Dagbani Wikipedia dagwiki https://dag.wikipedia.org/wiki/Sol%C9%94%C9%A3u MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Miidiya Diŋ'gahim Yɛltɔɣa Ŋun su Ŋun su yɛltɔɣa Wikipedia Wikipedia yɛltɔɣa Lahabali kɔligu Lahabali kɔligu yɛltɔɣa MiidiyaWiki MiidiyaWiki yɛltɔɣa Tɛmplet Tɛmplet yɛltɔɣa Sɔŋsim Sɔŋsim yɛltɔɣa Pubu Pubu yɛltɔɣa Salima Salima yɛltɔɣa MOS MOS yɛltɔɣa TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Nigeria 0 9674 140235 87249 2026-06-14T10:46:07Z ABDUL-HAKEEMU 8643 /* Taarihi */ Nigeria nyɛla ban daa di bɛ maŋ'sulinsi gbampiɛla sani yuuni 1960. 140235 wikitext text/x-wiki {{Databox}} {{E-Class}} '''Nigeria''' nyɛla maŋ'sulinsi tiŋgbani din be [[Africa]].Nigeria daa de la bɛ maŋ'sulinsi gbampiɛla sani yuuni 1960. == Taarihi == == Tingbani biɛhigu == Bauchi == Kali == == Kundivihira == [[Pubu:Nigeria|*]] hng41zeoijiwzvhye87lgj9jpr2lwav Duɣu 0 11152 140236 120494 2026-06-14T11:03:51Z Achiri Bitamsimli 23 m maalila yɛltɔga sabi dede 140236 wikitext text/x-wiki {{Databox}} {{E-Class}} '''Duɣu''' nyɛla binshɛɣu bɛ ni zaŋ tam buɣim zuɣu ka bɛ daliri nyɛla bɛ bɔrimi ni bɛ duɣi din be di puuni. Di mali anfaani pam ti [[Dagbanli|Dagban]] paɣiba. == Di tuma == Di tuma nyɛla din galisi pam biɛhigu puuni. Bɛni mali tumdi tuunshaŋa n boŋo. # Bɛ mali tamdi mɔɣu # Bɛ mali duɣira # Bɛ mali chimdi sima # Bɛ mali tamdi kɔsurim # Bɛ mali waari shinkaafa,kpihi, == Kundivihira == [[Pubu:Din bi vuhira]] qy4gy5acghp0mxblr4zuju1ajvxwt07 140237 140236 2026-06-14T11:05:15Z Abdul yakubu 8637 Added infomation 140237 wikitext text/x-wiki {{Databox}} {{E-Class}} '''Duɣu''' nyɛla binshɛɣu bɛ ni zaŋ tam buɣim zuɣu ka bɛ daliri nyɛla bɛ bɔrimi ni bɛ duɣi din be di puuni. Di mali anfaani pam ti [[Dagbanli|Dagban]] paɣiba. == Di tuma == Di tuma nyɛla din galisi pam biɛhigu puuni. Bɛni mali tumdi tuunshaŋa n boŋo. # Bɛ mali tamdi mɔɣu # Bɛ mali duɣira # Bɛ mali chimdi sima # Bɛ mali tamdi kɔsurim # Bɛ mali waari shinkaafa,kpihi, # Bɛ mali tamdi kom == Kundivihira == [[Pubu:Din bi vuhira]] hgv9jyfogosgtatf8hsdh6mzt4j8faz 140238 140237 2026-06-14T11:19:17Z Abdul yakubu 8637 Added infomation 140238 wikitext text/x-wiki {{Databox}} {{E-Class}} '''Duɣu''' nyɛla binshɛɣu bɛ ni zaŋ tam buɣim zuɣu ka bɛ daliri nyɛla bɛ bɔrimi ni bɛ duɣi din be di puuni. Di mali anfaani pam ti [[Dagbanli|Dagban]] paɣiba. == Di tuma == Di tuma nyɛla din galisi pam biɛhigu puuni. Bɛni mali tumdi tuunshaŋa n boŋo. # Bɛ mali tamdi mɔɣu # Bɛ mali duɣira # Bɛ mali chimdi sima # Bɛ mali tamdi kɔsurim # Bɛ mali waari shinkaafa,kpihi, # Bɛ mali tamdi kom # Bɛ mali tamdi kpaligu == Kundivihira == [[Pubu:Din bi vuhira]] k59k8sifj8ihpsyrgl8g70j0ffiel5p Yong-Dakpemyili 0 11251 140239 32835 2026-06-14T11:45:51Z ABDUL-HAKEEMU 8643 Taɣu bɛla ka n niŋ 140239 wikitext text/x-wiki {{Databox}} {{E-Class}} '''Yong Dakpemyili''' nyɛla tiŋ' shɛli din be [[Tamale Metropolitan Assembly]], [[Northern Region]], [[Ghana]] tingbani puuni.Di nyɛla Tindana tiŋa din mali dundoya di baa ta. ==Taarihi== ==Tarisi== ==Salima== ==Di Nanima== ==Di Shikuru== ==Kundivihira== {{Reflist}} [[Pubu:Tinsi]] [[Pubu:Dagbaŋ tinsi]] [[Pubu: Tamale Metropolis Tinsi]] [[Pubu:Ghana tinsi]] {{Tamale tinsi}} c9y1gjtpzak38exf6ta7goxy3aqf3yr Mary Mathews Adams 0 32168 140197 113972 2026-06-14T07:11:26Z Achiri Bitamsimli 23 Correction of spellings errors 140197 wikitext text/x-wiki {{Bio}} '''Mary Mathews Adams''' (bɛ ni daa na m mi so '''Mary Mathews Smith''' mini '''Mary Mathews Barnes'''; October 23, 1840 – December 11, 1902) daa nyɛla [[America]] niri amaa ka bɛ daa lee n dɔɣi o [[Irish]]. O nyɛla sasabira mini ''philanthropist'' so ŋun n sabi ''hymns'' ka di m paai bin pihita bee ka di n gari lala. O ''Shakespearian'' bohimbu puuni ka o daa n di ''repute''. O daa nyɛla ŋun n lɛbi bundana o mini [[Alfred Smith Barnes]] ni daa n niŋ amiliya n naai, o daa nyɛla ŋun n-ti niriba sɔŋsim nima ka daa lahi n wuhi ba nirilim din ka ŋmali. ==O piligu biɛhigu mini shikuru baŋsim == Bɛ daa n dɔɣila Mary Jane Mathews [[Granard]], [[County Longford]], Ireland, silimin goli October biɛɣu pishi ni ata dali, yuuni 1840 puuni. Ŋuna n daa n-nyɛ John Mathews (d. [[Staten Island]], silimin goli April dahinyini dali, yuuni 1869 puuni) ŋun daa n-nyɛ ''Protestant'' la bi'kpemsani. O ma, ŋun daa n-nyɛ ''Catholic'' nira la, yuli n daa m booni Anna (Reilly) Mathews (d. [[Brooklyn]], ca. 1850). Bɛ bihi maa zaa —Mary Jane, Robert, Anna, John, nti pahi Virginia Scott (bɛ ni daa n dɔɣi so [[New York City]] la)— daa nyɛla bɛ ni n daa n wumsi shɛba lala Catholic Church maa puuni amaa bɛ zaa puuni bɛ kaluɣi maa n daa n daŋ asori duu maa ni yibu. Bɛ daa nyɛla ban n yi n chaŋ United States yuuni 1846 la puuni polo, saha shɛli Adams ni daa na n nya o yuma ayobu puuni. Brooklyn ka bɛ daŋ maa daa n niŋ dawama.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} Saha shɛli Adams ni daa n nya yuun'pia ni ayi bee yuun'pia ni ata la ka o daa n lɛbi [[Packer Collegiate Institute]] shikuribia ka daa n bi naagi o bohimbu nimaani ka daa n yi yuuni 1855 la puuni, o yuun'pia ni anu ni.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} Dinbɔŋɔ nyaaŋa, o daa chaŋmi nti n kpe ''graded'' shikuru.{{sfn|Willard|Livermore|1893|p=8}} ==O tuma == Bɛ daŋ maa kaya ni taada puuni, Adams yuun'pia ni ayopoin ni zaa, o daa pun n nyɛla karimba. Taarihi wuhiya ni bin din daa n gbaai yuuni 1862 puuni la hali ni yuuni 1868 puuni, o daa nyɛla ŋun n-niŋdi o wuhibu Public School No. 15, Degraw Street, Brooklyn puuni.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}}{{sfn|Willard|Livermore|1893|p=8}} Yuuni 1869 la ''autumn'' puuni, Cassius M. Smith ŋun daa n yi [[Canandaigua, New York]] puuni na la n daa n lɔ o amiliya. Bɛ daa nyɛla ban n daa n chaŋ [[Atchison, Kansas]] bɛ (amiliya maa niŋbu) yuma ayi nyaaŋa ka Adams daa ti n dɔɣi o bi'yino so ŋun daa m bi paai yuuni ka daa lahi n ŋmaligi ka che ba maa. Cassius Smith daa n kanila yuuni 1876 la puuni n naai ka Adams daa lahi n yi n labi Brooklyn{{sfn|Willard|Livermore|1893|p=8}} nti n lɛbi Juvenile High School nima karimba.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} O zaɣasim ni o ni daa n-nyɛ shikurubilitali daa nyɛla din n sɔŋ o pam ka o daa tooi n n lɛbigiri ka m baŋdi [[Shakespeare]], nti pahi o ni daa lahi n doli so'shɛli n karimdi maa puuni.{{sfn|Willard|Livermore|1893|p=8}}{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} O lala Shakespearian bohimbu puuni ka o daa n di ''repute''.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} Silimin goli November dabaa ayopoin dali, yuuni 1883 puuni ka o mini Alfred Smith Barnes, ŋun daa n-nyɛ liɣirilana ka nyɛ ''publisher'' so ŋun m mali zaashee salo puuni ni ''philanthropist'' la daa n lɔ amiliya. O tuuli paɣa (née Harriet Burr) n daan kani yuuni 1881 la puuni ka n che o ni bidibisi anu mini bipuɣinsi ata. Mr. Barnes yil'shɛli din daa m be Brooklyn puuni ma ka o daa n kani silimin goli February biɛɣu pia ni ayopoin dali, yuuni 1888 puuni. Poi ka o mini Mr. Barnes daa ti naain n niŋ amiliya, saha shɛli o ni daa n nya o yuun'pihinahi ni anahi o daa n lɛbila bundana ka daa n tari tari ''benefactions'' nima pam. O amiliya ŋɔ puuni, o suhu zaa daa kuli m bela ni o sɔŋ ''institutions'' shɛŋa din n di o nirilim anfaani nima pam puuni — ŋanima puuni din n yi polo n-nyɛ Home for Incurables mini St. John's Protestant Episcopal Hospital, din m be Brooklyn.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} Silimin goli July dabaa awei dali, yuuni 1890 puuni, [[London]] tingbani puuni ka o mini [[Charles Kendall Adams]], ŋun daa na n-nyɛ [[Cornell University]] nima zuɣulana lala saha maa daa n niŋ amiliya, ka di daa n-nyɛ ''institution'' shɛli din daa n dehi ''liberal'' pina pam Mr. Barnes sani, lala pina ŋɔ tibu puuni ka o mini Mr. Adams daa n tuui m baŋ taba. Mrs. Adams daa nyɛla ŋun daa n-ti shikurubihi shɛba ban daa m be Ithaca mini Madison ka daa n ka liɣiri yiko la sɔŋsim din n ka ŋmali.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} O daa nyɛla ŋun n sabi ''hymns'' ka di kalinli daa m paai bin pihita bee ka di daa n gari lala ka bɛ n zaŋ di pam m pahi yila bukunima puuni; ni di nya pɔɣu bee yila mini ''ballads'' pam. Di pam daa nyɛla bɛ ni n zaŋ shɛŋa n kpe yila puuni mini ''lyrics'' mini ''sonnets'' pam puuni. O yilanima puuni, niriba ni daa m mi shɛŋa yɛla nima n daa n-nyɛ "The Birds in the Belfry," "Songs that Words can Never Know," nti m pahi "The Spring Will Soon be Here Again."{{sfn|Moulton|1890|p=21}} Adams daa n nyɛla yɛltɔɣa taɣimalisilana ŋun [[ode]]s mini [[sonnet]]s daa n zooi pam ka n di English nima mini Americanima baŋdiba pam ''critics''. O tum'shɛŋa o ni daa n yihi na nima n daa n-nyɛ: ''Epithalamium'' (N. Y. and London, 1889); ''The Choir Visible'' (Chicago, 1897); nti m pahi ''Sonnets and Songs'' (N. Y. and London, 1901).{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} Yuuni 1893 la puuni, [[World's Congress of Representative Women]] puuni o daa n dila fiila n jɛndi yɛlkpani ŋɔ "''The Highest Education''".{{sfn|Manning|1980|p=28}} ==O kum mini ''legacy''== Alafee kalinsi n-ti Mr. mini Mrs. Adams daa ti n chemi ka bɛ yi n labi [[California]] yuuni 1901 la puuni kikaa saha. O yidana ŋɔ daa nyɛla ŋun n kɔŋ o nyavuli silimin goli July biɛɣu pishi ni ayobu dali, yuuni 1902 puuni, bɛ ni daa n kahi n labi bɛ yil'shɛli din m be [[Redlands, California]] la bakɔi dibaa ata puuni. O gba daa nyɛla ŋun n kani chir'bihi nyaaŋa, silimin goli December biɛɣu pia ni yini dali, yuuni 1902 puuni.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}}{{sfn|Ihde|1990|p=158}} Adams daa n zaŋla [[California Historical Society]] n-ti [[California]] nima ka daa lahi n kpuɣi o maŋmaŋa ''extensive private library'' la n ti tabili o ''jewels'' m pahi ba, ka daa lahi n zaŋ Mary M. Adams Art Fund ({{USD|4000}}) n-ti ba m pahi ni bɛ zaŋdi n dari art bukunima n niŋdi ''society library'' maa puuni ni bee bɛ mali n dari binyɛra n kuri lala art ŋɔ museum bukaatanima. O ni daa m mali o binshɛli o kum saha — daa bi n galisi, pirimila o kɔrisi Barnes estate puuni ni daa n-nyɛ bɛ ni daa n yori o shɛli m pari taba la zuɣu — daa n ŋmankia o yidana ''willed'' n daa n-nyɛ li ni ka o daa n diri n niŋdi [[University of Wisconsin]] puuni.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} ==O ''Style'' mini o yɛlkpana== Bɛ ni m boli shɛli ni "Epithalamium" la n-nyɛ sokam ni m mi shɛli zaŋ n kpa o yɛltɔɣa taɣimalisi polo. O verse daa nyɛla din n-nyɛ ''lyrical'' ka o yɛlkpana nima mii daa n-nyɛ ''romance'', ''heroism'', nti pahi adiini.{{sfn|Willard|Livermore|1893|p=8}} == Kundivihira == {{Reflist}} ===Attribution=== *{{Source-attribution| {{cite book|last=Moulton|first=Charles Wells|title=The Magazine of Poetry|volume=2|url=https://books.google.com/books?id=RQYTAAAAIAAJ&pg=PA21|edition=Public domain|year=1890|publisher=Charles Wells Moulton}} }} *{{Source-attribution| {{cite book|author=University of Wisconsin|title=Memorial of Charles Kendall Adams: Late President of the University of Wisconsin|url=https://books.google.com/books?id=vTLPAAAAMAAJ&pg=PA13|edition=Public domain|year=1903|publisher=The University}} }} * {{Source-attribution| {{cite book|last1=Willard|first1=Frances Elizabeth|last2=Livermore|first2=Mary Ashton Rice|title=A Woman of the Century: Fourteen Hundred-seventy Biographical Sketches Accompanied by Portraits of Leading American Women in All Walks of Life|url=https://archive.org/details/bub_gb_zXEEAAAAYAAJ|page=[https://archive.org/details/bub_gb_zXEEAAAAYAAJ/page/n99 95]|edition=Public domain|year=1893|publisher=Moulton}} }} ===Bibliography=== * {{cite book|last=Ihde|first=Aaron John|title=Chemistry, as Viewed from Bascom's Hill: A History of the Chemistry Department at the University of Wisconsin in Madison|url=https://books.google.com/books?id=7tjvAAAAMAAJ|year=1990|publisher=Department of Chemistry, University of Wisconsin--Madison}} * {{cite book|first=Beverley|last=Manning|title=Index to American Women Speakers, 1828–1978|url=https://archive.org/details/indextoamericanw0000mann|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/indextoamericanw0000mann/page/28 28]|year=1980|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-1282-6}} ==External links== * {{wikisource-inline|Woman of the Century/Mary Mathews Adams}} * {{Internet Archive author |sname=Mary Mathews Adams}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Adams, Mary Mathews}} [[Pubu:E-Class]] [[Pubu:Art and Feminism Editathon 2025]] [[Pubu:1840 births]] [[Pubu:1902 deaths]] [[Pubu:19th-century American poets]] [[Pubu:19th-century American women writers]] [[Pubu:People from County Longford]] [[Pubu:Irish emigrants to the United]] [[Pubu:19th-century American philanthropists]] [[Pubu:19th-century American women philanthropists]] e55uwol77mhh4r55td3jq2verrjg1gx 140198 140197 2026-06-14T07:16:47Z Achiri Bitamsimli 23 Corrected grammatical errors 140198 wikitext text/x-wiki {{Bio}} '''Mary Mathews Adams''' (bɛ ni daa na m mi so '''Mary Mathews Smith''' mini '''Mary Mathews Barnes'''; October 23, 1840 – December 11, 1902) daa nyɛla [[America]] niri amaa ka bɛ daa lee n-dɔɣi o [[Irish]]. O nyɛla sasabira mini ''philanthropist'' so ŋun n-sabi ''hymns'' ka di m paai bin pihita bee ka di n-gari lala. O ''Shakespearian'' bohimbu puuni ka o daa n-di ''repute''. O daa nyɛla ŋun n-lɛbi bundana o mini [[Alfred Smith Barnes]] ni daa n-niŋ amiliya n-naai, o daa nyɛla ŋun n-ti niriba sɔŋsim nima ka daa lahi n-wuhi ba nirilim din ka ŋmali. ==O piligu biɛhigu mini shikuru baŋsim == Bɛ daa n-dɔɣila Mary Jane Mathews [[Granard]], [[County Longford]], Ireland, silimin goli October biɛɣu pishi ni ata dali, yuuni 1840 puuni. Ŋuna n-daa n-nyɛ John Mathews (d. [[Staten Island]], silimin goli April dahinyini dali, yuuni 1869 puuni) ŋun daa n-nyɛ ''Protestant'' la bi'kpemsani. O ma, ŋun daa n-nyɛ ''Catholic'' nira la, yuli n-daa m booni Anna (Reilly) Mathews (d. [[Brooklyn]], ca. 1850). Bɛ bihi maa zaa —Mary Jane, Robert, Anna, John, nti pahi Virginia Scott (bɛ ni daa n dɔɣi so [[New York City]] la)— daa nyɛla bɛ ni n daa n wumsi shɛba lala Catholic Church maa puuni amaa bɛ zaa puuni bɛ kaluɣi maa n daa n daŋ asori duu maa ni yibu. Bɛ daa nyɛla ban n yi n chaŋ United States yuuni 1846 la puuni polo, saha shɛli Adams ni daa na n nya o yuma ayobu puuni. Brooklyn ka bɛ daŋ maa daa n niŋ dawama.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} Saha shɛli Adams ni daa n nya yuun'pia ni ayi bee yuun'pia ni ata la ka o daa n lɛbi [[Packer Collegiate Institute]] shikuribia ka daa n bi naagi o bohimbu nimaani ka daa n yi yuuni 1855 la puuni, o yuun'pia ni anu ni.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} Dinbɔŋɔ nyaaŋa, o daa chaŋmi nti n kpe ''graded'' shikuru.{{sfn|Willard|Livermore|1893|p=8}} ==O tuma == Bɛ daŋ maa kaya ni taada puuni, Adams yuun'pia ni ayopoin ni zaa, o daa pun n nyɛla karimba. Taarihi wuhiya ni bin din daa n gbaai yuuni 1862 puuni la hali ni yuuni 1868 puuni, o daa nyɛla ŋun n-niŋdi o wuhibu Public School No. 15, Degraw Street, Brooklyn puuni.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}}{{sfn|Willard|Livermore|1893|p=8}} Yuuni 1869 la ''autumn'' puuni, Cassius M. Smith ŋun daa n yi [[Canandaigua, New York]] puuni na la n daa n lɔ o amiliya. Bɛ daa nyɛla ban n daa n chaŋ [[Atchison, Kansas]] bɛ (amiliya maa niŋbu) yuma ayi nyaaŋa ka Adams daa ti n dɔɣi o bi'yino so ŋun daa m bi paai yuuni ka daa lahi n ŋmaligi ka che ba maa. Cassius Smith daa n kanila yuuni 1876 la puuni n naai ka Adams daa lahi n yi n labi Brooklyn{{sfn|Willard|Livermore|1893|p=8}} nti n lɛbi Juvenile High School nima karimba.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} O zaɣasim ni o ni daa n-nyɛ shikurubilitali daa nyɛla din n sɔŋ o pam ka o daa tooi n n lɛbigiri ka m baŋdi [[Shakespeare]], nti pahi o ni daa lahi n doli so'shɛli n karimdi maa puuni.{{sfn|Willard|Livermore|1893|p=8}}{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} O lala Shakespearian bohimbu puuni ka o daa n di ''repute''.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} Silimin goli November dabaa ayopoin dali, yuuni 1883 puuni ka o mini Alfred Smith Barnes, ŋun daa n-nyɛ liɣirilana ka nyɛ ''publisher'' so ŋun m mali zaashee salo puuni ni ''philanthropist'' la daa n lɔ amiliya. O tuuli paɣa (née Harriet Burr) n daan kani yuuni 1881 la puuni ka n che o ni bidibisi anu mini bipuɣinsi ata. Mr. Barnes yil'shɛli din daa m be Brooklyn puuni ma ka o daa n kani silimin goli February biɛɣu pia ni ayopoin dali, yuuni 1888 puuni. Poi ka o mini Mr. Barnes daa ti naain n niŋ amiliya, saha shɛli o ni daa n nya o yuun'pihinahi ni anahi o daa n lɛbila bundana ka daa n tari tari ''benefactions'' nima pam. O amiliya ŋɔ puuni, o suhu zaa daa kuli m bela ni o sɔŋ ''institutions'' shɛŋa din n di o nirilim anfaani nima pam puuni — ŋanima puuni din n yi polo n-nyɛ Home for Incurables mini St. John's Protestant Episcopal Hospital, din m be Brooklyn.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} Silimin goli July dabaa awei dali, yuuni 1890 puuni, [[London]] tingbani puuni ka o mini [[Charles Kendall Adams]], ŋun daa na n-nyɛ [[Cornell University]] nima zuɣulana lala saha maa daa n niŋ amiliya, ka di daa n-nyɛ ''institution'' shɛli din daa n dehi ''liberal'' pina pam Mr. Barnes sani, lala pina ŋɔ tibu puuni ka o mini Mr. Adams daa n tuui m baŋ taba. Mrs. Adams daa nyɛla ŋun daa n-ti shikurubihi shɛba ban daa m be Ithaca mini Madison ka daa n ka liɣiri yiko la sɔŋsim din n ka ŋmali.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} O daa nyɛla ŋun n sabi ''hymns'' ka di kalinli daa m paai bin pihita bee ka di daa n gari lala ka bɛ n zaŋ di pam m pahi yila bukunima puuni; ni di nya pɔɣu bee yila mini ''ballads'' pam. Di pam daa nyɛla bɛ ni n zaŋ shɛŋa n kpe yila puuni mini ''lyrics'' mini ''sonnets'' pam puuni. O yilanima puuni, niriba ni daa m mi shɛŋa yɛla nima n daa n-nyɛ "The Birds in the Belfry," "Songs that Words can Never Know," nti m pahi "The Spring Will Soon be Here Again."{{sfn|Moulton|1890|p=21}} Adams daa n nyɛla yɛltɔɣa taɣimalisilana ŋun [[ode]]s mini [[sonnet]]s daa n zooi pam ka n di English nima mini Americanima baŋdiba pam ''critics''. O tum'shɛŋa o ni daa n yihi na nima n daa n-nyɛ: ''Epithalamium'' (N. Y. and London, 1889); ''The Choir Visible'' (Chicago, 1897); nti m pahi ''Sonnets and Songs'' (N. Y. and London, 1901).{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} Yuuni 1893 la puuni, [[World's Congress of Representative Women]] puuni o daa n dila fiila n jɛndi yɛlkpani ŋɔ "''The Highest Education''".{{sfn|Manning|1980|p=28}} ==O kum mini ''legacy''== Alafee kalinsi n-ti Mr. mini Mrs. Adams daa ti n chemi ka bɛ yi n labi [[California]] yuuni 1901 la puuni kikaa saha. O yidana ŋɔ daa nyɛla ŋun n kɔŋ o nyavuli silimin goli July biɛɣu pishi ni ayobu dali, yuuni 1902 puuni, bɛ ni daa n kahi n labi bɛ yil'shɛli din m be [[Redlands, California]] la bakɔi dibaa ata puuni. O gba daa nyɛla ŋun n kani chir'bihi nyaaŋa, silimin goli December biɛɣu pia ni yini dali, yuuni 1902 puuni.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}}{{sfn|Ihde|1990|p=158}} Adams daa n zaŋla [[California Historical Society]] n-ti [[California]] nima ka daa lahi n kpuɣi o maŋmaŋa ''extensive private library'' la n ti tabili o ''jewels'' m pahi ba, ka daa lahi n zaŋ Mary M. Adams Art Fund ({{USD|4000}}) n-ti ba m pahi ni bɛ zaŋdi n dari art bukunima n niŋdi ''society library'' maa puuni ni bee bɛ mali n dari binyɛra n kuri lala art ŋɔ museum bukaatanima. O ni daa m mali o binshɛli o kum saha — daa bi n galisi, pirimila o kɔrisi Barnes estate puuni ni daa n-nyɛ bɛ ni daa n yori o shɛli m pari taba la zuɣu — daa n ŋmankia o yidana ''willed'' n daa n-nyɛ li ni ka o daa n diri n niŋdi [[University of Wisconsin]] puuni.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} ==O ''Style'' mini o yɛlkpana== Bɛ ni m boli shɛli ni "Epithalamium" la n-nyɛ sokam ni m mi shɛli zaŋ n kpa o yɛltɔɣa taɣimalisi polo. O verse daa nyɛla din n-nyɛ ''lyrical'' ka o yɛlkpana nima mii daa n-nyɛ ''romance'', ''heroism'', nti pahi adiini.{{sfn|Willard|Livermore|1893|p=8}} == Kundivihira == {{Reflist}} ===Attribution=== *{{Source-attribution| {{cite book|last=Moulton|first=Charles Wells|title=The Magazine of Poetry|volume=2|url=https://books.google.com/books?id=RQYTAAAAIAAJ&pg=PA21|edition=Public domain|year=1890|publisher=Charles Wells Moulton}} }} *{{Source-attribution| {{cite book|author=University of Wisconsin|title=Memorial of Charles Kendall Adams: Late President of the University of Wisconsin|url=https://books.google.com/books?id=vTLPAAAAMAAJ&pg=PA13|edition=Public domain|year=1903|publisher=The University}} }} * {{Source-attribution| {{cite book|last1=Willard|first1=Frances Elizabeth|last2=Livermore|first2=Mary Ashton Rice|title=A Woman of the Century: Fourteen Hundred-seventy Biographical Sketches Accompanied by Portraits of Leading American Women in All Walks of Life|url=https://archive.org/details/bub_gb_zXEEAAAAYAAJ|page=[https://archive.org/details/bub_gb_zXEEAAAAYAAJ/page/n99 95]|edition=Public domain|year=1893|publisher=Moulton}} }} ===Bibliography=== * {{cite book|last=Ihde|first=Aaron John|title=Chemistry, as Viewed from Bascom's Hill: A History of the Chemistry Department at the University of Wisconsin in Madison|url=https://books.google.com/books?id=7tjvAAAAMAAJ|year=1990|publisher=Department of Chemistry, University of Wisconsin--Madison}} * {{cite book|first=Beverley|last=Manning|title=Index to American Women Speakers, 1828–1978|url=https://archive.org/details/indextoamericanw0000mann|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/indextoamericanw0000mann/page/28 28]|year=1980|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-1282-6}} ==External links== * {{wikisource-inline|Woman of the Century/Mary Mathews Adams}} * {{Internet Archive author |sname=Mary Mathews Adams}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Adams, Mary Mathews}} [[Pubu:E-Class]] [[Pubu:Art and Feminism Editathon 2025]] [[Pubu:1840 births]] [[Pubu:1902 deaths]] [[Pubu:19th-century American poets]] [[Pubu:19th-century American women writers]] [[Pubu:People from County Longford]] [[Pubu:Irish emigrants to the United]] [[Pubu:19th-century American philanthropists]] [[Pubu:19th-century American women philanthropists]] dtw0mjg0t4bnpk8ddg5hak5da43waqv Calabar Carnival 0 33275 140196 139883 2026-06-13T20:12:28Z Tunteeya1 5942 Corrected a spelling errors 140196 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Calabar Carnival''' bɛ ni lahi mi shɛli "Carnival Calabar" la nyɛla yuuni pulini chuɣu ka bɛ puhirili kuliga duli, [[Nigeria]] tingbanni.<ref name="folio.ng">{{Cite web|date=2020-05-14|title=Inside Calabar Carnival, Africa's Biggest Street Party|url=https://folio.ng/the-magic-of-the-calabar-carnival/|access-date=2021-08-18|website=Folio|language=en-US}}</ref> Di lahi nyɛla [[Afrika|Africa]] zaa chuɣu titali,<ref>{{Cite web |last=Nico |date=2014-09-18 |title=History of Calabar Canival – NICO |url=https://nico.gov.ng/2014/09/18/history-of-calabar-canival/ |access-date=2024-02-15 |language=en-US |archive-date=4 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241004154530/https://nico.gov.ng/2014/09/18/history-of-calabar-canival/ |url-status=dead }}</ref> lala chuɣu ŋɔ puhiri la yuuni kam [[December]] goli ni.Cross River State gomnanti kurili, Mr. Donald Duke n daa zali li ni di teeri Christmas chuɣu puhibu yuuni kam. O daa yɛliya ni daliri din che ka o nam lala chuɣu ŋɔ nyami, ni o bɔri ni Cross-River leei Nigeria mini Africa tiŋgbani shɛli din nye saamba gɔrim shee. Lalachuɣu ŋɔ nyɛla din yuli du hali n ti' leeeigi Nigeria chu titali shɛli dunia zaa ni mi di yɛla. Di daa nyala chuɣu shɛli din puhiri gɔli ka piini December goli dahinyini dali, hali ka gomnanti kuro ŋun daa kana, Benedict Ayade, ti lebigi li zali dakulo dibaayi saha shɛli bɛ ni daa piigi o. 2017 yuuni chuɣu maa ni, Gomnanti kurili Benedict Ayade daa yɛli o yɛltɔɣa puuni ni chuɣu maa nyɛla din wuhiri Africa ni nyɛ tiŋgbani shɛli din mali ariziki n gari tiŋgbana zaa ka lahi nyɛ luɣishɛli bipɔla ni simdi ni bɛ ti yuli n wuhi ni bɛ nyɛla ban yina nimaani. Chuɣu maa . == Taarihi == Calabar Carnival nyɛla kaya ni taɣada chuɣu kurili shɛli din daa pili pɔi ni Nigeria maŋsulinsi deebu. Nigeria tiŋgbani tɔbu shɛli din daa niŋ yuuni 1966 zaŋ hali ni 1970 la saha, bɛ daa na chɛ chuɣu maa zali bɛla suhudoo zuɣu, amaa di daa lahi pili yuuni 1971 saha shɛli South Eastern state gomnanti ŋun yuli daa nyɛ Brigadier General U. J. Esuene la ka bɛ daa puhili li 80s mini 90s la saha. Yuuni 1993 saha, siyaasa yɛlimuɣisira shɛli din daa bahindi chɛ ka M.K.O Abiola kɔŋ o nyɛvuli piibu piibu yɛlala nyaaŋa military president, Gen. Ibrahim Babangida, ni daa zaɣisi yɛla, ka yɛlimuɣisira daa gili tiŋgbani maa zaa, lala saha maa yɛla daa tahi liɣiri yɛlimuɣisira na, niriba daa niŋ fitiina pam, ka Commonwealth daa zaŋ zalisi na. Lala zaa daa chɛ ka Calabar Festival puhiri lahi baligi. Yuuni 2004, gomnanti kurili Donald Duke ŋun daa nyɛ Cross River gomnanti, ni daa bori ni o kpaŋsi saamba kpebu mini tiŋgbani arizichi la zuɣu, o daa lahi kpaŋsi Calabar carnival, o daa laɣim African tiŋgbana din pahi, ni dunia ariziki nim mini Diaspora nima na. Ti yi kana Osima-Dokubo yɛltɔɣa ni, "chuɣu maa daa nyala din kpaŋsi tiŋgbani maa kaya ni taɣada yaɣa pam, ka lahi kpaŋsi tiŋgbani maa niriba ban daa tooi pahi ka di mali anfaani n-ti ba arizichi polo. == Laɣinsi == Laɣinsi maa nyala din laɣindi committee din su saamba deebu mini kaya ni taɣada tuma nim sunsuuni yuuni kam, ka bɛ gbaari yɛl,pala ni n ti pahi yɛltɔɣa shɛŋa bɛ ni piiri ni dipuhi chuɣu maa tooni. December yuuni 2009, Carnival Committee daa laɣim "Carnival Cup 2009", bolli ŋmɛbu kpaɣiribu carnival band nima anu sunsuuni - Seagull, Passion 4, Masta Blasta, Bayside mini Freedom. Lala band nima ŋɔ waligirila bɛ nahingbana zuɣu; Seagull nyɛla Red band ka bɛ mi ba ni bɛ nyɛ band shɛli din mali nachiinsi ka laɣim taba viɛnyɛla, Passion 4 nyɛla Green band ka bɛ mi ba ni bɛ nyɛ band shɛli din di nasara pam, Masta Blasta nyɛla orange band ka lahi nyɛ band shɛli din galisi pam, Bayside nyɛla Blue band, ka Freedom nyɛ Yellow band. Chuɣu maa gba mali la yila niŋbu din yina tiŋgbani puuni mini dunia zaa yili yiindiba sani, yuuni kam Calabar Carnival, Boat regatta, Fashion shows (din daa pili yuuni 2016), Beauty pageant (Miss Africa din daa pili yuuni 2016) Christmas Village, mini yuuni kam Ekpe Chuɣu din tahiri niriba tuhaa na Laɣingu shɛŋa din pahi lala chuɣu ŋɔ ni nyɛla essay kpairi sabi , din laɣim secondary shikuru mini university bihi zaa. Lala kpaɣirisabi ŋɔ nyɛla bɛ ni zaani shɛli ni di kpaŋsi karimbu biɛhigu State maa bipɔla sunsuuni ka zaŋ chuɣu maa biɛhigu niŋ bi ni. Yuuni 2017 The Paradise Music Festival and Awards daa pahi Calabar carnival kalenda ni. == <small>Paradise</small> == == <small>Laɣingu ŋɔnyɛla din laɣindi tiŋgbani puuni mini dunia zaa yili yiindiba, kpɛrikpɛritiba, siyaasa nima mini niriba ban mali yuya. Ban daa na min chaŋ chuɣu maa ni shɛba n-nyɛ Lucky Dube, Akon, Fat Joe, Young Jeezy, Nelly, Kirk Franklin, Sean Kingston, Wizkid, P-Square, Banky W, Ojb Jezreel.</small> == == Band nima yuya* == Calas vegas Passion 4 Freedom band Seagull band Masta blasta Bayside Diamond Hitfm band FAF band (Florence Agogo Foundation) Governor band[13][14] == Chuɣu, yɛltɔɣa mini ban di nasara* == == 2013* == 2013 Calabar Carnival daa jɛndi la Nigerian yiliyiindiba. 2013 chuɣu maa nasara dira daa nyɛla Masta Blasta. * 2015* 2015 Calabar carnival yɛltɔɣa daa nyɛla Climate change. Di yi kana Cross River State gomnanti kurili Ben Ayade yɛltɔɣa, daa snyala ŋun deei niriba kaman tiŋgbana ban paai pia ni anu n gari. Lala yuuni maa, o daa zaŋ beauty queens n nam band shɛli bɛ ni booni governor's band. 2015 chuɣu maa nasara dira daa nyɛla Passion 4 band. 3yj3y4z5j4jph4xqttrhpjs5m17q4zs Inachalo River 0 33319 140150 139333 2026-06-13T16:02:30Z Bdyambor 7952 140150 wikitext text/x-wiki Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni. == Tukpahi == 16th century kulin, Inachalo n-nyɛli Igala kpa Jukun n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri. 7i3k3iikp9recfdujkf4blahqarytyg 140151 140150 2026-06-13T16:03:47Z Bdyambor 7952 140151 wikitext text/x-wiki Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni. == Tukpahi == 16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa Jukun n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri. 3w0tcztlnr8jx4qjxqj58y7jhtwaetl 140152 140151 2026-06-13T16:06:44Z Bdyambor 7952 140152 wikitext text/x-wiki Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni. == Tukpahi == 16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri. 8w6odfxjvg2xxssqwlr84uz4cb8cvko 140153 140152 2026-06-13T16:09:27Z Bdyambor 7952 140153 wikitext text/x-wiki Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni. == Tukpahi == 16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Inachalo_River#cite_note-FOOTNOTEMcAbraham-Inajoh2012-1</ref> ghdozxwgthxjqulne9naq7pszlp426s 140162 140153 2026-06-13T16:28:32Z Bdyambor 7952 140162 wikitext text/x-wiki Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni. == Tukpahi == 16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli Igala kuli ni n-tiɣi kuli. == Kundivihira == t8tm5yrh5679c9khryj0sm8qtwt13qd 140163 140162 2026-06-13T16:30:29Z Kalakpagh 2501 added databox 140163 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni. == Tukpahi == 16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli Igala kuli ni n-tiɣi kuli. == Kundivihira == cqbif44vf9iv2skkx9l49cn91qite0n 140164 140163 2026-06-13T16:34:37Z Bdyambor 7952 140164 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni. == Tukpahi == 16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala kuli]] ni n-tiɣi kuli.<ref>Green, M.C.; Haron, M. (2020). ''[https://books.google.com/books?id=vdToDwAAQBAJ&pg=PA83 Law, Religion and the Environment in Africa]''. 'Law and Religion in Africa Series. AFRICAN SUN MEDIA. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-1-928480-57-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Idegu, E.I.U. (1998). ''[https://books.google.com/books?id=r-byAAAAMAAJ Omodoko]''. Tamaza Publishing Company. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-978-2104-15-1]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> == Kundivihira == ma3bzdj29xdokonvmrv9os1j9q8udrc 140165 140164 2026-06-13T16:35:54Z Bdyambor 7952 140165 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni. == Tukpahi == 16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala kuli]] ni n-tiɣi kuli.<ref>Green, M.C.; Haron, M. (2020). ''[https://books.google.com/books?id=vdToDwAAQBAJ&pg=PA83 Law, Religion and the Environment in Africa]''. 'Law and Religion in Africa Series. AFRICAN SUN MEDIA. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-1-928480-57-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Idegu, E.I.U. (1998). ''[https://books.google.com/books?id=r-byAAAAMAAJ Omodoko]''. Tamaza Publishing Company. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-978-2104-15-1]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Bila kuli kura n-ti, o bɔri ni o nya m-piligu ni o kuli n-ti o yɛlim ni. == Kundivihira == lx874ac3ty1ilqxkdhwgqe2ffn4zkr7 140171 140165 2026-06-13T16:46:07Z Bdyambor 7952 140171 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni. == Tukpahi == 16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala kuli]] ni n-tiɣi kuli.<ref>Green, M.C.; Haron, M. (2020). ''[https://books.google.com/books?id=vdToDwAAQBAJ&pg=PA83 Law, Religion and the Environment in Africa]''. 'Law and Religion in Africa Series. AFRICAN SUN MEDIA. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-1-928480-57-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Idegu, E.I.U. (1998). ''[https://books.google.com/books?id=r-byAAAAMAAJ Omodoko]''. Tamaza Publishing Company. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-978-2104-15-1]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Bila kuli kura n-ti, o bɔri ni o nya m-piligu ni o kuli n-ti o yɛlim ni. [[:en:Attah_of_Igala|Igala n-tiŋa Attah]], n-tiŋa kpaŋni, o-pahi kpaŋni nyɛli, Igala zuɣu n-tiŋa n-pahi n-ni n-suɣi n-tiŋa Prince n-zuɣi. == Kundivihira == 7mc7ki1yfel4rffnytbh0dxbao5n3lg 140174 140171 2026-06-13T16:53:58Z Bdyambor 7952 140174 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni. == Tukpahi == 16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala kuli]] ni n-tiɣi kuli.<ref>Green, M.C.; Haron, M. (2020). ''[https://books.google.com/books?id=vdToDwAAQBAJ&pg=PA83 Law, Religion and the Environment in Africa]''. 'Law and Religion in Africa Series. AFRICAN SUN MEDIA. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-1-928480-57-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Idegu, E.I.U. (1998). ''[https://books.google.com/books?id=r-byAAAAMAAJ Omodoko]''. Tamaza Publishing Company. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-978-2104-15-1]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Bila kuli kura n-ti, o bɔri ni o nya m-piligu ni o kuli n-ti o yɛlim ni. [[:en:Attah_of_Igala|Igala n-tiŋa Attah]], n-tiŋa kpaŋni, o-pahi kpaŋni nyɛli, Igala zuɣu n-tiŋa n-pahi n-ni n-suɣi n-tiŋa Prince n-zuɣi.<ref>''[https://books.google.com/books?id=eF0uAQAAIAAJ Nigeria Year Book]'' (in German). Daily Times of Nigeria. 1992. Retrieved 18 September 2023.</ref> Jukun niŋ kpaŋ kuli n-nye Igala mɔɣan ti, n-nye n-ti ni Igala mɔɣan yɛ n-ti yɛ n-zɔɣi kuli n-ti yɛ n-ti n-vunni n-ti n-zɔɣi n-ti Igala mɔɣan n-ti. == Kundivihira == 8u5epc5rywis5kvz4vqj9t04npj2cb8 140176 140174 2026-06-13T16:57:40Z Bdyambor 7952 140176 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni. == Tukpahi == 16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala kuli]] ni n-tiɣi kuli.<ref>Green, M.C.; Haron, M. (2020). ''[https://books.google.com/books?id=vdToDwAAQBAJ&pg=PA83 Law, Religion and the Environment in Africa]''. 'Law and Religion in Africa Series. AFRICAN SUN MEDIA. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-1-928480-57-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Idegu, E.I.U. (1998). ''[https://books.google.com/books?id=r-byAAAAMAAJ Omodoko]''. Tamaza Publishing Company. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-978-2104-15-1]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Bila kuli kura n-ti, o bɔri ni o nya m-piligu ni o kuli n-ti o yɛlim ni. [[:en:Attah_of_Igala|Igala n-tiŋa Attah]], n-tiŋa kpaŋni, o-pahi kpaŋni nyɛli, Igala zuɣu n-tiŋa n-pahi n-ni n-suɣi n-tiŋa Prince n-zuɣi.<ref>''[https://books.google.com/books?id=eF0uAQAAIAAJ Nigeria Year Book]'' (in German). Daily Times of Nigeria. 1992. Retrieved 18 September 2023.</ref> Jukun niŋ kpaŋ kuli n-nye [[:en:Igala_people|Igala mɔɣan]] ti, n-nye n-ti ni Igala mɔɣan yɛ n-ti yɛ n-zɔɣi kuli n-ti yɛ n-ti n-vunni n-ti n-zɔɣi n-ti Igala mɔɣan n-ti.<ref>Ejeh, T.U. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=sFl5hy8bpLoC&pg=PA230 The Servant of Yahweh in Isaiah 52:13-53:12: A Historical Critical and Afro-cultural Hermeneutical Analysis with the Igalas of Nigeria in View]''. Bibelstudien Series. Lit. ISBN <bdi>978-3-643-90164-4</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> == Kundivihira == d9p9ztvkb6oc0h52t1hx1lbw6oe4ytv 140177 140176 2026-06-13T17:00:53Z Bdyambor 7952 140177 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni. == Tukpahi == 16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala kuli]] ni n-tiɣi kuli.<ref>Green, M.C.; Haron, M. (2020). ''[https://books.google.com/books?id=vdToDwAAQBAJ&pg=PA83 Law, Religion and the Environment in Africa]''. 'Law and Religion in Africa Series. AFRICAN SUN MEDIA. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-1-928480-57-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Idegu, E.I.U. (1998). ''[https://books.google.com/books?id=r-byAAAAMAAJ Omodoko]''. Tamaza Publishing Company. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-978-2104-15-1]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Bila kuli kura n-ti, o bɔri ni o nya m-piligu ni o kuli n-ti o yɛlim ni. [[:en:Attah_of_Igala|Igala n-tiŋa Attah]], n-tiŋa kpaŋni, o-pahi kpaŋni nyɛli, Igala zuɣu n-tiŋa n-pahi n-ni n-suɣi n-tiŋa Prince n-zuɣi.<ref>''[https://books.google.com/books?id=eF0uAQAAIAAJ Nigeria Year Book]'' (in German). Daily Times of Nigeria. 1992. Retrieved 18 September 2023.</ref> Jukun niŋ kpaŋ kuli n-nye [[:en:Igala_people|Igala mɔɣan]] ti, n-nye n-ti ni Igala mɔɣan yɛ n-ti yɛ n-zɔɣi kuli n-ti yɛ n-ti n-vunni n-ti n-zɔɣi n-ti Igala mɔɣan n-ti.<ref>Ejeh, T.U. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=sFl5hy8bpLoC&pg=PA230 The Servant of Yahweh in Isaiah 52:13-53:12: A Historical Critical and Afro-cultural Hermeneutical Analysis with the Igalas of Nigeria in View]''. Bibelstudien Series. Lit. ISBN <bdi>978-3-643-90164-4</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> A ni yɛli ti ni kpaazi kuli, n ti n-nyɛli ni Igala n-tiriŋ m-pɔ n-si n-vɔɣi kuli, n ti n-zɔɣi ni Jukun n-kuli kuli, n ti n-ti kpaazi n-zɔɣi kuli.<ref>BBC African Service (1999). ''[https://books.google.com/books?id=L_EsAQAAIAAJ Focus on Africa: BBC Magazine]''. BBC African Service. Retrieved 18 September 2023.</ref> == Kundivihira == gk8hqys99irk8hiialqigoe1iix4c9h 140185 140177 2026-06-13T17:12:43Z Bdyambor 7952 140185 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni. == Tukpahi == 16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala kuli]] ni n-tiɣi kuli.<ref>Green, M.C.; Haron, M. (2020). ''[https://books.google.com/books?id=vdToDwAAQBAJ&pg=PA83 Law, Religion and the Environment in Africa]''. 'Law and Religion in Africa Series. AFRICAN SUN MEDIA. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-1-928480-57-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Idegu, E.I.U. (1998). ''[https://books.google.com/books?id=r-byAAAAMAAJ Omodoko]''. Tamaza Publishing Company. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-978-2104-15-1]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Bila kuli kura n-ti, o bɔri ni o nya m-piligu ni o kuli n-ti o yɛlim ni. [[:en:Attah_of_Igala|Igala n-tiŋa Attah]], n-tiŋa kpaŋni, o-pahi kpaŋni nyɛli, Igala zuɣu n-tiŋa n-pahi n-ni n-suɣi n-tiŋa Prince n-zuɣi.<ref>''[https://books.google.com/books?id=eF0uAQAAIAAJ Nigeria Year Book]'' (in German). Daily Times of Nigeria. 1992. Retrieved 18 September 2023.</ref> Jukun niŋ kpaŋ kuli n-nye [[:en:Igala_people|Igala mɔɣan]] ti, n-nye n-ti ni Igala mɔɣan yɛ n-ti yɛ n-zɔɣi kuli n-ti yɛ n-ti n-vunni n-ti n-zɔɣi n-ti Igala mɔɣan n-ti.<ref>Ejeh, T.U. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=sFl5hy8bpLoC&pg=PA230 The Servant of Yahweh in Isaiah 52:13-53:12: A Historical Critical and Afro-cultural Hermeneutical Analysis with the Igalas of Nigeria in View]''. Bibelstudien Series. Lit. ISBN <bdi>978-3-643-90164-4</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> A ni yɛli ti ni kpaazi kuli, n ti n-nyɛli ni Igala n-tiriŋ m-pɔ n-si n-vɔɣi kuli, n ti n-zɔɣi ni Jukun n-kuli kuli, n ti n-ti kpaazi n-zɔɣi kuli.<ref>BBC African Service (1999). ''[https://books.google.com/books?id=L_EsAQAAIAAJ Focus on Africa: BBC Magazine]''. BBC African Service. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Igala–Benin_War|Igala–Benin nʋgʊ]] nyɛliŋ ninsɔriŋ ninsɔriŋ de, Igala ninsɔriŋ Attah Ayegba Omaidoko tila ninsɔriŋ kpaŋ kpaŋ kura ninsɔriŋ ni kpaŋ ninsɔriŋ kpaŋ.<ref>Boston, J. S. (1969). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/The_States_of_the_Nigerian_Region_in_the_16th_century.png/500px-The_States_of_the_Nigerian_Region_in_the_16th_century.png "Oral Tradition and the History of Igala"]. ''The Journal of African History''. '''10''' (1). Cambridge University Press: 29–43. doi:[[doi:10.1017/S0021853700009269|10.1017/S0021853700009269]]. ISSN 0021-8537. JSTOR 180294. S2CID 162739013. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Imoagene, O. (1990). ''[https://books.google.com/books?id=qJwPAQAAMAAJ Peoples of the Niger-Benue Confluence and Plateau Areas]''. Know Your Country Series: Handbooks of Nigeria's Major Culture Areas. New-Era Publishers. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-978-2853-00-4|978-978-2853-00-4]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Ninsɔriŋ kura ninsɔriŋ kpaŋ ni kpaŋ ni ninsɔriŋ kura ni kpaŋ ninsɔriŋ ni kpaŋ, ninsɔriŋ kura Attah yɛ ninsɔriŋ ŋun, ŋun ni kpaŋ ninsɔriŋ ni kpaŋ. == Kundivihira == q5pmaatbo5mpb32uiueitz69bff248q 140189 140185 2026-06-13T17:16:46Z Bdyambor 7952 140189 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni. == Tukpahi == 16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala kuli]] ni n-tiɣi kuli.<ref>Green, M.C.; Haron, M. (2020). ''[https://books.google.com/books?id=vdToDwAAQBAJ&pg=PA83 Law, Religion and the Environment in Africa]''. 'Law and Religion in Africa Series. AFRICAN SUN MEDIA. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-1-928480-57-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Idegu, E.I.U. (1998). ''[https://books.google.com/books?id=r-byAAAAMAAJ Omodoko]''. Tamaza Publishing Company. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-978-2104-15-1]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Bila kuli kura n-ti, o bɔri ni o nya m-piligu ni o kuli n-ti o yɛlim ni. [[:en:Attah_of_Igala|Igala n-tiŋa Attah]], n-tiŋa kpaŋni, o-pahi kpaŋni nyɛli, Igala zuɣu n-tiŋa n-pahi n-ni n-suɣi n-tiŋa Prince n-zuɣi.<ref>''[https://books.google.com/books?id=eF0uAQAAIAAJ Nigeria Year Book]'' (in German). Daily Times of Nigeria. 1992. Retrieved 18 September 2023.</ref> Jukun niŋ kpaŋ kuli n-nye [[:en:Igala_people|Igala mɔɣan]] ti, n-nye n-ti ni Igala mɔɣan yɛ n-ti yɛ n-zɔɣi kuli n-ti yɛ n-ti n-vunni n-ti n-zɔɣi n-ti Igala mɔɣan n-ti.<ref>Ejeh, T.U. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=sFl5hy8bpLoC&pg=PA230 The Servant of Yahweh in Isaiah 52:13-53:12: A Historical Critical and Afro-cultural Hermeneutical Analysis with the Igalas of Nigeria in View]''. Bibelstudien Series. Lit. ISBN <bdi>978-3-643-90164-4</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> A ni yɛli ti ni kpaazi kuli, n ti n-nyɛli ni Igala n-tiriŋ m-pɔ n-si n-vɔɣi kuli, n ti n-zɔɣi ni Jukun n-kuli kuli, n ti n-ti kpaazi n-zɔɣi kuli.<ref>BBC African Service (1999). ''[https://books.google.com/books?id=L_EsAQAAIAAJ Focus on Africa: BBC Magazine]''. BBC African Service. Retrieved 18 September 2023.</ref> Igala–Benin war zuɣu kulin, Igala kingdom ninsɔri Attah Ayegba Omaidoko n bɔri ŋun n ti n zɔŋɔŋɔ m-pali n ti kuliŋa n-ti dunya kuliŋa.<ref>Boston, J. S. (1969). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/The_States_of_the_Nigerian_Region_in_the_16th_century.png/500px-The_States_of_the_Nigerian_Region_in_the_16th_century.png "Oral Tradition and the History of Igala"]. ''The Journal of African History''. '''10''' (1). Cambridge University Press: 29–43. doi:[[doi:10.1017/S0021853700009269|10.1017/S0021853700009269]]. ISSN 0021-8537. JSTOR 180294. S2CID 162739013. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Imoagene, O. (1990). ''[https://books.google.com/books?id=qJwPAQAAMAAJ Peoples of the Niger-Benue Confluence and Plateau Areas]''. Know Your Country Series: Handbooks of Nigeria's Major Culture Areas. New-Era Publishers. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-978-2853-00-4|978-978-2853-00-4]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Ninsɔriŋ kura ninsɔriŋ kpaŋ ni kpaŋ ni ninsɔriŋ kura ni kpaŋ ninsɔriŋ ni kpaŋ, ninsɔriŋ kura Attah yɛ ninsɔriŋ ŋun, ŋun ni kpaŋ ninsɔriŋ ni kpaŋ. == Kundivihira == ezhsizrn1ze22v4vsrfi6vlt0gxc2pw 140194 140189 2026-06-13T17:42:06Z Bdyambor 7952 140194 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni. == Tukpahi == 16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala kuli]] ni n-tiɣi kuli.<ref>Green, M.C.; Haron, M. (2020). ''[https://books.google.com/books?id=vdToDwAAQBAJ&pg=PA83 Law, Religion and the Environment in Africa]''. 'Law and Religion in Africa Series. AFRICAN SUN MEDIA. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-1-928480-57-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Idegu, E.I.U. (1998). ''[https://books.google.com/books?id=r-byAAAAMAAJ Omodoko]''. Tamaza Publishing Company. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-978-2104-15-1]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Bila kuli kura n-ti, o bɔri ni o nya m-piligu ni o kuli n-ti o yɛlim ni. [[:en:Attah_of_Igala|Igala n-tiŋa Attah]], n-tiŋa kpaŋni, o-pahi kpaŋni nyɛli, Igala zuɣu n-tiŋa n-pahi n-ni n-suɣi n-tiŋa Prince n-zuɣi.<ref>''[https://books.google.com/books?id=eF0uAQAAIAAJ Nigeria Year Book]'' (in German). Daily Times of Nigeria. 1992. Retrieved 18 September 2023.</ref> Jukun niŋ kpaŋ kuli n-nye [[:en:Igala_people|Igala mɔɣan]] ti, n-nye n-ti ni Igala mɔɣan yɛ n-ti yɛ n-zɔɣi kuli n-ti yɛ n-ti n-vunni n-ti n-zɔɣi n-ti Igala mɔɣan n-ti.<ref>Ejeh, T.U. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=sFl5hy8bpLoC&pg=PA230 The Servant of Yahweh in Isaiah 52:13-53:12: A Historical Critical and Afro-cultural Hermeneutical Analysis with the Igalas of Nigeria in View]''. Bibelstudien Series. Lit. ISBN <bdi>978-3-643-90164-4</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> A ni yɛli ti ni kpaazi kuli, n ti n-nyɛli ni Igala n-tiriŋ m-pɔ n-si n-vɔɣi kuli, n ti n-zɔɣi ni Jukun n-kuli kuli, n ti n-ti kpaazi n-zɔɣi kuli.<ref>BBC African Service (1999). ''[https://books.google.com/books?id=L_EsAQAAIAAJ Focus on Africa: BBC Magazine]''. BBC African Service. Retrieved 18 September 2023.</ref> Igala–Benin war zuɣu kulin, [[:en:Igala_Kingdom|Igala kingdom]] ninsɔri Attah Ayegba Omaidoko n bɔri ŋun n ti n zɔŋɔŋɔ m-pali n ti kuliŋa n-ti dunya kuliŋa.<ref>Boston, J. S. (1969). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/The_States_of_the_Nigerian_Region_in_the_16th_century.png/500px-The_States_of_the_Nigerian_Region_in_the_16th_century.png "Oral Tradition and the History of Igala"]. ''The Journal of African History''. '''10''' (1). Cambridge University Press: 29–43. doi:[[doi:10.1017/S0021853700009269|10.1017/S0021853700009269]]. ISSN 0021-8537. JSTOR 180294. S2CID 162739013. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Imoagene, O. (1990). ''[https://books.google.com/books?id=qJwPAQAAMAAJ Peoples of the Niger-Benue Confluence and Plateau Areas]''. Know Your Country Series: Handbooks of Nigeria's Major Culture Areas. New-Era Publishers. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-978-2853-00-4|978-978-2853-00-4]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Ni-mbaligun ninsali kuli igala tɩŋ niŋ n m-pahi n ka tɩɣ n ka n-ti Igala tɩŋ n yɛli, nima n m-pahi n ka n-ti Attah piɣa, [[:en:Princess_Inikpi|Princess Íníkpi]], n da n yɛli n tahi n m-pahi n kuli n-ti n-da n dila.<ref>''[https://books.google.com/books?id=tS0uAQAAIAAJ The African Guardian]''. Guardian Magazines. 1991. Retrieved 18 September</ref> == Kundivihira == qnghf6o6z0fm5xpzb8cd6e03x6az8w4 140195 140194 2026-06-13T17:48:34Z Bdyambor 7952 140195 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni. == Tukpahi == 16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala kuli]] ni n-tiɣi kuli.<ref>Green, M.C.; Haron, M. (2020). ''[https://books.google.com/books?id=vdToDwAAQBAJ&pg=PA83 Law, Religion and the Environment in Africa]''. 'Law and Religion in Africa Series. AFRICAN SUN MEDIA. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-1-928480-57-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Idegu, E.I.U. (1998). ''[https://books.google.com/books?id=r-byAAAAMAAJ Omodoko]''. Tamaza Publishing Company. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-978-2104-15-1]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Bila kuli kura n-ti, o bɔri ni o nya m-piligu ni o kuli n-ti o yɛlim ni. [[:en:Attah_of_Igala|Igala n-tiŋa Attah]], n-tiŋa kpaŋni, o-pahi kpaŋni nyɛli, Igala zuɣu n-tiŋa n-pahi n-ni n-suɣi n-tiŋa Prince n-zuɣi.<ref>''[https://books.google.com/books?id=eF0uAQAAIAAJ Nigeria Year Book]'' (in German). Daily Times of Nigeria. 1992. Retrieved 18 September 2023.</ref> Jukun niŋ kpaŋ kuli n-nye [[:en:Igala_people|Igala mɔɣan]] ti, n-nye n-ti ni Igala mɔɣan yɛ n-ti yɛ n-zɔɣi kuli n-ti yɛ n-ti n-vunni n-ti n-zɔɣi n-ti Igala mɔɣan n-ti.<ref>Ejeh, T.U. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=sFl5hy8bpLoC&pg=PA230 The Servant of Yahweh in Isaiah 52:13-53:12: A Historical Critical and Afro-cultural Hermeneutical Analysis with the Igalas of Nigeria in View]''. Bibelstudien Series. Lit. ISBN <bdi>978-3-643-90164-4</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> A ni yɛli ti ni kpaazi kuli, n ti n-nyɛli ni Igala n-tiriŋ m-pɔ n-si n-vɔɣi kuli, n ti n-zɔɣi ni Jukun n-kuli kuli, n ti n-ti kpaazi n-zɔɣi kuli.<ref>BBC African Service (1999). ''[https://books.google.com/books?id=L_EsAQAAIAAJ Focus on Africa: BBC Magazine]''. BBC African Service. Retrieved 18 September 2023.</ref> Igala–Benin war zuɣu kulin, [[:en:Igala_Kingdom|Igala kingdom]] ninsɔri Attah Ayegba Omaidoko n bɔri ŋun n ti n zɔŋɔŋɔ m-pali n ti kuliŋa n-ti dunya kuliŋa.<ref>Boston, J. S. (1969). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/The_States_of_the_Nigerian_Region_in_the_16th_century.png/500px-The_States_of_the_Nigerian_Region_in_the_16th_century.png "Oral Tradition and the History of Igala"]. ''The Journal of African History''. '''10''' (1). Cambridge University Press: 29–43. doi:[[doi:10.1017/S0021853700009269|10.1017/S0021853700009269]]. ISSN 0021-8537. JSTOR 180294. S2CID 162739013. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Imoagene, O. (1990). ''[https://books.google.com/books?id=qJwPAQAAMAAJ Peoples of the Niger-Benue Confluence and Plateau Areas]''. Know Your Country Series: Handbooks of Nigeria's Major Culture Areas. New-Era Publishers. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-978-2853-00-4|978-978-2853-00-4]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Ni-mbaligun ninsali kuli igala tɩŋ niŋ n m-pahi n ka tɩɣ n ka n-ti Igala tɩŋ n yɛli, nima n m-pahi n ka n-ti Attah piɣa, [[:en:Princess_Inikpi|Princess Íníkpi]], n da n yɛli n tahi n m-pahi n kuli n-ti n-da n dila.<ref>''[https://books.google.com/books?id=tS0uAQAAIAAJ The African Guardian]''. Guardian Magazines. 1991. Retrieved 18 September</ref> Igala-Jukun nufukpa kuli m-maa, Princess Ọ́ma-Odòkó yɛ n-ti kuli n-ti Inachalo tɔŋŋ n-tili n-ti m-maa.<ref>Opaluwa, V.; Gabriel, A.O.; Abdullahi, A. (2021). ''[https://books.google.com/books?id=a8uZzgEACAAJ Scientific Approach to Igala History]''. Amazon Digital Services LLC - KDP Print US. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/979-8-5408-0721-0|979-8-5408-0721-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Ŋɔm n-ti kuli n-ti Igala taha n-ti Igala-Jukun nufukpa kuli.<ref>Achimugu, L. (2005). ''[https://books.google.com/books?id=eJoaAQAAIAAJ History of Education in Igalaland]''. Diolus Communication. Retrieved 18 September 2023.</ref> == Kundivihira == rwyxndtdqctq5kqky62zvygau3z5j68 Incwala 0 33381 140183 140090 2026-06-13T17:09:29Z K.D.Nburidiba 4111 Added a reference 140183 wikitext text/x-wiki '''Incwala''' (Swazi: [iᵑǀwala]) nyɛla kali kpani shɛli bɛ ni niŋda ka di kuli bindiri Eswatini tingbani maa nama yɛltɔɣa.<ref>{{Cite web|title=Incwala Festival {{!}} The Kingdom of Eswatini (Swaziland)|url=https://www.thekingdomofeswatini.com/eswatini-experiences/events/incwala-festival/|access-date=2026-06-13|website=The Kingdom of Eswatini|language=en-US}}</ref> Di nyɛla tingbani maa zaa chuɣu ka di kanna yuuni kam. Deen diɛmdiba ban yina incwala ni nyɛ Eswatini naa maa; Naa yi kani dinŋuna incwala gba kani. Incwala niŋdila saha gbaliŋ kamani goli laasabu, n piini ni incwala bila, ''incwala lencane'', ''incwala lenkhulu''. deen shɛŋa bɛ ni diɛmda - kamani lusekwane, kuhlamahlama, mini umdvutjulwa - nyɛla din kuli n nyɛ deen' kpami nti lala chuɣu kurili ŋo kamani Ummemo din niŋdi ni nanima, Incwala mini Umhlanga nyɛla tingbani maa zaa diɛma ka di zaa nyɛ tiŋ' naa maa mini Naama ni zali shɛli. == Ban tooi chanili == incwala kali maa nyɛla tingbani buɣilaan so bɛ ni mi ''Bemanti'' la ni gbubi di sulinsi (bam bɛ kom ni), bee ''Belwandle'' (ban be mɔɣili ni), dɔmini bɛ yoori la kom mɔɣa maa ni din yɛn kpaŋsi naa maa nam. Lala niriba maa toondana n nyɛ Ndwandwe yaɣili naa maa ŋun nyari sɔŋsim bidibsi bam be yaɣ'shɛli sani. toondana so gba bela Ndwandwe yaɣili din yina Elwandle nama tiŋa.lala dabba mo chanimi n ti yoori kom ka bɔri tilahi mɔɣu maani ni kulisi maa ni. ninvuɣ'timsa ban lahi pahi n nyɛ '''tinsila''' (ŋun kuli tabi naa maa amaa ka pa o zim), ni banlee ŋun za o nuzaa ''insila'', ŋun kuli guri naa maa hali ka diɛma maa ti naai.ni yaha, nabi puɣinga maa ni na shɛba kpa talahi nima ka lee pa nayoli maa polo nima (Dlamini) kuli bi yɛn miri naa maa. == Binshɛŋa ŋan niŋda == '''Bemanti''' Di piligu, '''Bemanti''' piini ni binbɔri shɛŋa bɛ ni bɔri kuliga maa ni, tiŋbil shɛli bɛ Maputo tooni ka baɣi Mozambique, ni shɛba gba, be Lusutfu kuliga maa polo, Komanzi, ni Mbuluzi. Di maalibu nyɛla laɣingu din nyɛ zaɣ' timsili. Bemanti nima maa yi ti chana n ti nya Swazi nima maa shɛba bɛ soli maa zuɣu bɛ bɛ duri ba mi(kuhlamahlama) bɛ tin' kpaŋsi maa ni bɛ fari la bɛ dama, binshɛɣu kam bɛ yi nya bɛ dukpula maa ni. bɛ binbɔra bigslisi: pini nima, nuche baŋsi, laɣ' bila, bee binshɛɣu din kuli tu ni bɛ ti bɛ ni fa so maa. === Incwala bila === Diɛma ŋo puuni, Bemanti yɛn kamina Ludzidzini, Nayili maa. Naa maa mini Bemanti yɛn zinila niɣi zɔŋ ni. Ka bɛ zaŋ dama n ti tiba dama shɛli napaɣa maa ni duɣi (sigodlo), ka bɛ zaŋli yi n ti ti kpamba maa. Ban beni maa yɛrila Incwala niɛma, ka di nyɛ naɣ' zuuan yɛn pa pa bɛ bɔɣisapima zuɣu hali ni bɛ shɛhi ni, yuya din yirigira yɛn kuli bɛ nudirigu, ka gbaŋpiɛla kuli nyaɣisiri bɛ duɣiri ni, gbuɣin gbana shɛŋa bɛ ni zaŋ pɔbi bɛ maŋsila mi.lala niɛma maa ŋmanila tɔbu niɛma, amaa Incwala dabba maa ban kuli gbubila dari (''imizaca'', ''umzaca'' singular). === Lusekwane === ''lusekwane'' nyɛla din piini incwala titali maa. Nimaani ka nachimpɔla chani ti toori ''lusekwane'', lala tia timsili maa.lusekwane nyɛla binshɛli din zooiri yaɣ' shɛŋa Eswatini din miri coast maa. Dizooibu ni di yihibu yaha (Egundvwini nama din miri Bulunga zoya maa) ka di pam nyɛ bɛ ni diri shɛli chuɣu maa puhibu ni. nachinpɔla ban be kashi n ni tooi yihi lusekwane maa. == Kundivihira == mqan0xssf0gn2k1vk1ei5mrs9uigi0g 140184 140183 2026-06-13T17:11:01Z K.D.Nburidiba 4111 Added a reference 140184 wikitext text/x-wiki '''Incwala''' (Swazi: [iᵑǀwala]) nyɛla kali kpani shɛli bɛ ni niŋda ka di kuli bindiri Eswatini tingbani maa nama yɛltɔɣa.<ref>{{Cite web|title=Incwala Festival {{!}} The Kingdom of Eswatini (Swaziland)|url=https://www.thekingdomofeswatini.com/eswatini-experiences/events/incwala-festival/|access-date=2026-06-13|website=The Kingdom of Eswatini|language=en-US}}</ref> Di nyɛla tingbani maa zaa chuɣu ka di kanna yuuni kam. Deen diɛmdiba ban yina incwala ni nyɛ Eswatini naa maa; Naa yi kani dinŋuna incwala gba kani. Incwala niŋdila saha gbaliŋ kamani goli laasabu, n piini ni incwala bila, ''incwala lencane'', ''incwala lenkhulu''. deen shɛŋa bɛ ni diɛmda - kamani lusekwane, kuhlamahlama, mini umdvutjulwa - nyɛla din kuli n nyɛ deen' kpami nti lala chuɣu kurili ŋo kamani Ummemo din niŋdi ni nanima, Incwala mini Umhlanga nyɛla tingbani maa zaa diɛma ka di zaa nyɛ tiŋ' naa maa mini Naama ni zali shɛli.<ref>{{Cite news|last=Rubicon|date=2025-10-27|title=National events attendance increases immensely -|language=en-US|work=-|url=https://swazidailynews.com/archives/4862|access-date=2026-06-13}}</ref> == Ban tooi chanili == incwala kali maa nyɛla tingbani buɣilaan so bɛ ni mi ''Bemanti'' la ni gbubi di sulinsi (bam bɛ kom ni), bee ''Belwandle'' (ban be mɔɣili ni), dɔmini bɛ yoori la kom mɔɣa maa ni din yɛn kpaŋsi naa maa nam. Lala niriba maa toondana n nyɛ Ndwandwe yaɣili naa maa ŋun nyari sɔŋsim bidibsi bam be yaɣ'shɛli sani. toondana so gba bela Ndwandwe yaɣili din yina Elwandle nama tiŋa.lala dabba mo chanimi n ti yoori kom ka bɔri tilahi mɔɣu maani ni kulisi maa ni. ninvuɣ'timsa ban lahi pahi n nyɛ '''tinsila''' (ŋun kuli tabi naa maa amaa ka pa o zim), ni banlee ŋun za o nuzaa ''insila'', ŋun kuli guri naa maa hali ka diɛma maa ti naai.ni yaha, nabi puɣinga maa ni na shɛba kpa talahi nima ka lee pa nayoli maa polo nima (Dlamini) kuli bi yɛn miri naa maa. == Binshɛŋa ŋan niŋda == '''Bemanti''' Di piligu, '''Bemanti''' piini ni binbɔri shɛŋa bɛ ni bɔri kuliga maa ni, tiŋbil shɛli bɛ Maputo tooni ka baɣi Mozambique, ni shɛba gba, be Lusutfu kuliga maa polo, Komanzi, ni Mbuluzi. Di maalibu nyɛla laɣingu din nyɛ zaɣ' timsili. Bemanti nima maa yi ti chana n ti nya Swazi nima maa shɛba bɛ soli maa zuɣu bɛ bɛ duri ba mi(kuhlamahlama) bɛ tin' kpaŋsi maa ni bɛ fari la bɛ dama, binshɛɣu kam bɛ yi nya bɛ dukpula maa ni. bɛ binbɔra bigslisi: pini nima, nuche baŋsi, laɣ' bila, bee binshɛɣu din kuli tu ni bɛ ti bɛ ni fa so maa. === Incwala bila === Diɛma ŋo puuni, Bemanti yɛn kamina Ludzidzini, Nayili maa. Naa maa mini Bemanti yɛn zinila niɣi zɔŋ ni. Ka bɛ zaŋ dama n ti tiba dama shɛli napaɣa maa ni duɣi (sigodlo), ka bɛ zaŋli yi n ti ti kpamba maa. Ban beni maa yɛrila Incwala niɛma, ka di nyɛ naɣ' zuuan yɛn pa pa bɛ bɔɣisapima zuɣu hali ni bɛ shɛhi ni, yuya din yirigira yɛn kuli bɛ nudirigu, ka gbaŋpiɛla kuli nyaɣisiri bɛ duɣiri ni, gbuɣin gbana shɛŋa bɛ ni zaŋ pɔbi bɛ maŋsila mi.lala niɛma maa ŋmanila tɔbu niɛma, amaa Incwala dabba maa ban kuli gbubila dari (''imizaca'', ''umzaca'' singular). === Lusekwane === ''lusekwane'' nyɛla din piini incwala titali maa. Nimaani ka nachimpɔla chani ti toori ''lusekwane'', lala tia timsili maa.lusekwane nyɛla binshɛli din zooiri yaɣ' shɛŋa Eswatini din miri coast maa. Dizooibu ni di yihibu yaha (Egundvwini nama din miri Bulunga zoya maa) ka di pam nyɛ bɛ ni diri shɛli chuɣu maa puhibu ni. nachinpɔla ban be kashi n ni tooi yihi lusekwane maa. == Kundivihira == nupuffx5cyjr2tly4r670yb6usvbgg4 140186 140184 2026-06-13T17:13:04Z K.D.Nburidiba 4111 Added a reference 140186 wikitext text/x-wiki '''Incwala''' (Swazi: [iᵑǀwala]) nyɛla kali kpani shɛli bɛ ni niŋda ka di kuli bindiri Eswatini tingbani maa nama yɛltɔɣa.<ref>{{Cite web|title=Incwala Festival {{!}} The Kingdom of Eswatini (Swaziland)|url=https://www.thekingdomofeswatini.com/eswatini-experiences/events/incwala-festival/|access-date=2026-06-13|website=The Kingdom of Eswatini|language=en-US}}</ref> Di nyɛla tingbani maa zaa chuɣu ka di kanna yuuni kam. Deen diɛmdiba ban yina incwala ni nyɛ Eswatini naa maa; Naa yi kani dinŋuna incwala gba kani. Incwala niŋdila saha gbaliŋ kamani goli laasabu, n piini ni incwala bila, ''incwala lencane'', ''incwala lenkhulu''. deen shɛŋa bɛ ni diɛmda - kamani lusekwane, kuhlamahlama, mini umdvutjulwa - nyɛla din kuli n nyɛ deen' kpami nti lala chuɣu kurili ŋo kamani Ummemo din niŋdi ni nanima, Incwala mini Umhlanga nyɛla tingbani maa zaa diɛma ka di zaa nyɛ tiŋ' naa maa mini Naama ni zali shɛli.<ref>{{Cite news|last=Rubicon|date=2025-10-27|title=National events attendance increases immensely -|language=en-US|work=-|url=https://swazidailynews.com/archives/4862|access-date=2026-06-13}}</ref> == Ban tooi chanili == incwala kali maa nyɛla tingbani buɣilaan so bɛ ni mi ''Bemanti'' la ni gbubi di sulinsi (bam bɛ kom ni), bee ''Belwandle'' (ban be mɔɣili ni), dɔmini bɛ toori la kom mɔɣa maa ni din yɛn kpaŋsi naa maa nam.<ref>{{Cite news|last=Tsabedze|first=Lungile|date=2022-12-26|title=The Eswatini Incwala Annual Festival Explained|language=en-US|work=Swaziland News|url=https://swazilandnewsonline.co.za/the-eswatini-incwala-annual-festival-explained/|access-date=2026-06-13}}</ref> Lala niriba maa toondana n nyɛ Ndwandwe yaɣili naa maa ŋun nyari sɔŋsim bidibsi bam be yaɣ'shɛli sani. toondana so gba bela Ndwandwe yaɣili din yina Elwandle nama tiŋa.lala dabba mo chanimi n ti yoori kom ka bɔri tilahi mɔɣu maani ni kulisi maa ni. ninvuɣ'timsa ban lahi pahi n nyɛ '''tinsila''' (ŋun kuli tabi naa maa amaa ka pa o zim), ni banlee ŋun za o nuzaa ''insila'', ŋun kuli guri naa maa hali ka diɛma maa ti naai.ni yaha, nabi puɣinga maa ni na shɛba kpa talahi nima ka lee pa nayoli maa polo nima (Dlamini) kuli bi yɛn miri naa maa. == Binshɛŋa ŋan niŋda == '''Bemanti''' Di piligu, '''Bemanti''' piini ni binbɔri shɛŋa bɛ ni bɔri kuliga maa ni, tiŋbil shɛli bɛ Maputo tooni ka baɣi Mozambique, ni shɛba gba, be Lusutfu kuliga maa polo, Komanzi, ni Mbuluzi. Di maalibu nyɛla laɣingu din nyɛ zaɣ' timsili. Bemanti nima maa yi ti chana n ti nya Swazi nima maa shɛba bɛ soli maa zuɣu bɛ bɛ duri ba mi(kuhlamahlama) bɛ tin' kpaŋsi maa ni bɛ fari la bɛ dama, binshɛɣu kam bɛ yi nya bɛ dukpula maa ni. bɛ binbɔra bigslisi: pini nima, nuche baŋsi, laɣ' bila, bee binshɛɣu din kuli tu ni bɛ ti bɛ ni fa so maa. === Incwala bila === Diɛma ŋo puuni, Bemanti yɛn kamina Ludzidzini, Nayili maa. Naa maa mini Bemanti yɛn zinila niɣi zɔŋ ni. Ka bɛ zaŋ dama n ti tiba dama shɛli napaɣa maa ni duɣi (sigodlo), ka bɛ zaŋli yi n ti ti kpamba maa. Ban beni maa yɛrila Incwala niɛma, ka di nyɛ naɣ' zuuan yɛn pa pa bɛ bɔɣisapima zuɣu hali ni bɛ shɛhi ni, yuya din yirigira yɛn kuli bɛ nudirigu, ka gbaŋpiɛla kuli nyaɣisiri bɛ duɣiri ni, gbuɣin gbana shɛŋa bɛ ni zaŋ pɔbi bɛ maŋsila mi.lala niɛma maa ŋmanila tɔbu niɛma, amaa Incwala dabba maa ban kuli gbubila dari (''imizaca'', ''umzaca'' singular). === Lusekwane === ''lusekwane'' nyɛla din piini incwala titali maa. Nimaani ka nachimpɔla chani ti toori ''lusekwane'', lala tia timsili maa.lusekwane nyɛla binshɛli din zooiri yaɣ' shɛŋa Eswatini din miri coast maa. Dizooibu ni di yihibu yaha (Egundvwini nama din miri Bulunga zoya maa) ka di pam nyɛ bɛ ni diri shɛli chuɣu maa puhibu ni. nachinpɔla ban be kashi n ni tooi yihi lusekwane maa. == Kundivihira == qvj0b1mhml1h1t7027obfjy0ureshod 140187 140186 2026-06-13T17:15:21Z K.D.Nburidiba 4111 140187 wikitext text/x-wiki {{Bio}} '''Incwala''' (Swazi: [iᵑǀwala]) nyɛla kali kpani shɛli bɛ ni niŋda ka di kuli bindiri Eswatini tingbani maa nama yɛltɔɣa.<ref>{{Cite web|title=Incwala Festival {{!}} The Kingdom of Eswatini (Swaziland)|url=https://www.thekingdomofeswatini.com/eswatini-experiences/events/incwala-festival/|access-date=2026-06-13|website=The Kingdom of Eswatini|language=en-US}}</ref> Di nyɛla tingbani maa zaa chuɣu ka di kanna yuuni kam. Deen diɛmdiba ban yina incwala ni nyɛ Eswatini naa maa; Naa yi kani dinŋuna incwala gba kani. Incwala niŋdila saha gbaliŋ kamani goli laasabu, n piini ni incwala bila, ''incwala lencane'', ''incwala lenkhulu''. deen shɛŋa bɛ ni diɛmda - kamani lusekwane, kuhlamahlama, mini umdvutjulwa - nyɛla din kuli n nyɛ deen' kpami nti lala chuɣu kurili ŋo kamani Ummemo din niŋdi ni nanima, Incwala mini Umhlanga nyɛla tingbani maa zaa diɛma ka di zaa nyɛ tiŋ' naa maa mini Naama ni zali shɛli.<ref>{{Cite news|last=Rubicon|date=2025-10-27|title=National events attendance increases immensely -|language=en-US|work=-|url=https://swazidailynews.com/archives/4862|access-date=2026-06-13}}</ref> == Ban tooi chanili == incwala kali maa nyɛla tingbani buɣilaan so bɛ ni mi ''Bemanti'' la ni gbubi di sulinsi (bam bɛ kom ni), bee ''Belwandle'' (ban be mɔɣili ni), dɔmini bɛ toori la kom mɔɣa maa ni din yɛn kpaŋsi naa maa nam.<ref>{{Cite news|last=Tsabedze|first=Lungile|date=2022-12-26|title=The Eswatini Incwala Annual Festival Explained|language=en-US|work=Swaziland News|url=https://swazilandnewsonline.co.za/the-eswatini-incwala-annual-festival-explained/|access-date=2026-06-13}}</ref> Lala niriba maa toondana n nyɛ Ndwandwe yaɣili naa maa ŋun nyari sɔŋsim bidibsi bam be yaɣ'shɛli sani. toondana so gba bela Ndwandwe yaɣili din yina Elwandle nama tiŋa.lala dabba mo chanimi n ti yoori kom ka bɔri tilahi mɔɣu maani ni kulisi maa ni. ninvuɣ'timsa ban lahi pahi n nyɛ '''tinsila''' (ŋun kuli tabi naa maa amaa ka pa o zim), ni banlee ŋun za o nuzaa ''insila'', ŋun kuli guri naa maa hali ka diɛma maa ti naai.ni yaha, nabi puɣinga maa ni na shɛba kpa talahi nima ka lee pa nayoli maa polo nima (Dlamini) kuli bi yɛn miri naa maa. == Binshɛŋa ŋan niŋda == '''Bemanti''' Di piligu, '''Bemanti''' piini ni binbɔri shɛŋa bɛ ni bɔri kuliga maa ni, tiŋbil shɛli bɛ Maputo tooni ka baɣi Mozambique, ni shɛba gba, be Lusutfu kuliga maa polo, Komanzi, ni Mbuluzi. Di maalibu nyɛla laɣingu din nyɛ zaɣ' timsili. Bemanti nima maa yi ti chana n ti nya Swazi nima maa shɛba bɛ soli maa zuɣu bɛ bɛ duri ba mi(kuhlamahlama) bɛ tin' kpaŋsi maa ni bɛ fari la bɛ dama, binshɛɣu kam bɛ yi nya bɛ dukpula maa ni. bɛ binbɔra bigslisi: pini nima, nuche baŋsi, laɣ' bila, bee binshɛɣu din kuli tu ni bɛ ti bɛ ni fa so maa. === Incwala bila === Diɛma ŋo puuni, Bemanti yɛn kamina Ludzidzini, Nayili maa. Naa maa mini Bemanti yɛn zinila niɣi zɔŋ ni. Ka bɛ zaŋ dama n ti tiba dama shɛli napaɣa maa ni duɣi (sigodlo), ka bɛ zaŋli yi n ti ti kpamba maa. Ban beni maa yɛrila Incwala niɛma, ka di nyɛ naɣ' zuuan yɛn pa pa bɛ bɔɣisapima zuɣu hali ni bɛ shɛhi ni, yuya din yirigira yɛn kuli bɛ nudirigu, ka gbaŋpiɛla kuli nyaɣisiri bɛ duɣiri ni, gbuɣin gbana shɛŋa bɛ ni zaŋ pɔbi bɛ maŋsila mi.lala niɛma maa ŋmanila tɔbu niɛma, amaa Incwala dabba maa ban kuli gbubila dari (''imizaca'', ''umzaca'' singular). === Lusekwane === ''lusekwane'' nyɛla din piini incwala titali maa. Nimaani ka nachimpɔla chani ti toori ''lusekwane'', lala tia timsili maa.lusekwane nyɛla binshɛli din zooiri yaɣ' shɛŋa Eswatini din miri coast maa. Dizooibu ni di yihibu yaha (Egundvwini nama din miri Bulunga zoya maa) ka di pam nyɛ bɛ ni diri shɛli chuɣu maa puhibu ni. nachinpɔla ban be kashi n ni tooi yihi lusekwane maa. == Kundivihira == afjyroqsappns2r1kxelpcx50f84wny 140188 140187 2026-06-13T17:16:09Z K.D.Nburidiba 4111 Added a link 140188 wikitext text/x-wiki {{Bio}} '''Incwala''' (Swazi: [iᵑǀwala]) nyɛla [[kali]] kpani shɛli bɛ ni niŋda ka di kuli bindiri Eswatini tingbani maa nama yɛltɔɣa.<ref>{{Cite web|title=Incwala Festival {{!}} The Kingdom of Eswatini (Swaziland)|url=https://www.thekingdomofeswatini.com/eswatini-experiences/events/incwala-festival/|access-date=2026-06-13|website=The Kingdom of Eswatini|language=en-US}}</ref> Di nyɛla tingbani maa zaa chuɣu ka di kanna yuuni kam. Deen diɛmdiba ban yina incwala ni nyɛ Eswatini naa maa; Naa yi kani dinŋuna incwala gba kani. Incwala niŋdila saha gbaliŋ kamani goli laasabu, n piini ni incwala bila, ''incwala lencane'', ''incwala lenkhulu''. deen shɛŋa bɛ ni diɛmda - kamani lusekwane, kuhlamahlama, mini umdvutjulwa - nyɛla din kuli n nyɛ deen' kpami nti lala chuɣu kurili ŋo kamani Ummemo din niŋdi ni nanima, Incwala mini Umhlanga nyɛla tingbani maa zaa diɛma ka di zaa nyɛ tiŋ' naa maa mini Naama ni zali shɛli.<ref>{{Cite news|last=Rubicon|date=2025-10-27|title=National events attendance increases immensely -|language=en-US|work=-|url=https://swazidailynews.com/archives/4862|access-date=2026-06-13}}</ref> == Ban tooi chanili == incwala kali maa nyɛla tingbani buɣilaan so bɛ ni mi ''Bemanti'' la ni gbubi di sulinsi (bam bɛ kom ni), bee ''Belwandle'' (ban be mɔɣili ni), dɔmini bɛ toori la kom mɔɣa maa ni din yɛn kpaŋsi naa maa nam.<ref>{{Cite news|last=Tsabedze|first=Lungile|date=2022-12-26|title=The Eswatini Incwala Annual Festival Explained|language=en-US|work=Swaziland News|url=https://swazilandnewsonline.co.za/the-eswatini-incwala-annual-festival-explained/|access-date=2026-06-13}}</ref> Lala niriba maa toondana n nyɛ Ndwandwe yaɣili naa maa ŋun nyari sɔŋsim bidibsi bam be yaɣ'shɛli sani. toondana so gba bela Ndwandwe yaɣili din yina Elwandle nama tiŋa.lala dabba mo chanimi n ti yoori kom ka bɔri tilahi mɔɣu maani ni kulisi maa ni. ninvuɣ'timsa ban lahi pahi n nyɛ '''tinsila''' (ŋun kuli tabi naa maa amaa ka pa o zim), ni banlee ŋun za o nuzaa ''insila'', ŋun kuli guri naa maa hali ka diɛma maa ti naai.ni yaha, nabi puɣinga maa ni na shɛba kpa talahi nima ka lee pa nayoli maa polo nima (Dlamini) kuli bi yɛn miri naa maa. == Binshɛŋa ŋan niŋda == '''Bemanti''' Di piligu, '''Bemanti''' piini ni binbɔri shɛŋa bɛ ni bɔri kuliga maa ni, tiŋbil shɛli bɛ Maputo tooni ka baɣi Mozambique, ni shɛba gba, be Lusutfu kuliga maa polo, Komanzi, ni Mbuluzi. Di maalibu nyɛla laɣingu din nyɛ zaɣ' timsili. Bemanti nima maa yi ti chana n ti nya Swazi nima maa shɛba bɛ soli maa zuɣu bɛ bɛ duri ba mi(kuhlamahlama) bɛ tin' kpaŋsi maa ni bɛ fari la bɛ dama, binshɛɣu kam bɛ yi nya bɛ dukpula maa ni. bɛ binbɔra bigslisi: pini nima, nuche baŋsi, laɣ' bila, bee binshɛɣu din kuli tu ni bɛ ti bɛ ni fa so maa. === Incwala bila === Diɛma ŋo puuni, Bemanti yɛn kamina Ludzidzini, Nayili maa. Naa maa mini Bemanti yɛn zinila niɣi zɔŋ ni. Ka bɛ zaŋ dama n ti tiba dama shɛli napaɣa maa ni duɣi (sigodlo), ka bɛ zaŋli yi n ti ti kpamba maa. Ban beni maa yɛrila Incwala niɛma, ka di nyɛ naɣ' zuuan yɛn pa pa bɛ bɔɣisapima zuɣu hali ni bɛ shɛhi ni, yuya din yirigira yɛn kuli bɛ nudirigu, ka gbaŋpiɛla kuli nyaɣisiri bɛ duɣiri ni, gbuɣin gbana shɛŋa bɛ ni zaŋ pɔbi bɛ maŋsila mi.lala niɛma maa ŋmanila tɔbu niɛma, amaa Incwala dabba maa ban kuli gbubila dari (''imizaca'', ''umzaca'' singular). === Lusekwane === ''lusekwane'' nyɛla din piini incwala titali maa. Nimaani ka nachimpɔla chani ti toori ''lusekwane'', lala tia timsili maa.lusekwane nyɛla binshɛli din zooiri yaɣ' shɛŋa Eswatini din miri coast maa. Dizooibu ni di yihibu yaha (Egundvwini nama din miri Bulunga zoya maa) ka di pam nyɛ bɛ ni diri shɛli chuɣu maa puhibu ni. nachinpɔla ban be kashi n ni tooi yihi lusekwane maa. == Kundivihira == 45pc1r6a9762mo03v699udqwhqqbd7a 140190 140188 2026-06-13T17:17:24Z K.D.Nburidiba 4111 Added a link 140190 wikitext text/x-wiki {{Bio}} '''Incwala''' (Swazi: [iᵑǀwala]) nyɛla [[kali]] kpani shɛli bɛ ni niŋda ka di kuli bindiri Eswatini tingbani maa nama yɛltɔɣa.<ref>{{Cite web|title=Incwala Festival {{!}} The Kingdom of Eswatini (Swaziland)|url=https://www.thekingdomofeswatini.com/eswatini-experiences/events/incwala-festival/|access-date=2026-06-13|website=The Kingdom of Eswatini|language=en-US}}</ref> Di nyɛla tingbani maa zaa chuɣu ka di kanna yuuni kam. Deen diɛmdiba ban yina incwala ni nyɛ Eswatini naa maa; Naa yi kani dinŋuna incwala gba kani. Incwala niŋdila saha gbaliŋ kamani goli laasabu, n piini ni incwala bila, ''incwala lencane'', ''incwala lenkhulu''. deen shɛŋa bɛ ni diɛmda - kamani lusekwane, kuhlamahlama, mini umdvutjulwa - nyɛla din kuli n nyɛ deen' kpami nti lala chuɣu kurili ŋo kamani Ummemo din niŋdi ni nanima, Incwala mini Umhlanga nyɛla tingbani maa zaa diɛma ka di zaa nyɛ tiŋ' naa maa mini Naama ni zali shɛli.<ref>{{Cite news|last=Rubicon|date=2025-10-27|title=National events attendance increases immensely -|language=en-US|work=-|url=https://swazidailynews.com/archives/4862|access-date=2026-06-13}}</ref> == Ban tooi chanili == incwala kali maa nyɛla tingbani buɣilaan so bɛ ni mi ''Bemanti'' la ni gbubi di sulinsi (bam bɛ kom ni), bee ''Belwandle'' (ban be mɔɣili ni), dɔmini bɛ toori la [[kom]] mɔɣa maa ni din yɛn kpaŋsi naa maa nam.<ref>{{Cite news|last=Tsabedze|first=Lungile|date=2022-12-26|title=The Eswatini Incwala Annual Festival Explained|language=en-US|work=Swaziland News|url=https://swazilandnewsonline.co.za/the-eswatini-incwala-annual-festival-explained/|access-date=2026-06-13}}</ref> Lala niriba maa toondana n nyɛ Ndwandwe yaɣili naa maa ŋun nyari sɔŋsim bidibsi bam be yaɣ'shɛli sani. toondana so gba bela Ndwandwe yaɣili din yina Elwandle nama tiŋa.lala dabba mo chanimi n ti yoori kom ka bɔri tilahi mɔɣu maani ni kulisi maa ni. ninvuɣ'timsa ban lahi pahi n nyɛ '''tinsila''' (ŋun kuli tabi naa maa amaa ka pa o zim), ni banlee ŋun za o nuzaa ''insila'', ŋun kuli guri naa maa hali ka diɛma maa ti naai.ni yaha, nabi puɣinga maa ni na shɛba kpa talahi nima ka lee pa nayoli maa polo nima (Dlamini) kuli bi yɛn miri naa maa. == Binshɛŋa ŋan niŋda == '''Bemanti''' Di piligu, '''Bemanti''' piini ni binbɔri shɛŋa bɛ ni bɔri kuliga maa ni, tiŋbil shɛli bɛ Maputo tooni ka baɣi Mozambique, ni shɛba gba, be Lusutfu kuliga maa polo, Komanzi, ni Mbuluzi. Di maalibu nyɛla laɣingu din nyɛ zaɣ' timsili. Bemanti nima maa yi ti chana n ti nya Swazi nima maa shɛba bɛ soli maa zuɣu bɛ bɛ duri ba mi(kuhlamahlama) bɛ tin' kpaŋsi maa ni bɛ fari la bɛ dama, binshɛɣu kam bɛ yi nya bɛ dukpula maa ni. bɛ binbɔra bigslisi: pini nima, nuche baŋsi, laɣ' bila, bee binshɛɣu din kuli tu ni bɛ ti bɛ ni fa so maa. === Incwala bila === Diɛma ŋo puuni, Bemanti yɛn kamina Ludzidzini, Nayili maa. Naa maa mini Bemanti yɛn zinila niɣi zɔŋ ni. Ka bɛ zaŋ dama n ti tiba dama shɛli napaɣa maa ni duɣi (sigodlo), ka bɛ zaŋli yi n ti ti kpamba maa. Ban beni maa yɛrila Incwala niɛma, ka di nyɛ naɣ' zuuan yɛn pa pa bɛ bɔɣisapima zuɣu hali ni bɛ shɛhi ni, yuya din yirigira yɛn kuli bɛ nudirigu, ka gbaŋpiɛla kuli nyaɣisiri bɛ duɣiri ni, gbuɣin gbana shɛŋa bɛ ni zaŋ pɔbi bɛ maŋsila mi.lala niɛma maa ŋmanila tɔbu niɛma, amaa Incwala dabba maa ban kuli gbubila dari (''imizaca'', ''umzaca'' singular). === Lusekwane === ''lusekwane'' nyɛla din piini incwala titali maa. Nimaani ka nachimpɔla chani ti toori ''lusekwane'', lala tia timsili maa.lusekwane nyɛla binshɛli din zooiri yaɣ' shɛŋa Eswatini din miri coast maa. Dizooibu ni di yihibu yaha (Egundvwini nama din miri Bulunga zoya maa) ka di pam nyɛ bɛ ni diri shɛli chuɣu maa puhibu ni. nachinpɔla ban be kashi n ni tooi yihi lusekwane maa. == Kundivihira == ilvylmtxgnnolu8rsi214szcymgk6u1 Meskel 0 33382 140191 140080 2026-06-13T17:27:55Z K.D.Nburidiba 4111 Added a content 140191 wikitext text/x-wiki '''Meskel''' (Ge'ez: መስቀል, <small>romanized:</small> ''Mesk’el'') nyɛla Ethiopia ni Eritrean Orthodox Tewahedo asɔri nima vuhim dabisili din wuhiri krɔɔs shɛli Roman Empress Saint Helena ŋun daa be Constantinople ka nyɛ kurumbuna ni ha nira maa. Meskel nyɛla asɔri nima shɛba ban be bɛ ko ka ni puhiri chuɣu shɛli, lala niriba maa nyɛla ban be Ethiopian Orthodox Tewahedo asɔri duu, lala Eritrean Orthodox Tewahedo asɔri duu ŋo maa nti pahi Roman Catholic nima shɛba pahila Ethiopian Catholic asɔri nima maa ni, Eritrean Catholic asɔri, nti pahi P'ent'ay - Ethiopian-Eritrean Evangelicalism niriba (including Pentecostal, Lutheran, Baptist, Mennonite, ni other Evangelical churches). == Di jia == Meskel maa puhibu kuli nyɛla Buɣim karili sabbu nee malibu, ka di nyɛla bɛ dihili tabili ni napaɣa Eleni daa nyɛla ŋun zahin' li n nya. Ka di yɛli' o ni o mali ni buɣim ni din saha ni di nyɔhi maa ni wuhi o krɔɔsi maa bɛ ni daa mɔɣili shɛli. Dinzuɣu ka o daa che ka Jerusalem niriba daa zaŋ dari na nti pili n sɔŋ. After adding frankincense, ka bɛ niŋ buɣim n kuhi li ka nyɔhi maa vhaŋ zuɣ' saa ka labina tingbanni, ni ti ku shɛli polo bɛ ni daa shiri sɔɣi krɔɔsi maa. Kali yɛl' kura wuhiya, ni Demera-procession maa labimi na zaawuni yuŋ dabisili shɛli din kanna pɔi ni Meskel bee lala dabisili maa dali. bɛ yɛn piɛla dari ŋo zaa. sala shɛli din yirina dari maa dibu nyaaŋa nyɛla bɛ ni yɛn va shɛli n zaŋli n booi booi bɛ gberi zuɣu krɔɔsi (n ŋmahindi Ash Wednesday). 7wdj0rcenqzlx3bq0is2qzjmysjwfpi 140192 140191 2026-06-13T17:35:07Z K.D.Nburidiba 4111 Added a content 140192 wikitext text/x-wiki '''Meskel''' (Ge'ez: መስቀል, <small>romanized:</small> ''Mesk’el'') nyɛla Ethiopia ni Eritrean Orthodox Tewahedo asɔri nima vuhim dabisili din wuhiri krɔɔs shɛli Roman Empress Saint Helena ŋun daa be Constantinople ka nyɛ kurumbuna ni ha nira maa. Meskel nyɛla asɔri nima shɛba ban be bɛ ko ka ni puhiri chuɣu shɛli, lala niriba maa nyɛla ban be Ethiopian Orthodox Tewahedo asɔri duu, lala Eritrean Orthodox Tewahedo asɔri duu ŋo maa nti pahi Roman Catholic nima shɛba pahila Ethiopian Catholic asɔri nima maa ni, Eritrean Catholic asɔri, nti pahi P'ent'ay - Ethiopian-Eritrean Evangelicalism niriba (including Pentecostal, Lutheran, Baptist, Mennonite, ni other Evangelical churches). == ƔlŋmnnDi jia == Meskel maa puhibu kuli nyɛla Buɣim karili sabbu nee malibu, ka di nyɛla bɛ dihili tabili ni napaɣa Eleni daa nyɛla ŋun zahin' li n nya. Ka di yɛli' o ni o mali ni buɣim ni din saha ni di nyɔhi maa ni wuhi o krɔɔsi maa bɛ ni daa mɔɣili shɛli. Dinzuɣu ka o daa che ka Jerusalem niriba daa zaŋ dari na nti pili n sɔŋ. After adding frankincense, ka bɛ niŋ buɣim n kuhi li ka nyɔhi maa vhaŋ zuɣ' saa ka labina tingbanni, ni ti ku shɛli polo bɛ ni daa shiri sɔɣi krɔɔsi maa. Kali yɛl' kura wuhiya, ni Demera-procession maa labimi na zaawuni yuŋ dabisili shɛli din kanna pɔi ni Meskel bee lala dabisili maa dali. bɛ yɛn piɛla dari ŋo zaa. sala shɛli din yirina dari maa dibu nyaaŋa nyɛla bɛ ni yɛn va shɛli n zaŋli n booi booi bɛ gberi zuɣu krɔɔsi (n ŋmahindi Ash Wednesday). Ethiopia Orthodox asɔri wuhiya, ni bɛ daa nya krɔɔsi maa nyabu yɛl' maŋli daa nyɛla din daa niŋ March goli ni, amaa Meskel ŋuna bɛ zaŋli mi hali ni September ni bɛ gu binyɛri shɛŋa, 3rxm67ylz77fes01uhvmrepoc3wq1fu 140193 140192 2026-06-13T17:37:10Z K.D.Nburidiba 4111 Added a reference 140193 wikitext text/x-wiki '''Meskel''' (Ge'ez: መስቀል, <small>romanized:</small> ''Mesk’el'') nyɛla Ethiopia ni Eritrean Orthodox Tewahedo asɔri nima vuhim dabisili din wuhiri krɔɔs shɛli Roman Empress Saint Helena ŋun daa be Constantinople ka nyɛ kurumbuna ni ha nira maa. Meskel nyɛla asɔri nima shɛba ban be bɛ ko ka ni puhiri chuɣu shɛli, lala niriba maa nyɛla ban be Ethiopian Orthodox Tewahedo asɔri duu, lala Eritrean Orthodox Tewahedo asɔri duu ŋo maa nti pahi Roman Catholic nima shɛba pahila Ethiopian Catholic asɔri nima maa ni, Eritrean Catholic asɔri, nti pahi P'ent'ay - Ethiopian-Eritrean Evangelicalism niriba (including Pentecostal, Lutheran, Baptist, Mennonite, ni other Evangelical churches).<ref>{{Cite book|last=Guides|first=Rough|url=https://books.google.com.gh/books?id=-XqKBgAAQBAJ&redir_esc=y|title=The Rough Guide to Ethiopia|date=2015-03-02|publisher=Rough Guides UK|isbn=978-0-241-18185-0|language=en}}</ref> == ƔlŋmnnDi jia == Meskel maa puhibu kuli nyɛla Buɣim karili sabbu nee malibu, ka di nyɛla bɛ dihili tabili ni napaɣa Eleni daa nyɛla ŋun zahin' li n nya. Ka di yɛli' o ni o mali ni buɣim ni din saha ni di nyɔhi maa ni wuhi o krɔɔsi maa bɛ ni daa mɔɣili shɛli. Dinzuɣu ka o daa che ka Jerusalem niriba daa zaŋ dari na nti pili n sɔŋ. After adding frankincense, ka bɛ niŋ buɣim n kuhi li ka nyɔhi maa vhaŋ zuɣ' saa ka labina tingbanni, ni ti ku shɛli polo bɛ ni daa shiri sɔɣi krɔɔsi maa. Kali yɛl' kura wuhiya, ni Demera-procession maa labimi na zaawuni yuŋ dabisili shɛli din kanna pɔi ni Meskel bee lala dabisili maa dali. bɛ yɛn piɛla dari ŋo zaa. sala shɛli din yirina dari maa dibu nyaaŋa nyɛla bɛ ni yɛn va shɛli n zaŋli n booi booi bɛ gberi zuɣu krɔɔsi (n ŋmahindi Ash Wednesday). Ethiopia Orthodox asɔri wuhiya, ni bɛ daa nya krɔɔsi maa nyabu yɛl' maŋli daa nyɛla din daa niŋ March goli ni, amaa Meskel ŋuna bɛ zaŋli mi hali ni September ni bɛ gu binyɛri shɛŋa, pugjrljs551ieen56o91zr03pxgk472 Loange River 0 33391 140154 2026-06-13T16:21:35Z Kalakpagh 2501 Created article 140154 wikitext text/x-wiki '''Loange Mɔɣili''' (bee '''Luangué''', '''Luange''', '''Lwange''') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]]. Di nyɛla din piligi [[Angola]], mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla din zɔri gariti Kwango. Mɔɣili maa nyela din tuɣi zɔri kpari wulinpuhili polo kpari Kwilu mini Kasai yaɣa tarisi.<ref name="Blaes">{{cite web |url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |url-status=dead |archive-date=2010-04-01 |title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo |publisher=UNOCHA and PNUD |author=X. Blaes, PNUD-SIG |date=October 2008 |accessdate=2011-11-22}}</ref><ref>{{Cite web |last=Matias |first=Victorino |date=Jul 7, 2024 |title=Jornal de Angola - Notícias - Lunda-Norte aposta agora na agricultura mecanizada |url=https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/lunda-norte-aposta-agora-na-agricultura-mecanizada/ |access-date=2024-08-07 |website=[[Jornal de Angola]] |language=pt}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-14 |title=Kasai River |url=https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |access-date=2024-08-07 |website=WorldAtlas |language=en-US |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807094555/https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |url-status=live }}</ref> bpqm4b0ez7ruyy89jzttu8adsprprj7 140155 140154 2026-06-13T16:22:21Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140155 wikitext text/x-wiki '''Loange Mɔɣili''' (bee '''Luangué''', '''Luange''', '''Lwange''') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]]. Di nyɛla din piligi [[Angola]], mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla din zɔri gariti Kwango. Mɔɣili maa nyela din tuɣi zɔri kpari wulinpuhili polo kpari Kwilu mini Kasai yaɣa tarisi.<ref name="Blaes">{{cite web |url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |url-status=dead |archive-date=2010-04-01 |title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo |publisher=UNOCHA and PNUD |author=X. Blaes, PNUD-SIG |date=October 2008 |accessdate=2011-11-22}}</ref><ref>{{Cite web |last=Matias |first=Victorino |date=Jul 7, 2024 |title=Jornal de Angola - Notícias - Lunda-Norte aposta agora na agricultura mecanizada |url=https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/lunda-norte-aposta-agora-na-agricultura-mecanizada/ |access-date=2024-08-07 |website=[[Jornal de Angola]] |language=pt}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-14 |title=Kasai River |url=https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |access-date=2024-08-07 |website=WorldAtlas |language=en-US |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807094555/https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |url-status=live }}</ref> == History == 20th Century piligu, Loange nyɛla luɣ'shɛli Bakongo niriba ni daa be ka bɛ nyɛ ninvuɣ shɛba bɛ ni daa buɣisiri gbaŋpiɛla Meliville William Hilton Simpson ŋun daa gari tooni zaŋ gbaŋsabila chaŋ mɔɣili ŋɔ ni, o nyɛla ŋun daa chaŋ ni nti be bɛ sani yuma yi pɔi.<ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Land and peoples of the Kasai |publisher=[[Constable & Robinson|Constable and Company, Ltd]] |year=1911 |location=[[London]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Two Years Among Strange Tribes |publisher=[[The Wide World Magazine]] |year=1912 |volume=28}}</ref> swhn3sitb3yxoua0vjx6pehlvwkgbak 140156 140155 2026-06-13T16:22:54Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140156 wikitext text/x-wiki '''Loange Mɔɣili''' (bee '''Luangué''', '''Luange''', '''Lwange''') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]]. Di nyɛla din piligi [[Angola]], mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla din zɔri gariti Kwango. Mɔɣili maa nyela din tuɣi zɔri kpari wulinpuhili polo kpari Kwilu mini Kasai yaɣa tarisi.<ref name="Blaes">{{cite web |url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |url-status=dead |archive-date=2010-04-01 |title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo |publisher=UNOCHA and PNUD |author=X. Blaes, PNUD-SIG |date=October 2008 |accessdate=2011-11-22}}</ref><ref>{{Cite web |last=Matias |first=Victorino |date=Jul 7, 2024 |title=Jornal de Angola - Notícias - Lunda-Norte aposta agora na agricultura mecanizada |url=https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/lunda-norte-aposta-agora-na-agricultura-mecanizada/ |access-date=2024-08-07 |website=[[Jornal de Angola]] |language=pt}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-14 |title=Kasai River |url=https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |access-date=2024-08-07 |website=WorldAtlas |language=en-US |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807094555/https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |url-status=live }}</ref> == Taarihi == 20th Century piligu, Loange nyɛla luɣ'shɛli Bakongo niriba ni daa be ka bɛ nyɛ ninvuɣ shɛba bɛ ni daa buɣisiri gbaŋpiɛla Meliville William Hilton Simpson ŋun daa gari tooni zaŋ gbaŋsabila chaŋ mɔɣili ŋɔ ni, o nyɛla ŋun daa chaŋ ni nti be bɛ sani yuma yi pɔi.<ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Land and peoples of the Kasai |publisher=[[Constable & Robinson|Constable and Company, Ltd]] |year=1911 |location=[[London]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Two Years Among Strange Tribes |publisher=[[The Wide World Magazine]] |year=1912 |volume=28}}</ref> l33e3rvnx00g1vmfwd941pk28g8a22c 140157 140156 2026-06-13T16:23:36Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140157 wikitext text/x-wiki '''Loange Mɔɣili''' (bee '''Luangué''', '''Luange''', '''Lwange''') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]]. Di nyɛla din piligi [[Angola]], mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla din zɔri gariti Kwango. Mɔɣili maa nyela din tuɣi zɔri kpari wulinpuhili polo kpari Kwilu mini Kasai yaɣa tarisi.<ref name="Blaes">{{cite web |url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |url-status=dead |archive-date=2010-04-01 |title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo |publisher=UNOCHA and PNUD |author=X. Blaes, PNUD-SIG |date=October 2008 |accessdate=2011-11-22}}</ref><ref>{{Cite web |last=Matias |first=Victorino |date=Jul 7, 2024 |title=Jornal de Angola - Notícias - Lunda-Norte aposta agora na agricultura mecanizada |url=https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/lunda-norte-aposta-agora-na-agricultura-mecanizada/ |access-date=2024-08-07 |website=[[Jornal de Angola]] |language=pt}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-14 |title=Kasai River |url=https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |access-date=2024-08-07 |website=WorldAtlas |language=en-US |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807094555/https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |url-status=live }}</ref> == Taarihi == 20th Century piligu, Loange nyɛla luɣ'shɛli Bakongo niriba ni daa be ka bɛ nyɛ ninvuɣ shɛba bɛ ni daa buɣisiri gbaŋpiɛla Meliville William Hilton Simpson ŋun daa gari tooni zaŋ gbaŋsabila chaŋ mɔɣili ŋɔ ni, o nyɛla ŋun daa chaŋ ni nti be bɛ sani yuma yi pɔi.<ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Land and peoples of the Kasai |publisher=[[Constable & Robinson|Constable and Company, Ltd]] |year=1911 |location=[[London]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Two Years Among Strange Tribes |publisher=[[The Wide World Magazine]] |year=1912 |volume=28}}</ref> 20th Century sunsuuni, Loange nyɛla din daa leei tiŋ zaŋ n-ti Kalema ka nyɛ din daa miri Tobi Mɔɣili. [[Compagnie du Kasai]] nyɛla ban mali ŋurima n pa mɔɣili maa ni ka nyɛ ban daa lahi mali soli yi bin din gbaai mɔɣili ŋɔ ni hali ni Lake Matshi, di waɣilim zaŋ chaŋ IIebo nyɛla kilomitanima kamani pihinii.<ref name=":0">{{Cite book |last=Van Pul |first=Paul |title=Hydrography and Navigation on the Congo River: A Century of Visual History |date=Sep 14, 2023 |publisher=[[Springer Nature]] |isbn=9783031410659 |pages=49-56}}</ref> Zuŋɔ, DRC's [[National Road 1 (Democratic Republic of the Congo)|National Road 1]] nyɛla din chirigi mɔɣili ŋɔ tiŋ yuli booni Kalema ka zaŋ li chaŋ nti chirigi Kikiwit, Kinshasa, Kamina n -ti pahi Lubumbashi. Saha ŋɔ mɔɣili maa lahi pa soli zaŋ chaŋ Loange.<ref name=":0" /> fgin0o8e2h8v9bw9emvxhzhmlg5swb1 140158 140157 2026-06-13T16:24:14Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140158 wikitext text/x-wiki '''Loange Mɔɣili''' (bee '''Luangué''', '''Luange''', '''Lwange''') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]]. Di nyɛla din piligi [[Angola]], mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla din zɔri gariti Kwango. Mɔɣili maa nyela din tuɣi zɔri kpari wulinpuhili polo kpari Kwilu mini Kasai yaɣa tarisi.<ref name="Blaes">{{cite web |url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |url-status=dead |archive-date=2010-04-01 |title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo |publisher=UNOCHA and PNUD |author=X. Blaes, PNUD-SIG |date=October 2008 |accessdate=2011-11-22}}</ref><ref>{{Cite web |last=Matias |first=Victorino |date=Jul 7, 2024 |title=Jornal de Angola - Notícias - Lunda-Norte aposta agora na agricultura mecanizada |url=https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/lunda-norte-aposta-agora-na-agricultura-mecanizada/ |access-date=2024-08-07 |website=[[Jornal de Angola]] |language=pt}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-14 |title=Kasai River |url=https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |access-date=2024-08-07 |website=WorldAtlas |language=en-US |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807094555/https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |url-status=live }}</ref> == Taarihi == 20th Century piligu, Loange nyɛla luɣ'shɛli Bakongo niriba ni daa be ka bɛ nyɛ ninvuɣ shɛba bɛ ni daa buɣisiri gbaŋpiɛla Meliville William Hilton Simpson ŋun daa gari tooni zaŋ gbaŋsabila chaŋ mɔɣili ŋɔ ni, o nyɛla ŋun daa chaŋ ni nti be bɛ sani yuma yi pɔi.<ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Land and peoples of the Kasai |publisher=[[Constable & Robinson|Constable and Company, Ltd]] |year=1911 |location=[[London]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Two Years Among Strange Tribes |publisher=[[The Wide World Magazine]] |year=1912 |volume=28}}</ref> 20th Century sunsuuni, Loange nyɛla din daa leei tiŋ zaŋ n-ti Kalema ka nyɛ din daa miri Tobi Mɔɣili. [[Compagnie du Kasai]] nyɛla ban mali ŋurima n pa mɔɣili maa ni ka nyɛ ban daa lahi mali soli yi bin din gbaai mɔɣili ŋɔ ni hali ni Lake Matshi, di waɣilim zaŋ chaŋ IIebo nyɛla kilomitanima kamani pihinii.<ref name=":0">{{Cite book |last=Van Pul |first=Paul |title=Hydrography and Navigation on the Congo River: A Century of Visual History |date=Sep 14, 2023 |publisher=[[Springer Nature]] |isbn=9783031410659 |pages=49-56}}</ref> Zuŋɔ, DRC's [[National Road 1 (Democratic Republic of the Congo)|National Road 1]] nyɛla din chirigi mɔɣili ŋɔ tiŋ yuli booni Kalema ka zaŋ li chaŋ nti chirigi Kikiwit, Kinshasa, Kamina n -ti pahi Lubumbashi. Saha ŋɔ mɔɣili maa lahi pa soli zaŋ chaŋ Loange.<ref name=":0" /> == Landscape == [[File:Lwange river valley.jpg|thumb|Loange River valley in March]] Yaɣa ata tarisi zaŋ n-ti Kikwit, Kwango n -ti pahi Kasai, Loange mɔɣili ŋɔ nyɛla din gili di zaa. Mɔɣili maa nyɛla din mali bihigu ka nyɛ din tooi niŋ bayana pam mɔɣili maa ni wuuni ka lala bihigu ŋɔ nyɛ din boori di ʒiliŋ shiɣuni.<ref name=":0" /> == References == {{reflist}} [[Category:Rivers of Angola]] [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Kwango]] [[Category:Kwilu Province]] [[Category:Kasaï Province]] [[Category:Kasai River]] [[Category:International rivers of Africa]] [[Category:Angola–Democratic Republic of the Congo border]] == See also == * [[Luangue]] su40qz1y19eiq2da8iu0g8kg2f6oawx 140159 140158 2026-06-13T16:26:21Z Kalakpagh 2501 added databox 140159 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Loange Mɔɣili''' (bee '''Luangué''', '''Luange''', '''Lwange''') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]]. Di nyɛla din piligi [[Angola]], mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla din zɔri gariti Kwango. Mɔɣili maa nyela din tuɣi zɔri kpari wulinpuhili polo kpari Kwilu mini Kasai yaɣa tarisi.<ref name="Blaes">{{cite web |url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |url-status=dead |archive-date=2010-04-01 |title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo |publisher=UNOCHA and PNUD |author=X. Blaes, PNUD-SIG |date=October 2008 |accessdate=2011-11-22}}</ref><ref>{{Cite web |last=Matias |first=Victorino |date=Jul 7, 2024 |title=Jornal de Angola - Notícias - Lunda-Norte aposta agora na agricultura mecanizada |url=https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/lunda-norte-aposta-agora-na-agricultura-mecanizada/ |access-date=2024-08-07 |website=[[Jornal de Angola]] |language=pt}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-14 |title=Kasai River |url=https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |access-date=2024-08-07 |website=WorldAtlas |language=en-US |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807094555/https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |url-status=live }}</ref> == Taarihi == 20th Century piligu, Loange nyɛla luɣ'shɛli Bakongo niriba ni daa be ka bɛ nyɛ ninvuɣ shɛba bɛ ni daa buɣisiri gbaŋpiɛla Meliville William Hilton Simpson ŋun daa gari tooni zaŋ gbaŋsabila chaŋ mɔɣili ŋɔ ni, o nyɛla ŋun daa chaŋ ni nti be bɛ sani yuma yi pɔi.<ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Land and peoples of the Kasai |publisher=[[Constable & Robinson|Constable and Company, Ltd]] |year=1911 |location=[[London]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Two Years Among Strange Tribes |publisher=[[The Wide World Magazine]] |year=1912 |volume=28}}</ref> 20th Century sunsuuni, Loange nyɛla din daa leei tiŋ zaŋ n-ti Kalema ka nyɛ din daa miri Tobi Mɔɣili. [[Compagnie du Kasai]] nyɛla ban mali ŋurima n pa mɔɣili maa ni ka nyɛ ban daa lahi mali soli yi bin din gbaai mɔɣili ŋɔ ni hali ni Lake Matshi, di waɣilim zaŋ chaŋ IIebo nyɛla kilomitanima kamani pihinii.<ref name=":0">{{Cite book |last=Van Pul |first=Paul |title=Hydrography and Navigation on the Congo River: A Century of Visual History |date=Sep 14, 2023 |publisher=[[Springer Nature]] |isbn=9783031410659 |pages=49-56}}</ref> Zuŋɔ, DRC's [[National Road 1 (Democratic Republic of the Congo)|National Road 1]] nyɛla din chirigi mɔɣili ŋɔ tiŋ yuli booni Kalema ka zaŋ li chaŋ nti chirigi Kikiwit, Kinshasa, Kamina n -ti pahi Lubumbashi. Saha ŋɔ mɔɣili maa lahi pa soli zaŋ chaŋ Loange.<ref name=":0" /> == Landscape == [[File:Lwange river valley.jpg|thumb|Loange River valley in March]] Yaɣa ata tarisi zaŋ n-ti Kikwit, Kwango n -ti pahi Kasai, Loange mɔɣili ŋɔ nyɛla din gili di zaa. Mɔɣili maa nyɛla din mali bihigu ka nyɛ din tooi niŋ bayana pam mɔɣili maa ni wuuni ka lala bihigu ŋɔ nyɛ din boori di ʒiliŋ shiɣuni.<ref name=":0" /> == References == {{reflist}} [[Category:Rivers of Angola]] [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Kwango]] [[Category:Kwilu Province]] [[Category:Kasaï Province]] [[Category:Kasai River]] [[Category:International rivers of Africa]] [[Category:Angola–Democratic Republic of the Congo border]] == See also == * [[Luangue]] 9ik1ju6djrbxrifmavz5kvz33nf2tqn 140160 140159 2026-06-13T16:26:55Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140160 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Loange Mɔɣili''' (bee '''Luangué''', '''Luange''', '''Lwange''') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]]. Di nyɛla din piligi [[Angola]], mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla din zɔri gariti Kwango. Mɔɣili maa nyela din tuɣi zɔri kpari wulinpuhili polo kpari Kwilu mini Kasai yaɣa tarisi.<ref name="Blaes">{{cite web |url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |url-status=dead |archive-date=2010-04-01 |title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo |publisher=UNOCHA and PNUD |author=X. Blaes, PNUD-SIG |date=October 2008 |accessdate=2011-11-22}}</ref><ref>{{Cite web |last=Matias |first=Victorino |date=Jul 7, 2024 |title=Jornal de Angola - Notícias - Lunda-Norte aposta agora na agricultura mecanizada |url=https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/lunda-norte-aposta-agora-na-agricultura-mecanizada/ |access-date=2024-08-07 |website=[[Jornal de Angola]] |language=pt}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-14 |title=Kasai River |url=https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |access-date=2024-08-07 |website=WorldAtlas |language=en-US |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807094555/https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |url-status=live }}</ref> == Taarihi == 20th Century piligu, Loange nyɛla luɣ'shɛli Bakongo niriba ni daa be ka bɛ nyɛ ninvuɣ shɛba bɛ ni daa buɣisiri gbaŋpiɛla Meliville William Hilton Simpson ŋun daa gari tooni zaŋ gbaŋsabila chaŋ mɔɣili ŋɔ ni, o nyɛla ŋun daa chaŋ ni nti be bɛ sani yuma yi pɔi.<ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Land and peoples of the Kasai |publisher=[[Constable & Robinson|Constable and Company, Ltd]] |year=1911 |location=[[London]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Two Years Among Strange Tribes |publisher=[[The Wide World Magazine]] |year=1912 |volume=28}}</ref> 20th Century sunsuuni, Loange nyɛla din daa leei tiŋ zaŋ n-ti Kalema ka nyɛ din daa miri Tobi Mɔɣili. [[Compagnie du Kasai]] nyɛla ban mali ŋurima n pa mɔɣili maa ni ka nyɛ ban daa lahi mali soli yi bin din gbaai mɔɣili ŋɔ ni hali ni Lake Matshi, di waɣilim zaŋ chaŋ IIebo nyɛla kilomitanima kamani pihinii.<ref name=":0">{{Cite book |last=Van Pul |first=Paul |title=Hydrography and Navigation on the Congo River: A Century of Visual History |date=Sep 14, 2023 |publisher=[[Springer Nature]] |isbn=9783031410659 |pages=49-56}}</ref> Zuŋɔ, DRC's [[National Road 1 (Democratic Republic of the Congo)|National Road 1]] nyɛla din chirigi mɔɣili ŋɔ tiŋ yuli booni Kalema ka zaŋ li chaŋ nti chirigi Kikiwit, Kinshasa, Kamina n -ti pahi Lubumbashi. Saha ŋɔ mɔɣili maa lahi pa soli zaŋ chaŋ Loange.<ref name=":0" /> == Landscape == [[File:Lwange river valley.jpg|thumb|Loange River valley in March]] Yaɣa ata tarisi zaŋ n-ti Kikwit, Kwango n -ti pahi Kasai, Loange mɔɣili ŋɔ nyɛla din gili di zaa. Mɔɣili maa nyɛla din mali bihigu ka nyɛ din tooi niŋ bayana pam mɔɣili maa ni wuuni ka lala bihigu ŋɔ nyɛ din boori di ʒiliŋ shiɣuni.<ref name=":0" /> == Kundivihira == {{reflist}} [[Category:Rivers of Angola]] [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Kwango]] [[Category:Kwilu Province]] [[Category:Kasaï Province]] [[Category:Kasai River]] [[Category:International rivers of Africa]] [[Category:Angola–Democratic Republic of the Congo border]] == See also == * [[Luangue]] 38rvyem40y4ivnh7tvcngmmy0mncudh 140161 140160 2026-06-13T16:27:24Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140161 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Loange Mɔɣili''' (bee '''Luangué''', '''Luange''', '''Lwange''') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]]. Di nyɛla din piligi [[Angola]], mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla din zɔri gariti Kwango. Mɔɣili maa nyela din tuɣi zɔri kpari wulinpuhili polo kpari Kwilu mini Kasai yaɣa tarisi.<ref name="Blaes">{{cite web |url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |url-status=dead |archive-date=2010-04-01 |title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo |publisher=UNOCHA and PNUD |author=X. Blaes, PNUD-SIG |date=October 2008 |accessdate=2011-11-22}}</ref><ref>{{Cite web |last=Matias |first=Victorino |date=Jul 7, 2024 |title=Jornal de Angola - Notícias - Lunda-Norte aposta agora na agricultura mecanizada |url=https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/lunda-norte-aposta-agora-na-agricultura-mecanizada/ |access-date=2024-08-07 |website=[[Jornal de Angola]] |language=pt}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-14 |title=Kasai River |url=https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |access-date=2024-08-07 |website=WorldAtlas |language=en-US |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807094555/https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |url-status=live }}</ref> == Taarihi == 20th Century piligu, Loange nyɛla luɣ'shɛli Bakongo niriba ni daa be ka bɛ nyɛ ninvuɣ shɛba bɛ ni daa buɣisiri gbaŋpiɛla Meliville William Hilton Simpson ŋun daa gari tooni zaŋ gbaŋsabila chaŋ mɔɣili ŋɔ ni, o nyɛla ŋun daa chaŋ ni nti be bɛ sani yuma yi pɔi.<ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Land and peoples of the Kasai |publisher=[[Constable & Robinson|Constable and Company, Ltd]] |year=1911 |location=[[London]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Two Years Among Strange Tribes |publisher=[[The Wide World Magazine]] |year=1912 |volume=28}}</ref> 20th Century sunsuuni, Loange nyɛla din daa leei tiŋ zaŋ n-ti Kalema ka nyɛ din daa miri Tobi Mɔɣili. [[Compagnie du Kasai]] nyɛla ban mali ŋurima n pa mɔɣili maa ni ka nyɛ ban daa lahi mali soli yi bin din gbaai mɔɣili ŋɔ ni hali ni Lake Matshi, di waɣilim zaŋ chaŋ IIebo nyɛla kilomitanima kamani pihinii.<ref name=":0">{{Cite book |last=Van Pul |first=Paul |title=Hydrography and Navigation on the Congo River: A Century of Visual History |date=Sep 14, 2023 |publisher=[[Springer Nature]] |isbn=9783031410659 |pages=49-56}}</ref> Zuŋɔ, DRC's [[National Road 1 (Democratic Republic of the Congo)|National Road 1]] nyɛla din chirigi mɔɣili ŋɔ tiŋ yuli booni Kalema ka zaŋ li chaŋ nti chirigi Kikiwit, Kinshasa, Kamina n -ti pahi Lubumbashi. Saha ŋɔ mɔɣili maa lahi pa soli zaŋ chaŋ Loange.<ref name=":0" /> == Landscape == [[File:Lwange river valley.jpg|thumb|Loange River valley in March]] Yaɣa ata tarisi zaŋ n-ti Kikwit, Kwango n -ti pahi Kasai, Loange mɔɣili ŋɔ nyɛla din gili di zaa. Mɔɣili maa nyɛla din mali bihigu ka nyɛ din tooi niŋ bayana pam mɔɣili maa ni wuuni ka lala bihigu ŋɔ nyɛ din boori di ʒiliŋ shiɣuni.<ref name=":0" /> == Kundivihira == {{reflist}} [[Category:Rivers of Angola]] [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Kwango]] [[Category:Kwilu Province]] [[Category:Kasaï Province]] [[Category:Kasai River]] [[Category:International rivers of Africa]] [[Category:Angola–Democratic Republic of the Congo border]] == Lihimi m pahi == * [[Luangue]] shysqvjg66efl0f1ncouewaqer0sarw Luele River 0 33392 140166 2026-06-13T16:38:41Z Kalakpagh 2501 Created article 140166 wikitext text/x-wiki '''Luele Mɔɣili''' (shɛba nyɛla ban booni li Pio-Pio or Lié mɔɣili ) di nyɛla din zɔri yiri wulinluhili kpari wulinpuhili n gariti Idiofa mini Kwilu yaɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi ni kulibɔŋ bila ka nyɛ din daa miri Idiofa. Di nyɛla din niŋ galism pahi pirinla mɔɣ'shɛŋa din chaŋ n-ti chirigi, lala mɔɣa maa shɛli nyɛ Punkulu Mɔɣili. Di nyɛla din zɔri doli mɔɣili maa yaɣ'shɛli din nyɛ baa pɔi ka naayi chaŋ nti chirigi [[Kasai River]] zŋ labi Mangai.<ref>{{cite web |url=http://lib.itg.be/open/ASBMT/1924/1924asbm0073.pdf |title=Le territoire de la Kamtsha-Lubue (district du Kasai) |year=1923 |accessdate=2012-02-07}}</ref> ==References== {{reflist}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Kwilu Province]] [[Category:Kasai River]] {{DRCongo-river-stub}} 6midbc63co9pzhjdtbvz0ylog447z0t 140167 140166 2026-06-13T16:39:07Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140167 wikitext text/x-wiki '''Luele Mɔɣili''' (shɛba nyɛla ban booni li Pio-Pio or Lié mɔɣili ) di nyɛla din zɔri yiri wulinluhili kpari wulinpuhili n gariti Idiofa mini Kwilu yaɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi ni kulibɔŋ bila ka nyɛ din daa miri Idiofa. Di nyɛla din niŋ galism pahi pirinla mɔɣ'shɛŋa din chaŋ n-ti chirigi, lala mɔɣa maa shɛli nyɛ Punkulu Mɔɣili. Di nyɛla din zɔri doli mɔɣili maa yaɣ'shɛli din nyɛ baa pɔi ka naayi chaŋ nti chirigi [[Kasai River]] zŋ labi Mangai.<ref>{{cite web |url=http://lib.itg.be/open/ASBMT/1924/1924asbm0073.pdf |title=Le territoire de la Kamtsha-Lubue (district du Kasai) |year=1923 |accessdate=2012-02-07}}</ref> ==Kundivihira == {{reflist}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Kwilu Province]] [[Category:Kasai River]] {{DRCongo-river-stub}} j3ixwrwwhmyavjrz2ubv8af20el2zia 140168 140167 2026-06-13T16:39:22Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140168 wikitext text/x-wiki '''Luele Mɔɣili''' (shɛba nyɛla ban booni li Pio-Pio or Lié mɔɣili ) di nyɛla din zɔri yiri wulinluhili kpari wulinpuhili n gariti Idiofa mini Kwilu yaɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi ni kulibɔŋ bila ka nyɛ din daa miri Idiofa. Di nyɛla din niŋ galism pahi pirinla mɔɣ'shɛŋa din chaŋ n-ti chirigi, lala mɔɣa maa shɛli nyɛ Punkulu Mɔɣili. Di nyɛla din zɔri doli mɔɣili maa yaɣ'shɛli din nyɛ baa pɔi ka naayi chaŋ nti chirigi [[Kasai River]] zŋ labi Mangai.<ref>{{cite web |url=http://lib.itg.be/open/ASBMT/1924/1924asbm0073.pdf |title=Le territoire de la Kamtsha-Lubue (district du Kasai) |year=1923 |accessdate=2012-02-07}}</ref> ==Kundivihira == {{reflist}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Kwilu Province]] [[Category:Kasai River]] lhl9g94a5dmhqdp1ua6m80xjhgcac0b 140169 140168 2026-06-13T16:39:50Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140169 wikitext text/x-wiki '''Luele Mɔɣili''' (shɛba nyɛla ban booni li Pio-Pio or Lié mɔɣili ) di nyɛla din zɔri yiri wulinluhili kpari wulinpuhili n gariti Idiofa mini Kwilu yaɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi ni kulibɔŋ bila ka nyɛ din daa miri Idiofa. Di nyɛla din niŋ galism pahi pirinla mɔɣ'shɛŋa din chaŋ n-ti chirigi, lala mɔɣa maa shɛli nyɛ Punkulu Mɔɣili. Di nyɛla din zɔri doli mɔɣili maa yaɣ'shɛli din nyɛ baa pɔi ka naayi chaŋ nti chirigi [[Kasai River|Kasai Mɔɣili]] zaŋ labi Mangai.<ref>{{cite web |url=http://lib.itg.be/open/ASBMT/1924/1924asbm0073.pdf |title=Le territoire de la Kamtsha-Lubue (district du Kasai) |year=1923 |accessdate=2012-02-07}}</ref> ==Kundivihira == {{reflist}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Kwilu Province]] [[Category:Kasai River]] e3zotpo8gspmam4u7eja3gz4t1bvsg4 140170 140169 2026-06-13T16:40:20Z Kalakpagh 2501 added databox 140170 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Luele Mɔɣili''' (shɛba nyɛla ban booni li Pio-Pio or Lié mɔɣili ) di nyɛla din zɔri yiri wulinluhili kpari wulinpuhili n gariti Idiofa mini Kwilu yaɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi ni kulibɔŋ bila ka nyɛ din daa miri Idiofa. Di nyɛla din niŋ galism pahi pirinla mɔɣ'shɛŋa din chaŋ n-ti chirigi, lala mɔɣa maa shɛli nyɛ Punkulu Mɔɣili. Di nyɛla din zɔri doli mɔɣili maa yaɣ'shɛli din nyɛ baa pɔi ka naayi chaŋ nti chirigi [[Kasai River|Kasai Mɔɣili]] zaŋ labi Mangai.<ref>{{cite web |url=http://lib.itg.be/open/ASBMT/1924/1924asbm0073.pdf |title=Le territoire de la Kamtsha-Lubue (district du Kasai) |year=1923 |accessdate=2012-02-07}}</ref> ==Kundivihira == {{reflist}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Kwilu Province]] [[Category:Kasai River]] h1iwriwurh05l407runkrhqjaxrk4ye Lubue River 0 33393 140172 2026-06-13T16:53:23Z Kalakpagh 2501 Created article 140172 wikitext text/x-wiki '''Lubue Mɔɣili''' nyɛla din zɔri yiri wulinluhili kpari wulinpuhili n gariti Idiofa mini Kwilu yaɣa din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Din piligi luɣ'shɛli zaŋ lab wulinlluhili, ni ka mɔɣili maa chaŋ nti chirigi Musanga Mɔɣili nuzaa zuɣu ka di waɣilim nyɛ kamani mitanima pinaayi. Di nyɛla din chaŋ nti gaari tiŋ yuli booni Mulasa. Di nyɛla din chaaŋ nti kpɛ Kasai din miri tiŋ yuli booni Dibaya Lubue.<ref>{{cite web |url=http://lib.itg.be/open/ASBMT/1924/1924asbm0073.pdf |title=Le territoire de la Kamtsha-Lubue (district du Kasai) |year=1923 |accessdate=2012-02-07}}</ref> ==References== {{reflist}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Kwilu Province]] [[Category:Kasai River]] 8nhewjpg1vekvzp5zzd0lleile04mkl 140173 140172 2026-06-13T16:53:53Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140173 wikitext text/x-wiki '''Lubue Mɔɣili''' nyɛla din zɔri yiri wulinluhili kpari wulinpuhili n gariti Idiofa mini Kwilu yaɣa din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Din piligi luɣ'shɛli zaŋ lab wulinlluhili, ni ka mɔɣili maa chaŋ nti chirigi Musanga Mɔɣili nuzaa zuɣu ka di waɣilim nyɛ kamani mitanima pinaayi. Di nyɛla din chaŋ nti gaari tiŋ yuli booni Mulasa. Di nyɛla din chaaŋ nti kpɛ Kasai din miri tiŋ yuli booni Dibaya Lubue.<ref>{{cite web |url=http://lib.itg.be/open/ASBMT/1924/1924asbm0073.pdf |title=Le territoire de la Kamtsha-Lubue (district du Kasai) |year=1923 |accessdate=2012-02-07}}</ref> ==Kundivihira == {{reflist}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Kwilu Province]] [[Category:Kasai River]] 8s52efkziy7q8v5m43ykadinvaofgvh 140175 140173 2026-06-13T16:54:26Z Kalakpagh 2501 added databox 140175 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Lubue Mɔɣili''' nyɛla din zɔri yiri wulinluhili kpari wulinpuhili n gariti Idiofa mini Kwilu yaɣa din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Din piligi luɣ'shɛli zaŋ lab wulinlluhili, ni ka mɔɣili maa chaŋ nti chirigi Musanga Mɔɣili nuzaa zuɣu ka di waɣilim nyɛ kamani mitanima pinaayi. Di nyɛla din chaŋ nti gaari tiŋ yuli booni Mulasa. Di nyɛla din chaaŋ nti kpɛ Kasai din miri tiŋ yuli booni Dibaya Lubue.<ref>{{cite web |url=http://lib.itg.be/open/ASBMT/1924/1924asbm0073.pdf |title=Le territoire de la Kamtsha-Lubue (district du Kasai) |year=1923 |accessdate=2012-02-07}}</ref> ==Kundivihira == {{reflist}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Kwilu Province]] [[Category:Kasai River]] gjrzov16pu8ipiapkfkuokkk7i0dvhf Sankuru River 0 33394 140178 2026-06-13T17:05:10Z Kalakpagh 2501 Created article 140178 wikitext text/x-wiki {{short description|River in the Democratic Republic of the Congo}} [[File:Sankuru River entering Kasai River NASA.jpg|thumb|280px|Sankuru River (upper right) entering Kasai River, seen from space]] [[File:Sankuru River DRC.svg|thumb|The Sankuru River, in red]] '''Sankuru Mɔɣili''' ({{langx|sw|Mto Sankuru}}) nyɛla mɔɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Di waɣilim nyɛla kamani 1,200&nbsp;km<ref name="Brit">"Sankuru River" in ''[[Encyclopædia Britannica|The New Encyclopædia Britannica]]''. Chicago: [[Encyclopædia Britannica Inc.]], 15th edn., 1992, Vol. 10, p. 278.</ref> ka dizuɣu chɛ ka di leei mɔɣili din waɣa pam mɔɣ'bihi zaŋ n-ti [[Kasai River]]. Di nyɛla mɔɣili din chaŋ nti gari [[Mbuji-Mayi River|Mbuji-Mayi]], shɛba nyɛla ban booni mɔɣili ŋɔ '''Lubilash''' bee '''Lubilanji'''.<ref name=Brit/> Di nyɛla din zɔri kpari wulinpuhili polo kpari nudirigu zuɣu n chani ti gariti tiŋ shɛŋa, lala tiŋsi maa shɛli nyɛ Lusambo. Ni ka di chaŋ nti kpɛ It flows northwards and then westwards crossing through a few towns, most notably [[Lusambo]]. Kasai mɔɣili ni miri Bena-Bendi {{Coord|4|17|S|20|25|E}}. ==References== {{Reflist}} {{Rivers of the Democratic Republic of the Congo}} [[Category:Sankuru River| ]] [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Kasai River]] {{DRCongo-river-stub}} i1mlh9ip5y53afmnsdh3vnij2px13tk 140179 140178 2026-06-13T17:05:33Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140179 wikitext text/x-wiki {{short description|River in the Democratic Republic of the Congo}} [[File:Sankuru River entering Kasai River NASA.jpg|thumb|280px|Sankuru River (upper right) entering Kasai River, seen from space]] [[File:Sankuru River DRC.svg|thumb|The Sankuru River, in red]] '''Sankuru Mɔɣili''' ({{langx|sw|Mto Sankuru}}) nyɛla mɔɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Di waɣilim nyɛla kamani 1,200&nbsp;km<ref name="Brit">"Sankuru River" in ''[[Encyclopædia Britannica|The New Encyclopædia Britannica]]''. Chicago: [[Encyclopædia Britannica Inc.]], 15th edn., 1992, Vol. 10, p. 278.</ref> ka dizuɣu chɛ ka di leei mɔɣili din waɣa pam mɔɣ'bihi zaŋ n-ti [[Kasai River]]. Di nyɛla mɔɣili din chaŋ nti gari [[Mbuji-Mayi River|Mbuji-Mayi]], shɛba nyɛla ban booni mɔɣili ŋɔ '''Lubilash''' bee '''Lubilanji'''.<ref name=Brit/> Di nyɛla din zɔri kpari wulinpuhili polo kpari nudirigu zuɣu n chani ti gariti tiŋ shɛŋa, lala tiŋsi maa shɛli nyɛ Lusambo. Ni ka di chaŋ nti kpɛ It flows northwards and then westwards crossing through a few towns, most notably [[Lusambo]]. Kasai mɔɣili ni miri Bena-Bendi {{Coord|4|17|S|20|25|E}}. ==References== {{Reflist}} {{Rivers of the Democratic Republic of the Congo}} [[Category:Sankuru River| ]] [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Kasai River]] f8lao8yl1tbkhjx1ds0ibwswa8ey4v2 140180 140179 2026-06-13T17:05:54Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140180 wikitext text/x-wiki {{short description|River in the Democratic Republic of the Congo}} [[File:Sankuru River entering Kasai River NASA.jpg|thumb|280px|Sankuru River (upper right) entering Kasai River, seen from space]] [[File:Sankuru River DRC.svg|thumb|The Sankuru River, in red]] '''Sankuru Mɔɣili''' ({{langx|sw|Mto Sankuru}}) nyɛla mɔɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Di waɣilim nyɛla kamani 1,200&nbsp;km<ref name="Brit">"Sankuru River" in ''[[Encyclopædia Britannica|The New Encyclopædia Britannica]]''. Chicago: [[Encyclopædia Britannica Inc.]], 15th edn., 1992, Vol. 10, p. 278.</ref> ka dizuɣu chɛ ka di leei mɔɣili din waɣa pam mɔɣ'bihi zaŋ n-ti [[Kasai River]]. Di nyɛla mɔɣili din chaŋ nti gari [[Mbuji-Mayi River|Mbuji-Mayi]], shɛba nyɛla ban booni mɔɣili ŋɔ '''Lubilash''' bee '''Lubilanji'''.<ref name=Brit/> Di nyɛla din zɔri kpari wulinpuhili polo kpari nudirigu zuɣu n chani ti gariti tiŋ shɛŋa, lala tiŋsi maa shɛli nyɛ Lusambo. Ni ka di chaŋ nti kpɛ It flows northwards and then westwards crossing through a few towns, most notably [[Lusambo]]. Kasai mɔɣili ni miri Bena-Bendi {{Coord|4|17|S|20|25|E}}. ==References== {{Reflist}} [[Category:Sankuru River| ]] [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Kasai River]] qk8xdwguomr0r1tpm0gbd88e18d10cw 140181 140180 2026-06-13T17:06:21Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140181 wikitext text/x-wiki {{short description|River in the Democratic Republic of the Congo}} [[File:Sankuru River entering Kasai River NASA.jpg|thumb|280px|Sankuru River (upper right) entering Kasai River, seen from space]] [[File:Sankuru River DRC.svg|thumb|The Sankuru River, in red]] '''Sankuru Mɔɣili''' ({{langx|sw|Mto Sankuru}}) nyɛla mɔɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Di waɣilim nyɛla kamani 1,200&nbsp;km<ref name="Brit">"Sankuru River" in ''[[Encyclopædia Britannica|The New Encyclopædia Britannica]]''. Chicago: [[Encyclopædia Britannica Inc.]], 15th edn., 1992, Vol. 10, p. 278.</ref> ka dizuɣu chɛ ka di leei mɔɣili din waɣa pam mɔɣ'bihi zaŋ n-ti [[Kasai River]]. Di nyɛla mɔɣili din chaŋ nti gari [[Mbuji-Mayi River|Mbuji-Mayi]], shɛba nyɛla ban booni mɔɣili ŋɔ '''Lubilash''' bee '''Lubilanji'''.<ref name=Brit/> Di nyɛla din zɔri kpari wulinpuhili polo kpari nudirigu zuɣu n chani ti gariti tiŋ shɛŋa, lala tiŋsi maa shɛli nyɛ Lusambo. Ni ka di chaŋ nti kpɛ It flows northwards and then westwards crossing through a few towns, most notably [[Lusambo]]. Kasai mɔɣili ni miri Bena-Bendi {{Coord|4|17|S|20|25|E}}. ==Kundivihira == {{Reflist}} [[Category:Sankuru River| ]] [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Kasai River]] i57wv4cgkaq6vqdbwl2ebia50ewhomz 140182 140181 2026-06-13T17:06:54Z Kalakpagh 2501 added databox 140182 wikitext text/x-wiki {{Databox}} {{short description|River in the Democratic Republic of the Congo}} [[File:Sankuru River entering Kasai River NASA.jpg|thumb|280px|Sankuru River (upper right) entering Kasai River, seen from space]] [[File:Sankuru River DRC.svg|thumb|The Sankuru River, in red]] '''Sankuru Mɔɣili''' ({{langx|sw|Mto Sankuru}}) nyɛla mɔɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Di waɣilim nyɛla kamani 1,200&nbsp;km<ref name="Brit">"Sankuru River" in ''[[Encyclopædia Britannica|The New Encyclopædia Britannica]]''. Chicago: [[Encyclopædia Britannica Inc.]], 15th edn., 1992, Vol. 10, p. 278.</ref> ka dizuɣu chɛ ka di leei mɔɣili din waɣa pam mɔɣ'bihi zaŋ n-ti [[Kasai River]]. Di nyɛla mɔɣili din chaŋ nti gari [[Mbuji-Mayi River|Mbuji-Mayi]], shɛba nyɛla ban booni mɔɣili ŋɔ '''Lubilash''' bee '''Lubilanji'''.<ref name=Brit/> Di nyɛla din zɔri kpari wulinpuhili polo kpari nudirigu zuɣu n chani ti gariti tiŋ shɛŋa, lala tiŋsi maa shɛli nyɛ Lusambo. Ni ka di chaŋ nti kpɛ It flows northwards and then westwards crossing through a few towns, most notably [[Lusambo]]. Kasai mɔɣili ni miri Bena-Bendi {{Coord|4|17|S|20|25|E}}. ==Kundivihira == {{Reflist}} [[Category:Sankuru River| ]] [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Kasai River]] su5iaitsrx9qsk54ydpxaqwgxcowgl4 Lubudi River (Sankuru tributary) 0 33395 140199 2026-06-14T08:27:51Z Kalakpagh 2501 Created article 140199 wikitext text/x-wiki '''Lubudi Mɔɣili''' (bee Labody; [[French language|French]]: ''Rivière Lubudi'') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River]] din be [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Mɔɣili ŋɔ kulinoli nyɛla din be Kuba Chiefdom zaŋ chaŋ Mweka Territory din be Kasai yaɣili. aq6fdbw6c2hpcczu6pb54lhteb4lpw3 140200 140199 2026-06-14T08:28:21Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140200 wikitext text/x-wiki '''Lubudi Mɔɣili''' (bee Labody; [[French language|French]]: ''Rivière Lubudi'') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] din be [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Mɔɣili ŋɔ kulinoli nyɛla din be Kuba Chiefdom zaŋ chaŋ Mweka Territory din be Kasai yaɣili. 4qv1yq0247bhd8r4bjeeuzvby4rg753 140201 140200 2026-06-14T08:29:06Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140201 wikitext text/x-wiki '''Lubudi Mɔɣili''' (bee Labody; [[French language|French]]: ''Rivière Lubudi'') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] din be [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Mɔɣili ŋɔ kulinoli nyɛla din be Kuba Chiefdom zaŋ chaŋ Mweka Territory din be Kasai yaɣili. ==History== Yuuni 1910 Belgians nyɛla ban daa deegi [[Kuba kingdom]] sulinsi. Zuɣulan paa Eugene Henry nyɛla ŋun daa yihi Kuba "chiefdom" mini di tiŋkpaŋsi labisi Lubudi . Tiŋkpaŋnima ŋɔ nyɛla ban daa bɛ saɣi n-ti lala taɣibu maa ka daa chaŋ n ti suhi Kuba Naa ni bɛ chɛ ka bɛ kpalim.{{sfn|Vansina|2010|p=117}} Din daa niŋ ka Kwet Mabine daa kana nam ni ka daa leei Kuba King, o nyɛla ŋun daa chaŋ gili lala tiŋsi ŋɔ yuuni 1925, o nyɛla ŋun daa lahi chaŋ Ngongo mini tiŋsi zaŋ n-ti Misumba. Naanima nyɛla ban daa saɣi n-ti o ni bori shɛm.{{sfn|Vansina|2010|p=19}} ==References== {{reflist}} ==Sources== {{refbegin}} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=mYRwo8SqqRwC&pg=PA117 |title=Being colonized: the Kuba experience in rural Congo, 1880-1960 |first=Jan |last=Vansina |publisher=Univ of Wisconsin Press |year=2010 |isbn=978-0-299-23644-1}} {{refend}} {{Rivers of the Democratic Republic of the Congo}} {{coord|4.03867|S|21.38013|E|type:river_region:CD-KS|display=title|format=dms}} [[Category:Kasaï Province]] [[Category:Sankuru River]] [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] {{DRCongo-river-stub}} rj5fyrx8o803w4yxcsw8wn0efud3v4g 140202 140201 2026-06-14T08:29:29Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140202 wikitext text/x-wiki '''Lubudi Mɔɣili''' (bee Labody; [[French language|French]]: ''Rivière Lubudi'') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] din be [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Mɔɣili ŋɔ kulinoli nyɛla din be Kuba Chiefdom zaŋ chaŋ Mweka Territory din be Kasai yaɣili. ==History== Yuuni 1910 Belgians nyɛla ban daa deegi [[Kuba kingdom]] sulinsi. Zuɣulan paa Eugene Henry nyɛla ŋun daa yihi Kuba "chiefdom" mini di tiŋkpaŋsi labisi Lubudi . Tiŋkpaŋnima ŋɔ nyɛla ban daa bɛ saɣi n-ti lala taɣibu maa ka daa chaŋ n ti suhi Kuba Naa ni bɛ chɛ ka bɛ kpalim.{{sfn|Vansina|2010|p=117}} Din daa niŋ ka Kwet Mabine daa kana nam ni ka daa leei Kuba King, o nyɛla ŋun daa chaŋ gili lala tiŋsi ŋɔ yuuni 1925, o nyɛla ŋun daa lahi chaŋ Ngongo mini tiŋsi zaŋ n-ti Misumba. Naanima nyɛla ban daa saɣi n-ti o ni bori shɛm.{{sfn|Vansina|2010|p=19}} ==References== {{reflist}} ==Sources== {{refbegin}} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=mYRwo8SqqRwC&pg=PA117 |title=Being colonized: the Kuba experience in rural Congo, 1880-1960 |first=Jan |last=Vansina |publisher=Univ of Wisconsin Press |year=2010 |isbn=978-0-299-23644-1}} {{refend}} {{Rivers of the Democratic Republic of the Congo}} {{coord|4.03867|S|21.38013|E|type:river_region:CD-KS|display=title|format=dms}} [[Category:Kasaï Province]] [[Category:Sankuru River]] [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] h79bw5mym43e31kvk4zijhc1thjbs7f 140203 140202 2026-06-14T08:29:55Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140203 wikitext text/x-wiki '''Lubudi Mɔɣili''' (bee Labody; [[French language|French]]: ''Rivière Lubudi'') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] din be [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Mɔɣili ŋɔ kulinoli nyɛla din be Kuba Chiefdom zaŋ chaŋ Mweka Territory din be Kasai yaɣili. ==History== Yuuni 1910 Belgians nyɛla ban daa deegi [[Kuba kingdom]] sulinsi. Zuɣulan paa Eugene Henry nyɛla ŋun daa yihi Kuba "chiefdom" mini di tiŋkpaŋsi labisi Lubudi . Tiŋkpaŋnima ŋɔ nyɛla ban daa bɛ saɣi n-ti lala taɣibu maa ka daa chaŋ n ti suhi Kuba Naa ni bɛ chɛ ka bɛ kpalim.{{sfn|Vansina|2010|p=117}} Din daa niŋ ka Kwet Mabine daa kana nam ni ka daa leei Kuba King, o nyɛla ŋun daa chaŋ gili lala tiŋsi ŋɔ yuuni 1925, o nyɛla ŋun daa lahi chaŋ Ngongo mini tiŋsi zaŋ n-ti Misumba. Naanima nyɛla ban daa saɣi n-ti o ni bori shɛm.{{sfn|Vansina|2010|p=19}} ==References== {{reflist}} ==Sources== {{refbegin}} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=mYRwo8SqqRwC&pg=PA117 |title=Being colonized: the Kuba experience in rural Congo, 1880-1960 |first=Jan |last=Vansina |publisher=Univ of Wisconsin Press |year=2010 |isbn=978-0-299-23644-1}} {{refend}} {{coord|4.03867|S|21.38013|E|type:river_region:CD-KS|display=title|format=dms}} [[Category:Kasaï Province]] [[Category:Sankuru River]] [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] dtjxx8l9jsobyur8zxhozaiwdlumfvd 140204 140203 2026-06-14T08:30:18Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140204 wikitext text/x-wiki '''Lubudi Mɔɣili''' (bee Labody; [[French language|French]]: ''Rivière Lubudi'') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] din be [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Mɔɣili ŋɔ kulinoli nyɛla din be Kuba Chiefdom zaŋ chaŋ Mweka Territory din be Kasai yaɣili. ==Taarihi == Yuuni 1910 Belgians nyɛla ban daa deegi [[Kuba kingdom]] sulinsi. Zuɣulan paa Eugene Henry nyɛla ŋun daa yihi Kuba "chiefdom" mini di tiŋkpaŋsi labisi Lubudi . Tiŋkpaŋnima ŋɔ nyɛla ban daa bɛ saɣi n-ti lala taɣibu maa ka daa chaŋ n ti suhi Kuba Naa ni bɛ chɛ ka bɛ kpalim.{{sfn|Vansina|2010|p=117}} Din daa niŋ ka Kwet Mabine daa kana nam ni ka daa leei Kuba King, o nyɛla ŋun daa chaŋ gili lala tiŋsi ŋɔ yuuni 1925, o nyɛla ŋun daa lahi chaŋ Ngongo mini tiŋsi zaŋ n-ti Misumba. Naanima nyɛla ban daa saɣi n-ti o ni bori shɛm.{{sfn|Vansina|2010|p=19}} ==References== {{reflist}} ==Sources== {{refbegin}} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=mYRwo8SqqRwC&pg=PA117 |title=Being colonized: the Kuba experience in rural Congo, 1880-1960 |first=Jan |last=Vansina |publisher=Univ of Wisconsin Press |year=2010 |isbn=978-0-299-23644-1}} {{refend}} {{coord|4.03867|S|21.38013|E|type:river_region:CD-KS|display=title|format=dms}} [[Category:Kasaï Province]] [[Category:Sankuru River]] [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] ctsgxfk7y66ug4turen0oza650u44x8 140205 140204 2026-06-14T08:31:09Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140205 wikitext text/x-wiki '''Lubudi Mɔɣili''' (bee Labody; [[French language|French]]: ''Rivière Lubudi'') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] din be [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Mɔɣili ŋɔ kulinoli nyɛla din be Kuba Chiefdom zaŋ chaŋ Mweka Territory din be Kasai yaɣili. ==Taarihi == Yuuni 1910 Belgians nyɛla ban daa deegi [[Kuba kingdom]] sulinsi. Zuɣulan paa Eugene Henry nyɛla ŋun daa yihi Kuba "chiefdom" mini di tiŋkpaŋsi labisi Lubudi . Tiŋkpaŋnima ŋɔ nyɛla ban daa bɛ saɣi n-ti lala taɣibu maa ka daa chaŋ n ti suhi Kuba Naa ni bɛ chɛ ka bɛ kpalim.{{sfn|Vansina|2010|p=117}} Din daa niŋ ka Kwet Mabine daa kana nam ni ka daa leei Kuba King, o nyɛla ŋun daa chaŋ gili lala tiŋsi ŋɔ yuuni 1925, o nyɛla ŋun daa lahi chaŋ Ngongo mini tiŋsi zaŋ n-ti Misumba. Naanima nyɛla ban daa saɣi n-ti o ni bori shɛm.{{sfn|Vansina|2010|p=19}} ==Kundivihira == {{reflist}} ==Sources== {{refbegin}} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=mYRwo8SqqRwC&pg=PA117 |title=Being colonized: the Kuba experience in rural Congo, 1880-1960 |first=Jan |last=Vansina |publisher=Univ of Wisconsin Press |year=2010 |isbn=978-0-299-23644-1}} {{refend}} {{coord|4.03867|S|21.38013|E|type:river_region:CD-KS|display=title|format=dms}} [[Category:Kasaï Province]] [[Category:Sankuru River]] [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] 8pymiethdn31eooi4levkz3jnq2767u 140206 140205 2026-06-14T08:31:38Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140206 wikitext text/x-wiki '''Lubudi Mɔɣili''' (bee Labody; [[French language|French]]: ''Rivière Lubudi'') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] din be [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Mɔɣili ŋɔ kulinoli nyɛla din be Kuba Chiefdom zaŋ chaŋ Mweka Territory din be Kasai yaɣili. ==Taarihi == Yuuni 1910 Belgians nyɛla ban daa deegi [[Kuba kingdom]] sulinsi. Zuɣulan paa Eugene Henry nyɛla ŋun daa yihi Kuba "chiefdom" mini di tiŋkpaŋsi labisi Lubudi . Tiŋkpaŋnima ŋɔ nyɛla ban daa bɛ saɣi n-ti lala taɣibu maa ka daa chaŋ n ti suhi Kuba Naa ni bɛ chɛ ka bɛ kpalim.{{sfn|Vansina|2010|p=117}} Din daa niŋ ka Kwet Mabine daa kana nam ni ka daa leei Kuba King, o nyɛla ŋun daa chaŋ gili lala tiŋsi ŋɔ yuuni 1925, o nyɛla ŋun daa lahi chaŋ Ngongo mini tiŋsi zaŋ n-ti Misumba. Naanima nyɛla ban daa saɣi n-ti o ni bori shɛm.{{sfn|Vansina|2010|p=19}} ==Kundivihira == {{reflist}} ==Din yi shɛli na == {{refbegin}} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=mYRwo8SqqRwC&pg=PA117 |title=Being colonized: the Kuba experience in rural Congo, 1880-1960 |first=Jan |last=Vansina |publisher=Univ of Wisconsin Press |year=2010 |isbn=978-0-299-23644-1}} {{refend}} {{coord|4.03867|S|21.38013|E|type:river_region:CD-KS|display=title|format=dms}} [[Category:Kasaï Province]] [[Category:Sankuru River]] [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] a9vsw2t2y2qfbk7it0pv3gyv9kwn629 140207 140206 2026-06-14T08:35:05Z Kalakpagh 2501 added databox 140207 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Lubudi Mɔɣili''' (bee Labody; [[French language|French]]: ''Rivière Lubudi'') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] din be [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Mɔɣili ŋɔ kulinoli nyɛla din be Kuba Chiefdom zaŋ chaŋ Mweka Territory din be Kasai yaɣili. ==Taarihi == Yuuni 1910 Belgians nyɛla ban daa deegi [[Kuba kingdom]] sulinsi. Zuɣulan paa Eugene Henry nyɛla ŋun daa yihi Kuba "chiefdom" mini di tiŋkpaŋsi labisi Lubudi . Tiŋkpaŋnima ŋɔ nyɛla ban daa bɛ saɣi n-ti lala taɣibu maa ka daa chaŋ n ti suhi Kuba Naa ni bɛ chɛ ka bɛ kpalim.{{sfn|Vansina|2010|p=117}} Din daa niŋ ka Kwet Mabine daa kana nam ni ka daa leei Kuba King, o nyɛla ŋun daa chaŋ gili lala tiŋsi ŋɔ yuuni 1925, o nyɛla ŋun daa lahi chaŋ Ngongo mini tiŋsi zaŋ n-ti Misumba. Naanima nyɛla ban daa saɣi n-ti o ni bori shɛm.{{sfn|Vansina|2010|p=19}} ==Kundivihira == {{reflist}} ==Din yi shɛli na == {{refbegin}} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=mYRwo8SqqRwC&pg=PA117 |title=Being colonized: the Kuba experience in rural Congo, 1880-1960 |first=Jan |last=Vansina |publisher=Univ of Wisconsin Press |year=2010 |isbn=978-0-299-23644-1}} {{refend}} {{coord|4.03867|S|21.38013|E|type:river_region:CD-KS|display=title|format=dms}} [[Category:Kasaï Province]] [[Category:Sankuru River]] [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] b7mjdliz30d1rw9axka3fsjrqthqk6z Fwa River 0 33396 140208 2026-06-14T08:53:01Z Kalakpagh 2501 Created article 140208 wikitext text/x-wiki '''Fwa''' ([[French language|French]]: ''Rivière Fwa'') nyɛla Mɔɣili zaŋ n-ti [[Democratic Republic of the Congo]] din [[Africa]] ka nyɛ din zɔri doli Kasai- Oriental yaɣili. Mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti Lubi mɔɣili din gba nyɛ mɔɣ'shɛli din chaŋ n-ti chirigi [[Sankuru River]], lala mɔɣili ŋɔ nyɛla din be [[Congo River]] wulinluhili. == Fauna == Mɔɣili maa nyYɛla niriba pam ni mi shɛli ka di nyɛla din ni mali zahim balibu zuɣu. Zahim shɛŋa din be mɔɣili ŋɔ ni nyɛ "cichlid" balibu: ''[[Cyclopharynx]] fwae'', ''C. schwetzi'', ''[[Schwetzochromis neodon]]'', ''[[Thoracochromis brauschi]]'' nti pahi ''[[Thoracochromis callichromus|T. callichromus]]''. == References == {{reflist}} * FishBase (2006) Eds. Froese, R. and D. Pauly. World Wide Web electronic publication. [http://www.fishbase.org fishbase.org] version (07/2006). [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] {{DRCongo-river-stub}} olnbmfsjzwaodsgqzqb1fy7jmyyucl4 140209 140208 2026-06-14T08:53:23Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140209 wikitext text/x-wiki '''Fwa''' ([[French language|French]]: ''Rivière Fwa'') nyɛla Mɔɣili zaŋ n-ti [[Democratic Republic of the Congo]] din [[Africa]] ka nyɛ din zɔri doli Kasai- Oriental yaɣili. Mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti Lubi mɔɣili din gba nyɛ mɔɣ'shɛli din chaŋ n-ti chirigi [[Sankuru River]], lala mɔɣili ŋɔ nyɛla din be [[Congo River]] wulinluhili. == Fauna == Mɔɣili maa nyYɛla niriba pam ni mi shɛli ka di nyɛla din ni mali zahim balibu zuɣu. Zahim shɛŋa din be mɔɣili ŋɔ ni nyɛ "cichlid" balibu: ''[[Cyclopharynx]] fwae'', ''C. schwetzi'', ''[[Schwetzochromis neodon]]'', ''[[Thoracochromis brauschi]]'' nti pahi ''[[Thoracochromis callichromus|T. callichromus]]''. == References == {{reflist}} * FishBase (2006) Eds. Froese, R. and D. Pauly. World Wide Web electronic publication. [http://www.fishbase.org fishbase.org] version (07/2006). [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] rqnvyyzwgsi6yvqsn2sn5065dp09f74 140210 140209 2026-06-14T08:53:45Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140210 wikitext text/x-wiki '''Fwa''' ([[French language|French]]: ''Rivière Fwa'') nyɛla Mɔɣili zaŋ n-ti [[Democratic Republic of the Congo]] din [[Africa]] ka nyɛ din zɔri doli Kasai- Oriental yaɣili. Mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti Lubi mɔɣili din gba nyɛ mɔɣ'shɛli din chaŋ n-ti chirigi [[Sankuru River]], lala mɔɣili ŋɔ nyɛla din be [[Congo River]] wulinluhili. == Fauna == Mɔɣili maa nyYɛla niriba pam ni mi shɛli ka di nyɛla din ni mali zahim balibu zuɣu. Zahim shɛŋa din be mɔɣili ŋɔ ni nyɛ "cichlid" balibu: ''[[Cyclopharynx]] fwae'', ''C. schwetzi'', ''[[Schwetzochromis neodon]]'', ''[[Thoracochromis brauschi]]'' nti pahi ''[[Thoracochromis callichromus|T. callichromus]]''. == Kundivihira == {{reflist}} * FishBase (2006) Eds. Froese, R. and D. Pauly. World Wide Web electronic publication. [http://www.fishbase.org fishbase.org] version (07/2006). [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] 1l456xc3j2q9c0nl182z4i7nkrbxh80 140211 140210 2026-06-14T08:54:11Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140211 wikitext text/x-wiki '''Fwa''' ([[French language|French]]: ''Rivière Fwa'') nyɛla Mɔɣili zaŋ n-ti [[Democratic Republic of the Congo]] din [[Africa]] ka nyɛ din zɔri doli Kasai- Oriental yaɣili. Mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti Lubi mɔɣili din gba nyɛ mɔɣ'shɛli din chaŋ n-ti chirigi [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] , lala mɔɣili ŋɔ nyɛla din be [[Congo River]] wulinluhili. == Fauna == Mɔɣili maa nyYɛla niriba pam ni mi shɛli ka di nyɛla din ni mali zahim balibu zuɣu. Zahim shɛŋa din be mɔɣili ŋɔ ni nyɛ "cichlid" balibu: ''[[Cyclopharynx]] fwae'', ''C. schwetzi'', ''[[Schwetzochromis neodon]]'', ''[[Thoracochromis brauschi]]'' nti pahi ''[[Thoracochromis callichromus|T. callichromus]]''. == Kundivihira == {{reflist}} * FishBase (2006) Eds. Froese, R. and D. Pauly. World Wide Web electronic publication. [http://www.fishbase.org fishbase.org] version (07/2006). [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] a9vuwo95zxomnppnury78gec5x8zeav 140212 140211 2026-06-14T08:54:39Z Kalakpagh 2501 added databox 140212 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Fwa''' ([[French language|French]]: ''Rivière Fwa'') nyɛla Mɔɣili zaŋ n-ti [[Democratic Republic of the Congo]] din [[Africa]] ka nyɛ din zɔri doli Kasai- Oriental yaɣili. Mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti Lubi mɔɣili din gba nyɛ mɔɣ'shɛli din chaŋ n-ti chirigi [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] , lala mɔɣili ŋɔ nyɛla din be [[Congo River]] wulinluhili. == Fauna == Mɔɣili maa nyYɛla niriba pam ni mi shɛli ka di nyɛla din ni mali zahim balibu zuɣu. Zahim shɛŋa din be mɔɣili ŋɔ ni nyɛ "cichlid" balibu: ''[[Cyclopharynx]] fwae'', ''C. schwetzi'', ''[[Schwetzochromis neodon]]'', ''[[Thoracochromis brauschi]]'' nti pahi ''[[Thoracochromis callichromus|T. callichromus]]''. == Kundivihira == {{reflist}} * FishBase (2006) Eds. Froese, R. and D. Pauly. World Wide Web electronic publication. [http://www.fishbase.org fishbase.org] version (07/2006). [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] m74pj05i32en98ahvuhlijk2le4uk37 140213 140212 2026-06-14T08:55:09Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140213 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Fwa''' ([[French language|French]]: ''Rivière Fwa'') nyɛla Mɔɣili zaŋ n-ti [[Democratic Republic of the Congo]] din [[Africa]] ka nyɛ din zɔri doli Kasai- Oriental yaɣili. Mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti Lubi mɔɣili din gba nyɛ mɔɣ'shɛli din chaŋ n-ti chirigi [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] , lala mɔɣili ŋɔ nyɛla din be [[Congo River|Congo Mɔɣili]] wulinluhili. == Fauna == Mɔɣili maa nyYɛla niriba pam ni mi shɛli ka di nyɛla din ni mali zahim balibu zuɣu. Zahim shɛŋa din be mɔɣili ŋɔ ni nyɛ "cichlid" balibu: ''[[Cyclopharynx]] fwae'', ''C. schwetzi'', ''[[Schwetzochromis neodon]]'', ''[[Thoracochromis brauschi]]'' nti pahi ''[[Thoracochromis callichromus|T. callichromus]]''. == Kundivihira == {{reflist}} * FishBase (2006) Eds. Froese, R. and D. Pauly. World Wide Web electronic publication. [http://www.fishbase.org fishbase.org] version (07/2006). [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] k15m0w24k05fl5f5f1bf0zfbyc8uq42 Mbuji-Mayi River 0 33397 140214 2026-06-14T09:13:35Z Kalakpagh 2501 Created article 140214 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in Democratic Republic of the Congo}} {{coord|-6.03333|23.76667|display=title}} '''Mbuji-Mayi Mɔɣili''' , di lahi nyɛla bɛ ni sabiri shɛli ''Bushmaie'', ''Bushimaie'', ''Bushimay'' bee ''Mbushimaie'', ({{langx|sw|Mto Mbuji-Maji}}) nyɛla mɔɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River]]. Di nyɛla din zɔri yiri Kapanga Territory din be Lualaba yaɣili zaŋ chaŋ Kasai- Oriental ni ka bɛ boli li Mbuji-Mayi.<ref name="Kasaï-Oriental">{{Cite book|editor-last=Omasombo Tshonda|editor-first=Jean |title=Kasaï-Oriental: Un nœud gordien dans l'espace congolais |url=https://www.africamuseum.be/sites/default/files/media/docs/research/publications/rmca/online/monographies-provinces/kasai-oriental.pdf |access-date=2021-09-12|series=Monographies des provinces de la RD Congo |year=2014 |publisher=[[Royal Museum for Central Africa|Musée royal de l’Afrique centrale]] |publication-place=[[Tervuren]] |language=fr |isbn=978-9-4916-1524-5 |pages=18, 20, 23, 131}}</ref><ref name="Mcculloch">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P4IZDgAAQBAJ&q=Bushmaie+River&pg=PP55|title=The Southern Lunda and Related Peoples (Northern Rhodesia, Belgian Congo, Angola): West Central Africa|last=Mcculloch|first=Merran|date=2017-02-10|publisher=Routledge|isbn=9781315305172|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TB9IAQAAIAAJ&q=bushmaie+%22mbuji-mayi&pg=26|title=Total Solar Eclipse of 16 February 1980|last1=Fiala|first1=Alan D.|last2=Lukac|first2=Marie R.|date=1978-12-01|publisher=[[United States Naval Observatory]]|isbn=|language=en|page=26}}</ref> Mbuji-Mayi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa nyɛla bɛ ni booni shɛli '''Nkalany Mɔɣili''', di nyɛla din piligi [[Lunda Empire]].<ref name=":12">{{Cite encyclopedia |title=Lunda: Mwaant Yaav (Mwata Yamvo) and Origins |encyclopedia=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |publisher=Routledge |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&q=historiography |last=Hoover |first=Jeff |date=2005 |editor-last=Shillington |editor-first=Kevin |language= |isbn=978-1-135-45670-2}}</ref> == References == {{Reflist}} {{Authority control}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] {{DRCongo-river-stub}} k1dv3p3ikjralkci93wf83wqnbxotzo 140215 140214 2026-06-14T09:14:04Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140215 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in Democratic Republic of the Congo}} {{coord|-6.03333|23.76667|display=title}} '''Mbuji-Mayi Mɔɣili''' , di lahi nyɛla bɛ ni sabiri shɛli ''Bushmaie'', ''Bushimaie'', ''Bushimay'' bee ''Mbushimaie'', ({{langx|sw|Mto Mbuji-Maji}}) nyɛla mɔɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River]]. Di nyɛla din zɔri yiri Kapanga Territory din be Lualaba yaɣili zaŋ chaŋ Kasai- Oriental ni ka bɛ boli li Mbuji-Mayi.<ref name="Kasaï-Oriental">{{Cite book|editor-last=Omasombo Tshonda|editor-first=Jean |title=Kasaï-Oriental: Un nœud gordien dans l'espace congolais |url=https://www.africamuseum.be/sites/default/files/media/docs/research/publications/rmca/online/monographies-provinces/kasai-oriental.pdf |access-date=2021-09-12|series=Monographies des provinces de la RD Congo |year=2014 |publisher=[[Royal Museum for Central Africa|Musée royal de l’Afrique centrale]] |publication-place=[[Tervuren]] |language=fr |isbn=978-9-4916-1524-5 |pages=18, 20, 23, 131}}</ref><ref name="Mcculloch">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P4IZDgAAQBAJ&q=Bushmaie+River&pg=PP55|title=The Southern Lunda and Related Peoples (Northern Rhodesia, Belgian Congo, Angola): West Central Africa|last=Mcculloch|first=Merran|date=2017-02-10|publisher=Routledge|isbn=9781315305172|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TB9IAQAAIAAJ&q=bushmaie+%22mbuji-mayi&pg=26|title=Total Solar Eclipse of 16 February 1980|last1=Fiala|first1=Alan D.|last2=Lukac|first2=Marie R.|date=1978-12-01|publisher=[[United States Naval Observatory]]|isbn=|language=en|page=26}}</ref> Mbuji-Mayi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa nyɛla bɛ ni booni shɛli '''Nkalany Mɔɣili''', di nyɛla din piligi [[Lunda Empire]].<ref name=":12">{{Cite encyclopedia |title=Lunda: Mwaant Yaav (Mwata Yamvo) and Origins |encyclopedia=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |publisher=Routledge |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&q=historiography |last=Hoover |first=Jeff |date=2005 |editor-last=Shillington |editor-first=Kevin |language= |isbn=978-1-135-45670-2}}</ref> == References == {{Reflist}} {{Authority control}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] k8dtxkc6z62gipu56li5h6b3bc09745 140216 140215 2026-06-14T09:14:43Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140216 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in Democratic Republic of the Congo}} {{coord|-6.03333|23.76667|display=title}} '''Mbuji-Mayi Mɔɣili''' , di lahi nyɛla bɛ ni sabiri shɛli ''Bushmaie'', ''Bushimaie'', ''Bushimay'' bee ''Mbushimaie'', ({{langx|sw|Mto Mbuji-Maji}}) nyɛla mɔɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River]]. Di nyɛla din zɔri yiri Kapanga Territory din be Lualaba yaɣili zaŋ chaŋ Kasai- Oriental ni ka bɛ boli li Mbuji-Mayi.<ref name="Kasaï-Oriental">{{Cite book|editor-last=Omasombo Tshonda|editor-first=Jean |title=Kasaï-Oriental: Un nœud gordien dans l'espace congolais |url=https://www.africamuseum.be/sites/default/files/media/docs/research/publications/rmca/online/monographies-provinces/kasai-oriental.pdf |access-date=2021-09-12|series=Monographies des provinces de la RD Congo |year=2014 |publisher=[[Royal Museum for Central Africa|Musée royal de l’Afrique centrale]] |publication-place=[[Tervuren]] |language=fr |isbn=978-9-4916-1524-5 |pages=18, 20, 23, 131}}</ref><ref name="Mcculloch">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P4IZDgAAQBAJ&q=Bushmaie+River&pg=PP55|title=The Southern Lunda and Related Peoples (Northern Rhodesia, Belgian Congo, Angola): West Central Africa|last=Mcculloch|first=Merran|date=2017-02-10|publisher=Routledge|isbn=9781315305172|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TB9IAQAAIAAJ&q=bushmaie+%22mbuji-mayi&pg=26|title=Total Solar Eclipse of 16 February 1980|last1=Fiala|first1=Alan D.|last2=Lukac|first2=Marie R.|date=1978-12-01|publisher=[[United States Naval Observatory]]|isbn=|language=en|page=26}}</ref> Mbuji-Mayi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa nyɛla bɛ ni booni shɛli '''Nkalany Mɔɣili''', di nyɛla din piligi [[Lunda Empire]].<ref name=":12">{{Cite encyclopedia |title=Lunda: Mwaant Yaav (Mwata Yamvo) and Origins |encyclopedia=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |publisher=Routledge |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&q=historiography |last=Hoover |first=Jeff |date=2005 |editor-last=Shillington |editor-first=Kevin |language= |isbn=978-1-135-45670-2}}</ref> == Kundivihira == {{Reflist}} {{Authority control}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] pp40ilhe0wnlowprocogwn0q1rlcb24 140217 140216 2026-06-14T09:15:17Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140217 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in Democratic Republic of the Congo}} {{coord|-6.03333|23.76667|display=title}} '''Mbuji-Mayi Mɔɣili''' , di lahi nyɛla bɛ ni sabiri shɛli ''Bushmaie'', ''Bushimaie'', ''Bushimay'' bee ''Mbushimaie'', ({{langx|sw|Mto Mbuji-Maji}}) nyɛla mɔɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]]. Di nyɛla din zɔri yiri Kapanga Territory din be Lualaba yaɣili zaŋ chaŋ Kasai- Oriental ni ka bɛ boli li Mbuji-Mayi.<ref name="Kasaï-Oriental">{{Cite book|editor-last=Omasombo Tshonda|editor-first=Jean |title=Kasaï-Oriental: Un nœud gordien dans l'espace congolais |url=https://www.africamuseum.be/sites/default/files/media/docs/research/publications/rmca/online/monographies-provinces/kasai-oriental.pdf |access-date=2021-09-12|series=Monographies des provinces de la RD Congo |year=2014 |publisher=[[Royal Museum for Central Africa|Musée royal de l’Afrique centrale]] |publication-place=[[Tervuren]] |language=fr |isbn=978-9-4916-1524-5 |pages=18, 20, 23, 131}}</ref><ref name="Mcculloch">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P4IZDgAAQBAJ&q=Bushmaie+River&pg=PP55|title=The Southern Lunda and Related Peoples (Northern Rhodesia, Belgian Congo, Angola): West Central Africa|last=Mcculloch|first=Merran|date=2017-02-10|publisher=Routledge|isbn=9781315305172|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TB9IAQAAIAAJ&q=bushmaie+%22mbuji-mayi&pg=26|title=Total Solar Eclipse of 16 February 1980|last1=Fiala|first1=Alan D.|last2=Lukac|first2=Marie R.|date=1978-12-01|publisher=[[United States Naval Observatory]]|isbn=|language=en|page=26}}</ref> Mbuji-Mayi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa nyɛla bɛ ni booni shɛli '''Nkalany Mɔɣili''', di nyɛla din piligi [[Lunda Empire]].<ref name=":12">{{Cite encyclopedia |title=Lunda: Mwaant Yaav (Mwata Yamvo) and Origins |encyclopedia=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |publisher=Routledge |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&q=historiography |last=Hoover |first=Jeff |date=2005 |editor-last=Shillington |editor-first=Kevin |language= |isbn=978-1-135-45670-2}}</ref> == Kundivihira == {{Reflist}} {{Authority control}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] o8ssldqccnirritkjxhmerefqteis9v 140218 140217 2026-06-14T09:15:54Z Kalakpagh 2501 added databox 140218 wikitext text/x-wiki {{Databox}} {{Short description|River in Democratic Republic of the Congo}} {{coord|-6.03333|23.76667|display=title}} '''Mbuji-Mayi Mɔɣili''' , di lahi nyɛla bɛ ni sabiri shɛli ''Bushmaie'', ''Bushimaie'', ''Bushimay'' bee ''Mbushimaie'', ({{langx|sw|Mto Mbuji-Maji}}) nyɛla mɔɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]]. Di nyɛla din zɔri yiri Kapanga Territory din be Lualaba yaɣili zaŋ chaŋ Kasai- Oriental ni ka bɛ boli li Mbuji-Mayi.<ref name="Kasaï-Oriental">{{Cite book|editor-last=Omasombo Tshonda|editor-first=Jean |title=Kasaï-Oriental: Un nœud gordien dans l'espace congolais |url=https://www.africamuseum.be/sites/default/files/media/docs/research/publications/rmca/online/monographies-provinces/kasai-oriental.pdf |access-date=2021-09-12|series=Monographies des provinces de la RD Congo |year=2014 |publisher=[[Royal Museum for Central Africa|Musée royal de l’Afrique centrale]] |publication-place=[[Tervuren]] |language=fr |isbn=978-9-4916-1524-5 |pages=18, 20, 23, 131}}</ref><ref name="Mcculloch">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P4IZDgAAQBAJ&q=Bushmaie+River&pg=PP55|title=The Southern Lunda and Related Peoples (Northern Rhodesia, Belgian Congo, Angola): West Central Africa|last=Mcculloch|first=Merran|date=2017-02-10|publisher=Routledge|isbn=9781315305172|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TB9IAQAAIAAJ&q=bushmaie+%22mbuji-mayi&pg=26|title=Total Solar Eclipse of 16 February 1980|last1=Fiala|first1=Alan D.|last2=Lukac|first2=Marie R.|date=1978-12-01|publisher=[[United States Naval Observatory]]|isbn=|language=en|page=26}}</ref> Mbuji-Mayi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa nyɛla bɛ ni booni shɛli '''Nkalany Mɔɣili''', di nyɛla din piligi [[Lunda Empire]].<ref name=":12">{{Cite encyclopedia |title=Lunda: Mwaant Yaav (Mwata Yamvo) and Origins |encyclopedia=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |publisher=Routledge |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&q=historiography |last=Hoover |first=Jeff |date=2005 |editor-last=Shillington |editor-first=Kevin |language= |isbn=978-1-135-45670-2}}</ref> == Kundivihira == {{Reflist}} {{Authority control}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] 032c5e2ent0dxc1072b4s5hbuin2mhs Lulua River 0 33398 140219 2026-06-14T09:35:34Z Kalakpagh 2501 Created article 140219 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in the Congo basin in Africa}} [[File:Kasai River Catchment OSM.png|thumb|The Lulua River in the Kasai catchment (center right)]] '''Lulua Mɔɣili''' ([[French language|French]]: ''Rivière Lulua''; [[Dutch language|Dutch]]: ''Lulua Rivier'') nyɛla mɔɣili din be [[Congo Basin]] zaŋ n-ti Africa ka nyɛ din be Democratic Republic of the Congo tiŋgbani. Di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]].<ref>{{Cite journal |last=Liyandja |first=Tobit |title=Fishes of the Lower Lulua River (Kasai Basin, Central Africa): A Continental Hotspot of Ichthyofaunal Diversity under Threat |url=https://www.academia.edu/68886745/Fishes_of_the_Lower_Lulua_River_Kasai_Basin_Central_Africa_A_Continental_Hotspot_of_Ichthyofaunal_Diversity_under_Threat |journal=Diversity}}</ref> ==References== {{reflist}} {{coord missing|Democratic Republic of the Congo}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] {{DRCongo-river-stub}} 84tt566hkcskst79x68d6smosdj0kyv 140220 140219 2026-06-14T09:35:56Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140220 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in the Congo basin in Africa}} [[File:Kasai River Catchment OSM.png|thumb|The Lulua River in the Kasai catchment (center right)]] '''Lulua Mɔɣili''' ([[French language|French]]: ''Rivière Lulua''; [[Dutch language|Dutch]]: ''Lulua Rivier'') nyɛla mɔɣili din be [[Congo Basin]] zaŋ n-ti Africa ka nyɛ din be Democratic Republic of the Congo tiŋgbani. Di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]].<ref>{{Cite journal |last=Liyandja |first=Tobit |title=Fishes of the Lower Lulua River (Kasai Basin, Central Africa): A Continental Hotspot of Ichthyofaunal Diversity under Threat |url=https://www.academia.edu/68886745/Fishes_of_the_Lower_Lulua_River_Kasai_Basin_Central_Africa_A_Continental_Hotspot_of_Ichthyofaunal_Diversity_under_Threat |journal=Diversity}}</ref> ==References== {{reflist}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] qa1prnt25t4kksq5lubvx4xr0qh1p5d 140221 140220 2026-06-14T09:36:27Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140221 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in the Congo basin in Africa}} [[File:Kasai River Catchment OSM.png|thumb|The Lulua River in the Kasai catchment (center right)]] '''Lulua Mɔɣili''' ([[French language|French]]: ''Rivière Lulua''; [[Dutch language|Dutch]]: ''Lulua Rivier'') nyɛla mɔɣili din be [[Congo Basin]] zaŋ n-ti Africa ka nyɛ din be Democratic Republic of the Congo tiŋgbani. Di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]].<ref>{{Cite journal |last=Liyandja |first=Tobit |title=Fishes of the Lower Lulua River (Kasai Basin, Central Africa): A Continental Hotspot of Ichthyofaunal Diversity under Threat |url=https://www.academia.edu/68886745/Fishes_of_the_Lower_Lulua_River_Kasai_Basin_Central_Africa_A_Continental_Hotspot_of_Ichthyofaunal_Diversity_under_Threat |journal=Diversity}}</ref> ==Kundivihira == {{reflist}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] ln39t15zmwevrhq80w0yywlq53xy4an 140222 140221 2026-06-14T09:36:51Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140222 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in the Congo basin in Africa}} [[File:Kasai River Catchment OSM.png|thumb|The Lulua River in the Kasai catchment (center right)]] '''Lulua Mɔɣili''' ([[French language|French]]: ''Rivière Lulua''; [[Dutch language|Dutch]]: ''Lulua Rivier'') nyɛla mɔɣili din be [[Congo Basin]] zaŋ n-ti Africa ka nyɛ din be Democratic Republic of the Congo tiŋgbani. Di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River|Kasai Mɔɣili]] .<ref>{{Cite journal |last=Liyandja |first=Tobit |title=Fishes of the Lower Lulua River (Kasai Basin, Central Africa): A Continental Hotspot of Ichthyofaunal Diversity under Threat |url=https://www.academia.edu/68886745/Fishes_of_the_Lower_Lulua_River_Kasai_Basin_Central_Africa_A_Continental_Hotspot_of_Ichthyofaunal_Diversity_under_Threat |journal=Diversity}}</ref> ==Kundivihira == {{reflist}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] ju89s7pna0zsi7me6u1fq8p8kpbhw96 140223 140222 2026-06-14T09:37:19Z Kalakpagh 2501 added link 140223 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in the Congo basin in Africa}} [[File:Kasai River Catchment OSM.png|thumb|The Lulua River in the Kasai catchment (center right)]] '''Lulua Mɔɣili''' ([[French language|French]]: ''Rivière Lulua''; [[Dutch language|Dutch]]: ''Lulua Rivier'') nyɛla mɔɣili din be [[Congo Basin]] zaŋ n-ti Africa ka nyɛ din be [[Democratic Republic of the Congo]] tiŋgbani. Di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River|Kasai Mɔɣili]] .<ref>{{Cite journal |last=Liyandja |first=Tobit |title=Fishes of the Lower Lulua River (Kasai Basin, Central Africa): A Continental Hotspot of Ichthyofaunal Diversity under Threat |url=https://www.academia.edu/68886745/Fishes_of_the_Lower_Lulua_River_Kasai_Basin_Central_Africa_A_Continental_Hotspot_of_Ichthyofaunal_Diversity_under_Threat |journal=Diversity}}</ref> ==Kundivihira == {{reflist}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] r0qs4ahyfoanq104dl14erys5w1nwy8 140224 140223 2026-06-14T09:37:51Z Kalakpagh 2501 added databox 140224 wikitext text/x-wiki {{Databox}} {{Short description|River in the Congo basin in Africa}} [[File:Kasai River Catchment OSM.png|thumb|The Lulua River in the Kasai catchment (center right)]] '''Lulua Mɔɣili''' ([[French language|French]]: ''Rivière Lulua''; [[Dutch language|Dutch]]: ''Lulua Rivier'') nyɛla mɔɣili din be [[Congo Basin]] zaŋ n-ti Africa ka nyɛ din be [[Democratic Republic of the Congo]] tiŋgbani. Di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River|Kasai Mɔɣili]] .<ref>{{Cite journal |last=Liyandja |first=Tobit |title=Fishes of the Lower Lulua River (Kasai Basin, Central Africa): A Continental Hotspot of Ichthyofaunal Diversity under Threat |url=https://www.academia.edu/68886745/Fishes_of_the_Lower_Lulua_River_Kasai_Basin_Central_Africa_A_Continental_Hotspot_of_Ichthyofaunal_Diversity_under_Threat |journal=Diversity}}</ref> ==Kundivihira == {{reflist}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] ph1e7cukoemiwqmhbq1h4hobmu9j9b5 Ubangi River 0 33399 140225 2026-06-14T10:20:08Z Kalakpagh 2501 Created article 140225 wikitext text/x-wiki {{Short description|Tributary of the Congo River}} {{Infobox river | name = Ubangi River | native_name = | native_name_lang = | name_other = Oubangui | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Ubangi river near Bangui.jpg | image_size = | image_caption = Ubangi River at the outskirts of [[Bangui]] | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = Ubangirivermap.png | map_size = | map_caption = Map showing the Ubangi River drainage basin | map_alt = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}} to {{cvt|1,120|km|mi|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge2_location= [[Bangui]] (550 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|493,266.9|km2|abbr=on}} | discharge2_min = {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> (Period: 1911–1994){{cvt|930|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> | discharge2_avg =(Period: 1971–2000){{cvt|4,004|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> (Period: 1911–1994){{cvt|4,092|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> {{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> | discharge2_max = {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> (Period: 1911–1994){{cvt|9,115|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = Confluence of [[Uele River|Uele]] and [[Mbomou River|Mbomou]] | source1_location = | source1_coordinates= {{coord|4|7|41.2824|N|22|25|59.682|E}} | source1_elevation = {{cvt|395|m|abbr=on}} | mouth = [[Congo River]] | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|0|30|25.0992|S|17|42|20.4084|E}} | mouth_elevation = {{cvt|294|m|abbr=on}} | progression = [[Congo River|Congo]] → [[Atlantic Ocean]] | river_system = [[Congo River]] | basin_size = {{cvt|648,280.5|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> to {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref> | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left =[[Uele River|Uele]], Lua, [[Ngiri River|Giri]] | tributaries_right =[[Mbomou River|Mbomou]], [[Kotto River|Kotto]], [[Ouaka River|Ouaka]], [[Mpoko River|Mpoko]], [[Lobaye River|Lobaye]] | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = |discharge1_location =Near mouth |discharge1_min={{cvt|1,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge1_max={{cvt|15,500|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge3_location=[[Yakoma, Democratic Republic of the Congo|Yakoma]] (1,120 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|308,763.1|km2|abbr=on}} |discharge3_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|2,799|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> |discharge1_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|5,630.4|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> (Period: 1911–1994){{cvt|5,936|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>}} '''Ubangi Mɔɣili''' ({{IPAc-en|(|j|)|uː|ˈ|b|æ|ŋ|ɡ|i}}; {{langx|sw|Mto Ubangi}}; {{langx|fr|Fleuve Oubangui}}; {{langx|nl|Mubangi Stroom}}) ŋɔ nyɛla shɛba ni sabiri shɛli '''Oubangui''', nyɛla mɔɣili din be gbaŋsabila tiŋgbani ka nyɛ mɔɣ'titali zaŋ n-ti [[Congo River]] mɔɣ'bihi puuni. Di nyɛla din piligi [[Mbomou River|Mbomou]] (ko'shɛli din yiri di puuni tooi nyɛla 1,350 m<sup>3</sup>/s) ka [[Uele River]]s (ko'shɛli din yiri di mi ni nyɛ 1,550 m<sup>3</sup>/s) ka nyɛ din zɔri kpari nudirigu zuɣu chaŋ nti pahi di tarisi ni [[Central African Republic]] (CAR) mini [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Ubangi Mɔɣili ŋɔ nyɛla din lahi zɔri kpari wulinluhili polo n chani nti gariti Bangui, tiŋzuɣu zaŋ n-ti CAR, di nyaaŋa di nyɛla di na kuli tuɣi zɔri kpari wulinluhili ŋɔ polo n chaŋ nti pahi di tarisi ni DRC mini [[Republic of the Congo]]. Bahigu, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din chaŋ nti chirigi Congo Mɔɣili tiŋ yuli booni Liranga. 4xiojyb0oftpa3j3ns5kj2g1uiab7gd 140226 140225 2026-06-14T10:20:39Z Kalakpagh 2501 added databox 140226 wikitext text/x-wiki {{Databox}} {{Short description|Tributary of the Congo River}} {{Infobox river | name = Ubangi River | native_name = | native_name_lang = | name_other = Oubangui | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Ubangi river near Bangui.jpg | image_size = | image_caption = Ubangi River at the outskirts of [[Bangui]] | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = Ubangirivermap.png | map_size = | map_caption = Map showing the Ubangi River drainage basin | map_alt = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}} to {{cvt|1,120|km|mi|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge2_location= [[Bangui]] (550 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|493,266.9|km2|abbr=on}} | discharge2_min = {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> (Period: 1911–1994){{cvt|930|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> | discharge2_avg =(Period: 1971–2000){{cvt|4,004|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> (Period: 1911–1994){{cvt|4,092|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> {{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> | discharge2_max = {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> (Period: 1911–1994){{cvt|9,115|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = Confluence of [[Uele River|Uele]] and [[Mbomou River|Mbomou]] | source1_location = | source1_coordinates= {{coord|4|7|41.2824|N|22|25|59.682|E}} | source1_elevation = {{cvt|395|m|abbr=on}} | mouth = [[Congo River]] | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|0|30|25.0992|S|17|42|20.4084|E}} | mouth_elevation = {{cvt|294|m|abbr=on}} | progression = [[Congo River|Congo]] → [[Atlantic Ocean]] | river_system = [[Congo River]] | basin_size = {{cvt|648,280.5|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> to {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref> | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left =[[Uele River|Uele]], Lua, [[Ngiri River|Giri]] | tributaries_right =[[Mbomou River|Mbomou]], [[Kotto River|Kotto]], [[Ouaka River|Ouaka]], [[Mpoko River|Mpoko]], [[Lobaye River|Lobaye]] | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = |discharge1_location =Near mouth |discharge1_min={{cvt|1,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge1_max={{cvt|15,500|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge3_location=[[Yakoma, Democratic Republic of the Congo|Yakoma]] (1,120 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|308,763.1|km2|abbr=on}} |discharge3_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|2,799|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> |discharge1_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|5,630.4|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> (Period: 1911–1994){{cvt|5,936|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>}} '''Ubangi Mɔɣili''' ({{IPAc-en|(|j|)|uː|ˈ|b|æ|ŋ|ɡ|i}}; {{langx|sw|Mto Ubangi}}; {{langx|fr|Fleuve Oubangui}}; {{langx|nl|Mubangi Stroom}}) ŋɔ nyɛla shɛba ni sabiri shɛli '''Oubangui''', nyɛla mɔɣili din be gbaŋsabila tiŋgbani ka nyɛ mɔɣ'titali zaŋ n-ti [[Congo River]] mɔɣ'bihi puuni. Di nyɛla din piligi [[Mbomou River|Mbomou]] (ko'shɛli din yiri di puuni tooi nyɛla 1,350 m<sup>3</sup>/s) ka [[Uele River]]s (ko'shɛli din yiri di mi ni nyɛ 1,550 m<sup>3</sup>/s) ka nyɛ din zɔri kpari nudirigu zuɣu chaŋ nti pahi di tarisi ni [[Central African Republic]] (CAR) mini [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Ubangi Mɔɣili ŋɔ nyɛla din lahi zɔri kpari wulinluhili polo n chani nti gariti Bangui, tiŋzuɣu zaŋ n-ti CAR, di nyaaŋa di nyɛla di na kuli tuɣi zɔri kpari wulinluhili ŋɔ polo n chaŋ nti pahi di tarisi ni DRC mini [[Republic of the Congo]]. Bahigu, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din chaŋ nti chirigi Congo Mɔɣili tiŋ yuli booni Liranga. 6s9t1gkva5cjhff4w8xqhlx5pcblwoe 140227 140226 2026-06-14T10:21:11Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140227 wikitext text/x-wiki {{Databox}} {{Short description|Tributary of the Congo River}} {{Infobox river | name = Ubangi River | native_name = | native_name_lang = | name_other = Oubangui | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Ubangi river near Bangui.jpg | image_size = | image_caption = Ubangi River at the outskirts of [[Bangui]] | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = Ubangirivermap.png | map_size = | map_caption = Map showing the Ubangi River drainage basin | map_alt = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}} to {{cvt|1,120|km|mi|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge2_location= [[Bangui]] (550 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|493,266.9|km2|abbr=on}} | discharge2_min = {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> (Period: 1911–1994){{cvt|930|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> | discharge2_avg =(Period: 1971–2000){{cvt|4,004|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> (Period: 1911–1994){{cvt|4,092|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> {{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> | discharge2_max = {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> (Period: 1911–1994){{cvt|9,115|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = Confluence of [[Uele River|Uele]] and [[Mbomou River|Mbomou]] | source1_location = | source1_coordinates= {{coord|4|7|41.2824|N|22|25|59.682|E}} | source1_elevation = {{cvt|395|m|abbr=on}} | mouth = [[Congo River]] | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|0|30|25.0992|S|17|42|20.4084|E}} | mouth_elevation = {{cvt|294|m|abbr=on}} | progression = [[Congo River|Congo]] → [[Atlantic Ocean]] | river_system = [[Congo River]] | basin_size = {{cvt|648,280.5|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> to {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref> | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left =[[Uele River|Uele]], Lua, [[Ngiri River|Giri]] | tributaries_right =[[Mbomou River|Mbomou]], [[Kotto River|Kotto]], [[Ouaka River|Ouaka]], [[Mpoko River|Mpoko]], [[Lobaye River|Lobaye]] | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = |discharge1_location =Near mouth |discharge1_min={{cvt|1,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge1_max={{cvt|15,500|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge3_location=[[Yakoma, Democratic Republic of the Congo|Yakoma]] (1,120 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|308,763.1|km2|abbr=on}} |discharge3_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|2,799|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> |discharge1_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|5,630.4|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> (Period: 1911–1994){{cvt|5,936|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>}} '''Ubangi Mɔɣili''' ({{IPAc-en|(|j|)|uː|ˈ|b|æ|ŋ|ɡ|i}}; {{langx|sw|Mto Ubangi}}; {{langx|fr|Fleuve Oubangui}}; {{langx|nl|Mubangi Stroom}}) ŋɔ nyɛla shɛba ni sabiri shɛli '''Oubangui''', nyɛla mɔɣili din be gbaŋsabila tiŋgbani ka nyɛ mɔɣ'titali zaŋ n-ti [[Congo River]] mɔɣ'bihi puuni. Di nyɛla din piligi [[Mbomou River|Mbomou]] (ko'shɛli din yiri di puuni tooi nyɛla 1,350 m<sup>3</sup>/s) ka [[Uele River|Uele Mɔɣili]] (ko'shɛli din yiri di mi ni nyɛ 1,550 m<sup>3</sup>/s) ka nyɛ din zɔri kpari nudirigu zuɣu chaŋ nti pahi di tarisi ni [[Central African Republic]] (CAR) mini [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Ubangi Mɔɣili ŋɔ nyɛla din lahi zɔri kpari wulinluhili polo n chani nti gariti Bangui, tiŋzuɣu zaŋ n-ti CAR, di nyaaŋa di nyɛla di na kuli tuɣi zɔri kpari wulinluhili ŋɔ polo n chaŋ nti pahi di tarisi ni DRC mini [[Republic of the Congo]]. Bahigu, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din chaŋ nti chirigi Congo Mɔɣili tiŋ yuli booni Liranga. i3odlvmir8nkfferzxcery3v5t756f0 140228 140227 2026-06-14T10:21:36Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140228 wikitext text/x-wiki {{Databox}} {{Short description|Tributary of the Congo River}} {{Infobox river | name = Ubangi River | native_name = | native_name_lang = | name_other = Oubangui | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Ubangi river near Bangui.jpg | image_size = | image_caption = Ubangi River at the outskirts of [[Bangui]] | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = Ubangirivermap.png | map_size = | map_caption = Map showing the Ubangi River drainage basin | map_alt = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}} to {{cvt|1,120|km|mi|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge2_location= [[Bangui]] (550 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|493,266.9|km2|abbr=on}} | discharge2_min = {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> (Period: 1911–1994){{cvt|930|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> | discharge2_avg =(Period: 1971–2000){{cvt|4,004|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> (Period: 1911–1994){{cvt|4,092|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> {{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> | discharge2_max = {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> (Period: 1911–1994){{cvt|9,115|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = Confluence of [[Uele River|Uele]] and [[Mbomou River|Mbomou]] | source1_location = | source1_coordinates= {{coord|4|7|41.2824|N|22|25|59.682|E}} | source1_elevation = {{cvt|395|m|abbr=on}} | mouth = [[Congo River]] | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|0|30|25.0992|S|17|42|20.4084|E}} | mouth_elevation = {{cvt|294|m|abbr=on}} | progression = [[Congo River|Congo]] → [[Atlantic Ocean]] | river_system = [[Congo River]] | basin_size = {{cvt|648,280.5|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> to {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref> | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left =[[Uele River|Uele]], Lua, [[Ngiri River|Giri]] | tributaries_right =[[Mbomou River|Mbomou]], [[Kotto River|Kotto]], [[Ouaka River|Ouaka]], [[Mpoko River|Mpoko]], [[Lobaye River|Lobaye]] | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = |discharge1_location =Near mouth |discharge1_min={{cvt|1,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge1_max={{cvt|15,500|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge3_location=[[Yakoma, Democratic Republic of the Congo|Yakoma]] (1,120 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|308,763.1|km2|abbr=on}} |discharge3_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|2,799|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> |discharge1_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|5,630.4|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> (Period: 1911–1994){{cvt|5,936|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>}} '''Ubangi Mɔɣili''' ({{IPAc-en|(|j|)|uː|ˈ|b|æ|ŋ|ɡ|i}}; {{langx|sw|Mto Ubangi}}; {{langx|fr|Fleuve Oubangui}}; {{langx|nl|Mubangi Stroom}}) ŋɔ nyɛla shɛba ni sabiri shɛli '''Oubangui''', nyɛla mɔɣili din be gbaŋsabila tiŋgbani ka nyɛ mɔɣ'titali zaŋ n-ti [[Congo River|Congo Mɔɣili]] mɔɣ'bihi puuni. Di nyɛla din piligi [[Mbomou River|Mbomou]] (ko'shɛli din yiri di puuni tooi nyɛla 1,350 m<sup>3</sup>/s) ka [[Uele River|Uele Mɔɣili]] (ko'shɛli din yiri di mi ni nyɛ 1,550 m<sup>3</sup>/s) ka nyɛ din zɔri kpari nudirigu zuɣu chaŋ nti pahi di tarisi ni [[Central African Republic]] (CAR) mini [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Ubangi Mɔɣili ŋɔ nyɛla din lahi zɔri kpari wulinluhili polo n chani nti gariti Bangui, tiŋzuɣu zaŋ n-ti CAR, di nyaaŋa di nyɛla di na kuli tuɣi zɔri kpari wulinluhili ŋɔ polo n chaŋ nti pahi di tarisi ni DRC mini [[Republic of the Congo]]. Bahigu, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din chaŋ nti chirigi Congo Mɔɣili tiŋ yuli booni Liranga. aloy2cmvfatwti4biksrrpmro5snh49 140229 140228 2026-06-14T10:24:38Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140229 wikitext text/x-wiki {{Databox}} {{Short description|Tributary of the Congo River}} {{Infobox river | name = Ubangi River | native_name = | native_name_lang = | name_other = Oubangui | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Ubangi river near Bangui.jpg | image_size = | image_caption = Ubangi River at the outskirts of [[Bangui]] | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = Ubangirivermap.png | map_size = | map_caption = Map showing the Ubangi River drainage basin | map_alt = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}} to {{cvt|1,120|km|mi|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge2_location= [[Bangui]] (550 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|493,266.9|km2|abbr=on}} | discharge2_min = {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> (Period: 1911–1994){{cvt|930|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> | discharge2_avg =(Period: 1971–2000){{cvt|4,004|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> (Period: 1911–1994){{cvt|4,092|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> {{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> | discharge2_max = {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> (Period: 1911–1994){{cvt|9,115|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = Confluence of [[Uele River|Uele]] and [[Mbomou River|Mbomou]] | source1_location = | source1_coordinates= {{coord|4|7|41.2824|N|22|25|59.682|E}} | source1_elevation = {{cvt|395|m|abbr=on}} | mouth = [[Congo River]] | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|0|30|25.0992|S|17|42|20.4084|E}} | mouth_elevation = {{cvt|294|m|abbr=on}} | progression = [[Congo River|Congo]] → [[Atlantic Ocean]] | river_system = [[Congo River]] | basin_size = {{cvt|648,280.5|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> to {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref> | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left =[[Uele River|Uele]], Lua, [[Ngiri River|Giri]] | tributaries_right =[[Mbomou River|Mbomou]], [[Kotto River|Kotto]], [[Ouaka River|Ouaka]], [[Mpoko River|Mpoko]], [[Lobaye River|Lobaye]] | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = |discharge1_location =Near mouth |discharge1_min={{cvt|1,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge1_max={{cvt|15,500|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge3_location=[[Yakoma, Democratic Republic of the Congo|Yakoma]] (1,120 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|308,763.1|km2|abbr=on}} |discharge3_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|2,799|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> |discharge1_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|5,630.4|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> (Period: 1911–1994){{cvt|5,936|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>}} '''Ubangi Mɔɣili''' ({{IPAc-en|(|j|)|uː|ˈ|b|æ|ŋ|ɡ|i}}; {{langx|sw|Mto Ubangi}}; {{langx|fr|Fleuve Oubangui}}; {{langx|nl|Mubangi Stroom}}) ŋɔ nyɛla shɛba ni sabiri shɛli '''Oubangui''', nyɛla mɔɣili din be gbaŋsabila tiŋgbani ka nyɛ mɔɣ'titali zaŋ n-ti [[Congo River|Congo Mɔɣili]] mɔɣ'bihi puuni. Di nyɛla din piligi [[Mbomou River|Mbomou]] (ko'shɛli din yiri di puuni tooi nyɛla 1,350 m<sup>3</sup>/s) ka [[Uele River|Uele Mɔɣili]] (ko'shɛli din yiri di mi ni nyɛ 1,550 m<sup>3</sup>/s) ka nyɛ din zɔri kpari nudirigu zuɣu chaŋ nti pahi di tarisi ni [[Central African Republic]] (CAR) mini [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Ubangi Mɔɣili ŋɔ nyɛla din lahi zɔri kpari wulinluhili polo n chani nti gariti Bangui, tiŋzuɣu zaŋ n-ti CAR, di nyaaŋa di nyɛla di na kuli tuɣi zɔri kpari wulinluhili ŋɔ polo n chaŋ nti pahi di tarisi ni DRC mini [[Republic of the Congo]]. Bahigu, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din chaŋ nti chirigi Congo Mɔɣili tiŋ yuli booni Liranga. Ubangi Mɔɣili ŋɔ waɣilim nyɛla {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}}. Di waɣilim yi laɣim ni Uele Mɔɣili waɣilim di nyɛla din yiɣisi {{cvt|2,270|km|mi|abbr=on}}. Ubangi mɔɣili maa kom yibu shee nyɛla {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}. Mɔɣili maa kom din yiri Bangui nyɛla bin din gbaain {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}} zaŋ chaŋ {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} ka di ni zobu nyɛ kamani ~{{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="bossche">{{cite book |last= Bossche |first= J.P. vanden |author2=G. M. Bernacsek |title= Source Book for the Inland Fishery Resources of Africa, Volume 1 |year= 1990 |publisher= Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn= 978-92-5-102983-1 |url= https://books.google.com/books?id=WLZRxM9vfXoC&pg=PA338 |page= 338}}</ref> Yuuni puuni ko'shɛli din yiri mɔɣili ŋɔ nyɛla ~{{cvt|6,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /> Niriba nyɛla ban mali dihitabili ni Ubangi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa polo kom nyɛla din zɔri chani nti luri Chari mɔɣili mini Lake chad pɔi ka naayi kpɛ Congo, Pleistocene saha.<ref>See Cooper, John E. and Hull, Gordon; ''Gorilla Pathology and Health: With a Catalogue of Preserved Materials'', p. 371 {{ISBN|9780128020395}}</ref> ienvkw3gea48n76ytw303ktm8klyk2j 140230 140229 2026-06-14T10:25:37Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140230 wikitext text/x-wiki {{Databox}} {{Short description|Tributary of the Congo River}} {{Infobox river | name = Ubangi River | native_name = | native_name_lang = | name_other = Oubangui | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Ubangi river near Bangui.jpg | image_size = | image_caption = Ubangi River at the outskirts of [[Bangui]] | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = Ubangirivermap.png | map_size = | map_caption = Map showing the Ubangi River drainage basin | map_alt = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}} to {{cvt|1,120|km|mi|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge2_location= [[Bangui]] (550 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|493,266.9|km2|abbr=on}} | discharge2_min = {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> (Period: 1911–1994){{cvt|930|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> | discharge2_avg =(Period: 1971–2000){{cvt|4,004|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> (Period: 1911–1994){{cvt|4,092|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> {{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> | discharge2_max = {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> (Period: 1911–1994){{cvt|9,115|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = Confluence of [[Uele River|Uele]] and [[Mbomou River|Mbomou]] | source1_location = | source1_coordinates= {{coord|4|7|41.2824|N|22|25|59.682|E}} | source1_elevation = {{cvt|395|m|abbr=on}} | mouth = [[Congo River]] | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|0|30|25.0992|S|17|42|20.4084|E}} | mouth_elevation = {{cvt|294|m|abbr=on}} | progression = [[Congo River|Congo]] → [[Atlantic Ocean]] | river_system = [[Congo River]] | basin_size = {{cvt|648,280.5|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> to {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref> | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left =[[Uele River|Uele]], Lua, [[Ngiri River|Giri]] | tributaries_right =[[Mbomou River|Mbomou]], [[Kotto River|Kotto]], [[Ouaka River|Ouaka]], [[Mpoko River|Mpoko]], [[Lobaye River|Lobaye]] | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = |discharge1_location =Near mouth |discharge1_min={{cvt|1,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge1_max={{cvt|15,500|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge3_location=[[Yakoma, Democratic Republic of the Congo|Yakoma]] (1,120 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|308,763.1|km2|abbr=on}} |discharge3_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|2,799|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> |discharge1_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|5,630.4|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> (Period: 1911–1994){{cvt|5,936|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>}} '''Ubangi Mɔɣili''' ({{IPAc-en|(|j|)|uː|ˈ|b|æ|ŋ|ɡ|i}}; {{langx|sw|Mto Ubangi}}; {{langx|fr|Fleuve Oubangui}}; {{langx|nl|Mubangi Stroom}}) ŋɔ nyɛla shɛba ni sabiri shɛli '''Oubangui''', nyɛla mɔɣili din be gbaŋsabila tiŋgbani ka nyɛ mɔɣ'titali zaŋ n-ti [[Congo River|Congo Mɔɣili]] mɔɣ'bihi puuni. Di nyɛla din piligi [[Mbomou River|Mbomou]] (ko'shɛli din yiri di puuni tooi nyɛla 1,350 m<sup>3</sup>/s) ka [[Uele River|Uele Mɔɣili]] (ko'shɛli din yiri di mi ni nyɛ 1,550 m<sup>3</sup>/s) ka nyɛ din zɔri kpari nudirigu zuɣu chaŋ nti pahi di tarisi ni [[Central African Republic]] (CAR) mini [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Ubangi Mɔɣili ŋɔ nyɛla din lahi zɔri kpari wulinluhili polo n chani nti gariti Bangui, tiŋzuɣu zaŋ n-ti CAR, di nyaaŋa di nyɛla di na kuli tuɣi zɔri kpari wulinluhili ŋɔ polo n chaŋ nti pahi di tarisi ni DRC mini [[Republic of the Congo]]. Bahigu, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din chaŋ nti chirigi Congo Mɔɣili tiŋ yuli booni Liranga. Ubangi Mɔɣili ŋɔ waɣilim nyɛla {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}}. Di waɣilim yi laɣim ni Uele Mɔɣili waɣilim di nyɛla din yiɣisi {{cvt|2,270|km|mi|abbr=on}}. Ubangi mɔɣili maa kom yibu shee nyɛla {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}. Mɔɣili maa kom din yiri Bangui nyɛla bin din gbaain {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}} zaŋ chaŋ {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} ka di ni zobu nyɛ kamani ~{{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="bossche">{{cite book |last= Bossche |first= J.P. vanden |author2=G. M. Bernacsek |title= Source Book for the Inland Fishery Resources of Africa, Volume 1 |year= 1990 |publisher= Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn= 978-92-5-102983-1 |url= https://books.google.com/books?id=WLZRxM9vfXoC&pg=PA338 |page= 338}}</ref> Yuuni puuni ko'shɛli din yiri mɔɣili ŋɔ nyɛla ~{{cvt|6,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /> Niriba nyɛla ban mali dihitabili ni Ubangi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa polo kom nyɛla din zɔri chani nti luri Chari mɔɣili mini Lake chad pɔi ka naayi kpɛ Congo, Pleistocene saha.<ref>See Cooper, John E. and Hull, Gordon; ''Gorilla Pathology and Health: With a Catalogue of Preserved Materials'', p. 371 {{ISBN|9780128020395}}</ref> Di mini Congo Mɔɣili nyɛla soli din mali ŋurima ka di sɔŋdi niriba ka bɛ chani bɛ chandi shɛhi di gbaai bahindi bin din gbaai Bangui mini Brazzaville sunsuuni. Bin din gbaai di piligi zaŋ chaŋ kamani kilomita kɔbigi zaŋ chaŋ Bangui, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din di tarisi ni Central African Republic mini Democratic Republic of the Congo (DRC). Lala zuɣu di nyɛla din di tarisi ni DRC mini Republic of Congo sunsuuni hali ti naayi pa zo kpɛ Congo Mɔɣili. [[File:Transaqua.svg|thumb|left|Transaqua scheme (in red)]] q4ej2nc2twqhoe4d4pvmoqbkyoenmcd 140231 140230 2026-06-14T10:26:44Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140231 wikitext text/x-wiki {{Databox}} {{Short description|Tributary of the Congo River}} {{Infobox river | name = Ubangi River | native_name = | native_name_lang = | name_other = Oubangui | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Ubangi river near Bangui.jpg | image_size = | image_caption = Ubangi River at the outskirts of [[Bangui]] | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = Ubangirivermap.png | map_size = | map_caption = Map showing the Ubangi River drainage basin | map_alt = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}} to {{cvt|1,120|km|mi|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge2_location= [[Bangui]] (550 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|493,266.9|km2|abbr=on}} | discharge2_min = {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> (Period: 1911–1994){{cvt|930|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> | discharge2_avg =(Period: 1971–2000){{cvt|4,004|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> (Period: 1911–1994){{cvt|4,092|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> {{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> | discharge2_max = {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> (Period: 1911–1994){{cvt|9,115|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = Confluence of [[Uele River|Uele]] and [[Mbomou River|Mbomou]] | source1_location = | source1_coordinates= {{coord|4|7|41.2824|N|22|25|59.682|E}} | source1_elevation = {{cvt|395|m|abbr=on}} | mouth = [[Congo River]] | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|0|30|25.0992|S|17|42|20.4084|E}} | mouth_elevation = {{cvt|294|m|abbr=on}} | progression = [[Congo River|Congo]] → [[Atlantic Ocean]] | river_system = [[Congo River]] | basin_size = {{cvt|648,280.5|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> to {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref> | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left =[[Uele River|Uele]], Lua, [[Ngiri River|Giri]] | tributaries_right =[[Mbomou River|Mbomou]], [[Kotto River|Kotto]], [[Ouaka River|Ouaka]], [[Mpoko River|Mpoko]], [[Lobaye River|Lobaye]] | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = |discharge1_location =Near mouth |discharge1_min={{cvt|1,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge1_max={{cvt|15,500|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge3_location=[[Yakoma, Democratic Republic of the Congo|Yakoma]] (1,120 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|308,763.1|km2|abbr=on}} |discharge3_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|2,799|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> |discharge1_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|5,630.4|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> (Period: 1911–1994){{cvt|5,936|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>}} '''Ubangi Mɔɣili''' ({{IPAc-en|(|j|)|uː|ˈ|b|æ|ŋ|ɡ|i}}; {{langx|sw|Mto Ubangi}}; {{langx|fr|Fleuve Oubangui}}; {{langx|nl|Mubangi Stroom}}) ŋɔ nyɛla shɛba ni sabiri shɛli '''Oubangui''', nyɛla mɔɣili din be gbaŋsabila tiŋgbani ka nyɛ mɔɣ'titali zaŋ n-ti [[Congo River|Congo Mɔɣili]] mɔɣ'bihi puuni. Di nyɛla din piligi [[Mbomou River|Mbomou]] (ko'shɛli din yiri di puuni tooi nyɛla 1,350 m<sup>3</sup>/s) ka [[Uele River|Uele Mɔɣili]] (ko'shɛli din yiri di mi ni nyɛ 1,550 m<sup>3</sup>/s) ka nyɛ din zɔri kpari nudirigu zuɣu chaŋ nti pahi di tarisi ni [[Central African Republic]] (CAR) mini [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Ubangi Mɔɣili ŋɔ nyɛla din lahi zɔri kpari wulinluhili polo n chani nti gariti Bangui, tiŋzuɣu zaŋ n-ti CAR, di nyaaŋa di nyɛla di na kuli tuɣi zɔri kpari wulinluhili ŋɔ polo n chaŋ nti pahi di tarisi ni DRC mini [[Republic of the Congo]]. Bahigu, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din chaŋ nti chirigi Congo Mɔɣili tiŋ yuli booni Liranga. Ubangi Mɔɣili ŋɔ waɣilim nyɛla {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}}. Di waɣilim yi laɣim ni Uele Mɔɣili waɣilim di nyɛla din yiɣisi {{cvt|2,270|km|mi|abbr=on}}. Ubangi mɔɣili maa kom yibu shee nyɛla {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}. Mɔɣili maa kom din yiri Bangui nyɛla bin din gbaain {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}} zaŋ chaŋ {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} ka di ni zobu nyɛ kamani ~{{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="bossche">{{cite book |last= Bossche |first= J.P. vanden |author2=G. M. Bernacsek |title= Source Book for the Inland Fishery Resources of Africa, Volume 1 |year= 1990 |publisher= Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn= 978-92-5-102983-1 |url= https://books.google.com/books?id=WLZRxM9vfXoC&pg=PA338 |page= 338}}</ref> Yuuni puuni ko'shɛli din yiri mɔɣili ŋɔ nyɛla ~{{cvt|6,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /> Niriba nyɛla ban mali dihitabili ni Ubangi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa polo kom nyɛla din zɔri chani nti luri Chari mɔɣili mini Lake chad pɔi ka naayi kpɛ Congo, Pleistocene saha.<ref>See Cooper, John E. and Hull, Gordon; ''Gorilla Pathology and Health: With a Catalogue of Preserved Materials'', p. 371 {{ISBN|9780128020395}}</ref> Di mini Congo Mɔɣili nyɛla soli din mali ŋurima ka di sɔŋdi niriba ka bɛ chani bɛ chandi shɛhi di gbaai bahindi bin din gbaai Bangui mini Brazzaville sunsuuni. Bin din gbaai di piligi zaŋ chaŋ kamani kilomita kɔbigi zaŋ chaŋ Bangui, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din di tarisi ni Central African Republic mini Democratic Republic of the Congo (DRC). Lala zuɣu di nyɛla din di tarisi ni DRC mini Republic of Congo sunsuuni hali ti naayi pa zo kpɛ Congo Mɔɣili. [[File:Transaqua.svg|thumb|left|Transaqua scheme (in red)]] == Lake Chad replenishment project == Yuuni 1960s,<ref>{{cite book |last1=Ley |first1=Willy |title=Engineers' Dreams Great Projects That COULD Come True |date=1960 |publisher=Viking Press}}</ref><ref>{{cite news |last1=Zarembka |first1=David |title=Refilling Lake Chad With Water From The Congo River Using Solar Power |url=https://cleantechnica.com/2019/06/24/refilling-lake-chad-with-water-from-the-congo-river-using-solar-power/ |access-date=25 June 2019 |work=[[Cleantechnica]] |date=24 June 2019}}</ref> bɛ daa niŋ nia ni bɛ ŋmaligi kom din yiri Ubangi Mɔɣili bahiri Chari Mɔɣili. Lahabali ban yina ban nia shɛli bɛ ni daa lo ŋɔ ni, bɛ daa boli li Transaqua, kom din yiri Ubangi ŋɔ nyɛla din yɛn chaŋ n ti pahi Lake Chad kom ka di nyɛ binshɛli din yɛn kpaŋsi zahim gbaahibu mini pukparilim zaŋ n-ti central Africans mini [[Sahel]]ians. Nigerian engineer J.{{nbsp}}Umolu mini Italian firm Bonifica nyɛla ban gba daa kpaŋsi mɔɣili kom yooi bahi mɔɣ'shɛli dabaam ni yuuni 1980s mini yuuni 1990s .<ref>{{cite web|url=http://hydroweb.com/jeh/jeh1999/bunu.pdf|title=Journal of Environmental Hydrology, Vol. 7, 1999}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newscientist.com/article/mg12917615.500|archive-url=https://web.archive.org/web/20090331234016/http://www.newscientist.com/article/mg12917615.500|url-status=dead|archive-date=2009-03-31|title=Africa at a watershed|author=Fred Pearce}}</ref><ref>Umolu, J. C.; 1990, Macro Perspectives for Nigeria’s Water Resources Planning, Proc. of the First Biennial National Hydrology Symposium, Maiduguri, Nigeria, pp. 218–262 (discussion of Ubangi-Lake Chad diversion schemes)</ref><ref>The Changing Geography of Africa and the Middle East By Graham Chapman, Kathleen M. Baker, University of London School of Oriental and African Studies, 1992 Routledge. {{ISBN|0-415-05709-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C09/C09Links/www.ccnet.com/~mcumolu/globclim.html|title=Combating Climate Induced Water And Energy Deficiencies In West Central Africa (Ubangi – Lake Chad Inter-basin transfer)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526135224/http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C09/C09Links/www.ccnet.com/~mcumolu/globclim.html|archive-date=2011-05-26}}</ref> 47wp2op4ufyzffsd1f84quysf42sfzl 140232 140231 2026-06-14T10:27:37Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140232 wikitext text/x-wiki {{Databox}} {{Short description|Tributary of the Congo River}} {{Infobox river | name = Ubangi River | native_name = | native_name_lang = | name_other = Oubangui | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Ubangi river near Bangui.jpg | image_size = | image_caption = Ubangi River at the outskirts of [[Bangui]] | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = Ubangirivermap.png | map_size = | map_caption = Map showing the Ubangi River drainage basin | map_alt = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}} to {{cvt|1,120|km|mi|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge2_location= [[Bangui]] (550 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|493,266.9|km2|abbr=on}} | discharge2_min = {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> (Period: 1911–1994){{cvt|930|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> | discharge2_avg =(Period: 1971–2000){{cvt|4,004|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> (Period: 1911–1994){{cvt|4,092|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> {{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> | discharge2_max = {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> (Period: 1911–1994){{cvt|9,115|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = Confluence of [[Uele River|Uele]] and [[Mbomou River|Mbomou]] | source1_location = | source1_coordinates= {{coord|4|7|41.2824|N|22|25|59.682|E}} | source1_elevation = {{cvt|395|m|abbr=on}} | mouth = [[Congo River]] | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|0|30|25.0992|S|17|42|20.4084|E}} | mouth_elevation = {{cvt|294|m|abbr=on}} | progression = [[Congo River|Congo]] → [[Atlantic Ocean]] | river_system = [[Congo River]] | basin_size = {{cvt|648,280.5|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> to {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref> | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left =[[Uele River|Uele]], Lua, [[Ngiri River|Giri]] | tributaries_right =[[Mbomou River|Mbomou]], [[Kotto River|Kotto]], [[Ouaka River|Ouaka]], [[Mpoko River|Mpoko]], [[Lobaye River|Lobaye]] | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = |discharge1_location =Near mouth |discharge1_min={{cvt|1,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge1_max={{cvt|15,500|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge3_location=[[Yakoma, Democratic Republic of the Congo|Yakoma]] (1,120 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|308,763.1|km2|abbr=on}} |discharge3_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|2,799|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> |discharge1_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|5,630.4|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> (Period: 1911–1994){{cvt|5,936|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>}} '''Ubangi Mɔɣili''' ({{IPAc-en|(|j|)|uː|ˈ|b|æ|ŋ|ɡ|i}}; {{langx|sw|Mto Ubangi}}; {{langx|fr|Fleuve Oubangui}}; {{langx|nl|Mubangi Stroom}}) ŋɔ nyɛla shɛba ni sabiri shɛli '''Oubangui''', nyɛla mɔɣili din be gbaŋsabila tiŋgbani ka nyɛ mɔɣ'titali zaŋ n-ti [[Congo River|Congo Mɔɣili]] mɔɣ'bihi puuni. Di nyɛla din piligi [[Mbomou River|Mbomou]] (ko'shɛli din yiri di puuni tooi nyɛla 1,350 m<sup>3</sup>/s) ka [[Uele River|Uele Mɔɣili]] (ko'shɛli din yiri di mi ni nyɛ 1,550 m<sup>3</sup>/s) ka nyɛ din zɔri kpari nudirigu zuɣu chaŋ nti pahi di tarisi ni [[Central African Republic]] (CAR) mini [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Ubangi Mɔɣili ŋɔ nyɛla din lahi zɔri kpari wulinluhili polo n chani nti gariti Bangui, tiŋzuɣu zaŋ n-ti CAR, di nyaaŋa di nyɛla di na kuli tuɣi zɔri kpari wulinluhili ŋɔ polo n chaŋ nti pahi di tarisi ni DRC mini [[Republic of the Congo]]. Bahigu, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din chaŋ nti chirigi Congo Mɔɣili tiŋ yuli booni Liranga. Ubangi Mɔɣili ŋɔ waɣilim nyɛla {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}}. Di waɣilim yi laɣim ni Uele Mɔɣili waɣilim di nyɛla din yiɣisi {{cvt|2,270|km|mi|abbr=on}}. Ubangi mɔɣili maa kom yibu shee nyɛla {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}. Mɔɣili maa kom din yiri Bangui nyɛla bin din gbaain {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}} zaŋ chaŋ {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} ka di ni zobu nyɛ kamani ~{{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="bossche">{{cite book |last= Bossche |first= J.P. vanden |author2=G. M. Bernacsek |title= Source Book for the Inland Fishery Resources of Africa, Volume 1 |year= 1990 |publisher= Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn= 978-92-5-102983-1 |url= https://books.google.com/books?id=WLZRxM9vfXoC&pg=PA338 |page= 338}}</ref> Yuuni puuni ko'shɛli din yiri mɔɣili ŋɔ nyɛla ~{{cvt|6,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /> Niriba nyɛla ban mali dihitabili ni Ubangi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa polo kom nyɛla din zɔri chani nti luri Chari mɔɣili mini Lake chad pɔi ka naayi kpɛ Congo, Pleistocene saha.<ref>See Cooper, John E. and Hull, Gordon; ''Gorilla Pathology and Health: With a Catalogue of Preserved Materials'', p. 371 {{ISBN|9780128020395}}</ref> Di mini Congo Mɔɣili nyɛla soli din mali ŋurima ka di sɔŋdi niriba ka bɛ chani bɛ chandi shɛhi di gbaai bahindi bin din gbaai Bangui mini Brazzaville sunsuuni. Bin din gbaai di piligi zaŋ chaŋ kamani kilomita kɔbigi zaŋ chaŋ Bangui, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din di tarisi ni Central African Republic mini Democratic Republic of the Congo (DRC). Lala zuɣu di nyɛla din di tarisi ni DRC mini Republic of Congo sunsuuni hali ti naayi pa zo kpɛ Congo Mɔɣili. [[File:Transaqua.svg|thumb|left|Transaqua scheme (in red)]] == Lake Chad replenishment project == Yuuni 1960s,<ref>{{cite book |last1=Ley |first1=Willy |title=Engineers' Dreams Great Projects That COULD Come True |date=1960 |publisher=Viking Press}}</ref><ref>{{cite news |last1=Zarembka |first1=David |title=Refilling Lake Chad With Water From The Congo River Using Solar Power |url=https://cleantechnica.com/2019/06/24/refilling-lake-chad-with-water-from-the-congo-river-using-solar-power/ |access-date=25 June 2019 |work=[[Cleantechnica]] |date=24 June 2019}}</ref> bɛ daa niŋ nia ni bɛ ŋmaligi kom din yiri Ubangi Mɔɣili bahiri Chari Mɔɣili. Lahabali ban yina ban nia shɛli bɛ ni daa lo ŋɔ ni, bɛ daa boli li Transaqua, kom din yiri Ubangi ŋɔ nyɛla din yɛn chaŋ n ti pahi Lake Chad kom ka di nyɛ binshɛli din yɛn kpaŋsi zahim gbaahibu mini pukparilim zaŋ n-ti central Africans mini [[Sahel]]ians. Nigerian engineer J.{{nbsp}}Umolu mini Italian firm Bonifica nyɛla ban gba daa kpaŋsi mɔɣili kom yooi bahi mɔɣ'shɛli dabaam ni yuuni 1980s mini yuuni 1990s .<ref>{{cite web|url=http://hydroweb.com/jeh/jeh1999/bunu.pdf|title=Journal of Environmental Hydrology, Vol. 7, 1999}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newscientist.com/article/mg12917615.500|archive-url=https://web.archive.org/web/20090331234016/http://www.newscientist.com/article/mg12917615.500|url-status=dead|archive-date=2009-03-31|title=Africa at a watershed|author=Fred Pearce}}</ref><ref>Umolu, J. C.; 1990, Macro Perspectives for Nigeria’s Water Resources Planning, Proc. of the First Biennial National Hydrology Symposium, Maiduguri, Nigeria, pp. 218–262 (discussion of Ubangi-Lake Chad diversion schemes)</ref><ref>The Changing Geography of Africa and the Middle East By Graham Chapman, Kathleen M. Baker, University of London School of Oriental and African Studies, 1992 Routledge. {{ISBN|0-415-05709-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C09/C09Links/www.ccnet.com/~mcumolu/globclim.html|title=Combating Climate Induced Water And Energy Deficiencies In West Central Africa (Ubangi – Lake Chad Inter-basin transfer)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526135224/http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C09/C09Links/www.ccnet.com/~mcumolu/globclim.html|archive-date=2011-05-26}}</ref> Yuuni 1994, Lake Chad Basin Commission (LCBC)nyɛla ban daa lahi suhiri n bori lala sochibigi ŋɔ yaha ka daa sabi di gbaŋ Silimiin goli March yuuni 2008 ka daa zaŋ tahi nti toondanima zaŋ n-ti LCBC ni bɛ tiŋgbani shɛŋa ni.<ref>{{cite web|url=http://www.voanews.com/english/2008-03-28-voa33.cfm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080401153145/http://www.voanews.com/english/2008-03-28-voa33.cfm|url-status=dead|archive-date=April 1, 2008|title=Voice of America News, March 28, 2008 African Leaders Team Up to Rescue Lake Chad}}</ref> Silimiin goli April yuuni 2008, LCBC nyɛla ban daa yina n ti di alizama ka yɛlli ni tiŋgbani kam to ni bi saɣi nti lala niŋsim ŋɔ ka bɛ piligi bɛ tuma. ==References== {{reflist}} == External links == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20070515071343/http://earthtrends.wri.org/text/water-resources/map-293.html Map showing the Ubangi Subbasin at World Resources Institute] * [https://www.cicos.int/ International Commission of the Congo-Oubangui-Sangha Bassin] {{coord|0|30|S|17|42|E|display=title}} {{Rivers of the Republic of the Congo}} {{Rivers of the Democratic Republic of the Congo}} {{Rivers of the Central African Republic}} {{Authority control}} [[Category:Ubangi River| ]] [[Category:Central African Republic–Democratic Republic of the Congo border]] [[Category:Democratic Republic of the Congo–Republic of the Congo border]] [[Category:International rivers of Africa]] [[Category:Border rivers]] [[Category:Rivers of the Central African Republic]] [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Rivers of the Republic of the Congo]] [[Category:Tributaries of the Congo River]] [[Category:Lowest points of countries]] 9a7fquqjnzxe72pynrousugnfobj9fk 140233 140232 2026-06-14T10:28:54Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140233 wikitext text/x-wiki {{Databox}} {{Short description|Tributary of the Congo River}} {{Infobox river | name = Ubangi River | native_name = | native_name_lang = | name_other = Oubangui | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Ubangi river near Bangui.jpg | image_size = | image_caption = Ubangi River at the outskirts of [[Bangui]] | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = Ubangirivermap.png | map_size = | map_caption = Map showing the Ubangi River drainage basin | map_alt = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}} to {{cvt|1,120|km|mi|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge2_location= [[Bangui]] (550 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|493,266.9|km2|abbr=on}} | discharge2_min = {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> (Period: 1911–1994){{cvt|930|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> | discharge2_avg =(Period: 1971–2000){{cvt|4,004|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> (Period: 1911–1994){{cvt|4,092|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> {{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> | discharge2_max = {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> (Period: 1911–1994){{cvt|9,115|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = Confluence of [[Uele River|Uele]] and [[Mbomou River|Mbomou]] | source1_location = | source1_coordinates= {{coord|4|7|41.2824|N|22|25|59.682|E}} | source1_elevation = {{cvt|395|m|abbr=on}} | mouth = [[Congo River]] | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|0|30|25.0992|S|17|42|20.4084|E}} | mouth_elevation = {{cvt|294|m|abbr=on}} | progression = [[Congo River|Congo]] → [[Atlantic Ocean]] | river_system = [[Congo River]] | basin_size = {{cvt|648,280.5|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> to {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref> | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left =[[Uele River|Uele]], Lua, [[Ngiri River|Giri]] | tributaries_right =[[Mbomou River|Mbomou]], [[Kotto River|Kotto]], [[Ouaka River|Ouaka]], [[Mpoko River|Mpoko]], [[Lobaye River|Lobaye]] | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = |discharge1_location =Near mouth |discharge1_min={{cvt|1,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge1_max={{cvt|15,500|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge3_location=[[Yakoma, Democratic Republic of the Congo|Yakoma]] (1,120 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|308,763.1|km2|abbr=on}} |discharge3_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|2,799|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> |discharge1_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|5,630.4|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> (Period: 1911–1994){{cvt|5,936|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>}} '''Ubangi Mɔɣili''' ({{IPAc-en|(|j|)|uː|ˈ|b|æ|ŋ|ɡ|i}}; {{langx|sw|Mto Ubangi}}; {{langx|fr|Fleuve Oubangui}}; {{langx|nl|Mubangi Stroom}}) ŋɔ nyɛla shɛba ni sabiri shɛli '''Oubangui''', nyɛla mɔɣili din be gbaŋsabila tiŋgbani ka nyɛ mɔɣ'titali zaŋ n-ti [[Congo River|Congo Mɔɣili]] mɔɣ'bihi puuni. Di nyɛla din piligi [[Mbomou River|Mbomou]] (ko'shɛli din yiri di puuni tooi nyɛla 1,350 m<sup>3</sup>/s) ka [[Uele River|Uele Mɔɣili]] (ko'shɛli din yiri di mi ni nyɛ 1,550 m<sup>3</sup>/s) ka nyɛ din zɔri kpari nudirigu zuɣu chaŋ nti pahi di tarisi ni [[Central African Republic]] (CAR) mini [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Ubangi Mɔɣili ŋɔ nyɛla din lahi zɔri kpari wulinluhili polo n chani nti gariti Bangui, tiŋzuɣu zaŋ n-ti CAR, di nyaaŋa di nyɛla di na kuli tuɣi zɔri kpari wulinluhili ŋɔ polo n chaŋ nti pahi di tarisi ni DRC mini [[Republic of the Congo]]. Bahigu, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din chaŋ nti chirigi Congo Mɔɣili tiŋ yuli booni Liranga. Ubangi Mɔɣili ŋɔ waɣilim nyɛla {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}}. Di waɣilim yi laɣim ni Uele Mɔɣili waɣilim di nyɛla din yiɣisi {{cvt|2,270|km|mi|abbr=on}}. Ubangi mɔɣili maa kom yibu shee nyɛla {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}. Mɔɣili maa kom din yiri Bangui nyɛla bin din gbaain {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}} zaŋ chaŋ {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} ka di ni zobu nyɛ kamani ~{{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="bossche">{{cite book |last= Bossche |first= J.P. vanden |author2=G. M. Bernacsek |title= Source Book for the Inland Fishery Resources of Africa, Volume 1 |year= 1990 |publisher= Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn= 978-92-5-102983-1 |url= https://books.google.com/books?id=WLZRxM9vfXoC&pg=PA338 |page= 338}}</ref> Yuuni puuni ko'shɛli din yiri mɔɣili ŋɔ nyɛla ~{{cvt|6,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /> Niriba nyɛla ban mali dihitabili ni Ubangi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa polo kom nyɛla din zɔri chani nti luri Chari mɔɣili mini Lake chad pɔi ka naayi kpɛ Congo, Pleistocene saha.<ref>See Cooper, John E. and Hull, Gordon; ''Gorilla Pathology and Health: With a Catalogue of Preserved Materials'', p. 371 {{ISBN|9780128020395}}</ref> Di mini Congo Mɔɣili nyɛla soli din mali ŋurima ka di sɔŋdi niriba ka bɛ chani bɛ chandi shɛhi di gbaai bahindi bin din gbaai Bangui mini Brazzaville sunsuuni. Bin din gbaai di piligi zaŋ chaŋ kamani kilomita kɔbigi zaŋ chaŋ Bangui, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din di tarisi ni Central African Republic mini Democratic Republic of the Congo (DRC). Lala zuɣu di nyɛla din di tarisi ni DRC mini Republic of Congo sunsuuni hali ti naayi pa zo kpɛ Congo Mɔɣili. [[File:Transaqua.svg|thumb|left|Transaqua scheme (in red)]] == Lake Chad replenishment project == Yuuni 1960s,<ref>{{cite book |last1=Ley |first1=Willy |title=Engineers' Dreams Great Projects That COULD Come True |date=1960 |publisher=Viking Press}}</ref><ref>{{cite news |last1=Zarembka |first1=David |title=Refilling Lake Chad With Water From The Congo River Using Solar Power |url=https://cleantechnica.com/2019/06/24/refilling-lake-chad-with-water-from-the-congo-river-using-solar-power/ |access-date=25 June 2019 |work=[[Cleantechnica]] |date=24 June 2019}}</ref> bɛ daa niŋ nia ni bɛ ŋmaligi kom din yiri Ubangi Mɔɣili bahiri Chari Mɔɣili. Lahabali ban yina ban nia shɛli bɛ ni daa lo ŋɔ ni, bɛ daa boli li Transaqua, kom din yiri Ubangi ŋɔ nyɛla din yɛn chaŋ n ti pahi Lake Chad kom ka di nyɛ binshɛli din yɛn kpaŋsi zahim gbaahibu mini pukparilim zaŋ n-ti central Africans mini [[Sahel]]ians. Nigerian engineer J.{{nbsp}}Umolu mini Italian firm Bonifica nyɛla ban gba daa kpaŋsi mɔɣili kom yooi bahi mɔɣ'shɛli dabaam ni yuuni 1980s mini yuuni 1990s .<ref>{{cite web|url=http://hydroweb.com/jeh/jeh1999/bunu.pdf|title=Journal of Environmental Hydrology, Vol. 7, 1999}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newscientist.com/article/mg12917615.500|archive-url=https://web.archive.org/web/20090331234016/http://www.newscientist.com/article/mg12917615.500|url-status=dead|archive-date=2009-03-31|title=Africa at a watershed|author=Fred Pearce}}</ref><ref>Umolu, J. C.; 1990, Macro Perspectives for Nigeria’s Water Resources Planning, Proc. of the First Biennial National Hydrology Symposium, Maiduguri, Nigeria, pp. 218–262 (discussion of Ubangi-Lake Chad diversion schemes)</ref><ref>The Changing Geography of Africa and the Middle East By Graham Chapman, Kathleen M. Baker, University of London School of Oriental and African Studies, 1992 Routledge. {{ISBN|0-415-05709-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C09/C09Links/www.ccnet.com/~mcumolu/globclim.html|title=Combating Climate Induced Water And Energy Deficiencies In West Central Africa (Ubangi – Lake Chad Inter-basin transfer)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526135224/http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C09/C09Links/www.ccnet.com/~mcumolu/globclim.html|archive-date=2011-05-26}}</ref> Yuuni 1994, Lake Chad Basin Commission (LCBC)nyɛla ban daa lahi suhiri n bori lala sochibigi ŋɔ yaha ka daa sabi di gbaŋ Silimiin goli March yuuni 2008 ka daa zaŋ tahi nti toondanima zaŋ n-ti LCBC ni bɛ tiŋgbani shɛŋa ni.<ref>{{cite web|url=http://www.voanews.com/english/2008-03-28-voa33.cfm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080401153145/http://www.voanews.com/english/2008-03-28-voa33.cfm|url-status=dead|archive-date=April 1, 2008|title=Voice of America News, March 28, 2008 African Leaders Team Up to Rescue Lake Chad}}</ref> Silimiin goli April yuuni 2008, LCBC nyɛla ban daa yina n ti di alizama ka yɛlli ni tiŋgbani kam to ni bi saɣi nti lala niŋsim ŋɔ ka bɛ piligi bɛ tuma. ==Kundivihira == {{reflist}} == External links == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20070515071343/http://earthtrends.wri.org/text/water-resources/map-293.html Map showing the Ubangi Subbasin at World Resources Institute] * [https://www.cicos.int/ International Commission of the Congo-Oubangui-Sangha Bassin] {{coord|0|30|S|17|42|E|display=title}} {{Rivers of the Republic of the Congo}} {{Rivers of the Democratic Republic of the Congo}} {{Rivers of the Central African Republic}} {{Authority control}} [[Category:Ubangi River| ]] [[Category:Central African Republic–Democratic Republic of the Congo border]] [[Category:Democratic Republic of the Congo–Republic of the Congo border]] [[Category:International rivers of Africa]] [[Category:Border rivers]] [[Category:Rivers of the Central African Republic]] [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Rivers of the Republic of the Congo]] [[Category:Tributaries of the Congo River]] [[Category:Lowest points of countries]] s12xbju0k887h2d7t7dnrj43l9vrbwh 140234 140233 2026-06-14T10:29:24Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140234 wikitext text/x-wiki {{Databox}} {{Short description|Tributary of the Congo River}} {{Infobox river | name = Ubangi River | native_name = | native_name_lang = | name_other = Oubangui | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Ubangi river near Bangui.jpg | image_size = | image_caption = Ubangi River at the outskirts of [[Bangui]] | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = Ubangirivermap.png | map_size = | map_caption = Map showing the Ubangi River drainage basin | map_alt = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}} to {{cvt|1,120|km|mi|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge2_location= [[Bangui]] (550 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|493,266.9|km2|abbr=on}} | discharge2_min = {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> (Period: 1911–1994){{cvt|930|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> | discharge2_avg =(Period: 1971–2000){{cvt|4,004|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> (Period: 1911–1994){{cvt|4,092|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> {{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> | discharge2_max = {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" /> (Period: 1911–1994){{cvt|9,115|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = Confluence of [[Uele River|Uele]] and [[Mbomou River|Mbomou]] | source1_location = | source1_coordinates= {{coord|4|7|41.2824|N|22|25|59.682|E}} | source1_elevation = {{cvt|395|m|abbr=on}} | mouth = [[Congo River]] | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|0|30|25.0992|S|17|42|20.4084|E}} | mouth_elevation = {{cvt|294|m|abbr=on}} | progression = [[Congo River|Congo]] → [[Atlantic Ocean]] | river_system = [[Congo River]] | basin_size = {{cvt|648,280.5|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> to {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref> | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left =[[Uele River|Uele]], Lua, [[Ngiri River|Giri]] | tributaries_right =[[Mbomou River|Mbomou]], [[Kotto River|Kotto]], [[Ouaka River|Ouaka]], [[Mpoko River|Mpoko]], [[Lobaye River|Lobaye]] | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = |discharge1_location =Near mouth |discharge1_min={{cvt|1,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge1_max={{cvt|15,500|m3/s|cuft/s|abbr=on}} |discharge3_location=[[Yakoma, Democratic Republic of the Congo|Yakoma]] (1,120 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|308,763.1|km2|abbr=on}} |discharge3_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|2,799|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> |discharge1_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|5,630.4|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> (Period: 1911–1994){{cvt|5,936|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>}} '''Ubangi Mɔɣili''' ({{IPAc-en|(|j|)|uː|ˈ|b|æ|ŋ|ɡ|i}}; {{langx|sw|Mto Ubangi}}; {{langx|fr|Fleuve Oubangui}}; {{langx|nl|Mubangi Stroom}}) ŋɔ nyɛla shɛba ni sabiri shɛli '''Oubangui''', nyɛla mɔɣili din be gbaŋsabila tiŋgbani ka nyɛ mɔɣ'titali zaŋ n-ti [[Congo River|Congo Mɔɣili]] mɔɣ'bihi puuni. Di nyɛla din piligi [[Mbomou River|Mbomou]] (ko'shɛli din yiri di puuni tooi nyɛla 1,350 m<sup>3</sup>/s) ka [[Uele River|Uele Mɔɣili]] (ko'shɛli din yiri di mi ni nyɛ 1,550 m<sup>3</sup>/s) ka nyɛ din zɔri kpari nudirigu zuɣu chaŋ nti pahi di tarisi ni [[Central African Republic]] (CAR) mini [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Ubangi Mɔɣili ŋɔ nyɛla din lahi zɔri kpari wulinluhili polo n chani nti gariti Bangui, tiŋzuɣu zaŋ n-ti CAR, di nyaaŋa di nyɛla di na kuli tuɣi zɔri kpari wulinluhili ŋɔ polo n chaŋ nti pahi di tarisi ni DRC mini [[Republic of the Congo]]. Bahigu, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din chaŋ nti chirigi Congo Mɔɣili tiŋ yuli booni Liranga. Ubangi Mɔɣili ŋɔ waɣilim nyɛla {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}}. Di waɣilim yi laɣim ni Uele Mɔɣili waɣilim di nyɛla din yiɣisi {{cvt|2,270|km|mi|abbr=on}}. Ubangi mɔɣili maa kom yibu shee nyɛla {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}. Mɔɣili maa kom din yiri Bangui nyɛla bin din gbaain {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}} zaŋ chaŋ {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} ka di ni zobu nyɛ kamani ~{{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="bossche">{{cite book |last= Bossche |first= J.P. vanden |author2=G. M. Bernacsek |title= Source Book for the Inland Fishery Resources of Africa, Volume 1 |year= 1990 |publisher= Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn= 978-92-5-102983-1 |url= https://books.google.com/books?id=WLZRxM9vfXoC&pg=PA338 |page= 338}}</ref> Yuuni puuni ko'shɛli din yiri mɔɣili ŋɔ nyɛla ~{{cvt|6,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /> Niriba nyɛla ban mali dihitabili ni Ubangi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa polo kom nyɛla din zɔri chani nti luri Chari mɔɣili mini Lake chad pɔi ka naayi kpɛ Congo, Pleistocene saha.<ref>See Cooper, John E. and Hull, Gordon; ''Gorilla Pathology and Health: With a Catalogue of Preserved Materials'', p. 371 {{ISBN|9780128020395}}</ref> Di mini Congo Mɔɣili nyɛla soli din mali ŋurima ka di sɔŋdi niriba ka bɛ chani bɛ chandi shɛhi di gbaai bahindi bin din gbaai Bangui mini Brazzaville sunsuuni. Bin din gbaai di piligi zaŋ chaŋ kamani kilomita kɔbigi zaŋ chaŋ Bangui, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din di tarisi ni Central African Republic mini Democratic Republic of the Congo (DRC). Lala zuɣu di nyɛla din di tarisi ni DRC mini Republic of Congo sunsuuni hali ti naayi pa zo kpɛ Congo Mɔɣili. [[File:Transaqua.svg|thumb|left|Transaqua scheme (in red)]] == Lake Chad replenishment project == Yuuni 1960s,<ref>{{cite book |last1=Ley |first1=Willy |title=Engineers' Dreams Great Projects That COULD Come True |date=1960 |publisher=Viking Press}}</ref><ref>{{cite news |last1=Zarembka |first1=David |title=Refilling Lake Chad With Water From The Congo River Using Solar Power |url=https://cleantechnica.com/2019/06/24/refilling-lake-chad-with-water-from-the-congo-river-using-solar-power/ |access-date=25 June 2019 |work=[[Cleantechnica]] |date=24 June 2019}}</ref> bɛ daa niŋ nia ni bɛ ŋmaligi kom din yiri Ubangi Mɔɣili bahiri Chari Mɔɣili. Lahabali ban yina ban nia shɛli bɛ ni daa lo ŋɔ ni, bɛ daa boli li Transaqua, kom din yiri Ubangi ŋɔ nyɛla din yɛn chaŋ n ti pahi Lake Chad kom ka di nyɛ binshɛli din yɛn kpaŋsi zahim gbaahibu mini pukparilim zaŋ n-ti central Africans mini [[Sahel]]ians. Nigerian engineer J.{{nbsp}}Umolu mini Italian firm Bonifica nyɛla ban gba daa kpaŋsi mɔɣili kom yooi bahi mɔɣ'shɛli dabaam ni yuuni 1980s mini yuuni 1990s .<ref>{{cite web|url=http://hydroweb.com/jeh/jeh1999/bunu.pdf|title=Journal of Environmental Hydrology, Vol. 7, 1999}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newscientist.com/article/mg12917615.500|archive-url=https://web.archive.org/web/20090331234016/http://www.newscientist.com/article/mg12917615.500|url-status=dead|archive-date=2009-03-31|title=Africa at a watershed|author=Fred Pearce}}</ref><ref>Umolu, J. C.; 1990, Macro Perspectives for Nigeria’s Water Resources Planning, Proc. of the First Biennial National Hydrology Symposium, Maiduguri, Nigeria, pp. 218–262 (discussion of Ubangi-Lake Chad diversion schemes)</ref><ref>The Changing Geography of Africa and the Middle East By Graham Chapman, Kathleen M. Baker, University of London School of Oriental and African Studies, 1992 Routledge. {{ISBN|0-415-05709-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C09/C09Links/www.ccnet.com/~mcumolu/globclim.html|title=Combating Climate Induced Water And Energy Deficiencies In West Central Africa (Ubangi – Lake Chad Inter-basin transfer)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526135224/http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C09/C09Links/www.ccnet.com/~mcumolu/globclim.html|archive-date=2011-05-26}}</ref> Yuuni 1994, Lake Chad Basin Commission (LCBC)nyɛla ban daa lahi suhiri n bori lala sochibigi ŋɔ yaha ka daa sabi di gbaŋ Silimiin goli March yuuni 2008 ka daa zaŋ tahi nti toondanima zaŋ n-ti LCBC ni bɛ tiŋgbani shɛŋa ni.<ref>{{cite web|url=http://www.voanews.com/english/2008-03-28-voa33.cfm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080401153145/http://www.voanews.com/english/2008-03-28-voa33.cfm|url-status=dead|archive-date=April 1, 2008|title=Voice of America News, March 28, 2008 African Leaders Team Up to Rescue Lake Chad}}</ref> Silimiin goli April yuuni 2008, LCBC nyɛla ban daa yina n ti di alizama ka yɛlli ni tiŋgbani kam to ni bi saɣi nti lala niŋsim ŋɔ ka bɛ piligi bɛ tuma. ==Kundivihira == {{reflist}} == External links == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20070515071343/http://earthtrends.wri.org/text/water-resources/map-293.html Map showing the Ubangi Subbasin at World Resources Institute] * [https://www.cicos.int/ International Commission of the Congo-Oubangui-Sangha Bassin] {{coord|0|30|S|17|42|E|display=title}} {{Authority control}} [[Category:Ubangi River| ]] [[Category:Central African Republic–Democratic Republic of the Congo border]] [[Category:Democratic Republic of the Congo–Republic of the Congo border]] [[Category:International rivers of Africa]] [[Category:Border rivers]] [[Category:Rivers of the Central African Republic]] [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Rivers of the Republic of the Congo]] [[Category:Tributaries of the Congo River]] [[Category:Lowest points of countries]] kt5b4280ye9tnmfev4oh8s99t9ywckc Ngiri River 0 33400 140240 2026-06-14T11:49:15Z Kalakpagh 2501 Created article 140240 wikitext text/x-wiki '''Ngiri Mɔɣili''' (bee Giri Mɔɣili) nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Ubangi River]] din zɔri kpari wulinluhili polo chani nti gariti Sud-Ubangi District zaŋ n-ti Equateur yaɣili, [[Democratic Republic of the Congo]]. Ngiri Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi miri tiŋ yuli booni Kungu ka nyɛ din be Kungu yaɣili. Di nyɛla din di tarisi ni Budjala Territory nuzaa zuɣu mini Bomongo Territory wulinluhili. Di nyɛla din zɔri kpari wulinluhili chaŋ nti gari Bomongo di nudirigu zuɣu n chaŋ ti kpɛ Ubangi.<ref>{{cite web |url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |url-status=dead |archive-date=2010-04-01 |title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo |first=X. |last=Blaes |publisher=PNUD-SIG |date=October 2008 |access-date=2011-12-09}}</ref> Ngiri Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari wulinluhili zaŋ chaŋ Ngiri pɔi ka naayi chaŋ nti chirigi Ubangi mɔɣili. Mɔɣili maa baa ŋɔ yaɣili nyɛla din tooi tahiri ko'jpɛɣu na.<ref name=Birdlife>{{cite web |url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6059 |title=Ngiri |publisher=Birdlife International |access-date=2012-01-30}}</ref> Ngiri nyɛla din zɔri kpari yaɣa pam, saha shɛŋa ka nyɛ din pirigiri lɛri kulibɔna bɔbugu. Di kom maa nyɛla zaɣ'sablinli.{{sfn|Captain Vangele|1889|p=331}} Saa yi ti piligi pampam mibu mɔɣili nyɛla din tooi zɔri chani nti luri Ubangi mini Congo Mɔɣili.{{sfn|Captain Vangele|1889|p=327}} ==References== {{Reflist}} ==Sources== {{Refbegin}} *{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2OY0AQAAIAAJ&pg=PA327 |title=Proceedings |chapter=Explorations of the Welle-Mobangi River |last=Captain Vangele |publisher=Royal Geographical Society, London, Volume 11 |year=1889}} {{Refend}} {{Authority control}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Tributaries of the Ubangi River]] {{DRCongo-river-stub}} tk328ektg0wp27tyerxzqrzocjq1fkp 140241 140240 2026-06-14T11:49:44Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140241 wikitext text/x-wiki '''Ngiri Mɔɣili''' (bee Giri Mɔɣili) nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Ubangi River]] din zɔri kpari wulinluhili polo chani nti gariti Sud-Ubangi District zaŋ n-ti Equateur yaɣili, [[Democratic Republic of the Congo]]. Ngiri Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi miri tiŋ yuli booni Kungu ka nyɛ din be Kungu yaɣili. Di nyɛla din di tarisi ni Budjala Territory nuzaa zuɣu mini Bomongo Territory wulinluhili. Di nyɛla din zɔri kpari wulinluhili chaŋ nti gari Bomongo di nudirigu zuɣu n chaŋ ti kpɛ Ubangi.<ref>{{cite web |url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |url-status=dead |archive-date=2010-04-01 |title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo |first=X. |last=Blaes |publisher=PNUD-SIG |date=October 2008 |access-date=2011-12-09}}</ref> Ngiri Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari wulinluhili zaŋ chaŋ Ngiri pɔi ka naayi chaŋ nti chirigi Ubangi mɔɣili. Mɔɣili maa baa ŋɔ yaɣili nyɛla din tooi tahiri ko'jpɛɣu na.<ref name=Birdlife>{{cite web |url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6059 |title=Ngiri |publisher=Birdlife International |access-date=2012-01-30}}</ref> Ngiri nyɛla din zɔri kpari yaɣa pam, saha shɛŋa ka nyɛ din pirigiri lɛri kulibɔna bɔbugu. Di kom maa nyɛla zaɣ'sablinli.{{sfn|Captain Vangele|1889|p=331}} Saa yi ti piligi pampam mibu mɔɣili nyɛla din tooi zɔri chani nti luri Ubangi mini Congo Mɔɣili.{{sfn|Captain Vangele|1889|p=327}} ==References== {{Reflist}} ==Sources== {{Refbegin}} *{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2OY0AQAAIAAJ&pg=PA327 |title=Proceedings |chapter=Explorations of the Welle-Mobangi River |last=Captain Vangele |publisher=Royal Geographical Society, London, Volume 11 |year=1889}} {{Refend}} {{Authority control}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Tributaries of the Ubangi River]] 4j920rb0xcjovfkrk8yso7fpblk7csz 140242 140241 2026-06-14T11:50:57Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140242 wikitext text/x-wiki '''Ngiri Mɔɣili''' (bee Giri Mɔɣili) nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Ubangi River]] din zɔri kpari wulinluhili polo chani nti gariti Sud-Ubangi District zaŋ n-ti Equateur yaɣili, [[Democratic Republic of the Congo]]. Ngiri Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi miri tiŋ yuli booni Kungu ka nyɛ din be Kungu yaɣili. Di nyɛla din di tarisi ni Budjala Territory nuzaa zuɣu mini Bomongo Territory wulinluhili. Di nyɛla din zɔri kpari wulinluhili chaŋ nti gari Bomongo di nudirigu zuɣu n chaŋ ti kpɛ Ubangi.<ref>{{cite web |url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |url-status=dead |archive-date=2010-04-01 |title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo |first=X. |last=Blaes |publisher=PNUD-SIG |date=October 2008 |access-date=2011-12-09}}</ref> Ngiri Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari wulinluhili zaŋ chaŋ Ngiri pɔi ka naayi chaŋ nti chirigi Ubangi mɔɣili. Mɔɣili maa baa ŋɔ yaɣili nyɛla din tooi tahiri ko'jpɛɣu na.<ref name=Birdlife>{{cite web |url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6059 |title=Ngiri |publisher=Birdlife International |access-date=2012-01-30}}</ref> Ngiri nyɛla din zɔri kpari yaɣa pam, saha shɛŋa ka nyɛ din pirigiri lɛri kulibɔna bɔbugu. Di kom maa nyɛla zaɣ'sablinli.{{sfn|Captain Vangele|1889|p=331}} Saa yi ti piligi pampam mibu mɔɣili nyɛla din tooi zɔri chani nti luri Ubangi mini Congo Mɔɣili.{{sfn|Captain Vangele|1889|p=327}} ==Kundivihira == {{Reflist}} ==Sources== {{Refbegin}} *{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2OY0AQAAIAAJ&pg=PA327 |title=Proceedings |chapter=Explorations of the Welle-Mobangi River |last=Captain Vangele |publisher=Royal Geographical Society, London, Volume 11 |year=1889}} {{Refend}} {{Authority control}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Tributaries of the Ubangi River]] s9m6hvy45aqsrzx52yoxdt7b2h139qx 140243 140242 2026-06-14T11:51:45Z Kalakpagh 2501 Updated Content 140243 wikitext text/x-wiki '''Ngiri Mɔɣili''' (bee Giri Mɔɣili) nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Ubangi River]] din zɔri kpari wulinluhili polo chani nti gariti Sud-Ubangi District zaŋ n-ti Equateur yaɣili, [[Democratic Republic of the Congo]]. Ngiri Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi miri tiŋ yuli booni Kungu ka nyɛ din be Kungu yaɣili. Di nyɛla din di tarisi ni Budjala Territory nuzaa zuɣu mini Bomongo Territory wulinluhili. Di nyɛla din zɔri kpari wulinluhili chaŋ nti gari Bomongo di nudirigu zuɣu n chaŋ ti kpɛ Ubangi.<ref>{{cite web |url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |url-status=dead |archive-date=2010-04-01 |title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo |first=X. |last=Blaes |publisher=PNUD-SIG |date=October 2008 |access-date=2011-12-09}}</ref> Ngiri Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari wulinluhili zaŋ chaŋ Ngiri pɔi ka naayi chaŋ nti chirigi Ubangi mɔɣili. Mɔɣili maa baa ŋɔ yaɣili nyɛla din tooi tahiri ko'jpɛɣu na.<ref name=Birdlife>{{cite web |url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6059 |title=Ngiri |publisher=Birdlife International |access-date=2012-01-30}}</ref> Ngiri nyɛla din zɔri kpari yaɣa pam, saha shɛŋa ka nyɛ din pirigiri lɛri kulibɔna bɔbugu. Di kom maa nyɛla zaɣ'sablinli.{{sfn|Captain Vangele|1889|p=331}} Saa yi ti piligi pampam mibu mɔɣili nyɛla din tooi zɔri chani nti luri Ubangi mini Congo Mɔɣili.{{sfn|Captain Vangele|1889|p=327}} ==Kundivihira == {{Reflist}} ==Din yi shɛli na == {{Refbegin}} *{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2OY0AQAAIAAJ&pg=PA327 |title=Proceedings |chapter=Explorations of the Welle-Mobangi River |last=Captain Vangele |publisher=Royal Geographical Society, London, Volume 11 |year=1889}} {{Refend}} {{Authority control}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Tributaries of the Ubangi River]] 335p9xg89a2jb73qnj4bhdeze94g9mx 140244 140243 2026-06-14T11:52:28Z Kalakpagh 2501 added databox 140244 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Ngiri Mɔɣili''' (bee Giri Mɔɣili) nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Ubangi River]] din zɔri kpari wulinluhili polo chani nti gariti Sud-Ubangi District zaŋ n-ti Equateur yaɣili, [[Democratic Republic of the Congo]]. Ngiri Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi miri tiŋ yuli booni Kungu ka nyɛ din be Kungu yaɣili. Di nyɛla din di tarisi ni Budjala Territory nuzaa zuɣu mini Bomongo Territory wulinluhili. Di nyɛla din zɔri kpari wulinluhili chaŋ nti gari Bomongo di nudirigu zuɣu n chaŋ ti kpɛ Ubangi.<ref>{{cite web |url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf |url-status=dead |archive-date=2010-04-01 |title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo |first=X. |last=Blaes |publisher=PNUD-SIG |date=October 2008 |access-date=2011-12-09}}</ref> Ngiri Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari wulinluhili zaŋ chaŋ Ngiri pɔi ka naayi chaŋ nti chirigi Ubangi mɔɣili. Mɔɣili maa baa ŋɔ yaɣili nyɛla din tooi tahiri ko'jpɛɣu na.<ref name=Birdlife>{{cite web |url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6059 |title=Ngiri |publisher=Birdlife International |access-date=2012-01-30}}</ref> Ngiri nyɛla din zɔri kpari yaɣa pam, saha shɛŋa ka nyɛ din pirigiri lɛri kulibɔna bɔbugu. Di kom maa nyɛla zaɣ'sablinli.{{sfn|Captain Vangele|1889|p=331}} Saa yi ti piligi pampam mibu mɔɣili nyɛla din tooi zɔri chani nti luri Ubangi mini Congo Mɔɣili.{{sfn|Captain Vangele|1889|p=327}} ==Kundivihira == {{Reflist}} ==Din yi shɛli na == {{Refbegin}} *{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2OY0AQAAIAAJ&pg=PA327 |title=Proceedings |chapter=Explorations of the Welle-Mobangi River |last=Captain Vangele |publisher=Royal Geographical Society, London, Volume 11 |year=1889}} {{Refend}} {{Authority control}} [[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]] [[Category:Tributaries of the Ubangi River]] jcpye8wkk29hnvz7o7tyxuv64y7y7qi Akosua Agyapong 0 33401 140245 2026-06-14T11:53:26Z Alhaj Darajaati 22 Created a new article 140245 wikitext text/x-wiki Akosua Agyapong (ka bɛ lahi sabili Agyepong dɔɣim nyɛla silimingoli November biɛɣu pia ni ayopɔin yuuni 19969) ka o nyɛ Ghana paɣa ŋun nyɛ yiliyiinda ni talivisa zuɣu nira. tpuxm0jnzenewrgfwbtc3qb3m6pkmrv