai floeddiadau, a chableddau, a rhegfeydd arswydus, yn esgyn i fyny o'r dyfnder odditano, nes oedd yr hen greigiau o'i gylch yn dysbedain. Meddianwyd ef yn y fan gan ofn a dychryn mawr iawn, nes oedd yn mron methu symud o'r lle, a daeth yr ystyriaeth mor gryf i'w feddwl mai efe oedd yn gyfrifol am yr holl anfadwaith a'r annuwioldeb a ddygid yn mlaen, gan mai ar ei dir ef yr oedd y tafarndy, fel yr ofnai rhag i farn Duw ddisgyn arno yn y lle. Penderfynodd yn y fan heb ymgynhori a chig a gwaed, yn nerth Duw, i osod terfyn ar y fath annuwioldeb, a hyny yn ddioed, os oedd yn bosibl. Rhoddodd rybudd i'r Tafarnwr i ymadael o'r tŷ, a gwaharddodd i'r campiau i gael eu cynal yno o hyny allan. Wedi ymadawiad y tafarnwr, trowyd y tafarndy yn addoldy at wasanaeth yr Annibynwyr. Nid oedd pregethu yn rheolaidd gan yr Ymneillduwyr yn y Cymer cyn o gylch o flwyddyn 1792, ond yr oedd un o'r enw Thomas Jones, yr hwn oedd frodor o'r ardal hon, ac yn weinidog gyda'r Annibynwyr yn sir Gaerloyw, yn rhoddi pregeth unwaith yn y flwyddyn yn Glyncymer, ffermdy cyfagos, ond yn mhlwyf Llangynwyd, pan yn dyfod i ymweled a'i fam, yr hon oedd yn byw yn Lluest-nant-yrafael, plwyf Llangynwyd. Y cyntaf a fu yn pregethu yn rheolaidd yn ardal y Cymer oedd Abraham Tibbot. Daeth yma mae yn debyg yn fuan wedi gadael Llanuwchllyn yn y flwyddyn 1792, ac yn yr ardaloedd hyn y bu hyd nes y dychwelodd i'r gogledd yn y flwyddyn 1794, oblegid cawn ei fod y flwyddyn hono yn sir Fon, ac yn gwneyd cais am gynorthwy o'r Trysorfwrdd Cynnulleidfaol; ac yn Mon y parhaodd i lafurio o hyny hyd ei farwolaeth. Y lle cyntaf y bu Mr. Tibbot yn pregethu ynddo yma oedd Glyncymer, lle yr oedd un Morgan Thomas yn byw, taid i'r Morgan Thomas sydd yno yn bresenol. Bu hefyd yn pregethu yn yr awyr agored yn y Cymer gyferbyn a'r hen dafarndy; ac yr oedd nerth mawr yn cyd. fyned a'i weinidogaeth, fel y trowyd llawer oddiwrth eu ffyrdd drygionus at yr Arglwydd. Ffurfiwyd eglwys yma yn ol trefn yr Annibynwyr, a chafodd yr eglwys fechan y tafarndy at ei gwasanaeth, a throwyd ef yr lle cyfaddas at addoli Duw. Bu mesur helaeth o lwyddiant ar lafur Mr Tibbot yn ystod y ddwy flynedd y bu yn llafurio yma ac yn Llangynwyd. Nid oes genym sicrwydd pwy fu yn gweinidogaethu i'r eglwys yms yn y blynyddoedd wedi ymadawiad Abraham Tibbot hyd sefydliad Mr. Methusalem Jones yn 1800. Dywedir yn hanes Llangynwyd i un Walter Edwards fod yn gweini i'r eglwys yno, ond nid oes son am dano yn nglyn a'r eglwys yma, a sonir am un Watkin, Tonygrugos, yn Nghwmgwenffrwd, yn gweini i'r eglwys hon wedi ymadawiad Mr. M. Jones; ond ni sonir am enw hwnw yn nglyn a Llangynwyd, er fod yr ddwy eglwys o dan yr un weinidogaeth yn y tymor hwnw. Dywedir am y ddau fod yn amheus a urddwyd hwy, ac iddynt ymfudo i'r America. Ai tybed nad yr un yw y ddau, ond fod yr enw yn cael ei gamgymeryd yn un o'r ddau amgylchiad? Ac os yr un ydynt, pa un ai cyn ai ar ol Mr. Methusalem Jones y bu yma? Pwy a fedr roddi goleuni ar hyn? Yn mis Medi, 1800, urddwyd Mr. Methusalem Jones yn weinidog. Llafuriodd Mr. M. Jones yma gyda derbyniad a mesur o lwyddiant am wyth mlynedd nes yr ymfudodd i Ferthyr at gynnulleidfa fechan yno. Ar ei ol ef bu Mr. Walter Thomas yn weinidog y Cymer a Llangynwyd dros ryw ysbaid. Gweler ei hanes ef yn Cyf. I., tu dal. 13. Ar ei ol ef urddwyd Mr. William Beynon yn weinidog i'r eglwys hon mewn cysylltiad a Bethesda, Llangynwyd. Ymddengys i Mr. W. Beynon fod yma tua deuddeng mlynedd, ac iddo ddatod ei gysylltiad a'r lle tua'r flwyddyn 1822. Bu Mr. Daniel Griffiths, Castellnedd yn dyfod yma am ychydig ar ol hyn hyd nes y rhoddwyd galwad i Mr. Richard Jones, aelod o'r Storehouse, Cwmnedd, ac urddwyd ef Hydref 6ed a'r 7fed, 1824. Gweinyddwyd ar yr achlysur gan Meistri J. Evans, Godrerhos; D. Jones, Llanharan; R. Howells, Baran; M. Lewis, Hermon; J. Rowlands, Cwmllynfell; D. Evans, Mynyddbach; D. Griffiths, Castellnedd, ac eraill.<ref>Dysgedydd, 1825. Tu dal. 243.<ref> Bu Richard Jones yma dros rai blynyddoedd yn barchus, ond ymgollodd o radd i radd, nes yr aeth o'r diwedd i'r fath wrthgiliad fel y bu raid i'r eglwys dori pob perthynas ag ef. Bu gofal yr eglwys ar ol hyny am dymor ar Mr. William Morgan, Llwyni; ond yn y flwyddyn 1833, rhoddwyd galwad i Mr. William Thomas, aelod o Nebo, Hirwaun, ac urddwyd ef Gorphenaf 16eg a'r 17eg, y flwyddyn hono. Gweinyddwyd ar yr achlysur gan Meistri L. Edwards, Cwmbychan; M. Lewis, Hermon; J. Rowlands, Cwmllynfell; J. Harrison, Aberdar; D. Griffiths, Castellnedd; W. Morgan, Llangynwyd, ac eraill.f Llafuriodd Mr. Thomas yma am wyth mlynedd, pryd y cymerodd ofal yr eglwys yn Cefncribwr; ac ar ol hyny bu yr achos yn olynol dan ofal Meistri Daniel Evans, Castellnedd; Thomas Lloyd a William Watkins, Maesteg; ond nid oedd y naill na'r llall yn gallu rhoddi i'r eglwys yma ond rhan fechan o'u llafur. Yn y flwyddyn 1849, rhoddodd yr eglwys alwad i Mr. David Henry, aelod a phregethwr yn Zoar, Maesteg, ond a fuasai am dymor yn derbyn addysg yn Llanelli. <ref>Yr Efengylydd, 1833. Tu dal. 283.</ref> Urddwyd ef yn mis Hydref y flwyddyn hono; ac ar yr achlysur cymerwyd rhan yn y gwasanaeth gan Meistri W. Watkins, Maesteg; J. Rees, Carmel; H. Rees, Ystrad; W. Thomas, Rock; J. Thomas, Cefncribwr; J. Davies, Bryn, a D. Evans, Castellnedd. Bu Mr. Henry yma am ddeng mlynedd, nes y derbyniodd alwad o Benygroes a Milo, sir Gaerfyrddin, ac y symudodd yno. Wedi ymddibynu ar weinidogaeth achlysurol am dymor, yn mis Hydref, 1862, urddwyd Mr. William Hopkins, yr hwn oedd yn aelod ac yn bregethwr yn yr eglwys, yn weinidog iddi. Yr oedd y gweinidogion canlynol yn wyddfodol, ac yn cymeryd rhan yn y gwasanaeth, Meistri W. Watkins, Saron; J. Jones, Zoar; W. Rees, Silo, a W. Morgans, Carmel, Maesteg; P. Griffiths, Alltwen; W. Thomas, Rock, a J. Mathews, Castellnedd. Mae Mr. Hopkins yn parhau i weinidogaethu yn y lle. Y capel cyntaf, fel y gwelsom, yn Cymer-glyn-corwg oedd yr hen dafarndy. Bu gwasanaeth crefyddol yn cael ei gynal yn hwnw am dros driugain mlynedd. Cafwyd cyfarfodydd gwlithog a hapus ynddo, a mwynhawyd llawer o'r nefoedd ganoedd o weithiau. Yn Mehefin, 1865, agorwyd yma gapel newydd hardd. Cymerwyd rhan yn ngwasanaeth yr agoriad gan Meistri I. Jones, Drefnewydd; J. Evans, Maendy; W. Morgans, Carmel; T. Rees, D.D., Abertawy; P. Griffiths, Alltwen; D. Henry, Penygroes; J. Mathews, Castellnedd, a W. Thomas, Rock. Yr unig bregethwyr a gyfodwyd yn yr eglwys hon ydynt John Davies, yr hwn a urddwyd yn y Bryn, a William Hopkins, gweinidog presenol yr eglwys. {{nop}}<section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> lvg3rsfzuh2jt5nc0w2y3un5qsm6ds2 170420 170419 2026-08-14T19:13:48Z AlwynapHuw 1710 170420 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gyda'r ysgol, a daeth yn flodeuog cyn pen blwyddyn; ond nid oedd yno neb i fyned ag achos yr ysgol at orsedd gras wrth ddechreu nac wrth ddiweddu. Tynodd hyn sylw brodyr y Brynmenyn a daethant yn fynych i'w cynorthwyo. Tua chanol mis Hydref, y flwyddyn hono, daeth Mr. William Jones, Penybont, i bregethu yma ar foreu Sabboth, a rhoddodd ryw gymaint o Holwyddoreg i'r ysgol gan eu hanog i ddysgu penod ar "Berson Crist" erbyn dydd Nadolig. Yr oedd yr ysgolion canlynol yn cyfarfod yn Brynmenyn y Nadolig hwnw, sef Penybont, Coety, Brynmenyn, a Llangynwyd. Ymdrechwyd gyda'r ysgol yn ddiwyd o hyny hyd y gymanfa; ac erbyn treulio y cyfarfod derbyniwyd y chwaer ieuangc i'r undeb gyda chymeradwyaeth mawr. Erbyn hyn yr oedd yn nghanol y gauaf, a'r hen elusendy ar Hirwaun yn oerllyd ac annymunol iawn. Cafodd Morgan Howell, Llwyniwrch, ar ei feddwl i wahodd yr ysgol i ddyfod i'w dŷ ef, ac y caent ystafell ganddo ef am ddim, sef y pen dwyreiniol i'r tŷ. Yr oedd y cynyg yn gaffaeliad mawr i'r ysgol, oblegid yr oedd y lle yn fwy cysurus o lawer iawn, ac yn helaethach gogyfer ag ychwanegiad parhaus yr ysgol. Yn Mehefin, 1820, bu cymanfa ysgolion ar y cyntedd o flaen y ty hwn. Parhaodd Mr. Jones i ddyfod yma i bregethu yn achlysarol, a dechreuwyd siarad un noswaith y buasai yn ddymunol iawn cael ty i gadw ysgol ac i bregethu yn y gymydogaeth. Addawodd Mr. Jones ddyfod yno yn mhen yr wythnos i bregethu ac i gael siarad yn mhellach yn nghylch yr achos; a daeth yn ol ei addewid, a daeth y bobl yn nghyd yn ffyddlon a gwresog ac a chalon i weithio. Tanysgrifiwyd cyn ymadael 20p. Yn fuan ar ol hyn, aed i ymofyn tir i adeiladu, yr hyn a gafwyd gan Thomas Thomas, Ragland, a'i wraig, sef wyth perc ar brydles o 999 o flynyddau am ddau swllt a chwe' cheiniog yn y flwyddyn. Dechreuwyd adeiladu yn ddioed, a chymerodd Morgan Howell, Llwyniwrch; Edward John, Wern, a Thomas Williams, Ty'nywaun, y gofal arnynt. Codwyd y cerig, a chludwyd y defnyddiau i gyd am ddim gan y cymydogion, a chafwyd y rhan fwyaf o'r coed am ddim gan foneddigion, sef, R. H. Jenkins, Ysw., Llanharan; W. Vaughan, Ysw., Llanlai; W. Coffin, Ysw., Llandaf; ac M. Р. Treharne, Ysw., Coetrahen. Cwblhawyd yr adeilad, a chafodd y capel ei agor Medi 28ain, 1820, gan luaws o weinidogion, yn mhlith eraill, Mr. G. Hughes, Groeswen, yr hwn a enwodd y capel yn Bethel, gan bregethu oddiwrth Gen. xxviii. 19. Yn mis Tachwedd canlynol, ffurfiwyd eglwys yma, a pharhaodd Mr. Jones i lafurio yma hyd ddiwedd ei oes. Y Sabboth diweddaf y bu fyw, sef y 30ain o Fai, 1847, gweinyddodd y Cymundeb yn y boreu. Bu y gweinidogion cymydogaethol yn gweinyddu yn y lle wedi marwolaeth Mr. Jones, hyd ganol y gauaf canlynol, pryd y rhoddodd Brynmenyn a Bethel alwad i Mr. O. Owens, o Lanwrtyd, ac mewn cysylltiad gweinidogaethol a Brynmenyn y mae y lle wedi bod hyd yr awr hon. Yn Mehefin, 1854, tynwyd yr hen gapel i lawr ac adeiladwyd un newydd; ac erbyn y flwyddyn 1859 yr oedd cynydd graddol wedi bod ar yr achos fel y barnwyd yn angenrheidiol rhoddi oriel ynddo. Nid yw terfynau yr eglwys yn eang, na'r boblogaeth yn lluosog, ond y mae gwedd gysurus ar yr achos. Rhif yr aelodau ydyw 52. Codwyd yma ddau bregethwr, sef Evan Davies, Corneldu, yr hwn a adnabyddir yn well fel Myfyr Morganwg; ond y mae ei gysylltiad ef a'r enwad wedi darfod er's blynyddau; ac Isaiah John, yr hwn sydd yn parhau yn bregethwr cynorthwyol parchus yn yr eglwys. {{nop}}}<noinclude><references/></noinclude> 4ahybw977p2pb6zd546c86qwbicj6e5 170422 170420 2026-08-14T19:14:45Z AlwynapHuw 1710 170422 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gyda'r ysgol, a daeth yn flodeuog cyn pen blwyddyn; ond nid oedd yno neb i fyned ag achos yr ysgol at orsedd gras wrth ddechreu nac wrth ddiweddu. Tynodd hyn sylw brodyr y Brynmenyn a daethant yn fynych i'w cynorthwyo. Tua chanol mis Hydref, y flwyddyn hono, daeth Mr. William Jones, Penybont, i bregethu yma ar foreu Sabboth, a rhoddodd ryw gymaint o Holwyddoreg i'r ysgol gan eu hanog i ddysgu penod ar "Berson Crist" erbyn dydd Nadolig. Yr oedd yr ysgolion canlynol yn cyfarfod yn Brynmenyn y Nadolig hwnw, sef Penybont, Coety, Brynmenyn, a Llangynwyd. Ymdrechwyd gyda'r ysgol yn ddiwyd o hyny hyd y gymanfa; ac erbyn treulio y cyfarfod derbyniwyd y chwaer ieuangc i'r undeb gyda chymeradwyaeth mawr. Erbyn hyn yr oedd yn nghanol y gauaf, a'r hen elusendy ar Hirwaun yn oerllyd ac annymunol iawn. Cafodd Morgan Howell, Llwyniwrch, ar ei feddwl i wahodd yr ysgol i ddyfod i'w dŷ ef, ac y caent ystafell ganddo ef am ddim, sef y pen dwyreiniol i'r tŷ. Yr oedd y cynyg yn gaffaeliad mawr i'r ysgol, oblegid yr oedd y lle yn fwy cysurus o lawer iawn, ac yn helaethach gogyfer ag ychwanegiad parhaus yr ysgol. Yn Mehefin, 1820, bu cymanfa ysgolion ar y cyntedd o flaen y ty hwn. Parhaodd Mr. Jones i ddyfod yma i bregethu yn achlysarol, a dechreuwyd siarad un noswaith y buasai yn ddymunol iawn cael ty i gadw ysgol ac i bregethu yn y gymydogaeth. Addawodd Mr. Jones ddyfod yno yn mhen yr wythnos i bregethu ac i gael siarad yn mhellach yn nghylch yr achos; a daeth yn ol ei addewid, a daeth y bobl yn nghyd yn ffyddlon a gwresog ac a chalon i weithio. Tanysgrifiwyd cyn ymadael 20p. Yn fuan ar ol hyn, aed i ymofyn tir i adeiladu, yr hyn a gafwyd gan Thomas Thomas, Ragland, a'i wraig, sef wyth perc ar brydles o 999 o flynyddau am ddau swllt a chwe' cheiniog yn y flwyddyn. Dechreuwyd adeiladu yn ddioed, a chymerodd Morgan Howell, Llwyniwrch; Edward John, Wern, a Thomas Williams, Ty'nywaun, y gofal arnynt. Codwyd y cerig, a chludwyd y defnyddiau i gyd am ddim gan y cymydogion, a chafwyd y rhan fwyaf o'r coed am ddim gan foneddigion, sef, R. H. Jenkins, Ysw., Llanharan; W. Vaughan, Ysw., Llanlai; W. Coffin, Ysw., Llandaf; ac M. Р. Treharne, Ysw., Coetrahen. Cwblhawyd yr adeilad, a chafodd y capel ei agor Medi 28ain, 1820, gan luaws o weinidogion, yn mhlith eraill, Mr. G. Hughes, Groeswen, yr hwn a enwodd y capel yn Bethel, gan bregethu oddiwrth Gen. xxviii. 19. Yn mis Tachwedd canlynol, ffurfiwyd eglwys yma, a pharhaodd Mr. Jones i lafurio yma hyd ddiwedd ei oes. Y Sabboth diweddaf y bu fyw, sef y 30ain o Fai, 1847, gweinyddodd y Cymundeb yn y boreu. Bu y gweinidogion cymydogaethol yn gweinyddu yn y lle wedi marwolaeth Mr. Jones, hyd ganol y gauaf canlynol, pryd y rhoddodd Brynmenyn a Bethel alwad i Mr. O. Owens, o Lanwrtyd, ac mewn cysylltiad gweinidogaethol a Brynmenyn y mae y lle wedi bod hyd yr awr hon. Yn Mehefin, 1854, tynwyd yr hen gapel i lawr ac adeiladwyd un newydd; ac erbyn y flwyddyn 1859 yr oedd cynydd graddol wedi bod ar yr achos fel y barnwyd yn angenrheidiol rhoddi oriel ynddo. Nid yw terfynau yr eglwys yn eang, na'r boblogaeth yn lluosog, ond y mae gwedd gysurus ar yr achos. Rhif yr aelodau ydyw 52. Codwyd yma ddau bregethwr, sef Evan Davies, Corneldu, yr hwn a adnabyddir yn well fel Myfyr Morganwg; ond y mae ei gysylltiad ef a'r enwad wedi darfod er's blynyddau; ac Isaiah John, yr hwn sydd yn parhau yn bregethwr cynorthwyol parchus yn yr eglwys. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> bbrz6ctqil8ksq88625phvfswv0jcsz 104 88296 170421 2026-08-14T19:14:22Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "{{c|{{mawr|CYMER-GLYN-CORWG}}}} Y mae y lle hwn yn mhlwyf Glyncorwg, a'i safle yn mhen isaf glyn a elwir Glyncorwg, lle y mae yr afonydd Corwg ac Afan yn ymuno a'u gilydd, ac y cymer yr olaf y flaenaf iddi ei hun. Yn niwedd y ganrif ddiweddaf, yr oedd chwareuyddiaethau a champiau gwageddus, llygredig, ac annuwiol, yn cael eu cynal yn gyhoeddus yn y lle hwn, a hyny ar y Sabbothau. Ýchydig iawn oedd o gyrchu i'r Eglwys i'r gwasanaeth d... 170421 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|CYMER-GLYN-CORWG}}}} Y mae y lle hwn yn mhlwyf Glyncorwg, a'i safle yn mhen isaf glyn a elwir Glyncorwg, lle y mae yr afonydd Corwg ac Afan yn ymuno a'u gilydd, ac y cymer yr olaf y flaenaf iddi ei hun. Yn niwedd y ganrif ddiweddaf, yr oedd chwareuyddiaethau a champiau gwageddus, llygredig, ac annuwiol, yn cael eu cynal yn gyhoeddus yn y lle hwn, a hyny ar y Sabbothau. Ýchydig iawn oedd o gyrchu i'r Eglwys i'r gwasanaeth dwyfol i glywed y "duwiol wr o'i lân ddarllenfa" yn darllen "a llafar doeth y llyfr da;" ond yr oedd cyrchu mawr gan ddynion o bell ag agos i'r lle ar y Sabbothau, i gynal y campiau llygredig ac annuwiol a ddygid yn mlaen yno. Yr oedd llawer yn dyfod i'r lle i gymeryd rhan yn y chwareuon trwy gystadlu ynddynt, a llawer eraill yn dyfod yno er mwyn y difyrwch a'r pleser o'u gweled yn cael eu dwyn yn mlaen. Yr oedd crythwr ''(fiddler)'' o ardal Glynnedd yn dyfod yma yn gyson a rheolaidd, bob prydnawn Sabboth i chwareu y crwth er difyrwch y gwyddfodolion. Y campau a'r chwareuon a ddygid yn mlaen oeddynt, neidio, rhedeg, taflu maen a throsol, a choetiau, ymladd ceiliogod, chwareu disiau a chardiau, dawnsio, a chwareu bwlpinau. Y chwareufa oedd y tafarndy, yn nghyd a'r gwastad-tir ar lan afon Corwg, yn agos i'r Cymer. Dywedir mai Thomas Richard, o'r Rhiwlech, a fu yn offerynol i osod terfyn ar y campiau llygredig hyn. Cymerodd hyny le fel y canlyn:—Yr oedd Thomas Richard yn myned i'r mynydd ar brydnawn Sabboth, yn ol ei arfer i edrych am yr anifeiliaid. O herwydd fod y llwybr i'r mynydd yn serth a garw, ac yntau yn teimlo yn lluddedig, efe a eisteddodd i lawr mewn man cyfleus i orphwys ac adnewyddu ei nerth. Tra yn eistedd yno, clywai floeddiadau, a chableddau, a rhegfeydd arswydus, yn esgyn i fyny o'r dyfnder odditano, nes oedd yr hen greigiau o'i gylch yn dysbedain. Meddianwyd ef yn y fan gan ofn a dychryn mawr iawn, nes oedd yn mron methu symud o'r lle, a daeth yr ystyriaeth mor gryf i'w feddwl mai efe oedd yn gyfrifol am yr holl anfadwaith a'r annuwioldeb a ddygid yn mlaen, gan mai ar ei dir ef yr oedd y tafarndy, fel yr ofnai rhag i farn Duw ddisgyn arno yn y lle. Penderfynodd yn y fan heb ymgynhori a chig a gwaed, yn nerth Duw, i osod terfyn ar y fath annuwioldeb, a hyny yn ddioed, os oedd yn bosibl. Rhoddodd rybudd i'r Tafarnwr i ymadael o'r tŷ, a gwaharddodd i'r campiau i gael eu cynal yno o hyny allan. Wedi ymadawiad y tafarnwr, trowyd y tafarndy yn addoldy at wasanaeth yr Annibynwyr. Nid oedd pregethu yn rheolaidd gan yr Ymneillduwyr yn y Cymer cyn o gylch o flwyddyn 1792, ond yr oedd un o'r enw Thomas Jones, yr hwn oedd frodor o'r ardal hon, ac yn weinidog gyda'r Annibynwyr yn sir Gaerloyw, yn rhoddi pregeth unwaith yn y flwyddyn yn Glyncymer, ffermdy cyfagos, ond yn mhlwyf Llangynwyd, pan yn dyfod i ymweled a'i fam, yr hon oedd yn byw yn Lluest-nant-yrafael, plwyf Llangynwyd. Y cyntaf a fu yn pregethu yn rheolaidd yn ardal y Cymer oedd Abraham Tibbot. Daeth yma mae yn debyg yn fuan wedi gadael Llanuwchllyn yn y flwyddyn 1792, ac yn yr ardaloedd hyn y bu hyd nes y dychwelodd i'r gogledd yn y flwyddyn 1794, oblegid cawn ei fod y flwyddyn hono yn sir Fon, ac yn gwneyd cais am gynorthwy o'r Trysorfwrdd Cynnulleidfaol; ac yn Mon y parhaodd i lafurio o hyny hyd ei farwolaeth. Y lle cyntaf y bu Mr. Tibbot yn pregethu ynddo yma oedd Glyncymer, lle yr oedd un Morgan Thomas yn byw, taid i'r Morgan Thomas sydd yno yn bresenol. Bu hefyd yn pregethu yn yr awyr agored yn y Cymer gyferbyn a'r hen dafarndy; ac yr oedd nerth mawr yn cyd. fyned a'i weinidogaeth, fel y trowyd llawer oddiwrth eu ffyrdd drygionus at yr Arglwydd. Ffurfiwyd eglwys yma yn ol trefn yr Annibynwyr, a chafodd yr eglwys fechan y tafarndy at ei gwasanaeth, a throwyd ef yr lle cyfaddas at addoli Duw. Bu mesur helaeth o lwyddiant ar lafur Mr Tibbot yn ystod y ddwy flynedd y bu yn llafurio yma ac yn Llangynwyd. Nid oes genym sicrwydd pwy fu yn gweinidogaethu i'r eglwys yms yn y blynyddoedd wedi ymadawiad Abraham Tibbot hyd sefydliad Mr. Methusalem Jones yn 1800. Dywedir yn hanes Llangynwyd i un Walter Edwards fod yn gweini i'r eglwys yno, ond nid oes son am dano yn nglyn a'r eglwys yma, a sonir am un Watkin, Tonygrugos, yn Nghwmgwenffrwd, yn gweini i'r eglwys hon wedi ymadawiad Mr. M. Jones; ond ni sonir am enw hwnw yn nglyn a Llangynwyd, er fod yr ddwy eglwys o dan yr un weinidogaeth yn y tymor hwnw. Dywedir am y ddau fod yn amheus a urddwyd hwy, ac iddynt ymfudo i'r America. Ai tybed nad yr un yw y ddau, ond fod yr enw yn cael ei gamgymeryd yn un o'r ddau amgylchiad? Ac os yr un ydynt, pa un ai cyn ai ar ol Mr. Methusalem Jones y bu yma? Pwy a fedr roddi goleuni ar hyn? Yn mis Medi, 1800, urddwyd Mr. Methusalem Jones yn weinidog. Llafuriodd Mr. M. Jones yma gyda derbyniad a mesur o lwyddiant am wyth mlynedd nes yr ymfudodd i Ferthyr at gynnulleidfa fechan yno. Ar ei ol ef bu Mr. Walter Thomas yn weinidog y Cymer a Llangynwyd dros ryw ysbaid. Gweler ei hanes ef yn Cyf. I., tu dal. 13. Ar ei ol ef urddwyd Mr. William Beynon yn weinidog i'r eglwys hon mewn cysylltiad a Bethesda, Llangynwyd. Ymddengys i Mr. W. Beynon fod yma tua deuddeng mlynedd, ac iddo ddatod ei gysylltiad a'r lle tua'r flwyddyn 1822. Bu Mr. Daniel Griffiths, Castellnedd yn dyfod yma am ychydig ar ol hyn hyd nes y rhoddwyd galwad i Mr. Richard Jones, aelod o'r Storehouse, Cwmnedd, ac urddwyd ef Hydref 6ed a'r 7fed, 1824. Gweinyddwyd ar yr achlysur gan Meistri J. Evans, Godrerhos; D. Jones, Llanharan; R. Howells, Baran; M. Lewis, Hermon; J. Rowlands, Cwmllynfell; D. Evans, Mynyddbach; D. Griffiths, Castellnedd, ac eraill.<ref>Dysgedydd, 1825. Tu dal. 243.<ref> Bu Richard Jones yma dros rai blynyddoedd yn barchus, ond ymgollodd o radd i radd, nes yr aeth o'r diwedd i'r fath wrthgiliad fel y bu raid i'r eglwys dori pob perthynas ag ef. Bu gofal yr eglwys ar ol hyny am dymor ar Mr. William Morgan, Llwyni; ond yn y flwyddyn 1833, rhoddwyd galwad i Mr. William Thomas, aelod o Nebo, Hirwaun, ac urddwyd ef Gorphenaf 16eg a'r 17eg, y flwyddyn hono. Gweinyddwyd ar yr achlysur gan Meistri L. Edwards, Cwmbychan; M. Lewis, Hermon; J. Rowlands, Cwmllynfell; J. Harrison, Aberdar; D. Griffiths, Castellnedd; W. Morgan, Llangynwyd, ac eraill.f Llafuriodd Mr. Thomas yma am wyth mlynedd, pryd y cymerodd ofal yr eglwys yn Cefncribwr; ac ar ol hyny bu yr achos yn olynol dan ofal Meistri Daniel Evans, Castellnedd; Thomas Lloyd a William Watkins, Maesteg; ond nid oedd y naill na'r llall yn gallu rhoddi i'r eglwys yma ond rhan fechan o'u llafur. Yn y flwyddyn 1849, rhoddodd yr eglwys alwad i Mr. David Henry, aelod a phregethwr yn Zoar, Maesteg, ond a fuasai am dymor yn derbyn addysg yn Llanelli. <ref>Yr Efengylydd, 1833. Tu dal. 283.</ref> Urddwyd ef yn mis Hydref y flwyddyn hono; ac ar yr achlysur cymerwyd rhan yn y gwasanaeth gan Meistri W. Watkins, Maesteg; J. Rees, Carmel; H. Rees, Ystrad; W. Thomas, Rock; J. Thomas, Cefncribwr; J. Davies, Bryn, a D. Evans, Castellnedd. Bu Mr. Henry yma am ddeng mlynedd, nes y derbyniodd alwad o Benygroes a Milo, sir Gaerfyrddin, ac y symudodd yno. Wedi ymddibynu ar weinidogaeth achlysurol am dymor, yn mis Hydref, 1862, urddwyd Mr. William Hopkins, yr hwn oedd yn aelod ac yn bregethwr yn yr eglwys, yn weinidog iddi. Yr oedd y gweinidogion canlynol yn wyddfodol, ac yn cymeryd rhan yn y gwasanaeth, Meistri W. Watkins, Saron; J. Jones, Zoar; W. Rees, Silo, a W. Morgans, Carmel, Maesteg; P. Griffiths, Alltwen; W. Thomas, Rock, a J. Mathews, Castellnedd. Mae Mr. Hopkins yn parhau i weinidogaethu yn y lle. Y capel cyntaf, fel y gwelsom, yn Cymer-glyn-corwg oedd yr hen dafarndy. Bu gwasanaeth crefyddol yn cael ei gynal yn hwnw am dros driugain mlynedd. Cafwyd cyfarfodydd gwlithog a hapus ynddo, a mwynhawyd llawer o'r nefoedd ganoedd o weithiau. Yn Mehefin, 1865, agorwyd yma gapel newydd hardd. Cymerwyd rhan yn ngwasanaeth yr agoriad gan Meistri I. Jones, Drefnewydd; J. Evans, Maendy; W. Morgans, Carmel; T. Rees, D.D., Abertawy; P. Griffiths, Alltwen; D. Henry, Penygroes; J. Mathews, Castellnedd, a W. Thomas, Rock. Yr unig bregethwyr a gyfodwyd yn yr eglwys hon ydynt John Davies, yr hwn a urddwyd yn y Bryn, a William Hopkins, gweinidog presenol yr eglwys. {{nop}}Bu amryw bersonau a gyfrifid yn hynod am eu duwioldeb yn perthyn i'r eglwys hon yn y dyddiau gynt, megis Dafydd Thomas, Tonmawr, yr hwn a fu farw pan yn ieuangc trwy gael ei daro gan fellten. Yr oedd un Griffith, Blaenafan, ac un William Thomas, o'r Tygwynbach, a Thomas, o'r Gelliron, yn rhai hynod am eu ffyddlondeb i ddyfod i'r cynnulliadau crefyddol. Yr oedd yma rai hynod hefyd mewn amseroedd diweddarach -Mary Lewis, o'r Wern, gwraig Rees Lewis, a fu yn offerynol i wasgaru llu o chwareuwyr ag oeddynt wedi dyfod o'r Maesteg i gymydogaeth y Cymer, ar y ddydd Sabboth, i chwareu bando. Yr oedd yno rai ugeiniau o ddynion rhwng y chwareuwyr a'r edrychwyr. Aeth hi yn mlaen yn ddiofn i'w canol, a safodd rhwng y chwareuwyr, edrychodd arnynt gyda'r fath lymder a difrifoldeb, a siaradodd gyda'r fath bwys ac awdurdod am eu hymddygiad annuwiol, ac am y perygl o iddynt ddilyn y cyfryw arferion, a bod digofaint Duw yn aros arnynt, tra yr oeddynt yn gwneyd dydd Duw yn dymor eu difyrwch, a bod barn Duw yn sicr o ddyfod arnynt wrth ddilyn eu bywyd annuwiol; fel y methasant a myned yn mlaen yn mhellach yn eu chwareu, ond ymwasgarasant ymaith, ac aeth pawb i'w ffordd, a dychwelodd hithau adref, wedi cael buddugoliaeth, gan glodfori Duw am ei chynorthwyo yn yr ymdrech. Y mae yn yr eglwys etto amryw o rai rhagorol y ddaear, y rhai nid yw y byd yn deilwng o honynt.* <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|BLAENCORWG.}}}} Gydag agoriad y gweithiau yn mlaen Glyncorwg, meddyliodd yr eglwys yn y Cymer am gychwyn achos yn y lle. Dechreuwyd cynal moddion <ref>Yr ydym yn ddyledus am y rhan fwyaf o'r hanes blaenorol i draethawd Mr. D. Henry, Penygroes, yn y llyfr a gyhoeddwyd dan yr enw Gardd Flodeu Glyncorwg.</ref> <section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> tt21hffv94lexzgptt64hmfx8gdg89n 170423 170421 2026-08-14T19:43:50Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170423 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|CYMER-GLYN-CORWG}}}} Y mae y lle hwn yn mhlwyf Glyncorwg, a'i safle yn mhen isaf glyn a elwir Glyncorwg, lle y mae yr afonydd Corwg ac Afan yn ymuno a'u gilydd, ac y cymer yr olaf y flaenaf iddi ei hun. Yn niwedd y ganrif ddiweddaf, yr oedd chwareuyddiaethau a champiau gwageddus, llygredig, ac annuwiol, yn cael eu cynal yn gyhoeddus yn y lle hwn, a hyny ar y Sabbothau. Ýchydig iawn oedd o gyrchu i'r Eglwys i'r gwasanaeth dwyfol i glywed y "duwiol wr o'i lân ddarllenfa" yn darllen "a llafar doeth y llyfr da;" ond yr oedd cyrchu mawr gan ddynion o bell ag agos i'r lle ar y Sabbothau, i gynal y campiau llygredig ac annuwiol a ddygid yn mlaen yno. Yr oedd llawer yn dyfod i'r lle i gymeryd rhan yn y chwareuon trwy gystadlu ynddynt, a llawer eraill yn dyfod yno er mwyn y difyrwch a'r pleser o'u gweled yn cael eu dwyn yn mlaen. Yr oedd crythwr ''(fiddler)'' o ardal Glynnedd yn dyfod yma yn gyson a rheolaidd, bob prydnawn Sabboth i chwareu y crwth er difyrwch y gwyddfodolion. Y campau a'r chwareuon a ddygid yn mlaen oeddynt, neidio, rhedeg, taflu maen a throsol, a choetiau, ymladd ceiliogod, chwareu disiau a chardiau, dawnsio, a chwareu bwlpinau. Y chwareufa oedd y tafarndy, yn nghyd a'r gwastad-tir ar lan afon Corwg, yn agos i'r Cymer. Dywedir mai Thomas Richard, o'r Rhiwlech, a fu yn offerynol i osod terfyn ar y campiau llygredig hyn. Cymerodd hyny le fel y canlyn:—Yr oedd Thomas Richard yn myned i'r mynydd ar brydnawn Sabboth, yn ol ei arfer i edrych am yr anifeiliaid. O herwydd fod y llwybr i'r mynydd yn serth a garw, ac yntau yn teimlo yn lluddedig, efe a eisteddodd i lawr mewn man cyfleus i orphwys ac adnewyddu ei nerth. Tra yn eistedd yno, clywai floeddiadau, a chableddau, a rhegfeydd arswydus, yn esgyn i fyny o'r dyfnder odditano, nes oedd yr hen greigiau o'i gylch yn dysbedain. Meddianwyd ef yn y fan gan ofn a dychryn mawr iawn, nes oedd yn mron methu symud o'r lle, a daeth yr ystyriaeth mor gryf i'w feddwl mai efe oedd yn gyfrifol am yr holl anfadwaith a'r annuwioldeb a ddygid yn mlaen, gan mai ar ei dir ef yr oedd y tafarndy, fel yr ofnai rhag i farn Duw ddisgyn arno yn y lle. Penderfynodd yn y fan heb ymgynhori a chig a gwaed, yn nerth Duw, i osod terfyn ar y fath annuwioldeb, a hyny yn ddioed, os oedd yn bosibl. Rhoddodd rybudd i'r Tafarnwr i ymadael o'r tŷ, a gwaharddodd i'r campiau i gael eu cynal yno o hyny allan. Wedi ymadawiad y tafarnwr, trowyd y tafarndy yn addoldy at wasanaeth yr Annibynwyr. Nid oedd pregethu yn rheolaidd gan yr Ymneillduwyr yn y Cymer cyn o gylch o flwyddyn 1792, ond yr oedd un o'r enw Thomas Jones, yr hwn oedd frodor o'r ardal hon, ac yn weinidog gyda'r Annibynwyr yn sir Gaerloyw, yn rhoddi pregeth unwaith yn y flwyddyn yn Glyncymer, ffermdy cyfagos, ond yn mhlwyf Llangynwyd, pan yn dyfod i ymweled a'i fam, yr hon oedd yn byw yn Lluest-nant-yrafael, plwyf Llangynwyd. Y cyntaf a fu yn pregethu yn rheolaidd yn ardal y Cymer oedd Abraham Tibbot. Daeth yma mae yn debyg yn fuan wedi gadael Llanuwchllyn yn y flwyddyn 1792, ac yn yr ardaloedd hyn y bu hyd nes y dychwelodd i'r gogledd yn y flwyddyn 1794, oblegid cawn ei fod y flwyddyn hono yn sir Fon, ac yn gwneyd cais am gynorthwy o'r Trysorfwrdd Cynnulleidfaol; ac yn Mon y parhaodd i lafurio o hyny hyd ei farwolaeth. Y lle cyntaf y bu Mr. Tibbot yn pregethu ynddo yma<noinclude><references/></noinclude> hdxb0krtlkmjl689s7uxpiq56fz543d 104 88297 170424 2026-08-14T19:45:51Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170424 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>oedd Glyncymer, lle yr oedd un Morgan Thomas yn byw, taid i'r Morgan Thomas sydd yno yn bresenol. Bu hefyd yn pregethu yn yr awyr agored yn y Cymer gyferbyn a'r hen dafarndy; ac yr oedd nerth mawr yn cyd. fyned a'i weinidogaeth, fel y trowyd llawer oddiwrth eu ffyrdd drygionus at yr Arglwydd. Ffurfiwyd eglwys yma yn ol trefn yr Annibynwyr, a chafodd yr eglwys fechan y tafarndy at ei gwasanaeth, a throwyd ef yr lle cyfaddas at addoli Duw. Bu mesur helaeth o lwyddiant ar lafur Mr Tibbot yn ystod y ddwy flynedd y bu yn llafurio yma ac yn Llangynwyd. Nid oes genym sicrwydd pwy fu yn gweinidogaethu i'r eglwys yms yn y blynyddoedd wedi ymadawiad Abraham Tibbot hyd sefydliad Mr. Methusalem Jones yn 1800. Dywedir yn hanes Llangynwyd i un Walter Edwards fod yn gweini i'r eglwys yno, ond nid oes son am dano yn nglyn a'r eglwys yma, a sonir am un Watkin, Tonygrugos, yn Nghwmgwenffrwd, yn gweini i'r eglwys hon wedi ymadawiad Mr. M. Jones; ond ni sonir am enw hwnw yn nglyn a Llangynwyd, er fod yr ddwy eglwys o dan yr un weinidogaeth yn y tymor hwnw. Dywedir am y ddau fod yn amheus a urddwyd hwy, ac iddynt ymfudo i'r America. Ai tybed nad yr un yw y ddau, ond fod yr enw yn cael ei gamgymeryd yn un o'r ddau amgylchiad? Ac os yr un ydynt, pa un ai cyn ai ar ol Mr. Methusalem Jones y bu yma? Pwy a fedr roddi goleuni ar hyn? Yn mis Medi, 1800, urddwyd Mr. Methusalem Jones yn weinidog. Llafuriodd Mr. M. Jones yma gyda derbyniad a mesur o lwyddiant am wyth mlynedd nes yr ymfudodd i Ferthyr at gynnulleidfa fechan yno. Ar ei ol ef bu Mr. Walter Thomas yn weinidog y Cymer a Llangynwyd dros ryw ysbaid. Gweler ei hanes ef yn Cyf. I., tu dal. 13. Ar ei ol ef urddwyd Mr. William Beynon yn weinidog i'r eglwys hon mewn cysylltiad a Bethesda, Llangynwyd. Ymddengys i Mr. W. Beynon fod yma tua deuddeng mlynedd, ac iddo ddatod ei gysylltiad a'r lle tua'r flwyddyn 1822. Bu Mr. Daniel Griffiths, Castellnedd yn dyfod yma am ychydig ar ol hyn hyd nes y rhoddwyd galwad i Mr. Richard Jones, aelod o'r Storehouse, Cwmnedd, ac urddwyd ef Hydref 6ed a'r 7fed, 1824. Gweinyddwyd ar yr achlysur gan Meistri J. Evans, Godrerhos; D. Jones, Llanharan; R. Howells, Baran; M. Lewis, Hermon; J. Rowlands, Cwmllynfell; D. Evans, Mynyddbach; D. Griffiths, Castellnedd, ac eraill.<ref>Dysgedydd, 1825. Tu dal. 243.<ref> Bu Richard Jones yma dros rai blynyddoedd yn barchus, ond ymgollodd o radd i radd, nes yr aeth o'r diwedd i'r fath wrthgiliad fel y bu raid i'r eglwys dori pob perthynas ag ef. Bu gofal yr eglwys ar ol hyny am dymor ar Mr. William Morgan, Llwyni; ond yn y flwyddyn 1833, rhoddwyd galwad i Mr. William Thomas, aelod o Nebo, Hirwaun, ac urddwyd ef Gorphenaf 16eg a'r 17eg, y flwyddyn hono. Gweinyddwyd ar yr achlysur gan Meistri L. Edwards, Cwmbychan; M. Lewis, Hermon; J. Rowlands, Cwmllynfell; J. Harrison, Aberdar; D. Griffiths, Castellnedd; W. Morgan, Llangynwyd, ac eraill.<ref>Yr Efengylydd, 1833. Tu dal. 283.</ref> Llafuriodd Mr. Thomas yma am wyth mlynedd, pryd y cymerodd ofal yr eglwys yn Cefncribwr; ac ar ol hyny bu yr achos yn olynol dan ofal Meistri Daniel Evans, Castellnedd; Thomas Lloyd a William Watkins, Maesteg; ond nid oedd y naill na'r llall yn gallu rhoddi i'r eglwys yma ond rhan fechan o'u llafur. Yn y flwyddyn 1849, rhoddodd yr eglwys alwad i Mr. David Henry, aelod a phregethwr yn Zoar, Maesteg, ond a fuasai am dymor yn derbyn addysg yn Llanelli.<noinclude><references/></noinclude> 3lhi0by5rdtib1seatgjf92aozhpr8m 170425 170424 2026-08-14T19:46:40Z AlwynapHuw 1710 170425 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>oedd Glyncymer, lle yr oedd un Morgan Thomas yn byw, taid i'r Morgan Thomas sydd yno yn bresenol. Bu hefyd yn pregethu yn yr awyr agored yn y Cymer gyferbyn a'r hen dafarndy; ac yr oedd nerth mawr yn cyd. fyned a'i weinidogaeth, fel y trowyd llawer oddiwrth eu ffyrdd drygionus at yr Arglwydd. Ffurfiwyd eglwys yma yn ol trefn yr Annibynwyr, a chafodd yr eglwys fechan y tafarndy at ei gwasanaeth, a throwyd ef yr lle cyfaddas at addoli Duw. Bu mesur helaeth o lwyddiant ar lafur Mr Tibbot yn ystod y ddwy flynedd y bu yn llafurio yma ac yn Llangynwyd. Nid oes genym sicrwydd pwy fu yn gweinidogaethu i'r eglwys yms yn y blynyddoedd wedi ymadawiad Abraham Tibbot hyd sefydliad Mr. Methusalem Jones yn 1800. Dywedir yn hanes Llangynwyd i un Walter Edwards fod yn gweini i'r eglwys yno, ond nid oes son am dano yn nglyn a'r eglwys yma, a sonir am un Watkin, Tonygrugos, yn Nghwmgwenffrwd, yn gweini i'r eglwys hon wedi ymadawiad Mr. M. Jones; ond ni sonir am enw hwnw yn nglyn a Llangynwyd, er fod yr ddwy eglwys o dan yr un weinidogaeth yn y tymor hwnw. Dywedir am y ddau fod yn amheus a urddwyd hwy, ac iddynt ymfudo i'r America. Ai tybed nad yr un yw y ddau, ond fod yr enw yn cael ei gamgymeryd yn un o'r ddau amgylchiad? Ac os yr un ydynt, pa un ai cyn ai ar ol Mr. Methusalem Jones y bu yma? Pwy a fedr roddi goleuni ar hyn? Yn mis Medi, 1800, urddwyd Mr. Methusalem Jones yn weinidog. Llafuriodd Mr. M. Jones yma gyda derbyniad a mesur o lwyddiant am wyth mlynedd nes yr ymfudodd i Ferthyr at gynnulleidfa fechan yno. Ar ei ol ef bu Mr. Walter Thomas yn weinidog y Cymer a Llangynwyd dros ryw ysbaid. Gweler ei hanes ef yn Cyf. I., tu dal. 13. Ar ei ol ef urddwyd Mr. William Beynon yn weinidog i'r eglwys hon mewn cysylltiad a Bethesda, Llangynwyd. Ymddengys i Mr. W. Beynon fod yma tua deuddeng mlynedd, ac iddo ddatod ei gysylltiad a'r lle tua'r flwyddyn 1822. Bu Mr. Daniel Griffiths, Castellnedd yn dyfod yma am ychydig ar ol hyn hyd nes y rhoddwyd galwad i Mr. Richard Jones, aelod o'r Storehouse, Cwmnedd, ac urddwyd ef Hydref 6ed a'r 7fed, 1824. Gweinyddwyd ar yr achlysur gan Meistri J. Evans, Godrerhos; D. Jones, Llanharan; R. Howells, Baran; M. Lewis, Hermon; J. Rowlands, Cwmllynfell; D. Evans, Mynyddbach; D. Griffiths, Castellnedd, ac eraill.<ref>Dysgedydd, 1825. Tu dal. 243.</ref> Bu Richard Jones yma dros rai blynyddoedd yn barchus, ond ymgollodd o radd i radd, nes yr aeth o'r diwedd i'r fath wrthgiliad fel y bu raid i'r eglwys dori pob perthynas ag ef. Bu gofal yr eglwys ar ol hyny am dymor ar Mr. William Morgan, Llwyni; ond yn y flwyddyn 1833, rhoddwyd galwad i Mr. William Thomas, aelod o Nebo, Hirwaun, ac urddwyd ef Gorphenaf 16eg a'r 17eg, y flwyddyn hono. Gweinyddwyd ar yr achlysur gan Meistri L. Edwards, Cwmbychan; M. Lewis, Hermon; J. Rowlands, Cwmllynfell; J. Harrison, Aberdar; D. Griffiths, Castellnedd; W. Morgan, Llangynwyd, ac eraill.<ref>Yr Efengylydd, 1833. Tu dal. 283.</ref> Llafuriodd Mr. Thomas yma am wyth mlynedd, pryd y cymerodd ofal yr eglwys yn Cefncribwr; ac ar ol hyny bu yr achos yn olynol dan ofal Meistri Daniel Evans, Castellnedd; Thomas Lloyd a William Watkins, Maesteg; ond nid oedd y naill na'r llall yn gallu rhoddi i'r eglwys yma ond rhan fechan o'u llafur. Yn y flwyddyn 1849, rhoddodd yr eglwys alwad i Mr. David Henry, aelod a phregethwr yn Zoar, Maesteg, ond a fuasai am dymor yn derbyn addysg yn Llanelli.<noinclude><references/></noinclude> 7tqe5na7t6fmqkj6etbebb38i6bviyz 104 88298 170426 2026-08-14T19:48:06Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170426 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Urddwyd ef yn mis Hydref y flwyddyn hono; ac ar yr achlysur cymerwyd rhan yn y gwasanaeth gan Meistri W. Watkins, Maesteg; J. Rees, Carmel; H. Rees, Ystrad; W. Thomas, Rock; J. Thomas, Cefncribwr; J. Davies, Bryn, a D. Evans, Castellnedd. Bu Mr. Henry yma am ddeng mlynedd, nes y derbyniodd alwad o Benygroes a Milo, sir Gaerfyrddin, ac y symudodd yno. Wedi ymddibynu ar weinidogaeth achlysurol am dymor, yn mis Hydref, 1862, urddwyd Mr. William Hopkins, yr hwn oedd yn aelod ac yn bregethwr yn yr eglwys, yn weinidog iddi. Yr oedd y gweinidogion canlynol yn wyddfodol, ac yn cymeryd rhan yn y gwasanaeth, Meistri W. Watkins, Saron; J. Jones, Zoar; W. Rees, Silo, a W. Morgans, Carmel, Maesteg; P. Griffiths, Alltwen; W. Thomas, Rock, a J. Mathews, Castellnedd. Mae Mr. Hopkins yn parhau i weinidogaethu yn y lle. Y capel cyntaf, fel y gwelsom, yn Cymer-glyn-corwg oedd yr hen dafarndy. Bu gwasanaeth crefyddol yn cael ei gynal yn hwnw am dros driugain mlynedd. Cafwyd cyfarfodydd gwlithog a hapus ynddo, a mwynhawyd llawer o'r nefoedd ganoedd o weithiau. Yn Mehefin, 1865, agorwyd yma gapel newydd hardd. Cymerwyd rhan yn ngwasanaeth yr agoriad gan Meistri I. Jones, Drefnewydd; J. Evans, Maendy; W. Morgans, Carmel; T. Rees, D.D., Abertawy; P. Griffiths, Alltwen; D. Henry, Penygroes; J. Mathews, Castellnedd, a W. Thomas, Rock. Yr unig bregethwyr a gyfodwyd yn yr eglwys hon ydynt John Davies, yr hwn a urddwyd yn y Bryn, a William Hopkins, gweinidog presenol yr eglwys. {{nop}}Bu amryw bersonau a gyfrifid yn hynod am eu duwioldeb yn perthyn i'r eglwys hon yn y dyddiau gynt, megis Dafydd Thomas, Tonmawr, yr hwn a fu farw pan yn ieuangc trwy gael ei daro gan fellten. Yr oedd un Griffith, Blaenafan, ac un William Thomas, o'r Tygwynbach, a Thomas, o'r Gelliron, yn rhai hynod am eu ffyddlondeb i ddyfod i'r cynnulliadau crefyddol. Yr oedd yma rai hynod hefyd mewn amseroedd diweddarach -Mary Lewis, o'r Wern, gwraig Rees Lewis, a fu yn offerynol i wasgaru llu o chwareuwyr ag oeddynt wedi dyfod o'r Maesteg i gymydogaeth y Cymer, ar y ddydd Sabboth, i chwareu bando. Yr oedd yno rai ugeiniau o ddynion rhwng y chwareuwyr a'r edrychwyr. Aeth hi yn mlaen yn ddiofn i'w canol, a safodd rhwng y chwareuwyr, edrychodd arnynt gyda'r fath lymder a difrifoldeb, a siaradodd gyda'r fath bwys ac awdurdod am eu hymddygiad annuwiol, ac am y perygl o iddynt ddilyn y cyfryw arferion, a bod digofaint Duw yn aros arnynt, tra yr oeddynt yn gwneyd dydd Duw yn dymor eu difyrwch, a bod barn Duw yn sicr o ddyfod arnynt wrth ddilyn eu bywyd annuwiol; fel y methasant a myned yn mlaen yn mhellach yn eu chwareu, ond ymwasgarasant ymaith, ac aeth pawb i'w ffordd, a dychwelodd hithau adref, wedi cael buddugoliaeth, gan glodfori Duw am ei chynorthwyo yn yr ymdrech. Y mae yn yr eglwys etto amryw o rai rhagorol y ddaear, y rhai nid yw y byd yn deilwng o honynt.<ref>Yr ydym yn ddyledus am y rhan fwyaf o'r hanes blaenorol i draethawd Mr. D. Henry, Penygroes, yn y llyfr a gyhoeddwyd dan yr enw ''Gardd Flodeu Glyncorwg.''</ref> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|BLAENCORWG.}}}} Gydag agoriad y gweithiau yn mlaen Glyncorwg, meddyliodd yr eglwys yn y Cymer am gychwyn achos yn y lle. Dechreuwyd cynal moddion<section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> q7fq156odzj29zibhklce5dpkfnwtqd 0 88299 170428 2026-08-14T19:58:39Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Maesteg (Saesoneg)|Maesteg (Saesoneg)]] | next = [[../Cefncribwr|Cefncribwr]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Drenewydd yn Notais}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru..." 170428 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Maesteg (Saesoneg)|Maesteg (Saesoneg)]] | next = [[../Cefncribwr|Cefncribwr]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Drenewydd yn Notais}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=204 to=206 fromsection="ddd" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Drefnewydd}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Drenewydd yn Notais]] nrbfals1pjxmlffh2pnxo59a4gg5v4q 0 88300 170429 2026-08-14T20:19:20Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Drefnewydd|Drefnewydd]] | next = [[../Mynydd Cynffig|Mynydd Cynffig]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Cefncribwr}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=2..." 170429 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Drefnewydd|Drefnewydd]] | next = [[../Mynydd Cynffig|Mynydd Cynffig]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Cefncribwr}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=206 to=208 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Cefncribwr}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Cefncribwr]] b81ot8rtp3gi6whpag0qww93rlw5xgj 0 88301 170430 2026-08-14T20:25:13Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Cefncribwr|Cefncribwr]] | next = [[../Penybont-ar-Ogwy|Penybont-ar-Ogwy]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Mynyddcynffig}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf"..." 170430 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Cefncribwr|Cefncribwr]] | next = [[../Penybont-ar-Ogwy|Penybont-ar-Ogwy]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Mynyddcynffig}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=208 to=209 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Cefncribwr}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:CMynyddcynffig]] dqgsvg2iwlspa1nkbj6aq29926vrcvp 170431 170430 2026-08-14T20:26:42Z AlwynapHuw 1710 170431 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Cefncribwr|Cefncribwr]] | next = [[../Penybont-ar-Ogwy|Penybont-ar-Ogwy]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Mynyddcynffig}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=208 to=209 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Cefncribwr}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Mynyddcynffig]] 226d2r1g637s7liiwm4ru5fpyoe5gb7 170432 170431 2026-08-14T20:28:37Z AlwynapHuw 1710 170432 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Cefncribwr|Cefncribwr]] | next = [[../Penybont-ar-Ogwy|Penybont-ar-Ogwy]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Mynyddcynffig}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=208 to=209 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Mynydd Cynffig}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Mynyddcynffig]] g8x4ibrs323cr2305vh8qid5xgfnh2h 0 88302 170434 2026-08-14T20:32:16Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Mynydd Cynffig|Mynydd Cynffig]] | next = [[../Brynmenyn|Brynmenyn]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Pen-y-bont ar Ogwr}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf"..." 170434 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Mynydd Cynffig|Mynydd Cynffig]] | next = [[../Brynmenyn|Brynmenyn]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Pen-y-bont ar Ogwr}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=209 to=223 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Penybont-ar-Ogwy}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Pen-y-bont ar Ogwr]] 50rjof3l3nr336plioc6i8hh0i11rys 0 88303 170438 2026-08-14T20:56:00Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Penybont-ar-Ogwy|Penybont-ar-Ogwy]] | next = [[../Coety|Coety]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Brynmenyn}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=223 to=2..." 170438 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Penybont-ar-Ogwy|Penybont-ar-Ogwy]] | next = [[../Coety|Coety]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Brynmenyn}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=223 to=224 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Brynmenyn}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Brynmenyn]] 2wihpgwmht3xxr24h001kjc6nukrupx 0 88304 170441 2026-08-14T21:23:38Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Brynmenyn|Brynmenyn]] | next = [[../Bethel|Bethel]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Coety}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=224 to=225 fromsection="..." 170441 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Brynmenyn|Brynmenyn]] | next = [[../Bethel|Bethel]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Coety}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=224 to=225 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Coety}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Coety]] 7cbaeb1584owaojyfl0dz6mr73f9ykm 0 88305 170442 2026-08-14T21:38:22Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Coety|Coety]] | next = [[../Cymer-Glyn-Corwg|Cymer-Glyn-Corwg]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Pen-coed}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=225 to=22..." 170442 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Coety|Coety]] | next = [[../Cymer-Glyn-Corwg|Cymer-Glyn-Corwg]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Pen-coed}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=225 to=226 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Bethel}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Pen-coed]] 9jdz2ksqbgfvvp7f01p1cy5kpns2w3p 0 88306 170443 2026-08-14T21:49:45Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Bethel|Bethel]] | next = [[../Blaencorwg|Blaencorwg]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Cymer, Cwm Afan}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=227 to=229..." 170443 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Bethel|Bethel]] | next = [[../Blaencorwg|Blaencorwg]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Cymer, Cwm Afan}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=227 to=229 tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Cymer-Glyn-Corwg}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Cymer, Cwm Afan]] rk23075hx1jkj6jfp26i84bb891jn2p 0 88307 170444 2026-08-14T21:55:51Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Cymer-Glyn-Corwg|Cymer-Glyn-Corwg]] | next = [[../Cwmogwy|Cwmogwy]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Glyncorrwg}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=227..." 170444 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Cymer-Glyn-Corwg|Cymer-Glyn-Corwg]] | next = [[../Cwmogwy|Cwmogwy]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Glyncorrwg}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=227 to=229 tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Cymer-Glyn-Corwg}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Blaencorwg]] qptutbr0mfxusld9k3la5mmh7tsxsow 170453 170444 2026-08-14T22:17:35Z AlwynapHuw 1710 170453 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Cymer-Glyn-Corwg|Cymer-Glyn-Corwg]] | next = [[../Cwmogwy|Cwmogwy]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Glyncorrwg}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=229 to=230 fromsection=bbb tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Cymer-Glyn-Corwg}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Blaencorwg]] pmnxusu38pp9iyvs568evvoong4oboy 104 88308 170446 2026-08-14T22:06:56Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170446 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|COFNODIAD BYWGRAPHYDDOL}} RICHARD JONES. Ganwyd ef yn Tainewydd, gerllaw Aberpergwm, yn Nghwmnedd, yn y flwyddyn 1794. Adnabyddid ef yn ei gymydogaeth fel "Richard o'r siop," am fod ei rieni yn cadw siop fechan. Efe oedd unig blentyn ei rieni, a rhoddwyd iddo well addysg nag a gafodd y rhan fwyaf o'i gyfoedion. Treuliodd flynyddoedd ei febyd a'i ieuengetyd yn wyllt ac anystyriol, gan rodio yn ol helynt y byd hwn a dilyn arferion llygredig ei gymydogion; ond yn y diwygiad grymus a gafwyd yn Nglynnedd tua'r blynyddoedd 1814 a 1815, ymwelodd yr Arglwydd ag ef yn ffordd ei ras; ac yr oedd yn mysg blaenffrwyth y enwd mawr a gasglwyd yn y diwygiad hwnw, a diwygiadau dilynol yn nyffryn Nedd. Gan fod Richard Jones wedi derbyn gwell addysg na'r rhan fwyaf, ac yn alluog i ddarllen ac ysgrifenu, ac yn meddu llawer o ddawn canu, a gweddio, a chynghori, rhoddodd hyny iddo gyhoeddusrwydd a blaenoriaeth yn mysg ei frodyr, ac yr oedd ganddo galon i weithio. Yr oedd yn flaenllaw gyda'r Ysgol Sabbothol, a rhoddid ef yn aml i egwyddori yn gyhoeddus pan yn parotoi ar gyfer y cymanfaoedd ysgolion a gynhelid, ac ar ddydd yr uchelwyl ato ef yr edrychid fel arweinydd yr ysgol. Rhoddodd hyn gyfle i'w ddoniau ymddadblygu, a chymhellwyd ef i ddechreu pregethu, yr hyn a wnaeth tua'r flwyddyn 1820. Wedi pregethu dros rai blynyddoedd yn Glynnedd a'r wlad oddiamgylch, derbyniodd alwad gan eglwys Cymer-glyn-corwg, ac urddwyd ef yno Hydref 6ed a'r 7fed, 1824. Ar ol treulio rhai blynyddoedd yn dderbyniol a chymeradwy yn y weinidogaeth, ymdaenodd cwmwl du, tywyll, drosto, a disgynodd mor isel fel yr ofnai ei serch; gyfeillion goreu mai yn y tywyllwch y dybenai ei yrfa. Dywedir iddo gael ei siomi mewn merch ieuangc, ar yr hon yr oedd wedi rhoddi ei ac yn ei brofedigaeth iddo ymollwng i yfed, nes o radd i radd yr aeth y chwant yn feistr arno, fel y bu raid ei ddiarddel o bob cysylltiad a chrefydd. Treuliodd y deng mlynedd dyfodol heb un math o berthynas rhyngddo ag eglwys Dduw; a dengys ei hanes gofidus yr eithafion y gall dynion fyned iddynt trwy gellwair a phrofedigaethau er wedi dangos arwyddion gobeithiol unwaith. Aeth i sir Fynwy i weithio fel glowr, ac yno ymunodd a'r Siartiaid, y rhai ar y pryd oeddynt yn lluosog iawn yn Morganwg a Mynwy, ac yn peri cynhyrfiadau dirfawr. Gan fod Richard Jones yn meddu ar ddawn siarad rhwydd a chyffrous, daeth yn fuan i gyhoeddusrwydd yn nglyn a'r cynhyrfiadau Siartaidd, ac yr oedd yn un o'u hareithwyr mwyaf poblogaidd, a chyfrifid ef yn un o'r blaenoriaid ganddynt. Areithiodd lawer yn eu cyfarfodydd trwy yr holl wlad o Rhymni hyd Lanelli, Brycheiniog. Ond pan y gweithiodd y terfysg hwnw i'w bwynt uchaf, yn eu mynediad yn dorf fawr tua Chasnewydd, ar y dydd angeuol, ac y gwasgarwyd hwy gan y milwyr, rhoddwyd gorchymyn allan i ddal arweinwyr y terfysg; ac yn mysg eraill, rhoddwyd gwarant allan i ddal Richard Jones, ond ciliodd ef ymaith yn ddirgelaidd tua sir Gaerfyrddin. Mae un engraifft nodedig o gyfryngiad Rhagluniaeth (fel y credwn,) ar ei ran yn ei ffoedigaeth. Yr oedd yn nyfnder y gauaf, ac yn hytrach na chymeryd y ffordd fawr, aeth yn groes i'r wlad ar hyd y llwybrau mwyaf anhygyrch gan ymddieithrio goreu gallai. Ar un prydnhawn Sadwrn daeth i dafarndy yn mhentref bychan, diarffordd, Felindre, heb fod yn mhell o Langafelach,<noinclude><references/></noinclude> k6x93kt3rqgmvadz039tvl6fcv5jz4i 170447 170446 2026-08-14T22:07:17Z AlwynapHuw 1710 170447 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|COFNODIAD BYWGRAPHYDDOL}} '''RICHARD JONES.''' Ganwyd ef yn Tainewydd, gerllaw Aberpergwm, yn Nghwmnedd, yn y flwyddyn 1794. Adnabyddid ef yn ei gymydogaeth fel "Richard o'r siop," am fod ei rieni yn cadw siop fechan. Efe oedd unig blentyn ei rieni, a rhoddwyd iddo well addysg nag a gafodd y rhan fwyaf o'i gyfoedion. Treuliodd flynyddoedd ei febyd a'i ieuengetyd yn wyllt ac anystyriol, gan rodio yn ol helynt y byd hwn a dilyn arferion llygredig ei gymydogion; ond yn y diwygiad grymus a gafwyd yn Nglynnedd tua'r blynyddoedd 1814 a 1815, ymwelodd yr Arglwydd ag ef yn ffordd ei ras; ac yr oedd yn mysg blaenffrwyth y enwd mawr a gasglwyd yn y diwygiad hwnw, a diwygiadau dilynol yn nyffryn Nedd. Gan fod Richard Jones wedi derbyn gwell addysg na'r rhan fwyaf, ac yn alluog i ddarllen ac ysgrifenu, ac yn meddu llawer o ddawn canu, a gweddio, a chynghori, rhoddodd hyny iddo gyhoeddusrwydd a blaenoriaeth yn mysg ei frodyr, ac yr oedd ganddo galon i weithio. Yr oedd yn flaenllaw gyda'r Ysgol Sabbothol, a rhoddid ef yn aml i egwyddori yn gyhoeddus pan yn parotoi ar gyfer y cymanfaoedd ysgolion a gynhelid, ac ar ddydd yr uchelwyl ato ef yr edrychid fel arweinydd yr ysgol. Rhoddodd hyn gyfle i'w ddoniau ymddadblygu, a chymhellwyd ef i ddechreu pregethu, yr hyn a wnaeth tua'r flwyddyn 1820. Wedi pregethu dros rai blynyddoedd yn Glynnedd a'r wlad oddiamgylch, derbyniodd alwad gan eglwys Cymer-glyn-corwg, ac urddwyd ef yno Hydref 6ed a'r 7fed, 1824. Ar ol treulio rhai blynyddoedd yn dderbyniol a chymeradwy yn y weinidogaeth, ymdaenodd cwmwl du, tywyll, drosto, a disgynodd mor isel fel yr ofnai ei serch; gyfeillion goreu mai yn y tywyllwch y dybenai ei yrfa. Dywedir iddo gael ei siomi mewn merch ieuangc, ar yr hon yr oedd wedi rhoddi ei ac yn ei brofedigaeth iddo ymollwng i yfed, nes o radd i radd yr aeth y chwant yn feistr arno, fel y bu raid ei ddiarddel o bob cysylltiad a chrefydd. Treuliodd y deng mlynedd dyfodol heb un math o berthynas rhyngddo ag eglwys Dduw; a dengys ei hanes gofidus yr eithafion y gall dynion fyned iddynt trwy gellwair a phrofedigaethau er wedi dangos arwyddion gobeithiol unwaith. Aeth i sir Fynwy i weithio fel glowr, ac yno ymunodd a'r Siartiaid, y rhai ar y pryd oeddynt yn lluosog iawn yn Morganwg a Mynwy, ac yn peri cynhyrfiadau dirfawr. Gan fod Richard Jones yn meddu ar ddawn siarad rhwydd a chyffrous, daeth yn fuan i gyhoeddusrwydd yn nglyn a'r cynhyrfiadau Siartaidd, ac yr oedd yn un o'u hareithwyr mwyaf poblogaidd, a chyfrifid ef yn un o'r blaenoriaid ganddynt. Areithiodd lawer yn eu cyfarfodydd trwy yr holl wlad o Rhymni hyd Lanelli, Brycheiniog. Ond pan y gweithiodd y terfysg hwnw i'w bwynt uchaf, yn eu mynediad yn dorf fawr tua Chasnewydd, ar y dydd angeuol, ac y gwasgarwyd hwy gan y milwyr, rhoddwyd gorchymyn allan i ddal arweinwyr y terfysg; ac yn mysg eraill, rhoddwyd gwarant allan i ddal Richard Jones, ond ciliodd ef ymaith yn ddirgelaidd tua sir Gaerfyrddin. Mae un engraifft nodedig o gyfryngiad Rhagluniaeth (fel y credwn,) ar ei ran yn ei ffoedigaeth. Yr oedd yn nyfnder y gauaf, ac yn hytrach na chymeryd y ffordd fawr, aeth yn groes i'r wlad ar hyd y llwybrau mwyaf anhygyrch gan ymddieithrio goreu gallai. Ar un prydnhawn Sadwrn daeth i dafarndy yn mhentref bychan, diarffordd, Felindre, heb fod yn mhell o Langafelach,<noinclude><references/></noinclude> ggozn8keay21y5t0vtyy2grb1y88y92 104 88309 170448 2026-08-14T22:08:52Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170448 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ar y ddeheu i Bontarddulais. Gofynodd am letty, a chan ei fod yn lluddedig iawn aeth i'r gwely cyn chwech o'r gloch; ond cyn myned talodd am ei letty, gan roddi ar ddeall y bwriadai gychwyn yn foreu dranoeth. Yn hwyr yr un noson, dyna ŵr dyeithr arall yn dyfod i'r tŷ, ac yn gofyn am letty, yr hyn a ganiatawyd iddo, ond iddo gysgu yn un o ddau, gan fod un eisioes yn y gwely. Aeth hwnw hefyd i'w wely, a chan ei fod yntau yn lluddedig cysgodd yn drwm. Borcu dranoeth yr oedd Richard Jones i fyny rhwng pedwar a phump o'r gloch, a chychwynodd i chwilio am gysgod o ffordd ei erlynwyr; a thua naw o'r gloch cododd y gwr arall, ac ar ol boreufwyd, dywedodd wrth ŵry tŷ, mai heddgeidwad ydoedd yn ymlid ar ol un o'r enw Richard Jones, yr hwn yr oedd gwarant allan i'w ddal am gymeryd rhan yn y cynhwrf Siartaidd. Ac yna darluniodd pa fath un ydoedd. "Wel," ebe gwr y tŷ, "'roedd e yn cysgu yn yr un gwely a chwi neithiwr, ond y mae e wedi myned ymaith er's mwy na phum' awr, ac nis gwn yn y byd tua pha gyfeiriad yr aeth." Rhoddodd yr heddgeidwad i fyny i ymlid ar ei ol, a dychwelodd tua'r lle o'r hwn y cychwynodd. Aeth Richard Jones tua Phontyberem, sir Gaerfyrddin, a dechreuodd weithio yno, a daeth ato ei hun i weled ffolineb ei ofer ymarweddiad. Priododd wraig weddw yno, a dechreuodd fywyd newydd. Arwyddodd yr ardystiad dirwestol, i'r hwn y bu yn ffyddlon hyd angau. Derbyniwyd ef yn aelod eglwysig gan Mr. Joseph Evans, Capel Seion, yr hwn yn ol ei arfer i bawb a fu yn hynod o garedig iddo. Ennillodd Richard Jones trwy ei wyleidd-dra, ei weithgarwch, ei dynerwch, a'i fuchedd newydd, ymddiried yr holl eglwys. Anaml y gwelwyd neb yn dwyn arwyddion eglurach o wir edifeirwch a dychweliad at yr Arglwydd, a chafodd yr eglwys a'r gweinidog y fath foddlonrwydd ynddo, fel yr anogwyd ef i ail ddechreu pregethu, yr hyn a wnaeth ond gyda gwylder a gostyngeiddrwydd mawr. Er fod ei ddoniau wedi rhydu a'i alluoedd wedi pylu rhagor y peth oeddynt unwaith, etto, pregethai gyda gwres a bywiogrwydd neillduol, ac yr oedd ôl ei brofedigaethau yn amlwg i'w canfod yn ei weddiau a'i bregethau. Anturiodd i ymweled a'i hen gyfeillion yn Nghwmnedd a manau eraill yn Morganwg, ac yr oedd yn dda gan bawb o honynt ei weled wedi cael ei draed yn rhydd o'r clai tomlyd. Symudodd yn mhen amser i Maesteg i weithio, heb fod yn mhell o'r fan lle yr urddwyd ef; a thua'r flwyddyn 1852, ymfudodd i America, lle y bu am fwy na dwy flynedd, a thra yno ymddibynai am ei gynaliaeth ar ei waith, a gweinidogaethai i eglwys fechan o Gymry oedd yn Blossburg, lle yr oedd yn aros. Dychwelodd i Gymru drachefn a sefydlodd yn Maesteg eilwaith, gan bregethu yn mha le bynag y gelwid am dano, ac yr oedd yn dderbyniol yn mha le bynag yr elai; ac nid oedd neb yn cofio ei fuchedd gynt. Derbyniodd alwad gan yr eglwys fechan yn Bethania, Cwmogwy, a bu yn weinidog yno nes y cymerwyd ef ymaith gan angau Mawrth 10fed, 1863, yn 69 oed, a chladdwyd ef yn mynwent Salem, capel y Bedyddwyr, yn Maesteg, pryd y pregethwyd gan Mr. J. Jones, Zoar, Maesteg. Gyrfa hynod oedd gyrfa Richard Jones. Galwyd ef yn eglur i bob ymddangosiad gan ras yn ei droedigaeth ar ddechreu ei daith grefyddol; a threuliodd flynyddoedd yn ngwres ei gariad cyntaf, ond aeth deng mlynedd canol ei oes dros ei ben yn y fath fodd ag y buasai yn dda ganddo allu eu dileu o hanes ei fywyd; ond trwy ras Duw adferwyd ef, a threuliodd fwy nag ugain mlynedd olaf ei fywyd gan ddwyn yr arwyddion amlycaf o ddyn gwir edifeiriol; ac yr oedd yn wastad yn barod i ganmol y gras<noinclude><references/></noinclude> bazqhufn7kchx0wxb3na71985lw1y9g 104 88310 170449 2026-08-14T22:11:33Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170449 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>mawr a dra amlhaodd tuag ato. Credwn y gellid heb betrusder roddi ysgrif-fedd Theomemphus ar gareg fedd Richard Jones: {{center block| <poem> "Wel dyma'r dyn a garwyd a gadwyd yn y gwaed, Deng miliwn llawn o feiau faddeuwyd iddo yn rhad; Ei dynu wnaed o'r danllwyth, ac yntau'n myn'd i lawr, Fe gadwyd hwn o uffern, mae yn y nef yn awr."<ref>Cawsom y rhan fwyaf o'r ffeithiau blaenorol oddiwrth Mr. Williams, Hirwaun, yr hwn a adwaenai Richard Jones o'i gychwyniad cyntaf. Gwnaed crybwylliad am farwolaeth R. Jones yn y Congregational Year Book am 1864, ond y mae hwnw yn wallus iawn.</ref> </poem> }} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|NANTYMOEL.}}}} Yn y flwyddyn 1865, agorwyd gwaith glo yn Cwmogwy, a dylifodd pobl i fyw yma. Adeiladwyd ugeiniau o dai hyd flaen y Cwm. Yr oedd Bethania yn rhy bell i'r bobl uchaf i fyned i lawr iddo; felly cymerwyd darn o dir ar fferm Nantymoel ar brydles gan ei berchen, W. Llewelyn, Ysw., Cwrtcolmaen, ac adeiladwyd addoldy ar ffurf anedd-dy arno. Agorwyd ef Medi 3ydd, 1867. Gweithwyr glo y lle yn benaf fu yn gychwynwyr i'r achos yma, ac ydynt yn gofalu am dano etto. Bwriadant adeiladu addoldy hardd a chyfleus yn haf 1872, gwerth rhwng 500p. a 600p. Gyda'r eithriad o ychydig fisoedd ar ddechreu gweinidogaeth Mr. D. Jones, yn Bethania, y mae eglwys Nantymoel wedi bod heb un gweinidog i ofalu am dani. Mae yma oddeutu 50. aelodau, ac yn ol pob argoelion bydd yn lle pwysig yn fuan, ac yn faes ardderchog i weinidog ymroddgar. <section end="bbb"/> <section begin="ccc"/><section end="ccc"/> <section begin="ddd"/>{{c|{{mawr|LLANHARAN.}}}} Yn y flwyddyn 1690, yr oedd offeiriad o'r enw Lewis yn dal bywioliaeth y plwyf hwn a phlwyf Llanilid, ac yn aneddu gydag un Mr. Mathews, yn Meiros. Yr oedd yr offeiriad hwn yn flaenor mewn annuwioldeb. Yr oedd yn hoff iawn o chwareu cardiau, a dywedir y byddai ef a'i gyfeillion yn eistedd lawer nos Sadwrn gyda'r cardiau hyd doriad y wawr y Sabboth, yna eilliai ei farf ar y Sabboth, ac elai i'r eglwys, ond anfynych y byddai neb ond y clochydd yno yn ei gyfarfod. Byddai ef ac un William Thomas weithiau yn ymladd ceiliogod ar y fynwent. Yr oedd hefyd yn un blysig iawn am gwrw. Tra yr oedd yr unig athraw crefyddol o'r cymeriad hwn nis gallesid disgwyl fod llawer o grefydd yn y plwyf. Nis gwyddom pa bryd y terfynodd y creadur gwael hwn ei yrfa lygredig; ond effeithiodd ei ymddygiad i wneyd yr ardal yn ddiarebol o annuwiol. Pa fodd bynag, fe ddaeth yr amser nodedig i'r Arglwydd drugarhau wrth y lle pechadurus hwn i fyny. Tua y flwyddyn 1730, trwyddedwyd ty neu ddau ar Waun Llanhari at bregethu ynddynt, a daeth Mr. David Williams o'r Watford; Mr. Henry Davies, Blaengwrach, ac eraill, i'r ardal i bregethu, ac fe fendithiodd yr Arglwydd eu llafur. Rywbryd rhwng 1730 a 1734, cafodd eglwys Annibynol ei chorpholi yn y Garth, yn mhlwyf Llanharan. Mr. Henry Davies, Blaengwrach oedd y gweinidog a ofalai yn benaf am yr eglwys ieuangc hon. Yr ydym yn cael yn llawysgrif Mr. Davies fod yma ddeunaw o aelodau ar yr 16eg o Fai, 1734. Eu henwau<section end="ddd"/><noinclude><references/></noinclude> 3fh118acdzi6rtogmwbxljbks1f52ve 170484 170449 2026-08-15T00:12:37Z AlwynapHuw 1710 170484 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>mawr a dra amlhaodd tuag ato. Credwn y gellid heb betrusder roddi ysgrif-fedd Theomemphus ar gareg fedd Richard Jones: {{center block| <poem> "Wel dyma'r dyn a garwyd a gadwyd yn y gwaed, Deng miliwn llawn o feiau faddeuwyd iddo yn rhad; Ei dynu wnaed o'r danllwyth, ac yntau'n myn'd i lawr, Fe gadwyd hwn o uffern, mae yn y nef yn awr."<ref>Cawsom y rhan fwyaf o'r ffeithiau blaenorol oddiwrth Mr. Williams, Hirwaun, yr hwn a adwaenai Richard Jones o'i gychwyniad cyntaf. Gwnaed crybwylliad am farwolaeth R. Jones yn y Congregational Year Book am 1864, ond y mae hwnw yn wallus iawn.</ref> </poem> }} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|NANTYMOEL.}}}} [[Delwedd:Derelict former Bethel Chapel, Commercial Street, Nantymoel - geograph.org.uk - 5888893.jpg]] Yn y flwyddyn 1865, agorwyd gwaith glo yn Cwmogwy, a dylifodd pobl i fyw yma. Adeiladwyd ugeiniau o dai hyd flaen y Cwm. Yr oedd Bethania yn rhy bell i'r bobl uchaf i fyned i lawr iddo; felly cymerwyd darn o dir ar fferm Nantymoel ar brydles gan ei berchen, W. Llewelyn, Ysw., Cwrtcolmaen, ac adeiladwyd addoldy ar ffurf anedd-dy arno. Agorwyd ef Medi 3ydd, 1867. Gweithwyr glo y lle yn benaf fu yn gychwynwyr i'r achos yma, ac ydynt yn gofalu am dano etto. Bwriadant adeiladu addoldy hardd a chyfleus yn haf 1872, gwerth rhwng 500p. a 600p. Gyda'r eithriad o ychydig fisoedd ar ddechreu gweinidogaeth Mr. D. Jones, yn Bethania, y mae eglwys Nantymoel wedi bod heb un gweinidog i ofalu am dani. Mae yma oddeutu 50. aelodau, ac yn ol pob argoelion bydd yn lle pwysig yn fuan, ac yn faes ardderchog i weinidog ymroddgar. <section end="bbb"/> <section begin="ccc"/><section end="ccc"/> <section begin="ddd"/>{{c|{{mawr|LLANHARAN.}}}} [[Delwedd:Former Bethlehem Chapel, Llanharan - geograph.org.uk - 4034912.jpg|bawd]] Yn y flwyddyn 1690, yr oedd offeiriad o'r enw Lewis yn dal bywioliaeth y plwyf hwn a phlwyf Llanilid, ac yn aneddu gydag un Mr. Mathews, yn Meiros. Yr oedd yr offeiriad hwn yn flaenor mewn annuwioldeb. Yr oedd yn hoff iawn o chwareu cardiau, a dywedir y byddai ef a'i gyfeillion yn eistedd lawer nos Sadwrn gyda'r cardiau hyd doriad y wawr y Sabboth, yna eilliai ei farf ar y Sabboth, ac elai i'r eglwys, ond anfynych y byddai neb ond y clochydd yno yn ei gyfarfod. Byddai ef ac un William Thomas weithiau yn ymladd ceiliogod ar y fynwent. Yr oedd hefyd yn un blysig iawn am gwrw. Tra yr oedd yr unig athraw crefyddol o'r cymeriad hwn nis gallesid disgwyl fod llawer o grefydd yn y plwyf. Nis gwyddom pa bryd y terfynodd y creadur gwael hwn ei yrfa lygredig; ond effeithiodd ei ymddygiad i wneyd yr ardal yn ddiarebol o annuwiol. Pa fodd bynag, fe ddaeth yr amser nodedig i'r Arglwydd drugarhau wrth y lle pechadurus hwn i fyny. Tua y flwyddyn 1730, trwyddedwyd ty neu ddau ar Waun Llanhari at bregethu ynddynt, a daeth Mr. David Williams o'r Watford; Mr. Henry Davies, Blaengwrach, ac eraill, i'r ardal i bregethu, ac fe fendithiodd yr Arglwydd eu llafur. Rywbryd rhwng 1730 a 1734, cafodd eglwys Annibynol ei chorpholi yn y Garth, yn mhlwyf Llanharan. Mr. Henry Davies, Blaengwrach oedd y gweinidog a ofalai yn benaf am yr eglwys ieuangc hon. Yr ydym yn cael yn llawysgrif Mr. Davies fod yma ddeunaw o aelodau ar yr 16eg o Fai, 1734. Eu henwau<section end="ddd"/><noinclude><references/></noinclude> 7wq7t1sdp2vteqfvvutuedetd4t6449 170485 170484 2026-08-15T00:13:05Z AlwynapHuw 1710 170485 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>mawr a dra amlhaodd tuag ato. Credwn y gellid heb betrusder roddi ysgrif-fedd Theomemphus ar gareg fedd Richard Jones: {{center block| <poem> "Wel dyma'r dyn a garwyd a gadwyd yn y gwaed, Deng miliwn llawn o feiau faddeuwyd iddo yn rhad; Ei dynu wnaed o'r danllwyth, ac yntau'n myn'd i lawr, Fe gadwyd hwn o uffern, mae yn y nef yn awr."<ref>Cawsom y rhan fwyaf o'r ffeithiau blaenorol oddiwrth Mr. Williams, Hirwaun, yr hwn a adwaenai Richard Jones o'i gychwyniad cyntaf. Gwnaed crybwylliad am farwolaeth R. Jones yn y Congregational Year Book am 1864, ond y mae hwnw yn wallus iawn.</ref> </poem> }} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|NANTYMOEL.}}}} [[Delwedd:Derelict former Bethel Chapel, Commercial Street, Nantymoel - geograph.org.uk - 5888893.jpg|bawd]] Yn y flwyddyn 1865, agorwyd gwaith glo yn Cwmogwy, a dylifodd pobl i fyw yma. Adeiladwyd ugeiniau o dai hyd flaen y Cwm. Yr oedd Bethania yn rhy bell i'r bobl uchaf i fyned i lawr iddo; felly cymerwyd darn o dir ar fferm Nantymoel ar brydles gan ei berchen, W. Llewelyn, Ysw., Cwrtcolmaen, ac adeiladwyd addoldy ar ffurf anedd-dy arno. Agorwyd ef Medi 3ydd, 1867. Gweithwyr glo y lle yn benaf fu yn gychwynwyr i'r achos yma, ac ydynt yn gofalu am dano etto. Bwriadant adeiladu addoldy hardd a chyfleus yn haf 1872, gwerth rhwng 500p. a 600p. Gyda'r eithriad o ychydig fisoedd ar ddechreu gweinidogaeth Mr. D. Jones, yn Bethania, y mae eglwys Nantymoel wedi bod heb un gweinidog i ofalu am dani. Mae yma oddeutu 50. aelodau, ac yn ol pob argoelion bydd yn lle pwysig yn fuan, ac yn faes ardderchog i weinidog ymroddgar. <section end="bbb"/> <section begin="ccc"/><section end="ccc"/> <section begin="ddd"/>{{c|{{mawr|LLANHARAN.}}}} [[Delwedd:Former Bethlehem Chapel, Llanharan - geograph.org.uk - 4034912.jpg|bawd]] Yn y flwyddyn 1690, yr oedd offeiriad o'r enw Lewis yn dal bywioliaeth y plwyf hwn a phlwyf Llanilid, ac yn aneddu gydag un Mr. Mathews, yn Meiros. Yr oedd yr offeiriad hwn yn flaenor mewn annuwioldeb. Yr oedd yn hoff iawn o chwareu cardiau, a dywedir y byddai ef a'i gyfeillion yn eistedd lawer nos Sadwrn gyda'r cardiau hyd doriad y wawr y Sabboth, yna eilliai ei farf ar y Sabboth, ac elai i'r eglwys, ond anfynych y byddai neb ond y clochydd yno yn ei gyfarfod. Byddai ef ac un William Thomas weithiau yn ymladd ceiliogod ar y fynwent. Yr oedd hefyd yn un blysig iawn am gwrw. Tra yr oedd yr unig athraw crefyddol o'r cymeriad hwn nis gallesid disgwyl fod llawer o grefydd yn y plwyf. Nis gwyddom pa bryd y terfynodd y creadur gwael hwn ei yrfa lygredig; ond effeithiodd ei ymddygiad i wneyd yr ardal yn ddiarebol o annuwiol. Pa fodd bynag, fe ddaeth yr amser nodedig i'r Arglwydd drugarhau wrth y lle pechadurus hwn i fyny. Tua y flwyddyn 1730, trwyddedwyd ty neu ddau ar Waun Llanhari at bregethu ynddynt, a daeth Mr. David Williams o'r Watford; Mr. Henry Davies, Blaengwrach, ac eraill, i'r ardal i bregethu, ac fe fendithiodd yr Arglwydd eu llafur. Rywbryd rhwng 1730 a 1734, cafodd eglwys Annibynol ei chorpholi yn y Garth, yn mhlwyf Llanharan. Mr. Henry Davies, Blaengwrach oedd y gweinidog a ofalai yn benaf am yr eglwys ieuangc hon. Yr ydym yn cael yn llawysgrif Mr. Davies fod yma ddeunaw o aelodau ar yr 16eg o Fai, 1734. Eu henwau<section end="ddd"/><noinclude><references/></noinclude> l1ewqydo8gxqhc3q997uwovnckytumz 104 88311 170450 2026-08-14T22:13:10Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170450 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>oeddynt John Richard, henuriad; William How, diacon; Thomas Henry, James Richard, William Meyrick, John Thomas, John Williams, Richard Bassett, Phlarw Thomas, Jannet Thomas, Catherine Thomas, Margaret How, Margaret Thomas, Barbara Thomas, Gwenllian David, Ioan David, Gwenllian, a Pryswydd Walter. Nis gwyddom pa cyhyd y bu'r praidd bychan yn addoli yn y Garth. Yn mhen rhyw gymaint o amser aethant at y Counsellor Powell, perchenog y rhan fwyaf o bentref Llanharan, i ofyn am le i osod yr arch ynddo. Caniataodd eu cais iddynt gyda'r sirioldeb mwyaf. Rhoddodd dafarndy yn nghanol y pentref iddynt at eu gwasanaeth, yr hwn a gyfaddaswyd ganddynt i fod yn dy addoliad yn lle bod yn synagog Satan. Buont yno yn addoli hyd farwolaeth Mr. Powell. Yna daeth ei frawd, yr hwn oedd yn offeiriad rhagfarnllyd, i feddiant o'r etifeddiaeth, a chan nad oedd hawl gan ei frawd i roddi ''lease'' gyfreithlon ar y lle i'r gynnulleidfa, cymerodd feddiant o hono a gyrodd hwynt allan i'r heol gan feddwl, mae yn debyg, y buasai wrth hyny yn lladd Ymneillduaeth yn y gymydogaeth. Ond camgymerodd. Yn wyneb cael eu hamddifadu o'u haddoldy, aeth y bobl at un Mr. Jones, perchenog y fferm a elwir y Coedbychan, a chawsant dir ganddo ef at adeiladu capel a chladdu eu meirw, mewn man prydferth iawn ar fin y ffordd fawr, ac o fewn chwarter milldir i bentref Llanharan, ond yn mhlwyf Llanbedr-arfynydd. Yr ydym yn tybied mai tua y flwyddyn 1780 yr adeiladwyd y capel. Bu Mr. Lewis Jones o wasanaeth mawr i'r achos hwn tra y bu yn Mhenybont. Ni bu yma yr un gweinidog sefydlog cyn y flwyddyn 1774, pryd y daeth Mr. Thomas Lewis o Dy'nycoed, Glyntawy, yma. Efe gafodd y llafur o fod a'r llaw flaenaf yn adeiladaeth y capel a thalu am dano, ond ni chafodd fyw yn hir i bregethu ynddo, canys bu farw yn y flwyddyn 1783. Cyn pen llawn flwyddyn wedi marwolaeth Mr. Lewis, rhoddwyd galwad i Mr. Noah Jones, gweinidog yr eglwysi yn y Cwmmawr a Rhydymardy. Bu ef yma ac yn y Taihirion yn barchus a dylanwadol iawn hyd ei farwolaeth ddisymwth ddydd Nadolig, 1814. Yn mhen tua blwyddyn wedi ei farwolaeth ef rhoddwyd galwad i Mr. David Jones, gweinidog yr eglwys yn Ebenezer, Aberdar. Darfu i'w ddoniau poblogaidd ef luosogi yr eglwys a'r gynnulleidfa yn fawr, a bu yn llafurio yma hyd y flwyddyn 1829, pryd y rhoddodd y lle i fyny, ac y cyfyngodd ei lafur i'r Taihirion a Bethlehem, Pentyrch. Chwefror 4ydd, 1830, urddwyd Mr. William Griffiths, myfyriwr o athrofa y Neuaddlwyd yma, ac efe oedd y gweinidog cyntaf a urddwyd yn y lle. Gweinidogion wedi eu hurddo mewn lleoedd eraill oedd y tri fuont yma o'i flaen. Ar yr achlysur o urddiad Mr. Griffiths pregethwyd ar natur eglwys gan Mr. W. Jones, Penybont; holwyd y gofyniadau gan Mr. D. Jones, Taihirion; dyrchafwyd yr urdd-weddi gan Mr. M. Jones, Bethesda, Merthyr; pregethwyd i'r gweinidog gan Mr. W. Davies, Rhosycaerau, ac i'r eglwys gan Mr. D. Griffiths, Castellnedd.<ref>Dysgedydd, 1830. Tu dal. 86.</ref> Bu Mr. Griffiths yn gweithio yma yn egniol a ffyddlon am flynyddau cyn gweled nemawr o lwyddiant ar ei lafur, ond yn y flwyddyn 1841, torodd diwygiad grymus allan yma ac ychwanegwyd amryw ugeiniau at yr eglwys. Bu yma ddiwygiad effeithiol iawn drachefn yn 1860 a 1861. Yn y flwyddyn 1836, tynwyd yr hen gapel i lawr, gan ei fod yn rhy fychan ac yn dra dadfeiliedig, ac adeiladwyd y capel presenol. Maint y capel hwn yw 36 troedfedd wrth 24 tu<noinclude><references/></noinclude> qonq4r060900ws5tg3oiq5p2nkdc82b 0 88312 170452 2026-08-14T22:17:19Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Cymer-Glyn-Corwg|Cymer-Glyn-Corwg]] | next = [[../Cwmogwy|Cwmogwy]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Cwmogwr}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=227 to..." 170452 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Cymer-Glyn-Corwg|Cymer-Glyn-Corwg]] | next = [[../Cwmogwy|Cwmogwy]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Cwmogwr}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=227 to=229 tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Cymer-Glyn-Corwg}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Cwmogwr]] ge87o3tgcbykjtfxud6goe3z49bmmbd 170454 170452 2026-08-14T22:24:49Z AlwynapHuw 1710 170454 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Cymer-Glyn-Corwg|Cymer-Glyn-Corwg]] | next = [[../Nantymoel|Nantymoel]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Cwmogwr}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=230 to=233 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Cymer-Glyn-Corwg}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Cwmogwr]] pf3do1ifncv69q95cqz1z5ybhgzf24n 170483 170454 2026-08-15T00:01:15Z AlwynapHuw 1710 170483 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Cymer-Glyn-Corwg|Cymer-Glyn-Corwg]] | next = [[../Nantymoel|Nantymoel]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Cwmogwr}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=230 to=233 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Cwmogwy}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Cwmogwr]] czs3n5qm4phegf35ws4xgij8q21zgxj 104 88313 170456 2026-08-14T22:35:56Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170456 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>dechreuodd bregethu. Derbyniwyd ef i'r athrofa yn Abergavenny Mai 3ydd, 1773. Yn y flwyddyn 1777, urddwyd ef yn weinidog yr eglwysi yn y Cwmmawr a Rhydymardy, a symudodd oddiyno yn 1784, i gymeryd gofal yr eglwysi yn Llanharan a'r Taihirion, ac yno y bu hyd derfyn ei oes. Bu farw yn rhyfeddol o ddisymwth ddydd Nadolig 1814, yn nghapel y Taihirion. Yr oedd wedi myned yno gyda bwriad i bregethu y boreu hwnw. Eisteddodd mewn cadair freichiau un agos i'r tân yn y capel, a bu farw yno mewn eiliad yn ngwydd amryw bersonau a eisteddant yn ei ymyl. Gadawodd deulu lluosog o blant, ond gofalodd yr Arglwydd yn dyner am danynt. Bu y rhan fwyaf o honynt yn ddefnyddiol gyda chrefydd. Y mae un neu ychwaneg o'i ferched yn fyw hyd etto. Yr oedd Noah Jones yn ddyn rhyfeddol o barchus a dylanwadol. Heblaw ei wasanaeth fel gweinidog gwnaeth ei hun yn ddefnyddiol iawn fel ysgolfeistr a meddyg. Claddwyd ef wrth gapel Llanharan, lle y mae careg ar ei fedd. Ni chlywsom neb a'i gwrandawodd yn son dim am ei ragoriaethau na'i ddiffygion fel pregethwr. Yr ydym yn barnu mai pregethwr o'r radd ganol ydoedd, heb fod yn nodedig o wael nac yn nodedig o ragorol. '''WILLIAM GRIFFITHS'''. Ganwyd ef Mai 30ain, 1806, mewn amaethdy a elwir Rhydhir, yn mhlwyf Trefelen, gerllaw Narberth, sir Benfro. Bu farw ei dad pan nad oedd ef ond naw mis oed, a bu dan ofal ei fam weddw hyd nes oedd yn ddeuddeg oed, pryd y symudodd at ewythr iddo o'r enw Evan Rees, yr hwn oedd yn byw yn y Garn Dinas, yn agos i Abergwaun. Yr oedd Evan Rees yn ŵr crefyddol, yn aelod ac yn ddiacon yn yr eglwys Annibynol yn Abergwaun; a chyn hir wedi ei fynediad at ei ewythr derbyniwyd William Griffiths yn aelod eglwysig. Canfyddwyd yn fuan fod ynddo ddoniau uwchlaw y cyffredinolrwydd o'i gyfoedion, ac anogwyd ef gan ei weinidog, Mr. W. Davies, a'r eglwys i arfer ei ddawn i bregethu pan yn ddwy-ar-bymtheg oed. Bu am flwyddyn yn derbyn addysg dan ofal ei weinidog, ac yna aeth i athrofa Neuaddlwyd, lle yr arhosodd bum' mlynedd, ac yno ennillodd gymeradwyaeth ei athraw, serch ei gydefrydwyr, ac ymddiried yr holl eglwysi cylchynol. Yn niwedd y flwyddyn 1829, aeth ar daith trwy sir Forganwg, a derbyniodd alwad gan eglwys Llanharan, a'r hon y cydsyniodd, ac urddwyd ef yno Chwefror 4ydd, 1830. Dechreuodd ei weinidogaeth o dan ystyriaeth bwysig o'i gyfrifoldeb, a chyda difrifoldeb un yn teimlo fod ganddo waith mawr o'i flaen, ac ni bu raid iddo aros yn hir cyn cael prawf o foddlonrwydd yr Arglwydd ar ei lafur. Yr oedd yn nechreuad ei weinidogaeth, ac felly y parhaodd trwy ei oes, o deimladau crefyddol dwys, yn bur a didoledig yn ei fuchedd a'i ymarweddiad, ac yn llawn gweithgarwch ac awydd am helaethu terfynau teyrnas y Gwaredwr. Ni chyfyngai ei lafur yn unig i'w gylch cartrefol, ond pregethai trwy yr holl wlad oddiamgylch; a thrwy ei offerynoliaeth ef yn benaf y sefydlwyd yr achos yn Nhreoes, am yr hwn y gofalai mewn cysylltiad a Llanharan hyd ddiwedd ei oes. Yn holl achosion yr enwad yn y sir yr oedd yn barod i gymeryd ei ran yn ewyllysgar, ac anaml y gwelid ei le yn wag yn urddiadau, nag agoriad capeli, na chyfarfodydd chwarterol y cyfundeb i'r hwn y perthynai iddo; ac yn aml iawn gwahoddid ef i gyfarfodydd a chymanfaoedd siroedd eraill. Byddai bob amser yn barod i roddi pob help yn ei allu i achosion gweiniaid, neu eglwysi amddifaid o weinidogion, a phan y byddai baich o ddyled ar y naill neu y llall ag eisiau ei symud, nid oedd neb y gallesid<noinclude><references/></noinclude> s409akeipc4nkln3c9v3mzho480aje6 104 88314 170457 2026-08-14T22:38:44Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "ymddibynu yn fwy ar ei gynorthwy. Gwasanaethodd fel ysgrifenydd i gyfundeb dwyreiniol Morganwg am fwy nag ugain mlynedd, ac nis gallasai neb fod yn ffyddlonach ynddi nag y bu ef. Yr oedd yn bregethwr sylweddol ac efengylaidd, ac ar brydiau byddai yn cael oedfaon anarferol. o hwyliog. Dichon y cyfrifasai rhai yn welliant pe buasai ei gydmariaethau yn fwy coeth weithiau, ond "pur yn ddiau yw pob peth i'r rhai pur." Bendithiwyd ef ag am... 170457 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ymddibynu yn fwy ar ei gynorthwy. Gwasanaethodd fel ysgrifenydd i gyfundeb dwyreiniol Morganwg am fwy nag ugain mlynedd, ac nis gallasai neb fod yn ffyddlonach ynddi nag y bu ef. Yr oedd yn bregethwr sylweddol ac efengylaidd, ac ar brydiau byddai yn cael oedfaon anarferol. o hwyliog. Dichon y cyfrifasai rhai yn welliant pe buasai ei gydmariaethau yn fwy coeth weithiau, ond "pur yn ddiau yw pob peth i'r rhai pur." Bendithiwyd ef ag amryw ddiwygiadau grymus yn ystod ei weinidogaeth, ac ar rai adegau derbyniwyd canoedd ganddo i gymundeb eglwysig, ac o dan y dylanwadau hyny yr oedd yn nodedig o effeithiol yn ei weinidogaeth. Yr oedd ddwy flynedd cyn ei farwolaeth wedi cael ergyd ysgafn o'r parlys, yr hyn a effeithiodd yn fawr arno, ac a'i hanalluogodd i gyflawni ei ddyledswyddau fel cynt; a dangosodd yr eglwysi dan ei ofal, a gweinidogion y cyfundeb, ac eraill, eu gwerthfawrogiad o'i lafur a'i wasanaeth am ddeunaw-mlynedd-ar-hugain trwy gyflwyno tysteb iddo; a theimlai pawb ei fod yn haeddu gwneuthur o honynt hyn iddo. Bu farw Gorphenaf 25ain, 1867, yn 61 oed, a chan bawb a'i hadwaenai y mae "ei goffadwriaeth yn fendigedig." <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|TREOES.}}}} Dechreuwyd yr achos yma yn y flwyddyn 1831 gan Mr. W. Griffiths, Llanharan, yn benaf; ac yn mysg yr aelodau gwreiddiol yr oedd David Jones, gwehydd, a Benjamin Lewis, aelodau o Lanharan, a Morgan Williams, Tycendy, a Margaret ei wraig, a David Owen ac Elizabeth Leyshon, Treoes, aelodau o Benybont. Ffurfiwyd yr eglwys gan Mr. Griffiths mewn hen ysgubor yn mhentref Treoes, a chyn hir prynwyd yr hen adeilad hono, gyda gardd oedd yn nglyn ag ef, gan David Jones, Lewis Jenkins, a David Owen oddiar Edward Mordicai, Treoes, am 30p., er mwyn adeiladu capel arno pan ddeuai amser cyfaddas. Sefydlwyd yma Ysgol Sabbothol a phob moddion yn rheolaidd, a daeth yr achos rhagddo yn dra llwyddianus. Yn y flwyddyn 1841, adeiladwyd yma gapel newydd yn mesur 40 troedfedd wrth 34 troedfedd, gwerth 240p., ac agorwyd ef yn nglyn a chyfarfod chwarterol y cyfundeb a gynaliwyd yma Chwefror 16eg a'r 17eg, 1842;<ref>Diwygiwr, 1842. Tu dal. 124.</ref> ac yr oedd haner dyled y capel wedi ei thalu cyn diwedd cyfarfodydd yr agoriad. Ennillodd yr achos yma ffafr yn ngolwg yr ardalwyr, ac wedi y diwygiad grymus a gafwyd yn y flwyddyn 1859, a'r flwyddyn 1860, aeth y capel yn rhy fychan fel y gwelwyd yn angenrheidiol rhoddi oriel ynddo, yr hon gyda rhyw adrefniadau eraill a gostiodd gan' punt. Ailagorwyd ef Medi 17eg a'r 18fed, 1861.<ref>Diwygiwr, 1881. Tu dal. 344</ref> Bu y lle mewn cysylltiad a Llanharan hyd farwolaeth Mr. Griffiths, ac ar ol hyny penderfynodd yr eglwys fynu gweinidog iddi ei hun, a rhoddwyd galwad i Mr. Rees Saron Jones, myfyriwr o athrofa Aberhonddu, ac urddwyd ef Hydref 14eg a'r 15fed, 1868. Ar yr achlysur pregethwyd ar natur eglwys gan Mr. J. Davies, Caerdydd; holwyd y gofyniadau gan Mr. J. B. Jones, B.A., Penybont; dyrchafwyd yr urdd-weddi gan Mr. J. Evans, Maendy; pregethwyd i'r gweinidog gan Mr. J. Williams, Castellnewydd, ac i'r eglwys gan Mr. M. Morgan, Bethesda.<ref>Tyst, Hydref 23ain , 1868.</ref> Llafuriodd Mr. Jones yma gyda derbynnad<section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> 6y0tfe4yx8ty9rrx6rkybj1nml9ejvz 170458 170457 2026-08-14T22:39:11Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170458 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ymddibynu yn fwy ar ei gynorthwy. Gwasanaethodd fel ysgrifenydd i gyfundeb dwyreiniol Morganwg am fwy nag ugain mlynedd, ac nis gallasai neb fod yn ffyddlonach ynddi nag y bu ef. Yr oedd yn bregethwr sylweddol ac efengylaidd, ac ar brydiau byddai yn cael oedfaon anarferol. o hwyliog. Dichon y cyfrifasai rhai yn welliant pe buasai ei gydmariaethau yn fwy coeth weithiau, ond "pur yn ddiau yw pob peth i'r rhai pur." Bendithiwyd ef ag amryw ddiwygiadau grymus yn ystod ei weinidogaeth, ac ar rai adegau derbyniwyd canoedd ganddo i gymundeb eglwysig, ac o dan y dylanwadau hyny yr oedd yn nodedig o effeithiol yn ei weinidogaeth. Yr oedd ddwy flynedd cyn ei farwolaeth wedi cael ergyd ysgafn o'r parlys, yr hyn a effeithiodd yn fawr arno, ac a'i hanalluogodd i gyflawni ei ddyledswyddau fel cynt; a dangosodd yr eglwysi dan ei ofal, a gweinidogion y cyfundeb, ac eraill, eu gwerthfawrogiad o'i lafur a'i wasanaeth am ddeunaw-mlynedd-ar-hugain trwy gyflwyno tysteb iddo; a theimlai pawb ei fod yn haeddu gwneuthur o honynt hyn iddo. Bu farw Gorphenaf 25ain, 1867, yn 61 oed, a chan bawb a'i hadwaenai y mae "ei goffadwriaeth yn fendigedig." <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|TREOES.}}}} Dechreuwyd yr achos yma yn y flwyddyn 1831 gan Mr. W. Griffiths, Llanharan, yn benaf; ac yn mysg yr aelodau gwreiddiol yr oedd David Jones, gwehydd, a Benjamin Lewis, aelodau o Lanharan, a Morgan Williams, Tycendy, a Margaret ei wraig, a David Owen ac Elizabeth Leyshon, Treoes, aelodau o Benybont. Ffurfiwyd yr eglwys gan Mr. Griffiths mewn hen ysgubor yn mhentref Treoes, a chyn hir prynwyd yr hen adeilad hono, gyda gardd oedd yn nglyn ag ef, gan David Jones, Lewis Jenkins, a David Owen oddiar Edward Mordicai, Treoes, am 30p., er mwyn adeiladu capel arno pan ddeuai amser cyfaddas. Sefydlwyd yma Ysgol Sabbothol a phob moddion yn rheolaidd, a daeth yr achos rhagddo yn dra llwyddianus. Yn y flwyddyn 1841, adeiladwyd yma gapel newydd yn mesur 40 troedfedd wrth 34 troedfedd, gwerth 240p., ac agorwyd ef yn nglyn a chyfarfod chwarterol y cyfundeb a gynaliwyd yma Chwefror 16eg a'r 17eg, 1842;<ref>Diwygiwr, 1842. Tu dal. 124.</ref> ac yr oedd haner dyled y capel wedi ei thalu cyn diwedd cyfarfodydd yr agoriad. Ennillodd yr achos yma ffafr yn ngolwg yr ardalwyr, ac wedi y diwygiad grymus a gafwyd yn y flwyddyn 1859, a'r flwyddyn 1860, aeth y capel yn rhy fychan fel y gwelwyd yn angenrheidiol rhoddi oriel ynddo, yr hon gyda rhyw adrefniadau eraill a gostiodd gan' punt. Ailagorwyd ef Medi 17eg a'r 18fed, 1861.<ref>Diwygiwr, 1881. Tu dal. 344</ref> Bu y lle mewn cysylltiad a Llanharan hyd farwolaeth Mr. Griffiths, ac ar ol hyny penderfynodd yr eglwys fynu gweinidog iddi ei hun, a rhoddwyd galwad i Mr. Rees Saron Jones, myfyriwr o athrofa Aberhonddu, ac urddwyd ef Hydref 14eg a'r 15fed, 1868. Ar yr achlysur pregethwyd ar natur eglwys gan Mr. J. Davies, Caerdydd; holwyd y gofyniadau gan Mr. J. B. Jones, B.A., Penybont; dyrchafwyd yr urdd-weddi gan Mr. J. Evans, Maendy; pregethwyd i'r gweinidog gan Mr. J. Williams, Castellnewydd, ac i'r eglwys gan Mr. M. Morgan, Bethesda.<ref>Tyst, Hydref 23ain , 1868.</ref> Llafuriodd Mr. Jones yma gyda derbyniad<section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> 7kgbythqpxro5s9tkaf8dne5tqnsp95 170487 170458 2026-08-15T00:20:30Z AlwynapHuw 1710 170487 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ymddibynu yn fwy ar ei gynorthwy. Gwasanaethodd fel ysgrifenydd i gyfundeb dwyreiniol Morganwg am fwy nag ugain mlynedd, ac nis gallasai neb fod yn ffyddlonach ynddi nag y bu ef. Yr oedd yn bregethwr sylweddol ac efengylaidd, ac ar brydiau byddai yn cael oedfaon anarferol. o hwyliog. Dichon y cyfrifasai rhai yn welliant pe buasai ei gydmariaethau yn fwy coeth weithiau, ond "pur yn ddiau yw pob peth i'r rhai pur." Bendithiwyd ef ag amryw ddiwygiadau grymus yn ystod ei weinidogaeth, ac ar rai adegau derbyniwyd canoedd ganddo i gymundeb eglwysig, ac o dan y dylanwadau hyny yr oedd yn nodedig o effeithiol yn ei weinidogaeth. Yr oedd ddwy flynedd cyn ei farwolaeth wedi cael ergyd ysgafn o'r parlys, yr hyn a effeithiodd yn fawr arno, ac a'i hanalluogodd i gyflawni ei ddyledswyddau fel cynt; a dangosodd yr eglwysi dan ei ofal, a gweinidogion y cyfundeb, ac eraill, eu gwerthfawrogiad o'i lafur a'i wasanaeth am ddeunaw-mlynedd-ar-hugain trwy gyflwyno tysteb iddo; a theimlai pawb ei fod yn haeddu gwneuthur o honynt hyn iddo. Bu farw Gorphenaf 25ain, 1867, yn 61 oed, a chan bawb a'i hadwaenai y mae "ei goffadwriaeth yn fendigedig." <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|TREOES.}}}} [[DelweddFile:Saron Chapel and burial ground, Treoes - geograph.org.uk - 3820443.jpg|bawd]] Dechreuwyd yr achos yma yn y flwyddyn 1831 gan Mr. W. Griffiths, Llanharan, yn benaf; ac yn mysg yr aelodau gwreiddiol yr oedd David Jones, gwehydd, a Benjamin Lewis, aelodau o Lanharan, a Morgan Williams, Tycendy, a Margaret ei wraig, a David Owen ac Elizabeth Leyshon, Treoes, aelodau o Benybont. Ffurfiwyd yr eglwys gan Mr. Griffiths mewn hen ysgubor yn mhentref Treoes, a chyn hir prynwyd yr hen adeilad hono, gyda gardd oedd yn nglyn ag ef, gan David Jones, Lewis Jenkins, a David Owen oddiar Edward Mordicai, Treoes, am 30p., er mwyn adeiladu capel arno pan ddeuai amser cyfaddas. Sefydlwyd yma Ysgol Sabbothol a phob moddion yn rheolaidd, a daeth yr achos rhagddo yn dra llwyddianus. Yn y flwyddyn 1841, adeiladwyd yma gapel newydd yn mesur 40 troedfedd wrth 34 troedfedd, gwerth 240p., ac agorwyd ef yn nglyn a chyfarfod chwarterol y cyfundeb a gynaliwyd yma Chwefror 16eg a'r 17eg, 1842;<ref>Diwygiwr, 1842. Tu dal. 124.</ref> ac yr oedd haner dyled y capel wedi ei thalu cyn diwedd cyfarfodydd yr agoriad. Ennillodd yr achos yma ffafr yn ngolwg yr ardalwyr, ac wedi y diwygiad grymus a gafwyd yn y flwyddyn 1859, a'r flwyddyn 1860, aeth y capel yn rhy fychan fel y gwelwyd yn angenrheidiol rhoddi oriel ynddo, yr hon gyda rhyw adrefniadau eraill a gostiodd gan' punt. Ailagorwyd ef Medi 17eg a'r 18fed, 1861.<ref>Diwygiwr, 1881. Tu dal. 344</ref> Bu y lle mewn cysylltiad a Llanharan hyd farwolaeth Mr. Griffiths, ac ar ol hyny penderfynodd yr eglwys fynu gweinidog iddi ei hun, a rhoddwyd galwad i Mr. Rees Saron Jones, myfyriwr o athrofa Aberhonddu, ac urddwyd ef Hydref 14eg a'r 15fed, 1868. Ar yr achlysur pregethwyd ar natur eglwys gan Mr. J. Davies, Caerdydd; holwyd y gofyniadau gan Mr. J. B. Jones, B.A., Penybont; dyrchafwyd yr urdd-weddi gan Mr. J. Evans, Maendy; pregethwyd i'r gweinidog gan Mr. J. Williams, Castellnewydd, ac i'r eglwys gan Mr. M. Morgan, Bethesda.<ref>Tyst, Hydref 23ain , 1868.</ref> Llafuriodd Mr. Jones yma gyda derbyniad<section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> k9uvelqkdxtptjax7n9vt0bhmp7ib2i 170488 170487 2026-08-15T00:21:45Z AlwynapHuw 1710 170488 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ymddibynu yn fwy ar ei gynorthwy. Gwasanaethodd fel ysgrifenydd i gyfundeb dwyreiniol Morganwg am fwy nag ugain mlynedd, ac nis gallasai neb fod yn ffyddlonach ynddi nag y bu ef. Yr oedd yn bregethwr sylweddol ac efengylaidd, ac ar brydiau byddai yn cael oedfaon anarferol. o hwyliog. Dichon y cyfrifasai rhai yn welliant pe buasai ei gydmariaethau yn fwy coeth weithiau, ond "pur yn ddiau yw pob peth i'r rhai pur." Bendithiwyd ef ag amryw ddiwygiadau grymus yn ystod ei weinidogaeth, ac ar rai adegau derbyniwyd canoedd ganddo i gymundeb eglwysig, ac o dan y dylanwadau hyny yr oedd yn nodedig o effeithiol yn ei weinidogaeth. Yr oedd ddwy flynedd cyn ei farwolaeth wedi cael ergyd ysgafn o'r parlys, yr hyn a effeithiodd yn fawr arno, ac a'i hanalluogodd i gyflawni ei ddyledswyddau fel cynt; a dangosodd yr eglwysi dan ei ofal, a gweinidogion y cyfundeb, ac eraill, eu gwerthfawrogiad o'i lafur a'i wasanaeth am ddeunaw-mlynedd-ar-hugain trwy gyflwyno tysteb iddo; a theimlai pawb ei fod yn haeddu gwneuthur o honynt hyn iddo. Bu farw Gorphenaf 25ain, 1867, yn 61 oed, a chan bawb a'i hadwaenai y mae "ei goffadwriaeth yn fendigedig." <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|TREOES.}}}} [[Delwedd:Saron Chapel and burial ground, Treoes - geograph.org.uk - 3820443.jpg|bawd]] Dechreuwyd yr achos yma yn y flwyddyn 1831 gan Mr. W. Griffiths, Llanharan, yn benaf; ac yn mysg yr aelodau gwreiddiol yr oedd David Jones, gwehydd, a Benjamin Lewis, aelodau o Lanharan, a Morgan Williams, Tycendy, a Margaret ei wraig, a David Owen ac Elizabeth Leyshon, Treoes, aelodau o Benybont. Ffurfiwyd yr eglwys gan Mr. Griffiths mewn hen ysgubor yn mhentref Treoes, a chyn hir prynwyd yr hen adeilad hono, gyda gardd oedd yn nglyn ag ef, gan David Jones, Lewis Jenkins, a David Owen oddiar Edward Mordicai, Treoes, am 30p., er mwyn adeiladu capel arno pan ddeuai amser cyfaddas. Sefydlwyd yma Ysgol Sabbothol a phob moddion yn rheolaidd, a daeth yr achos rhagddo yn dra llwyddianus. Yn y flwyddyn 1841, adeiladwyd yma gapel newydd yn mesur 40 troedfedd wrth 34 troedfedd, gwerth 240p., ac agorwyd ef yn nglyn a chyfarfod chwarterol y cyfundeb a gynaliwyd yma Chwefror 16eg a'r 17eg, 1842;<ref>Diwygiwr, 1842. Tu dal. 124.</ref> ac yr oedd haner dyled y capel wedi ei thalu cyn diwedd cyfarfodydd yr agoriad. Ennillodd yr achos yma ffafr yn ngolwg yr ardalwyr, ac wedi y diwygiad grymus a gafwyd yn y flwyddyn 1859, a'r flwyddyn 1860, aeth y capel yn rhy fychan fel y gwelwyd yn angenrheidiol rhoddi oriel ynddo, yr hon gyda rhyw adrefniadau eraill a gostiodd gan' punt. Ailagorwyd ef Medi 17eg a'r 18fed, 1861.<ref>Diwygiwr, 1881. Tu dal. 344</ref> Bu y lle mewn cysylltiad a Llanharan hyd farwolaeth Mr. Griffiths, ac ar ol hyny penderfynodd yr eglwys fynu gweinidog iddi ei hun, a rhoddwyd galwad i Mr. Rees Saron Jones, myfyriwr o athrofa Aberhonddu, ac urddwyd ef Hydref 14eg a'r 15fed, 1868. Ar yr achlysur pregethwyd ar natur eglwys gan Mr. J. Davies, Caerdydd; holwyd y gofyniadau gan Mr. J. B. Jones, B.A., Penybont; dyrchafwyd yr urdd-weddi gan Mr. J. Evans, Maendy; pregethwyd i'r gweinidog gan Mr. J. Williams, Castellnewydd, ac i'r eglwys gan Mr. M. Morgan, Bethesda.<ref>Tyst, Hydref 23ain , 1868.</ref> Llafuriodd Mr. Jones yma gyda derbyniad<section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> hr5qticvhjp8peojro5ndajt8pet4v4 104 88315 170459 2026-08-14T22:46:28Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170459 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>hyd ddiwedd y flwyddyn 1871, pryd yr ymfudodd i'r America. Ni chodwyd yma ond un pregethwr, sef Thomas Thomas, yr hwn wedi derbyn ei addysg yn athrofa Aberhonddu, a aeth allan yn genhadwr i Affrica, ond y mae yn awr yn y wlad hon. Mae capel bychan wedi ei godi gan eglwys Treoes yn Llangrallo. Cafwyd y tir i adeiladu yn rhad, i fod byth yn eiddo yr eglwys, gan Mr. John Thomas, Llangrallo, yr hwn sydd yn aelod yn Nhreoes. Gosodwyd y gareg sylfaen i lawr gan Mr. M. Morgan, Bethesda, Medi 2lain, 1870; ac agorwyd y capel Mehefin 26ain a'r 27ain, 1871, ac ar yr achlysur pregethwyd gan Meistri J. Davies, Caerdydd; J. Evans, Maendy; M. Morgan, Bethesda; J. Davies, Taihirion; J. Thomas, Tresimwn; J. M. Evans, Caerdydd; D. E. Jones, M.A., Sirhowy; J. Edwards, Pontygof; W. C. Davies, Llantrisant, ac eraill. Costiodd yr adeilad oddeutu 120p., heb gyfrif y cludiad, yr hyn a roddwyd gan yr ardalwyr yn rhad. Cynhelir yma Ysgol Sabbothol yn rheolaidd, a phregethir ynddo yn lled gyson er nad oes ynddo eglwys wedi ei ffurfio. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|MAENDY.}}}} Mae y lle hwn yn mhlwyf Llanbleddian, ac mae yn ymddangos fod gwasanaeth crefyddol yn cael ei gynal yn yr ardal hon er dyddiau Siarl II. Bu Henry Williams, Llantrisant; John Powell, Llanbleddian; W. Thomas, Llanfair, a Samuel Jones, Llangynwyd yn llafurio yma. Dywedir fod tŷ wedi ei drwyddedu yn mhentref Aberthyn cyn gynted ag y cafwyd cysgod dan Ddeddf Goddefiad, a rhoddodd y perchenog y tŷ a'r ardd berthynol iddo drosodd trwy weithred gyfreithiol i fod yn feddiant i'r Ymneillduwyr. Yr oedd y lle hwnw mewn cysylltiad a Phenybont-ar-ogwy, a bu Mr. Lewis Jones yn gofalu am y ddeadell fechan wedi ei ddyfodiad ef i Benybont, ond nid oes genym sicrwydd a oedd ei ragflaenoriaid yn y weinidogaeth yn gwneyd hyny. Tua'r flwyddyn 1740, daeth Mr. Howell Harris, Trefeca, trwy y wlad, a pharodd ei ymweliad gyffroad (mawr. Rhoddwyd derbyniad iddo yn Aberthyn fel y gwneid mewn llawer o fanau lle yr oedd hen gynnulleidfaoedd Ymneillduol. Yr ydym fwy nag unwaith yn flaenorol wedi cael achlysur i gofnodi y gefnogaeth a roddid i Howell Harris gan rai o weinidogion yr Ymneillduwyr a chan eu cynnulleidfaoedd. Ymunodd pobl Howell Harris, fel eu gelwid, a'r Annibynwyr yn Aberthyn, am fod ganddynt ryw fath o dŷ addoliad yn barod, a buont yno yn cydaddoli dros lawer o flynyddoedd. Nid y Methodistiaid yn benaf yn cael eu cynorthwyo gan yr Annibynwyr, fel y camhysbysir yn ''Hanes Methodistiaeth, Cyf. III.'', tu dal. 51, a adeiladodd gapel Aberthyn; ond y Methodistiaid a ymwasgodd at yr Annibynwyr i'r tŷ cwrdd bychan oedd ganddynt yno eisioes at eu gwasanaeth.<ref>Ysgrif Mr. J. Evans, Maendy</ref> Gwelir hefyd nad cywir yw yr hyn a ddywedir gan awdwr yr ysgrif ar "Jones o Langan a'i amserau" yn y Traethodydd:—"Adeiladwyd y capel hwn yn benaf gan y Methodistiaid, ond nid ganddynt hwy eu hunain. Cynorthwyid hwy gan yr Annibynwyr, y rhai er bod llawer o honynt yma a thraw ar hyd y wlad nid oedd ganddynt un lle o addoliad eu hunain." Oedd, yr oedd yr hen dŷ yn Aberthyn ganddynt, ac er mor ddiaddurn <section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> 9evh4pccwbrzws1fjlsjunpqsei8yy1 104 88316 170460 2026-08-14T22:46:57Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170460 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ydoedd yr oedd yn dda gan y dychweledigion trwy weinidogaeth Howel Harris gael ymwasgu at yr Annibynwyr ynddo. Yn y flwyddyn 1749, codwyd capel newydd yn Aberthyn yn lle yr hen dŷ, ac ar y fan lle y safai hwnw; ac yn adeiladiad hwnw yr oedd y ddau enwad yn cydweithio, ac nid ydym mewn cyfle i ddywedyd pwy a wnaeth fwyaf. Pregethid yma gan weinidogion yr Annibynwyr, a chan y pregethwyr Methodistaidd y rhai a deithiant y wlad. Tua'r flwyddyn 1766, rhoddwyd galwad i Mr. David Williams, Llysyfronydd i fod yn weinidog yr eglwys yn Aberthyn, ac urddwyd ef yn ol trefn yr Annibynwyr. Dywedir mai un o Blaenpenal, sir Aberteifi oedd David Williams, a'i fod yn un o ddisgyblion yr hybarch Phillip Pugh, ond iddo ar doriad y diwygiad Methodistaidd allan ymuno a Daniel Rowlands yn Llangeitho, fel y gwnaeth amryw eraill nad oeddynt yn teimlo fod gwres digonol yn nghrefydd yr Ymneillduwyr, ac nad oedd nodwedd eu gweinidogaeth yn ddigon ymosodol. Mae yn ffaith mai o'r hen eglwysi Ymneillduol oedd eisioes yn y wlad y cafodd y Methodistiaid lawer, os nad y rhan fwyaf o'u cynghorwyr cyntaf; a hen Ymneillduwyr gan mwyaf oedd y rhai a osodwyd yn olygwyr ar eu cymdeithasau neillduol; a dychwelodd amryw o honynt yn ol at eu pobl a chymerasant ofal gweinidogaethol. Un o honynt hwy fel yr ymddengys oedd David Williams, ac anfonwyd ef i Fro Morganwg i edrych ar ol y mân gymdeithasau Methodistaidd oedd bellach wedi eu sefydlu yn y wlad; a char mai achos cymysgedig o Annibynwyr a Methodistiaid oedd yn Aberthyn, yr oedd y lle hwnw yn rhan o faes ei lafur. Priododd ferch i ŵr cyfrifol yr. y wlad ac aeth i fyw i Lysyfronydd, yr hyn a'i cododd i barchusrwydd yn ngolwg y bobl, ac fel y crybwyllasom, urddwyd ef yn weinidog i'r gynnulleidfa gymysg yn Aberthyn. Cynyddodd yr eglwys dan ei ofal mewn rhifedi ac mewn doniau, a chyrchid i'r lle gan luaws o bobl o'r hol wlad oddiamgylch. Ond ni ddiangodd Mr. Williams heb gael ei flino gan gyfeiliornadau. Diarddelwyd tua dwsin o Antinomiaid o Aberthyn tua'r flwyddyn 1780, y rhai a wnaethant gais am sefydlu achos iddynt eu hunain yn y Bontfaen. Blaenorid hwy gan un a elwid Rhys y Printer; ond yntau hefyd a ddarfu am dano, a chynifer ag a lynasant wrtho a wasgarwyd. Ar ol hyny bu Sandemaniaeth yn ymosod ar y lle trwy ddylanwad Mr. Popkin, Talygarn, yr hwn a gyhoeddodd waith Robert Sandeman; ond symudodd ef i Abertawy, ond nid cyn peri rhwyg a therfysg yn yr eglwys. Ciliodd plaid Arminaidd hefyd allan o'r eglwys, ond darfu yn fuan am danynt hwythau. Er fod lefain drygionus yn gweithio fel hyn yn yr eglwys yn mhell cyn diwedd oes Mr. David Williams, etto yr oedd yr achos ar y cyfan yn flagurog a llwyddianus. Yn nechreu 1780, penderfynwyd ailadeiladu y capel, yr hyn a wnaed trwy gydweithrediad yr Annibynwyr a'r Methodistiaid; ac agorwyd ef Awst 20fed y flwyddyn hono. Bu farw Mr. David Williams Mai 5ed, 1792, yn 75 oed, wedi bod yn pregethu yr efengyl am haner can' mlynedd. Cyn diwedd y flwyddyn hono, rhoddwyd galwad i Mr. David Davies, Rhiadr-wy; a bu diwygiad grymus yn y lle yn ddioed wedi iddo ddechreu ei weinidogaeth. Clywid sain cân a moliant yn mhyrth merch Seion. Ond dilynwyd yr haf dymunol hwn gan auaf blin ac ystormus. Daeth Mr. Peter Williams i'r ardal ar ol i'r Methodistiaid ei fwrw ymaith am ei Sabeliaeth, a bu yn aros yma dros dymor; ac yn y cyfamser hauodd ei egwyddorion o dŷ i dŷ nes cynhyrfu y wlad. Cofleidiwyd y golygiadau Sabelaidd gan lawer yn eglwys Aberthyn, fel yr aeth yn gynwrf a therfysg mawr; ac ar un Sabboth<noinclude><references/></noinclude> qzrv0f8sgac65mwz1u5j6bcxb7vdwy8 104 88317 170462 2026-08-14T22:52:46Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170462 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn parhau i lafurio yma, a'r achos dan ei ofal mewn gwedd gysurus. Yn 1842, ailadeiladwyd y capel a gwnaed ef yn addoldy helaeth a chyfleus, ac agorwyd ef Hydref 12fed a'r 13eg, yr un flwyddyn. Talwyd am dano gan yr eglwys a'r ardal ar y pryd. Mae eglwys y Maendy wedi bod yn nodedig yn ei sel dros burdeb yı athrawiaeth, ac am ei gwresowgrwydd crefyddol, ac nid yw y tân santaidd etto wedi diffodd ar ei hallor, er y gwelwyd ef ar rai adegau yn llosgi yn fwy angerddol. Ni chyfodwyd yma hyd y gwyddom ond dau bregethwr, sef Shadrach Davies, a David Thomas, am yr hwn y erybwyllasom yn hanes Llanfaches. {{c|COFNODIAD BYWGRAPHYDDOL.}} '''SHADRACH DAVIES'''. Ganwyd ef yn 1778. Yr oedd ei rieni o ardai Mynyddbach, gerllaw Abertawy, ond daethant i ardal y Maendy yn fuan wedi priodi, fel mai yn y gymydogaeth hono y magwyd Shadrach Davies, os nad yno y ganwyd ef. Yr oedd yn ddyn o gyfansoddiad corphorol cryf a chyduerth, a dygwyd ef i fyny yn y gelfyddyd o saer maen, yr hon a ddiivnodd dros y rhan fwyaf o'i oes, a dywedir ei fod yn dra medrus ynddi. Efe a'i ddwylaw ei hun a adeiladodd gapel y Maendy. Arferai wrandaw yn Aberthyn cyn yr ymraniad rhwng yr Annibynwyr a'r Methodistiaid, a phan y cymerodd yr ymadawiad le aeth allan gyda'r blaid Annibynol i'r Maendy, ac ymunodd yn ddioed a'r eglwys, os nad oedd wedi gwneyd cyn hyny. Dechreuodd bregethu yn fuan, ac yr ydym yn cael ei fod yn pregethu yn fynych yno yn nhymor gweinidogaeth Mr. Methusalem Jones. Yn 1807, urddwyd ef yn weinidog yn Maendy, a bu yn boblogaidd fel pregethwr hyd 1824, pryd yr ymfudodd ef, a'i wraig, a naw o blant drosodd i America. Bu yno dros rai blynyddoedd yn pregethu lle y byddai drws agored, ond yn benaf yn New York. Claddodd ei wraig yno, a chyn hir dychwelodd i Gymru, a phriododd weddw yn Abertawy oedd yn cadw tafarndy a adnabyddid fel y Tymelyn. Yn mhen amser aeth yn ei ol i America, ac wedi gweinidogaethu i wahanol enwadau yn New York bu farw Medi 2lain, 1837, yn 59 oed. Cymeriad nodedig oedd Shadrach Davies; ac fel pregethwr yr oedd yn ol tystiolaeth pawb a'i gwrandawsant yn un o'r rhai mwyaf doniol fu erioed yn sefyll ger bron cynnulleidfa, yn enwedig mor bell ag oedd medr i siarad, a llais peroriaethus yn myned. Gyrai gynnulleidfaoedd mawrion i lwyr anghofio eu hunain gan y fath swyn oedd yn ei lais. Yr oedd bloesgni ar ei dafod yr hyn a osodai hynodrwydd ychwanegol arno. Nid oedd yn gwaeddi nag yn canu yn barhaus; ond siaradai yn y dull mwyaf naturiol, ond yn ddisymwth rhoddai ergyd hapus gyda thôniad tyner yn ei lais nes y byddai yr holl gynnulleidfa yn ymwingo ger ei fron fel pe buasai ryw beth yn cerdded rhwng eu crwyn a'u cnawd. Rhaid fod ei ddoniau yn ddigyffelyb cyn y goddefasid cymaint ganddo. Yr oedd ei dymer yn aflywodraethus a'i fuchedd yn dra anwastad. Yfed yn anghymedrol fu ei brofedigaeth dros ei holl fywyd, a hyny a'i gorfododd i adael gwlad lle yr oedd mor boblogaidd fel pregethwr. O ran ei olygiadau duwinyddol yr oedd yn Galfin uchel, os nad yn wir yn Antinomiad; ond er ei holl ddiffygion yr oedd pregethu lonaid ei enaid, ac yr oedd yn llosgi o fewn ei esgyrn. Pe buasai ei fuchedd yn cyfateb i'w ddoniau, a'i<noinclude><references/></noinclude> abahksyqlg52nip3wmgyht6jlswt728 104 88318 170463 2026-08-14T22:55:40Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170463 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ymroddiad yn cyfateb i'w alluoedd naturiol, buasai yn ddiameu yn sefyll yn rhestr flaenaf cedyrn y pulpud Cymreig. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|LLANHARI.}}}} Dechreuwyd cynal Ysgol Sabbothol gan bobl y Maendy yn ardal Llanhari, yn nhŷ Richard Richard yn Ebrill, 1820. Hon oedd yr Ysgol Sabbothol gyntaf a sefydlwyd yn y wlad yma. Wedi bod tua chwech wythnos yn nhy Richard Richard, cafwyd tŷ gwag perthynol i Thomas Griffith, yn Rhiwperau, a symudwyd yno. Cyn hyn yr oedd yr ardal yn nodedig am ei champau annuwiol, a chyrchai ieuengctyd yr ardaloedd cylchynol yma ar y Sabboth i chwareu pel. Ar un Sabboth yn fuan wedi dechreu yr ysgol yn Rhiwperau, aeth Shadrach Davies i'r cae at y bechgyn oedd yn chwareu, a daliodd y bel pan y daeth hyd ato, a dywedodd yn siriol wrthynt, "Dewch gyda mi i'r ysgol i Rhiwperau," ac felly fu. Daeth yr ysgol yn mlaen yn llewyrchus, a dechreuwyd pregethu gan Shadrach Davies yn wythnosol, a chynal cyfeillach grefyddol; ac y mae yn nodedig i'w goffau fod ychwanegiad o un wedi bod atynt dros ddeuddeg tro yn olynol, a'r bedwaredd-waith-ar-ddeg daeth dau. Yr oedd Richard Richard, yr hwn a roddodd ei dŷ at gadw ysgol, yn un o'r rhai cyntaf a ymwasgodd a'r eglwys. Buwyd yn addoli yn Rhiwperau am yn agos i bedair blynedd, pan y daeth angen y tŷ ar ei berchenog. Meddyliwyd am gael capel, a chafwyd tir gan Mr. Llewelyn Yorath, ac adeiladwyd y capel yn 1824; ond nid oes genym wybodaeth pa bryd yr agorwyd ef, na phwy fu yn gweinyddu ar yr achlysur. Cynhelid yma Ysgol Sabbothol, a phregethid yn rheolaidd yma gan weinidogion y Maendy, ond nid oedd eglwys wedi ei ffurfio yma hyd y flwyddyn 1837, pan oedd Mr. Thomas Williams yn weinidog yn y Maendy. Yn nhymor gweinidogaeth Mr. J. Evans cynhyddodd yr achos fel y barnwyd yn angenrheidiol yn 1850 i adeiladu addoldy newydd, yr hwn a gostiodd 400p., ac y mae y ddyled oll wedi ei thalu. Mae yr achos yma o'r dechreuad wedi bod mewn cysylltiad gweinidogaethol a'r Maendy, ac felly y mae yn parhau. <section end="bbb"/> <section begin="ccc"/><section end="ccc"/> <section begin="ddd"/>{{c|{{mawr|LLANTRISANT.}}}} Nid ydym yn cael fod pregethu gan yr Annibynwyr yn y lle hwn cyn dechreu y ganrif bresenol. Mr. G. Hughes, Groeswen, hyd y gallwn gasglu, a ddechreuodd yr achos yma tua 1802; a choffeir enwau William Gardener, William Morgan, ac Abraham, Bedwbach, yn mysg yr aelodau cyntaf; a dywedir eu bod yn ddynion o gymeriadau dysglaer, ac yn llawn sel dros burdeb eglwysig. Yn y flwyddyn 1809, adeiladwyd yma gapel, yr hwn a alwyd yn Bethel, yn benaf trwy lafur Mr. Hughes, Groeswen. Cofrestrwyd ef yn llys Llandaf, Medi 6ed, 1809, gan James Jacob, un o'r diaconiaid, ac un o gychwynwyr yr achos. Bu y gofal ar Mr. Hughes hyd y flwyddyn 1824, pryd y rhoddwyd galwad i Mr. William Davies, myfyriwr o athrofa y Drefnewydd, ac urddwyd ef yma. Ni bu arosiad Mr. Davies yma yn hir, canys symudodd yn nechreu 1828 i gymeryd gofal yr eglwys yn Llanymddyfri, lle y treuliodd weddill ei oes. Nid oedd yr achos ond egwan iawn, ac oblegid fod Mr. Davies yn ddyn <section end="ddd"/><noinclude><references/></noinclude> nqyzhkhyj68atstj79yim3cnpk9fr5n 170492 170463 2026-08-15T00:45:09Z AlwynapHuw 1710 170492 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ymroddiad yn cyfateb i'w alluoedd naturiol, buasai yn ddiameu yn sefyll yn rhestr flaenaf cedyrn y pulpud Cymreig. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|LLANHARI.}}}} [[Delwedd:Peniel Chapel and burial ground, Llanharry - geograph.org.uk - 5657559.jpg|bawd]] Dechreuwyd cynal Ysgol Sabbothol gan bobl y Maendy yn ardal Llanhari, yn nhŷ Richard Richard yn Ebrill, 1820. Hon oedd yr Ysgol Sabbothol gyntaf a sefydlwyd yn y wlad yma. Wedi bod tua chwech wythnos yn nhy Richard Richard, cafwyd tŷ gwag perthynol i Thomas Griffith, yn Rhiwperau, a symudwyd yno. Cyn hyn yr oedd yr ardal yn nodedig am ei champau annuwiol, a chyrchai ieuengctyd yr ardaloedd cylchynol yma ar y Sabboth i chwareu pel. Ar un Sabboth yn fuan wedi dechreu yr ysgol yn Rhiwperau, aeth Shadrach Davies i'r cae at y bechgyn oedd yn chwareu, a daliodd y bel pan y daeth hyd ato, a dywedodd yn siriol wrthynt, "Dewch gyda mi i'r ysgol i Rhiwperau," ac felly fu. Daeth yr ysgol yn mlaen yn llewyrchus, a dechreuwyd pregethu gan Shadrach Davies yn wythnosol, a chynal cyfeillach grefyddol; ac y mae yn nodedig i'w goffau fod ychwanegiad o un wedi bod atynt dros ddeuddeg tro yn olynol, a'r bedwaredd-waith-ar-ddeg daeth dau. Yr oedd Richard Richard, yr hwn a roddodd ei dŷ at gadw ysgol, yn un o'r rhai cyntaf a ymwasgodd a'r eglwys. Buwyd yn addoli yn Rhiwperau am yn agos i bedair blynedd, pan y daeth angen y tŷ ar ei berchenog. Meddyliwyd am gael capel, a chafwyd tir gan Mr. Llewelyn Yorath, ac adeiladwyd y capel yn 1824; ond nid oes genym wybodaeth pa bryd yr agorwyd ef, na phwy fu yn gweinyddu ar yr achlysur. Cynhelid yma Ysgol Sabbothol, a phregethid yn rheolaidd yma gan weinidogion y Maendy, ond nid oedd eglwys wedi ei ffurfio yma hyd y flwyddyn 1837, pan oedd Mr. Thomas Williams yn weinidog yn y Maendy. Yn nhymor gweinidogaeth Mr. J. Evans cynhyddodd yr achos fel y barnwyd yn angenrheidiol yn 1850 i adeiladu addoldy newydd, yr hwn a gostiodd 400p., ac y mae y ddyled oll wedi ei thalu. Mae yr achos yma o'r dechreuad wedi bod mewn cysylltiad gweinidogaethol a'r Maendy, ac felly y mae yn parhau. <section end="bbb"/> <section begin="ccc"/><section end="ccc"/> <section begin="ddd"/>{{c|{{mawr|LLANTRISANT.}}}} Nid ydym yn cael fod pregethu gan yr Annibynwyr yn y lle hwn cyn dechreu y ganrif bresenol. Mr. G. Hughes, Groeswen, hyd y gallwn gasglu, a ddechreuodd yr achos yma tua 1802; a choffeir enwau William Gardener, William Morgan, ac Abraham, Bedwbach, yn mysg yr aelodau cyntaf; a dywedir eu bod yn ddynion o gymeriadau dysglaer, ac yn llawn sel dros burdeb eglwysig. Yn y flwyddyn 1809, adeiladwyd yma gapel, yr hwn a alwyd yn Bethel, yn benaf trwy lafur Mr. Hughes, Groeswen. Cofrestrwyd ef yn llys Llandaf, Medi 6ed, 1809, gan James Jacob, un o'r diaconiaid, ac un o gychwynwyr yr achos. Bu y gofal ar Mr. Hughes hyd y flwyddyn 1824, pryd y rhoddwyd galwad i Mr. William Davies, myfyriwr o athrofa y Drefnewydd, ac urddwyd ef yma. Ni bu arosiad Mr. Davies yma yn hir, canys symudodd yn nechreu 1828 i gymeryd gofal yr eglwys yn Llanymddyfri, lle y treuliodd weddill ei oes. Nid oedd yr achos ond egwan iawn, ac oblegid fod Mr. Davies yn ddyn <section end="ddd"/><noinclude><references/></noinclude> en6cxn3csgaeli9m2c7phjh443tnyz2 104 88319 170464 2026-08-14T22:58:14Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170464 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>llwfr dyoddefodd lawer o galedi. Yn nechreu 1831, rhoddwyd galwadi Mr. John Davies, aelod o'r Mynyddbach, ac urddwyd ef y 14eg o'r Gorphenaf canlynol. Nid oedd nifer yr aelodau ar ei sefydliad ef yma ond 38, llafuriodd yn ymroddgar yma am bum' mlynedd, ac yr oedd nifer yr aelodau wedi cynyddu i 72. Derbyniodd alwad yn 1836 o Ebenezer, Aberdar, a Nebo, Hirwaun, a symudodd yno. Bu yr eglwys hon am flynyddau ar ol hyny heb weinidog, ac yr oedd gwedd ddigon isel ar yr achos. Yn 1842, rhoddwyd galwad i Mr. Lefi Lawrence, aelod o Maenclochog, sir Benfro, ac urddwyd ef Mehefin 27ain a'r 28ain. Bu Mr. L. Lawrence yma am bum' mlynedd, nes y symudodd i Adulam, Merthyr. Ar ol hyny bu y gweinidogion cylchynol yn gofalu am yr achos dros rai blynyddau. Yn 1855, rhoddwyd galwad i Mr. Sem Phillips, Llangynidr, a bu yma yn llafurio am yn agos i ddeng mlynedd, hyd nes yr ymfudodd i America. Bu Mr. Phillips yn dra derbyniol a llwyddianus yma am dymor. Derbyniodd gryn lawer o aelodau newyddion i'r eglwys, ac addrefnwyd yr hen gapel, a gwnaed ef yn brydferth a chyfleus i bregethu a gwrando; a gwisgodd yr achos wedd siriol ac addawus iawn. Ond drwy ryw amgylchiad cyfododd anghydfod rhyngddo a rhai o'r aelodau, a chynyddodd i derfysg blin, a'r diwedd fu i nifer o'r eglwys ymadael a chodi capel iddynt eu hunain ychydig y tu allan i'r dreflan. Wedi ymadawiad Mr. Phillips rhoddodd yr eglwys alwad i Mr. Dan Griffiths, ac urddwyd ef Rhagfyr 10fed a'r lleg, 1866, ac y mae efe yn parhau yn weinidog yma. Mae yr eglwys yma fel y gwelir wedi myned trwy lawer o gyfnewidiadau, ac wedi ei churo gan lawer o ystormydd. Bu dyled y capel yn faich trwm yn hir, a llawer a ddadleuwyd mewn cynadleddau yn ei gylch; ond y mae yr eglwys yn awr wedi myned trwy yr holl amgylchiadau hyny, a'r achos ar y cyfan a gwedd gysurus arno, er nad yw olion yr ystormydd a'i cyfarfu wedi eu llwyr ddileu. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|ZOAR, LLANTRISANT.}}}} Yn y flwyddyn 1861, ymadawodd nifer luosog o aelodau Bethel, Llantrisant, yn herwydd y terfysg at yr hwn y cyfeiriasom, a dechreuasant gynal moddion mewn tŷ anedd yn y dreflan. Nid hir y buont yno, canys yn gynar yn 1862, aethant i ffermdy a elwid y Mwyndy, o gylch milldir o Lantrisant yn nghyfeiriad Caerdydd; ac yno y ffurfiwyd yr eglwys gan Meistri J. Davies, Taihirion; J. Morgan, Cwmbach, a J. Davies, Caerdydd. Rhif yr aelodau ar y pryd oedd 73. Yn mis Mai ar ol hyny ymadawodd John John, gwr y Mwyndy a'i fferm, ac felly bu raid i'r eglwys edrych allan am le arall i drigo ynddo. Cafwyd ystafell berthynol i'r Talbot Inn gan Mrs. Thomas, ac yno y buwyd yn addoli nes yr adeiladwyd Zoar. Mae y capel ar y brif ffordd o Lantrisant i Gaerdydd, ac o fewn haner milldir i'r blaenaf. Cafwyd y tir ar brydles gan Mr. Insole am yr ardreth o 30s. y flwyddyn. Agorwyd y capel Tachwedd 24ain a'r 25ain, 1862. Bu yr eglwys yn ymddibynu ar gynorthwy gweinidogion a phregethwyr y wlad am fwy na chwe' blynedd; ond yn haf 1868, cytunasant a'r eglwys yn y Castellau i roddi galwad i Mr. William Cranog Davies, myfyriwr o athrofa Aberhonddu, ac urddwyd ef Gorphenaf 29ain a'r 30ain. Ar yr achlysur pregethwyd ar natur eglwys gan y Proffeswr Roberts, Aberhonddu;<section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> 1zy2p2klspn9y1akml482ptljnmyk01 104 88320 170465 2026-08-14T23:04:30Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170465 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>holwyd y gofyniadau gan Mr. J. B. Jones, B.A., Penybont; dyrchafwyd yr urdd-weddi gan Mr. J. Davies, Taihirion; pregethwyd i'r gweinidog gan Mr. J. Williams, Castellnewydd, ac i'r eglwys gan Mr. J. Davies, Caerdydd. Mae Mr. Davies yn parhau i lafurio yma, ac y mae golwg siriol a lewyrchus ar yr achos; er fod yr eglwys hon fel llawer eraill yn y wlad yma wedi dyoddef llawer yn y tair blynedd diweddaf oblegid yr ymadawiadau mynych i America, yn cael eu hachosi yn benaf gan iselder masnach. Mae yma lawer o ffyddloniaid, er nad oes yma gymeriadau nodedig i'w croniclo. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|CASTELLAU.}}}} Mae y lle hwn yn mhlwyf Llantrisant, ar y ffordd i Bontypridd. Yr oedd nifer o aelodau perthynol i'r Cymer yn byw yn yr ardal yn niwedd y ganrif ddiweddaf, ac arferent gyrchu yno yn lled reolaidd er fod ganddynt fynydd garw i'w groesi. Byddai Mr. M. Jones, Cymer, yn pregethu yn achlysurol yn y gymydogaeth o'r flwyddyn 1791 hyd derfyn ei weinidogaeth. Pregethai yn Trefarigisaf, lle yr oedd Thomas Jenkins yn byw, ac yn Tŷ-mab-Ellis, lle yr oedd John Jenkins yn byw, a chedwid cyfeillachau crefyddol yn achlysurol yn y Gelynogfawr, lle yr oedd William Jenkins yn byw. Yr oedd y tri hyn yn frodyr, a buont yn ffyddlon i'r achos, ac y mae rhai o'u holafiaid yn parhau yn aelodau defnyddiol yn y lle. Wedi dyfodiad Mr. Joshua Evans i'r Cymer, byddai yntau yn dyfod yn fisol i'r ardal, ond nid i'r un manau ag y pregethai Mr. M. Jones, oblegid mai pobl eraill erbyn hyn oedd yn byw ynddynt. Yn Felin, Trefarhig, lle y preswyliai hen chwaer ffyddlon o'r enw Pheobe, y pregethai Mr. Evans fynychaf. Bu llawer o siarad am godi capel yma, a chafodd yr ardal golled fawr na buasai hyny wedi cael ei wneyd ddeng-mlyneddar-hugain yn gynt; ond nid oedd yma neb yn meddu calon i ymafael yn y gorchwyl. Yr oedd y Milwriad Smith, o'r Castellau, boneddwr caredig yn yr ardal, yn teimlo yn ddwys dros y rhai oedd yn mynychu moddion gras wrth eu gweled dan y fath anghyfleustra; a rhoddodd dir at adeiladu capel, a dygodd y rhan fwyaf o draul yr adeiladaeth ei hun, a gwnaed ef ar gynllun o'i eiddo, yr hyn a barodd i'r draul fyned yn fawr iawn, ond talodd y cwbl ei hun ond ryw 60p. a adawodd i'r bobl ei wneyd. Addawodd brydles am fil ond un o flynyddau am swllt y flwyddyn o ardreth; ond oblegid rhyw esgeulustra y mae heb ei chael etto. Agorwyd y capel Tachwedd 22ain a'r 23ain, 1843. Bu gofal y lle ar Mr. Evans, Cymer, hyd ei farwolaeth, ac ar ol hyny bu Meistri D. Stephens, Glantaf, ac H. Oliver, B.A., Pontypridd, yn olynol yn gofalu am y lle'; a chynyddodd yr achos yn fawr yn nhymor eu gweinidogaeth hwy, er nad oeddynt yn gallu rhoddi ond cyfran fechan o'u hamser i wasanaethu yr eglwys hon. Yn 1866, rhoddwyd galwad i Mr. W. C. Davies i fod yn weinidog yma, ac urddwyd ef, fel y crybwyllasom, yn Zoar, Llantrisant, Gorphenaf 29ain a'r 30ain, a'r dydd canlynol cadwyd cyfarfod yma, pryd y gweinyddwyd gan Meistri T. C. Williams, Canton; J. B. Jones, B.A., Penybont; J. Evans, Maendy, (ar ddyledswydd yr eglwys); J. Thomas, Salem, Aberdar; D. Thomas, Abercanaid, a J. Farr, Awstralia. Parha Mr. Davies i lafurio yma gyda derbyniad, ac y mae y capel wedi myned yn rhy fychan, fel y sonir yn awr am ei helaethu. {{nop}}<section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> 0cpdz1qjqxq1oxvi2nalx1weyn38dh3 170495 170465 2026-08-15T01:08:04Z AlwynapHuw 1710 170495 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>holwyd y gofyniadau gan Mr. J. B. Jones, B.A., Penybont; dyrchafwyd yr urdd-weddi gan Mr. J. Davies, Taihirion; pregethwyd i'r gweinidog gan Mr. J. Williams, Castellnewydd, ac i'r eglwys gan Mr. J. Davies, Caerdydd. Mae Mr. Davies yn parhau i lafurio yma, ac y mae golwg siriol a lewyrchus ar yr achos; er fod yr eglwys hon fel llawer eraill yn y wlad yma wedi dyoddef llawer yn y tair blynedd diweddaf oblegid yr ymadawiadau mynych i America, yn cael eu hachosi yn benaf gan iselder masnach. Mae yma lawer o ffyddloniaid, er nad oes yma gymeriadau nodedig i'w croniclo. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|CASTELLAU.}}}} [[Delwedd:Castellau congregational Chapel - geograph.org.uk - 1697145.jpg|bawd]] Mae y lle hwn yn mhlwyf Llantrisant, ar y ffordd i Bontypridd. Yr oedd nifer o aelodau perthynol i'r Cymer yn byw yn yr ardal yn niwedd y ganrif ddiweddaf, ac arferent gyrchu yno yn lled reolaidd er fod ganddynt fynydd garw i'w groesi. Byddai Mr. M. Jones, Cymer, yn pregethu yn achlysurol yn y gymydogaeth o'r flwyddyn 1791 hyd derfyn ei weinidogaeth. Pregethai yn Trefarigisaf, lle yr oedd Thomas Jenkins yn byw, ac yn Tŷ-mab-Ellis, lle yr oedd John Jenkins yn byw, a chedwid cyfeillachau crefyddol yn achlysurol yn y Gelynogfawr, lle yr oedd William Jenkins yn byw. Yr oedd y tri hyn yn frodyr, a buont yn ffyddlon i'r achos, ac y mae rhai o'u holafiaid yn parhau yn aelodau defnyddiol yn y lle. Wedi dyfodiad Mr. Joshua Evans i'r Cymer, byddai yntau yn dyfod yn fisol i'r ardal, ond nid i'r un manau ag y pregethai Mr. M. Jones, oblegid mai pobl eraill erbyn hyn oedd yn byw ynddynt. Yn Felin, Trefarhig, lle y preswyliai hen chwaer ffyddlon o'r enw Pheobe, y pregethai Mr. Evans fynychaf. Bu llawer o siarad am godi capel yma, a chafodd yr ardal golled fawr na buasai hyny wedi cael ei wneyd ddeng-mlyneddar-hugain yn gynt; ond nid oedd yma neb yn meddu calon i ymafael yn y gorchwyl. Yr oedd y Milwriad Smith, o'r Castellau, boneddwr caredig yn yr ardal, yn teimlo yn ddwys dros y rhai oedd yn mynychu moddion gras wrth eu gweled dan y fath anghyfleustra; a rhoddodd dir at adeiladu capel, a dygodd y rhan fwyaf o draul yr adeiladaeth ei hun, a gwnaed ef ar gynllun o'i eiddo, yr hyn a barodd i'r draul fyned yn fawr iawn, ond talodd y cwbl ei hun ond ryw 60p. a adawodd i'r bobl ei wneyd. Addawodd brydles am fil ond un o flynyddau am swllt y flwyddyn o ardreth; ond oblegid rhyw esgeulustra y mae heb ei chael etto. Agorwyd y capel Tachwedd 22ain a'r 23ain, 1843. Bu gofal y lle ar Mr. Evans, Cymer, hyd ei farwolaeth, ac ar ol hyny bu Meistri D. Stephens, Glantaf, ac H. Oliver, B.A., Pontypridd, yn olynol yn gofalu am y lle'; a chynyddodd yr achos yn fawr yn nhymor eu gweinidogaeth hwy, er nad oeddynt yn gallu rhoddi ond cyfran fechan o'u hamser i wasanaethu yr eglwys hon. Yn 1866, rhoddwyd galwad i Mr. W. C. Davies i fod yn weinidog yma, ac urddwyd ef, fel y crybwyllasom, yn Zoar, Llantrisant, Gorphenaf 29ain a'r 30ain, a'r dydd canlynol cadwyd cyfarfod yma, pryd y gweinyddwyd gan Meistri T. C. Williams, Canton; J. B. Jones, B.A., Penybont; J. Evans, Maendy, (ar ddyledswydd yr eglwys); J. Thomas, Salem, Aberdar; D. Thomas, Abercanaid, a J. Farr, Awstralia. Parha Mr. Davies i lafurio yma gyda derbyniad, ac y mae y capel wedi myned yn rhy fychan, fel y sonir yn awr am ei helaethu. {{nop}}<section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> ger9oyrxibne9370qmw2jkexolxywnb 104 88321 170468 2026-08-14T23:21:26Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170468 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>an-Ysgrythyrol, etto nis gallwn lai nag edrych ar ymddygiad yr eglwysi hyny a gymerant y gwaith o urddo eu gweinidogion i'w dwylaw eu hunain, heb alw am gymorth chydweithrediad gweinidogion eglwysi eraill, ond fel peth hollol afreolaidd, anfrawdol, ac o duedd ymarferol ddrwg. Ein barn ni yw, barned eraill drostynt eu hunain, mai yr hyn a ddysga y Testament Newydd ar y pen hwn ydyw, mai gan yr eglwys yn unig y mae yr hawl i ddewis ei gweinidogion, ond mai gan weinidogion, a gydnabyddir gan y cyhoedd fel y cyfryw, yn unig y mae yr hawl i'w neillduo yn gyhoeddus i'w swydd. Ystyriwn hyn yn ddarbodaeth ddoeth iawn er atal dynion amddifaid o'r galluoedd a'r cymeriadau gofynedig, i ymruthro i waith pwysig y weinidogaeth. Gall amgylchiadau gyfiawnhau eithriadau i'r rheol hon, a dichon fod amgylchiadau Mr. Williams a'i eglwys ar y pryd yn cyfreithloni yr hyn a wnaethant. Yr oeddynt ar eu penau eu hunain heb fod yn perthyn i un enwad crefyddol, wedi ymadael a'r Methodistiaid, ac heb gynyg eu hunain i gyfundeb yr Annibynwyr, ac felly nid oedd ganddynt eglwysi o'r un enwad a hwy eu hunain i ymgynghori a hwynt, ac i ofyn eu cydweithrediad. Buont o ddechreuad yr achos hyd 1814 ar eu penau eu hunain; ond byddai ambell i bregethwr perthynol i'r Annibynwyr a'r Bedyddwyr yn ymweled a hwy weithiau ar eu cais. Yn mhen amser gwnaeth Mr. Williams gyfeillion mynwesol o amryw o weinidogion yr Annibynwyr; mynychai eu cyfarfodydd cyhoeddus, a gwahoddai hwythau i gynal cyfarfodydd yn ei addoldy ef, ac felly aeth ef a'i bobl o radd i radd i gael eu cyfrif yn weinidog ac eglwys Annibynol. Yn nghymanfa y Maendy yn 1814, derbyniwyd hwy i'r cyfundeb. Yn y Brittwn y parhawyd i addoli hyd 1806, pryd y cawsant ddarn o dir yn agos i'r Fisher's Bridge, yn mhlwyf Llanilltydfawr, gan Charles Redwood, Ysw., ac adeiladwyd capel arno, yr hwn a alwyd Bethesda. Yr oedd Mr. Redwood, y gwr a roddodd y tir, yn aelod o'r eglwys, ac yn pregethu yn achlysurol. Agorwyd y capel yn mis Mehefin, 1806, pryd y pregethwyd gan Mr. Redwood, yn Saesoneg, oddi wrth Esaiah xxvi. 2, a Mr. Thomas Williams, y gweinidog, yn Gymraeg, oddiwrth Gen. xxviii. 17. Nis gwyddom pa faint oedd traul adeiladaeth y capel, ond talwyd y cwbl gan y gynnulleidfa ei hun cyn dydd yr agoriad. Wedi cael y capel yn barod, parhaodd Mr. Williams i weinidogaethu ynddo am oddeutu dwy-flynedd-ar-hugain. Pan y bu farw ei wraig yn niwedd y flwyddyn 1827, effeithiodd yr amgylchiad gymaint ar ei feddwl a'i iechyd fel y penderfynodd roddi y weinidogaeth i fyny, ac anog yr eglwys i edrych am weinidog yn ei le ef. Yn yr alargân a gyhoeddodd ar ol ei briod yn nechreu 1828, adolyga ei fywyd gweinidogaethol, a chwyna yn dost o herwydd ei aflwyddiant. Dichon ei fod yn mhrudd-der ei feddwl yn achwyn mwy nag a ddylasai am ei aflwyddiant. Fel y canlyn y dywed: {{Center block/s}} <poem> "Deg-ar-hugain o flynyddau bum yn hau trwy hyd y rhai'n, Syrthio wnaeth yr had gan mwyaf, wrth y ffordd, y graig, a'r drain, Mewn tir da ni syrthiodd nemawr, nemawr iawn-fe syrthiodd peth, Gwlith y nef aroso arno, fel nad elo byth ar feth. O Bethesda anniolchgar, ac anghofus iawn o Dduw, Wedi hau a hau drachefn, braidd eginyn sydd yn fyw; Mae'r hen frodyr ond rhyw 'chydig wedi myned draw i dre', Ac nid oes arwyddion nemawr am rai eraill yn eu lle. </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> jdzoma4lb83bzke8kavwd2zaadrn0z8 104 88322 170469 2026-08-14T23:22:29Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170469 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> O na ddo'i rhyw un o'r gogledd, neu o'r dwyrain ynte'r de, O'r gorllewin, neu o rywle, ni waeth genyf ddim o b'le; Ond i'r nefoedd fawr ei anfon, heb ei anfon 'thal e' ddim, I Bethesda i bregethu gair y bywyd yn ei rym. 'Rwy'n rhoi'r gorchwyl byth i fyny, wedi rhoi, nid rhof ryw bryd, Mae fy ngwaith, os gwaith fu genyf, wedi darfod 'nawr i gyd; Fy ngwaith yn awr a'm gwaith fydd etto, dymuno a disgwyl bob yr awr I'r hyn sydd bridd i'r pridd gael myned wrth ochr mur Bethesda i lawr." </poem> {{Div end}} <br> Mae yn sicr na fu Mr. Williams yn gwbl mor aflwyddianus yn ei lafur ag y prudd-ddesgrifia yn y penillion hyn, canys cadwodd o'i gylch trwy ei oes gynnulleidfa fechan o'r dynion mwyaf gwresog fel addolwyr yn Nghymru; ond mae yn wir, a chymeryd gwahanol amgylchiadau dan ystyriaeth, mai cymharol aflwyddianus fu ei lafur. Ar ddechreuad yr achos ymunodd amryw deuluoedd cyfrifol, mewn bro fras a phoblog, i sefydlu cynnulleidfa, a dewisasant o'u plith eu hunain ddyn parchus, cyfoethog, hardd, a boneddigaidd, o feddwl galluog, ac ymadroddwr ffraeth a doniol iawn, i fod yn fugail arnynt. Ond wedi "hau, a hau drachefn," am ddeg-ar-hugain o flynyddau, cwynai yn dost wrth roddi ei waith i fyny, mai "braidd eginyn oedd yn fyw." Pa fodd yr ydym i gyfrif am hyn? Gallasem yn naturiol ddisgwyl, wrth ystyried amgylchiadau yr ardal a chymeriad Mr. Williams, y buasai yn mhen deng-mlynedd-ar-hugain, yn cael ei gylchynu gan eglwys o bump i chwe' chant o aelodau gweithgar a bywiog, ond gadawa hwynt yn llai na hyny o ugeiniau o rif. Tebyg y gallasai rhai mwy adnabyddus o Bethesda a'r ardal nag yr ydym ni, roddi amrywiol resymau i gyfrif am hyn; ond tybiwn y gwyddom ni am un o brif achosion yr aflwyddiant, os nad y penaf o honynt, a dyna fe —Esgeulusdod o ddyledswydd grefyddol bwysig; sef cyfranu arian at gynhaliaeth yr achos. Nid oedd amgylchiadau Mr. Williams yn gofyn am gyfraniadau yr eglwys at ei gynaliaeth; ac yn y casgliadau achlysurol at fan dreuliau yr achos, efe ei hun oedd y prif gyfranwr, ac felly cafodd yr aelodau a'r gwrandawyr eu gadael trwy yr holl flynyddau heb gyfranu ond y peth nesaf i ddim at achos y Gwaredwr. Os na all gweinidog gael gan ei bobl gyfranu eu harian hyd eithaf eu gallu at gynhaliaeth yr achos, bydd ei weinidogaeth mor sicr o fod yn aflwyddianus, a phe byddai ei holl eglwys yn ddiweddi. Mae hwn yn haeriad pwysig, ond tybiwn na raid myned allan o Gymru i gael ugeiniau o ffeithiau a brofant ei wirionedd. Os na bydd gweinidog yn sefyll mewn angen o gyfraniadau ei bobl at ei gynaliaeth, etto dylai eu derbyn, ac ni cha' un drafferth i gael digon o leoedd i'w rhoddi allan er lledaeniad crefydd yn y byd. Camgymeriad mawr yw tybied mai caredigrwydd mewn gweinidogion cyfoethog yw peidio derbyn arian gan eu heglwysi. ''Creulondeb'' ydyw mewn gwirionedd, oblegid ni lwydda un eglwys byth os na fydd ei chrefydd yn costio dim iddi. Am bob eglwys a nychwyd wrth gyfranu mwy na'i gallu, y mae mil wedi eu nychu wrth gyfranu llai na'u gallu. Er y mynai Mr. Williams roddi y weinidogaeth i fyny yn 1828, ο herwydd ei lesgedd a'i anallu i bregethu, ni foddlonai y bobl ollwng eu gafael ynddo. Ar y 19eg o Fawrth, 1829, urddwyd Mr. Edward Williams, mab Mr. David Williams, gweinidog gyda'r Methodistiaid yn Merthyr, yn gynorthwywr iddo. Ni bu arosiad Mr. Williams yma ond llai na dwy flynedd. Symudodd i Main a Meifod, sir Drefaldwyn. Wedi ei ymadawiad ef bu yr eglwys yn ymddibynu ar weinidogaeth achlysurol hyd 1836,<noinclude><references/></noinclude> cy5l4on7kkvd7g4zqw8nnk4qwiufqqx 104 88323 170470 2026-08-14T23:24:07Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170470 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>pryd y rhoddwyd galwad unfrydol i Mr. Morgan Morgans, Blaenafon, Mynwy. Mae Mr. Morgans yn parhau yma hyd y dydd hwn yn barchus a defnyddiol. Nid oes yn awr ond dau neu dri yn fyw o'r aelodau oeddynt yn rhoddi galwad i Mr. Morgans, ond y mae yr Arglwydd wedi cyfodi eraill i lenwi eu lleoedd, fel y mae yr eglwys, er nad yw etto ond ychydig mewn cymhariaeth o rif, yn lluosocach nag y bu ar un tymor o'i hanes. Gan fod Mr. Williams wedi arfer y bobl i fyw heb gyfranu at yr achos, mae yn naturiol i ni gasglu fod Mr. Morgans wedi cael cryn drafferth a dyoddef llawer o anfanteision wrth ddysgu eu dyledswydd iddynt, ond gan ei fod yn ddyn mor ryfeddol o hynaws a doeth, cadwodd bob peth i fyned yn mlaen yma yn unol a pherffaith dangnefeddus trwy yr holl flynyddau. Yn 1853, gosodwyd eisteddleoedd prydferth a chyfleus yn y capel, yn lle meingciau moelion oeddynt ynddo o'r blaen. Gwnaed y pulpud o newydd hefyd, ac amryw adgyweiriadau eraill yn ac oddiamgylch y lle, a thalwyd am y cwbl ar unwaith gan y gynnulleidfa. Capel bychan yw Bethesda, prin yr eistedd dau gant o bersonau yn gyfleus ynddo, ond y mae y gweinidogion, a rhyw nifer o bersonau dylanwadol sydd o oes i oes wedi bod yn perthyn i'r achos yma, wedi gosod rhyw enwogrwydd neillduol ar y lle. Nid ydym yn gwybod hanes y personau fuont yma yn cychwyn yr achos mor fanwl fel y gallwn roddi desgrifiad o'u cymeriadau. Yr oedd Henry Edmunds a'i wraig, o Felin, Llanddiddan, tad a mam Mrs. Griffiths, gweddw y diweddar Mr. Griffiths, Llanharan, yn bobl ragorol, ac yn rhyfeddol o ffyddlon a chroesawus i holl bregethwyr yr oes o'r blaen a ymwelent a'r fro. Ond dichon mai y gwr mwyaf nodedig gyda'r achos hwn, heblaw Mr. Williams, y gweinidog, oedd Mr. John Williams, St. Athan. Yr oedd ef yn frawd i Mr. David Williams, Llysyfronydd, gweinidog yr eglwys yn Aberthyn. Cylchwr ''(cooper)''' oedd wrth ei alwedigaeth. Bu yn byw am flynyddau lawer yn mhentref St. Athan, ac yn cadw siop yno. Yr oedd yn gysurus yn ei amgylchiadau bydol. Bu yn briod a phedair o wragedd. Bu farw Awst 26ain, 1806, yn 81 oed, a chladdwyd ef yn mynwent plwyf St. Athan. Yr oedd yn ddyn o alluoedd cryfion ac yn grefyddwr o'r fath ragoraf. Cymhellwyd ef yn daer gan yr eglwys i arfer ei ddoniau fel pregethwr, ond gwrthododd wneyd hyny. Yr oedd yn brydydd rhagorol. Efe yw awdwr yr emyn adnabyddus hwnw-"Pwy welaf o Edom yn d'od," &c., ac amryw emynau poblogaidd eraill. Cyfansoddodd hefyd rai marwnadau ar ol cyfeillion crefyddol.<ref>Llythyr Mr. Morgans, Bethesda.</ref> Yr oedd Thomas Williams, y gweinidog, a John Williams yn gyfeillion mynwesol iawn. Yn mhen pedwar ugain o fisoedd wedi ei farwolaeth, cynhyrfwyd awen Thomas Williams wrth fyned heibio anedd ei hen gyfaill i ganu y penillion canlynol: {{Center block/s}} <poem> "Ai hon yw'r anedd hono bu Williams ynddi'n byw? Er gwybod, prin 'rwy'n credu mai'r anedd hyny yw; Mae'r myrtwydd man, a'r tulip, a'r lili gwyn ei gwawr, A muriau'r tŷ'n mynegu, mai eraill sy' yma 'nawr. Hawddfyd i'r oriau hyfryd, dreuliasom ganwaith, gwn, Myfi a'm hoff gydymaith dan dô yr hen dŷ hwn; O'm golwg, trwm yw'r galon, fe'i mudwyd, daew'r fan, Mae'i dŷ e' 'nawr wrth ochr hen furiau llwyd y llan. </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 4c5kri3ceoimbf2eqjrstq81wg9ahzy 104 88324 170471 2026-08-14T23:24:43Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170471 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Mewn hiraeth mi af heibio, y tŷ lle'r oeddyt ti, Ac mi ddof yn ol drachefn a hiraeth gyda mi; Mewn misoedd bedwar ugain un gronyn llai nid yw, Fy nghyfaill fydd mae'n debyg byth bellach tra f'wyf byw. Efe oedd ganwyll hawddgar, llewyrchu'r oedd mor llon, A minau fum dros amser yn hyfryd ger ei fron; Ond anadl Duw a'i t'rawodd o'r llusern bridd i ma's, Esgynodd fry, â'r llusern i lawr i'r ddaear las. O foreu'r adgyfodiad, yn fuan brysied, troed Olwynion dŷ gerbydau'n fwy cyflym nag erioed, I agor beddau'r seintiau, a'u hyfryd hyfryd ddwyn i ma's, Fu cyd yn garcharorion dan gloion angau glas." </poem> {{Div end}} <br> Nis gwyddom am ond un pregethwr a godwyd yn yr eglwys hon, heblaw Mr. Thomas Williams, y gweinidog, sef Mr. Thomas Thomas, yr hwn a ddechreuodd bregethu yn 1842. Bu am dymor yn derbyn addysg dan ofal Mr. Jones, Penybont, ac aeth oddiyno i athrofa Newport Pagnel. Ar derfyniad ei amser yno, urddwyd ef yn Weldon, sir Northampton, lle y bu nes iddo ymfudo i'r America yn 1853. Nis gwyddom ddim yn mhellach o'i hanes. {{c|COFNODIAD BYWGRAPHYDDOL.}} '''THOMAS WILLIAMS.''' Ganwyd ef mewn amaethdy o'r enw Trerhedyn, yn mhlwyf Pendeulwyn, yn agos i'r Bontfaen, Morganwg, Mawrth 1af, 1761. Enwau ei rieni oeddynt Richard a Margaret Williams. Yr oedd ei dad yn amaethwr cyfrifol a chysurus yn ei amgylchiadau bydol. Nid ydym yn gwybod dim o berthynas i'w gymeriad moesol ef na'i wraig; ond gallwn gasglu, os nad oeddynt yn proffesu crefydd, nad oeddynt fel llawer yn erlidwyr yr achos goreu, cyn i'w mab Thomas gael y ffordd yn rhydd i wneyd proffes gyhoeddus o Grist, pan mor ieuangc a deng mlwydd oed. Thomas, mae yn debyg, oedd yr ieuengaf o feibion ei rieni. Dywedir ei fod ef er yn blentyn yn nodedig o ddifrifol a meddylgar. Dysgodd ddarllen ei Fibl yn ieuangc iawn, a byddai yn teithio milldiroedd i wrandaw pregethau, pan nad oedd ond plentyn bychan. Mae yn deilwng o'n sylw, fod y rhan fwyaf o'r dynion a ddefnyddiodd yr Arglwydd i wneyd gorchestion nodedig gyda'i achos, wedi cael eu galw i'r winllan yn foreu. Ymunodd Thomas Williams a chymdeithas fechan o'r Methodistiaid Calfinaidd yn Nhrehill, yn agos i'r Bontfaen, yn y ddegfed flwyddyn o'i oed, fel y nodasom. Cyfarfyddodd ag ystorom y tro cyntaf yr aeth i'r gyfeillach, ddigon nerthol i ladd teimladau crefyddol llawer un. Dygwyddodd fod yno ryw hurtyn balch o bregethwr yn blaenori y gyfeillach, yr hwn na wyddai ddim am y gwaith o "borthi yr wyn." Pan ddaeth y llangc yn mlaen, gofynodd iddo yn sarug ryw ofyniad tra anmherthynasol; a thra yr oedd y plentyn yn crynu ac yn methu ateb, dywedodd yn awdurdodol wrth un o'r bobl, "Ymaflwch yn ei fraich a bwriwch ef allan, nes y dysgo ei wers yn well." Ond er cael ei drin yn drwsgl a chreulon yn y modd hwn, ni ddigalonodd, oblegid yr oedd y Bugail da wedi ymaflyd ynddo, ac ni ollyngodd ei afael. Aeth rhagddo trwy bob anhawsderau, gan gynyddu mewn corpholaeth, doethineb, a ffafr gyda Duw a dynion. Ni chyfrifid un cyfarfod gweddi yn yr ardal yn llawn os na byddai ef ynddo. Ymroddodd a'i holl egni gyda gwaith ei Arglwydd; a chan ei<noinclude><references/></noinclude> 2tro0multcechovibg8bcww2szgtp31 104 88325 170473 2026-08-14T23:46:34Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170473 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{Center block/s}} <poem> Tithau gym'raist aden c'lomen, est o'u swn yn ddigon peli, Draw o'r 'storm a'r gwynt tymestlog, i ardaloedd lawer gwell; Lle mae myrdd o rai lluddedig, fu mewn carchar, fu mewn tân, Nawr yn gorphwys wedi gorphen eu cystuddiau mawr yn lan. Mae 'nychymyg i mi'n dangos, pan aeth ef i'r nefoedd draw, Ddarfu neb fel yn Llandilo,<ref>Yn Llandilo y cynelid y Sasiwn, yn yr hon y diarddelwyd Peter Williams o'r Corph.</ref> yn ei erbyn godi llaw; Ond ei wahodd i mewn a d'wedyd, Peter ffyddlon tyr'd yn mlaen, 'Fu mwy disgwyl ddyfod yma neb o Gymru erioed o'r blaen." </poem> {{Div end}} <br> Rai blynyddau cyn ei ymadawiad a'r Methodistiaid, sef ar y 10fed o Orphenaf, 1790, ymunodd Thomas Williams mewn priodas a Jane Morgan, o'r Brewis, yn agos i Lanilltydfawr, ac aeth i fyw i Ffonmon, yn mhlwyf Penmark. Cafodd yn Jane Morgan wraig ragorol am ei doethineb, medr, a'i duwioldeb. Tua y flwyddyn 1806, y flwyddyn yr adeiladwyd capel Bethesda, symudasant i Drefflemin, lle y treuliasant weddill eu hoes. Ar ol agos bum' mlynedd o gystudd bu farw Mrs. Williams, Hydref 24ain, 1827. Effeithiodd yr amgylchiad hwn, a chroesau eraill, gymaint ar feddwl ac iechyd Mr. Williams, fel na bu yn alluog i wneyd ond y peth nesaf i ddim gyda gwaith y weinidogaeth o'r pryd hwnw hyd ei farwolaeth. Mae "Cwyn yr unig," sef yr alargan a gyfansoddodd ar ol ei briod, mor lawn • deimlad ac mor naturiol a melus, fel na byddai un esgusawd yn angenrheidiol am ddifynu y penillion canlynol o honi, pe na buasent, fel y gwelir eu bod, yn rhoddi y fath eglurhad rhagorol ar nodwedd foesol a meddyliol yr awdwr: {{Center block/s}} <poem> "Rhaid tawelu, rhaid mae'n debyg, er na wn i ddim pa lun, Peidio cwyno ac och'neidio, cwyno nad oes genyf ddyn; 'Does genyf ddyn i gydofidio na chyd-deimlo a mi mwy, Rhaid i'm gario'r baich fy hunan, neu syrthio dano'r fan De bwy, Gwell yw dau nag un 'rwy'n gwybod, ond gwae'r unig fel 'rwy'n awa, Nad oes ganddo ail i'w godi wedi iddo syrthio i lawr; 'Rwy'n rhyfeddu, nid yn beio, trefn arfaeth nefoedd fry, Os nid da bod dyn ei hunan, pa'm y trefnwyd hyn i mi? O'r cyfnewid mawr ddaeth arnaf, wedi colli f'anwyl un, Er fy mod yn nghanol cartref, nid wyf ond dyeithr ddyn; Oer yw'r tŷ, y tân a'r gwely, oer yw pob peth yn y byd, Ac oer iawn yw 'ngalon inau atynt hwythau oll i gyd. Trwm yw tywod mân y moroedd, ond er trymed ydynt hwy, Trymach yw och'neidiau hiraeth, mewn clorianau pwysent fwy; Ond er cwyno ac hiraethu, bellach byth nis gwelaf hi, Yn y tŷ, y maes, na'r eglwys, nac yn unman gyda mi. Myned at y bedd i wylo mae fy meddwl heb nacau, Er ei ragod, ceisio'i rwystro, rhag myn'd rhag myn'd yno, myn'd y mae; 'Does neb, 'does dim o dan y nefoedd, trwy gydol maith y nos a'r dydd, 'Nawr yn destyn fy myfyrdod, od, ond yr un sydd yn y pridd. Ac er gwybod heb amheuaeth ei bod wrth Bethesda draw, Dan y ddaear oer yn duo, pridd yw'r llygad, pridd yw'r llaw: Mae 'nychymyg i mi'n haeru 'mod i'n gwel'd ei hawddgar lun, Weithiau yma, weithiau acw, weithiau'n eistedd wrth fy nghlun. </poem> {{Div end}} <br><noinclude><references/></noinclude> tuhx2rtjz55mnvrnvo669gaql4iic5x 170475 170473 2026-08-14T23:47:27Z AlwynapHuw 1710 170475 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Tithau gym'raist aden c'lomen, est o'u swn yn ddigon peli, Draw o'r 'storm a'r gwynt tymestlog, i ardaloedd lawer gwell; Lle mae myrdd o rai lluddedig, fu mewn carchar, fu mewn tân, Nawr yn gorphwys wedi gorphen eu cystuddiau mawr yn lan. Mae 'nychymyg i mi'n dangos, pan aeth ef i'r nefoedd draw, Ddarfu neb fel yn Llandilo,<ref>Yn Llandilo y cynelid y Sasiwn, yn yr hon y diarddelwyd Peter Williams o'r Corph.</ref> yn ei erbyn godi llaw; Ond ei wahodd i mewn a d'wedyd, Peter ffyddlon tyr'd yn mlaen, 'Fu mwy disgwyl ddyfod yma neb o Gymru erioed o'r blaen." </poem> {{Div end}} <br> Rai blynyddau cyn ei ymadawiad a'r Methodistiaid, sef ar y 10fed o Orphenaf, 1790, ymunodd Thomas Williams mewn priodas a Jane Morgan, o'r Brewis, yn agos i Lanilltydfawr, ac aeth i fyw i Ffonmon, yn mhlwyf Penmark. Cafodd yn Jane Morgan wraig ragorol am ei doethineb, medr, a'i duwioldeb. Tua y flwyddyn 1806, y flwyddyn yr adeiladwyd capel Bethesda, symudasant i Drefflemin, lle y treuliasant weddill eu hoes. Ar ol agos bum' mlynedd o gystudd bu farw Mrs. Williams, Hydref 24ain, 1827. Effeithiodd yr amgylchiad hwn, a chroesau eraill, gymaint ar feddwl ac iechyd Mr. Williams, fel na bu yn alluog i wneyd ond y peth nesaf i ddim gyda gwaith y weinidogaeth o'r pryd hwnw hyd ei farwolaeth. Mae "Cwyn yr unig," sef yr alargan a gyfansoddodd ar ol ei briod, mor lawn • deimlad ac mor naturiol a melus, fel na byddai un esgusawd yn angenrheidiol am ddifynu y penillion canlynol o honi, pe na buasent, fel y gwelir eu bod, yn rhoddi y fath eglurhad rhagorol ar nodwedd foesol a meddyliol yr awdwr: {{Center block/s}} <poem> "Rhaid tawelu, rhaid mae'n debyg, er na wn i ddim pa lun, Peidio cwyno ac och'neidio, cwyno nad oes genyf ddyn; 'Does genyf ddyn i gydofidio na chyd-deimlo a mi mwy, Rhaid i'm gario'r baich fy hunan, neu syrthio dano'r fan De bwy, Gwell yw dau nag un 'rwy'n gwybod, ond gwae'r unig fel 'rwy'n awa, Nad oes ganddo ail i'w godi wedi iddo syrthio i lawr; 'Rwy'n rhyfeddu, nid yn beio, trefn arfaeth nefoedd fry, Os nid da bod dyn ei hunan, pa'm y trefnwyd hyn i mi? O'r cyfnewid mawr ddaeth arnaf, wedi colli f'anwyl un, Er fy mod yn nghanol cartref, nid wyf ond dyeithr ddyn; Oer yw'r tŷ, y tân a'r gwely, oer yw pob peth yn y byd, Ac oer iawn yw 'ngalon inau atynt hwythau oll i gyd. Trwm yw tywod mân y moroedd, ond er trymed ydynt hwy, Trymach yw och'neidiau hiraeth, mewn clorianau pwysent fwy; Ond er cwyno ac hiraethu, bellach byth nis gwelaf hi, Yn y tŷ, y maes, na'r eglwys, nac yn unman gyda mi. Myned at y bedd i wylo mae fy meddwl heb nacau, Er ei ragod, ceisio'i rwystro, rhag myn'd rhag myn'd yno, myn'd y mae; 'Does neb, 'does dim o dan y nefoedd, trwy gydol maith y nos a'r dydd, 'Nawr yn destyn fy myfyrdod, od, ond yr un sydd yn y pridd. Ac er gwybod heb amheuaeth ei bod wrth Bethesda draw, Dan y ddaear oer yn duo, pridd yw'r llygad, pridd yw'r llaw: Mae 'nychymyg i mi'n haeru 'mod i'n gwel'd ei hawddgar lun, Weithiau yma, weithiau acw, weithiau'n eistedd wrth fy nghlun. </poem> {{Div end}} <br><noinclude><references/></noinclude> htaiduf0rqya7xb0mo4g6he0zdlysoi 170476 170475 2026-08-14T23:48:08Z AlwynapHuw 1710 170476 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Tithau gym'raist aden c'lomen, est o'u swn yn ddigon peli, Draw o'r 'storm a'r gwynt tymestlog, i ardaloedd lawer gwell; Lle mae myrdd o rai lluddedig, fu mewn carchar, fu mewn tân, Nawr yn gorphwys wedi gorphen eu cystuddiau mawr yn lan. Mae 'nychymyg i mi'n dangos, pan aeth ef i'r nefoedd draw, Ddarfu neb fel yn Llandilo,<ref>Yn Llandilo y cynelid y Sasiwn, yn yr hon y diarddelwyd Peter Williams o'r Corph.</ref> yn ei erbyn godi llaw; Ond ei wahodd i mewn a d'wedyd, Peter ffyddlon tyr'd yn mlaen, 'Fu mwy disgwyl ddyfod yma neb o Gymru erioed o'r blaen." </poem> {{Div end}} <br> Rai blynyddau cyn ei ymadawiad a'r Methodistiaid, sef ar y 10fed o Orphenaf, 1790, ymunodd Thomas Williams mewn priodas a Jane Morgan, o'r Brewis, yn agos i Lanilltydfawr, ac aeth i fyw i Ffonmon, yn mhlwyf Penmark. Cafodd yn Jane Morgan wraig ragorol am ei doethineb, medr, a'i duwioldeb. Tua y flwyddyn 1806, y flwyddyn yr adeiladwyd capel Bethesda, symudasant i Drefflemin, lle y treuliasant weddill eu hoes. Ar ol agos bum' mlynedd o gystudd bu farw Mrs. Williams, Hydref 24ain, 1827. Effeithiodd yr amgylchiad hwn, a chroesau eraill, gymaint ar feddwl ac iechyd Mr. Williams, fel na bu yn alluog i wneyd ond y peth nesaf i ddim gyda gwaith y weinidogaeth o'r pryd hwnw hyd ei farwolaeth. Mae "Cwyn yr unig," sef yr alargan a gyfansoddodd ar ol ei briod, mor lawn • deimlad ac mor naturiol a melus, fel na byddai un esgusawd yn angenrheidiol am ddifynu y penillion canlynol o honi, pe na buasent, fel y gwelir eu bod, yn rhoddi y fath eglurhad rhagorol ar nodwedd foesol a meddyliol yr awdwr: {{Center block/s}} <poem> "Rhaid tawelu, rhaid mae'n debyg, er na wn i ddim pa lun, Peidio cwyno ac och'neidio, cwyno nad oes genyf ddyn; 'Does genyf ddyn i gydofidio na chyd-deimlo a mi mwy, Rhaid i'm gario'r baich fy hunan, neu syrthio dano'r fan De bwy, Gwell yw dau nag un 'rwy'n gwybod, ond gwae'r unig fel 'rwy'n awa, Nad oes ganddo ail i'w godi wedi iddo syrthio i lawr; 'Rwy'n rhyfeddu, nid yn beio, trefn arfaeth nefoedd fry, Os nid da bod dyn ei hunan, pa'm y trefnwyd hyn i mi? O'r cyfnewid mawr ddaeth arnaf, wedi colli f'anwyl un, Er fy mod yn nghanol cartref, nid wyf ond dyeithr ddyn; Oer yw'r tŷ, y tân a'r gwely, oer yw pob peth yn y byd, Ac oer iawn yw 'ngalon inau atynt hwythau oll i gyd. Trwm yw tywod mân y moroedd, ond er trymed ydynt hwy, Trymach yw och'neidiau hiraeth, mewn clorianau pwysent fwy; Ond er cwyno ac hiraethu, bellach byth nis gwelaf hi, Yn y tŷ, y maes, na'r eglwys, nac yn unman gyda mi. Myned at y bedd i wylo mae fy meddwl heb nacau, Er ei ragod, ceisio'i rwystro, rhag myn'd rhag myn'd yno, myn'd y mae; 'Does neb, 'does dim o dan y nefoedd, trwy gydol maith y nos a'r dydd, 'Nawr yn destyn fy myfyrdod, od, ond yr un sydd yn y pridd. Ac er gwybod heb amheuaeth ei bod wrth Bethesda draw, Dan y ddaear oer yn duo, pridd yw'r llygad, pridd yw'r llaw: Mae 'nychymyg i mi'n haeru 'mod i'n gwel'd ei hawddgar lun, Weithiau yma, weithiau acw, weithiau'n eistedd wrth fy nghlun. </poem> {{Div end}} <br><noinclude><references/></noinclude> pxcijj2gn0nxbflf32lx8o5omsk6b2b 170482 170476 2026-08-14T23:59:27Z AlwynapHuw 1710 170482 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Tithau gym'raist aden c'lomen, est o'u swn yn ddigon peli, Draw o'r 'storm a'r gwynt tymestlog, i ardaloedd lawer gwell; Lle mae myrdd o rai lluddedig, fu mewn carchar, fu mewn tân, Nawr yn gorphwys wedi gorphen eu cystuddiau mawr yn lan. Mae 'nychymyg i mi'n dangos, pan aeth ef i'r nefoedd draw, Ddarfu neb fel yn Llandilo,<ref>Yn Llandilo y cynelid y Sasiwn, yn yr hon y diarddelwyd Peter Williams o'r Corph.</ref> yn ei erbyn godi llaw; Ond ei wahodd i mewn a d'wedyd, Peter ffyddlon tyr'd yn mlaen, 'Fu mwy disgwyl ddyfod yma neb o Gymru erioed o'r blaen." </poem> {{Div end}} <br> Rai blynyddau cyn ei ymadawiad a'r Methodistiaid, sef ar y 10fed o Orphenaf, 1790, ymunodd Thomas Williams mewn priodas a Jane Morgan, o'r Brewis, yn agos i Lanilltydfawr, ac aeth i fyw i Ffonmon, yn mhlwyf Penmark. Cafodd yn Jane Morgan wraig ragorol am ei doethineb, medr, a'i duwioldeb. Tua y flwyddyn 1806, y flwyddyn yr adeiladwyd capel Bethesda, symudasant i Drefflemin, lle y treuliasant weddill eu hoes. Ar ol agos bum' mlynedd o gystudd bu farw Mrs. Williams, Hydref 24ain, 1827. Effeithiodd yr amgylchiad hwn, a chroesau eraill, gymaint ar feddwl ac iechyd Mr. Williams, fel na bu yn alluog i wneyd ond y peth nesaf i ddim gyda gwaith y weinidogaeth o'r pryd hwnw hyd ei farwolaeth. Mae "Cwyn yr unig," sef yr alargan a gyfansoddodd ar ol ei briod, mor lawn • deimlad ac mor naturiol a melus, fel na byddai un esgusawd yn angenrheidiol am ddifynu y penillion canlynol o honi, pe na buasent, fel y gwelir eu bod, yn rhoddi y fath eglurhad rhagorol ar nodwedd foesol a meddyliol yr awdwr: {{Center block/s}} <poem> "Rhaid tawelu, rhaid mae'n debyg, er na wn i ddim pa lun, Peidio cwyno ac och'neidio, cwyno nad oes genyf ddyn; 'Does genyf ddyn i gydofidio na chyd-deimlo a mi mwy, Rhaid i'm gario'r baich fy hunan, neu syrthio dano'r fan De bwy, Gwell yw dau nag un 'rwy'n gwybod, ond gwae'r unig fel 'rwy'n awa, Nad oes ganddo ail i'w godi wedi iddo syrthio i lawr; 'Rwy'n rhyfeddu, nid yn beio, trefn arfaeth nefoedd fry, Os nid da bod dyn ei hunan, pa'm y trefnwyd hyn i mi? O'r cyfnewid mawr ddaeth arnaf, wedi colli f'anwyl un, Er fy mod yn nghanol cartref, nid wyf ond dyeithr ddyn; Oer yw'r tŷ, y tân a'r gwely, oer yw pob peth yn y byd, Ac oer iawn yw 'ngalon inau atynt hwythau oll i gyd. Trwm yw tywod mân y moroedd, ond er trymed ydynt hwy, Trymach yw och'neidiau hiraeth, mewn clorianau pwysent fwy; Ond er cwyno ac hiraethu, bellach byth nis gwelaf hi, Yn y tŷ, y maes, na'r eglwys, nac yn unman gyda mi. Myned at y bedd i wylo mae fy meddwl heb nacau, Er ei ragod, ceisio'i rwystro, rhag myn'd rhag myn'd yno, myn'd y mae; 'Does neb, 'does dim o dan y nefoedd, trwy gydol maith y nos a'r dydd, 'Nawr yn destyn fy myfyrdod, od, ond yr un sydd yn y pridd. Ac er gwybod heb amheuaeth ei bod wrth Bethesda draw, Dan y ddaear oer yn duo, pridd yw'r llygad, pridd yw'r llaw: Mae 'nychymyg i mi'n haeru 'mod i'n gwel'd ei hawddgar lun, Weithiau yma, weithiau acw, weithiau'n eistedd wrth fy nghlun. </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> e92ufu14rq7gitf2gd1em10veraoitt 104 88326 170474 2026-08-14T23:47:04Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "{{Center block/s}} <poem> Mi ddych'mygaf gyda phleser 'mod i'n clywed swn ei chân, Mor felusber yn fy ymyl, fel y clywswn hi o'r blaen; Cyn pen mynud try'r hyfrydwch oll i gyd yn dristwch im', Nid oedd yno ond fy hunan, nid o'wn i yn clywed dim. Meddwl wnawn a meddwl eilwaith, teimlo nghalon oll yn glaf, Gwel'd ei hail hi na'i chyffelyb, ar y ddaear byth ni chaf; Pawb yn awr yn myned heibio, rhai ar aswy, rhai ar dde, Neb am w... 170474 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{Center block/s}} <poem> Mi ddych'mygaf gyda phleser 'mod i'n clywed swn ei chân, Mor felusber yn fy ymyl, fel y clywswn hi o'r blaen; Cyn pen mynud try'r hyfrydwch oll i gyd yn dristwch im', Nid oedd yno ond fy hunan, nid o'wn i yn clywed dim. Meddwl wnawn a meddwl eilwaith, teimlo nghalon oll yn glaf, Gwel'd ei hail hi na'i chyffelyb, ar y ddaear byth ni chaf; Pawb yn awr yn myned heibio, rhai ar aswy, rhai ar dde, Neb am wrandaw ewyn yr unig, a'i och'neidiau trymion e'." </poem> {{Div end}} <br> Cyn iddo gael ond prin amser i gyrchu ei anadl ar ol y ddyrnod a gaodd yn marwolaeth ei wraig, bu farw ei unig ferch, yr hon oedd yn wraig weddw, gan adael ar ei hol bump o blant amddifaid o dad a mam. Yn mhen ychydig flynyddoedd drachefn claddodd ei ail fab; ac felly cafodd fyw i gladdu ei briod a'i blant oll, ond ei fab hynaf. O'r diwedd cafodd yntau ei ollwng mewn tangnefedd ar y 23ain o Dachwedd, 1844, yn 84 oed, a chladdwyd ef yn ymyl ei briod "wrth ochr mur Bethesda," lle y gorphwys y rhai lluddedig. Yr oedd Thomas Williams yn un nodedig am ei ffraethineb, ac am ei benderfyniad i weithredu yn ol ei farn ei hun. Un tro mewn cyfeillach yn Bethesda, ar ol i un o'r brodyr ddarllen a gweddio, ac iddo yntau agoryd y cyfarfod trwy anerchiad byr, gofynodd i dri neu bedwar a oedd ganddynt ryw beth ar eu meddyliau, ac wedi iddynt ateb nad oedd ganddynt ddim, dywedodd, "Pa ddyben i ni aros yma yn fudion?" ac aeth i weddi i derfynu y cyfarfod. Unwaith yr oedd yn cyflawni gwasanaeth crefyddol ar angladd gwrthgiliwr, ac ar ol gweddio, dywedodd, "Dyma ddyn a fu fyw yn hwy na'i grefydd; cleddwch y marw allan o'n golwg," a dyna y cwbl a ddywedodd. Dro arall wrth gladdu dyn yn Bethesda, ag yr oedd dau offeiriaid wedi gwrthod bedd iddo am nad oedd yn un o'u plwyfolion, dywedodd, ar ol darllen a gweddio, "Dyma ddyn na fu yma erioed yn ei fywyd, a phe cawsid lle iddo yn rhyw le arall, ni buasai yn dyfod yma yn farw ychwaith; cleddwch ef allan o'n golwg." Achwynodd un wrtho unwaith fod ei bregeth yn rhy fyr. "A gofiaist ti yr oll a ddywedais?" gofynai. "Na ddo," ebe'r dyn. "Wel," atebai yntau, "yr oedd y bregeth yn rhy hir i ti." Yr oedd Thomas Williams yn hen ŵr triugain-a-phedair-ar-ddeg oed pan y gwelsom ni ef y waith gyntaf, ond yr oedd y pryd hwnw lawer o'r harddwch a'i nodweddai yn ngrym ei ddyddiau heb lwyr gilio. Dywedir gan y rhai a'i hadwaenent ei fod yn ei ieuengctyd yn un o'r dynion harddaf o gorph yn yr holl wlad, a'i fod o ymddygiad boneddigaidd iawn. Yr oedd ganddo feddwl grymus, barddonol, a threiddgar, a llawn iawn o wybodaeth gyffredinol. Fel pregethwr yr oedd yn ffraeth, tarawiadol, ac anarferol o effeithiol. Tua haner awr fynychaf fyddai hyd ei bregeth, ond yr oedd tra y parhai mor felus a'r mel. Efe oedd y pregethwr blaenaf o bawb yn nghyfrif pobl ei ofal; ac oni buasai iddo dreulio ei ddyddiau goreu yn neillduedig oddiwrth bob enwad o grefyddwyr, diau y buasai yn un adnabyddus trwy yr holl wlad, ac yn un o'r gweinidogion mwyaf poblogaidd. Fel emynwr a chyfansoddwr marwnadau a chaniadau crefyddol, nid yw yn debyg fod neb o'i gyffelyb yn Nghymru yn ei oes. Cyhoeddodd yr argraffiad cyntaf o'i emynau yn 1812, dan yr enw ''Llais y ddurtur yn y wlad'', a chyhoeddodd yr ail argraffiad yn 1824, dan yr enw Dyfroedd Bethesda Cynwysa yr argraffiad hwn 143 o emynau, a deg o ganiadan, ac yn mysg eraill, y gân ddigyffelyb o anerchiad a anfonodd i Margaret Watkins, un o'i aelodau a ymfudasai i'r America. Ni ddygwyddodd i ni weled un darn o brydyddiaeth tlysach ac effeithiolach na'r gân hon erioed. Gresyn na chymerai rhywun cymwys at y gorchwyl o gasglu a dwyn trwy y wasg argraffiad cyflawn o holl gyfansoddiadau prydyddol Thomas Williams. Byddai y gyfrol yn anrheg anmhrisiadwy i ddarllenwyr Cymreig sydd yn hoff o brydyddiaeth grefyddol. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|NURSTON.}}}} Mae y lle prydferth hwn yn mhlwyf Penmark, ac o dair i bedair milldir i'r de-ddwyrain o Bethesda. Bu Mr. Thomas Williams, gweinidog Bethesda, yn byw, fel y gwelsom, am tuag un-mlynedd-ar-bymtheg yn Ffonmon, yn agos i Nurston, a chafodd ei dŷ ei drwyddedu at bregethu ynddo Chwefror 18fed, 1797. Pan symudodd ef o Ffonmon i Drefflemin, yr adeiladwyd Bethesda, ac y symudodd y gynnulleidfa o'r Brittwn i'r capel newydd, amddifadwyd pobl ardal y Nurston o lawer o'r breintiau a fwynhaent yn flaenorol. Fel na chaent eu hamddifadu yn hollol, trwyddedwyd tŷ Owen Thomas o Nurston, yn llys Llandaf gan Mr. Thomas Williams, Mai 18fed, 1806, at bregethu yn achlysurol ynddo. Yr oedd Owen Thomas a'i wraig yn rhai rhagorol iawn fel crefyddwyr. Edrychid arnynt gan bawb o'u cydnabod fel pobl nodedig o dduwiol. Cynelid cyfarfodydd gweddio a chyfeillachau crefyddol yn wythnosol yn eu tŷ, a byddai Mr. T. Williams yn dyfod ambell brydnawn Sabboth i bregethu ynddo, ond disgwylid i bawb o'r ardal hon fyned i Bethesda bob boreu Sabboth er pelled y ffordd. Yn mhen rhai blynyddau bu farw gwraig ragorol Owen Thomas, a chan ei fod yntau yn ddiblant rhoddodd i fyny gadw tŷ, a thrwy hyny collodd y praidd bychain yn yr ardal hon eu haddoldy. Wedi hyny darfu iddynt rentu hen ysgubor am ddeg-swllt-ar-hugain yn y flwyddyn, gan Mr. John Jenkins, o Blas Penmark. Gydag ychydig o draul gwnaed yr hen adeilad yma yn addoldy gweddol gysurus, a buwyd yn addoli ynddo am fwy na deugain mlynedd. Yn 1829, pan ymsefydlodd Mr. Edward Williams yn weinidog yn Bethesda, corpholodd yr aelodau a gyfaneddent yn ardal y Nurston yn eglwys, ond wedi ei ymadawiad ef, rhoddwyd y cymundeb yno heibio, a byddent yn myned fel cynt i Bethesda i gymuo nes i Mr. Morgans ddyfod i Bethesda yn 1836, pryd yr ail gorpholwyd hwy yn eglwys Annibynol, ac felly y maent hyd yn bresenol. Gan fod yr hen ysgubor yn wael a thra anghyfleus fel addoldy, edrychwyd allan am ddarn o dir at adeiladu capel. Yn y flwyddyn 1867, llwyddwyd i gael man cyfleus iawn, yn ymyl yr hen gapel, gan Mr. David Morgans, Ffonmon, aelod gyda'r Bedyddwyr yn Llancarfan. Bu Mr. Morgans mor garedig a rhoddi y tir dros fil ond un o flynyddau am swllt y flwyddyn o rent. Adeiladwyd yma gapel bychan nodedig o dlws am ddau cant o bunau, trwy fod yr amaethwyr yn y gymydogaeth yn cludo y defnyddiau yn rhad ato. Trwy lafur dibaid Mr. Morgans, y gweinidog, a'r bobl, y mae y lle yn awr yn ddiddyled. Agorwyd y capel newydd yn 1868, v pregethwyd gan Meistri J. Davies, Caerdydd; J. Davies, Taihirion; J. Mathews, Castellnedd, a Dr. Rees, Abertawy. Salem ydyw enw yr addoldy. Y mae ynddo gynnulleidfa fechan nodedig o siriol a bywiog. Rhif yr aelodau yw 41. Nid yw poblogaeth yr ardal ond cymharol denau, ac am hyny nis gellir disgwyl y bydd yma byth nifer fawr o bobl. <section end="bbb"/> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|EBENEZER, LLANILLTYDFAWR.}}}} Mae llawer o enwogrwydd hanesyddol yn perthyn i'r lle henafol hwn. Os gwir y traddodiad, mai yma y glaniodd y llong a ddygodd y Cenhadau Cristionogol cyntaf i Frydain, y mae rhyw fri yn perthyn i'r lle tuhwnt i bob lle arall yn y deyrnas gyfunol. Ond nid oes dim yn nodedig o ddymunol yn nglyn a hanes yr eglwys Annibynol yma. Yr ydym yn cael yn nghofnodion llys Esgobol Llandaf, fod un Nicholas Stokes wedi trwyddedu tŷ Pierce Clark yn y dref hon at gynal addoliad Presbyteraidd, Hydref 17eg, 1754. Yr oedd enwau Annibynwyr a Phresbyteriaid y pryd hwnw yn cael eu harfer fel geiriau cyfystyr yn Nghymru, a chan nad oedd Undodiaid, y rhai tua diwedd y ganrif ddiweddaf a'u galwent eu hunain yn Bresbyteriaid, i'w cael yn y dywysogaeth yr amser hwnw, yr ydym yn casglu mai Annibynwyr, neu Ymneillduwyr uniawngred, oedd y bobl hyn. Ar yr un dydd ag y trwyddedwyd tŷ Clark yn Llanilltyd, cafodd tŷ Richard David, yn Llancarfan, hefyd ei drwyddedu gan yr un bobl. Nid ydym yn gwybod pa cyhyd y bu yr achos hwn fyw, ond mae yn amlwg ei fod wedi diflanu cyn dechreu y ganrif bresenol. Yn y flwyddyn 1815, darfu i Mr. Watkin Watkins, yr hwn oedd yn weinidog cynnulleidfa fechan o Annibynwyr yn St. Donnett's, tua dwy filldir o Llanilltyd, brynu hen anedd-dŷ, a gardd helaeth, yn Calhne Street, yn nhref Llanilltyd, a chyfaddasodd ef i fod yn dŷ addoliad. Hwn oedd yr unig addoldy Ymneillduol yn y dref ar y pryd. Wedi cael yr addoldy yn barod, dechreuodd Mr. Watkin Watkins bregethu ynddo, a chasglodd gynnulleidfa dda. Ymddangosai pob peth yn obeithiol am dymor, ond yn mhen rhyw gymaint o amser ymddyrysodd y gweinidog yn ei amgylchiadau, ac ymadawodd a'r ardal. Wedi hyny cauwyd y capel i fyny, ac ymwasgarodd y bobl. Aeth rhai o'r aelodau i Bethesda, a rhai at enwadau eraill. Bu y capel am rai blynyddau ar rent gan y Bedyddwyr, a buasent yn ei brynu oni buasai i rai o weinidogion y sir, megis Hughes, Groeswen; Jones, Penybont; Evans, Mynyddbach, ac eraill, sefyll yn groes i'w werthu. Tua y flwyddyn 1832, penderfynodd eglwysi y sir gynal cenhadwr yn y Fro, ac i Lanilltyd fod yn brif arosfa iddo. Bu Mr. John Lewis, wedi hyny o Taihirion, yma am dymor, a dilynwyd ef am ychydig amser gan Mr. David Phillips, mab Dr. Phillips, Neuaddlwyd. Yn nghapel Llanilltyd yn benaf y pregethent. Ni fu nemawr o lewyrch ar yr anturiaeth. Cauwyd y capel drachefn am lawer o flynyddau, a dadfeiliodd i'r fath raddau nes nad oedd yno ddim ond muriau moelion. Mewn cyfarfod chwarterol a gynaliwyd yn Nghaerphili yn Awst 1855, anogwyd Mr. Morgans, Bethesda, i ymgymeryd a'r gorchwyl o adgyweirio y capel a cheisio ail gychwyn achos ynddo. Addawodd yntau wneyd hyny ar yr amod i Mr. Rees, Groeswen, a Mr. Williams, Caerdydd, addaw bod yn gyfrifol gydag ef am y draul, yr hyn a wnaethant. Aed at y gwaith o adgyweirio, yr hyn a gostiodd 98p. 15s. Ond erbyn fod y gwaith wedi ei orphen, yr oedd Mr. Rees a Mr. Williams wedi myned i ffordd yr holl ddaear, a disgynodd y baich o dalu y ddyled yn gwbl ar Mr. Morgans ei hun. Casglodd yr arian oll mewn dwy flynedd, ac er y pryd hwnw hyd yn awr y mae gwasanaeth crefyddol rheolaidd yn cael ei gynal yma gan weinidog ac aelodau Bethesda. Yn ddiweddar darfu i'r eglwys yn Bethesda fyned i'r draul ychwanegol o 60p. mewn adgyweiriadau angenrheidiol <section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> c8v9q8zoubgqqd3cjgg13fzq36pajpn 170477 170474 2026-08-14T23:50:20Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170477 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{Center block/s}} <poem> Mi ddych'mygaf gyda phleser 'mod i'n clywed swn ei chân, Mor felusber yn fy ymyl, fel y clywswn hi o'r blaen; Cyn pen mynud try'r hyfrydwch oll i gyd yn dristwch im', Nid oedd yno ond fy hunan, nid o'wn i yn clywed dim. Meddwl wnawn a meddwl eilwaith, teimlo nghalon oll yn glaf, Gwel'd ei hail hi na'i chyffelyb, ar y ddaear byth ni chaf; Pawb yn awr yn myned heibio, rhai ar aswy, rhai ar dde, Neb am wrandaw ewyn yr unig, a'i och'neidiau trymion e'." </poem> {{Div end}} <br> Cyn iddo gael ond prin amser i gyrchu ei anadl ar ol y ddyrnod a gaodd yn marwolaeth ei wraig, bu farw ei unig ferch, yr hon oedd yn wraig weddw, gan adael ar ei hol bump o blant amddifaid o dad a mam. Yn mhen ychydig flynyddoedd drachefn claddodd ei ail fab; ac felly cafodd fyw i gladdu ei briod a'i blant oll, ond ei fab hynaf. O'r diwedd cafodd yntau ei ollwng mewn tangnefedd ar y 23ain o Dachwedd, 1844, yn 84 oed, a chladdwyd ef yn ymyl ei briod "wrth ochr mur Bethesda," lle y gorphwys y rhai lluddedig. Yr oedd Thomas Williams yn un nodedig am ei ffraethineb, ac am ei benderfyniad i weithredu yn ol ei farn ei hun. Un tro mewn cyfeillach yn Bethesda, ar ol i un o'r brodyr ddarllen a gweddio, ac iddo yntau agoryd y cyfarfod trwy anerchiad byr, gofynodd i dri neu bedwar a oedd ganddynt ryw beth ar eu meddyliau, ac wedi iddynt ateb nad oedd ganddynt ddim, dywedodd, "Pa ddyben i ni aros yma yn fudion?" ac aeth i weddi i derfynu y cyfarfod. Unwaith yr oedd yn cyflawni gwasanaeth crefyddol ar angladd gwrthgiliwr, ac ar ol gweddio, dywedodd, "Dyma ddyn a fu fyw yn hwy na'i grefydd; cleddwch y marw allan o'n golwg," a dyna y cwbl a ddywedodd. Dro arall wrth gladdu dyn yn Bethesda, ag yr oedd dau offeiriaid wedi gwrthod bedd iddo am nad oedd yn un o'u plwyfolion, dywedodd, ar ol darllen a gweddio, "Dyma ddyn na fu yma erioed yn ei fywyd, a phe cawsid lle iddo yn rhyw le arall, ni buasai yn dyfod yma yn farw ychwaith; cleddwch ef allan o'n golwg." Achwynodd un wrtho unwaith fod ei bregeth yn rhy fyr. "A gofiaist ti yr oll a ddywedais?" gofynai. "Na ddo," ebe'r dyn. "Wel," atebai yntau, "yr oedd y bregeth yn rhy hir i ti." Yr oedd Thomas Williams yn hen ŵr triugain-a-phedair-ar-ddeg oed pan y gwelsom ni ef y waith gyntaf, ond yr oedd y pryd hwnw lawer o'r harddwch a'i nodweddai yn ngrym ei ddyddiau heb lwyr gilio. Dywedir gan y rhai a'i hadwaenent ei fod yn ei ieuengctyd yn un o'r dynion harddaf o gorph yn yr holl wlad, a'i fod o ymddygiad boneddigaidd iawn. Yr oedd ganddo feddwl grymus, barddonol, a threiddgar, a llawn iawn o wybodaeth gyffredinol. Fel pregethwr yr oedd yn ffraeth, tarawiadol, ac anarferol o effeithiol. Tua haner awr fynychaf fyddai hyd ei bregeth, ond yr oedd tra y parhai mor felus a'r mel. Efe oedd y pregethwr blaenaf o bawb yn nghyfrif pobl ei ofal; ac oni buasai iddo dreulio ei ddyddiau goreu yn neillduedig oddiwrth bob enwad o grefyddwyr, diau y buasai yn un adnabyddus trwy yr holl wlad, ac yn un o'r gweinidogion mwyaf poblogaidd. Fel emynwr a chyfansoddwr marwnadau a chaniadau crefyddol, nid yw yn debyg fod neb o'i gyffelyb yn Nghymru yn ei oes. Cyhoeddodd yr argraffiad cyntaf o'i emynau yn 1812, dan yr enw ''Llais y ddurtur yn y wlad'', a chyhoeddodd yr ail argraffiad yn 1824, dan yr enw ''Dyfroedd Bethesda'' Cynwysa yr argraffiad hwn 143 o emynau, a deg o ganiadau,<noinclude><references/></noinclude> h94ppklyto14mkamc3kdavogf0lu06a 170481 170477 2026-08-14T23:58:21Z AlwynapHuw 1710 170481 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Mi ddych'mygaf gyda phleser 'mod i'n clywed swn ei chân, Mor felusber yn fy ymyl, fel y clywswn hi o'r blaen; Cyn pen mynud try'r hyfrydwch oll i gyd yn dristwch im', Nid oedd yno ond fy hunan, nid o'wn i yn clywed dim. Meddwl wnawn a meddwl eilwaith, teimlo nghalon oll yn glaf, Gwel'd ei hail hi na'i chyffelyb, ar y ddaear byth ni chaf; Pawb yn awr yn myned heibio, rhai ar aswy, rhai ar dde, Neb am wrandaw ewyn yr unig, a'i och'neidiau trymion e'." </poem> {{Div end}} <br> Cyn iddo gael ond prin amser i gyrchu ei anadl ar ol y ddyrnod a gaodd yn marwolaeth ei wraig, bu farw ei unig ferch, yr hon oedd yn wraig weddw, gan adael ar ei hol bump o blant amddifaid o dad a mam. Yn mhen ychydig flynyddoedd drachefn claddodd ei ail fab; ac felly cafodd fyw i gladdu ei briod a'i blant oll, ond ei fab hynaf. O'r diwedd cafodd yntau ei ollwng mewn tangnefedd ar y 23ain o Dachwedd, 1844, yn 84 oed, a chladdwyd ef yn ymyl ei briod "wrth ochr mur Bethesda," lle y gorphwys y rhai lluddedig. Yr oedd Thomas Williams yn un nodedig am ei ffraethineb, ac am ei benderfyniad i weithredu yn ol ei farn ei hun. Un tro mewn cyfeillach yn Bethesda, ar ol i un o'r brodyr ddarllen a gweddio, ac iddo yntau agoryd y cyfarfod trwy anerchiad byr, gofynodd i dri neu bedwar a oedd ganddynt ryw beth ar eu meddyliau, ac wedi iddynt ateb nad oedd ganddynt ddim, dywedodd, "Pa ddyben i ni aros yma yn fudion?" ac aeth i weddi i derfynu y cyfarfod. Unwaith yr oedd yn cyflawni gwasanaeth crefyddol ar angladd gwrthgiliwr, ac ar ol gweddio, dywedodd, "Dyma ddyn a fu fyw yn hwy na'i grefydd; cleddwch y marw allan o'n golwg," a dyna y cwbl a ddywedodd. Dro arall wrth gladdu dyn yn Bethesda, ag yr oedd dau offeiriaid wedi gwrthod bedd iddo am nad oedd yn un o'u plwyfolion, dywedodd, ar ol darllen a gweddio, "Dyma ddyn na fu yma erioed yn ei fywyd, a phe cawsid lle iddo yn rhyw le arall, ni buasai yn dyfod yma yn farw ychwaith; cleddwch ef allan o'n golwg." Achwynodd un wrtho unwaith fod ei bregeth yn rhy fyr. "A gofiaist ti yr oll a ddywedais?" gofynai. "Na ddo," ebe'r dyn. "Wel," atebai yntau, "yr oedd y bregeth yn rhy hir i ti." Yr oedd Thomas Williams yn hen ŵr triugain-a-phedair-ar-ddeg oed pan y gwelsom ni ef y waith gyntaf, ond yr oedd y pryd hwnw lawer o'r harddwch a'i nodweddai yn ngrym ei ddyddiau heb lwyr gilio. Dywedir gan y rhai a'i hadwaenent ei fod yn ei ieuengctyd yn un o'r dynion harddaf o gorph yn yr holl wlad, a'i fod o ymddygiad boneddigaidd iawn. Yr oedd ganddo feddwl grymus, barddonol, a threiddgar, a llawn iawn o wybodaeth gyffredinol. Fel pregethwr yr oedd yn ffraeth, tarawiadol, ac anarferol o effeithiol. Tua haner awr fynychaf fyddai hyd ei bregeth, ond yr oedd tra y parhai mor felus a'r mel. Efe oedd y pregethwr blaenaf o bawb yn nghyfrif pobl ei ofal; ac oni buasai iddo dreulio ei ddyddiau goreu yn neillduedig oddiwrth bob enwad o grefyddwyr, diau y buasai yn un adnabyddus trwy yr holl wlad, ac yn un o'r gweinidogion mwyaf poblogaidd. Fel emynwr a chyfansoddwr marwnadau a chaniadau crefyddol, nid yw yn debyg fod neb o'i gyffelyb yn Nghymru yn ei oes. Cyhoeddodd yr argraffiad cyntaf o'i emynau yn 1812, dan yr enw ''Llais y ddurtur yn y wlad'', a chyhoeddodd yr ail argraffiad yn 1824, dan yr enw ''Dyfroedd Bethesda'' Cynwysa yr argraffiad hwn 143 o emynau, a deg o ganiadau,<noinclude><references/></noinclude> jez4si5v2f738op339p7j2s70hr0xq8 104 88327 170478 2026-08-14T23:52:15Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170478 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ac yn mysg eraill, y gân ddigyffelyb o anerchiad a anfonodd i Margaret Watkins, un o'i aelodau a ymfudasai i'r America. Ni ddygwyddodd i ni weled un darn o brydyddiaeth tlysach ac effeithiolach na'r gân hon erioed. Gresyn na chymerai rhywun cymwys at y gorchwyl o gasglu a dwyn trwy y wasg argraffiad cyflawn o holl gyfansoddiadau prydyddol Thomas Williams. Byddai y gyfrol yn anrheg anmhrisiadwy i ddarllenwyr Cymreig sydd yn hoff o brydyddiaeth grefyddol. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|NURSTON.}}}} Mae y lle prydferth hwn yn mhlwyf Penmark, ac o dair i bedair milldir i'r de-ddwyrain o Bethesda. Bu Mr. Thomas Williams, gweinidog Bethesda, yn byw, fel y gwelsom, am tuag un-mlynedd-ar-bymtheg yn Ffonmon, yn agos i Nurston, a chafodd ei dŷ ei drwyddedu at bregethu ynddo Chwefror 18fed, 1797. Pan symudodd ef o Ffonmon i Drefflemin, yr adeiladwyd Bethesda, ac y symudodd y gynnulleidfa o'r Brittwn i'r capel newydd, amddifadwyd pobl ardal y Nurston o lawer o'r breintiau a fwynhaent yn flaenorol. Fel na chaent eu hamddifadu yn hollol, trwyddedwyd tŷ Owen Thomas o Nurston, yn llys Llandaf gan Mr. Thomas Williams, Mai 18fed, 1806, at bregethu yn achlysurol ynddo. Yr oedd Owen Thomas a'i wraig yn rhai rhagorol iawn fel crefyddwyr. Edrychid arnynt gan bawb o'u cydnabod fel pobl nodedig o dduwiol. Cynelid cyfarfodydd gweddio a chyfeillachau crefyddol yn wythnosol yn eu tŷ, a byddai Mr. T. Williams yn dyfod ambell brydnawn Sabboth i bregethu ynddo, ond disgwylid i bawb o'r ardal hon fyned i Bethesda bob boreu Sabboth er pelled y ffordd. Yn mhen rhai blynyddau bu farw gwraig ragorol Owen Thomas, a chan ei fod yntau yn ddiblant rhoddodd i fyny gadw tŷ, a thrwy hyny collodd y praidd bychain yn yr ardal hon eu haddoldy. Wedi hyny darfu iddynt rentu hen ysgubor am ddeg-swllt-ar-hugain yn y flwyddyn, gan Mr. John Jenkins, o Blas Penmark. Gydag ychydig o draul gwnaed yr hen adeilad yma yn addoldy gweddol gysurus, a buwyd yn addoli ynddo am fwy na deugain mlynedd. Yn 1829, pan ymsefydlodd Mr. Edward Williams yn weinidog yn Bethesda, corpholodd yr aelodau a gyfaneddent yn ardal y Nurston yn eglwys, ond wedi ei ymadawiad ef, rhoddwyd y cymundeb yno heibio, a byddent yn myned fel cynt i Bethesda i gymuo nes i Mr. Morgans ddyfod i Bethesda yn 1836, pryd yr ail gorpholwyd hwy yn eglwys Annibynol, ac felly y maent hyd yn bresenol. Gan fod yr hen ysgubor yn wael a thra anghyfleus fel addoldy, edrychwyd allan am ddarn o dir at adeiladu capel. Yn y flwyddyn 1867, llwyddwyd i gael man cyfleus iawn, yn ymyl yr hen gapel, gan Mr. David Morgans, Ffonmon, aelod gyda'r Bedyddwyr yn Llancarfan. Bu Mr. Morgans mor garedig a rhoddi y tir dros fil ond un o flynyddau am swllt y flwyddyn o rent. Adeiladwyd yma gapel bychan nodedig o dlws am ddau cant o bunau, trwy fod yr amaethwyr yn y gymydogaeth yn cludo y defnyddiau yn rhad ato. Trwy lafur dibaid Mr. Morgans, y gweinidog, a'r bobl, y mae y lle yn awr yn ddiddyled. Agorwyd y capel newydd yn 1868, pryd y pregethwyd gan Meistri J. Davies, Caerdydd; J. Davies, Taihirion; J. Mathews, Castellnedd, a Dr. Rees, Abertawy. Salem ydyw enw yr addoldy. Y mae ynddo gynnulleidfa fechan nodedig o siriol a bywiog. Rhif yr aelodau yw 41. Nid yw poblogaeth yr ardal ond cymharol denau, ac am hyny nis gellir disgwyl y bydd yma byth nifer fawr o bobl. {{nop}}<section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> 5wi8ip38zgqm3vknwlh9097bb3qyqn7 104 88328 170479 2026-08-14T23:52:44Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170479 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|EBENEZER, LLANILLTYDFAWR.}}}} Mae llawer o enwogrwydd hanesyddol yn perthyn i'r lle henafol hwn. Os gwir y traddodiad, mai yma y glaniodd y llong a ddygodd y Cenhadau Cristionogol cyntaf i Frydain, y mae rhyw fri yn perthyn i'r lle tuhwnt i bob lle arall yn y deyrnas gyfunol. Ond nid oes dim yn nodedig o ddymunol yn nglyn a hanes yr eglwys Annibynol yma. Yr ydym yn cael yn nghofnodion llys Esgobol Llandaf, fod un Nicholas Stokes wedi trwyddedu tŷ Pierce Clark yn y dref hon at gynal addoliad Presbyteraidd, Hydref 17eg, 1754. Yr oedd enwau Annibynwyr a Phresbyteriaid y pryd hwnw yn cael eu harfer fel geiriau cyfystyr yn Nghymru, a chan nad oedd Undodiaid, y rhai tua diwedd y ganrif ddiweddaf a'u galwent eu hunain yn Bresbyteriaid, i'w cael yn y dywysogaeth yr amser hwnw, yr ydym yn casglu mai Annibynwyr, neu Ymneillduwyr uniawngred, oedd y bobl hyn. Ar yr un dydd ag y trwyddedwyd tŷ Clark yn Llanilltyd, cafodd tŷ Richard David, yn Llancarfan, hefyd ei drwyddedu gan yr un bobl. Nid ydym yn gwybod pa cyhyd y bu yr achos hwn fyw, ond mae yn amlwg ei fod wedi diflanu cyn dechreu y ganrif bresenol. Yn y flwyddyn 1815, darfu i Mr. Watkin Watkins, yr hwn oedd yn weinidog cynnulleidfa fechan o Annibynwyr yn St. Donnett's, tua dwy filldir o Llanilltyd, brynu hen anedd-dŷ, a gardd helaeth, yn Calhne Street, yn nhref Llanilltyd, a chyfaddasodd ef i fod yn dŷ addoliad. Hwn oedd yr unig addoldy Ymneillduol yn y dref ar y pryd. Wedi cael yr addoldy yn barod, dechreuodd Mr. Watkin Watkins bregethu ynddo, a chasglodd gynnulleidfa dda. Ymddangosai pob peth yn obeithiol am dymor, ond yn mhen rhyw gymaint o amser ymddyrysodd y gweinidog yn ei amgylchiadau, ac ymadawodd a'r ardal. Wedi hyny cauwyd y capel i fyny, ac ymwasgarodd y bobl. Aeth rhai o'r aelodau i Bethesda, a rhai at enwadau eraill. Bu y capel am rai blynyddau ar rent gan y Bedyddwyr, a buasent yn ei brynu oni buasai i rai o weinidogion y sir, megis Hughes, Groeswen; Jones, Penybont; Evans, Mynyddbach, ac eraill, sefyll yn groes i'w werthu. Tua y flwyddyn 1832, penderfynodd eglwysi y sir gynal cenhadwr yn y Fro, ac i Lanilltyd fod yn brif arosfa iddo. Bu Mr. John Lewis, wedi hyny o Taihirion, yma am dymor, a dilynwyd ef am ychydig amser gan Mr. David Phillips, mab Dr. Phillips, Neuaddlwyd. Yn nghapel Llanilltyd yn benaf y pregethent. Ni fu nemawr o lewyrch ar yr anturiaeth. Cauwyd y capel drachefn am lawer o flynyddau, a dadfeiliodd i'r fath raddau nes nad oedd yno ddim ond muriau moelion. Mewn cyfarfod chwarterol a gynaliwyd yn Nghaerphili yn Awst 1855, anogwyd Mr. Morgans, Bethesda, i ymgymeryd a'r gorchwyl o adgyweirio y capel a cheisio ail gychwyn achos ynddo. Addawodd yntau wneyd hyny ar yr amod i Mr. Rees, Groeswen, a Mr. Williams, Caerdydd, addaw bod yn gyfrifol gydag ef am y draul, yr hyn a wnaethant. Aed at y gwaith o adgyweirio, yr hyn a gostiodd 98p. 15s. Ond erbyn fod y gwaith wedi ei orphen, yr oedd Mr. Rees a Mr. Williams wedi myned i ffordd yr holl ddaear, a disgynodd y baich o dalu y ddyled yn gwbl ar Mr. Morgans ei hun. Casglodd yr arian oll mewn dwy flynedd, ac er y pryd hwnw hyd yn awr y mae gwasanaeth crefyddol rheolaidd yn cael ei gynal yma gan weinidog ac aelodau Bethesda. Yn ddiweddar darfu i'r eglwys yn Bethesda fyned i'r draul ychwanegol o 60p. mewn adgyweiriadau angenrheidiol<noinclude><references/></noinclude> iwxyswqm9m77elkomuzdii6p0rdrj7h 0 88329 170486 2026-08-15T00:13:34Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Cwmogwy|Cwmogwy]] | next = [[../Llanharan|Llanharan]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Nant-y-moel}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=233 to=233 froms..." 170486 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Cwmogwy|Cwmogwy]] | next = [[../Llanharan|Llanharan]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Nant-y-moel}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=233 to=233 fromsection="bbb" tosection="ccc" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Nantymoel}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Nant-y-moel]] qa8pr1bzo832invabkrygzztfmg447e 0 88330 170489 2026-08-15T00:22:19Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Nantymoel|Nantymoel]] | next = [[../Treoes|Treoes]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Llanharanl}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=233 to=237 fromsect..." 170489 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Nantymoel|Nantymoel]] | next = [[../Treoes|Treoes]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Llanharanl}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=233 to=237 fromsection="ddd" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Llanharan}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Llanharan]] exsyvn5d9z4a8a1wr4249gcaha3h21p 0 88331 170490 2026-08-15T00:38:07Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Llanharan|Llanharan]] | next = [[../Maendy|Maendy]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Pen-y-bont ar Ogwr}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=237 to=238..." 170490 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Llanharan|Llanharan]] | next = [[../Maendy|Maendy]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Pen-y-bont ar Ogwr}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=237 to=238 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Treoes}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Pen-y-bont ar Ogwr]] 1blirfrcjc28ovvqc0ms4wys4wbix2o 0 88332 170491 2026-08-15T00:40:59Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Treoes|Treoes]] | next = [[../Maendy|Maendy]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Maendy}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=238 to=242 fromsection="bbb"..." 170491 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Treoes|Treoes]] | next = [[../Maendy|Maendy]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Maendy}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=238 to=242 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Maendy}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Maendy]] f3pvb2rmnqkhld9m2vk4rsw683tp0qy 170493 170491 2026-08-15T00:45:51Z AlwynapHuw 1710 170493 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Treoes|Treoes]] | next = [[../Llanhari|Llanhari]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Maendy}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=238 to=242 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Maendy}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Maendy]] s87s31hi4gv9k95qhbsewt04uq3fxan 0 88333 170494 2026-08-15T00:48:12Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Maendy|Maendy]] | next = [[../Llantrisant|Llantrisant]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Llanhari}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=242 to=242 fromse..." 170494 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Maendy|Maendy]] | next = [[../Llantrisant|Llantrisant]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Llanhari}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=242 to=242 fromsection="bbb" tosection="ccc" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Llanhari}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Llanhari]] 15yqw6b1trmzavbs6nx0xysn83rai4a 0 88334 170496 2026-08-15T01:27:44Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Llanhari|Llanhari]] | next = [[../Zoar, Llantrisant|Zoar, Llantrisant]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Llantrisant, Rhondda Cynon Taf}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol C..." 170496 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Llanhari|Llanhari]] | next = [[../Zoar, Llantrisant|Zoar, Llantrisant]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Llantrisant, Rhondda Cynon Taf}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=243 to=244 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Llantrisant}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Llantrisant, Morgannwg]] 57utfovtr22acr4b0qfc4hh0hjigyh4 0 88335 170497 2026-08-15T01:31:51Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Llantrisant|Llantrisant]] | next = [[../Castellau|Castellau]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Llantrisant, Rhondda Cynon Taf}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2..." 170497 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Llantrisant|Llantrisant]] | next = [[../Castellau|Castellau]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Llantrisant, Rhondda Cynon Taf}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=243 to=244 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Zoar, Llantrisant}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Llantrisant, Morgannwg]] 0n81patnqvr4x5l7x5zvx22yckpo0a8 0 88337 170507 2026-08-15T01:57:50Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Zoar, Llantrisant|Zoar, Llantrisant]] | next = [[../Bethesda-y-fro |Bethesda-y-fro ]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Y Beddau}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf..." 170507 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Zoar, Llantrisant|Zoar, Llantrisant]] | next = [[../Bethesda-y-fro |Bethesda-y-fro ]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Y Beddau}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=244 to=245 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Castellau}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Y Beddau]] d2g09d4mtp5jcqfocegugwpyz49ynkc 0 88338 170513 2026-08-15T02:25:01Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "{{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Castellau|Castellau]] | next = [[../Bethesda-y-fro |Bethesda-y-fro ]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Llanilltud Fawr}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" f..." 170513 wikitext text/x-wiki {{header | title = Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2 | author =Thomas Rees | andauthor =John Thomas, Lerpwl | translator = | editor = | section = | previous = [[../Castellau|Castellau]] | next = [[../Bethesda-y-fro |Bethesda-y-fro ]] | notes = }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Llanilltud Fawr}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf" from=245 to=253 fromsection="bbb" tosection="aaa" /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Bethesda-y-fro}} [[Categori:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 2]] [[Categori:Llanilltud Fawr]] [[Categori:Thomas William, Bethesda'r Fro]] h84jk7859x0jj4fultcioi35ph4v70e