Dagbani Wikipedia
dagwiki
https://dag.wikipedia.org/wiki/Sol%C9%94%C9%A3u
MediaWiki 1.47.0-wmf.6
first-letter
Miidiya
Diŋ'gahim
Yɛltɔɣa
Ŋun su
Ŋun su yɛltɔɣa
Wikipedia
Wikipedia yɛltɔɣa
Lahabali kɔligu
Lahabali kɔligu yɛltɔɣa
MiidiyaWiki
MiidiyaWiki yɛltɔɣa
Tɛmplet
Tɛmplet yɛltɔɣa
Sɔŋsim
Sɔŋsim yɛltɔɣa
Pubu
Pubu yɛltɔɣa
Salima
Salima yɛltɔɣa
MOS
MOS yɛltɔɣa
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Nigeria
0
9674
140235
87249
2026-06-14T10:46:07Z
ABDUL-HAKEEMU
8643
/* Taarihi */ Nigeria nyɛla ban daa di bɛ maŋ'sulinsi gbampiɛla sani yuuni 1960.
140235
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{E-Class}}
'''Nigeria''' nyɛla maŋ'sulinsi tiŋgbani din be [[Africa]].Nigeria daa de la bɛ maŋ'sulinsi gbampiɛla sani yuuni 1960.
== Taarihi ==
== Tingbani biɛhigu ==
Bauchi
== Kali ==
== Kundivihira ==
[[Pubu:Nigeria|*]]
hng41zeoijiwzvhye87lgj9jpr2lwav
Duɣu
0
11152
140236
120494
2026-06-14T11:03:51Z
Achiri Bitamsimli
23
m maalila yɛltɔga sabi dede
140236
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{E-Class}}
'''Duɣu''' nyɛla binshɛɣu bɛ ni zaŋ tam buɣim zuɣu ka bɛ daliri nyɛla bɛ bɔrimi ni bɛ duɣi din be di puuni. Di mali anfaani pam ti [[Dagbanli|Dagban]] paɣiba.
== Di tuma ==
Di tuma nyɛla din galisi pam biɛhigu puuni.
Bɛni mali tumdi tuunshaŋa n boŋo.
# Bɛ mali tamdi mɔɣu
# Bɛ mali duɣira
# Bɛ mali chimdi sima
# Bɛ mali tamdi kɔsurim
# Bɛ mali waari shinkaafa,kpihi,
== Kundivihira ==
[[Pubu:Din bi vuhira]]
qy4gy5acghp0mxblr4zuju1ajvxwt07
140237
140236
2026-06-14T11:05:15Z
Abdul yakubu
8637
Added infomation
140237
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{E-Class}}
'''Duɣu''' nyɛla binshɛɣu bɛ ni zaŋ tam buɣim zuɣu ka bɛ daliri nyɛla bɛ bɔrimi ni bɛ duɣi din be di puuni. Di mali anfaani pam ti [[Dagbanli|Dagban]] paɣiba.
== Di tuma ==
Di tuma nyɛla din galisi pam biɛhigu puuni.
Bɛni mali tumdi tuunshaŋa n boŋo.
# Bɛ mali tamdi mɔɣu
# Bɛ mali duɣira
# Bɛ mali chimdi sima
# Bɛ mali tamdi kɔsurim
# Bɛ mali waari shinkaafa,kpihi,
# Bɛ mali tamdi kom
== Kundivihira ==
[[Pubu:Din bi vuhira]]
hgv9jyfogosgtatf8hsdh6mzt4j8faz
140238
140237
2026-06-14T11:19:17Z
Abdul yakubu
8637
Added infomation
140238
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{E-Class}}
'''Duɣu''' nyɛla binshɛɣu bɛ ni zaŋ tam buɣim zuɣu ka bɛ daliri nyɛla bɛ bɔrimi ni bɛ duɣi din be di puuni. Di mali anfaani pam ti [[Dagbanli|Dagban]] paɣiba.
== Di tuma ==
Di tuma nyɛla din galisi pam biɛhigu puuni.
Bɛni mali tumdi tuunshaŋa n boŋo.
# Bɛ mali tamdi mɔɣu
# Bɛ mali duɣira
# Bɛ mali chimdi sima
# Bɛ mali tamdi kɔsurim
# Bɛ mali waari shinkaafa,kpihi,
# Bɛ mali tamdi kom
# Bɛ mali tamdi kpaligu
== Kundivihira ==
[[Pubu:Din bi vuhira]]
k59k8sifj8ihpsyrgl8g70j0ffiel5p
Yong-Dakpemyili
0
11251
140239
32835
2026-06-14T11:45:51Z
ABDUL-HAKEEMU
8643
Taɣu bɛla ka n niŋ
140239
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{E-Class}}
'''Yong Dakpemyili''' nyɛla tiŋ' shɛli din be [[Tamale Metropolitan Assembly]], [[Northern Region]], [[Ghana]] tingbani puuni.Di nyɛla Tindana tiŋa din mali dundoya di baa ta.
==Taarihi==
==Tarisi==
==Salima==
==Di Nanima==
==Di Shikuru==
==Kundivihira==
{{Reflist}}
[[Pubu:Tinsi]]
[[Pubu:Dagbaŋ tinsi]]
[[Pubu: Tamale Metropolis Tinsi]]
[[Pubu:Ghana tinsi]]
{{Tamale tinsi}}
c9y1gjtpzak38exf6ta7goxy3aqf3yr
Mary Mathews Adams
0
32168
140197
113972
2026-06-14T07:11:26Z
Achiri Bitamsimli
23
Correction of spellings errors
140197
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Mary Mathews Adams''' (bɛ ni daa na m mi so '''Mary Mathews Smith''' mini '''Mary Mathews Barnes'''; October 23, 1840 – December 11, 1902) daa nyɛla [[America]] niri amaa ka bɛ daa lee n dɔɣi o [[Irish]]. O nyɛla sasabira mini ''philanthropist'' so ŋun n sabi ''hymns'' ka di m paai bin pihita bee ka di n gari lala. O ''Shakespearian'' bohimbu puuni ka o daa n di ''repute''. O daa nyɛla ŋun n lɛbi bundana o mini [[Alfred Smith Barnes]] ni daa n niŋ amiliya n naai, o daa nyɛla ŋun n-ti niriba sɔŋsim nima ka daa lahi n wuhi ba nirilim din ka ŋmali.
==O piligu biɛhigu mini shikuru baŋsim ==
Bɛ daa n dɔɣila Mary Jane Mathews [[Granard]], [[County Longford]], Ireland, silimin goli October biɛɣu pishi ni ata dali, yuuni 1840 puuni. Ŋuna n daa n-nyɛ John Mathews (d. [[Staten Island]], silimin goli April dahinyini dali, yuuni 1869 puuni) ŋun daa n-nyɛ ''Protestant'' la bi'kpemsani. O ma, ŋun daa n-nyɛ ''Catholic'' nira la, yuli n daa m booni Anna (Reilly) Mathews (d. [[Brooklyn]], ca. 1850). Bɛ bihi maa zaa —Mary Jane, Robert, Anna, John, nti pahi Virginia Scott (bɛ ni daa n dɔɣi so [[New York City]] la)— daa nyɛla bɛ ni n daa n wumsi shɛba lala Catholic Church maa puuni amaa bɛ zaa puuni bɛ kaluɣi maa n daa n daŋ asori duu maa ni yibu. Bɛ daa nyɛla ban n yi n chaŋ United States yuuni 1846 la puuni polo, saha shɛli Adams ni daa na n nya o yuma ayobu puuni. Brooklyn ka bɛ daŋ maa daa n niŋ dawama.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}}
Saha shɛli Adams ni daa n nya yuun'pia ni ayi bee yuun'pia ni ata la ka o daa n lɛbi [[Packer Collegiate Institute]] shikuribia ka daa n bi naagi o bohimbu nimaani ka daa n yi yuuni 1855 la puuni, o yuun'pia ni anu ni.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} Dinbɔŋɔ nyaaŋa, o daa chaŋmi nti n kpe ''graded'' shikuru.{{sfn|Willard|Livermore|1893|p=8}}
==O tuma ==
Bɛ daŋ maa kaya ni taada puuni, Adams yuun'pia ni ayopoin ni zaa, o daa pun n nyɛla karimba. Taarihi wuhiya ni bin din daa n gbaai yuuni 1862 puuni la hali ni yuuni 1868 puuni, o daa nyɛla ŋun n-niŋdi o wuhibu Public School No. 15, Degraw Street, Brooklyn puuni.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}}{{sfn|Willard|Livermore|1893|p=8}}
Yuuni 1869 la ''autumn'' puuni, Cassius M. Smith ŋun daa n yi [[Canandaigua, New York]] puuni na la n daa n lɔ o amiliya. Bɛ daa nyɛla ban n daa n chaŋ [[Atchison, Kansas]] bɛ (amiliya maa niŋbu) yuma ayi nyaaŋa ka Adams daa ti n dɔɣi o bi'yino so ŋun daa m bi paai yuuni ka daa lahi n ŋmaligi ka che ba maa. Cassius Smith daa n kanila yuuni 1876 la puuni n naai ka Adams daa lahi n yi n labi Brooklyn{{sfn|Willard|Livermore|1893|p=8}} nti n lɛbi Juvenile High School nima karimba.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} O zaɣasim ni o ni daa n-nyɛ shikurubilitali daa nyɛla din n sɔŋ o pam ka o daa tooi n n lɛbigiri ka m baŋdi [[Shakespeare]], nti pahi o ni daa lahi n doli so'shɛli n karimdi maa puuni.{{sfn|Willard|Livermore|1893|p=8}}{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} O lala Shakespearian bohimbu puuni ka o daa n di ''repute''.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}}
Silimin goli November dabaa ayopoin dali, yuuni 1883 puuni ka o mini Alfred Smith Barnes, ŋun daa n-nyɛ liɣirilana ka nyɛ ''publisher'' so ŋun m mali zaashee salo puuni ni ''philanthropist'' la daa n lɔ amiliya. O tuuli paɣa (née Harriet Burr) n daan kani yuuni 1881 la puuni ka n che o ni bidibisi anu mini bipuɣinsi ata. Mr. Barnes yil'shɛli din daa m be Brooklyn puuni ma ka o daa n kani silimin goli February biɛɣu pia ni ayopoin dali, yuuni 1888 puuni. Poi ka o mini Mr. Barnes daa ti naain n niŋ amiliya, saha shɛli o ni daa n nya o yuun'pihinahi ni anahi o daa n lɛbila bundana ka daa n tari tari ''benefactions'' nima pam. O amiliya ŋɔ puuni, o suhu zaa daa kuli m bela ni o sɔŋ ''institutions'' shɛŋa din n di o nirilim anfaani nima pam puuni — ŋanima puuni din n yi polo n-nyɛ Home for Incurables mini St. John's Protestant Episcopal Hospital, din m be Brooklyn.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}}
Silimin goli July dabaa awei dali, yuuni 1890 puuni, [[London]] tingbani puuni ka o mini [[Charles Kendall Adams]], ŋun daa na n-nyɛ [[Cornell University]] nima zuɣulana lala saha maa daa n niŋ amiliya, ka di daa n-nyɛ ''institution'' shɛli din daa n dehi ''liberal'' pina pam Mr. Barnes sani, lala pina ŋɔ tibu puuni ka o mini Mr. Adams daa n tuui m baŋ taba. Mrs. Adams daa nyɛla ŋun daa n-ti shikurubihi shɛba ban daa m be Ithaca mini Madison ka daa n ka liɣiri yiko la sɔŋsim din n ka ŋmali.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}}
O daa nyɛla ŋun n sabi ''hymns'' ka di kalinli daa m paai bin pihita bee ka di daa n gari lala ka bɛ n zaŋ di pam m pahi yila bukunima puuni; ni di nya pɔɣu bee yila mini ''ballads'' pam. Di pam daa nyɛla bɛ ni n zaŋ shɛŋa n kpe yila puuni mini ''lyrics'' mini ''sonnets'' pam puuni. O yilanima puuni, niriba ni daa m mi shɛŋa yɛla nima n daa n-nyɛ "The Birds in the Belfry," "Songs that Words can Never Know," nti m pahi "The Spring Will Soon be Here Again."{{sfn|Moulton|1890|p=21}} Adams daa n nyɛla yɛltɔɣa taɣimalisilana ŋun [[ode]]s mini [[sonnet]]s daa n zooi pam ka n di English nima mini Americanima baŋdiba pam ''critics''. O tum'shɛŋa o ni daa n yihi na nima n daa n-nyɛ: ''Epithalamium'' (N. Y. and London, 1889); ''The Choir Visible'' (Chicago, 1897); nti m pahi ''Sonnets and Songs'' (N. Y. and London, 1901).{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} Yuuni 1893 la puuni, [[World's Congress of Representative Women]] puuni o daa n dila fiila n jɛndi yɛlkpani ŋɔ "''The Highest Education''".{{sfn|Manning|1980|p=28}}
==O kum mini ''legacy''==
Alafee kalinsi n-ti Mr. mini Mrs. Adams daa ti n chemi ka bɛ yi n labi [[California]] yuuni 1901 la puuni kikaa saha. O yidana ŋɔ daa nyɛla ŋun n kɔŋ o nyavuli silimin goli July biɛɣu pishi ni ayobu dali, yuuni 1902 puuni, bɛ ni daa n kahi n labi bɛ yil'shɛli din m be [[Redlands, California]] la bakɔi dibaa ata puuni. O gba daa nyɛla ŋun n kani chir'bihi nyaaŋa, silimin goli December biɛɣu pia ni yini dali, yuuni 1902 puuni.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}}{{sfn|Ihde|1990|p=158}}
Adams daa n zaŋla [[California Historical Society]] n-ti [[California]] nima ka daa lahi n kpuɣi o maŋmaŋa ''extensive private library'' la n ti tabili o ''jewels'' m pahi ba, ka daa lahi n zaŋ Mary M. Adams Art Fund ({{USD|4000}}) n-ti ba m pahi ni bɛ zaŋdi n dari art bukunima n niŋdi ''society library'' maa puuni ni bee bɛ mali n dari binyɛra n kuri lala art ŋɔ museum bukaatanima. O ni daa m mali o binshɛli o kum saha — daa bi n galisi, pirimila o kɔrisi Barnes estate puuni ni daa n-nyɛ bɛ ni daa n yori o shɛli m pari taba la zuɣu — daa n ŋmankia o yidana ''willed'' n daa n-nyɛ li ni ka o daa n diri n niŋdi [[University of Wisconsin]] puuni.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}}
==O ''Style'' mini o yɛlkpana==
Bɛ ni m boli shɛli ni "Epithalamium" la n-nyɛ sokam ni m mi shɛli zaŋ n kpa o yɛltɔɣa taɣimalisi polo. O verse daa nyɛla din n-nyɛ ''lyrical'' ka o yɛlkpana nima mii daa n-nyɛ ''romance'', ''heroism'', nti pahi adiini.{{sfn|Willard|Livermore|1893|p=8}}
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
===Attribution===
*{{Source-attribution| {{cite book|last=Moulton|first=Charles Wells|title=The Magazine of Poetry|volume=2|url=https://books.google.com/books?id=RQYTAAAAIAAJ&pg=PA21|edition=Public domain|year=1890|publisher=Charles Wells Moulton}} }}
*{{Source-attribution| {{cite book|author=University of Wisconsin|title=Memorial of Charles Kendall Adams: Late President of the University of Wisconsin|url=https://books.google.com/books?id=vTLPAAAAMAAJ&pg=PA13|edition=Public domain|year=1903|publisher=The University}} }}
* {{Source-attribution| {{cite book|last1=Willard|first1=Frances Elizabeth|last2=Livermore|first2=Mary Ashton Rice|title=A Woman of the Century: Fourteen Hundred-seventy Biographical Sketches Accompanied by Portraits of Leading American Women in All Walks of Life|url=https://archive.org/details/bub_gb_zXEEAAAAYAAJ|page=[https://archive.org/details/bub_gb_zXEEAAAAYAAJ/page/n99 95]|edition=Public domain|year=1893|publisher=Moulton}} }}
===Bibliography===
* {{cite book|last=Ihde|first=Aaron John|title=Chemistry, as Viewed from Bascom's Hill: A History of the Chemistry Department at the University of Wisconsin in Madison|url=https://books.google.com/books?id=7tjvAAAAMAAJ|year=1990|publisher=Department of Chemistry, University of Wisconsin--Madison}}
* {{cite book|first=Beverley|last=Manning|title=Index to American Women Speakers, 1828–1978|url=https://archive.org/details/indextoamericanw0000mann|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/indextoamericanw0000mann/page/28 28]|year=1980|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-1282-6}}
==External links==
* {{wikisource-inline|Woman of the Century/Mary Mathews Adams}}
* {{Internet Archive author |sname=Mary Mathews Adams}}
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Adams, Mary Mathews}}
[[Pubu:E-Class]]
[[Pubu:Art and Feminism Editathon 2025]]
[[Pubu:1840 births]]
[[Pubu:1902 deaths]]
[[Pubu:19th-century American poets]]
[[Pubu:19th-century American women writers]]
[[Pubu:People from County Longford]]
[[Pubu:Irish emigrants to the United]]
[[Pubu:19th-century American philanthropists]]
[[Pubu:19th-century American women philanthropists]]
e55uwol77mhh4r55td3jq2verrjg1gx
140198
140197
2026-06-14T07:16:47Z
Achiri Bitamsimli
23
Corrected grammatical errors
140198
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Mary Mathews Adams''' (bɛ ni daa na m mi so '''Mary Mathews Smith''' mini '''Mary Mathews Barnes'''; October 23, 1840 – December 11, 1902) daa nyɛla [[America]] niri amaa ka bɛ daa lee n-dɔɣi o [[Irish]]. O nyɛla sasabira mini ''philanthropist'' so ŋun n-sabi ''hymns'' ka di m paai bin pihita bee ka di n-gari lala. O ''Shakespearian'' bohimbu puuni ka o daa n-di ''repute''. O daa nyɛla ŋun n-lɛbi bundana o mini [[Alfred Smith Barnes]] ni daa n-niŋ amiliya n-naai, o daa nyɛla ŋun n-ti niriba sɔŋsim nima ka daa lahi n-wuhi ba nirilim din ka ŋmali.
==O piligu biɛhigu mini shikuru baŋsim ==
Bɛ daa n-dɔɣila Mary Jane Mathews [[Granard]], [[County Longford]], Ireland, silimin goli October biɛɣu pishi ni ata dali, yuuni 1840 puuni. Ŋuna n-daa n-nyɛ John Mathews (d. [[Staten Island]], silimin goli April dahinyini dali, yuuni 1869 puuni) ŋun daa n-nyɛ ''Protestant'' la bi'kpemsani. O ma, ŋun daa n-nyɛ ''Catholic'' nira la, yuli n-daa m booni Anna (Reilly) Mathews (d. [[Brooklyn]], ca. 1850). Bɛ bihi maa zaa —Mary Jane, Robert, Anna, John, nti pahi Virginia Scott (bɛ ni daa n dɔɣi so [[New York City]] la)— daa nyɛla bɛ ni n daa n wumsi shɛba lala Catholic Church maa puuni amaa bɛ zaa puuni bɛ kaluɣi maa n daa n daŋ asori duu maa ni yibu. Bɛ daa nyɛla ban n yi n chaŋ United States yuuni 1846 la puuni polo, saha shɛli Adams ni daa na n nya o yuma ayobu puuni. Brooklyn ka bɛ daŋ maa daa n niŋ dawama.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}}
Saha shɛli Adams ni daa n nya yuun'pia ni ayi bee yuun'pia ni ata la ka o daa n lɛbi [[Packer Collegiate Institute]] shikuribia ka daa n bi naagi o bohimbu nimaani ka daa n yi yuuni 1855 la puuni, o yuun'pia ni anu ni.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} Dinbɔŋɔ nyaaŋa, o daa chaŋmi nti n kpe ''graded'' shikuru.{{sfn|Willard|Livermore|1893|p=8}}
==O tuma ==
Bɛ daŋ maa kaya ni taada puuni, Adams yuun'pia ni ayopoin ni zaa, o daa pun n nyɛla karimba. Taarihi wuhiya ni bin din daa n gbaai yuuni 1862 puuni la hali ni yuuni 1868 puuni, o daa nyɛla ŋun n-niŋdi o wuhibu Public School No. 15, Degraw Street, Brooklyn puuni.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}}{{sfn|Willard|Livermore|1893|p=8}}
Yuuni 1869 la ''autumn'' puuni, Cassius M. Smith ŋun daa n yi [[Canandaigua, New York]] puuni na la n daa n lɔ o amiliya. Bɛ daa nyɛla ban n daa n chaŋ [[Atchison, Kansas]] bɛ (amiliya maa niŋbu) yuma ayi nyaaŋa ka Adams daa ti n dɔɣi o bi'yino so ŋun daa m bi paai yuuni ka daa lahi n ŋmaligi ka che ba maa. Cassius Smith daa n kanila yuuni 1876 la puuni n naai ka Adams daa lahi n yi n labi Brooklyn{{sfn|Willard|Livermore|1893|p=8}} nti n lɛbi Juvenile High School nima karimba.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} O zaɣasim ni o ni daa n-nyɛ shikurubilitali daa nyɛla din n sɔŋ o pam ka o daa tooi n n lɛbigiri ka m baŋdi [[Shakespeare]], nti pahi o ni daa lahi n doli so'shɛli n karimdi maa puuni.{{sfn|Willard|Livermore|1893|p=8}}{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} O lala Shakespearian bohimbu puuni ka o daa n di ''repute''.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}}
Silimin goli November dabaa ayopoin dali, yuuni 1883 puuni ka o mini Alfred Smith Barnes, ŋun daa n-nyɛ liɣirilana ka nyɛ ''publisher'' so ŋun m mali zaashee salo puuni ni ''philanthropist'' la daa n lɔ amiliya. O tuuli paɣa (née Harriet Burr) n daan kani yuuni 1881 la puuni ka n che o ni bidibisi anu mini bipuɣinsi ata. Mr. Barnes yil'shɛli din daa m be Brooklyn puuni ma ka o daa n kani silimin goli February biɛɣu pia ni ayopoin dali, yuuni 1888 puuni. Poi ka o mini Mr. Barnes daa ti naain n niŋ amiliya, saha shɛli o ni daa n nya o yuun'pihinahi ni anahi o daa n lɛbila bundana ka daa n tari tari ''benefactions'' nima pam. O amiliya ŋɔ puuni, o suhu zaa daa kuli m bela ni o sɔŋ ''institutions'' shɛŋa din n di o nirilim anfaani nima pam puuni — ŋanima puuni din n yi polo n-nyɛ Home for Incurables mini St. John's Protestant Episcopal Hospital, din m be Brooklyn.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}}
Silimin goli July dabaa awei dali, yuuni 1890 puuni, [[London]] tingbani puuni ka o mini [[Charles Kendall Adams]], ŋun daa na n-nyɛ [[Cornell University]] nima zuɣulana lala saha maa daa n niŋ amiliya, ka di daa n-nyɛ ''institution'' shɛli din daa n dehi ''liberal'' pina pam Mr. Barnes sani, lala pina ŋɔ tibu puuni ka o mini Mr. Adams daa n tuui m baŋ taba. Mrs. Adams daa nyɛla ŋun daa n-ti shikurubihi shɛba ban daa m be Ithaca mini Madison ka daa n ka liɣiri yiko la sɔŋsim din n ka ŋmali.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}}
O daa nyɛla ŋun n sabi ''hymns'' ka di kalinli daa m paai bin pihita bee ka di daa n gari lala ka bɛ n zaŋ di pam m pahi yila bukunima puuni; ni di nya pɔɣu bee yila mini ''ballads'' pam. Di pam daa nyɛla bɛ ni n zaŋ shɛŋa n kpe yila puuni mini ''lyrics'' mini ''sonnets'' pam puuni. O yilanima puuni, niriba ni daa m mi shɛŋa yɛla nima n daa n-nyɛ "The Birds in the Belfry," "Songs that Words can Never Know," nti m pahi "The Spring Will Soon be Here Again."{{sfn|Moulton|1890|p=21}} Adams daa n nyɛla yɛltɔɣa taɣimalisilana ŋun [[ode]]s mini [[sonnet]]s daa n zooi pam ka n di English nima mini Americanima baŋdiba pam ''critics''. O tum'shɛŋa o ni daa n yihi na nima n daa n-nyɛ: ''Epithalamium'' (N. Y. and London, 1889); ''The Choir Visible'' (Chicago, 1897); nti m pahi ''Sonnets and Songs'' (N. Y. and London, 1901).{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}} Yuuni 1893 la puuni, [[World's Congress of Representative Women]] puuni o daa n dila fiila n jɛndi yɛlkpani ŋɔ "''The Highest Education''".{{sfn|Manning|1980|p=28}}
==O kum mini ''legacy''==
Alafee kalinsi n-ti Mr. mini Mrs. Adams daa ti n chemi ka bɛ yi n labi [[California]] yuuni 1901 la puuni kikaa saha. O yidana ŋɔ daa nyɛla ŋun n kɔŋ o nyavuli silimin goli July biɛɣu pishi ni ayobu dali, yuuni 1902 puuni, bɛ ni daa n kahi n labi bɛ yil'shɛli din m be [[Redlands, California]] la bakɔi dibaa ata puuni. O gba daa nyɛla ŋun n kani chir'bihi nyaaŋa, silimin goli December biɛɣu pia ni yini dali, yuuni 1902 puuni.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}}{{sfn|Ihde|1990|p=158}}
Adams daa n zaŋla [[California Historical Society]] n-ti [[California]] nima ka daa lahi n kpuɣi o maŋmaŋa ''extensive private library'' la n ti tabili o ''jewels'' m pahi ba, ka daa lahi n zaŋ Mary M. Adams Art Fund ({{USD|4000}}) n-ti ba m pahi ni bɛ zaŋdi n dari art bukunima n niŋdi ''society library'' maa puuni ni bee bɛ mali n dari binyɛra n kuri lala art ŋɔ museum bukaatanima. O ni daa m mali o binshɛli o kum saha — daa bi n galisi, pirimila o kɔrisi Barnes estate puuni ni daa n-nyɛ bɛ ni daa n yori o shɛli m pari taba la zuɣu — daa n ŋmankia o yidana ''willed'' n daa n-nyɛ li ni ka o daa n diri n niŋdi [[University of Wisconsin]] puuni.{{sfn|University of Wisconsin|1903|pp=13-15}}
==O ''Style'' mini o yɛlkpana==
Bɛ ni m boli shɛli ni "Epithalamium" la n-nyɛ sokam ni m mi shɛli zaŋ n kpa o yɛltɔɣa taɣimalisi polo. O verse daa nyɛla din n-nyɛ ''lyrical'' ka o yɛlkpana nima mii daa n-nyɛ ''romance'', ''heroism'', nti pahi adiini.{{sfn|Willard|Livermore|1893|p=8}}
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
===Attribution===
*{{Source-attribution| {{cite book|last=Moulton|first=Charles Wells|title=The Magazine of Poetry|volume=2|url=https://books.google.com/books?id=RQYTAAAAIAAJ&pg=PA21|edition=Public domain|year=1890|publisher=Charles Wells Moulton}} }}
*{{Source-attribution| {{cite book|author=University of Wisconsin|title=Memorial of Charles Kendall Adams: Late President of the University of Wisconsin|url=https://books.google.com/books?id=vTLPAAAAMAAJ&pg=PA13|edition=Public domain|year=1903|publisher=The University}} }}
* {{Source-attribution| {{cite book|last1=Willard|first1=Frances Elizabeth|last2=Livermore|first2=Mary Ashton Rice|title=A Woman of the Century: Fourteen Hundred-seventy Biographical Sketches Accompanied by Portraits of Leading American Women in All Walks of Life|url=https://archive.org/details/bub_gb_zXEEAAAAYAAJ|page=[https://archive.org/details/bub_gb_zXEEAAAAYAAJ/page/n99 95]|edition=Public domain|year=1893|publisher=Moulton}} }}
===Bibliography===
* {{cite book|last=Ihde|first=Aaron John|title=Chemistry, as Viewed from Bascom's Hill: A History of the Chemistry Department at the University of Wisconsin in Madison|url=https://books.google.com/books?id=7tjvAAAAMAAJ|year=1990|publisher=Department of Chemistry, University of Wisconsin--Madison}}
* {{cite book|first=Beverley|last=Manning|title=Index to American Women Speakers, 1828–1978|url=https://archive.org/details/indextoamericanw0000mann|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/indextoamericanw0000mann/page/28 28]|year=1980|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-1282-6}}
==External links==
* {{wikisource-inline|Woman of the Century/Mary Mathews Adams}}
* {{Internet Archive author |sname=Mary Mathews Adams}}
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Adams, Mary Mathews}}
[[Pubu:E-Class]]
[[Pubu:Art and Feminism Editathon 2025]]
[[Pubu:1840 births]]
[[Pubu:1902 deaths]]
[[Pubu:19th-century American poets]]
[[Pubu:19th-century American women writers]]
[[Pubu:People from County Longford]]
[[Pubu:Irish emigrants to the United]]
[[Pubu:19th-century American philanthropists]]
[[Pubu:19th-century American women philanthropists]]
dtw0mjg0t4bnpk8ddg5hak5da43waqv
Calabar Carnival
0
33275
140196
139883
2026-06-13T20:12:28Z
Tunteeya1
5942
Corrected a spelling errors
140196
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Calabar Carnival''' bɛ ni lahi mi shɛli "Carnival Calabar" la nyɛla yuuni pulini chuɣu ka bɛ puhirili kuliga duli, [[Nigeria]] tingbanni.<ref name="folio.ng">{{Cite web|date=2020-05-14|title=Inside Calabar Carnival, Africa's Biggest Street Party|url=https://folio.ng/the-magic-of-the-calabar-carnival/|access-date=2021-08-18|website=Folio|language=en-US}}</ref> Di lahi nyɛla [[Afrika|Africa]] zaa chuɣu titali,<ref>{{Cite web |last=Nico |date=2014-09-18 |title=History of Calabar Canival – NICO |url=https://nico.gov.ng/2014/09/18/history-of-calabar-canival/ |access-date=2024-02-15 |language=en-US |archive-date=4 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241004154530/https://nico.gov.ng/2014/09/18/history-of-calabar-canival/ |url-status=dead }}</ref> lala chuɣu ŋɔ puhiri la yuuni kam [[December]] goli ni.Cross River State gomnanti kurili, Mr. Donald Duke n daa zali li ni di teeri Christmas chuɣu puhibu yuuni kam. O daa yɛliya ni daliri din che ka o nam lala chuɣu ŋɔ nyami, ni o bɔri ni Cross-River leei Nigeria mini Africa tiŋgbani shɛli din nye saamba gɔrim shee. Lalachuɣu ŋɔ nyɛla din yuli du hali n ti' leeeigi Nigeria chu titali shɛli dunia zaa ni mi di yɛla. Di daa nyala chuɣu shɛli din puhiri gɔli ka piini December goli dahinyini dali, hali ka gomnanti kuro ŋun daa kana, Benedict Ayade, ti lebigi li zali dakulo dibaayi saha shɛli bɛ ni daa piigi o. 2017 yuuni chuɣu maa ni, Gomnanti kurili Benedict Ayade daa yɛli o yɛltɔɣa puuni ni chuɣu maa nyɛla din wuhiri Africa ni nyɛ tiŋgbani shɛli din mali ariziki n gari tiŋgbana zaa ka lahi nyɛ luɣishɛli bipɔla ni simdi ni bɛ ti yuli n wuhi ni bɛ nyɛla ban yina nimaani. Chuɣu maa .
== Taarihi ==
Calabar Carnival nyɛla kaya ni taɣada chuɣu kurili shɛli din daa pili pɔi ni Nigeria maŋsulinsi deebu. Nigeria tiŋgbani tɔbu shɛli din daa niŋ yuuni 1966 zaŋ hali ni 1970 la saha, bɛ daa na chɛ chuɣu maa zali bɛla suhudoo zuɣu, amaa di daa lahi pili yuuni 1971 saha shɛli South Eastern state gomnanti ŋun yuli daa nyɛ Brigadier General U. J. Esuene la ka bɛ daa puhili li 80s mini 90s la saha.
Yuuni 1993 saha, siyaasa yɛlimuɣisira shɛli din daa bahindi chɛ ka M.K.O Abiola kɔŋ o nyɛvuli piibu piibu yɛlala nyaaŋa military president, Gen. Ibrahim Babangida, ni daa zaɣisi yɛla, ka yɛlimuɣisira daa gili tiŋgbani maa zaa, lala saha maa yɛla daa tahi liɣiri yɛlimuɣisira na, niriba daa niŋ fitiina pam, ka Commonwealth daa zaŋ zalisi na. Lala zaa daa chɛ ka Calabar Festival puhiri lahi baligi.
Yuuni 2004, gomnanti kurili Donald Duke ŋun daa nyɛ Cross River gomnanti, ni daa bori ni o kpaŋsi saamba kpebu mini tiŋgbani arizichi la zuɣu, o daa lahi kpaŋsi Calabar carnival, o daa laɣim African tiŋgbana din pahi, ni dunia ariziki nim mini Diaspora nima na. Ti yi kana Osima-Dokubo yɛltɔɣa ni, "chuɣu maa daa nyala din kpaŋsi tiŋgbani maa kaya ni taɣada yaɣa pam, ka lahi kpaŋsi tiŋgbani maa niriba ban daa tooi pahi ka di mali anfaani n-ti ba arizichi polo.
== Laɣinsi ==
Laɣinsi maa nyala din laɣindi committee din su saamba deebu mini kaya ni taɣada tuma nim sunsuuni yuuni kam, ka bɛ gbaari yɛl,pala ni n ti pahi yɛltɔɣa shɛŋa bɛ ni piiri ni dipuhi chuɣu maa tooni. December yuuni 2009, Carnival Committee daa laɣim "Carnival Cup 2009", bolli ŋmɛbu kpaɣiribu carnival band nima anu sunsuuni - Seagull, Passion 4, Masta Blasta, Bayside mini Freedom. Lala band nima ŋɔ waligirila bɛ nahingbana zuɣu; Seagull nyɛla Red band ka bɛ mi ba ni bɛ nyɛ band shɛli din mali nachiinsi ka laɣim taba viɛnyɛla, Passion 4 nyɛla Green band ka bɛ mi ba ni bɛ nyɛ band shɛli din di nasara pam, Masta Blasta nyɛla orange band ka lahi nyɛ band shɛli din galisi pam, Bayside nyɛla Blue band, ka Freedom nyɛ Yellow band. Chuɣu maa gba mali la yila niŋbu din yina tiŋgbani puuni mini dunia zaa yili yiindiba sani, yuuni kam Calabar Carnival, Boat regatta, Fashion shows (din daa pili yuuni 2016), Beauty pageant (Miss Africa din daa pili yuuni 2016) Christmas Village, mini yuuni kam Ekpe Chuɣu din tahiri niriba tuhaa na
Laɣingu shɛŋa din pahi lala chuɣu ŋɔ ni nyɛla essay kpairi sabi , din laɣim secondary shikuru mini university bihi zaa. Lala kpaɣirisabi ŋɔ nyɛla bɛ ni zaani shɛli ni di kpaŋsi karimbu biɛhigu State maa bipɔla sunsuuni ka zaŋ chuɣu maa biɛhigu niŋ bi ni. Yuuni 2017 The Paradise Music Festival and Awards daa pahi Calabar carnival kalenda ni.
== <small>Paradise</small> ==
== <small>Laɣingu ŋɔnyɛla din laɣindi tiŋgbani puuni mini dunia zaa yili yiindiba, kpɛrikpɛritiba, siyaasa nima mini niriba ban mali yuya. Ban daa na min chaŋ chuɣu maa ni shɛba n-nyɛ Lucky Dube, Akon, Fat Joe, Young Jeezy, Nelly, Kirk Franklin, Sean Kingston, Wizkid, P-Square, Banky W, Ojb Jezreel.</small> ==
== Band nima yuya* ==
Calas vegas Passion 4 Freedom band Seagull band Masta blasta Bayside Diamond Hitfm band FAF band (Florence Agogo Foundation) Governor band[13][14]
== Chuɣu, yɛltɔɣa mini ban di nasara* ==
== 2013* ==
2013 Calabar Carnival daa jɛndi la Nigerian yiliyiindiba. 2013 chuɣu maa nasara dira daa nyɛla Masta Blasta.
* 2015*
2015 Calabar carnival yɛltɔɣa daa nyɛla Climate change. Di yi kana Cross River State gomnanti kurili Ben Ayade yɛltɔɣa, daa snyala ŋun deei niriba kaman tiŋgbana ban paai pia ni anu n gari. Lala yuuni maa, o daa zaŋ beauty queens n nam band shɛli bɛ ni booni governor's band. 2015 chuɣu maa nasara dira daa nyɛla Passion 4 band.
3yj3y4z5j4jph4xqttrhpjs5m17q4zs
Inachalo River
0
33319
140150
139333
2026-06-13T16:02:30Z
Bdyambor
7952
140150
wikitext
text/x-wiki
Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni.
== Tukpahi ==
16th century kulin, Inachalo n-nyɛli Igala kpa Jukun n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.
7i3k3iikp9recfdujkf4blahqarytyg
140151
140150
2026-06-13T16:03:47Z
Bdyambor
7952
140151
wikitext
text/x-wiki
Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni.
== Tukpahi ==
16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa Jukun n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.
3w0tcztlnr8jx4qjxqj58y7jhtwaetl
140152
140151
2026-06-13T16:06:44Z
Bdyambor
7952
140152
wikitext
text/x-wiki
Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni.
== Tukpahi ==
16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.
8w6odfxjvg2xxssqwlr84uz4cb8cvko
140153
140152
2026-06-13T16:09:27Z
Bdyambor
7952
140153
wikitext
text/x-wiki
Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni.
== Tukpahi ==
16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Inachalo_River#cite_note-FOOTNOTEMcAbraham-Inajoh2012-1</ref>
ghdozxwgthxjqulne9naq7pszlp426s
140162
140153
2026-06-13T16:28:32Z
Bdyambor
7952
140162
wikitext
text/x-wiki
Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni.
== Tukpahi ==
16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli Igala kuli ni n-tiɣi kuli.
== Kundivihira ==
t8tm5yrh5679c9khryj0sm8qtwt13qd
140163
140162
2026-06-13T16:30:29Z
Kalakpagh
2501
added databox
140163
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni.
== Tukpahi ==
16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli Igala kuli ni n-tiɣi kuli.
== Kundivihira ==
cqbif44vf9iv2skkx9l49cn91qite0n
140164
140163
2026-06-13T16:34:37Z
Bdyambor
7952
140164
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni.
== Tukpahi ==
16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala kuli]] ni n-tiɣi kuli.<ref>Green, M.C.; Haron, M. (2020). ''[https://books.google.com/books?id=vdToDwAAQBAJ&pg=PA83 Law, Religion and the Environment in Africa]''. 'Law and Religion in Africa Series. AFRICAN SUN MEDIA. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-1-928480-57-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Idegu, E.I.U. (1998). ''[https://books.google.com/books?id=r-byAAAAMAAJ Omodoko]''. Tamaza Publishing Company. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-978-2104-15-1]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref>
== Kundivihira ==
ma3bzdj29xdokonvmrv9os1j9q8udrc
140165
140164
2026-06-13T16:35:54Z
Bdyambor
7952
140165
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni.
== Tukpahi ==
16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala kuli]] ni n-tiɣi kuli.<ref>Green, M.C.; Haron, M. (2020). ''[https://books.google.com/books?id=vdToDwAAQBAJ&pg=PA83 Law, Religion and the Environment in Africa]''. 'Law and Religion in Africa Series. AFRICAN SUN MEDIA. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-1-928480-57-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Idegu, E.I.U. (1998). ''[https://books.google.com/books?id=r-byAAAAMAAJ Omodoko]''. Tamaza Publishing Company. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-978-2104-15-1]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Bila kuli kura n-ti, o bɔri ni o nya m-piligu ni o kuli n-ti o yɛlim ni.
== Kundivihira ==
lx874ac3ty1ilqxkdhwgqe2ffn4zkr7
140171
140165
2026-06-13T16:46:07Z
Bdyambor
7952
140171
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni.
== Tukpahi ==
16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala kuli]] ni n-tiɣi kuli.<ref>Green, M.C.; Haron, M. (2020). ''[https://books.google.com/books?id=vdToDwAAQBAJ&pg=PA83 Law, Religion and the Environment in Africa]''. 'Law and Religion in Africa Series. AFRICAN SUN MEDIA. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-1-928480-57-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Idegu, E.I.U. (1998). ''[https://books.google.com/books?id=r-byAAAAMAAJ Omodoko]''. Tamaza Publishing Company. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-978-2104-15-1]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Bila kuli kura n-ti, o bɔri ni o nya m-piligu ni o kuli n-ti o yɛlim ni. [[:en:Attah_of_Igala|Igala n-tiŋa Attah]], n-tiŋa kpaŋni, o-pahi kpaŋni nyɛli, Igala zuɣu n-tiŋa n-pahi n-ni n-suɣi n-tiŋa Prince n-zuɣi.
== Kundivihira ==
7mc7ki1yfel4rffnytbh0dxbao5n3lg
140174
140171
2026-06-13T16:53:58Z
Bdyambor
7952
140174
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni.
== Tukpahi ==
16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala kuli]] ni n-tiɣi kuli.<ref>Green, M.C.; Haron, M. (2020). ''[https://books.google.com/books?id=vdToDwAAQBAJ&pg=PA83 Law, Religion and the Environment in Africa]''. 'Law and Religion in Africa Series. AFRICAN SUN MEDIA. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-1-928480-57-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Idegu, E.I.U. (1998). ''[https://books.google.com/books?id=r-byAAAAMAAJ Omodoko]''. Tamaza Publishing Company. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-978-2104-15-1]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Bila kuli kura n-ti, o bɔri ni o nya m-piligu ni o kuli n-ti o yɛlim ni. [[:en:Attah_of_Igala|Igala n-tiŋa Attah]], n-tiŋa kpaŋni, o-pahi kpaŋni nyɛli, Igala zuɣu n-tiŋa n-pahi n-ni n-suɣi n-tiŋa Prince n-zuɣi.<ref>''[https://books.google.com/books?id=eF0uAQAAIAAJ Nigeria Year Book]'' (in German). Daily Times of Nigeria. 1992. Retrieved 18 September 2023.</ref>
Jukun niŋ kpaŋ kuli n-nye Igala mɔɣan ti, n-nye n-ti ni Igala mɔɣan yɛ n-ti yɛ n-zɔɣi kuli n-ti yɛ n-ti n-vunni n-ti n-zɔɣi n-ti Igala mɔɣan n-ti.
== Kundivihira ==
8u5epc5rywis5kvz4vqj9t04npj2cb8
140176
140174
2026-06-13T16:57:40Z
Bdyambor
7952
140176
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni.
== Tukpahi ==
16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala kuli]] ni n-tiɣi kuli.<ref>Green, M.C.; Haron, M. (2020). ''[https://books.google.com/books?id=vdToDwAAQBAJ&pg=PA83 Law, Religion and the Environment in Africa]''. 'Law and Religion in Africa Series. AFRICAN SUN MEDIA. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-1-928480-57-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Idegu, E.I.U. (1998). ''[https://books.google.com/books?id=r-byAAAAMAAJ Omodoko]''. Tamaza Publishing Company. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-978-2104-15-1]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Bila kuli kura n-ti, o bɔri ni o nya m-piligu ni o kuli n-ti o yɛlim ni. [[:en:Attah_of_Igala|Igala n-tiŋa Attah]], n-tiŋa kpaŋni, o-pahi kpaŋni nyɛli, Igala zuɣu n-tiŋa n-pahi n-ni n-suɣi n-tiŋa Prince n-zuɣi.<ref>''[https://books.google.com/books?id=eF0uAQAAIAAJ Nigeria Year Book]'' (in German). Daily Times of Nigeria. 1992. Retrieved 18 September 2023.</ref>
Jukun niŋ kpaŋ kuli n-nye [[:en:Igala_people|Igala mɔɣan]] ti, n-nye n-ti ni Igala mɔɣan yɛ n-ti yɛ n-zɔɣi kuli n-ti yɛ n-ti n-vunni n-ti n-zɔɣi n-ti Igala mɔɣan n-ti.<ref>Ejeh, T.U. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=sFl5hy8bpLoC&pg=PA230 The Servant of Yahweh in Isaiah 52:13-53:12: A Historical Critical and Afro-cultural Hermeneutical Analysis with the Igalas of Nigeria in View]''. Bibelstudien Series. Lit. ISBN <bdi>978-3-643-90164-4</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref>
== Kundivihira ==
d9p9ztvkb6oc0h52t1hx1lbw6oe4ytv
140177
140176
2026-06-13T17:00:53Z
Bdyambor
7952
140177
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni.
== Tukpahi ==
16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala kuli]] ni n-tiɣi kuli.<ref>Green, M.C.; Haron, M. (2020). ''[https://books.google.com/books?id=vdToDwAAQBAJ&pg=PA83 Law, Religion and the Environment in Africa]''. 'Law and Religion in Africa Series. AFRICAN SUN MEDIA. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-1-928480-57-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Idegu, E.I.U. (1998). ''[https://books.google.com/books?id=r-byAAAAMAAJ Omodoko]''. Tamaza Publishing Company. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-978-2104-15-1]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Bila kuli kura n-ti, o bɔri ni o nya m-piligu ni o kuli n-ti o yɛlim ni. [[:en:Attah_of_Igala|Igala n-tiŋa Attah]], n-tiŋa kpaŋni, o-pahi kpaŋni nyɛli, Igala zuɣu n-tiŋa n-pahi n-ni n-suɣi n-tiŋa Prince n-zuɣi.<ref>''[https://books.google.com/books?id=eF0uAQAAIAAJ Nigeria Year Book]'' (in German). Daily Times of Nigeria. 1992. Retrieved 18 September 2023.</ref>
Jukun niŋ kpaŋ kuli n-nye [[:en:Igala_people|Igala mɔɣan]] ti, n-nye n-ti ni Igala mɔɣan yɛ n-ti yɛ n-zɔɣi kuli n-ti yɛ n-ti n-vunni n-ti n-zɔɣi n-ti Igala mɔɣan n-ti.<ref>Ejeh, T.U. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=sFl5hy8bpLoC&pg=PA230 The Servant of Yahweh in Isaiah 52:13-53:12: A Historical Critical and Afro-cultural Hermeneutical Analysis with the Igalas of Nigeria in View]''. Bibelstudien Series. Lit. ISBN <bdi>978-3-643-90164-4</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> A ni yɛli ti ni kpaazi kuli, n ti n-nyɛli ni Igala n-tiriŋ m-pɔ n-si n-vɔɣi kuli, n ti n-zɔɣi ni Jukun n-kuli kuli, n ti n-ti kpaazi n-zɔɣi kuli.<ref>BBC African Service (1999). ''[https://books.google.com/books?id=L_EsAQAAIAAJ Focus on Africa: BBC Magazine]''. BBC African Service. Retrieved 18 September 2023.</ref>
== Kundivihira ==
gk8hqys99irk8hiialqigoe1iix4c9h
140185
140177
2026-06-13T17:12:43Z
Bdyambor
7952
140185
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni.
== Tukpahi ==
16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala kuli]] ni n-tiɣi kuli.<ref>Green, M.C.; Haron, M. (2020). ''[https://books.google.com/books?id=vdToDwAAQBAJ&pg=PA83 Law, Religion and the Environment in Africa]''. 'Law and Religion in Africa Series. AFRICAN SUN MEDIA. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-1-928480-57-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Idegu, E.I.U. (1998). ''[https://books.google.com/books?id=r-byAAAAMAAJ Omodoko]''. Tamaza Publishing Company. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-978-2104-15-1]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Bila kuli kura n-ti, o bɔri ni o nya m-piligu ni o kuli n-ti o yɛlim ni. [[:en:Attah_of_Igala|Igala n-tiŋa Attah]], n-tiŋa kpaŋni, o-pahi kpaŋni nyɛli, Igala zuɣu n-tiŋa n-pahi n-ni n-suɣi n-tiŋa Prince n-zuɣi.<ref>''[https://books.google.com/books?id=eF0uAQAAIAAJ Nigeria Year Book]'' (in German). Daily Times of Nigeria. 1992. Retrieved 18 September 2023.</ref>
Jukun niŋ kpaŋ kuli n-nye [[:en:Igala_people|Igala mɔɣan]] ti, n-nye n-ti ni Igala mɔɣan yɛ n-ti yɛ n-zɔɣi kuli n-ti yɛ n-ti n-vunni n-ti n-zɔɣi n-ti Igala mɔɣan n-ti.<ref>Ejeh, T.U. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=sFl5hy8bpLoC&pg=PA230 The Servant of Yahweh in Isaiah 52:13-53:12: A Historical Critical and Afro-cultural Hermeneutical Analysis with the Igalas of Nigeria in View]''. Bibelstudien Series. Lit. ISBN <bdi>978-3-643-90164-4</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> A ni yɛli ti ni kpaazi kuli, n ti n-nyɛli ni Igala n-tiriŋ m-pɔ n-si n-vɔɣi kuli, n ti n-zɔɣi ni Jukun n-kuli kuli, n ti n-ti kpaazi n-zɔɣi kuli.<ref>BBC African Service (1999). ''[https://books.google.com/books?id=L_EsAQAAIAAJ Focus on Africa: BBC Magazine]''. BBC African Service. Retrieved 18 September 2023.</ref>
[[:en:Igala–Benin_War|Igala–Benin nʋgʊ]] nyɛliŋ ninsɔriŋ ninsɔriŋ de, Igala ninsɔriŋ Attah Ayegba Omaidoko tila ninsɔriŋ kpaŋ kpaŋ kura ninsɔriŋ ni kpaŋ ninsɔriŋ kpaŋ.<ref>Boston, J. S. (1969). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/The_States_of_the_Nigerian_Region_in_the_16th_century.png/500px-The_States_of_the_Nigerian_Region_in_the_16th_century.png "Oral Tradition and the History of Igala"]. ''The Journal of African History''. '''10''' (1). Cambridge University Press: 29–43. doi:[[doi:10.1017/S0021853700009269|10.1017/S0021853700009269]]. ISSN 0021-8537. JSTOR 180294. S2CID 162739013. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Imoagene, O. (1990). ''[https://books.google.com/books?id=qJwPAQAAMAAJ Peoples of the Niger-Benue Confluence and Plateau Areas]''. Know Your Country Series: Handbooks of Nigeria's Major Culture Areas. New-Era Publishers. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-978-2853-00-4|978-978-2853-00-4]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Ninsɔriŋ kura ninsɔriŋ kpaŋ ni kpaŋ ni ninsɔriŋ kura ni kpaŋ ninsɔriŋ ni kpaŋ, ninsɔriŋ kura Attah yɛ ninsɔriŋ ŋun, ŋun ni kpaŋ ninsɔriŋ ni kpaŋ.
== Kundivihira ==
q5pmaatbo5mpb32uiueitz69bff248q
140189
140185
2026-06-13T17:16:46Z
Bdyambor
7952
140189
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni.
== Tukpahi ==
16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala kuli]] ni n-tiɣi kuli.<ref>Green, M.C.; Haron, M. (2020). ''[https://books.google.com/books?id=vdToDwAAQBAJ&pg=PA83 Law, Religion and the Environment in Africa]''. 'Law and Religion in Africa Series. AFRICAN SUN MEDIA. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-1-928480-57-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Idegu, E.I.U. (1998). ''[https://books.google.com/books?id=r-byAAAAMAAJ Omodoko]''. Tamaza Publishing Company. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-978-2104-15-1]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Bila kuli kura n-ti, o bɔri ni o nya m-piligu ni o kuli n-ti o yɛlim ni. [[:en:Attah_of_Igala|Igala n-tiŋa Attah]], n-tiŋa kpaŋni, o-pahi kpaŋni nyɛli, Igala zuɣu n-tiŋa n-pahi n-ni n-suɣi n-tiŋa Prince n-zuɣi.<ref>''[https://books.google.com/books?id=eF0uAQAAIAAJ Nigeria Year Book]'' (in German). Daily Times of Nigeria. 1992. Retrieved 18 September 2023.</ref>
Jukun niŋ kpaŋ kuli n-nye [[:en:Igala_people|Igala mɔɣan]] ti, n-nye n-ti ni Igala mɔɣan yɛ n-ti yɛ n-zɔɣi kuli n-ti yɛ n-ti n-vunni n-ti n-zɔɣi n-ti Igala mɔɣan n-ti.<ref>Ejeh, T.U. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=sFl5hy8bpLoC&pg=PA230 The Servant of Yahweh in Isaiah 52:13-53:12: A Historical Critical and Afro-cultural Hermeneutical Analysis with the Igalas of Nigeria in View]''. Bibelstudien Series. Lit. ISBN <bdi>978-3-643-90164-4</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> A ni yɛli ti ni kpaazi kuli, n ti n-nyɛli ni Igala n-tiriŋ m-pɔ n-si n-vɔɣi kuli, n ti n-zɔɣi ni Jukun n-kuli kuli, n ti n-ti kpaazi n-zɔɣi kuli.<ref>BBC African Service (1999). ''[https://books.google.com/books?id=L_EsAQAAIAAJ Focus on Africa: BBC Magazine]''. BBC African Service. Retrieved 18 September 2023.</ref>
Igala–Benin war zuɣu kulin, Igala kingdom ninsɔri Attah Ayegba Omaidoko n bɔri ŋun n ti n zɔŋɔŋɔ m-pali n ti kuliŋa n-ti dunya kuliŋa.<ref>Boston, J. S. (1969). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/The_States_of_the_Nigerian_Region_in_the_16th_century.png/500px-The_States_of_the_Nigerian_Region_in_the_16th_century.png "Oral Tradition and the History of Igala"]. ''The Journal of African History''. '''10''' (1). Cambridge University Press: 29–43. doi:[[doi:10.1017/S0021853700009269|10.1017/S0021853700009269]]. ISSN 0021-8537. JSTOR 180294. S2CID 162739013. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Imoagene, O. (1990). ''[https://books.google.com/books?id=qJwPAQAAMAAJ Peoples of the Niger-Benue Confluence and Plateau Areas]''. Know Your Country Series: Handbooks of Nigeria's Major Culture Areas. New-Era Publishers. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-978-2853-00-4|978-978-2853-00-4]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Ninsɔriŋ kura ninsɔriŋ kpaŋ ni kpaŋ ni ninsɔriŋ kura ni kpaŋ ninsɔriŋ ni kpaŋ, ninsɔriŋ kura Attah yɛ ninsɔriŋ ŋun, ŋun ni kpaŋ ninsɔriŋ ni kpaŋ.
== Kundivihira ==
ezhsizrn1ze22v4vsrfi6vlt0gxc2pw
140194
140189
2026-06-13T17:42:06Z
Bdyambor
7952
140194
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni.
== Tukpahi ==
16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala kuli]] ni n-tiɣi kuli.<ref>Green, M.C.; Haron, M. (2020). ''[https://books.google.com/books?id=vdToDwAAQBAJ&pg=PA83 Law, Religion and the Environment in Africa]''. 'Law and Religion in Africa Series. AFRICAN SUN MEDIA. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-1-928480-57-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Idegu, E.I.U. (1998). ''[https://books.google.com/books?id=r-byAAAAMAAJ Omodoko]''. Tamaza Publishing Company. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-978-2104-15-1]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Bila kuli kura n-ti, o bɔri ni o nya m-piligu ni o kuli n-ti o yɛlim ni. [[:en:Attah_of_Igala|Igala n-tiŋa Attah]], n-tiŋa kpaŋni, o-pahi kpaŋni nyɛli, Igala zuɣu n-tiŋa n-pahi n-ni n-suɣi n-tiŋa Prince n-zuɣi.<ref>''[https://books.google.com/books?id=eF0uAQAAIAAJ Nigeria Year Book]'' (in German). Daily Times of Nigeria. 1992. Retrieved 18 September 2023.</ref>
Jukun niŋ kpaŋ kuli n-nye [[:en:Igala_people|Igala mɔɣan]] ti, n-nye n-ti ni Igala mɔɣan yɛ n-ti yɛ n-zɔɣi kuli n-ti yɛ n-ti n-vunni n-ti n-zɔɣi n-ti Igala mɔɣan n-ti.<ref>Ejeh, T.U. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=sFl5hy8bpLoC&pg=PA230 The Servant of Yahweh in Isaiah 52:13-53:12: A Historical Critical and Afro-cultural Hermeneutical Analysis with the Igalas of Nigeria in View]''. Bibelstudien Series. Lit. ISBN <bdi>978-3-643-90164-4</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> A ni yɛli ti ni kpaazi kuli, n ti n-nyɛli ni Igala n-tiriŋ m-pɔ n-si n-vɔɣi kuli, n ti n-zɔɣi ni Jukun n-kuli kuli, n ti n-ti kpaazi n-zɔɣi kuli.<ref>BBC African Service (1999). ''[https://books.google.com/books?id=L_EsAQAAIAAJ Focus on Africa: BBC Magazine]''. BBC African Service. Retrieved 18 September 2023.</ref>
Igala–Benin war zuɣu kulin, [[:en:Igala_Kingdom|Igala kingdom]] ninsɔri Attah Ayegba Omaidoko n bɔri ŋun n ti n zɔŋɔŋɔ m-pali n ti kuliŋa n-ti dunya kuliŋa.<ref>Boston, J. S. (1969). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/The_States_of_the_Nigerian_Region_in_the_16th_century.png/500px-The_States_of_the_Nigerian_Region_in_the_16th_century.png "Oral Tradition and the History of Igala"]. ''The Journal of African History''. '''10''' (1). Cambridge University Press: 29–43. doi:[[doi:10.1017/S0021853700009269|10.1017/S0021853700009269]]. ISSN 0021-8537. JSTOR 180294. S2CID 162739013. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Imoagene, O. (1990). ''[https://books.google.com/books?id=qJwPAQAAMAAJ Peoples of the Niger-Benue Confluence and Plateau Areas]''. Know Your Country Series: Handbooks of Nigeria's Major Culture Areas. New-Era Publishers. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-978-2853-00-4|978-978-2853-00-4]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Ni-mbaligun ninsali kuli igala tɩŋ niŋ n m-pahi n ka tɩɣ n ka n-ti Igala tɩŋ n yɛli, nima n m-pahi n ka n-ti Attah piɣa, [[:en:Princess_Inikpi|Princess Íníkpi]], n da n yɛli n tahi n m-pahi n kuli n-ti n-da n dila.<ref>''[https://books.google.com/books?id=tS0uAQAAIAAJ The African Guardian]''. Guardian Magazines. 1991. Retrieved 18 September</ref>
== Kundivihira ==
qnghf6o6z0fm5xpzb8cd6e03x6az8w4
140195
140194
2026-06-13T17:48:34Z
Bdyambor
7952
140195
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
Inachɛlo Mɔɣili nyɛla mɔɣili din be [[:en:Idah|Idah]], [[:en:Kogi_State|Kogi State]], [[:en:Nigeria|Nigeria]] tiŋ’ puuni. Di mali yɛlikuri shɛŋa mini kali soli zuɣu tiŋgbɔŋ maa ni.
== Tukpahi ==
16th century kulin, Inachalo n-nyɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala]] kpa [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun]] n-gbiri-gbiri n-tibi n-tɔri.<ref>McAbraham-Inajoh, N. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=6jl0dqbZnNIC Inikpi: The Warrior Princess]''. AuthorHouse UK. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-4685-0383-8|978-1-4685-0383-8]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> [[:en:Jukun_people_(West_Africa)|Jukun kuli]] din anu yɛli ni bɔli kuli n-tahini, n-ni a kpaɣi kuli n-tahini, a yɛli [[:en:Igala_Kingdom|Igala kuli]] ni n-tiɣi kuli.<ref>Green, M.C.; Haron, M. (2020). ''[https://books.google.com/books?id=vdToDwAAQBAJ&pg=PA83 Law, Religion and the Environment in Africa]''. 'Law and Religion in Africa Series. AFRICAN SUN MEDIA. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-1-928480-57-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Idegu, E.I.U. (1998). ''[https://books.google.com/books?id=r-byAAAAMAAJ Omodoko]''. Tamaza Publishing Company. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-928480-57-0|978-978-2104-15-1]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Bila kuli kura n-ti, o bɔri ni o nya m-piligu ni o kuli n-ti o yɛlim ni. [[:en:Attah_of_Igala|Igala n-tiŋa Attah]], n-tiŋa kpaŋni, o-pahi kpaŋni nyɛli, Igala zuɣu n-tiŋa n-pahi n-ni n-suɣi n-tiŋa Prince n-zuɣi.<ref>''[https://books.google.com/books?id=eF0uAQAAIAAJ Nigeria Year Book]'' (in German). Daily Times of Nigeria. 1992. Retrieved 18 September 2023.</ref>
Jukun niŋ kpaŋ kuli n-nye [[:en:Igala_people|Igala mɔɣan]] ti, n-nye n-ti ni Igala mɔɣan yɛ n-ti yɛ n-zɔɣi kuli n-ti yɛ n-ti n-vunni n-ti n-zɔɣi n-ti Igala mɔɣan n-ti.<ref>Ejeh, T.U. (2012). ''[https://books.google.com/books?id=sFl5hy8bpLoC&pg=PA230 The Servant of Yahweh in Isaiah 52:13-53:12: A Historical Critical and Afro-cultural Hermeneutical Analysis with the Igalas of Nigeria in View]''. Bibelstudien Series. Lit. ISBN <bdi>978-3-643-90164-4</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> A ni yɛli ti ni kpaazi kuli, n ti n-nyɛli ni Igala n-tiriŋ m-pɔ n-si n-vɔɣi kuli, n ti n-zɔɣi ni Jukun n-kuli kuli, n ti n-ti kpaazi n-zɔɣi kuli.<ref>BBC African Service (1999). ''[https://books.google.com/books?id=L_EsAQAAIAAJ Focus on Africa: BBC Magazine]''. BBC African Service. Retrieved 18 September 2023.</ref>
Igala–Benin war zuɣu kulin, [[:en:Igala_Kingdom|Igala kingdom]] ninsɔri Attah Ayegba Omaidoko n bɔri ŋun n ti n zɔŋɔŋɔ m-pali n ti kuliŋa n-ti dunya kuliŋa.<ref>Boston, J. S. (1969). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/The_States_of_the_Nigerian_Region_in_the_16th_century.png/500px-The_States_of_the_Nigerian_Region_in_the_16th_century.png "Oral Tradition and the History of Igala"]. ''The Journal of African History''. '''10''' (1). Cambridge University Press: 29–43. doi:[[doi:10.1017/S0021853700009269|10.1017/S0021853700009269]]. ISSN 0021-8537. JSTOR 180294. S2CID 162739013. Retrieved 18 September 2023.</ref><ref>Imoagene, O. (1990). ''[https://books.google.com/books?id=qJwPAQAAMAAJ Peoples of the Niger-Benue Confluence and Plateau Areas]''. Know Your Country Series: Handbooks of Nigeria's Major Culture Areas. New-Era Publishers. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-978-2853-00-4|978-978-2853-00-4]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Ni-mbaligun ninsali kuli igala tɩŋ niŋ n m-pahi n ka tɩɣ n ka n-ti Igala tɩŋ n yɛli, nima n m-pahi n ka n-ti Attah piɣa, [[:en:Princess_Inikpi|Princess Íníkpi]], n da n yɛli n tahi n m-pahi n kuli n-ti n-da n dila.<ref>''[https://books.google.com/books?id=tS0uAQAAIAAJ The African Guardian]''. Guardian Magazines. 1991. Retrieved 18 September</ref>
Igala-Jukun nufukpa kuli m-maa, Princess Ọ́ma-Odòkó yɛ n-ti kuli n-ti Inachalo tɔŋŋ n-tili n-ti m-maa.<ref>Opaluwa, V.; Gabriel, A.O.; Abdullahi, A. (2021). ''[https://books.google.com/books?id=a8uZzgEACAAJ Scientific Approach to Igala History]''. Amazon Digital Services LLC - KDP Print US. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/979-8-5408-0721-0|979-8-5408-0721-0]]</bdi>. Retrieved 18 September 2023.</ref> Ŋɔm n-ti kuli n-ti Igala taha n-ti Igala-Jukun nufukpa kuli.<ref>Achimugu, L. (2005). ''[https://books.google.com/books?id=eJoaAQAAIAAJ History of Education in Igalaland]''. Diolus Communication. Retrieved 18 September 2023.</ref>
== Kundivihira ==
rwyxndtdqctq5kqky62zvygau3z5j68
Incwala
0
33381
140183
140090
2026-06-13T17:09:29Z
K.D.Nburidiba
4111
Added a reference
140183
wikitext
text/x-wiki
'''Incwala''' (Swazi: [iᵑǀwala]) nyɛla kali kpani shɛli bɛ ni niŋda ka di kuli bindiri Eswatini tingbani maa nama yɛltɔɣa.<ref>{{Cite web|title=Incwala Festival {{!}} The Kingdom of Eswatini (Swaziland)|url=https://www.thekingdomofeswatini.com/eswatini-experiences/events/incwala-festival/|access-date=2026-06-13|website=The Kingdom of Eswatini|language=en-US}}</ref> Di nyɛla tingbani maa zaa chuɣu ka di kanna yuuni kam.
Deen diɛmdiba ban yina incwala ni nyɛ Eswatini naa maa; Naa yi kani dinŋuna incwala gba kani. Incwala niŋdila saha gbaliŋ kamani goli laasabu, n piini ni incwala bila, ''incwala lencane'', ''incwala lenkhulu''.
deen shɛŋa bɛ ni diɛmda - kamani lusekwane, kuhlamahlama, mini umdvutjulwa - nyɛla din kuli n nyɛ deen' kpami nti lala chuɣu kurili ŋo kamani Ummemo din niŋdi ni nanima, Incwala mini Umhlanga nyɛla tingbani maa zaa diɛma ka di zaa nyɛ tiŋ' naa maa mini Naama ni zali shɛli.
== Ban tooi chanili ==
incwala kali maa nyɛla tingbani buɣilaan so bɛ ni mi ''Bemanti'' la ni gbubi di sulinsi (bam bɛ kom ni), bee ''Belwandle'' (ban be mɔɣili ni), dɔmini bɛ yoori la kom mɔɣa maa ni din yɛn kpaŋsi naa maa nam.
Lala niriba maa toondana n nyɛ Ndwandwe yaɣili naa maa ŋun nyari sɔŋsim bidibsi bam be yaɣ'shɛli sani. toondana so gba bela Ndwandwe yaɣili din yina Elwandle nama tiŋa.lala dabba mo chanimi n ti yoori kom ka bɔri tilahi mɔɣu maani ni kulisi maa ni.
ninvuɣ'timsa ban lahi pahi n nyɛ '''tinsila''' (ŋun kuli tabi naa maa amaa ka pa o zim), ni banlee ŋun za o nuzaa ''insila'', ŋun kuli guri naa maa hali ka diɛma maa ti naai.ni yaha, nabi puɣinga maa ni na shɛba kpa talahi nima ka lee pa nayoli maa polo nima (Dlamini) kuli bi yɛn miri naa maa.
== Binshɛŋa ŋan niŋda ==
'''Bemanti'''
Di piligu, '''Bemanti''' piini ni binbɔri shɛŋa bɛ ni bɔri kuliga maa ni, tiŋbil shɛli bɛ Maputo tooni ka baɣi Mozambique, ni shɛba gba, be Lusutfu kuliga maa polo, Komanzi, ni Mbuluzi. Di maalibu nyɛla laɣingu din nyɛ zaɣ' timsili.
Bemanti nima maa yi ti chana n ti nya Swazi nima maa shɛba bɛ soli maa zuɣu bɛ bɛ duri ba mi(kuhlamahlama) bɛ tin' kpaŋsi maa ni bɛ fari la bɛ dama, binshɛɣu kam bɛ yi nya bɛ dukpula maa ni. bɛ binbɔra bigslisi: pini nima, nuche baŋsi, laɣ' bila, bee binshɛɣu din kuli tu ni bɛ ti bɛ ni fa so maa.
=== Incwala bila ===
Diɛma ŋo puuni, Bemanti yɛn kamina Ludzidzini, Nayili maa. Naa maa mini Bemanti yɛn zinila niɣi zɔŋ ni. Ka bɛ zaŋ dama n ti tiba dama shɛli napaɣa maa ni duɣi (sigodlo), ka bɛ zaŋli yi n ti ti kpamba maa.
Ban beni maa yɛrila Incwala niɛma, ka di nyɛ naɣ' zuuan yɛn pa pa bɛ bɔɣisapima zuɣu hali ni bɛ shɛhi ni, yuya din yirigira yɛn kuli bɛ nudirigu, ka gbaŋpiɛla kuli nyaɣisiri bɛ duɣiri ni, gbuɣin gbana shɛŋa bɛ ni zaŋ pɔbi bɛ maŋsila mi.lala niɛma maa ŋmanila tɔbu niɛma, amaa Incwala dabba maa ban kuli gbubila dari (''imizaca'', ''umzaca'' singular).
=== Lusekwane ===
''lusekwane'' nyɛla din piini incwala titali maa. Nimaani ka nachimpɔla chani ti toori ''lusekwane'', lala tia timsili maa.lusekwane nyɛla binshɛli din zooiri yaɣ' shɛŋa Eswatini din miri coast maa. Dizooibu ni di yihibu yaha (Egundvwini nama din miri Bulunga zoya maa) ka di pam nyɛ bɛ ni diri shɛli chuɣu maa puhibu ni. nachinpɔla ban be kashi n ni tooi yihi lusekwane maa.
== Kundivihira ==
mqan0xssf0gn2k1vk1ei5mrs9uigi0g
140184
140183
2026-06-13T17:11:01Z
K.D.Nburidiba
4111
Added a reference
140184
wikitext
text/x-wiki
'''Incwala''' (Swazi: [iᵑǀwala]) nyɛla kali kpani shɛli bɛ ni niŋda ka di kuli bindiri Eswatini tingbani maa nama yɛltɔɣa.<ref>{{Cite web|title=Incwala Festival {{!}} The Kingdom of Eswatini (Swaziland)|url=https://www.thekingdomofeswatini.com/eswatini-experiences/events/incwala-festival/|access-date=2026-06-13|website=The Kingdom of Eswatini|language=en-US}}</ref> Di nyɛla tingbani maa zaa chuɣu ka di kanna yuuni kam.
Deen diɛmdiba ban yina incwala ni nyɛ Eswatini naa maa; Naa yi kani dinŋuna incwala gba kani. Incwala niŋdila saha gbaliŋ kamani goli laasabu, n piini ni incwala bila, ''incwala lencane'', ''incwala lenkhulu''.
deen shɛŋa bɛ ni diɛmda - kamani lusekwane, kuhlamahlama, mini umdvutjulwa - nyɛla din kuli n nyɛ deen' kpami nti lala chuɣu kurili ŋo kamani Ummemo din niŋdi ni nanima, Incwala mini Umhlanga nyɛla tingbani maa zaa diɛma ka di zaa nyɛ tiŋ' naa maa mini Naama ni zali shɛli.<ref>{{Cite news|last=Rubicon|date=2025-10-27|title=National events attendance increases immensely -|language=en-US|work=-|url=https://swazidailynews.com/archives/4862|access-date=2026-06-13}}</ref>
== Ban tooi chanili ==
incwala kali maa nyɛla tingbani buɣilaan so bɛ ni mi ''Bemanti'' la ni gbubi di sulinsi (bam bɛ kom ni), bee ''Belwandle'' (ban be mɔɣili ni), dɔmini bɛ yoori la kom mɔɣa maa ni din yɛn kpaŋsi naa maa nam.
Lala niriba maa toondana n nyɛ Ndwandwe yaɣili naa maa ŋun nyari sɔŋsim bidibsi bam be yaɣ'shɛli sani. toondana so gba bela Ndwandwe yaɣili din yina Elwandle nama tiŋa.lala dabba mo chanimi n ti yoori kom ka bɔri tilahi mɔɣu maani ni kulisi maa ni.
ninvuɣ'timsa ban lahi pahi n nyɛ '''tinsila''' (ŋun kuli tabi naa maa amaa ka pa o zim), ni banlee ŋun za o nuzaa ''insila'', ŋun kuli guri naa maa hali ka diɛma maa ti naai.ni yaha, nabi puɣinga maa ni na shɛba kpa talahi nima ka lee pa nayoli maa polo nima (Dlamini) kuli bi yɛn miri naa maa.
== Binshɛŋa ŋan niŋda ==
'''Bemanti'''
Di piligu, '''Bemanti''' piini ni binbɔri shɛŋa bɛ ni bɔri kuliga maa ni, tiŋbil shɛli bɛ Maputo tooni ka baɣi Mozambique, ni shɛba gba, be Lusutfu kuliga maa polo, Komanzi, ni Mbuluzi. Di maalibu nyɛla laɣingu din nyɛ zaɣ' timsili.
Bemanti nima maa yi ti chana n ti nya Swazi nima maa shɛba bɛ soli maa zuɣu bɛ bɛ duri ba mi(kuhlamahlama) bɛ tin' kpaŋsi maa ni bɛ fari la bɛ dama, binshɛɣu kam bɛ yi nya bɛ dukpula maa ni. bɛ binbɔra bigslisi: pini nima, nuche baŋsi, laɣ' bila, bee binshɛɣu din kuli tu ni bɛ ti bɛ ni fa so maa.
=== Incwala bila ===
Diɛma ŋo puuni, Bemanti yɛn kamina Ludzidzini, Nayili maa. Naa maa mini Bemanti yɛn zinila niɣi zɔŋ ni. Ka bɛ zaŋ dama n ti tiba dama shɛli napaɣa maa ni duɣi (sigodlo), ka bɛ zaŋli yi n ti ti kpamba maa.
Ban beni maa yɛrila Incwala niɛma, ka di nyɛ naɣ' zuuan yɛn pa pa bɛ bɔɣisapima zuɣu hali ni bɛ shɛhi ni, yuya din yirigira yɛn kuli bɛ nudirigu, ka gbaŋpiɛla kuli nyaɣisiri bɛ duɣiri ni, gbuɣin gbana shɛŋa bɛ ni zaŋ pɔbi bɛ maŋsila mi.lala niɛma maa ŋmanila tɔbu niɛma, amaa Incwala dabba maa ban kuli gbubila dari (''imizaca'', ''umzaca'' singular).
=== Lusekwane ===
''lusekwane'' nyɛla din piini incwala titali maa. Nimaani ka nachimpɔla chani ti toori ''lusekwane'', lala tia timsili maa.lusekwane nyɛla binshɛli din zooiri yaɣ' shɛŋa Eswatini din miri coast maa. Dizooibu ni di yihibu yaha (Egundvwini nama din miri Bulunga zoya maa) ka di pam nyɛ bɛ ni diri shɛli chuɣu maa puhibu ni. nachinpɔla ban be kashi n ni tooi yihi lusekwane maa.
== Kundivihira ==
nupuffx5cyjr2tly4r670yb6usvbgg4
140186
140184
2026-06-13T17:13:04Z
K.D.Nburidiba
4111
Added a reference
140186
wikitext
text/x-wiki
'''Incwala''' (Swazi: [iᵑǀwala]) nyɛla kali kpani shɛli bɛ ni niŋda ka di kuli bindiri Eswatini tingbani maa nama yɛltɔɣa.<ref>{{Cite web|title=Incwala Festival {{!}} The Kingdom of Eswatini (Swaziland)|url=https://www.thekingdomofeswatini.com/eswatini-experiences/events/incwala-festival/|access-date=2026-06-13|website=The Kingdom of Eswatini|language=en-US}}</ref> Di nyɛla tingbani maa zaa chuɣu ka di kanna yuuni kam.
Deen diɛmdiba ban yina incwala ni nyɛ Eswatini naa maa; Naa yi kani dinŋuna incwala gba kani. Incwala niŋdila saha gbaliŋ kamani goli laasabu, n piini ni incwala bila, ''incwala lencane'', ''incwala lenkhulu''.
deen shɛŋa bɛ ni diɛmda - kamani lusekwane, kuhlamahlama, mini umdvutjulwa - nyɛla din kuli n nyɛ deen' kpami nti lala chuɣu kurili ŋo kamani Ummemo din niŋdi ni nanima, Incwala mini Umhlanga nyɛla tingbani maa zaa diɛma ka di zaa nyɛ tiŋ' naa maa mini Naama ni zali shɛli.<ref>{{Cite news|last=Rubicon|date=2025-10-27|title=National events attendance increases immensely -|language=en-US|work=-|url=https://swazidailynews.com/archives/4862|access-date=2026-06-13}}</ref>
== Ban tooi chanili ==
incwala kali maa nyɛla tingbani buɣilaan so bɛ ni mi ''Bemanti'' la ni gbubi di sulinsi (bam bɛ kom ni), bee ''Belwandle'' (ban be mɔɣili ni), dɔmini bɛ toori la kom mɔɣa maa ni din yɛn kpaŋsi naa maa nam.<ref>{{Cite news|last=Tsabedze|first=Lungile|date=2022-12-26|title=The Eswatini Incwala Annual Festival Explained|language=en-US|work=Swaziland News|url=https://swazilandnewsonline.co.za/the-eswatini-incwala-annual-festival-explained/|access-date=2026-06-13}}</ref>
Lala niriba maa toondana n nyɛ Ndwandwe yaɣili naa maa ŋun nyari sɔŋsim bidibsi bam be yaɣ'shɛli sani. toondana so gba bela Ndwandwe yaɣili din yina Elwandle nama tiŋa.lala dabba mo chanimi n ti yoori kom ka bɔri tilahi mɔɣu maani ni kulisi maa ni.
ninvuɣ'timsa ban lahi pahi n nyɛ '''tinsila''' (ŋun kuli tabi naa maa amaa ka pa o zim), ni banlee ŋun za o nuzaa ''insila'', ŋun kuli guri naa maa hali ka diɛma maa ti naai.ni yaha, nabi puɣinga maa ni na shɛba kpa talahi nima ka lee pa nayoli maa polo nima (Dlamini) kuli bi yɛn miri naa maa.
== Binshɛŋa ŋan niŋda ==
'''Bemanti'''
Di piligu, '''Bemanti''' piini ni binbɔri shɛŋa bɛ ni bɔri kuliga maa ni, tiŋbil shɛli bɛ Maputo tooni ka baɣi Mozambique, ni shɛba gba, be Lusutfu kuliga maa polo, Komanzi, ni Mbuluzi. Di maalibu nyɛla laɣingu din nyɛ zaɣ' timsili.
Bemanti nima maa yi ti chana n ti nya Swazi nima maa shɛba bɛ soli maa zuɣu bɛ bɛ duri ba mi(kuhlamahlama) bɛ tin' kpaŋsi maa ni bɛ fari la bɛ dama, binshɛɣu kam bɛ yi nya bɛ dukpula maa ni. bɛ binbɔra bigslisi: pini nima, nuche baŋsi, laɣ' bila, bee binshɛɣu din kuli tu ni bɛ ti bɛ ni fa so maa.
=== Incwala bila ===
Diɛma ŋo puuni, Bemanti yɛn kamina Ludzidzini, Nayili maa. Naa maa mini Bemanti yɛn zinila niɣi zɔŋ ni. Ka bɛ zaŋ dama n ti tiba dama shɛli napaɣa maa ni duɣi (sigodlo), ka bɛ zaŋli yi n ti ti kpamba maa.
Ban beni maa yɛrila Incwala niɛma, ka di nyɛ naɣ' zuuan yɛn pa pa bɛ bɔɣisapima zuɣu hali ni bɛ shɛhi ni, yuya din yirigira yɛn kuli bɛ nudirigu, ka gbaŋpiɛla kuli nyaɣisiri bɛ duɣiri ni, gbuɣin gbana shɛŋa bɛ ni zaŋ pɔbi bɛ maŋsila mi.lala niɛma maa ŋmanila tɔbu niɛma, amaa Incwala dabba maa ban kuli gbubila dari (''imizaca'', ''umzaca'' singular).
=== Lusekwane ===
''lusekwane'' nyɛla din piini incwala titali maa. Nimaani ka nachimpɔla chani ti toori ''lusekwane'', lala tia timsili maa.lusekwane nyɛla binshɛli din zooiri yaɣ' shɛŋa Eswatini din miri coast maa. Dizooibu ni di yihibu yaha (Egundvwini nama din miri Bulunga zoya maa) ka di pam nyɛ bɛ ni diri shɛli chuɣu maa puhibu ni. nachinpɔla ban be kashi n ni tooi yihi lusekwane maa.
== Kundivihira ==
qvj0b1mhml1h1t7027obfjy0ureshod
140187
140186
2026-06-13T17:15:21Z
K.D.Nburidiba
4111
140187
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Incwala''' (Swazi: [iᵑǀwala]) nyɛla kali kpani shɛli bɛ ni niŋda ka di kuli bindiri Eswatini tingbani maa nama yɛltɔɣa.<ref>{{Cite web|title=Incwala Festival {{!}} The Kingdom of Eswatini (Swaziland)|url=https://www.thekingdomofeswatini.com/eswatini-experiences/events/incwala-festival/|access-date=2026-06-13|website=The Kingdom of Eswatini|language=en-US}}</ref> Di nyɛla tingbani maa zaa chuɣu ka di kanna yuuni kam.
Deen diɛmdiba ban yina incwala ni nyɛ Eswatini naa maa; Naa yi kani dinŋuna incwala gba kani. Incwala niŋdila saha gbaliŋ kamani goli laasabu, n piini ni incwala bila, ''incwala lencane'', ''incwala lenkhulu''.
deen shɛŋa bɛ ni diɛmda - kamani lusekwane, kuhlamahlama, mini umdvutjulwa - nyɛla din kuli n nyɛ deen' kpami nti lala chuɣu kurili ŋo kamani Ummemo din niŋdi ni nanima, Incwala mini Umhlanga nyɛla tingbani maa zaa diɛma ka di zaa nyɛ tiŋ' naa maa mini Naama ni zali shɛli.<ref>{{Cite news|last=Rubicon|date=2025-10-27|title=National events attendance increases immensely -|language=en-US|work=-|url=https://swazidailynews.com/archives/4862|access-date=2026-06-13}}</ref>
== Ban tooi chanili ==
incwala kali maa nyɛla tingbani buɣilaan so bɛ ni mi ''Bemanti'' la ni gbubi di sulinsi (bam bɛ kom ni), bee ''Belwandle'' (ban be mɔɣili ni), dɔmini bɛ toori la kom mɔɣa maa ni din yɛn kpaŋsi naa maa nam.<ref>{{Cite news|last=Tsabedze|first=Lungile|date=2022-12-26|title=The Eswatini Incwala Annual Festival Explained|language=en-US|work=Swaziland News|url=https://swazilandnewsonline.co.za/the-eswatini-incwala-annual-festival-explained/|access-date=2026-06-13}}</ref>
Lala niriba maa toondana n nyɛ Ndwandwe yaɣili naa maa ŋun nyari sɔŋsim bidibsi bam be yaɣ'shɛli sani. toondana so gba bela Ndwandwe yaɣili din yina Elwandle nama tiŋa.lala dabba mo chanimi n ti yoori kom ka bɔri tilahi mɔɣu maani ni kulisi maa ni.
ninvuɣ'timsa ban lahi pahi n nyɛ '''tinsila''' (ŋun kuli tabi naa maa amaa ka pa o zim), ni banlee ŋun za o nuzaa ''insila'', ŋun kuli guri naa maa hali ka diɛma maa ti naai.ni yaha, nabi puɣinga maa ni na shɛba kpa talahi nima ka lee pa nayoli maa polo nima (Dlamini) kuli bi yɛn miri naa maa.
== Binshɛŋa ŋan niŋda ==
'''Bemanti'''
Di piligu, '''Bemanti''' piini ni binbɔri shɛŋa bɛ ni bɔri kuliga maa ni, tiŋbil shɛli bɛ Maputo tooni ka baɣi Mozambique, ni shɛba gba, be Lusutfu kuliga maa polo, Komanzi, ni Mbuluzi. Di maalibu nyɛla laɣingu din nyɛ zaɣ' timsili.
Bemanti nima maa yi ti chana n ti nya Swazi nima maa shɛba bɛ soli maa zuɣu bɛ bɛ duri ba mi(kuhlamahlama) bɛ tin' kpaŋsi maa ni bɛ fari la bɛ dama, binshɛɣu kam bɛ yi nya bɛ dukpula maa ni. bɛ binbɔra bigslisi: pini nima, nuche baŋsi, laɣ' bila, bee binshɛɣu din kuli tu ni bɛ ti bɛ ni fa so maa.
=== Incwala bila ===
Diɛma ŋo puuni, Bemanti yɛn kamina Ludzidzini, Nayili maa. Naa maa mini Bemanti yɛn zinila niɣi zɔŋ ni. Ka bɛ zaŋ dama n ti tiba dama shɛli napaɣa maa ni duɣi (sigodlo), ka bɛ zaŋli yi n ti ti kpamba maa.
Ban beni maa yɛrila Incwala niɛma, ka di nyɛ naɣ' zuuan yɛn pa pa bɛ bɔɣisapima zuɣu hali ni bɛ shɛhi ni, yuya din yirigira yɛn kuli bɛ nudirigu, ka gbaŋpiɛla kuli nyaɣisiri bɛ duɣiri ni, gbuɣin gbana shɛŋa bɛ ni zaŋ pɔbi bɛ maŋsila mi.lala niɛma maa ŋmanila tɔbu niɛma, amaa Incwala dabba maa ban kuli gbubila dari (''imizaca'', ''umzaca'' singular).
=== Lusekwane ===
''lusekwane'' nyɛla din piini incwala titali maa. Nimaani ka nachimpɔla chani ti toori ''lusekwane'', lala tia timsili maa.lusekwane nyɛla binshɛli din zooiri yaɣ' shɛŋa Eswatini din miri coast maa. Dizooibu ni di yihibu yaha (Egundvwini nama din miri Bulunga zoya maa) ka di pam nyɛ bɛ ni diri shɛli chuɣu maa puhibu ni. nachinpɔla ban be kashi n ni tooi yihi lusekwane maa.
== Kundivihira ==
afjyroqsappns2r1kxelpcx50f84wny
140188
140187
2026-06-13T17:16:09Z
K.D.Nburidiba
4111
Added a link
140188
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Incwala''' (Swazi: [iᵑǀwala]) nyɛla [[kali]] kpani shɛli bɛ ni niŋda ka di kuli bindiri Eswatini tingbani maa nama yɛltɔɣa.<ref>{{Cite web|title=Incwala Festival {{!}} The Kingdom of Eswatini (Swaziland)|url=https://www.thekingdomofeswatini.com/eswatini-experiences/events/incwala-festival/|access-date=2026-06-13|website=The Kingdom of Eswatini|language=en-US}}</ref> Di nyɛla tingbani maa zaa chuɣu ka di kanna yuuni kam.
Deen diɛmdiba ban yina incwala ni nyɛ Eswatini naa maa; Naa yi kani dinŋuna incwala gba kani. Incwala niŋdila saha gbaliŋ kamani goli laasabu, n piini ni incwala bila, ''incwala lencane'', ''incwala lenkhulu''.
deen shɛŋa bɛ ni diɛmda - kamani lusekwane, kuhlamahlama, mini umdvutjulwa - nyɛla din kuli n nyɛ deen' kpami nti lala chuɣu kurili ŋo kamani Ummemo din niŋdi ni nanima, Incwala mini Umhlanga nyɛla tingbani maa zaa diɛma ka di zaa nyɛ tiŋ' naa maa mini Naama ni zali shɛli.<ref>{{Cite news|last=Rubicon|date=2025-10-27|title=National events attendance increases immensely -|language=en-US|work=-|url=https://swazidailynews.com/archives/4862|access-date=2026-06-13}}</ref>
== Ban tooi chanili ==
incwala kali maa nyɛla tingbani buɣilaan so bɛ ni mi ''Bemanti'' la ni gbubi di sulinsi (bam bɛ kom ni), bee ''Belwandle'' (ban be mɔɣili ni), dɔmini bɛ toori la kom mɔɣa maa ni din yɛn kpaŋsi naa maa nam.<ref>{{Cite news|last=Tsabedze|first=Lungile|date=2022-12-26|title=The Eswatini Incwala Annual Festival Explained|language=en-US|work=Swaziland News|url=https://swazilandnewsonline.co.za/the-eswatini-incwala-annual-festival-explained/|access-date=2026-06-13}}</ref>
Lala niriba maa toondana n nyɛ Ndwandwe yaɣili naa maa ŋun nyari sɔŋsim bidibsi bam be yaɣ'shɛli sani. toondana so gba bela Ndwandwe yaɣili din yina Elwandle nama tiŋa.lala dabba mo chanimi n ti yoori kom ka bɔri tilahi mɔɣu maani ni kulisi maa ni.
ninvuɣ'timsa ban lahi pahi n nyɛ '''tinsila''' (ŋun kuli tabi naa maa amaa ka pa o zim), ni banlee ŋun za o nuzaa ''insila'', ŋun kuli guri naa maa hali ka diɛma maa ti naai.ni yaha, nabi puɣinga maa ni na shɛba kpa talahi nima ka lee pa nayoli maa polo nima (Dlamini) kuli bi yɛn miri naa maa.
== Binshɛŋa ŋan niŋda ==
'''Bemanti'''
Di piligu, '''Bemanti''' piini ni binbɔri shɛŋa bɛ ni bɔri kuliga maa ni, tiŋbil shɛli bɛ Maputo tooni ka baɣi Mozambique, ni shɛba gba, be Lusutfu kuliga maa polo, Komanzi, ni Mbuluzi. Di maalibu nyɛla laɣingu din nyɛ zaɣ' timsili.
Bemanti nima maa yi ti chana n ti nya Swazi nima maa shɛba bɛ soli maa zuɣu bɛ bɛ duri ba mi(kuhlamahlama) bɛ tin' kpaŋsi maa ni bɛ fari la bɛ dama, binshɛɣu kam bɛ yi nya bɛ dukpula maa ni. bɛ binbɔra bigslisi: pini nima, nuche baŋsi, laɣ' bila, bee binshɛɣu din kuli tu ni bɛ ti bɛ ni fa so maa.
=== Incwala bila ===
Diɛma ŋo puuni, Bemanti yɛn kamina Ludzidzini, Nayili maa. Naa maa mini Bemanti yɛn zinila niɣi zɔŋ ni. Ka bɛ zaŋ dama n ti tiba dama shɛli napaɣa maa ni duɣi (sigodlo), ka bɛ zaŋli yi n ti ti kpamba maa.
Ban beni maa yɛrila Incwala niɛma, ka di nyɛ naɣ' zuuan yɛn pa pa bɛ bɔɣisapima zuɣu hali ni bɛ shɛhi ni, yuya din yirigira yɛn kuli bɛ nudirigu, ka gbaŋpiɛla kuli nyaɣisiri bɛ duɣiri ni, gbuɣin gbana shɛŋa bɛ ni zaŋ pɔbi bɛ maŋsila mi.lala niɛma maa ŋmanila tɔbu niɛma, amaa Incwala dabba maa ban kuli gbubila dari (''imizaca'', ''umzaca'' singular).
=== Lusekwane ===
''lusekwane'' nyɛla din piini incwala titali maa. Nimaani ka nachimpɔla chani ti toori ''lusekwane'', lala tia timsili maa.lusekwane nyɛla binshɛli din zooiri yaɣ' shɛŋa Eswatini din miri coast maa. Dizooibu ni di yihibu yaha (Egundvwini nama din miri Bulunga zoya maa) ka di pam nyɛ bɛ ni diri shɛli chuɣu maa puhibu ni. nachinpɔla ban be kashi n ni tooi yihi lusekwane maa.
== Kundivihira ==
45pc1r6a9762mo03v699udqwhqqbd7a
140190
140188
2026-06-13T17:17:24Z
K.D.Nburidiba
4111
Added a link
140190
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Incwala''' (Swazi: [iᵑǀwala]) nyɛla [[kali]] kpani shɛli bɛ ni niŋda ka di kuli bindiri Eswatini tingbani maa nama yɛltɔɣa.<ref>{{Cite web|title=Incwala Festival {{!}} The Kingdom of Eswatini (Swaziland)|url=https://www.thekingdomofeswatini.com/eswatini-experiences/events/incwala-festival/|access-date=2026-06-13|website=The Kingdom of Eswatini|language=en-US}}</ref> Di nyɛla tingbani maa zaa chuɣu ka di kanna yuuni kam.
Deen diɛmdiba ban yina incwala ni nyɛ Eswatini naa maa; Naa yi kani dinŋuna incwala gba kani. Incwala niŋdila saha gbaliŋ kamani goli laasabu, n piini ni incwala bila, ''incwala lencane'', ''incwala lenkhulu''.
deen shɛŋa bɛ ni diɛmda - kamani lusekwane, kuhlamahlama, mini umdvutjulwa - nyɛla din kuli n nyɛ deen' kpami nti lala chuɣu kurili ŋo kamani Ummemo din niŋdi ni nanima, Incwala mini Umhlanga nyɛla tingbani maa zaa diɛma ka di zaa nyɛ tiŋ' naa maa mini Naama ni zali shɛli.<ref>{{Cite news|last=Rubicon|date=2025-10-27|title=National events attendance increases immensely -|language=en-US|work=-|url=https://swazidailynews.com/archives/4862|access-date=2026-06-13}}</ref>
== Ban tooi chanili ==
incwala kali maa nyɛla tingbani buɣilaan so bɛ ni mi ''Bemanti'' la ni gbubi di sulinsi (bam bɛ kom ni), bee ''Belwandle'' (ban be mɔɣili ni), dɔmini bɛ toori la [[kom]] mɔɣa maa ni din yɛn kpaŋsi naa maa nam.<ref>{{Cite news|last=Tsabedze|first=Lungile|date=2022-12-26|title=The Eswatini Incwala Annual Festival Explained|language=en-US|work=Swaziland News|url=https://swazilandnewsonline.co.za/the-eswatini-incwala-annual-festival-explained/|access-date=2026-06-13}}</ref>
Lala niriba maa toondana n nyɛ Ndwandwe yaɣili naa maa ŋun nyari sɔŋsim bidibsi bam be yaɣ'shɛli sani. toondana so gba bela Ndwandwe yaɣili din yina Elwandle nama tiŋa.lala dabba mo chanimi n ti yoori kom ka bɔri tilahi mɔɣu maani ni kulisi maa ni.
ninvuɣ'timsa ban lahi pahi n nyɛ '''tinsila''' (ŋun kuli tabi naa maa amaa ka pa o zim), ni banlee ŋun za o nuzaa ''insila'', ŋun kuli guri naa maa hali ka diɛma maa ti naai.ni yaha, nabi puɣinga maa ni na shɛba kpa talahi nima ka lee pa nayoli maa polo nima (Dlamini) kuli bi yɛn miri naa maa.
== Binshɛŋa ŋan niŋda ==
'''Bemanti'''
Di piligu, '''Bemanti''' piini ni binbɔri shɛŋa bɛ ni bɔri kuliga maa ni, tiŋbil shɛli bɛ Maputo tooni ka baɣi Mozambique, ni shɛba gba, be Lusutfu kuliga maa polo, Komanzi, ni Mbuluzi. Di maalibu nyɛla laɣingu din nyɛ zaɣ' timsili.
Bemanti nima maa yi ti chana n ti nya Swazi nima maa shɛba bɛ soli maa zuɣu bɛ bɛ duri ba mi(kuhlamahlama) bɛ tin' kpaŋsi maa ni bɛ fari la bɛ dama, binshɛɣu kam bɛ yi nya bɛ dukpula maa ni. bɛ binbɔra bigslisi: pini nima, nuche baŋsi, laɣ' bila, bee binshɛɣu din kuli tu ni bɛ ti bɛ ni fa so maa.
=== Incwala bila ===
Diɛma ŋo puuni, Bemanti yɛn kamina Ludzidzini, Nayili maa. Naa maa mini Bemanti yɛn zinila niɣi zɔŋ ni. Ka bɛ zaŋ dama n ti tiba dama shɛli napaɣa maa ni duɣi (sigodlo), ka bɛ zaŋli yi n ti ti kpamba maa.
Ban beni maa yɛrila Incwala niɛma, ka di nyɛ naɣ' zuuan yɛn pa pa bɛ bɔɣisapima zuɣu hali ni bɛ shɛhi ni, yuya din yirigira yɛn kuli bɛ nudirigu, ka gbaŋpiɛla kuli nyaɣisiri bɛ duɣiri ni, gbuɣin gbana shɛŋa bɛ ni zaŋ pɔbi bɛ maŋsila mi.lala niɛma maa ŋmanila tɔbu niɛma, amaa Incwala dabba maa ban kuli gbubila dari (''imizaca'', ''umzaca'' singular).
=== Lusekwane ===
''lusekwane'' nyɛla din piini incwala titali maa. Nimaani ka nachimpɔla chani ti toori ''lusekwane'', lala tia timsili maa.lusekwane nyɛla binshɛli din zooiri yaɣ' shɛŋa Eswatini din miri coast maa. Dizooibu ni di yihibu yaha (Egundvwini nama din miri Bulunga zoya maa) ka di pam nyɛ bɛ ni diri shɛli chuɣu maa puhibu ni. nachinpɔla ban be kashi n ni tooi yihi lusekwane maa.
== Kundivihira ==
ilvylmtxgnnolu8rsi214szcymgk6u1
Meskel
0
33382
140191
140080
2026-06-13T17:27:55Z
K.D.Nburidiba
4111
Added a content
140191
wikitext
text/x-wiki
'''Meskel''' (Ge'ez: መስቀል, <small>romanized:</small> ''Mesk’el'') nyɛla Ethiopia ni Eritrean Orthodox Tewahedo asɔri nima vuhim dabisili din wuhiri krɔɔs shɛli Roman Empress Saint Helena ŋun daa be Constantinople ka nyɛ kurumbuna ni ha nira maa.
Meskel nyɛla asɔri nima shɛba ban be bɛ ko ka ni puhiri chuɣu shɛli, lala niriba maa nyɛla ban be Ethiopian Orthodox Tewahedo asɔri duu, lala Eritrean Orthodox Tewahedo asɔri duu ŋo maa nti pahi Roman Catholic nima shɛba pahila Ethiopian Catholic asɔri nima maa ni, Eritrean Catholic asɔri, nti pahi P'ent'ay - Ethiopian-Eritrean Evangelicalism niriba (including Pentecostal, Lutheran, Baptist, Mennonite, ni other Evangelical churches).
== Di jia ==
Meskel maa puhibu kuli nyɛla Buɣim karili sabbu nee malibu, ka di nyɛla bɛ dihili tabili ni napaɣa Eleni daa nyɛla ŋun zahin' li n nya. Ka di yɛli' o ni o mali ni buɣim ni din saha ni di nyɔhi maa ni wuhi o krɔɔsi maa bɛ ni daa mɔɣili shɛli.
Dinzuɣu ka o daa che ka Jerusalem niriba daa zaŋ dari na nti pili n sɔŋ. After adding frankincense, ka bɛ niŋ buɣim n kuhi li ka nyɔhi maa vhaŋ zuɣ' saa ka labina tingbanni, ni ti ku shɛli polo bɛ ni daa shiri sɔɣi krɔɔsi maa.
Kali yɛl' kura wuhiya, ni Demera-procession maa labimi na zaawuni yuŋ dabisili shɛli din kanna pɔi ni Meskel bee lala dabisili maa dali. bɛ yɛn piɛla dari ŋo zaa. sala shɛli din yirina dari maa dibu nyaaŋa nyɛla bɛ ni yɛn va shɛli n zaŋli n booi booi bɛ gberi zuɣu krɔɔsi (n ŋmahindi Ash Wednesday).
7wdj0rcenqzlx3bq0is2qzjmysjwfpi
140192
140191
2026-06-13T17:35:07Z
K.D.Nburidiba
4111
Added a content
140192
wikitext
text/x-wiki
'''Meskel''' (Ge'ez: መስቀል, <small>romanized:</small> ''Mesk’el'') nyɛla Ethiopia ni Eritrean Orthodox Tewahedo asɔri nima vuhim dabisili din wuhiri krɔɔs shɛli Roman Empress Saint Helena ŋun daa be Constantinople ka nyɛ kurumbuna ni ha nira maa.
Meskel nyɛla asɔri nima shɛba ban be bɛ ko ka ni puhiri chuɣu shɛli, lala niriba maa nyɛla ban be Ethiopian Orthodox Tewahedo asɔri duu, lala Eritrean Orthodox Tewahedo asɔri duu ŋo maa nti pahi Roman Catholic nima shɛba pahila Ethiopian Catholic asɔri nima maa ni, Eritrean Catholic asɔri, nti pahi P'ent'ay - Ethiopian-Eritrean Evangelicalism niriba (including Pentecostal, Lutheran, Baptist, Mennonite, ni other Evangelical churches).
== ƔlŋmnnDi jia ==
Meskel maa puhibu kuli nyɛla Buɣim karili sabbu nee malibu, ka di nyɛla bɛ dihili tabili ni napaɣa Eleni daa nyɛla ŋun zahin' li n nya. Ka di yɛli' o ni o mali ni buɣim ni din saha ni di nyɔhi maa ni wuhi o krɔɔsi maa bɛ ni daa mɔɣili shɛli.
Dinzuɣu ka o daa che ka Jerusalem niriba daa zaŋ dari na nti pili n sɔŋ. After adding frankincense, ka bɛ niŋ buɣim n kuhi li ka nyɔhi maa vhaŋ zuɣ' saa ka labina tingbanni, ni ti ku shɛli polo bɛ ni daa shiri sɔɣi krɔɔsi maa.
Kali yɛl' kura wuhiya, ni Demera-procession maa labimi na zaawuni yuŋ dabisili shɛli din kanna pɔi ni Meskel bee lala dabisili maa dali. bɛ yɛn piɛla dari ŋo zaa. sala shɛli din yirina dari maa dibu nyaaŋa nyɛla bɛ ni yɛn va shɛli n zaŋli n booi booi bɛ gberi zuɣu krɔɔsi (n ŋmahindi Ash Wednesday).
Ethiopia Orthodox asɔri wuhiya, ni bɛ daa nya krɔɔsi maa nyabu yɛl' maŋli daa nyɛla din daa niŋ March goli ni, amaa Meskel ŋuna bɛ zaŋli mi hali ni September ni bɛ gu binyɛri shɛŋa,
3rxm67ylz77fes01uhvmrepoc3wq1fu
140193
140192
2026-06-13T17:37:10Z
K.D.Nburidiba
4111
Added a reference
140193
wikitext
text/x-wiki
'''Meskel''' (Ge'ez: መስቀል, <small>romanized:</small> ''Mesk’el'') nyɛla Ethiopia ni Eritrean Orthodox Tewahedo asɔri nima vuhim dabisili din wuhiri krɔɔs shɛli Roman Empress Saint Helena ŋun daa be Constantinople ka nyɛ kurumbuna ni ha nira maa.
Meskel nyɛla asɔri nima shɛba ban be bɛ ko ka ni puhiri chuɣu shɛli, lala niriba maa nyɛla ban be Ethiopian Orthodox Tewahedo asɔri duu, lala Eritrean Orthodox Tewahedo asɔri duu ŋo maa nti pahi Roman Catholic nima shɛba pahila Ethiopian Catholic asɔri nima maa ni, Eritrean Catholic asɔri, nti pahi P'ent'ay - Ethiopian-Eritrean Evangelicalism niriba (including Pentecostal, Lutheran, Baptist, Mennonite, ni other Evangelical churches).<ref>{{Cite book|last=Guides|first=Rough|url=https://books.google.com.gh/books?id=-XqKBgAAQBAJ&redir_esc=y|title=The Rough Guide to Ethiopia|date=2015-03-02|publisher=Rough Guides UK|isbn=978-0-241-18185-0|language=en}}</ref>
== ƔlŋmnnDi jia ==
Meskel maa puhibu kuli nyɛla Buɣim karili sabbu nee malibu, ka di nyɛla bɛ dihili tabili ni napaɣa Eleni daa nyɛla ŋun zahin' li n nya. Ka di yɛli' o ni o mali ni buɣim ni din saha ni di nyɔhi maa ni wuhi o krɔɔsi maa bɛ ni daa mɔɣili shɛli.
Dinzuɣu ka o daa che ka Jerusalem niriba daa zaŋ dari na nti pili n sɔŋ. After adding frankincense, ka bɛ niŋ buɣim n kuhi li ka nyɔhi maa vhaŋ zuɣ' saa ka labina tingbanni, ni ti ku shɛli polo bɛ ni daa shiri sɔɣi krɔɔsi maa.
Kali yɛl' kura wuhiya, ni Demera-procession maa labimi na zaawuni yuŋ dabisili shɛli din kanna pɔi ni Meskel bee lala dabisili maa dali. bɛ yɛn piɛla dari ŋo zaa. sala shɛli din yirina dari maa dibu nyaaŋa nyɛla bɛ ni yɛn va shɛli n zaŋli n booi booi bɛ gberi zuɣu krɔɔsi (n ŋmahindi Ash Wednesday).
Ethiopia Orthodox asɔri wuhiya, ni bɛ daa nya krɔɔsi maa nyabu yɛl' maŋli daa nyɛla din daa niŋ March goli ni, amaa Meskel ŋuna bɛ zaŋli mi hali ni September ni bɛ gu binyɛri shɛŋa,
pugjrljs551ieen56o91zr03pxgk472
Loange River
0
33391
140154
2026-06-13T16:21:35Z
Kalakpagh
2501
Created article
140154
wikitext
text/x-wiki
'''Loange Mɔɣili''' (bee '''Luangué''', '''Luange''', '''Lwange''') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]]. Di nyɛla din piligi [[Angola]], mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla din zɔri gariti Kwango. Mɔɣili maa nyela din tuɣi zɔri kpari wulinpuhili polo kpari Kwilu mini Kasai yaɣa tarisi.<ref name="Blaes">{{cite web
|url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|url-status=dead
|archive-date=2010-04-01
|title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo
|publisher=UNOCHA and PNUD
|author=X. Blaes, PNUD-SIG
|date=October 2008
|accessdate=2011-11-22}}</ref><ref>{{Cite web |last=Matias |first=Victorino |date=Jul 7, 2024 |title=Jornal de Angola - Notícias - Lunda-Norte aposta agora na agricultura mecanizada |url=https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/lunda-norte-aposta-agora-na-agricultura-mecanizada/ |access-date=2024-08-07 |website=[[Jornal de Angola]] |language=pt}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-14 |title=Kasai River |url=https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |access-date=2024-08-07 |website=WorldAtlas |language=en-US |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807094555/https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |url-status=live }}</ref>
bpqm4b0ez7ruyy89jzttu8adsprprj7
140155
140154
2026-06-13T16:22:21Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140155
wikitext
text/x-wiki
'''Loange Mɔɣili''' (bee '''Luangué''', '''Luange''', '''Lwange''') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]]. Di nyɛla din piligi [[Angola]], mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla din zɔri gariti Kwango. Mɔɣili maa nyela din tuɣi zɔri kpari wulinpuhili polo kpari Kwilu mini Kasai yaɣa tarisi.<ref name="Blaes">{{cite web
|url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|url-status=dead
|archive-date=2010-04-01
|title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo
|publisher=UNOCHA and PNUD
|author=X. Blaes, PNUD-SIG
|date=October 2008
|accessdate=2011-11-22}}</ref><ref>{{Cite web |last=Matias |first=Victorino |date=Jul 7, 2024 |title=Jornal de Angola - Notícias - Lunda-Norte aposta agora na agricultura mecanizada |url=https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/lunda-norte-aposta-agora-na-agricultura-mecanizada/ |access-date=2024-08-07 |website=[[Jornal de Angola]] |language=pt}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-14 |title=Kasai River |url=https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |access-date=2024-08-07 |website=WorldAtlas |language=en-US |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807094555/https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |url-status=live }}</ref>
== History ==
20th Century piligu, Loange nyɛla luɣ'shɛli Bakongo niriba ni daa be ka bɛ nyɛ ninvuɣ shɛba bɛ ni daa buɣisiri gbaŋpiɛla Meliville William Hilton Simpson ŋun daa gari tooni zaŋ gbaŋsabila chaŋ mɔɣili ŋɔ ni, o nyɛla ŋun daa chaŋ ni nti be bɛ sani yuma yi pɔi.<ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Land and peoples of the Kasai |publisher=[[Constable & Robinson|Constable and Company, Ltd]] |year=1911 |location=[[London]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Two Years Among Strange Tribes |publisher=[[The Wide World Magazine]] |year=1912 |volume=28}}</ref>
swhn3sitb3yxoua0vjx6pehlvwkgbak
140156
140155
2026-06-13T16:22:54Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140156
wikitext
text/x-wiki
'''Loange Mɔɣili''' (bee '''Luangué''', '''Luange''', '''Lwange''') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]]. Di nyɛla din piligi [[Angola]], mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla din zɔri gariti Kwango. Mɔɣili maa nyela din tuɣi zɔri kpari wulinpuhili polo kpari Kwilu mini Kasai yaɣa tarisi.<ref name="Blaes">{{cite web
|url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|url-status=dead
|archive-date=2010-04-01
|title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo
|publisher=UNOCHA and PNUD
|author=X. Blaes, PNUD-SIG
|date=October 2008
|accessdate=2011-11-22}}</ref><ref>{{Cite web |last=Matias |first=Victorino |date=Jul 7, 2024 |title=Jornal de Angola - Notícias - Lunda-Norte aposta agora na agricultura mecanizada |url=https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/lunda-norte-aposta-agora-na-agricultura-mecanizada/ |access-date=2024-08-07 |website=[[Jornal de Angola]] |language=pt}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-14 |title=Kasai River |url=https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |access-date=2024-08-07 |website=WorldAtlas |language=en-US |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807094555/https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |url-status=live }}</ref>
== Taarihi ==
20th Century piligu, Loange nyɛla luɣ'shɛli Bakongo niriba ni daa be ka bɛ nyɛ ninvuɣ shɛba bɛ ni daa buɣisiri gbaŋpiɛla Meliville William Hilton Simpson ŋun daa gari tooni zaŋ gbaŋsabila chaŋ mɔɣili ŋɔ ni, o nyɛla ŋun daa chaŋ ni nti be bɛ sani yuma yi pɔi.<ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Land and peoples of the Kasai |publisher=[[Constable & Robinson|Constable and Company, Ltd]] |year=1911 |location=[[London]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Two Years Among Strange Tribes |publisher=[[The Wide World Magazine]] |year=1912 |volume=28}}</ref>
l33e3rvnx00g1vmfwd941pk28g8a22c
140157
140156
2026-06-13T16:23:36Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140157
wikitext
text/x-wiki
'''Loange Mɔɣili''' (bee '''Luangué''', '''Luange''', '''Lwange''') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]]. Di nyɛla din piligi [[Angola]], mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla din zɔri gariti Kwango. Mɔɣili maa nyela din tuɣi zɔri kpari wulinpuhili polo kpari Kwilu mini Kasai yaɣa tarisi.<ref name="Blaes">{{cite web
|url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|url-status=dead
|archive-date=2010-04-01
|title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo
|publisher=UNOCHA and PNUD
|author=X. Blaes, PNUD-SIG
|date=October 2008
|accessdate=2011-11-22}}</ref><ref>{{Cite web |last=Matias |first=Victorino |date=Jul 7, 2024 |title=Jornal de Angola - Notícias - Lunda-Norte aposta agora na agricultura mecanizada |url=https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/lunda-norte-aposta-agora-na-agricultura-mecanizada/ |access-date=2024-08-07 |website=[[Jornal de Angola]] |language=pt}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-14 |title=Kasai River |url=https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |access-date=2024-08-07 |website=WorldAtlas |language=en-US |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807094555/https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |url-status=live }}</ref>
== Taarihi ==
20th Century piligu, Loange nyɛla luɣ'shɛli Bakongo niriba ni daa be ka bɛ nyɛ ninvuɣ shɛba bɛ ni daa buɣisiri gbaŋpiɛla Meliville William Hilton Simpson ŋun daa gari tooni zaŋ gbaŋsabila chaŋ mɔɣili ŋɔ ni, o nyɛla ŋun daa chaŋ ni nti be bɛ sani yuma yi pɔi.<ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Land and peoples of the Kasai |publisher=[[Constable & Robinson|Constable and Company, Ltd]] |year=1911 |location=[[London]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Two Years Among Strange Tribes |publisher=[[The Wide World Magazine]] |year=1912 |volume=28}}</ref>
20th Century sunsuuni, Loange nyɛla din daa leei tiŋ zaŋ n-ti Kalema ka nyɛ din daa miri Tobi Mɔɣili. [[Compagnie du Kasai]] nyɛla ban mali ŋurima n pa mɔɣili maa ni ka nyɛ ban daa lahi mali soli yi bin din gbaai mɔɣili ŋɔ ni hali ni Lake Matshi, di waɣilim zaŋ chaŋ IIebo nyɛla kilomitanima kamani pihinii.<ref name=":0">{{Cite book |last=Van Pul |first=Paul |title=Hydrography and Navigation on the Congo River: A Century of Visual History |date=Sep 14, 2023 |publisher=[[Springer Nature]] |isbn=9783031410659 |pages=49-56}}</ref>
Zuŋɔ, DRC's [[National Road 1 (Democratic Republic of the Congo)|National Road 1]] nyɛla din chirigi mɔɣili ŋɔ tiŋ yuli booni Kalema ka zaŋ li chaŋ nti chirigi Kikiwit, Kinshasa, Kamina n -ti pahi Lubumbashi. Saha ŋɔ mɔɣili maa lahi pa soli zaŋ chaŋ Loange.<ref name=":0" />
fgin0o8e2h8v9bw9emvxhzhmlg5swb1
140158
140157
2026-06-13T16:24:14Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140158
wikitext
text/x-wiki
'''Loange Mɔɣili''' (bee '''Luangué''', '''Luange''', '''Lwange''') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]]. Di nyɛla din piligi [[Angola]], mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla din zɔri gariti Kwango. Mɔɣili maa nyela din tuɣi zɔri kpari wulinpuhili polo kpari Kwilu mini Kasai yaɣa tarisi.<ref name="Blaes">{{cite web
|url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|url-status=dead
|archive-date=2010-04-01
|title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo
|publisher=UNOCHA and PNUD
|author=X. Blaes, PNUD-SIG
|date=October 2008
|accessdate=2011-11-22}}</ref><ref>{{Cite web |last=Matias |first=Victorino |date=Jul 7, 2024 |title=Jornal de Angola - Notícias - Lunda-Norte aposta agora na agricultura mecanizada |url=https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/lunda-norte-aposta-agora-na-agricultura-mecanizada/ |access-date=2024-08-07 |website=[[Jornal de Angola]] |language=pt}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-14 |title=Kasai River |url=https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |access-date=2024-08-07 |website=WorldAtlas |language=en-US |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807094555/https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |url-status=live }}</ref>
== Taarihi ==
20th Century piligu, Loange nyɛla luɣ'shɛli Bakongo niriba ni daa be ka bɛ nyɛ ninvuɣ shɛba bɛ ni daa buɣisiri gbaŋpiɛla Meliville William Hilton Simpson ŋun daa gari tooni zaŋ gbaŋsabila chaŋ mɔɣili ŋɔ ni, o nyɛla ŋun daa chaŋ ni nti be bɛ sani yuma yi pɔi.<ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Land and peoples of the Kasai |publisher=[[Constable & Robinson|Constable and Company, Ltd]] |year=1911 |location=[[London]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Two Years Among Strange Tribes |publisher=[[The Wide World Magazine]] |year=1912 |volume=28}}</ref>
20th Century sunsuuni, Loange nyɛla din daa leei tiŋ zaŋ n-ti Kalema ka nyɛ din daa miri Tobi Mɔɣili. [[Compagnie du Kasai]] nyɛla ban mali ŋurima n pa mɔɣili maa ni ka nyɛ ban daa lahi mali soli yi bin din gbaai mɔɣili ŋɔ ni hali ni Lake Matshi, di waɣilim zaŋ chaŋ IIebo nyɛla kilomitanima kamani pihinii.<ref name=":0">{{Cite book |last=Van Pul |first=Paul |title=Hydrography and Navigation on the Congo River: A Century of Visual History |date=Sep 14, 2023 |publisher=[[Springer Nature]] |isbn=9783031410659 |pages=49-56}}</ref>
Zuŋɔ, DRC's [[National Road 1 (Democratic Republic of the Congo)|National Road 1]] nyɛla din chirigi mɔɣili ŋɔ tiŋ yuli booni Kalema ka zaŋ li chaŋ nti chirigi Kikiwit, Kinshasa, Kamina n -ti pahi Lubumbashi. Saha ŋɔ mɔɣili maa lahi pa soli zaŋ chaŋ Loange.<ref name=":0" />
== Landscape ==
[[File:Lwange river valley.jpg|thumb|Loange River valley in March]]
Yaɣa ata tarisi zaŋ n-ti Kikwit, Kwango n -ti pahi Kasai, Loange mɔɣili ŋɔ nyɛla din gili di zaa. Mɔɣili maa nyɛla din mali bihigu ka nyɛ din tooi niŋ bayana pam mɔɣili maa ni wuuni ka lala bihigu ŋɔ nyɛ din boori di ʒiliŋ shiɣuni.<ref name=":0" />
== References ==
{{reflist}}
[[Category:Rivers of Angola]]
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Kwango]]
[[Category:Kwilu Province]]
[[Category:Kasaï Province]]
[[Category:Kasai River]]
[[Category:International rivers of Africa]]
[[Category:Angola–Democratic Republic of the Congo border]]
== See also ==
* [[Luangue]]
su40qz1y19eiq2da8iu0g8kg2f6oawx
140159
140158
2026-06-13T16:26:21Z
Kalakpagh
2501
added databox
140159
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Loange Mɔɣili''' (bee '''Luangué''', '''Luange''', '''Lwange''') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]]. Di nyɛla din piligi [[Angola]], mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla din zɔri gariti Kwango. Mɔɣili maa nyela din tuɣi zɔri kpari wulinpuhili polo kpari Kwilu mini Kasai yaɣa tarisi.<ref name="Blaes">{{cite web
|url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|url-status=dead
|archive-date=2010-04-01
|title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo
|publisher=UNOCHA and PNUD
|author=X. Blaes, PNUD-SIG
|date=October 2008
|accessdate=2011-11-22}}</ref><ref>{{Cite web |last=Matias |first=Victorino |date=Jul 7, 2024 |title=Jornal de Angola - Notícias - Lunda-Norte aposta agora na agricultura mecanizada |url=https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/lunda-norte-aposta-agora-na-agricultura-mecanizada/ |access-date=2024-08-07 |website=[[Jornal de Angola]] |language=pt}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-14 |title=Kasai River |url=https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |access-date=2024-08-07 |website=WorldAtlas |language=en-US |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807094555/https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |url-status=live }}</ref>
== Taarihi ==
20th Century piligu, Loange nyɛla luɣ'shɛli Bakongo niriba ni daa be ka bɛ nyɛ ninvuɣ shɛba bɛ ni daa buɣisiri gbaŋpiɛla Meliville William Hilton Simpson ŋun daa gari tooni zaŋ gbaŋsabila chaŋ mɔɣili ŋɔ ni, o nyɛla ŋun daa chaŋ ni nti be bɛ sani yuma yi pɔi.<ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Land and peoples of the Kasai |publisher=[[Constable & Robinson|Constable and Company, Ltd]] |year=1911 |location=[[London]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Two Years Among Strange Tribes |publisher=[[The Wide World Magazine]] |year=1912 |volume=28}}</ref>
20th Century sunsuuni, Loange nyɛla din daa leei tiŋ zaŋ n-ti Kalema ka nyɛ din daa miri Tobi Mɔɣili. [[Compagnie du Kasai]] nyɛla ban mali ŋurima n pa mɔɣili maa ni ka nyɛ ban daa lahi mali soli yi bin din gbaai mɔɣili ŋɔ ni hali ni Lake Matshi, di waɣilim zaŋ chaŋ IIebo nyɛla kilomitanima kamani pihinii.<ref name=":0">{{Cite book |last=Van Pul |first=Paul |title=Hydrography and Navigation on the Congo River: A Century of Visual History |date=Sep 14, 2023 |publisher=[[Springer Nature]] |isbn=9783031410659 |pages=49-56}}</ref>
Zuŋɔ, DRC's [[National Road 1 (Democratic Republic of the Congo)|National Road 1]] nyɛla din chirigi mɔɣili ŋɔ tiŋ yuli booni Kalema ka zaŋ li chaŋ nti chirigi Kikiwit, Kinshasa, Kamina n -ti pahi Lubumbashi. Saha ŋɔ mɔɣili maa lahi pa soli zaŋ chaŋ Loange.<ref name=":0" />
== Landscape ==
[[File:Lwange river valley.jpg|thumb|Loange River valley in March]]
Yaɣa ata tarisi zaŋ n-ti Kikwit, Kwango n -ti pahi Kasai, Loange mɔɣili ŋɔ nyɛla din gili di zaa. Mɔɣili maa nyɛla din mali bihigu ka nyɛ din tooi niŋ bayana pam mɔɣili maa ni wuuni ka lala bihigu ŋɔ nyɛ din boori di ʒiliŋ shiɣuni.<ref name=":0" />
== References ==
{{reflist}}
[[Category:Rivers of Angola]]
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Kwango]]
[[Category:Kwilu Province]]
[[Category:Kasaï Province]]
[[Category:Kasai River]]
[[Category:International rivers of Africa]]
[[Category:Angola–Democratic Republic of the Congo border]]
== See also ==
* [[Luangue]]
9ik1ju6djrbxrifmavz5kvz33nf2tqn
140160
140159
2026-06-13T16:26:55Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140160
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Loange Mɔɣili''' (bee '''Luangué''', '''Luange''', '''Lwange''') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]]. Di nyɛla din piligi [[Angola]], mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla din zɔri gariti Kwango. Mɔɣili maa nyela din tuɣi zɔri kpari wulinpuhili polo kpari Kwilu mini Kasai yaɣa tarisi.<ref name="Blaes">{{cite web
|url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|url-status=dead
|archive-date=2010-04-01
|title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo
|publisher=UNOCHA and PNUD
|author=X. Blaes, PNUD-SIG
|date=October 2008
|accessdate=2011-11-22}}</ref><ref>{{Cite web |last=Matias |first=Victorino |date=Jul 7, 2024 |title=Jornal de Angola - Notícias - Lunda-Norte aposta agora na agricultura mecanizada |url=https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/lunda-norte-aposta-agora-na-agricultura-mecanizada/ |access-date=2024-08-07 |website=[[Jornal de Angola]] |language=pt}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-14 |title=Kasai River |url=https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |access-date=2024-08-07 |website=WorldAtlas |language=en-US |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807094555/https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |url-status=live }}</ref>
== Taarihi ==
20th Century piligu, Loange nyɛla luɣ'shɛli Bakongo niriba ni daa be ka bɛ nyɛ ninvuɣ shɛba bɛ ni daa buɣisiri gbaŋpiɛla Meliville William Hilton Simpson ŋun daa gari tooni zaŋ gbaŋsabila chaŋ mɔɣili ŋɔ ni, o nyɛla ŋun daa chaŋ ni nti be bɛ sani yuma yi pɔi.<ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Land and peoples of the Kasai |publisher=[[Constable & Robinson|Constable and Company, Ltd]] |year=1911 |location=[[London]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Two Years Among Strange Tribes |publisher=[[The Wide World Magazine]] |year=1912 |volume=28}}</ref>
20th Century sunsuuni, Loange nyɛla din daa leei tiŋ zaŋ n-ti Kalema ka nyɛ din daa miri Tobi Mɔɣili. [[Compagnie du Kasai]] nyɛla ban mali ŋurima n pa mɔɣili maa ni ka nyɛ ban daa lahi mali soli yi bin din gbaai mɔɣili ŋɔ ni hali ni Lake Matshi, di waɣilim zaŋ chaŋ IIebo nyɛla kilomitanima kamani pihinii.<ref name=":0">{{Cite book |last=Van Pul |first=Paul |title=Hydrography and Navigation on the Congo River: A Century of Visual History |date=Sep 14, 2023 |publisher=[[Springer Nature]] |isbn=9783031410659 |pages=49-56}}</ref>
Zuŋɔ, DRC's [[National Road 1 (Democratic Republic of the Congo)|National Road 1]] nyɛla din chirigi mɔɣili ŋɔ tiŋ yuli booni Kalema ka zaŋ li chaŋ nti chirigi Kikiwit, Kinshasa, Kamina n -ti pahi Lubumbashi. Saha ŋɔ mɔɣili maa lahi pa soli zaŋ chaŋ Loange.<ref name=":0" />
== Landscape ==
[[File:Lwange river valley.jpg|thumb|Loange River valley in March]]
Yaɣa ata tarisi zaŋ n-ti Kikwit, Kwango n -ti pahi Kasai, Loange mɔɣili ŋɔ nyɛla din gili di zaa. Mɔɣili maa nyɛla din mali bihigu ka nyɛ din tooi niŋ bayana pam mɔɣili maa ni wuuni ka lala bihigu ŋɔ nyɛ din boori di ʒiliŋ shiɣuni.<ref name=":0" />
== Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Category:Rivers of Angola]]
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Kwango]]
[[Category:Kwilu Province]]
[[Category:Kasaï Province]]
[[Category:Kasai River]]
[[Category:International rivers of Africa]]
[[Category:Angola–Democratic Republic of the Congo border]]
== See also ==
* [[Luangue]]
38rvyem40y4ivnh7tvcngmmy0mncudh
140161
140160
2026-06-13T16:27:24Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140161
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Loange Mɔɣili''' (bee '''Luangué''', '''Luange''', '''Lwange''') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]]. Di nyɛla din piligi [[Angola]], mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla din zɔri gariti Kwango. Mɔɣili maa nyela din tuɣi zɔri kpari wulinpuhili polo kpari Kwilu mini Kasai yaɣa tarisi.<ref name="Blaes">{{cite web
|url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|url-status=dead
|archive-date=2010-04-01
|title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo
|publisher=UNOCHA and PNUD
|author=X. Blaes, PNUD-SIG
|date=October 2008
|accessdate=2011-11-22}}</ref><ref>{{Cite web |last=Matias |first=Victorino |date=Jul 7, 2024 |title=Jornal de Angola - Notícias - Lunda-Norte aposta agora na agricultura mecanizada |url=https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/lunda-norte-aposta-agora-na-agricultura-mecanizada/ |access-date=2024-08-07 |website=[[Jornal de Angola]] |language=pt}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-14 |title=Kasai River |url=https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |access-date=2024-08-07 |website=WorldAtlas |language=en-US |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807094555/https://www.worldatlas.com/rivers/kasai-river.html |url-status=live }}</ref>
== Taarihi ==
20th Century piligu, Loange nyɛla luɣ'shɛli Bakongo niriba ni daa be ka bɛ nyɛ ninvuɣ shɛba bɛ ni daa buɣisiri gbaŋpiɛla Meliville William Hilton Simpson ŋun daa gari tooni zaŋ gbaŋsabila chaŋ mɔɣili ŋɔ ni, o nyɛla ŋun daa chaŋ ni nti be bɛ sani yuma yi pɔi.<ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Land and peoples of the Kasai |publisher=[[Constable & Robinson|Constable and Company, Ltd]] |year=1911 |location=[[London]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hilton-Simpson |first=Melville William |title=Two Years Among Strange Tribes |publisher=[[The Wide World Magazine]] |year=1912 |volume=28}}</ref>
20th Century sunsuuni, Loange nyɛla din daa leei tiŋ zaŋ n-ti Kalema ka nyɛ din daa miri Tobi Mɔɣili. [[Compagnie du Kasai]] nyɛla ban mali ŋurima n pa mɔɣili maa ni ka nyɛ ban daa lahi mali soli yi bin din gbaai mɔɣili ŋɔ ni hali ni Lake Matshi, di waɣilim zaŋ chaŋ IIebo nyɛla kilomitanima kamani pihinii.<ref name=":0">{{Cite book |last=Van Pul |first=Paul |title=Hydrography and Navigation on the Congo River: A Century of Visual History |date=Sep 14, 2023 |publisher=[[Springer Nature]] |isbn=9783031410659 |pages=49-56}}</ref>
Zuŋɔ, DRC's [[National Road 1 (Democratic Republic of the Congo)|National Road 1]] nyɛla din chirigi mɔɣili ŋɔ tiŋ yuli booni Kalema ka zaŋ li chaŋ nti chirigi Kikiwit, Kinshasa, Kamina n -ti pahi Lubumbashi. Saha ŋɔ mɔɣili maa lahi pa soli zaŋ chaŋ Loange.<ref name=":0" />
== Landscape ==
[[File:Lwange river valley.jpg|thumb|Loange River valley in March]]
Yaɣa ata tarisi zaŋ n-ti Kikwit, Kwango n -ti pahi Kasai, Loange mɔɣili ŋɔ nyɛla din gili di zaa. Mɔɣili maa nyɛla din mali bihigu ka nyɛ din tooi niŋ bayana pam mɔɣili maa ni wuuni ka lala bihigu ŋɔ nyɛ din boori di ʒiliŋ shiɣuni.<ref name=":0" />
== Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Category:Rivers of Angola]]
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Kwango]]
[[Category:Kwilu Province]]
[[Category:Kasaï Province]]
[[Category:Kasai River]]
[[Category:International rivers of Africa]]
[[Category:Angola–Democratic Republic of the Congo border]]
== Lihimi m pahi ==
* [[Luangue]]
shysqvjg66efl0f1ncouewaqer0sarw
Luele River
0
33392
140166
2026-06-13T16:38:41Z
Kalakpagh
2501
Created article
140166
wikitext
text/x-wiki
'''Luele Mɔɣili''' (shɛba nyɛla ban booni li Pio-Pio or Lié mɔɣili ) di nyɛla din zɔri yiri wulinluhili kpari wulinpuhili n gariti Idiofa mini Kwilu yaɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi ni kulibɔŋ bila ka nyɛ din daa miri Idiofa. Di nyɛla din niŋ galism pahi pirinla mɔɣ'shɛŋa din chaŋ n-ti chirigi, lala mɔɣa maa shɛli nyɛ Punkulu Mɔɣili. Di nyɛla din zɔri doli mɔɣili maa yaɣ'shɛli din nyɛ baa pɔi ka naayi chaŋ nti chirigi [[Kasai River]] zŋ labi Mangai.<ref>{{cite web
|url=http://lib.itg.be/open/ASBMT/1924/1924asbm0073.pdf
|title=Le territoire de la Kamtsha-Lubue (district du Kasai)
|year=1923
|accessdate=2012-02-07}}</ref>
==References==
{{reflist}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Kwilu Province]]
[[Category:Kasai River]]
{{DRCongo-river-stub}}
6midbc63co9pzhjdtbvz0ylog447z0t
140167
140166
2026-06-13T16:39:07Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140167
wikitext
text/x-wiki
'''Luele Mɔɣili''' (shɛba nyɛla ban booni li Pio-Pio or Lié mɔɣili ) di nyɛla din zɔri yiri wulinluhili kpari wulinpuhili n gariti Idiofa mini Kwilu yaɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi ni kulibɔŋ bila ka nyɛ din daa miri Idiofa. Di nyɛla din niŋ galism pahi pirinla mɔɣ'shɛŋa din chaŋ n-ti chirigi, lala mɔɣa maa shɛli nyɛ Punkulu Mɔɣili. Di nyɛla din zɔri doli mɔɣili maa yaɣ'shɛli din nyɛ baa pɔi ka naayi chaŋ nti chirigi [[Kasai River]] zŋ labi Mangai.<ref>{{cite web
|url=http://lib.itg.be/open/ASBMT/1924/1924asbm0073.pdf
|title=Le territoire de la Kamtsha-Lubue (district du Kasai)
|year=1923
|accessdate=2012-02-07}}</ref>
==Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Kwilu Province]]
[[Category:Kasai River]]
{{DRCongo-river-stub}}
j3ixwrwwhmyavjrz2ubv8af20el2zia
140168
140167
2026-06-13T16:39:22Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140168
wikitext
text/x-wiki
'''Luele Mɔɣili''' (shɛba nyɛla ban booni li Pio-Pio or Lié mɔɣili ) di nyɛla din zɔri yiri wulinluhili kpari wulinpuhili n gariti Idiofa mini Kwilu yaɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi ni kulibɔŋ bila ka nyɛ din daa miri Idiofa. Di nyɛla din niŋ galism pahi pirinla mɔɣ'shɛŋa din chaŋ n-ti chirigi, lala mɔɣa maa shɛli nyɛ Punkulu Mɔɣili. Di nyɛla din zɔri doli mɔɣili maa yaɣ'shɛli din nyɛ baa pɔi ka naayi chaŋ nti chirigi [[Kasai River]] zŋ labi Mangai.<ref>{{cite web
|url=http://lib.itg.be/open/ASBMT/1924/1924asbm0073.pdf
|title=Le territoire de la Kamtsha-Lubue (district du Kasai)
|year=1923
|accessdate=2012-02-07}}</ref>
==Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Kwilu Province]]
[[Category:Kasai River]]
lhl9g94a5dmhqdp1ua6m80xjhgcac0b
140169
140168
2026-06-13T16:39:50Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140169
wikitext
text/x-wiki
'''Luele Mɔɣili''' (shɛba nyɛla ban booni li Pio-Pio or Lié mɔɣili ) di nyɛla din zɔri yiri wulinluhili kpari wulinpuhili n gariti Idiofa mini Kwilu yaɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi ni kulibɔŋ bila ka nyɛ din daa miri Idiofa. Di nyɛla din niŋ galism pahi pirinla mɔɣ'shɛŋa din chaŋ n-ti chirigi, lala mɔɣa maa shɛli nyɛ Punkulu Mɔɣili. Di nyɛla din zɔri doli mɔɣili maa yaɣ'shɛli din nyɛ baa pɔi ka naayi chaŋ nti chirigi [[Kasai River|Kasai Mɔɣili]] zaŋ labi Mangai.<ref>{{cite web
|url=http://lib.itg.be/open/ASBMT/1924/1924asbm0073.pdf
|title=Le territoire de la Kamtsha-Lubue (district du Kasai)
|year=1923
|accessdate=2012-02-07}}</ref>
==Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Kwilu Province]]
[[Category:Kasai River]]
e3zotpo8gspmam4u7eja3gz4t1bvsg4
140170
140169
2026-06-13T16:40:20Z
Kalakpagh
2501
added databox
140170
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Luele Mɔɣili''' (shɛba nyɛla ban booni li Pio-Pio or Lié mɔɣili ) di nyɛla din zɔri yiri wulinluhili kpari wulinpuhili n gariti Idiofa mini Kwilu yaɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi ni kulibɔŋ bila ka nyɛ din daa miri Idiofa. Di nyɛla din niŋ galism pahi pirinla mɔɣ'shɛŋa din chaŋ n-ti chirigi, lala mɔɣa maa shɛli nyɛ Punkulu Mɔɣili. Di nyɛla din zɔri doli mɔɣili maa yaɣ'shɛli din nyɛ baa pɔi ka naayi chaŋ nti chirigi [[Kasai River|Kasai Mɔɣili]] zaŋ labi Mangai.<ref>{{cite web
|url=http://lib.itg.be/open/ASBMT/1924/1924asbm0073.pdf
|title=Le territoire de la Kamtsha-Lubue (district du Kasai)
|year=1923
|accessdate=2012-02-07}}</ref>
==Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Kwilu Province]]
[[Category:Kasai River]]
h1iwriwurh05l407runkrhqjaxrk4ye
Lubue River
0
33393
140172
2026-06-13T16:53:23Z
Kalakpagh
2501
Created article
140172
wikitext
text/x-wiki
'''Lubue Mɔɣili''' nyɛla din zɔri yiri wulinluhili kpari wulinpuhili n gariti Idiofa mini Kwilu yaɣa din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Din piligi luɣ'shɛli zaŋ lab wulinlluhili, ni ka mɔɣili maa chaŋ nti chirigi Musanga Mɔɣili nuzaa zuɣu ka di waɣilim nyɛ kamani mitanima pinaayi. Di nyɛla din chaŋ nti gaari tiŋ yuli booni Mulasa. Di nyɛla din chaaŋ nti kpɛ Kasai din miri tiŋ yuli booni Dibaya Lubue.<ref>{{cite web
|url=http://lib.itg.be/open/ASBMT/1924/1924asbm0073.pdf
|title=Le territoire de la Kamtsha-Lubue (district du Kasai)
|year=1923
|accessdate=2012-02-07}}</ref>
==References==
{{reflist}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Kwilu Province]]
[[Category:Kasai River]]
8nhewjpg1vekvzp5zzd0lleile04mkl
140173
140172
2026-06-13T16:53:53Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140173
wikitext
text/x-wiki
'''Lubue Mɔɣili''' nyɛla din zɔri yiri wulinluhili kpari wulinpuhili n gariti Idiofa mini Kwilu yaɣa din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Din piligi luɣ'shɛli zaŋ lab wulinlluhili, ni ka mɔɣili maa chaŋ nti chirigi Musanga Mɔɣili nuzaa zuɣu ka di waɣilim nyɛ kamani mitanima pinaayi. Di nyɛla din chaŋ nti gaari tiŋ yuli booni Mulasa. Di nyɛla din chaaŋ nti kpɛ Kasai din miri tiŋ yuli booni Dibaya Lubue.<ref>{{cite web
|url=http://lib.itg.be/open/ASBMT/1924/1924asbm0073.pdf
|title=Le territoire de la Kamtsha-Lubue (district du Kasai)
|year=1923
|accessdate=2012-02-07}}</ref>
==Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Kwilu Province]]
[[Category:Kasai River]]
8s52efkziy7q8v5m43ykadinvaofgvh
140175
140173
2026-06-13T16:54:26Z
Kalakpagh
2501
added databox
140175
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Lubue Mɔɣili''' nyɛla din zɔri yiri wulinluhili kpari wulinpuhili n gariti Idiofa mini Kwilu yaɣa din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Din piligi luɣ'shɛli zaŋ lab wulinlluhili, ni ka mɔɣili maa chaŋ nti chirigi Musanga Mɔɣili nuzaa zuɣu ka di waɣilim nyɛ kamani mitanima pinaayi. Di nyɛla din chaŋ nti gaari tiŋ yuli booni Mulasa. Di nyɛla din chaaŋ nti kpɛ Kasai din miri tiŋ yuli booni Dibaya Lubue.<ref>{{cite web
|url=http://lib.itg.be/open/ASBMT/1924/1924asbm0073.pdf
|title=Le territoire de la Kamtsha-Lubue (district du Kasai)
|year=1923
|accessdate=2012-02-07}}</ref>
==Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Kwilu Province]]
[[Category:Kasai River]]
gjrzov16pu8ipiapkfkuokkk7i0dvhf
Sankuru River
0
33394
140178
2026-06-13T17:05:10Z
Kalakpagh
2501
Created article
140178
wikitext
text/x-wiki
{{short description|River in the Democratic Republic of the Congo}}
[[File:Sankuru River entering Kasai River NASA.jpg|thumb|280px|Sankuru River (upper right) entering Kasai River, seen from space]]
[[File:Sankuru River DRC.svg|thumb|The Sankuru River, in red]]
'''Sankuru Mɔɣili''' ({{langx|sw|Mto Sankuru}}) nyɛla mɔɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Di waɣilim nyɛla kamani 1,200 km<ref name="Brit">"Sankuru River" in ''[[Encyclopædia Britannica|The New Encyclopædia Britannica]]''. Chicago: [[Encyclopædia Britannica Inc.]], 15th edn., 1992, Vol. 10, p. 278.</ref> ka dizuɣu chɛ ka di leei mɔɣili din waɣa pam mɔɣ'bihi zaŋ n-ti [[Kasai River]].
Di nyɛla mɔɣili din chaŋ nti gari [[Mbuji-Mayi River|Mbuji-Mayi]], shɛba nyɛla ban booni mɔɣili ŋɔ '''Lubilash''' bee '''Lubilanji'''.<ref name=Brit/> Di nyɛla din zɔri kpari wulinpuhili polo kpari nudirigu zuɣu n chani ti gariti tiŋ shɛŋa, lala tiŋsi maa shɛli nyɛ Lusambo. Ni ka di chaŋ nti kpɛ It flows northwards and then westwards crossing through a few towns, most notably [[Lusambo]]. Kasai mɔɣili ni miri Bena-Bendi {{Coord|4|17|S|20|25|E}}.
==References==
{{Reflist}}
{{Rivers of the Democratic Republic of the Congo}}
[[Category:Sankuru River| ]]
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Kasai River]]
{{DRCongo-river-stub}}
i1mlh9ip5y53afmnsdh3vnij2px13tk
140179
140178
2026-06-13T17:05:33Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140179
wikitext
text/x-wiki
{{short description|River in the Democratic Republic of the Congo}}
[[File:Sankuru River entering Kasai River NASA.jpg|thumb|280px|Sankuru River (upper right) entering Kasai River, seen from space]]
[[File:Sankuru River DRC.svg|thumb|The Sankuru River, in red]]
'''Sankuru Mɔɣili''' ({{langx|sw|Mto Sankuru}}) nyɛla mɔɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Di waɣilim nyɛla kamani 1,200 km<ref name="Brit">"Sankuru River" in ''[[Encyclopædia Britannica|The New Encyclopædia Britannica]]''. Chicago: [[Encyclopædia Britannica Inc.]], 15th edn., 1992, Vol. 10, p. 278.</ref> ka dizuɣu chɛ ka di leei mɔɣili din waɣa pam mɔɣ'bihi zaŋ n-ti [[Kasai River]].
Di nyɛla mɔɣili din chaŋ nti gari [[Mbuji-Mayi River|Mbuji-Mayi]], shɛba nyɛla ban booni mɔɣili ŋɔ '''Lubilash''' bee '''Lubilanji'''.<ref name=Brit/> Di nyɛla din zɔri kpari wulinpuhili polo kpari nudirigu zuɣu n chani ti gariti tiŋ shɛŋa, lala tiŋsi maa shɛli nyɛ Lusambo. Ni ka di chaŋ nti kpɛ It flows northwards and then westwards crossing through a few towns, most notably [[Lusambo]]. Kasai mɔɣili ni miri Bena-Bendi {{Coord|4|17|S|20|25|E}}.
==References==
{{Reflist}}
{{Rivers of the Democratic Republic of the Congo}}
[[Category:Sankuru River| ]]
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Kasai River]]
f8lao8yl1tbkhjx1ds0ibwswa8ey4v2
140180
140179
2026-06-13T17:05:54Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140180
wikitext
text/x-wiki
{{short description|River in the Democratic Republic of the Congo}}
[[File:Sankuru River entering Kasai River NASA.jpg|thumb|280px|Sankuru River (upper right) entering Kasai River, seen from space]]
[[File:Sankuru River DRC.svg|thumb|The Sankuru River, in red]]
'''Sankuru Mɔɣili''' ({{langx|sw|Mto Sankuru}}) nyɛla mɔɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Di waɣilim nyɛla kamani 1,200 km<ref name="Brit">"Sankuru River" in ''[[Encyclopædia Britannica|The New Encyclopædia Britannica]]''. Chicago: [[Encyclopædia Britannica Inc.]], 15th edn., 1992, Vol. 10, p. 278.</ref> ka dizuɣu chɛ ka di leei mɔɣili din waɣa pam mɔɣ'bihi zaŋ n-ti [[Kasai River]].
Di nyɛla mɔɣili din chaŋ nti gari [[Mbuji-Mayi River|Mbuji-Mayi]], shɛba nyɛla ban booni mɔɣili ŋɔ '''Lubilash''' bee '''Lubilanji'''.<ref name=Brit/> Di nyɛla din zɔri kpari wulinpuhili polo kpari nudirigu zuɣu n chani ti gariti tiŋ shɛŋa, lala tiŋsi maa shɛli nyɛ Lusambo. Ni ka di chaŋ nti kpɛ It flows northwards and then westwards crossing through a few towns, most notably [[Lusambo]]. Kasai mɔɣili ni miri Bena-Bendi {{Coord|4|17|S|20|25|E}}.
==References==
{{Reflist}}
[[Category:Sankuru River| ]]
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Kasai River]]
qk8xdwguomr0r1tpm0gbd88e18d10cw
140181
140180
2026-06-13T17:06:21Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140181
wikitext
text/x-wiki
{{short description|River in the Democratic Republic of the Congo}}
[[File:Sankuru River entering Kasai River NASA.jpg|thumb|280px|Sankuru River (upper right) entering Kasai River, seen from space]]
[[File:Sankuru River DRC.svg|thumb|The Sankuru River, in red]]
'''Sankuru Mɔɣili''' ({{langx|sw|Mto Sankuru}}) nyɛla mɔɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Di waɣilim nyɛla kamani 1,200 km<ref name="Brit">"Sankuru River" in ''[[Encyclopædia Britannica|The New Encyclopædia Britannica]]''. Chicago: [[Encyclopædia Britannica Inc.]], 15th edn., 1992, Vol. 10, p. 278.</ref> ka dizuɣu chɛ ka di leei mɔɣili din waɣa pam mɔɣ'bihi zaŋ n-ti [[Kasai River]].
Di nyɛla mɔɣili din chaŋ nti gari [[Mbuji-Mayi River|Mbuji-Mayi]], shɛba nyɛla ban booni mɔɣili ŋɔ '''Lubilash''' bee '''Lubilanji'''.<ref name=Brit/> Di nyɛla din zɔri kpari wulinpuhili polo kpari nudirigu zuɣu n chani ti gariti tiŋ shɛŋa, lala tiŋsi maa shɛli nyɛ Lusambo. Ni ka di chaŋ nti kpɛ It flows northwards and then westwards crossing through a few towns, most notably [[Lusambo]]. Kasai mɔɣili ni miri Bena-Bendi {{Coord|4|17|S|20|25|E}}.
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
[[Category:Sankuru River| ]]
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Kasai River]]
i57wv4cgkaq6vqdbwl2ebia50ewhomz
140182
140181
2026-06-13T17:06:54Z
Kalakpagh
2501
added databox
140182
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{short description|River in the Democratic Republic of the Congo}}
[[File:Sankuru River entering Kasai River NASA.jpg|thumb|280px|Sankuru River (upper right) entering Kasai River, seen from space]]
[[File:Sankuru River DRC.svg|thumb|The Sankuru River, in red]]
'''Sankuru Mɔɣili''' ({{langx|sw|Mto Sankuru}}) nyɛla mɔɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]]. Di waɣilim nyɛla kamani 1,200 km<ref name="Brit">"Sankuru River" in ''[[Encyclopædia Britannica|The New Encyclopædia Britannica]]''. Chicago: [[Encyclopædia Britannica Inc.]], 15th edn., 1992, Vol. 10, p. 278.</ref> ka dizuɣu chɛ ka di leei mɔɣili din waɣa pam mɔɣ'bihi zaŋ n-ti [[Kasai River]].
Di nyɛla mɔɣili din chaŋ nti gari [[Mbuji-Mayi River|Mbuji-Mayi]], shɛba nyɛla ban booni mɔɣili ŋɔ '''Lubilash''' bee '''Lubilanji'''.<ref name=Brit/> Di nyɛla din zɔri kpari wulinpuhili polo kpari nudirigu zuɣu n chani ti gariti tiŋ shɛŋa, lala tiŋsi maa shɛli nyɛ Lusambo. Ni ka di chaŋ nti kpɛ It flows northwards and then westwards crossing through a few towns, most notably [[Lusambo]]. Kasai mɔɣili ni miri Bena-Bendi {{Coord|4|17|S|20|25|E}}.
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
[[Category:Sankuru River| ]]
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Kasai River]]
su5iaitsrx9qsk54ydpxaqwgxcowgl4
Lubudi River (Sankuru tributary)
0
33395
140199
2026-06-14T08:27:51Z
Kalakpagh
2501
Created article
140199
wikitext
text/x-wiki
'''Lubudi Mɔɣili''' (bee Labody; [[French language|French]]: ''Rivière Lubudi'') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River]] din be [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Mɔɣili ŋɔ kulinoli nyɛla din be Kuba Chiefdom zaŋ chaŋ Mweka Territory din be Kasai yaɣili.
aq6fdbw6c2hpcczu6pb54lhteb4lpw3
140200
140199
2026-06-14T08:28:21Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140200
wikitext
text/x-wiki
'''Lubudi Mɔɣili''' (bee Labody; [[French language|French]]: ''Rivière Lubudi'') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] din be [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Mɔɣili ŋɔ kulinoli nyɛla din be Kuba Chiefdom zaŋ chaŋ Mweka Territory din be Kasai yaɣili.
4qv1yq0247bhd8r4bjeeuzvby4rg753
140201
140200
2026-06-14T08:29:06Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140201
wikitext
text/x-wiki
'''Lubudi Mɔɣili''' (bee Labody; [[French language|French]]: ''Rivière Lubudi'') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] din be [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Mɔɣili ŋɔ kulinoli nyɛla din be Kuba Chiefdom zaŋ chaŋ Mweka Territory din be Kasai yaɣili.
==History==
Yuuni 1910 Belgians nyɛla ban daa deegi [[Kuba kingdom]] sulinsi. Zuɣulan paa Eugene Henry nyɛla ŋun daa yihi Kuba "chiefdom" mini di tiŋkpaŋsi labisi Lubudi . Tiŋkpaŋnima ŋɔ nyɛla ban daa bɛ saɣi n-ti lala taɣibu maa ka daa chaŋ n ti suhi Kuba Naa ni bɛ chɛ ka bɛ kpalim.{{sfn|Vansina|2010|p=117}} Din daa niŋ ka Kwet Mabine daa kana nam ni ka daa leei Kuba King, o nyɛla ŋun daa chaŋ gili lala tiŋsi ŋɔ yuuni 1925, o nyɛla ŋun daa lahi chaŋ Ngongo mini tiŋsi zaŋ n-ti Misumba. Naanima nyɛla ban daa saɣi n-ti o ni bori shɛm.{{sfn|Vansina|2010|p=19}}
==References==
{{reflist}}
==Sources==
{{refbegin}}
*{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=mYRwo8SqqRwC&pg=PA117
|title=Being colonized: the Kuba experience in rural Congo, 1880-1960
|first=Jan |last=Vansina
|publisher=Univ of Wisconsin Press |year=2010 |isbn=978-0-299-23644-1}}
{{refend}}
{{Rivers of the Democratic Republic of the Congo}}
{{coord|4.03867|S|21.38013|E|type:river_region:CD-KS|display=title|format=dms}}
[[Category:Kasaï Province]]
[[Category:Sankuru River]]
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
{{DRCongo-river-stub}}
rj5fyrx8o803w4yxcsw8wn0efud3v4g
140202
140201
2026-06-14T08:29:29Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140202
wikitext
text/x-wiki
'''Lubudi Mɔɣili''' (bee Labody; [[French language|French]]: ''Rivière Lubudi'') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] din be [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Mɔɣili ŋɔ kulinoli nyɛla din be Kuba Chiefdom zaŋ chaŋ Mweka Territory din be Kasai yaɣili.
==History==
Yuuni 1910 Belgians nyɛla ban daa deegi [[Kuba kingdom]] sulinsi. Zuɣulan paa Eugene Henry nyɛla ŋun daa yihi Kuba "chiefdom" mini di tiŋkpaŋsi labisi Lubudi . Tiŋkpaŋnima ŋɔ nyɛla ban daa bɛ saɣi n-ti lala taɣibu maa ka daa chaŋ n ti suhi Kuba Naa ni bɛ chɛ ka bɛ kpalim.{{sfn|Vansina|2010|p=117}} Din daa niŋ ka Kwet Mabine daa kana nam ni ka daa leei Kuba King, o nyɛla ŋun daa chaŋ gili lala tiŋsi ŋɔ yuuni 1925, o nyɛla ŋun daa lahi chaŋ Ngongo mini tiŋsi zaŋ n-ti Misumba. Naanima nyɛla ban daa saɣi n-ti o ni bori shɛm.{{sfn|Vansina|2010|p=19}}
==References==
{{reflist}}
==Sources==
{{refbegin}}
*{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=mYRwo8SqqRwC&pg=PA117
|title=Being colonized: the Kuba experience in rural Congo, 1880-1960
|first=Jan |last=Vansina
|publisher=Univ of Wisconsin Press |year=2010 |isbn=978-0-299-23644-1}}
{{refend}}
{{Rivers of the Democratic Republic of the Congo}}
{{coord|4.03867|S|21.38013|E|type:river_region:CD-KS|display=title|format=dms}}
[[Category:Kasaï Province]]
[[Category:Sankuru River]]
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
h79bw5mym43e31kvk4zijhc1thjbs7f
140203
140202
2026-06-14T08:29:55Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140203
wikitext
text/x-wiki
'''Lubudi Mɔɣili''' (bee Labody; [[French language|French]]: ''Rivière Lubudi'') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] din be [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Mɔɣili ŋɔ kulinoli nyɛla din be Kuba Chiefdom zaŋ chaŋ Mweka Territory din be Kasai yaɣili.
==History==
Yuuni 1910 Belgians nyɛla ban daa deegi [[Kuba kingdom]] sulinsi. Zuɣulan paa Eugene Henry nyɛla ŋun daa yihi Kuba "chiefdom" mini di tiŋkpaŋsi labisi Lubudi . Tiŋkpaŋnima ŋɔ nyɛla ban daa bɛ saɣi n-ti lala taɣibu maa ka daa chaŋ n ti suhi Kuba Naa ni bɛ chɛ ka bɛ kpalim.{{sfn|Vansina|2010|p=117}} Din daa niŋ ka Kwet Mabine daa kana nam ni ka daa leei Kuba King, o nyɛla ŋun daa chaŋ gili lala tiŋsi ŋɔ yuuni 1925, o nyɛla ŋun daa lahi chaŋ Ngongo mini tiŋsi zaŋ n-ti Misumba. Naanima nyɛla ban daa saɣi n-ti o ni bori shɛm.{{sfn|Vansina|2010|p=19}}
==References==
{{reflist}}
==Sources==
{{refbegin}}
*{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=mYRwo8SqqRwC&pg=PA117
|title=Being colonized: the Kuba experience in rural Congo, 1880-1960
|first=Jan |last=Vansina
|publisher=Univ of Wisconsin Press |year=2010 |isbn=978-0-299-23644-1}}
{{refend}}
{{coord|4.03867|S|21.38013|E|type:river_region:CD-KS|display=title|format=dms}}
[[Category:Kasaï Province]]
[[Category:Sankuru River]]
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
dtjxx8l9jsobyur8zxhozaiwdlumfvd
140204
140203
2026-06-14T08:30:18Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140204
wikitext
text/x-wiki
'''Lubudi Mɔɣili''' (bee Labody; [[French language|French]]: ''Rivière Lubudi'') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] din be [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Mɔɣili ŋɔ kulinoli nyɛla din be Kuba Chiefdom zaŋ chaŋ Mweka Territory din be Kasai yaɣili.
==Taarihi ==
Yuuni 1910 Belgians nyɛla ban daa deegi [[Kuba kingdom]] sulinsi. Zuɣulan paa Eugene Henry nyɛla ŋun daa yihi Kuba "chiefdom" mini di tiŋkpaŋsi labisi Lubudi . Tiŋkpaŋnima ŋɔ nyɛla ban daa bɛ saɣi n-ti lala taɣibu maa ka daa chaŋ n ti suhi Kuba Naa ni bɛ chɛ ka bɛ kpalim.{{sfn|Vansina|2010|p=117}} Din daa niŋ ka Kwet Mabine daa kana nam ni ka daa leei Kuba King, o nyɛla ŋun daa chaŋ gili lala tiŋsi ŋɔ yuuni 1925, o nyɛla ŋun daa lahi chaŋ Ngongo mini tiŋsi zaŋ n-ti Misumba. Naanima nyɛla ban daa saɣi n-ti o ni bori shɛm.{{sfn|Vansina|2010|p=19}}
==References==
{{reflist}}
==Sources==
{{refbegin}}
*{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=mYRwo8SqqRwC&pg=PA117
|title=Being colonized: the Kuba experience in rural Congo, 1880-1960
|first=Jan |last=Vansina
|publisher=Univ of Wisconsin Press |year=2010 |isbn=978-0-299-23644-1}}
{{refend}}
{{coord|4.03867|S|21.38013|E|type:river_region:CD-KS|display=title|format=dms}}
[[Category:Kasaï Province]]
[[Category:Sankuru River]]
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
ctsgxfk7y66ug4turen0oza650u44x8
140205
140204
2026-06-14T08:31:09Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140205
wikitext
text/x-wiki
'''Lubudi Mɔɣili''' (bee Labody; [[French language|French]]: ''Rivière Lubudi'') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] din be [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Mɔɣili ŋɔ kulinoli nyɛla din be Kuba Chiefdom zaŋ chaŋ Mweka Territory din be Kasai yaɣili.
==Taarihi ==
Yuuni 1910 Belgians nyɛla ban daa deegi [[Kuba kingdom]] sulinsi. Zuɣulan paa Eugene Henry nyɛla ŋun daa yihi Kuba "chiefdom" mini di tiŋkpaŋsi labisi Lubudi . Tiŋkpaŋnima ŋɔ nyɛla ban daa bɛ saɣi n-ti lala taɣibu maa ka daa chaŋ n ti suhi Kuba Naa ni bɛ chɛ ka bɛ kpalim.{{sfn|Vansina|2010|p=117}} Din daa niŋ ka Kwet Mabine daa kana nam ni ka daa leei Kuba King, o nyɛla ŋun daa chaŋ gili lala tiŋsi ŋɔ yuuni 1925, o nyɛla ŋun daa lahi chaŋ Ngongo mini tiŋsi zaŋ n-ti Misumba. Naanima nyɛla ban daa saɣi n-ti o ni bori shɛm.{{sfn|Vansina|2010|p=19}}
==Kundivihira ==
{{reflist}}
==Sources==
{{refbegin}}
*{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=mYRwo8SqqRwC&pg=PA117
|title=Being colonized: the Kuba experience in rural Congo, 1880-1960
|first=Jan |last=Vansina
|publisher=Univ of Wisconsin Press |year=2010 |isbn=978-0-299-23644-1}}
{{refend}}
{{coord|4.03867|S|21.38013|E|type:river_region:CD-KS|display=title|format=dms}}
[[Category:Kasaï Province]]
[[Category:Sankuru River]]
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
8pymiethdn31eooi4levkz3jnq2767u
140206
140205
2026-06-14T08:31:38Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140206
wikitext
text/x-wiki
'''Lubudi Mɔɣili''' (bee Labody; [[French language|French]]: ''Rivière Lubudi'') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] din be [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Mɔɣili ŋɔ kulinoli nyɛla din be Kuba Chiefdom zaŋ chaŋ Mweka Territory din be Kasai yaɣili.
==Taarihi ==
Yuuni 1910 Belgians nyɛla ban daa deegi [[Kuba kingdom]] sulinsi. Zuɣulan paa Eugene Henry nyɛla ŋun daa yihi Kuba "chiefdom" mini di tiŋkpaŋsi labisi Lubudi . Tiŋkpaŋnima ŋɔ nyɛla ban daa bɛ saɣi n-ti lala taɣibu maa ka daa chaŋ n ti suhi Kuba Naa ni bɛ chɛ ka bɛ kpalim.{{sfn|Vansina|2010|p=117}} Din daa niŋ ka Kwet Mabine daa kana nam ni ka daa leei Kuba King, o nyɛla ŋun daa chaŋ gili lala tiŋsi ŋɔ yuuni 1925, o nyɛla ŋun daa lahi chaŋ Ngongo mini tiŋsi zaŋ n-ti Misumba. Naanima nyɛla ban daa saɣi n-ti o ni bori shɛm.{{sfn|Vansina|2010|p=19}}
==Kundivihira ==
{{reflist}}
==Din yi shɛli na ==
{{refbegin}}
*{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=mYRwo8SqqRwC&pg=PA117
|title=Being colonized: the Kuba experience in rural Congo, 1880-1960
|first=Jan |last=Vansina
|publisher=Univ of Wisconsin Press |year=2010 |isbn=978-0-299-23644-1}}
{{refend}}
{{coord|4.03867|S|21.38013|E|type:river_region:CD-KS|display=title|format=dms}}
[[Category:Kasaï Province]]
[[Category:Sankuru River]]
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
a9vsw2t2y2qfbk7it0pv3gyv9kwn629
140207
140206
2026-06-14T08:35:05Z
Kalakpagh
2501
added databox
140207
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Lubudi Mɔɣili''' (bee Labody; [[French language|French]]: ''Rivière Lubudi'') nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] din be [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Mɔɣili ŋɔ kulinoli nyɛla din be Kuba Chiefdom zaŋ chaŋ Mweka Territory din be Kasai yaɣili.
==Taarihi ==
Yuuni 1910 Belgians nyɛla ban daa deegi [[Kuba kingdom]] sulinsi. Zuɣulan paa Eugene Henry nyɛla ŋun daa yihi Kuba "chiefdom" mini di tiŋkpaŋsi labisi Lubudi . Tiŋkpaŋnima ŋɔ nyɛla ban daa bɛ saɣi n-ti lala taɣibu maa ka daa chaŋ n ti suhi Kuba Naa ni bɛ chɛ ka bɛ kpalim.{{sfn|Vansina|2010|p=117}} Din daa niŋ ka Kwet Mabine daa kana nam ni ka daa leei Kuba King, o nyɛla ŋun daa chaŋ gili lala tiŋsi ŋɔ yuuni 1925, o nyɛla ŋun daa lahi chaŋ Ngongo mini tiŋsi zaŋ n-ti Misumba. Naanima nyɛla ban daa saɣi n-ti o ni bori shɛm.{{sfn|Vansina|2010|p=19}}
==Kundivihira ==
{{reflist}}
==Din yi shɛli na ==
{{refbegin}}
*{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=mYRwo8SqqRwC&pg=PA117
|title=Being colonized: the Kuba experience in rural Congo, 1880-1960
|first=Jan |last=Vansina
|publisher=Univ of Wisconsin Press |year=2010 |isbn=978-0-299-23644-1}}
{{refend}}
{{coord|4.03867|S|21.38013|E|type:river_region:CD-KS|display=title|format=dms}}
[[Category:Kasaï Province]]
[[Category:Sankuru River]]
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
b7mjdliz30d1rw9axka3fsjrqthqk6z
Fwa River
0
33396
140208
2026-06-14T08:53:01Z
Kalakpagh
2501
Created article
140208
wikitext
text/x-wiki
'''Fwa''' ([[French language|French]]: ''Rivière Fwa'') nyɛla Mɔɣili zaŋ n-ti [[Democratic Republic of the Congo]] din [[Africa]] ka nyɛ din zɔri doli Kasai- Oriental yaɣili. Mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti Lubi mɔɣili din gba nyɛ mɔɣ'shɛli din chaŋ n-ti chirigi [[Sankuru River]], lala mɔɣili ŋɔ nyɛla din be [[Congo River]] wulinluhili.
== Fauna ==
Mɔɣili maa nyYɛla niriba pam ni mi shɛli ka di nyɛla din ni mali zahim balibu zuɣu. Zahim shɛŋa din be mɔɣili ŋɔ ni nyɛ "cichlid" balibu: ''[[Cyclopharynx]] fwae'', ''C. schwetzi'', ''[[Schwetzochromis neodon]]'', ''[[Thoracochromis brauschi]]'' nti pahi ''[[Thoracochromis callichromus|T. callichromus]]''.
== References ==
{{reflist}}
* FishBase (2006) Eds. Froese, R. and D. Pauly. World Wide Web electronic publication. [http://www.fishbase.org fishbase.org] version (07/2006).
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
{{DRCongo-river-stub}}
olnbmfsjzwaodsgqzqb1fy7jmyyucl4
140209
140208
2026-06-14T08:53:23Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140209
wikitext
text/x-wiki
'''Fwa''' ([[French language|French]]: ''Rivière Fwa'') nyɛla Mɔɣili zaŋ n-ti [[Democratic Republic of the Congo]] din [[Africa]] ka nyɛ din zɔri doli Kasai- Oriental yaɣili. Mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti Lubi mɔɣili din gba nyɛ mɔɣ'shɛli din chaŋ n-ti chirigi [[Sankuru River]], lala mɔɣili ŋɔ nyɛla din be [[Congo River]] wulinluhili.
== Fauna ==
Mɔɣili maa nyYɛla niriba pam ni mi shɛli ka di nyɛla din ni mali zahim balibu zuɣu. Zahim shɛŋa din be mɔɣili ŋɔ ni nyɛ "cichlid" balibu: ''[[Cyclopharynx]] fwae'', ''C. schwetzi'', ''[[Schwetzochromis neodon]]'', ''[[Thoracochromis brauschi]]'' nti pahi ''[[Thoracochromis callichromus|T. callichromus]]''.
== References ==
{{reflist}}
* FishBase (2006) Eds. Froese, R. and D. Pauly. World Wide Web electronic publication. [http://www.fishbase.org fishbase.org] version (07/2006).
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
rqnvyyzwgsi6yvqsn2sn5065dp09f74
140210
140209
2026-06-14T08:53:45Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140210
wikitext
text/x-wiki
'''Fwa''' ([[French language|French]]: ''Rivière Fwa'') nyɛla Mɔɣili zaŋ n-ti [[Democratic Republic of the Congo]] din [[Africa]] ka nyɛ din zɔri doli Kasai- Oriental yaɣili. Mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti Lubi mɔɣili din gba nyɛ mɔɣ'shɛli din chaŋ n-ti chirigi [[Sankuru River]], lala mɔɣili ŋɔ nyɛla din be [[Congo River]] wulinluhili.
== Fauna ==
Mɔɣili maa nyYɛla niriba pam ni mi shɛli ka di nyɛla din ni mali zahim balibu zuɣu. Zahim shɛŋa din be mɔɣili ŋɔ ni nyɛ "cichlid" balibu: ''[[Cyclopharynx]] fwae'', ''C. schwetzi'', ''[[Schwetzochromis neodon]]'', ''[[Thoracochromis brauschi]]'' nti pahi ''[[Thoracochromis callichromus|T. callichromus]]''.
== Kundivihira ==
{{reflist}}
* FishBase (2006) Eds. Froese, R. and D. Pauly. World Wide Web electronic publication. [http://www.fishbase.org fishbase.org] version (07/2006).
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
1l456xc3j2q9c0nl182z4i7nkrbxh80
140211
140210
2026-06-14T08:54:11Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140211
wikitext
text/x-wiki
'''Fwa''' ([[French language|French]]: ''Rivière Fwa'') nyɛla Mɔɣili zaŋ n-ti [[Democratic Republic of the Congo]] din [[Africa]] ka nyɛ din zɔri doli Kasai- Oriental yaɣili. Mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti Lubi mɔɣili din gba nyɛ mɔɣ'shɛli din chaŋ n-ti chirigi [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] , lala mɔɣili ŋɔ nyɛla din be [[Congo River]] wulinluhili.
== Fauna ==
Mɔɣili maa nyYɛla niriba pam ni mi shɛli ka di nyɛla din ni mali zahim balibu zuɣu. Zahim shɛŋa din be mɔɣili ŋɔ ni nyɛ "cichlid" balibu: ''[[Cyclopharynx]] fwae'', ''C. schwetzi'', ''[[Schwetzochromis neodon]]'', ''[[Thoracochromis brauschi]]'' nti pahi ''[[Thoracochromis callichromus|T. callichromus]]''.
== Kundivihira ==
{{reflist}}
* FishBase (2006) Eds. Froese, R. and D. Pauly. World Wide Web electronic publication. [http://www.fishbase.org fishbase.org] version (07/2006).
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
a9vuwo95zxomnppnury78gec5x8zeav
140212
140211
2026-06-14T08:54:39Z
Kalakpagh
2501
added databox
140212
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Fwa''' ([[French language|French]]: ''Rivière Fwa'') nyɛla Mɔɣili zaŋ n-ti [[Democratic Republic of the Congo]] din [[Africa]] ka nyɛ din zɔri doli Kasai- Oriental yaɣili. Mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti Lubi mɔɣili din gba nyɛ mɔɣ'shɛli din chaŋ n-ti chirigi [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] , lala mɔɣili ŋɔ nyɛla din be [[Congo River]] wulinluhili.
== Fauna ==
Mɔɣili maa nyYɛla niriba pam ni mi shɛli ka di nyɛla din ni mali zahim balibu zuɣu. Zahim shɛŋa din be mɔɣili ŋɔ ni nyɛ "cichlid" balibu: ''[[Cyclopharynx]] fwae'', ''C. schwetzi'', ''[[Schwetzochromis neodon]]'', ''[[Thoracochromis brauschi]]'' nti pahi ''[[Thoracochromis callichromus|T. callichromus]]''.
== Kundivihira ==
{{reflist}}
* FishBase (2006) Eds. Froese, R. and D. Pauly. World Wide Web electronic publication. [http://www.fishbase.org fishbase.org] version (07/2006).
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
m74pj05i32en98ahvuhlijk2le4uk37
140213
140212
2026-06-14T08:55:09Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140213
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Fwa''' ([[French language|French]]: ''Rivière Fwa'') nyɛla Mɔɣili zaŋ n-ti [[Democratic Republic of the Congo]] din [[Africa]] ka nyɛ din zɔri doli Kasai- Oriental yaɣili. Mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti Lubi mɔɣili din gba nyɛ mɔɣ'shɛli din chaŋ n-ti chirigi [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]] , lala mɔɣili ŋɔ nyɛla din be [[Congo River|Congo Mɔɣili]] wulinluhili.
== Fauna ==
Mɔɣili maa nyYɛla niriba pam ni mi shɛli ka di nyɛla din ni mali zahim balibu zuɣu. Zahim shɛŋa din be mɔɣili ŋɔ ni nyɛ "cichlid" balibu: ''[[Cyclopharynx]] fwae'', ''C. schwetzi'', ''[[Schwetzochromis neodon]]'', ''[[Thoracochromis brauschi]]'' nti pahi ''[[Thoracochromis callichromus|T. callichromus]]''.
== Kundivihira ==
{{reflist}}
* FishBase (2006) Eds. Froese, R. and D. Pauly. World Wide Web electronic publication. [http://www.fishbase.org fishbase.org] version (07/2006).
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
k15m0w24k05fl5f5f1bf0zfbyc8uq42
Mbuji-Mayi River
0
33397
140214
2026-06-14T09:13:35Z
Kalakpagh
2501
Created article
140214
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in Democratic Republic of the Congo}}
{{coord|-6.03333|23.76667|display=title}}
'''Mbuji-Mayi Mɔɣili''' , di lahi nyɛla bɛ ni sabiri shɛli ''Bushmaie'', ''Bushimaie'', ''Bushimay'' bee ''Mbushimaie'', ({{langx|sw|Mto Mbuji-Maji}}) nyɛla mɔɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River]]. Di nyɛla din zɔri yiri Kapanga Territory din be Lualaba yaɣili zaŋ chaŋ Kasai- Oriental ni ka bɛ boli li Mbuji-Mayi.<ref name="Kasaï-Oriental">{{Cite book|editor-last=Omasombo Tshonda|editor-first=Jean |title=Kasaï-Oriental: Un nœud gordien dans l'espace congolais |url=https://www.africamuseum.be/sites/default/files/media/docs/research/publications/rmca/online/monographies-provinces/kasai-oriental.pdf |access-date=2021-09-12|series=Monographies des provinces de la RD Congo |year=2014 |publisher=[[Royal Museum for Central Africa|Musée royal de l’Afrique centrale]] |publication-place=[[Tervuren]] |language=fr |isbn=978-9-4916-1524-5 |pages=18, 20, 23, 131}}</ref><ref name="Mcculloch">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P4IZDgAAQBAJ&q=Bushmaie+River&pg=PP55|title=The Southern Lunda and Related Peoples (Northern Rhodesia, Belgian Congo, Angola): West Central Africa|last=Mcculloch|first=Merran|date=2017-02-10|publisher=Routledge|isbn=9781315305172|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TB9IAQAAIAAJ&q=bushmaie+%22mbuji-mayi&pg=26|title=Total Solar Eclipse of 16 February 1980|last1=Fiala|first1=Alan D.|last2=Lukac|first2=Marie R.|date=1978-12-01|publisher=[[United States Naval Observatory]]|isbn=|language=en|page=26}}</ref>
Mbuji-Mayi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa nyɛla bɛ ni booni shɛli '''Nkalany Mɔɣili''', di nyɛla din piligi [[Lunda Empire]].<ref name=":12">{{Cite encyclopedia |title=Lunda: Mwaant Yaav (Mwata Yamvo) and Origins |encyclopedia=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |publisher=Routledge |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&q=historiography |last=Hoover |first=Jeff |date=2005 |editor-last=Shillington |editor-first=Kevin |language= |isbn=978-1-135-45670-2}}</ref>
== References ==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
{{DRCongo-river-stub}}
k1dv3p3ikjralkci93wf83wqnbxotzo
140215
140214
2026-06-14T09:14:04Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140215
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in Democratic Republic of the Congo}}
{{coord|-6.03333|23.76667|display=title}}
'''Mbuji-Mayi Mɔɣili''' , di lahi nyɛla bɛ ni sabiri shɛli ''Bushmaie'', ''Bushimaie'', ''Bushimay'' bee ''Mbushimaie'', ({{langx|sw|Mto Mbuji-Maji}}) nyɛla mɔɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River]]. Di nyɛla din zɔri yiri Kapanga Territory din be Lualaba yaɣili zaŋ chaŋ Kasai- Oriental ni ka bɛ boli li Mbuji-Mayi.<ref name="Kasaï-Oriental">{{Cite book|editor-last=Omasombo Tshonda|editor-first=Jean |title=Kasaï-Oriental: Un nœud gordien dans l'espace congolais |url=https://www.africamuseum.be/sites/default/files/media/docs/research/publications/rmca/online/monographies-provinces/kasai-oriental.pdf |access-date=2021-09-12|series=Monographies des provinces de la RD Congo |year=2014 |publisher=[[Royal Museum for Central Africa|Musée royal de l’Afrique centrale]] |publication-place=[[Tervuren]] |language=fr |isbn=978-9-4916-1524-5 |pages=18, 20, 23, 131}}</ref><ref name="Mcculloch">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P4IZDgAAQBAJ&q=Bushmaie+River&pg=PP55|title=The Southern Lunda and Related Peoples (Northern Rhodesia, Belgian Congo, Angola): West Central Africa|last=Mcculloch|first=Merran|date=2017-02-10|publisher=Routledge|isbn=9781315305172|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TB9IAQAAIAAJ&q=bushmaie+%22mbuji-mayi&pg=26|title=Total Solar Eclipse of 16 February 1980|last1=Fiala|first1=Alan D.|last2=Lukac|first2=Marie R.|date=1978-12-01|publisher=[[United States Naval Observatory]]|isbn=|language=en|page=26}}</ref>
Mbuji-Mayi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa nyɛla bɛ ni booni shɛli '''Nkalany Mɔɣili''', di nyɛla din piligi [[Lunda Empire]].<ref name=":12">{{Cite encyclopedia |title=Lunda: Mwaant Yaav (Mwata Yamvo) and Origins |encyclopedia=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |publisher=Routledge |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&q=historiography |last=Hoover |first=Jeff |date=2005 |editor-last=Shillington |editor-first=Kevin |language= |isbn=978-1-135-45670-2}}</ref>
== References ==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
k8dtxkc6z62gipu56li5h6b3bc09745
140216
140215
2026-06-14T09:14:43Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140216
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in Democratic Republic of the Congo}}
{{coord|-6.03333|23.76667|display=title}}
'''Mbuji-Mayi Mɔɣili''' , di lahi nyɛla bɛ ni sabiri shɛli ''Bushmaie'', ''Bushimaie'', ''Bushimay'' bee ''Mbushimaie'', ({{langx|sw|Mto Mbuji-Maji}}) nyɛla mɔɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River]]. Di nyɛla din zɔri yiri Kapanga Territory din be Lualaba yaɣili zaŋ chaŋ Kasai- Oriental ni ka bɛ boli li Mbuji-Mayi.<ref name="Kasaï-Oriental">{{Cite book|editor-last=Omasombo Tshonda|editor-first=Jean |title=Kasaï-Oriental: Un nœud gordien dans l'espace congolais |url=https://www.africamuseum.be/sites/default/files/media/docs/research/publications/rmca/online/monographies-provinces/kasai-oriental.pdf |access-date=2021-09-12|series=Monographies des provinces de la RD Congo |year=2014 |publisher=[[Royal Museum for Central Africa|Musée royal de l’Afrique centrale]] |publication-place=[[Tervuren]] |language=fr |isbn=978-9-4916-1524-5 |pages=18, 20, 23, 131}}</ref><ref name="Mcculloch">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P4IZDgAAQBAJ&q=Bushmaie+River&pg=PP55|title=The Southern Lunda and Related Peoples (Northern Rhodesia, Belgian Congo, Angola): West Central Africa|last=Mcculloch|first=Merran|date=2017-02-10|publisher=Routledge|isbn=9781315305172|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TB9IAQAAIAAJ&q=bushmaie+%22mbuji-mayi&pg=26|title=Total Solar Eclipse of 16 February 1980|last1=Fiala|first1=Alan D.|last2=Lukac|first2=Marie R.|date=1978-12-01|publisher=[[United States Naval Observatory]]|isbn=|language=en|page=26}}</ref>
Mbuji-Mayi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa nyɛla bɛ ni booni shɛli '''Nkalany Mɔɣili''', di nyɛla din piligi [[Lunda Empire]].<ref name=":12">{{Cite encyclopedia |title=Lunda: Mwaant Yaav (Mwata Yamvo) and Origins |encyclopedia=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |publisher=Routledge |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&q=historiography |last=Hoover |first=Jeff |date=2005 |editor-last=Shillington |editor-first=Kevin |language= |isbn=978-1-135-45670-2}}</ref>
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
pp40ilhe0wnlowprocogwn0q1rlcb24
140217
140216
2026-06-14T09:15:17Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140217
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in Democratic Republic of the Congo}}
{{coord|-6.03333|23.76667|display=title}}
'''Mbuji-Mayi Mɔɣili''' , di lahi nyɛla bɛ ni sabiri shɛli ''Bushmaie'', ''Bushimaie'', ''Bushimay'' bee ''Mbushimaie'', ({{langx|sw|Mto Mbuji-Maji}}) nyɛla mɔɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]]. Di nyɛla din zɔri yiri Kapanga Territory din be Lualaba yaɣili zaŋ chaŋ Kasai- Oriental ni ka bɛ boli li Mbuji-Mayi.<ref name="Kasaï-Oriental">{{Cite book|editor-last=Omasombo Tshonda|editor-first=Jean |title=Kasaï-Oriental: Un nœud gordien dans l'espace congolais |url=https://www.africamuseum.be/sites/default/files/media/docs/research/publications/rmca/online/monographies-provinces/kasai-oriental.pdf |access-date=2021-09-12|series=Monographies des provinces de la RD Congo |year=2014 |publisher=[[Royal Museum for Central Africa|Musée royal de l’Afrique centrale]] |publication-place=[[Tervuren]] |language=fr |isbn=978-9-4916-1524-5 |pages=18, 20, 23, 131}}</ref><ref name="Mcculloch">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P4IZDgAAQBAJ&q=Bushmaie+River&pg=PP55|title=The Southern Lunda and Related Peoples (Northern Rhodesia, Belgian Congo, Angola): West Central Africa|last=Mcculloch|first=Merran|date=2017-02-10|publisher=Routledge|isbn=9781315305172|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TB9IAQAAIAAJ&q=bushmaie+%22mbuji-mayi&pg=26|title=Total Solar Eclipse of 16 February 1980|last1=Fiala|first1=Alan D.|last2=Lukac|first2=Marie R.|date=1978-12-01|publisher=[[United States Naval Observatory]]|isbn=|language=en|page=26}}</ref>
Mbuji-Mayi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa nyɛla bɛ ni booni shɛli '''Nkalany Mɔɣili''', di nyɛla din piligi [[Lunda Empire]].<ref name=":12">{{Cite encyclopedia |title=Lunda: Mwaant Yaav (Mwata Yamvo) and Origins |encyclopedia=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |publisher=Routledge |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&q=historiography |last=Hoover |first=Jeff |date=2005 |editor-last=Shillington |editor-first=Kevin |language= |isbn=978-1-135-45670-2}}</ref>
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
o8ssldqccnirritkjxhmerefqteis9v
140218
140217
2026-06-14T09:15:54Z
Kalakpagh
2501
added databox
140218
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|River in Democratic Republic of the Congo}}
{{coord|-6.03333|23.76667|display=title}}
'''Mbuji-Mayi Mɔɣili''' , di lahi nyɛla bɛ ni sabiri shɛli ''Bushmaie'', ''Bushimaie'', ''Bushimay'' bee ''Mbushimaie'', ({{langx|sw|Mto Mbuji-Maji}}) nyɛla mɔɣili din be [[Democratic Republic of the Congo]], di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Sankuru River|Sankuru Mɔɣili]]. Di nyɛla din zɔri yiri Kapanga Territory din be Lualaba yaɣili zaŋ chaŋ Kasai- Oriental ni ka bɛ boli li Mbuji-Mayi.<ref name="Kasaï-Oriental">{{Cite book|editor-last=Omasombo Tshonda|editor-first=Jean |title=Kasaï-Oriental: Un nœud gordien dans l'espace congolais |url=https://www.africamuseum.be/sites/default/files/media/docs/research/publications/rmca/online/monographies-provinces/kasai-oriental.pdf |access-date=2021-09-12|series=Monographies des provinces de la RD Congo |year=2014 |publisher=[[Royal Museum for Central Africa|Musée royal de l’Afrique centrale]] |publication-place=[[Tervuren]] |language=fr |isbn=978-9-4916-1524-5 |pages=18, 20, 23, 131}}</ref><ref name="Mcculloch">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P4IZDgAAQBAJ&q=Bushmaie+River&pg=PP55|title=The Southern Lunda and Related Peoples (Northern Rhodesia, Belgian Congo, Angola): West Central Africa|last=Mcculloch|first=Merran|date=2017-02-10|publisher=Routledge|isbn=9781315305172|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TB9IAQAAIAAJ&q=bushmaie+%22mbuji-mayi&pg=26|title=Total Solar Eclipse of 16 February 1980|last1=Fiala|first1=Alan D.|last2=Lukac|first2=Marie R.|date=1978-12-01|publisher=[[United States Naval Observatory]]|isbn=|language=en|page=26}}</ref>
Mbuji-Mayi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa nyɛla bɛ ni booni shɛli '''Nkalany Mɔɣili''', di nyɛla din piligi [[Lunda Empire]].<ref name=":12">{{Cite encyclopedia |title=Lunda: Mwaant Yaav (Mwata Yamvo) and Origins |encyclopedia=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |publisher=Routledge |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&q=historiography |last=Hoover |first=Jeff |date=2005 |editor-last=Shillington |editor-first=Kevin |language= |isbn=978-1-135-45670-2}}</ref>
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
032c5e2ent0dxc1072b4s5hbuin2mhs
Lulua River
0
33398
140219
2026-06-14T09:35:34Z
Kalakpagh
2501
Created article
140219
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in the Congo basin in Africa}}
[[File:Kasai River Catchment OSM.png|thumb|The Lulua River in the Kasai catchment (center right)]]
'''Lulua Mɔɣili''' ([[French language|French]]: ''Rivière Lulua''; [[Dutch language|Dutch]]: ''Lulua Rivier'') nyɛla mɔɣili din be [[Congo Basin]] zaŋ n-ti Africa ka nyɛ din be Democratic Republic of the Congo tiŋgbani. Di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]].<ref>{{Cite journal |last=Liyandja |first=Tobit |title=Fishes of the Lower Lulua River (Kasai Basin, Central Africa): A Continental Hotspot of Ichthyofaunal Diversity under Threat |url=https://www.academia.edu/68886745/Fishes_of_the_Lower_Lulua_River_Kasai_Basin_Central_Africa_A_Continental_Hotspot_of_Ichthyofaunal_Diversity_under_Threat |journal=Diversity}}</ref>
==References==
{{reflist}}
{{coord missing|Democratic Republic of the Congo}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
{{DRCongo-river-stub}}
84tt566hkcskst79x68d6smosdj0kyv
140220
140219
2026-06-14T09:35:56Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140220
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in the Congo basin in Africa}}
[[File:Kasai River Catchment OSM.png|thumb|The Lulua River in the Kasai catchment (center right)]]
'''Lulua Mɔɣili''' ([[French language|French]]: ''Rivière Lulua''; [[Dutch language|Dutch]]: ''Lulua Rivier'') nyɛla mɔɣili din be [[Congo Basin]] zaŋ n-ti Africa ka nyɛ din be Democratic Republic of the Congo tiŋgbani. Di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]].<ref>{{Cite journal |last=Liyandja |first=Tobit |title=Fishes of the Lower Lulua River (Kasai Basin, Central Africa): A Continental Hotspot of Ichthyofaunal Diversity under Threat |url=https://www.academia.edu/68886745/Fishes_of_the_Lower_Lulua_River_Kasai_Basin_Central_Africa_A_Continental_Hotspot_of_Ichthyofaunal_Diversity_under_Threat |journal=Diversity}}</ref>
==References==
{{reflist}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
qa1prnt25t4kksq5lubvx4xr0qh1p5d
140221
140220
2026-06-14T09:36:27Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140221
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in the Congo basin in Africa}}
[[File:Kasai River Catchment OSM.png|thumb|The Lulua River in the Kasai catchment (center right)]]
'''Lulua Mɔɣili''' ([[French language|French]]: ''Rivière Lulua''; [[Dutch language|Dutch]]: ''Lulua Rivier'') nyɛla mɔɣili din be [[Congo Basin]] zaŋ n-ti Africa ka nyɛ din be Democratic Republic of the Congo tiŋgbani. Di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River]].<ref>{{Cite journal |last=Liyandja |first=Tobit |title=Fishes of the Lower Lulua River (Kasai Basin, Central Africa): A Continental Hotspot of Ichthyofaunal Diversity under Threat |url=https://www.academia.edu/68886745/Fishes_of_the_Lower_Lulua_River_Kasai_Basin_Central_Africa_A_Continental_Hotspot_of_Ichthyofaunal_Diversity_under_Threat |journal=Diversity}}</ref>
==Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
ln39t15zmwevrhq80w0yywlq53xy4an
140222
140221
2026-06-14T09:36:51Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140222
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in the Congo basin in Africa}}
[[File:Kasai River Catchment OSM.png|thumb|The Lulua River in the Kasai catchment (center right)]]
'''Lulua Mɔɣili''' ([[French language|French]]: ''Rivière Lulua''; [[Dutch language|Dutch]]: ''Lulua Rivier'') nyɛla mɔɣili din be [[Congo Basin]] zaŋ n-ti Africa ka nyɛ din be Democratic Republic of the Congo tiŋgbani. Di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River|Kasai Mɔɣili]] .<ref>{{Cite journal |last=Liyandja |first=Tobit |title=Fishes of the Lower Lulua River (Kasai Basin, Central Africa): A Continental Hotspot of Ichthyofaunal Diversity under Threat |url=https://www.academia.edu/68886745/Fishes_of_the_Lower_Lulua_River_Kasai_Basin_Central_Africa_A_Continental_Hotspot_of_Ichthyofaunal_Diversity_under_Threat |journal=Diversity}}</ref>
==Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
ju89s7pna0zsi7me6u1fq8p8kpbhw96
140223
140222
2026-06-14T09:37:19Z
Kalakpagh
2501
added link
140223
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in the Congo basin in Africa}}
[[File:Kasai River Catchment OSM.png|thumb|The Lulua River in the Kasai catchment (center right)]]
'''Lulua Mɔɣili''' ([[French language|French]]: ''Rivière Lulua''; [[Dutch language|Dutch]]: ''Lulua Rivier'') nyɛla mɔɣili din be [[Congo Basin]] zaŋ n-ti Africa ka nyɛ din be [[Democratic Republic of the Congo]] tiŋgbani. Di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River|Kasai Mɔɣili]] .<ref>{{Cite journal |last=Liyandja |first=Tobit |title=Fishes of the Lower Lulua River (Kasai Basin, Central Africa): A Continental Hotspot of Ichthyofaunal Diversity under Threat |url=https://www.academia.edu/68886745/Fishes_of_the_Lower_Lulua_River_Kasai_Basin_Central_Africa_A_Continental_Hotspot_of_Ichthyofaunal_Diversity_under_Threat |journal=Diversity}}</ref>
==Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
r0qs4ahyfoanq104dl14erys5w1nwy8
140224
140223
2026-06-14T09:37:51Z
Kalakpagh
2501
added databox
140224
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|River in the Congo basin in Africa}}
[[File:Kasai River Catchment OSM.png|thumb|The Lulua River in the Kasai catchment (center right)]]
'''Lulua Mɔɣili''' ([[French language|French]]: ''Rivière Lulua''; [[Dutch language|Dutch]]: ''Lulua Rivier'') nyɛla mɔɣili din be [[Congo Basin]] zaŋ n-ti Africa ka nyɛ din be [[Democratic Republic of the Congo]] tiŋgbani. Di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Kasai River|Kasai Mɔɣili]] .<ref>{{Cite journal |last=Liyandja |first=Tobit |title=Fishes of the Lower Lulua River (Kasai Basin, Central Africa): A Continental Hotspot of Ichthyofaunal Diversity under Threat |url=https://www.academia.edu/68886745/Fishes_of_the_Lower_Lulua_River_Kasai_Basin_Central_Africa_A_Continental_Hotspot_of_Ichthyofaunal_Diversity_under_Threat |journal=Diversity}}</ref>
==Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
ph1e7cukoemiwqmhbq1h4hobmu9j9b5
Ubangi River
0
33399
140225
2026-06-14T10:20:08Z
Kalakpagh
2501
Created article
140225
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Tributary of the Congo River}}
{{Infobox river
| name = Ubangi River
| native_name =
| native_name_lang =
| name_other = Oubangui
| name_etymology =
| nickname =
<!---------------------- IMAGE-->
| image = Ubangi river near Bangui.jpg
| image_size =
| image_caption = Ubangi River at the outskirts of [[Bangui]]
| image_alt =
<!---------------------- MAPS -->
| map = Ubangirivermap.png
| map_size =
| map_caption = Map showing the Ubangi River drainage basin
| map_alt =
| pushpin_map =
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| pushpin_map_alt =
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 =
| subdivision_name1 =
| subdivision_type2 =
| subdivision_name2 =
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length = {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}} to {{cvt|1,120|km|mi|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge2_location= [[Bangui]] (550 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|493,266.9|km2|abbr=on}}
| discharge2_min = {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
(Period: 1911–1994){{cvt|930|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref>
| discharge2_avg =(Period: 1971–2000){{cvt|4,004|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
(Period: 1911–1994){{cvt|4,092|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> {{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
| discharge2_max = {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
(Period: 1911–1994){{cvt|9,115|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref>
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = Confluence of [[Uele River|Uele]] and [[Mbomou River|Mbomou]]
| source1_location =
| source1_coordinates= {{coord|4|7|41.2824|N|22|25|59.682|E}}
| source1_elevation = {{cvt|395|m|abbr=on}}
| mouth = [[Congo River]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{coord|0|30|25.0992|S|17|42|20.4084|E}}
| mouth_elevation = {{cvt|294|m|abbr=on}}
| progression = [[Congo River|Congo]] → [[Atlantic Ocean]]
| river_system = [[Congo River]]
| basin_size = {{cvt|648,280.5|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> to {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>
| basin_landmarks =
| basin_population =
| tributaries_left =[[Uele River|Uele]], Lua, [[Ngiri River|Giri]]
| tributaries_right =[[Mbomou River|Mbomou]], [[Kotto River|Kotto]], [[Ouaka River|Ouaka]], [[Mpoko River|Mpoko]], [[Lobaye River|Lobaye]]
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
|discharge1_location =Near mouth
|discharge1_min={{cvt|1,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
|discharge1_max={{cvt|15,500|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
|discharge3_location=[[Yakoma, Democratic Republic of the Congo|Yakoma]] (1,120 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|308,763.1|km2|abbr=on}}
|discharge3_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|2,799|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
|discharge1_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|5,630.4|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
(Period: 1911–1994){{cvt|5,936|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>}}
'''Ubangi Mɔɣili''' ({{IPAc-en|(|j|)|uː|ˈ|b|æ|ŋ|ɡ|i}}; {{langx|sw|Mto Ubangi}}; {{langx|fr|Fleuve Oubangui}}; {{langx|nl|Mubangi Stroom}}) ŋɔ nyɛla shɛba ni sabiri shɛli '''Oubangui''', nyɛla mɔɣili din be gbaŋsabila tiŋgbani ka nyɛ mɔɣ'titali zaŋ n-ti [[Congo River]] mɔɣ'bihi puuni. Di nyɛla din piligi [[Mbomou River|Mbomou]] (ko'shɛli din yiri di puuni tooi nyɛla 1,350 m<sup>3</sup>/s) ka [[Uele River]]s (ko'shɛli din yiri di mi ni nyɛ 1,550 m<sup>3</sup>/s) ka nyɛ din zɔri kpari nudirigu zuɣu chaŋ nti pahi di tarisi ni [[Central African Republic]] (CAR) mini [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Ubangi Mɔɣili ŋɔ nyɛla din lahi zɔri kpari wulinluhili polo n chani nti gariti Bangui, tiŋzuɣu zaŋ n-ti CAR, di nyaaŋa di nyɛla di na kuli tuɣi zɔri kpari wulinluhili ŋɔ polo n chaŋ nti pahi di tarisi ni DRC mini [[Republic of the Congo]]. Bahigu, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din chaŋ nti chirigi Congo Mɔɣili tiŋ yuli booni Liranga.
4xiojyb0oftpa3j3ns5kj2g1uiab7gd
140226
140225
2026-06-14T10:20:39Z
Kalakpagh
2501
added databox
140226
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Tributary of the Congo River}}
{{Infobox river
| name = Ubangi River
| native_name =
| native_name_lang =
| name_other = Oubangui
| name_etymology =
| nickname =
<!---------------------- IMAGE-->
| image = Ubangi river near Bangui.jpg
| image_size =
| image_caption = Ubangi River at the outskirts of [[Bangui]]
| image_alt =
<!---------------------- MAPS -->
| map = Ubangirivermap.png
| map_size =
| map_caption = Map showing the Ubangi River drainage basin
| map_alt =
| pushpin_map =
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| pushpin_map_alt =
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 =
| subdivision_name1 =
| subdivision_type2 =
| subdivision_name2 =
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length = {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}} to {{cvt|1,120|km|mi|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge2_location= [[Bangui]] (550 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|493,266.9|km2|abbr=on}}
| discharge2_min = {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
(Period: 1911–1994){{cvt|930|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref>
| discharge2_avg =(Period: 1971–2000){{cvt|4,004|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
(Period: 1911–1994){{cvt|4,092|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> {{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
| discharge2_max = {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
(Period: 1911–1994){{cvt|9,115|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref>
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = Confluence of [[Uele River|Uele]] and [[Mbomou River|Mbomou]]
| source1_location =
| source1_coordinates= {{coord|4|7|41.2824|N|22|25|59.682|E}}
| source1_elevation = {{cvt|395|m|abbr=on}}
| mouth = [[Congo River]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{coord|0|30|25.0992|S|17|42|20.4084|E}}
| mouth_elevation = {{cvt|294|m|abbr=on}}
| progression = [[Congo River|Congo]] → [[Atlantic Ocean]]
| river_system = [[Congo River]]
| basin_size = {{cvt|648,280.5|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> to {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>
| basin_landmarks =
| basin_population =
| tributaries_left =[[Uele River|Uele]], Lua, [[Ngiri River|Giri]]
| tributaries_right =[[Mbomou River|Mbomou]], [[Kotto River|Kotto]], [[Ouaka River|Ouaka]], [[Mpoko River|Mpoko]], [[Lobaye River|Lobaye]]
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
|discharge1_location =Near mouth
|discharge1_min={{cvt|1,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
|discharge1_max={{cvt|15,500|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
|discharge3_location=[[Yakoma, Democratic Republic of the Congo|Yakoma]] (1,120 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|308,763.1|km2|abbr=on}}
|discharge3_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|2,799|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
|discharge1_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|5,630.4|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
(Period: 1911–1994){{cvt|5,936|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>}}
'''Ubangi Mɔɣili''' ({{IPAc-en|(|j|)|uː|ˈ|b|æ|ŋ|ɡ|i}}; {{langx|sw|Mto Ubangi}}; {{langx|fr|Fleuve Oubangui}}; {{langx|nl|Mubangi Stroom}}) ŋɔ nyɛla shɛba ni sabiri shɛli '''Oubangui''', nyɛla mɔɣili din be gbaŋsabila tiŋgbani ka nyɛ mɔɣ'titali zaŋ n-ti [[Congo River]] mɔɣ'bihi puuni. Di nyɛla din piligi [[Mbomou River|Mbomou]] (ko'shɛli din yiri di puuni tooi nyɛla 1,350 m<sup>3</sup>/s) ka [[Uele River]]s (ko'shɛli din yiri di mi ni nyɛ 1,550 m<sup>3</sup>/s) ka nyɛ din zɔri kpari nudirigu zuɣu chaŋ nti pahi di tarisi ni [[Central African Republic]] (CAR) mini [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Ubangi Mɔɣili ŋɔ nyɛla din lahi zɔri kpari wulinluhili polo n chani nti gariti Bangui, tiŋzuɣu zaŋ n-ti CAR, di nyaaŋa di nyɛla di na kuli tuɣi zɔri kpari wulinluhili ŋɔ polo n chaŋ nti pahi di tarisi ni DRC mini [[Republic of the Congo]]. Bahigu, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din chaŋ nti chirigi Congo Mɔɣili tiŋ yuli booni Liranga.
6s9t1gkva5cjhff4w8xqhlx5pcblwoe
140227
140226
2026-06-14T10:21:11Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140227
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Tributary of the Congo River}}
{{Infobox river
| name = Ubangi River
| native_name =
| native_name_lang =
| name_other = Oubangui
| name_etymology =
| nickname =
<!---------------------- IMAGE-->
| image = Ubangi river near Bangui.jpg
| image_size =
| image_caption = Ubangi River at the outskirts of [[Bangui]]
| image_alt =
<!---------------------- MAPS -->
| map = Ubangirivermap.png
| map_size =
| map_caption = Map showing the Ubangi River drainage basin
| map_alt =
| pushpin_map =
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| pushpin_map_alt =
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 =
| subdivision_name1 =
| subdivision_type2 =
| subdivision_name2 =
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length = {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}} to {{cvt|1,120|km|mi|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge2_location= [[Bangui]] (550 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|493,266.9|km2|abbr=on}}
| discharge2_min = {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
(Period: 1911–1994){{cvt|930|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref>
| discharge2_avg =(Period: 1971–2000){{cvt|4,004|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
(Period: 1911–1994){{cvt|4,092|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> {{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
| discharge2_max = {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
(Period: 1911–1994){{cvt|9,115|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref>
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = Confluence of [[Uele River|Uele]] and [[Mbomou River|Mbomou]]
| source1_location =
| source1_coordinates= {{coord|4|7|41.2824|N|22|25|59.682|E}}
| source1_elevation = {{cvt|395|m|abbr=on}}
| mouth = [[Congo River]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{coord|0|30|25.0992|S|17|42|20.4084|E}}
| mouth_elevation = {{cvt|294|m|abbr=on}}
| progression = [[Congo River|Congo]] → [[Atlantic Ocean]]
| river_system = [[Congo River]]
| basin_size = {{cvt|648,280.5|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> to {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>
| basin_landmarks =
| basin_population =
| tributaries_left =[[Uele River|Uele]], Lua, [[Ngiri River|Giri]]
| tributaries_right =[[Mbomou River|Mbomou]], [[Kotto River|Kotto]], [[Ouaka River|Ouaka]], [[Mpoko River|Mpoko]], [[Lobaye River|Lobaye]]
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
|discharge1_location =Near mouth
|discharge1_min={{cvt|1,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
|discharge1_max={{cvt|15,500|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
|discharge3_location=[[Yakoma, Democratic Republic of the Congo|Yakoma]] (1,120 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|308,763.1|km2|abbr=on}}
|discharge3_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|2,799|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
|discharge1_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|5,630.4|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
(Period: 1911–1994){{cvt|5,936|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>}}
'''Ubangi Mɔɣili''' ({{IPAc-en|(|j|)|uː|ˈ|b|æ|ŋ|ɡ|i}}; {{langx|sw|Mto Ubangi}}; {{langx|fr|Fleuve Oubangui}}; {{langx|nl|Mubangi Stroom}}) ŋɔ nyɛla shɛba ni sabiri shɛli '''Oubangui''', nyɛla mɔɣili din be gbaŋsabila tiŋgbani ka nyɛ mɔɣ'titali zaŋ n-ti [[Congo River]] mɔɣ'bihi puuni. Di nyɛla din piligi [[Mbomou River|Mbomou]] (ko'shɛli din yiri di puuni tooi nyɛla 1,350 m<sup>3</sup>/s) ka [[Uele River|Uele Mɔɣili]] (ko'shɛli din yiri di mi ni nyɛ 1,550 m<sup>3</sup>/s) ka nyɛ din zɔri kpari nudirigu zuɣu chaŋ nti pahi di tarisi ni [[Central African Republic]] (CAR) mini [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Ubangi Mɔɣili ŋɔ nyɛla din lahi zɔri kpari wulinluhili polo n chani nti gariti Bangui, tiŋzuɣu zaŋ n-ti CAR, di nyaaŋa di nyɛla di na kuli tuɣi zɔri kpari wulinluhili ŋɔ polo n chaŋ nti pahi di tarisi ni DRC mini [[Republic of the Congo]]. Bahigu, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din chaŋ nti chirigi Congo Mɔɣili tiŋ yuli booni Liranga.
i3odlvmir8nkfferzxcery3v5t756f0
140228
140227
2026-06-14T10:21:36Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140228
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Tributary of the Congo River}}
{{Infobox river
| name = Ubangi River
| native_name =
| native_name_lang =
| name_other = Oubangui
| name_etymology =
| nickname =
<!---------------------- IMAGE-->
| image = Ubangi river near Bangui.jpg
| image_size =
| image_caption = Ubangi River at the outskirts of [[Bangui]]
| image_alt =
<!---------------------- MAPS -->
| map = Ubangirivermap.png
| map_size =
| map_caption = Map showing the Ubangi River drainage basin
| map_alt =
| pushpin_map =
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| pushpin_map_alt =
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 =
| subdivision_name1 =
| subdivision_type2 =
| subdivision_name2 =
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length = {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}} to {{cvt|1,120|km|mi|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge2_location= [[Bangui]] (550 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|493,266.9|km2|abbr=on}}
| discharge2_min = {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
(Period: 1911–1994){{cvt|930|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref>
| discharge2_avg =(Period: 1971–2000){{cvt|4,004|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
(Period: 1911–1994){{cvt|4,092|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> {{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
| discharge2_max = {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
(Period: 1911–1994){{cvt|9,115|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref>
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = Confluence of [[Uele River|Uele]] and [[Mbomou River|Mbomou]]
| source1_location =
| source1_coordinates= {{coord|4|7|41.2824|N|22|25|59.682|E}}
| source1_elevation = {{cvt|395|m|abbr=on}}
| mouth = [[Congo River]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{coord|0|30|25.0992|S|17|42|20.4084|E}}
| mouth_elevation = {{cvt|294|m|abbr=on}}
| progression = [[Congo River|Congo]] → [[Atlantic Ocean]]
| river_system = [[Congo River]]
| basin_size = {{cvt|648,280.5|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> to {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>
| basin_landmarks =
| basin_population =
| tributaries_left =[[Uele River|Uele]], Lua, [[Ngiri River|Giri]]
| tributaries_right =[[Mbomou River|Mbomou]], [[Kotto River|Kotto]], [[Ouaka River|Ouaka]], [[Mpoko River|Mpoko]], [[Lobaye River|Lobaye]]
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
|discharge1_location =Near mouth
|discharge1_min={{cvt|1,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
|discharge1_max={{cvt|15,500|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
|discharge3_location=[[Yakoma, Democratic Republic of the Congo|Yakoma]] (1,120 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|308,763.1|km2|abbr=on}}
|discharge3_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|2,799|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
|discharge1_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|5,630.4|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
(Period: 1911–1994){{cvt|5,936|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>}}
'''Ubangi Mɔɣili''' ({{IPAc-en|(|j|)|uː|ˈ|b|æ|ŋ|ɡ|i}}; {{langx|sw|Mto Ubangi}}; {{langx|fr|Fleuve Oubangui}}; {{langx|nl|Mubangi Stroom}}) ŋɔ nyɛla shɛba ni sabiri shɛli '''Oubangui''', nyɛla mɔɣili din be gbaŋsabila tiŋgbani ka nyɛ mɔɣ'titali zaŋ n-ti [[Congo River|Congo Mɔɣili]] mɔɣ'bihi puuni. Di nyɛla din piligi [[Mbomou River|Mbomou]] (ko'shɛli din yiri di puuni tooi nyɛla 1,350 m<sup>3</sup>/s) ka [[Uele River|Uele Mɔɣili]] (ko'shɛli din yiri di mi ni nyɛ 1,550 m<sup>3</sup>/s) ka nyɛ din zɔri kpari nudirigu zuɣu chaŋ nti pahi di tarisi ni [[Central African Republic]] (CAR) mini [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Ubangi Mɔɣili ŋɔ nyɛla din lahi zɔri kpari wulinluhili polo n chani nti gariti Bangui, tiŋzuɣu zaŋ n-ti CAR, di nyaaŋa di nyɛla di na kuli tuɣi zɔri kpari wulinluhili ŋɔ polo n chaŋ nti pahi di tarisi ni DRC mini [[Republic of the Congo]]. Bahigu, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din chaŋ nti chirigi Congo Mɔɣili tiŋ yuli booni Liranga.
aloy2cmvfatwti4biksrrpmro5snh49
140229
140228
2026-06-14T10:24:38Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140229
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Tributary of the Congo River}}
{{Infobox river
| name = Ubangi River
| native_name =
| native_name_lang =
| name_other = Oubangui
| name_etymology =
| nickname =
<!---------------------- IMAGE-->
| image = Ubangi river near Bangui.jpg
| image_size =
| image_caption = Ubangi River at the outskirts of [[Bangui]]
| image_alt =
<!---------------------- MAPS -->
| map = Ubangirivermap.png
| map_size =
| map_caption = Map showing the Ubangi River drainage basin
| map_alt =
| pushpin_map =
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| pushpin_map_alt =
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 =
| subdivision_name1 =
| subdivision_type2 =
| subdivision_name2 =
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length = {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}} to {{cvt|1,120|km|mi|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge2_location= [[Bangui]] (550 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|493,266.9|km2|abbr=on}}
| discharge2_min = {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
(Period: 1911–1994){{cvt|930|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref>
| discharge2_avg =(Period: 1971–2000){{cvt|4,004|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
(Period: 1911–1994){{cvt|4,092|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> {{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
| discharge2_max = {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
(Period: 1911–1994){{cvt|9,115|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref>
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = Confluence of [[Uele River|Uele]] and [[Mbomou River|Mbomou]]
| source1_location =
| source1_coordinates= {{coord|4|7|41.2824|N|22|25|59.682|E}}
| source1_elevation = {{cvt|395|m|abbr=on}}
| mouth = [[Congo River]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{coord|0|30|25.0992|S|17|42|20.4084|E}}
| mouth_elevation = {{cvt|294|m|abbr=on}}
| progression = [[Congo River|Congo]] → [[Atlantic Ocean]]
| river_system = [[Congo River]]
| basin_size = {{cvt|648,280.5|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> to {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>
| basin_landmarks =
| basin_population =
| tributaries_left =[[Uele River|Uele]], Lua, [[Ngiri River|Giri]]
| tributaries_right =[[Mbomou River|Mbomou]], [[Kotto River|Kotto]], [[Ouaka River|Ouaka]], [[Mpoko River|Mpoko]], [[Lobaye River|Lobaye]]
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
|discharge1_location =Near mouth
|discharge1_min={{cvt|1,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
|discharge1_max={{cvt|15,500|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
|discharge3_location=[[Yakoma, Democratic Republic of the Congo|Yakoma]] (1,120 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|308,763.1|km2|abbr=on}}
|discharge3_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|2,799|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
|discharge1_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|5,630.4|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
(Period: 1911–1994){{cvt|5,936|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>}}
'''Ubangi Mɔɣili''' ({{IPAc-en|(|j|)|uː|ˈ|b|æ|ŋ|ɡ|i}}; {{langx|sw|Mto Ubangi}}; {{langx|fr|Fleuve Oubangui}}; {{langx|nl|Mubangi Stroom}}) ŋɔ nyɛla shɛba ni sabiri shɛli '''Oubangui''', nyɛla mɔɣili din be gbaŋsabila tiŋgbani ka nyɛ mɔɣ'titali zaŋ n-ti [[Congo River|Congo Mɔɣili]] mɔɣ'bihi puuni. Di nyɛla din piligi [[Mbomou River|Mbomou]] (ko'shɛli din yiri di puuni tooi nyɛla 1,350 m<sup>3</sup>/s) ka [[Uele River|Uele Mɔɣili]] (ko'shɛli din yiri di mi ni nyɛ 1,550 m<sup>3</sup>/s) ka nyɛ din zɔri kpari nudirigu zuɣu chaŋ nti pahi di tarisi ni [[Central African Republic]] (CAR) mini [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Ubangi Mɔɣili ŋɔ nyɛla din lahi zɔri kpari wulinluhili polo n chani nti gariti Bangui, tiŋzuɣu zaŋ n-ti CAR, di nyaaŋa di nyɛla di na kuli tuɣi zɔri kpari wulinluhili ŋɔ polo n chaŋ nti pahi di tarisi ni DRC mini [[Republic of the Congo]]. Bahigu, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din chaŋ nti chirigi Congo Mɔɣili tiŋ yuli booni Liranga.
Ubangi Mɔɣili ŋɔ waɣilim nyɛla {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}}. Di waɣilim yi laɣim ni Uele Mɔɣili waɣilim di nyɛla din yiɣisi {{cvt|2,270|km|mi|abbr=on}}. Ubangi mɔɣili maa kom yibu shee nyɛla {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}. Mɔɣili maa kom din yiri Bangui nyɛla bin din gbaain {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}} zaŋ chaŋ {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} ka di ni zobu nyɛ kamani ~{{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="bossche">{{cite book |last= Bossche |first= J.P. vanden |author2=G. M. Bernacsek |title= Source Book for the Inland Fishery Resources of Africa, Volume 1 |year= 1990 |publisher= Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn= 978-92-5-102983-1 |url= https://books.google.com/books?id=WLZRxM9vfXoC&pg=PA338 |page= 338}}</ref> Yuuni puuni ko'shɛli din yiri mɔɣili ŋɔ nyɛla ~{{cvt|6,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /> Niriba nyɛla ban mali dihitabili ni Ubangi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa polo kom nyɛla din zɔri chani nti luri Chari mɔɣili mini Lake chad pɔi ka naayi kpɛ Congo, Pleistocene saha.<ref>See Cooper, John E. and Hull, Gordon; ''Gorilla Pathology and Health: With a Catalogue of Preserved Materials'', p. 371 {{ISBN|9780128020395}}</ref>
ienvkw3gea48n76ytw303ktm8klyk2j
140230
140229
2026-06-14T10:25:37Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140230
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Tributary of the Congo River}}
{{Infobox river
| name = Ubangi River
| native_name =
| native_name_lang =
| name_other = Oubangui
| name_etymology =
| nickname =
<!---------------------- IMAGE-->
| image = Ubangi river near Bangui.jpg
| image_size =
| image_caption = Ubangi River at the outskirts of [[Bangui]]
| image_alt =
<!---------------------- MAPS -->
| map = Ubangirivermap.png
| map_size =
| map_caption = Map showing the Ubangi River drainage basin
| map_alt =
| pushpin_map =
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| pushpin_map_alt =
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 =
| subdivision_name1 =
| subdivision_type2 =
| subdivision_name2 =
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length = {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}} to {{cvt|1,120|km|mi|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge2_location= [[Bangui]] (550 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|493,266.9|km2|abbr=on}}
| discharge2_min = {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
(Period: 1911–1994){{cvt|930|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref>
| discharge2_avg =(Period: 1971–2000){{cvt|4,004|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
(Period: 1911–1994){{cvt|4,092|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> {{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
| discharge2_max = {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
(Period: 1911–1994){{cvt|9,115|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref>
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = Confluence of [[Uele River|Uele]] and [[Mbomou River|Mbomou]]
| source1_location =
| source1_coordinates= {{coord|4|7|41.2824|N|22|25|59.682|E}}
| source1_elevation = {{cvt|395|m|abbr=on}}
| mouth = [[Congo River]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{coord|0|30|25.0992|S|17|42|20.4084|E}}
| mouth_elevation = {{cvt|294|m|abbr=on}}
| progression = [[Congo River|Congo]] → [[Atlantic Ocean]]
| river_system = [[Congo River]]
| basin_size = {{cvt|648,280.5|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> to {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>
| basin_landmarks =
| basin_population =
| tributaries_left =[[Uele River|Uele]], Lua, [[Ngiri River|Giri]]
| tributaries_right =[[Mbomou River|Mbomou]], [[Kotto River|Kotto]], [[Ouaka River|Ouaka]], [[Mpoko River|Mpoko]], [[Lobaye River|Lobaye]]
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
|discharge1_location =Near mouth
|discharge1_min={{cvt|1,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
|discharge1_max={{cvt|15,500|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
|discharge3_location=[[Yakoma, Democratic Republic of the Congo|Yakoma]] (1,120 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|308,763.1|km2|abbr=on}}
|discharge3_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|2,799|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
|discharge1_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|5,630.4|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
(Period: 1911–1994){{cvt|5,936|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>}}
'''Ubangi Mɔɣili''' ({{IPAc-en|(|j|)|uː|ˈ|b|æ|ŋ|ɡ|i}}; {{langx|sw|Mto Ubangi}}; {{langx|fr|Fleuve Oubangui}}; {{langx|nl|Mubangi Stroom}}) ŋɔ nyɛla shɛba ni sabiri shɛli '''Oubangui''', nyɛla mɔɣili din be gbaŋsabila tiŋgbani ka nyɛ mɔɣ'titali zaŋ n-ti [[Congo River|Congo Mɔɣili]] mɔɣ'bihi puuni. Di nyɛla din piligi [[Mbomou River|Mbomou]] (ko'shɛli din yiri di puuni tooi nyɛla 1,350 m<sup>3</sup>/s) ka [[Uele River|Uele Mɔɣili]] (ko'shɛli din yiri di mi ni nyɛ 1,550 m<sup>3</sup>/s) ka nyɛ din zɔri kpari nudirigu zuɣu chaŋ nti pahi di tarisi ni [[Central African Republic]] (CAR) mini [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Ubangi Mɔɣili ŋɔ nyɛla din lahi zɔri kpari wulinluhili polo n chani nti gariti Bangui, tiŋzuɣu zaŋ n-ti CAR, di nyaaŋa di nyɛla di na kuli tuɣi zɔri kpari wulinluhili ŋɔ polo n chaŋ nti pahi di tarisi ni DRC mini [[Republic of the Congo]]. Bahigu, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din chaŋ nti chirigi Congo Mɔɣili tiŋ yuli booni Liranga.
Ubangi Mɔɣili ŋɔ waɣilim nyɛla {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}}. Di waɣilim yi laɣim ni Uele Mɔɣili waɣilim di nyɛla din yiɣisi {{cvt|2,270|km|mi|abbr=on}}. Ubangi mɔɣili maa kom yibu shee nyɛla {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}. Mɔɣili maa kom din yiri Bangui nyɛla bin din gbaain {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}} zaŋ chaŋ {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} ka di ni zobu nyɛ kamani ~{{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="bossche">{{cite book |last= Bossche |first= J.P. vanden |author2=G. M. Bernacsek |title= Source Book for the Inland Fishery Resources of Africa, Volume 1 |year= 1990 |publisher= Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn= 978-92-5-102983-1 |url= https://books.google.com/books?id=WLZRxM9vfXoC&pg=PA338 |page= 338}}</ref> Yuuni puuni ko'shɛli din yiri mɔɣili ŋɔ nyɛla ~{{cvt|6,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /> Niriba nyɛla ban mali dihitabili ni Ubangi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa polo kom nyɛla din zɔri chani nti luri Chari mɔɣili mini Lake chad pɔi ka naayi kpɛ Congo, Pleistocene saha.<ref>See Cooper, John E. and Hull, Gordon; ''Gorilla Pathology and Health: With a Catalogue of Preserved Materials'', p. 371 {{ISBN|9780128020395}}</ref>
Di mini Congo Mɔɣili nyɛla soli din mali ŋurima ka di sɔŋdi niriba ka bɛ chani bɛ chandi shɛhi di gbaai bahindi bin din gbaai Bangui mini Brazzaville sunsuuni. Bin din gbaai di piligi zaŋ chaŋ kamani kilomita kɔbigi zaŋ chaŋ Bangui, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din di tarisi ni Central African Republic mini Democratic Republic of the Congo (DRC). Lala zuɣu di nyɛla din di tarisi ni DRC mini Republic of Congo sunsuuni hali ti naayi pa zo kpɛ Congo Mɔɣili.
[[File:Transaqua.svg|thumb|left|Transaqua scheme (in red)]]
q4ej2nc2twqhoe4d4pvmoqbkyoenmcd
140231
140230
2026-06-14T10:26:44Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140231
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Tributary of the Congo River}}
{{Infobox river
| name = Ubangi River
| native_name =
| native_name_lang =
| name_other = Oubangui
| name_etymology =
| nickname =
<!---------------------- IMAGE-->
| image = Ubangi river near Bangui.jpg
| image_size =
| image_caption = Ubangi River at the outskirts of [[Bangui]]
| image_alt =
<!---------------------- MAPS -->
| map = Ubangirivermap.png
| map_size =
| map_caption = Map showing the Ubangi River drainage basin
| map_alt =
| pushpin_map =
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| pushpin_map_alt =
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 =
| subdivision_name1 =
| subdivision_type2 =
| subdivision_name2 =
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length = {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}} to {{cvt|1,120|km|mi|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge2_location= [[Bangui]] (550 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|493,266.9|km2|abbr=on}}
| discharge2_min = {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
(Period: 1911–1994){{cvt|930|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref>
| discharge2_avg =(Period: 1971–2000){{cvt|4,004|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
(Period: 1911–1994){{cvt|4,092|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> {{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
| discharge2_max = {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
(Period: 1911–1994){{cvt|9,115|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref>
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = Confluence of [[Uele River|Uele]] and [[Mbomou River|Mbomou]]
| source1_location =
| source1_coordinates= {{coord|4|7|41.2824|N|22|25|59.682|E}}
| source1_elevation = {{cvt|395|m|abbr=on}}
| mouth = [[Congo River]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{coord|0|30|25.0992|S|17|42|20.4084|E}}
| mouth_elevation = {{cvt|294|m|abbr=on}}
| progression = [[Congo River|Congo]] → [[Atlantic Ocean]]
| river_system = [[Congo River]]
| basin_size = {{cvt|648,280.5|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> to {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>
| basin_landmarks =
| basin_population =
| tributaries_left =[[Uele River|Uele]], Lua, [[Ngiri River|Giri]]
| tributaries_right =[[Mbomou River|Mbomou]], [[Kotto River|Kotto]], [[Ouaka River|Ouaka]], [[Mpoko River|Mpoko]], [[Lobaye River|Lobaye]]
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
|discharge1_location =Near mouth
|discharge1_min={{cvt|1,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
|discharge1_max={{cvt|15,500|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
|discharge3_location=[[Yakoma, Democratic Republic of the Congo|Yakoma]] (1,120 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|308,763.1|km2|abbr=on}}
|discharge3_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|2,799|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
|discharge1_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|5,630.4|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
(Period: 1911–1994){{cvt|5,936|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>}}
'''Ubangi Mɔɣili''' ({{IPAc-en|(|j|)|uː|ˈ|b|æ|ŋ|ɡ|i}}; {{langx|sw|Mto Ubangi}}; {{langx|fr|Fleuve Oubangui}}; {{langx|nl|Mubangi Stroom}}) ŋɔ nyɛla shɛba ni sabiri shɛli '''Oubangui''', nyɛla mɔɣili din be gbaŋsabila tiŋgbani ka nyɛ mɔɣ'titali zaŋ n-ti [[Congo River|Congo Mɔɣili]] mɔɣ'bihi puuni. Di nyɛla din piligi [[Mbomou River|Mbomou]] (ko'shɛli din yiri di puuni tooi nyɛla 1,350 m<sup>3</sup>/s) ka [[Uele River|Uele Mɔɣili]] (ko'shɛli din yiri di mi ni nyɛ 1,550 m<sup>3</sup>/s) ka nyɛ din zɔri kpari nudirigu zuɣu chaŋ nti pahi di tarisi ni [[Central African Republic]] (CAR) mini [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Ubangi Mɔɣili ŋɔ nyɛla din lahi zɔri kpari wulinluhili polo n chani nti gariti Bangui, tiŋzuɣu zaŋ n-ti CAR, di nyaaŋa di nyɛla di na kuli tuɣi zɔri kpari wulinluhili ŋɔ polo n chaŋ nti pahi di tarisi ni DRC mini [[Republic of the Congo]]. Bahigu, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din chaŋ nti chirigi Congo Mɔɣili tiŋ yuli booni Liranga.
Ubangi Mɔɣili ŋɔ waɣilim nyɛla {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}}. Di waɣilim yi laɣim ni Uele Mɔɣili waɣilim di nyɛla din yiɣisi {{cvt|2,270|km|mi|abbr=on}}. Ubangi mɔɣili maa kom yibu shee nyɛla {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}. Mɔɣili maa kom din yiri Bangui nyɛla bin din gbaain {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}} zaŋ chaŋ {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} ka di ni zobu nyɛ kamani ~{{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="bossche">{{cite book |last= Bossche |first= J.P. vanden |author2=G. M. Bernacsek |title= Source Book for the Inland Fishery Resources of Africa, Volume 1 |year= 1990 |publisher= Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn= 978-92-5-102983-1 |url= https://books.google.com/books?id=WLZRxM9vfXoC&pg=PA338 |page= 338}}</ref> Yuuni puuni ko'shɛli din yiri mɔɣili ŋɔ nyɛla ~{{cvt|6,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /> Niriba nyɛla ban mali dihitabili ni Ubangi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa polo kom nyɛla din zɔri chani nti luri Chari mɔɣili mini Lake chad pɔi ka naayi kpɛ Congo, Pleistocene saha.<ref>See Cooper, John E. and Hull, Gordon; ''Gorilla Pathology and Health: With a Catalogue of Preserved Materials'', p. 371 {{ISBN|9780128020395}}</ref>
Di mini Congo Mɔɣili nyɛla soli din mali ŋurima ka di sɔŋdi niriba ka bɛ chani bɛ chandi shɛhi di gbaai bahindi bin din gbaai Bangui mini Brazzaville sunsuuni. Bin din gbaai di piligi zaŋ chaŋ kamani kilomita kɔbigi zaŋ chaŋ Bangui, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din di tarisi ni Central African Republic mini Democratic Republic of the Congo (DRC). Lala zuɣu di nyɛla din di tarisi ni DRC mini Republic of Congo sunsuuni hali ti naayi pa zo kpɛ Congo Mɔɣili.
[[File:Transaqua.svg|thumb|left|Transaqua scheme (in red)]]
== Lake Chad replenishment project ==
Yuuni 1960s,<ref>{{cite book |last1=Ley |first1=Willy |title=Engineers' Dreams Great Projects That COULD Come True |date=1960 |publisher=Viking Press}}</ref><ref>{{cite news |last1=Zarembka |first1=David |title=Refilling Lake Chad With Water From The Congo River Using Solar Power |url=https://cleantechnica.com/2019/06/24/refilling-lake-chad-with-water-from-the-congo-river-using-solar-power/ |access-date=25 June 2019 |work=[[Cleantechnica]] |date=24 June 2019}}</ref> bɛ daa niŋ nia ni bɛ ŋmaligi kom din yiri Ubangi Mɔɣili bahiri Chari Mɔɣili. Lahabali ban yina ban nia shɛli bɛ ni daa lo ŋɔ ni, bɛ daa boli li Transaqua, kom din yiri Ubangi ŋɔ nyɛla din yɛn chaŋ n ti pahi Lake Chad kom ka di nyɛ binshɛli din yɛn kpaŋsi zahim gbaahibu mini pukparilim zaŋ n-ti central Africans mini [[Sahel]]ians. Nigerian engineer J.{{nbsp}}Umolu mini Italian firm Bonifica nyɛla ban gba daa kpaŋsi mɔɣili kom yooi bahi mɔɣ'shɛli dabaam ni yuuni 1980s mini yuuni 1990s .<ref>{{cite web|url=http://hydroweb.com/jeh/jeh1999/bunu.pdf|title=Journal of Environmental Hydrology, Vol. 7, 1999}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newscientist.com/article/mg12917615.500|archive-url=https://web.archive.org/web/20090331234016/http://www.newscientist.com/article/mg12917615.500|url-status=dead|archive-date=2009-03-31|title=Africa at a watershed|author=Fred Pearce}}</ref><ref>Umolu, J. C.; 1990, Macro Perspectives for Nigeria’s Water Resources Planning, Proc. of the First Biennial National Hydrology Symposium, Maiduguri, Nigeria, pp. 218–262 (discussion of Ubangi-Lake Chad diversion schemes)</ref><ref>The Changing Geography of Africa and the Middle East By Graham Chapman, Kathleen M. Baker, University of London School of Oriental and African Studies, 1992 Routledge. {{ISBN|0-415-05709-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C09/C09Links/www.ccnet.com/~mcumolu/globclim.html|title=Combating Climate Induced Water And Energy Deficiencies In West Central Africa (Ubangi – Lake Chad Inter-basin transfer)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526135224/http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C09/C09Links/www.ccnet.com/~mcumolu/globclim.html|archive-date=2011-05-26}}</ref>
47wp2op4ufyzffsd1f84quysf42sfzl
140232
140231
2026-06-14T10:27:37Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140232
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Tributary of the Congo River}}
{{Infobox river
| name = Ubangi River
| native_name =
| native_name_lang =
| name_other = Oubangui
| name_etymology =
| nickname =
<!---------------------- IMAGE-->
| image = Ubangi river near Bangui.jpg
| image_size =
| image_caption = Ubangi River at the outskirts of [[Bangui]]
| image_alt =
<!---------------------- MAPS -->
| map = Ubangirivermap.png
| map_size =
| map_caption = Map showing the Ubangi River drainage basin
| map_alt =
| pushpin_map =
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| pushpin_map_alt =
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 =
| subdivision_name1 =
| subdivision_type2 =
| subdivision_name2 =
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length = {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}} to {{cvt|1,120|km|mi|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge2_location= [[Bangui]] (550 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|493,266.9|km2|abbr=on}}
| discharge2_min = {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
(Period: 1911–1994){{cvt|930|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref>
| discharge2_avg =(Period: 1971–2000){{cvt|4,004|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
(Period: 1911–1994){{cvt|4,092|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> {{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
| discharge2_max = {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
(Period: 1911–1994){{cvt|9,115|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref>
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = Confluence of [[Uele River|Uele]] and [[Mbomou River|Mbomou]]
| source1_location =
| source1_coordinates= {{coord|4|7|41.2824|N|22|25|59.682|E}}
| source1_elevation = {{cvt|395|m|abbr=on}}
| mouth = [[Congo River]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{coord|0|30|25.0992|S|17|42|20.4084|E}}
| mouth_elevation = {{cvt|294|m|abbr=on}}
| progression = [[Congo River|Congo]] → [[Atlantic Ocean]]
| river_system = [[Congo River]]
| basin_size = {{cvt|648,280.5|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> to {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>
| basin_landmarks =
| basin_population =
| tributaries_left =[[Uele River|Uele]], Lua, [[Ngiri River|Giri]]
| tributaries_right =[[Mbomou River|Mbomou]], [[Kotto River|Kotto]], [[Ouaka River|Ouaka]], [[Mpoko River|Mpoko]], [[Lobaye River|Lobaye]]
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
|discharge1_location =Near mouth
|discharge1_min={{cvt|1,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
|discharge1_max={{cvt|15,500|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
|discharge3_location=[[Yakoma, Democratic Republic of the Congo|Yakoma]] (1,120 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|308,763.1|km2|abbr=on}}
|discharge3_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|2,799|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
|discharge1_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|5,630.4|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
(Period: 1911–1994){{cvt|5,936|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>}}
'''Ubangi Mɔɣili''' ({{IPAc-en|(|j|)|uː|ˈ|b|æ|ŋ|ɡ|i}}; {{langx|sw|Mto Ubangi}}; {{langx|fr|Fleuve Oubangui}}; {{langx|nl|Mubangi Stroom}}) ŋɔ nyɛla shɛba ni sabiri shɛli '''Oubangui''', nyɛla mɔɣili din be gbaŋsabila tiŋgbani ka nyɛ mɔɣ'titali zaŋ n-ti [[Congo River|Congo Mɔɣili]] mɔɣ'bihi puuni. Di nyɛla din piligi [[Mbomou River|Mbomou]] (ko'shɛli din yiri di puuni tooi nyɛla 1,350 m<sup>3</sup>/s) ka [[Uele River|Uele Mɔɣili]] (ko'shɛli din yiri di mi ni nyɛ 1,550 m<sup>3</sup>/s) ka nyɛ din zɔri kpari nudirigu zuɣu chaŋ nti pahi di tarisi ni [[Central African Republic]] (CAR) mini [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Ubangi Mɔɣili ŋɔ nyɛla din lahi zɔri kpari wulinluhili polo n chani nti gariti Bangui, tiŋzuɣu zaŋ n-ti CAR, di nyaaŋa di nyɛla di na kuli tuɣi zɔri kpari wulinluhili ŋɔ polo n chaŋ nti pahi di tarisi ni DRC mini [[Republic of the Congo]]. Bahigu, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din chaŋ nti chirigi Congo Mɔɣili tiŋ yuli booni Liranga.
Ubangi Mɔɣili ŋɔ waɣilim nyɛla {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}}. Di waɣilim yi laɣim ni Uele Mɔɣili waɣilim di nyɛla din yiɣisi {{cvt|2,270|km|mi|abbr=on}}. Ubangi mɔɣili maa kom yibu shee nyɛla {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}. Mɔɣili maa kom din yiri Bangui nyɛla bin din gbaain {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}} zaŋ chaŋ {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} ka di ni zobu nyɛ kamani ~{{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="bossche">{{cite book |last= Bossche |first= J.P. vanden |author2=G. M. Bernacsek |title= Source Book for the Inland Fishery Resources of Africa, Volume 1 |year= 1990 |publisher= Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn= 978-92-5-102983-1 |url= https://books.google.com/books?id=WLZRxM9vfXoC&pg=PA338 |page= 338}}</ref> Yuuni puuni ko'shɛli din yiri mɔɣili ŋɔ nyɛla ~{{cvt|6,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /> Niriba nyɛla ban mali dihitabili ni Ubangi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa polo kom nyɛla din zɔri chani nti luri Chari mɔɣili mini Lake chad pɔi ka naayi kpɛ Congo, Pleistocene saha.<ref>See Cooper, John E. and Hull, Gordon; ''Gorilla Pathology and Health: With a Catalogue of Preserved Materials'', p. 371 {{ISBN|9780128020395}}</ref>
Di mini Congo Mɔɣili nyɛla soli din mali ŋurima ka di sɔŋdi niriba ka bɛ chani bɛ chandi shɛhi di gbaai bahindi bin din gbaai Bangui mini Brazzaville sunsuuni. Bin din gbaai di piligi zaŋ chaŋ kamani kilomita kɔbigi zaŋ chaŋ Bangui, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din di tarisi ni Central African Republic mini Democratic Republic of the Congo (DRC). Lala zuɣu di nyɛla din di tarisi ni DRC mini Republic of Congo sunsuuni hali ti naayi pa zo kpɛ Congo Mɔɣili.
[[File:Transaqua.svg|thumb|left|Transaqua scheme (in red)]]
== Lake Chad replenishment project ==
Yuuni 1960s,<ref>{{cite book |last1=Ley |first1=Willy |title=Engineers' Dreams Great Projects That COULD Come True |date=1960 |publisher=Viking Press}}</ref><ref>{{cite news |last1=Zarembka |first1=David |title=Refilling Lake Chad With Water From The Congo River Using Solar Power |url=https://cleantechnica.com/2019/06/24/refilling-lake-chad-with-water-from-the-congo-river-using-solar-power/ |access-date=25 June 2019 |work=[[Cleantechnica]] |date=24 June 2019}}</ref> bɛ daa niŋ nia ni bɛ ŋmaligi kom din yiri Ubangi Mɔɣili bahiri Chari Mɔɣili. Lahabali ban yina ban nia shɛli bɛ ni daa lo ŋɔ ni, bɛ daa boli li Transaqua, kom din yiri Ubangi ŋɔ nyɛla din yɛn chaŋ n ti pahi Lake Chad kom ka di nyɛ binshɛli din yɛn kpaŋsi zahim gbaahibu mini pukparilim zaŋ n-ti central Africans mini [[Sahel]]ians. Nigerian engineer J.{{nbsp}}Umolu mini Italian firm Bonifica nyɛla ban gba daa kpaŋsi mɔɣili kom yooi bahi mɔɣ'shɛli dabaam ni yuuni 1980s mini yuuni 1990s .<ref>{{cite web|url=http://hydroweb.com/jeh/jeh1999/bunu.pdf|title=Journal of Environmental Hydrology, Vol. 7, 1999}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newscientist.com/article/mg12917615.500|archive-url=https://web.archive.org/web/20090331234016/http://www.newscientist.com/article/mg12917615.500|url-status=dead|archive-date=2009-03-31|title=Africa at a watershed|author=Fred Pearce}}</ref><ref>Umolu, J. C.; 1990, Macro Perspectives for Nigeria’s Water Resources Planning, Proc. of the First Biennial National Hydrology Symposium, Maiduguri, Nigeria, pp. 218–262 (discussion of Ubangi-Lake Chad diversion schemes)</ref><ref>The Changing Geography of Africa and the Middle East By Graham Chapman, Kathleen M. Baker, University of London School of Oriental and African Studies, 1992 Routledge. {{ISBN|0-415-05709-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C09/C09Links/www.ccnet.com/~mcumolu/globclim.html|title=Combating Climate Induced Water And Energy Deficiencies In West Central Africa (Ubangi – Lake Chad Inter-basin transfer)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526135224/http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C09/C09Links/www.ccnet.com/~mcumolu/globclim.html|archive-date=2011-05-26}}</ref>
Yuuni 1994, Lake Chad Basin Commission (LCBC)nyɛla ban daa lahi suhiri n bori lala sochibigi ŋɔ yaha ka daa sabi di gbaŋ Silimiin goli March yuuni 2008 ka daa zaŋ tahi nti toondanima zaŋ n-ti LCBC ni bɛ tiŋgbani shɛŋa ni.<ref>{{cite web|url=http://www.voanews.com/english/2008-03-28-voa33.cfm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080401153145/http://www.voanews.com/english/2008-03-28-voa33.cfm|url-status=dead|archive-date=April 1, 2008|title=Voice of America News, March 28, 2008 African Leaders Team Up to Rescue Lake Chad}}</ref> Silimiin goli April yuuni 2008, LCBC nyɛla ban daa yina n ti di alizama ka yɛlli ni tiŋgbani kam to ni bi saɣi nti lala niŋsim ŋɔ ka bɛ piligi bɛ tuma.
==References==
{{reflist}}
== External links ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20070515071343/http://earthtrends.wri.org/text/water-resources/map-293.html Map showing the Ubangi Subbasin at World Resources Institute]
* [https://www.cicos.int/ International Commission of the Congo-Oubangui-Sangha Bassin]
{{coord|0|30|S|17|42|E|display=title}}
{{Rivers of the Republic of the Congo}}
{{Rivers of the Democratic Republic of the Congo}}
{{Rivers of the Central African Republic}}
{{Authority control}}
[[Category:Ubangi River| ]]
[[Category:Central African Republic–Democratic Republic of the Congo border]]
[[Category:Democratic Republic of the Congo–Republic of the Congo border]]
[[Category:International rivers of Africa]]
[[Category:Border rivers]]
[[Category:Rivers of the Central African Republic]]
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Rivers of the Republic of the Congo]]
[[Category:Tributaries of the Congo River]]
[[Category:Lowest points of countries]]
9a7fquqjnzxe72pynrousugnfobj9fk
140233
140232
2026-06-14T10:28:54Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140233
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Tributary of the Congo River}}
{{Infobox river
| name = Ubangi River
| native_name =
| native_name_lang =
| name_other = Oubangui
| name_etymology =
| nickname =
<!---------------------- IMAGE-->
| image = Ubangi river near Bangui.jpg
| image_size =
| image_caption = Ubangi River at the outskirts of [[Bangui]]
| image_alt =
<!---------------------- MAPS -->
| map = Ubangirivermap.png
| map_size =
| map_caption = Map showing the Ubangi River drainage basin
| map_alt =
| pushpin_map =
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| pushpin_map_alt =
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 =
| subdivision_name1 =
| subdivision_type2 =
| subdivision_name2 =
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length = {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}} to {{cvt|1,120|km|mi|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge2_location= [[Bangui]] (550 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|493,266.9|km2|abbr=on}}
| discharge2_min = {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
(Period: 1911–1994){{cvt|930|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref>
| discharge2_avg =(Period: 1971–2000){{cvt|4,004|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
(Period: 1911–1994){{cvt|4,092|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> {{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
| discharge2_max = {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
(Period: 1911–1994){{cvt|9,115|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref>
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = Confluence of [[Uele River|Uele]] and [[Mbomou River|Mbomou]]
| source1_location =
| source1_coordinates= {{coord|4|7|41.2824|N|22|25|59.682|E}}
| source1_elevation = {{cvt|395|m|abbr=on}}
| mouth = [[Congo River]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{coord|0|30|25.0992|S|17|42|20.4084|E}}
| mouth_elevation = {{cvt|294|m|abbr=on}}
| progression = [[Congo River|Congo]] → [[Atlantic Ocean]]
| river_system = [[Congo River]]
| basin_size = {{cvt|648,280.5|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> to {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>
| basin_landmarks =
| basin_population =
| tributaries_left =[[Uele River|Uele]], Lua, [[Ngiri River|Giri]]
| tributaries_right =[[Mbomou River|Mbomou]], [[Kotto River|Kotto]], [[Ouaka River|Ouaka]], [[Mpoko River|Mpoko]], [[Lobaye River|Lobaye]]
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
|discharge1_location =Near mouth
|discharge1_min={{cvt|1,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
|discharge1_max={{cvt|15,500|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
|discharge3_location=[[Yakoma, Democratic Republic of the Congo|Yakoma]] (1,120 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|308,763.1|km2|abbr=on}}
|discharge3_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|2,799|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
|discharge1_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|5,630.4|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
(Period: 1911–1994){{cvt|5,936|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>}}
'''Ubangi Mɔɣili''' ({{IPAc-en|(|j|)|uː|ˈ|b|æ|ŋ|ɡ|i}}; {{langx|sw|Mto Ubangi}}; {{langx|fr|Fleuve Oubangui}}; {{langx|nl|Mubangi Stroom}}) ŋɔ nyɛla shɛba ni sabiri shɛli '''Oubangui''', nyɛla mɔɣili din be gbaŋsabila tiŋgbani ka nyɛ mɔɣ'titali zaŋ n-ti [[Congo River|Congo Mɔɣili]] mɔɣ'bihi puuni. Di nyɛla din piligi [[Mbomou River|Mbomou]] (ko'shɛli din yiri di puuni tooi nyɛla 1,350 m<sup>3</sup>/s) ka [[Uele River|Uele Mɔɣili]] (ko'shɛli din yiri di mi ni nyɛ 1,550 m<sup>3</sup>/s) ka nyɛ din zɔri kpari nudirigu zuɣu chaŋ nti pahi di tarisi ni [[Central African Republic]] (CAR) mini [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Ubangi Mɔɣili ŋɔ nyɛla din lahi zɔri kpari wulinluhili polo n chani nti gariti Bangui, tiŋzuɣu zaŋ n-ti CAR, di nyaaŋa di nyɛla di na kuli tuɣi zɔri kpari wulinluhili ŋɔ polo n chaŋ nti pahi di tarisi ni DRC mini [[Republic of the Congo]]. Bahigu, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din chaŋ nti chirigi Congo Mɔɣili tiŋ yuli booni Liranga.
Ubangi Mɔɣili ŋɔ waɣilim nyɛla {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}}. Di waɣilim yi laɣim ni Uele Mɔɣili waɣilim di nyɛla din yiɣisi {{cvt|2,270|km|mi|abbr=on}}. Ubangi mɔɣili maa kom yibu shee nyɛla {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}. Mɔɣili maa kom din yiri Bangui nyɛla bin din gbaain {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}} zaŋ chaŋ {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} ka di ni zobu nyɛ kamani ~{{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="bossche">{{cite book |last= Bossche |first= J.P. vanden |author2=G. M. Bernacsek |title= Source Book for the Inland Fishery Resources of Africa, Volume 1 |year= 1990 |publisher= Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn= 978-92-5-102983-1 |url= https://books.google.com/books?id=WLZRxM9vfXoC&pg=PA338 |page= 338}}</ref> Yuuni puuni ko'shɛli din yiri mɔɣili ŋɔ nyɛla ~{{cvt|6,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /> Niriba nyɛla ban mali dihitabili ni Ubangi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa polo kom nyɛla din zɔri chani nti luri Chari mɔɣili mini Lake chad pɔi ka naayi kpɛ Congo, Pleistocene saha.<ref>See Cooper, John E. and Hull, Gordon; ''Gorilla Pathology and Health: With a Catalogue of Preserved Materials'', p. 371 {{ISBN|9780128020395}}</ref>
Di mini Congo Mɔɣili nyɛla soli din mali ŋurima ka di sɔŋdi niriba ka bɛ chani bɛ chandi shɛhi di gbaai bahindi bin din gbaai Bangui mini Brazzaville sunsuuni. Bin din gbaai di piligi zaŋ chaŋ kamani kilomita kɔbigi zaŋ chaŋ Bangui, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din di tarisi ni Central African Republic mini Democratic Republic of the Congo (DRC). Lala zuɣu di nyɛla din di tarisi ni DRC mini Republic of Congo sunsuuni hali ti naayi pa zo kpɛ Congo Mɔɣili.
[[File:Transaqua.svg|thumb|left|Transaqua scheme (in red)]]
== Lake Chad replenishment project ==
Yuuni 1960s,<ref>{{cite book |last1=Ley |first1=Willy |title=Engineers' Dreams Great Projects That COULD Come True |date=1960 |publisher=Viking Press}}</ref><ref>{{cite news |last1=Zarembka |first1=David |title=Refilling Lake Chad With Water From The Congo River Using Solar Power |url=https://cleantechnica.com/2019/06/24/refilling-lake-chad-with-water-from-the-congo-river-using-solar-power/ |access-date=25 June 2019 |work=[[Cleantechnica]] |date=24 June 2019}}</ref> bɛ daa niŋ nia ni bɛ ŋmaligi kom din yiri Ubangi Mɔɣili bahiri Chari Mɔɣili. Lahabali ban yina ban nia shɛli bɛ ni daa lo ŋɔ ni, bɛ daa boli li Transaqua, kom din yiri Ubangi ŋɔ nyɛla din yɛn chaŋ n ti pahi Lake Chad kom ka di nyɛ binshɛli din yɛn kpaŋsi zahim gbaahibu mini pukparilim zaŋ n-ti central Africans mini [[Sahel]]ians. Nigerian engineer J.{{nbsp}}Umolu mini Italian firm Bonifica nyɛla ban gba daa kpaŋsi mɔɣili kom yooi bahi mɔɣ'shɛli dabaam ni yuuni 1980s mini yuuni 1990s .<ref>{{cite web|url=http://hydroweb.com/jeh/jeh1999/bunu.pdf|title=Journal of Environmental Hydrology, Vol. 7, 1999}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newscientist.com/article/mg12917615.500|archive-url=https://web.archive.org/web/20090331234016/http://www.newscientist.com/article/mg12917615.500|url-status=dead|archive-date=2009-03-31|title=Africa at a watershed|author=Fred Pearce}}</ref><ref>Umolu, J. C.; 1990, Macro Perspectives for Nigeria’s Water Resources Planning, Proc. of the First Biennial National Hydrology Symposium, Maiduguri, Nigeria, pp. 218–262 (discussion of Ubangi-Lake Chad diversion schemes)</ref><ref>The Changing Geography of Africa and the Middle East By Graham Chapman, Kathleen M. Baker, University of London School of Oriental and African Studies, 1992 Routledge. {{ISBN|0-415-05709-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C09/C09Links/www.ccnet.com/~mcumolu/globclim.html|title=Combating Climate Induced Water And Energy Deficiencies In West Central Africa (Ubangi – Lake Chad Inter-basin transfer)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526135224/http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C09/C09Links/www.ccnet.com/~mcumolu/globclim.html|archive-date=2011-05-26}}</ref>
Yuuni 1994, Lake Chad Basin Commission (LCBC)nyɛla ban daa lahi suhiri n bori lala sochibigi ŋɔ yaha ka daa sabi di gbaŋ Silimiin goli March yuuni 2008 ka daa zaŋ tahi nti toondanima zaŋ n-ti LCBC ni bɛ tiŋgbani shɛŋa ni.<ref>{{cite web|url=http://www.voanews.com/english/2008-03-28-voa33.cfm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080401153145/http://www.voanews.com/english/2008-03-28-voa33.cfm|url-status=dead|archive-date=April 1, 2008|title=Voice of America News, March 28, 2008 African Leaders Team Up to Rescue Lake Chad}}</ref> Silimiin goli April yuuni 2008, LCBC nyɛla ban daa yina n ti di alizama ka yɛlli ni tiŋgbani kam to ni bi saɣi nti lala niŋsim ŋɔ ka bɛ piligi bɛ tuma.
==Kundivihira ==
{{reflist}}
== External links ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20070515071343/http://earthtrends.wri.org/text/water-resources/map-293.html Map showing the Ubangi Subbasin at World Resources Institute]
* [https://www.cicos.int/ International Commission of the Congo-Oubangui-Sangha Bassin]
{{coord|0|30|S|17|42|E|display=title}}
{{Rivers of the Republic of the Congo}}
{{Rivers of the Democratic Republic of the Congo}}
{{Rivers of the Central African Republic}}
{{Authority control}}
[[Category:Ubangi River| ]]
[[Category:Central African Republic–Democratic Republic of the Congo border]]
[[Category:Democratic Republic of the Congo–Republic of the Congo border]]
[[Category:International rivers of Africa]]
[[Category:Border rivers]]
[[Category:Rivers of the Central African Republic]]
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Rivers of the Republic of the Congo]]
[[Category:Tributaries of the Congo River]]
[[Category:Lowest points of countries]]
s12xbju0k887h2d7t7dnrj43l9vrbwh
140234
140233
2026-06-14T10:29:24Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140234
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Tributary of the Congo River}}
{{Infobox river
| name = Ubangi River
| native_name =
| native_name_lang =
| name_other = Oubangui
| name_etymology =
| nickname =
<!---------------------- IMAGE-->
| image = Ubangi river near Bangui.jpg
| image_size =
| image_caption = Ubangi River at the outskirts of [[Bangui]]
| image_alt =
<!---------------------- MAPS -->
| map = Ubangirivermap.png
| map_size =
| map_caption = Map showing the Ubangi River drainage basin
| map_alt =
| pushpin_map =
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| pushpin_map_alt =
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 =
| subdivision_name1 =
| subdivision_type2 =
| subdivision_name2 =
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length = {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}} to {{cvt|1,120|km|mi|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge2_location= [[Bangui]] (550 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|493,266.9|km2|abbr=on}}
| discharge2_min = {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
(Period: 1911–1994){{cvt|930|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref>
| discharge2_avg =(Period: 1971–2000){{cvt|4,004|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
(Period: 1911–1994){{cvt|4,092|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref> {{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
| discharge2_max = {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="bossche" />
(Period: 1911–1994){{cvt|9,115|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire-Bangui">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1749100.html|title=Zaire-Bangui}}</ref>
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = Confluence of [[Uele River|Uele]] and [[Mbomou River|Mbomou]]
| source1_location =
| source1_coordinates= {{coord|4|7|41.2824|N|22|25|59.682|E}}
| source1_elevation = {{cvt|395|m|abbr=on}}
| mouth = [[Congo River]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{coord|0|30|25.0992|S|17|42|20.4084|E}}
| mouth_elevation = {{cvt|294|m|abbr=on}}
| progression = [[Congo River|Congo]] → [[Atlantic Ocean]]
| river_system = [[Congo River]]
| basin_size = {{cvt|648,280.5|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref> to {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>
| basin_landmarks =
| basin_population =
| tributaries_left =[[Uele River|Uele]], Lua, [[Ngiri River|Giri]]
| tributaries_right =[[Mbomou River|Mbomou]], [[Kotto River|Kotto]], [[Ouaka River|Ouaka]], [[Mpoko River|Mpoko]], [[Lobaye River|Lobaye]]
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
|discharge1_location =Near mouth
|discharge1_min={{cvt|1,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
|discharge1_max={{cvt|15,500|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
|discharge3_location=[[Yakoma, Democratic Republic of the Congo|Yakoma]] (1,120 km upstream of mouth; Basin size: {{cvt|308,763.1|km2|abbr=on}}
|discharge3_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|2,799|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
|discharge1_avg=(Period: 1971–2000){{cvt|5,630.4|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River}}</ref>
(Period: 1911–1994){{cvt|5,936|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref>}}
'''Ubangi Mɔɣili''' ({{IPAc-en|(|j|)|uː|ˈ|b|æ|ŋ|ɡ|i}}; {{langx|sw|Mto Ubangi}}; {{langx|fr|Fleuve Oubangui}}; {{langx|nl|Mubangi Stroom}}) ŋɔ nyɛla shɛba ni sabiri shɛli '''Oubangui''', nyɛla mɔɣili din be gbaŋsabila tiŋgbani ka nyɛ mɔɣ'titali zaŋ n-ti [[Congo River|Congo Mɔɣili]] mɔɣ'bihi puuni. Di nyɛla din piligi [[Mbomou River|Mbomou]] (ko'shɛli din yiri di puuni tooi nyɛla 1,350 m<sup>3</sup>/s) ka [[Uele River|Uele Mɔɣili]] (ko'shɛli din yiri di mi ni nyɛ 1,550 m<sup>3</sup>/s) ka nyɛ din zɔri kpari nudirigu zuɣu chaŋ nti pahi di tarisi ni [[Central African Republic]] (CAR) mini [[Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Ubangi Mɔɣili ŋɔ nyɛla din lahi zɔri kpari wulinluhili polo n chani nti gariti Bangui, tiŋzuɣu zaŋ n-ti CAR, di nyaaŋa di nyɛla di na kuli tuɣi zɔri kpari wulinluhili ŋɔ polo n chaŋ nti pahi di tarisi ni DRC mini [[Republic of the Congo]]. Bahigu, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din chaŋ nti chirigi Congo Mɔɣili tiŋ yuli booni Liranga.
Ubangi Mɔɣili ŋɔ waɣilim nyɛla {{cvt|1,060|km|mi|abbr=on}}. Di waɣilim yi laɣim ni Uele Mɔɣili waɣilim di nyɛla din yiɣisi {{cvt|2,270|km|mi|abbr=on}}. Ubangi mɔɣili maa kom yibu shee nyɛla {{cvt|651,915|km2|mi2|abbr=on}}. Mɔɣili maa kom din yiri Bangui nyɛla bin din gbaain {{cvt|800|m3/s|cuft/s|abbr=on}} zaŋ chaŋ {{cvt|11,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} ka di ni zobu nyɛ kamani ~{{cvt|4,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="bossche">{{cite book |last= Bossche |first= J.P. vanden |author2=G. M. Bernacsek |title= Source Book for the Inland Fishery Resources of Africa, Volume 1 |year= 1990 |publisher= Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn= 978-92-5-102983-1 |url= https://books.google.com/books?id=WLZRxM9vfXoC&pg=PA338 |page= 338}}</ref> Yuuni puuni ko'shɛli din yiri mɔɣili ŋɔ nyɛla ~{{cvt|6,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /> Niriba nyɛla ban mali dihitabili ni Ubangi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa polo kom nyɛla din zɔri chani nti luri Chari mɔɣili mini Lake chad pɔi ka naayi kpɛ Congo, Pleistocene saha.<ref>See Cooper, John E. and Hull, Gordon; ''Gorilla Pathology and Health: With a Catalogue of Preserved Materials'', p. 371 {{ISBN|9780128020395}}</ref>
Di mini Congo Mɔɣili nyɛla soli din mali ŋurima ka di sɔŋdi niriba ka bɛ chani bɛ chandi shɛhi di gbaai bahindi bin din gbaai Bangui mini Brazzaville sunsuuni. Bin din gbaai di piligi zaŋ chaŋ kamani kilomita kɔbigi zaŋ chaŋ Bangui, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din di tarisi ni Central African Republic mini Democratic Republic of the Congo (DRC). Lala zuɣu di nyɛla din di tarisi ni DRC mini Republic of Congo sunsuuni hali ti naayi pa zo kpɛ Congo Mɔɣili.
[[File:Transaqua.svg|thumb|left|Transaqua scheme (in red)]]
== Lake Chad replenishment project ==
Yuuni 1960s,<ref>{{cite book |last1=Ley |first1=Willy |title=Engineers' Dreams Great Projects That COULD Come True |date=1960 |publisher=Viking Press}}</ref><ref>{{cite news |last1=Zarembka |first1=David |title=Refilling Lake Chad With Water From The Congo River Using Solar Power |url=https://cleantechnica.com/2019/06/24/refilling-lake-chad-with-water-from-the-congo-river-using-solar-power/ |access-date=25 June 2019 |work=[[Cleantechnica]] |date=24 June 2019}}</ref> bɛ daa niŋ nia ni bɛ ŋmaligi kom din yiri Ubangi Mɔɣili bahiri Chari Mɔɣili. Lahabali ban yina ban nia shɛli bɛ ni daa lo ŋɔ ni, bɛ daa boli li Transaqua, kom din yiri Ubangi ŋɔ nyɛla din yɛn chaŋ n ti pahi Lake Chad kom ka di nyɛ binshɛli din yɛn kpaŋsi zahim gbaahibu mini pukparilim zaŋ n-ti central Africans mini [[Sahel]]ians. Nigerian engineer J.{{nbsp}}Umolu mini Italian firm Bonifica nyɛla ban gba daa kpaŋsi mɔɣili kom yooi bahi mɔɣ'shɛli dabaam ni yuuni 1980s mini yuuni 1990s .<ref>{{cite web|url=http://hydroweb.com/jeh/jeh1999/bunu.pdf|title=Journal of Environmental Hydrology, Vol. 7, 1999}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newscientist.com/article/mg12917615.500|archive-url=https://web.archive.org/web/20090331234016/http://www.newscientist.com/article/mg12917615.500|url-status=dead|archive-date=2009-03-31|title=Africa at a watershed|author=Fred Pearce}}</ref><ref>Umolu, J. C.; 1990, Macro Perspectives for Nigeria’s Water Resources Planning, Proc. of the First Biennial National Hydrology Symposium, Maiduguri, Nigeria, pp. 218–262 (discussion of Ubangi-Lake Chad diversion schemes)</ref><ref>The Changing Geography of Africa and the Middle East By Graham Chapman, Kathleen M. Baker, University of London School of Oriental and African Studies, 1992 Routledge. {{ISBN|0-415-05709-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C09/C09Links/www.ccnet.com/~mcumolu/globclim.html|title=Combating Climate Induced Water And Energy Deficiencies In West Central Africa (Ubangi – Lake Chad Inter-basin transfer)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526135224/http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C09/C09Links/www.ccnet.com/~mcumolu/globclim.html|archive-date=2011-05-26}}</ref>
Yuuni 1994, Lake Chad Basin Commission (LCBC)nyɛla ban daa lahi suhiri n bori lala sochibigi ŋɔ yaha ka daa sabi di gbaŋ Silimiin goli March yuuni 2008 ka daa zaŋ tahi nti toondanima zaŋ n-ti LCBC ni bɛ tiŋgbani shɛŋa ni.<ref>{{cite web|url=http://www.voanews.com/english/2008-03-28-voa33.cfm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080401153145/http://www.voanews.com/english/2008-03-28-voa33.cfm|url-status=dead|archive-date=April 1, 2008|title=Voice of America News, March 28, 2008 African Leaders Team Up to Rescue Lake Chad}}</ref> Silimiin goli April yuuni 2008, LCBC nyɛla ban daa yina n ti di alizama ka yɛlli ni tiŋgbani kam to ni bi saɣi nti lala niŋsim ŋɔ ka bɛ piligi bɛ tuma.
==Kundivihira ==
{{reflist}}
== External links ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20070515071343/http://earthtrends.wri.org/text/water-resources/map-293.html Map showing the Ubangi Subbasin at World Resources Institute]
* [https://www.cicos.int/ International Commission of the Congo-Oubangui-Sangha Bassin]
{{coord|0|30|S|17|42|E|display=title}}
{{Authority control}}
[[Category:Ubangi River| ]]
[[Category:Central African Republic–Democratic Republic of the Congo border]]
[[Category:Democratic Republic of the Congo–Republic of the Congo border]]
[[Category:International rivers of Africa]]
[[Category:Border rivers]]
[[Category:Rivers of the Central African Republic]]
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Rivers of the Republic of the Congo]]
[[Category:Tributaries of the Congo River]]
[[Category:Lowest points of countries]]
kt5b4280ye9tnmfev4oh8s99t9ywckc
Ngiri River
0
33400
140240
2026-06-14T11:49:15Z
Kalakpagh
2501
Created article
140240
wikitext
text/x-wiki
'''Ngiri Mɔɣili''' (bee Giri Mɔɣili) nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Ubangi River]] din zɔri kpari wulinluhili polo chani nti gariti Sud-Ubangi District zaŋ n-ti Equateur yaɣili, [[Democratic Republic of the Congo]].
Ngiri Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi miri tiŋ yuli booni Kungu ka nyɛ din be Kungu yaɣili. Di nyɛla din di tarisi ni Budjala Territory nuzaa zuɣu mini Bomongo Territory wulinluhili. Di nyɛla din zɔri kpari wulinluhili chaŋ nti gari Bomongo di nudirigu zuɣu n chaŋ ti kpɛ Ubangi.<ref>{{cite web
|url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|url-status=dead
|archive-date=2010-04-01
|title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo
|first=X. |last=Blaes |publisher=PNUD-SIG |date=October 2008
|access-date=2011-12-09}}</ref>
Ngiri Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari wulinluhili zaŋ chaŋ Ngiri pɔi ka naayi chaŋ nti chirigi Ubangi mɔɣili. Mɔɣili maa baa ŋɔ yaɣili nyɛla din tooi tahiri ko'jpɛɣu na.<ref name=Birdlife>{{cite web
|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6059
|title=Ngiri
|publisher=Birdlife International
|access-date=2012-01-30}}</ref> Ngiri nyɛla din zɔri kpari yaɣa pam, saha shɛŋa ka nyɛ din pirigiri lɛri kulibɔna bɔbugu. Di kom maa nyɛla zaɣ'sablinli.{{sfn|Captain Vangele|1889|p=331}} Saa yi ti piligi pampam mibu mɔɣili nyɛla din tooi zɔri chani nti luri Ubangi mini Congo Mɔɣili.{{sfn|Captain Vangele|1889|p=327}}
==References==
{{Reflist}}
==Sources==
{{Refbegin}}
*{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2OY0AQAAIAAJ&pg=PA327
|title=Proceedings
|chapter=Explorations of the Welle-Mobangi River
|last=Captain Vangele
|publisher=Royal Geographical Society, London, Volume 11
|year=1889}}
{{Refend}}
{{Authority control}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Tributaries of the Ubangi River]]
{{DRCongo-river-stub}}
tk328ektg0wp27tyerxzqrzocjq1fkp
140241
140240
2026-06-14T11:49:44Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140241
wikitext
text/x-wiki
'''Ngiri Mɔɣili''' (bee Giri Mɔɣili) nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Ubangi River]] din zɔri kpari wulinluhili polo chani nti gariti Sud-Ubangi District zaŋ n-ti Equateur yaɣili, [[Democratic Republic of the Congo]].
Ngiri Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi miri tiŋ yuli booni Kungu ka nyɛ din be Kungu yaɣili. Di nyɛla din di tarisi ni Budjala Territory nuzaa zuɣu mini Bomongo Territory wulinluhili. Di nyɛla din zɔri kpari wulinluhili chaŋ nti gari Bomongo di nudirigu zuɣu n chaŋ ti kpɛ Ubangi.<ref>{{cite web
|url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|url-status=dead
|archive-date=2010-04-01
|title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo
|first=X. |last=Blaes |publisher=PNUD-SIG |date=October 2008
|access-date=2011-12-09}}</ref>
Ngiri Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari wulinluhili zaŋ chaŋ Ngiri pɔi ka naayi chaŋ nti chirigi Ubangi mɔɣili. Mɔɣili maa baa ŋɔ yaɣili nyɛla din tooi tahiri ko'jpɛɣu na.<ref name=Birdlife>{{cite web
|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6059
|title=Ngiri
|publisher=Birdlife International
|access-date=2012-01-30}}</ref> Ngiri nyɛla din zɔri kpari yaɣa pam, saha shɛŋa ka nyɛ din pirigiri lɛri kulibɔna bɔbugu. Di kom maa nyɛla zaɣ'sablinli.{{sfn|Captain Vangele|1889|p=331}} Saa yi ti piligi pampam mibu mɔɣili nyɛla din tooi zɔri chani nti luri Ubangi mini Congo Mɔɣili.{{sfn|Captain Vangele|1889|p=327}}
==References==
{{Reflist}}
==Sources==
{{Refbegin}}
*{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2OY0AQAAIAAJ&pg=PA327
|title=Proceedings
|chapter=Explorations of the Welle-Mobangi River
|last=Captain Vangele
|publisher=Royal Geographical Society, London, Volume 11
|year=1889}}
{{Refend}}
{{Authority control}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Tributaries of the Ubangi River]]
4j920rb0xcjovfkrk8yso7fpblk7csz
140242
140241
2026-06-14T11:50:57Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140242
wikitext
text/x-wiki
'''Ngiri Mɔɣili''' (bee Giri Mɔɣili) nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Ubangi River]] din zɔri kpari wulinluhili polo chani nti gariti Sud-Ubangi District zaŋ n-ti Equateur yaɣili, [[Democratic Republic of the Congo]].
Ngiri Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi miri tiŋ yuli booni Kungu ka nyɛ din be Kungu yaɣili. Di nyɛla din di tarisi ni Budjala Territory nuzaa zuɣu mini Bomongo Territory wulinluhili. Di nyɛla din zɔri kpari wulinluhili chaŋ nti gari Bomongo di nudirigu zuɣu n chaŋ ti kpɛ Ubangi.<ref>{{cite web
|url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|url-status=dead
|archive-date=2010-04-01
|title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo
|first=X. |last=Blaes |publisher=PNUD-SIG |date=October 2008
|access-date=2011-12-09}}</ref>
Ngiri Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari wulinluhili zaŋ chaŋ Ngiri pɔi ka naayi chaŋ nti chirigi Ubangi mɔɣili. Mɔɣili maa baa ŋɔ yaɣili nyɛla din tooi tahiri ko'jpɛɣu na.<ref name=Birdlife>{{cite web
|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6059
|title=Ngiri
|publisher=Birdlife International
|access-date=2012-01-30}}</ref> Ngiri nyɛla din zɔri kpari yaɣa pam, saha shɛŋa ka nyɛ din pirigiri lɛri kulibɔna bɔbugu. Di kom maa nyɛla zaɣ'sablinli.{{sfn|Captain Vangele|1889|p=331}} Saa yi ti piligi pampam mibu mɔɣili nyɛla din tooi zɔri chani nti luri Ubangi mini Congo Mɔɣili.{{sfn|Captain Vangele|1889|p=327}}
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
==Sources==
{{Refbegin}}
*{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2OY0AQAAIAAJ&pg=PA327
|title=Proceedings
|chapter=Explorations of the Welle-Mobangi River
|last=Captain Vangele
|publisher=Royal Geographical Society, London, Volume 11
|year=1889}}
{{Refend}}
{{Authority control}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Tributaries of the Ubangi River]]
s9m6hvy45aqsrzx52yoxdt7b2h139qx
140243
140242
2026-06-14T11:51:45Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
140243
wikitext
text/x-wiki
'''Ngiri Mɔɣili''' (bee Giri Mɔɣili) nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Ubangi River]] din zɔri kpari wulinluhili polo chani nti gariti Sud-Ubangi District zaŋ n-ti Equateur yaɣili, [[Democratic Republic of the Congo]].
Ngiri Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi miri tiŋ yuli booni Kungu ka nyɛ din be Kungu yaɣili. Di nyɛla din di tarisi ni Budjala Territory nuzaa zuɣu mini Bomongo Territory wulinluhili. Di nyɛla din zɔri kpari wulinluhili chaŋ nti gari Bomongo di nudirigu zuɣu n chaŋ ti kpɛ Ubangi.<ref>{{cite web
|url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|url-status=dead
|archive-date=2010-04-01
|title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo
|first=X. |last=Blaes |publisher=PNUD-SIG |date=October 2008
|access-date=2011-12-09}}</ref>
Ngiri Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari wulinluhili zaŋ chaŋ Ngiri pɔi ka naayi chaŋ nti chirigi Ubangi mɔɣili. Mɔɣili maa baa ŋɔ yaɣili nyɛla din tooi tahiri ko'jpɛɣu na.<ref name=Birdlife>{{cite web
|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6059
|title=Ngiri
|publisher=Birdlife International
|access-date=2012-01-30}}</ref> Ngiri nyɛla din zɔri kpari yaɣa pam, saha shɛŋa ka nyɛ din pirigiri lɛri kulibɔna bɔbugu. Di kom maa nyɛla zaɣ'sablinli.{{sfn|Captain Vangele|1889|p=331}} Saa yi ti piligi pampam mibu mɔɣili nyɛla din tooi zɔri chani nti luri Ubangi mini Congo Mɔɣili.{{sfn|Captain Vangele|1889|p=327}}
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
==Din yi shɛli na ==
{{Refbegin}}
*{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2OY0AQAAIAAJ&pg=PA327
|title=Proceedings
|chapter=Explorations of the Welle-Mobangi River
|last=Captain Vangele
|publisher=Royal Geographical Society, London, Volume 11
|year=1889}}
{{Refend}}
{{Authority control}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Tributaries of the Ubangi River]]
335p9xg89a2jb73qnj4bhdeze94g9mx
140244
140243
2026-06-14T11:52:28Z
Kalakpagh
2501
added databox
140244
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Ngiri Mɔɣili''' (bee Giri Mɔɣili) nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Ubangi River]] din zɔri kpari wulinluhili polo chani nti gariti Sud-Ubangi District zaŋ n-ti Equateur yaɣili, [[Democratic Republic of the Congo]].
Ngiri Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi miri tiŋ yuli booni Kungu ka nyɛ din be Kungu yaɣili. Di nyɛla din di tarisi ni Budjala Territory nuzaa zuɣu mini Bomongo Territory wulinluhili. Di nyɛla din zɔri kpari wulinluhili chaŋ nti gari Bomongo di nudirigu zuɣu n chaŋ ti kpɛ Ubangi.<ref>{{cite web
|url=http://www.rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401040116/http://rgc.cd/doctech/UNDP-GIS-25_RDC_administratif.pdf
|url-status=dead
|archive-date=2010-04-01
|title=Découpage administratif de la République Démocratique du Congo
|first=X. |last=Blaes |publisher=PNUD-SIG |date=October 2008
|access-date=2011-12-09}}</ref>
Ngiri Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zɔri yiri wulinpuhili kpari wulinluhili zaŋ chaŋ Ngiri pɔi ka naayi chaŋ nti chirigi Ubangi mɔɣili. Mɔɣili maa baa ŋɔ yaɣili nyɛla din tooi tahiri ko'jpɛɣu na.<ref name=Birdlife>{{cite web
|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6059
|title=Ngiri
|publisher=Birdlife International
|access-date=2012-01-30}}</ref> Ngiri nyɛla din zɔri kpari yaɣa pam, saha shɛŋa ka nyɛ din pirigiri lɛri kulibɔna bɔbugu. Di kom maa nyɛla zaɣ'sablinli.{{sfn|Captain Vangele|1889|p=331}} Saa yi ti piligi pampam mibu mɔɣili nyɛla din tooi zɔri chani nti luri Ubangi mini Congo Mɔɣili.{{sfn|Captain Vangele|1889|p=327}}
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
==Din yi shɛli na ==
{{Refbegin}}
*{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2OY0AQAAIAAJ&pg=PA327
|title=Proceedings
|chapter=Explorations of the Welle-Mobangi River
|last=Captain Vangele
|publisher=Royal Geographical Society, London, Volume 11
|year=1889}}
{{Refend}}
{{Authority control}}
[[Category:Rivers of the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:Tributaries of the Ubangi River]]
jcpye8wkk29hnvz7o7tyxuv64y7y7qi
Akosua Agyapong
0
33401
140245
2026-06-14T11:53:26Z
Alhaj Darajaati
22
Created a new article
140245
wikitext
text/x-wiki
Akosua Agyapong (ka bɛ lahi sabili Agyepong dɔɣim nyɛla silimingoli November biɛɣu pia ni ayopɔin yuuni 19969) ka o nyɛ Ghana paɣa ŋun nyɛ yiliyiinda ni talivisa zuɣu nira.
tpuxm0jnzenewrgfwbtc3qb3m6pkmrv