Wikipiideɛ
dgawiki
https://dga.wikipedia.org/wiki/A_Gamp%C9%9Bl%C9%9B_zu
MediaWiki 1.46.0-wmf.23
first-letter
Duoro bimbu zie
Be o yoŋ
Yeli
Toma daana
Toma daana yeli
Wikipedia
Wikipedia yeli
Duoro kɔre
Duoro kɔre yeli
MediaWiki
MediaWiki yeli
Tɛmpileti
Tɛmpileti yeli
Sombo
Sombo yeli
Gbuli
Gbuli yeli
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Toma daana yeli:Vision L1
3
1706
60110
58936
2026-04-11T11:57:31Z
MediaWiki message delivery
167
/* Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers */ new section
60110
wikitext
text/x-wiki
== Link to Wikidata ==
Hello, sorry for in English. I noticed you create a lot of page but didn't link them to Wikidata. That will avoid duplicate translations, also helps others to easier find articles on dgawiki. Hope you can link to wikidata from now on. -- [[Toma daana:LaMagiaaa|LaMagiaaa]] ([[Toma daana yeli:LaMagiaaa|yeli]]) 13:15, 19 Nyɔgevennebare 2023 (UTC)
:Yes I do and it is because I can not link them to the wikidata.
:If you can help me out l will be glad. [[Toma daana:Linus Konkor|Linus Konkor]] ([[Toma daana yeli:Linus Konkor|yeli]]) 20:38, 19 Nyɔgevennebare 2023 (UTC)
== Congratulations to the Feminism and Folklore Prize Winner! ==
Dear Winner,
We are thrilled to announce that you have been selected as one of the prize winners in the 2024 '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore]]''' Writing Contest! Your contributions have significantly enriched Wikipedia with articles that document the vibrant tapestry of folk cultures and highlight the crucial roles of women within these traditions.
As a token of our appreciation, you will receive a gift coupon. To facilitate the delivery of your prize and gather valuable feedback on your experience, please fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc9Rkv1803Q6DnAc1SLxyYy95KN22GNrGXeA7kNFT-u62MGyg/viewform?usp=sf_link the Winners Google Form]. In the form, kindly provide your details for receiving the gift coupon and share your thoughts about the project.
Your dedication and hard work have not only helped bridge the gender gap on Wikipedia but also ensured that the cultural narratives of underrepresented communities are preserved for future generations. We look forward to your continued participation and contributions in the future.
Congratulations once again, and thank you for being a vital part of this global initiative!
Warm regards,
'''The Feminism and Folklore Team'''
<!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf20242&oldid=26890688 -->
== Feminism and Folklore 2025 - Local prize winners ==
[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
''{{int:please-translate}}''
Dear Wikimedian,
Congratulations on your outstanding achievement in winning a local prize in the '''Feminism and Folklore 2025''' writing competition! We truly appreciate your dedication and the valuable contribution you’ve made in documenting local folk culture and highlighting women’s representation on your local Wikipedia.
To claim your prize, please complete the [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdONlpmv1iTrvXnXbHPlfFzUcuF71obJKtPGkycgjGObQ4ShA/viewform?usp=dialog prize form] by July 5th, 2025. Kindly note that after this date, the form will be closed and submissions will no longer be accepted.
Please also note that all prizes will be awarded in the form of [https://www.tremendous.com/ Tremendous Vouchers] only.
If you have any questions or need assistance, feel free to contact us via your talk page or email. We're happy to help.
Warm regards,
[[:m:Feminism and Folklore 2025|FNF 2025 International Team]]
::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]] [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
</div>
--[[Toma daana:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Toma daana yeli:MediaWiki message delivery|yeli]]) 10:20, 21 Gyoone 2025 (GMT)
<!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&oldid=28891702 -->
:Hello sorry in English, i am ANTHONY DERY, the first winner for both Dagaare and Wali community. As at now, i haven't received any message to claim the winners form.
:May i know the reason for the delayance? [[Toma daana:ANTHONY DERY|ANTHONY DERY]] ([[Toma daana yeli:ANTHONY DERY|yeli]]) 06:46, 22 Gyoone 2025 (GMT)
::Hi @[[Toma daana:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] I think you should hear @[[Toma daana:ANTHONY DERY|ANTHONY DERY]] out and checkout for us. I was the event organizer for Dagaare Wiki during the contest. I was also surprised when he reached out to me. Thank you. [[Toma daana:Zakaria Tunsung|Zakaria Tunsung]] ([[Toma daana yeli:Zakaria Tunsung|yeli]]) 00:15, 24 Gyoone 2025 (GMT)
== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==
<div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;">
[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div>
;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026
Dear Wikimedian,
We thank you for taking an initiative to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.
The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.
;About the Campaign
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.
;What Can Participants Write About?
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:
* Folk festivals, rituals, and celebrations
* Folk dances, music, and traditional performances
* Women and queer figures in folklore
* Women in mythology and oral traditions
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives
* Fairy tales, folk stories, and legends
* Folk games, sports, and cultural practices
Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.
;Checklist for Organizers
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:
# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]]
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline
#* Local and international prizes
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''
;Campaign Tools
The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:
* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.
Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''
;Learn More & Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.
If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.
;Join Us in upcoming office hours
We look forward to your presence in the upcoming office hours where the community and the international Team can interact with each other and know more about the contest. resister yourself for the [[:m:Event:Wiki Loves Folklore 2026 Office Hours|office hours event]].
Thank you and all the best,
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''
----
''Stay connected:''
[[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]
[[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
</div></div>
--[[Toma daana:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Toma daana yeli:MediaWiki message delivery|yeli]]) 13:30, 18 Gyɛnoɔre 2026 (GMT)
<!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=29948401 -->
:thanks you.
:I have done that. [[Toma daana:Vision L1|Vision L1]] ([[Toma daana yeli:Vision L1|yeli]]) 10:58, 24 Gyɛnoɔre 2026 (GMT)
== Feminism and Folklore 2026 – Community Organisers & Jury ==
Hello {{PAGENAME}}!,
Thank you for taking the lead in organising '''Feminism and Folklore 2026''' in your community. We truly appreciate your efforts!
To ensure a smooth and successful campaign, please make sure you have:
* Fully completed all details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Feminism and Folklore 2026 Project Page]]:
* Started promoting the campaign within your community.
* Requested a local administrator to place a '''sitenotice''' about the campaign so users are notified.
* Used the '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/fnf/ Article List Generator Tool]''' and shared the generated article lists with your community.
=== Internet & Childcare Support ===
Community organisers and jury members who require '''internet and childcare support''' (non-mandatory, opt-in, request-only support) should fill the support request form '''by 22 February 2026'''.
'''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeutXEF1yTnJfExWUYPIf6SkhcnTgul07BeI-biqT4RE_vsrA/viewform Link to the form]'''
Requests submitted after this date will not be entertained.
=== Important Participation Guidelines ===
* Minimum article size: '''3000 bytes and 300 words''' (final decision may be set by local organisers).
* If your country is not listed on the Article list generator tool, please contact us.
=== Community Engagement ===
* Keep your community active and motivated throughout the campaign.
* Share your achievements and notable articles with us so we can highlight them globally.
* In the support form, please indicate if you would like a '''quick coordination call after the campaign'''.
Let’s make '''Feminism and Folklore''', under the banner of '''#WeTogether''', help bridge the '''gender gap''' and '''folklore gap''' on Wikipedia worldwide. 🌍✊
Thank you for your collaboration!
''If someone from your community organisers or jury has missed this message feel free to share this message with them.''
Feminism and Folklore International Team.
–[[Toma daana:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Toma daana yeli:MediaWiki message delivery|yeli]]) 05:17, 16 Fɛreboɔre 2026 (GMT)
<!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30083330 -->
== Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers ==
<div style="border:8px maroon ridge; padding:6px;">
[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]]
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;">
<div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div>
Dear Organizer,
I hope this message finds you well.
First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause.
As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]].
Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed.
Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance.
Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful.
Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon.
Warm regards,
[[User:Tiven2240|Tiven2240]]
on behalf of Feminism and Folklore International Team
<nowiki>#WeTogether</nowiki>
</div></div>
--[[Toma daana:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Toma daana yeli:MediaWiki message delivery|yeli]]) 11:57, 11 Kyɛpire 2026 (GMT)
<!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30391231 -->
6wer4iv2pt9kqswu99c8wti3w4m8ipb
Soɔloŋ Ghana poɔ
0
6703
60092
60036
2026-04-11T06:26:00Z
Vision L1
19
60092
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q122613107}}
'''Soɔloŋ Ghana''' '''Poɔ''' e la bone kaŋa naŋ be a African paaloŋ ane a tembilii naŋ be a Sub- Saharan Africa<ref><bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1848880610|Redding, Sean (26 March 2019), "Witchcraft in Africa: Political Power and Spiritual Insecurity from the Precolonial Era to the Present", ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.441, ISBN 978-0-19-027773-4, retrieved 13 August 2023]]</bdi>.</ref> poɔ. O e la bone kaŋa naŋ taa tɔnɔ a ko Ghana noba, ba saaŋkonnoŋ, sagedeebo ane nyɔvooroŋ poɔ.<ref name=":0">"WITCHCRAFT AND WITCH CAMPS IN GHANA: UNDERSCORING THE SOCIAL, PSYCHOLOGICAL AND ECONOMIC IMPLICATIONS OF WITCHCRAFT ACCUSATIONS- Dr MATTHEW MABEFAM". ''The Readers Hub''. 21 August 2020. Retrieved 13 August 2023.</ref> O e yele kaŋa naŋ leɛrɛ noba nyɔoɛ bebiri zaa kyɛ meŋ la iri bee zɛge ba saaŋkonnoŋ ka yuori ka o do saa, dabeɛ, zɔɔre, seeloŋ sagedeebo. A soɔloŋ sagedeebo e la tɛɛtɛɛ a Ghana irigiŋ poɔ, ane paaloŋ mine naŋ be a Africa poɔ.<ref name=":0" /> A yeli na naŋ e bone naŋ pore a tenne ama zaa poɔ la o ba e bone kaŋa fo naŋ nyɔge gyɛkɛllɛ, a yelbiri yaare la wieŋ ka banaŋ wa nyɛ neɛkaŋa a yeli ka o soba e la soɔbo bee erɛ la soɔbo e ere. Gbɛdegere na a gɔbenɛnte na maŋ de kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a irigiŋ poɔ maŋ e la tɛɛtɛɛ. African saaŋkonnoŋ puoru poɔ, banaŋ de la soɔloŋ ka o e bone naŋ na baŋ e boŋ soŋ kyɛ naŋ e bonfaa a irigiŋ poɔ.<ref>Benyah, Francis (2017). "Equally able, differently looking: discrimination and physical violence against persons with albinism in Ghana". ''Journal for the Study of Religion''. '''30''' (1): 161–188. doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7. ISSN 2413-3027.</ref>
Soɔloŋ e la bone kaŋa naŋ be a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. A wa tɔ zenɛ, soɔloŋ naŋ bebe noba nyɔvoɛ poɔ ka ba de ŋmaara ne taa zɔɔre. Gbɛɛ yaga pɔgeba la ka maŋ nyɛ ka ba e soɔbo, ka noab bata banaare na are a yeli soɔloŋ yɛlɛ kyɛ pɔge la na daŋ de weɛŋ ba naŋ na boɔle soɔbo, a yaga zie maŋ baare ne la ka ba baŋ sɔgele ko neɛ bee a ŋmaa o soba kɔkɔre gyamaa poɔ. Soɔloŋ maŋ baŋ tu la yɛlɛ yaga poɔ neɛ naŋ koŋ baŋ yeli, a maŋ taa la tɛɛtɛɛ a yi Ghana tembilii te gaa ŋa a Tuure paaloŋ poɔ, a Tuure paaoŋ ba peɛre la a yelbiri ŋa nyɛ ka paati yɛlɛ poɔ la a poɔ pampana.
== '''Dakoroŋ Ane Saaŋkonnoŋ Yɛlɛ''' ==
Soɔloŋ e la bone kaŋa na be Ghana saaŋkonnoŋ poɔ a koɔre , ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. Peɛro wuli la lɛ noba naŋ sage ka siɔloŋ sereŋ be la Ghana poɔ. Senselloŋ yaga bebe a kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a Ghana poɔ kyɛ, gbɛɛ yaga, gama poɔ, sinii poɔ,ane magazine<ref name=":1">Mensah Adinkrah (2015), "Witchcraft Beliefs in Ghana", ''Witchcraft, Witches, and Violence in Ghana'', Berghahn Books, pp. 53–107, doi:10.2307/j.ctt9qcswd.7, ISBN 978-1-78238-561-5</ref> poɔ la ka te maŋ nyɛrɛ enfuoni naŋ wulo soɔloŋ yeltarre.<ref name=":2">Roxburgh, Shelagh (31 December 2016). "Witchcraft and Violence in Ghana". ''Cahiers d'études africaines'' (224): 891–914. doi:10.4000/etudesafricaines.18387. ISSN 0008-0055.</ref>Shelagh Roxburgh naŋ peɛre o peɛroo wa bare o yeli ka bone zaa ba kyebe fo naŋ na baŋ are fo gbɛɛ poɔ kyɛ yeli ka soɔloŋ la ŋa. Kyɛ noba taa la yɛlɛ mine banaŋ maŋ nyɛ neɛ eŋɛ a baŋ yeli ka o soba e la soɔbo. Ghana poɔ kyɛ, yeli pore ka ba maŋ de boɔle ne soɔbo la nenseɛ. Wagere a soba maŋ bare la o endaa ka o gaŋ a ba doɔnɔ doŋe zaa kyɛ ka o seɛ a yi gaa. Soɔloŋ e la teetɛɛ ne noba naŋ maŋ bamboo kaŋa a sonna ne baleba kyɛ bare ka ba de erɛ ne yelfaare.<ref name=":2" />
Gbaŋgba toma da bebe Ghana poɔ, a mine da la kũũ tuobu, ane ɔne tẽẽ, a tẽẽ ama la ka noa da maŋ di ka banaŋ wa tuo kũũ ka o baŋ teɛŋ nu a wuli neɛ naŋ ko o a yi soɔloŋ poɔ. A yɛlɛ ama da maŋ vɛŋ la ka ba nyɔge soɔbo kyɛ a tẽẽ na noba na maŋ de tone a toma taa la tɛɛtɛɛ, a mine la, a wuo o soba naŋ ko a neɛ pare gyamaa poɔ, bee ka ba koɔre o soba a ko a tuure paaloŋ deme ka o te toŋ gbaŋgba toma.<ref name=":3">Gray, Natasha (2001). "Witches, Oracles, and Colonial Law: Evolving Anti-Witchcraft Practices in Ghana, 1927-1932". ''The International Journal of African Historical Studies''. '''34''' (2): 339–363. doi:10.2307/3097485. JSTOR 3097485. <nowiki>PMID 18198526</nowiki>.</ref> A Native Administration Ordinance, bee NAO da ko la a Gold Coast sori a 1927 yuoni ka ba maŋ de soɔloŋ yɛlɛ a di ne a mɛrɛ sobie poɔ. A yi be puoriŋ soɔloŋ meŋ yɛlɛ paa da paale la a gɔbenɛnte mɛrɛ poɔ.
=== '''Yielluŋ ''' ===
A yelzu soɔloŋ, e la bone kaŋa naŋ maŋ be yielluŋ poɔ gbɛɛ yaga, a be la Ghana saaŋkompare yielluŋ poɔ. A yelzu wombo yielluŋ poɔ maŋ wulo la yɛlɛ yaga saaŋkonnoŋ poɔ. Yiele a Akan poɔ a kɔkɔre ŋa la e a Ghana kɔkɔrɛɛ kaŋa bɔrefɔ naŋ ba paale o poɔ kyɛ ka o meŋ yelluu pore a Ghana poɔ kyɛ. Yiele gyamaa bebe naŋ maŋ yiele a kyaare ne soɔloŋ , a manna wulo yɛlɛ soɔloŋ erɛ aseŋ daa-nyu, ane kũũ.<ref name=":1" /> A yelfaare noba na maŋ de ko bee kyaare ne soɔloŋ wagere zaa vɛŋ la ka noba yaga taa dabeɛŋ ne soɔloŋ a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, a ŋaa maŋ vɛŋ la ka noba ŋmaara zɔɔre ne taa a maŋ nyɛ neɛkaŋa yelerre a teɛre ka o soba e la soɔbo. Soɔloŋ yɛlɛ yuo la noba yɛŋ ka ennoɔ ne yiele sɛgebo, duoro ŋmɛyaaro ne yielluŋ. A yelnyɔgeraa a kyaare ne soɔloŋ, ba naŋ de ko a mɛrɛ maale bee kaareba la ka ba la maale kaa a yelsoŋ na soɔloŋ naŋ taa a te saaŋkonnoŋ poɔ.
=== '''Puoru''' ===
2012 yuoni poɔ, WIN-Gallup International 'Religion ane Atheism Index', da male ka Ghana la paaloŋ poɔ la ka puoru yeltarre a pore a gaŋ ziezaa, peɛro wuli ka a tendaa zaa poɔ Ghana taa la 96% puoru yeltarre poɔ ka banaŋ la de weɛŋ paaloŋ zaa zu<ref>"Global Index of Religion and Atheism" (PDF). ''WIN- Gallop International''. 2012. Archived from the original (PDF) on 19 July 2019. Retrieved 13 May 2020.</ref>. Puou na naŋ pore a Ghana poɔ kyɛ la kristo puoru ane yɛre puoru, kyɛ a zaa taa la sagedeebo ka seɛ, sefaare ane soɔloŋ zaa bebe ba saaŋkonnoŋ poɔ. Yelkpɛtaa mine bebe a kyaare soɔloŋ a saŋa naŋ a nempeele naŋ da wa ane saŋa na a nempeele naŋ da ba wa sɛre. Tenne ana poɔ kristo puoru naŋ pore, a e la mɔlɔ fo naŋ na baŋ nyɛ kristo bisoŋ naŋ na baŋ zɔɔ ne soɔbo.<ref name=":1" />
Roman Catholic mission a Ghana poɔ, ba sage ka neɛzaa naŋ poɔ ba puoru poɔ ka o biŋ tebɛ. head father, K. Strebler naŋ yi Gold Coast da wuli la o teɛroŋ kyaare ne lɛ ba naŋ maŋ boɔle nobamine ka soɔbo, o manne ka o poɔ zaa la maŋ saaŋ ka onaŋ wa woŋ ba naŋ boɔlɔ neɛkaŋa ka soɔbo. Father Strebler da tɔ la dabeɛŋ eŋ o noba ka neɛzaa, naŋ na gaa Suhum, ka o soba na nyɛ la dɔgeroŋ kaŋa bale. O yeli ko la dɔɔtare ka ka soɔloŋ da bebe, neɛ da koŋ maŋ toɔ a yeli ko o tɔ ka o e la soɔbo te nyɔvooroŋ poɔ. Malam mine ane Kristo puoribɛrɛ meŋ wuli la ba posaaŋ a kyaare ne noba naŋ maŋ boɔle ba tɔ ka soɔbo bee a kyaare noba naŋ boorɔ bɔgere bee a biŋ tebɛ.<ref name=":3" />
=== '''Noba mine bale (Ethnic groups)''' ===
Kwahu noba a Ghana poɔ, la zeŋ Kwahu tɛŋkubu poɔ, ba sage na wuli ba teɛroŋ a kyaare soɔloŋ, ba da nyɔge la yelkaŋa a kyaare ne soɔloŋ a ba saaŋkonnoŋ poɔ, ba pãã yɔ la teŋɛa zaa poɔ a moɔlɔ a yelbiri a kyaare ne soɔloŋ. Ba da ba moɔlɔ a yɛlɛ kyɛ ba da ba e ka a saaŋ gbaŋgbale lɛ.<ref>Bleek, Wolf (December 1976). "Witchcraft, Gossip and Death: A Social Drama". ''Man''. '''11''' (4): 526–541. doi:10.2307/2800437. JSTOR 2800437.</ref>
=== '''Nenseɛ Biiri''' ===
Atikile meŋa : Nenseɛ Biiri
Biseɛ, a Ghana poɔ kyɛ o e la bibatoɔnaa naŋ taa beremɛ boɔrɔ a go ne omeŋa.<ref>Anas, Anas Aremeyaw (10 January 2013). "Spirit Child". ''Aljazeera.com''. Retrieved 3 August 2021.</ref> Nembatoɔne a Ghana poɔ ba naŋ maŋ dɔge maŋ taa keõ kaŋa bale, sobiri na fo naŋ naŋ baŋ tu kyɛ toɔ koŋ ba nyɔvore la ka fo ba gaane kɔŋtɔmɔ<ref>''Issues in Sociology and Social Work: Aging, Medical, and Missionary Research and Application: 2011 Edition''. ScholarlyEditions. 9 January 2012. ISBN <bdi>9781464966767</bdi>. Retrieved 30 May 2017 – via Google Books.</ref> zie banaŋ yoŋ maŋ wuli lɛ fo naŋ na tu kyɛ ko a bibalaa na. Kassena-Nankana district naŋ be a Northern Ghana poɔ,<ref name=":4">Allotey, Pascale; Reidpath, Daniel (1 April 2001). "Establishing the causes of childhood mortality in Ghana: the 'spirit child'". ''Social Science & Medicine''. '''52''' (7): 1007–1012. doi:10.1016/S0277-9536(00)00207-0. ISSN 0277-9536. <nowiki>PMID 11266045</nowiki>.</ref> ba maŋ boɔle la Spirit Ɔhilderen ka ''chichuru'' bee ''kinkiriko.Gbɛɛ yaga a biiri bama maŋ yi la yiri na poɔ ba naŋ ba taa eebo.''<ref>Bayat, Mojdeh (27 January 2014). "The stories of 'snake children': killing and abuse of children with developmental disabilities in West Africa". ''Journal of Intellectual Disability Research''. '''59''' (1): 1–10. doi:10.1111/jir.12118. ISSN 0964-2633. <nowiki>PMID 24467696</nowiki>.</ref> ''Kyɛ ka banaŋ wa baŋ ka a bie ŋa tɔ e la bisoŋ o ba taa dɔgeruŋ zaa ana wa yele o yideme.''<ref name=":4" />
== '''''Zɔɔre banaŋ ŋmaa kyaare ne pɔgeba''''' ==
''A yele ŋa e la zɔɔŋmaa a kyaare ne pɔgeba ba naŋ maŋ boɔle ba ka soɔbo, duoro kaŋa da yi la ka ba maŋ feɛ, nyege, a mine kaŋa gba ka ba ŋmɛ ba soŋ ba naŋ e soɔbo zuiŋ.''<ref>Smith, David (29 November 2010). "Ghanaian woman burned to death for being a 'witch'". ''The Guardian''. ISSN 0261-3077. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''A zuiŋ pɔgeba yaga zie a Ghana poɔ kyɛ zoro la dabeɛŋ ne banaŋ na boɔle ba ka soɔbo kyɛ ba maŋ sage ka ba na manne ba toɔraa a wuli ka ba ba e soɔbo. A boŋ naŋ so ka gɔbenɛnte a kpɛ a yelŋa poɔ la a kori te a tembɛrɛ poɔ noba yaga nyɛrɛ la dɔgeruŋ a yi ba naŋ maŋ boɔle ba ka ba e la soɔre.''
=== '''''Soɔre Lammo zie''''' ===
[[Duoro kɔre:Live Witches.jpg|thumb|Pɔgeba naŋ kpeɛrɛ soɔloŋ lammo zie]]
Atikile Meŋa: Soɔloŋ lammo zie
''Soɔre lammo zie e la zie a ko pɔgeba banaŋ gaa te bɔ sommo a go ba menne a yi naŋ boɔrɔ ba koobo . A soɔre lammo zie ŋa la bone na naŋ bebe a pare yuomo turi.''<ref>Whitaker, Kati (1 September 2012). "Ghana's camps for 'witches' and widows". ''BBC News''. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''Saaŋkonnoŋ poɔ a soɔre lammo zie ŋa '''tindanas, bee namine''' la maŋ peere a pɔgeba ba ma taa a teŋɛ poɔ ka yelfaare zaa wa kpɛ a teŋɛ poɔ.A naq wa tc zenɛ, namine a kori poɔ la naŋ kaara ama mine, kyɛ ba maŋ zoro la dabeɛŋ bonso a gɔbenɛnte boɔrɔ ka o ko a yɛlɛ ama taaba zu.Peɛro wuli ka pɔgeba aŋa noba 1000 be la a soɔre lammo ŋa zie .FIDA da yi la a yeli ka soɔre lammo ziiri na zaanaŋ be Ghana lombori zaa poɔ seŋ ka gɔbenɛnte pɔge a , ka bonso nensaaloŋ mɛrɛ poɔ a ba tu. A Ghana gɔbenɛnte da ŋmɛ la a yeluŋ ŋa fɛre. Kyɛ paa la maaleŋ biŋ mɛraa a kyaare ne soɔloŋ yeltarre.''
=== '''Zɔɔre faaroo Interventions''' '' '' ===
1930 yuoni poɔ, duoro da ŋmɛ la yaare ziezaa ka a Gold Coast wagere na poɔ, pɔge kaŋa naŋ da be teŋɛ kaŋa ka ba boɔlo ka Winneba, a Ghana poɔ, a naa ne o noba fere la a pɔge ŋa ka o gaa a teŋɛ teebe<ref name=":3" /> zie ka ka a teebe na te peɛre a pɔge nyɛ bonso ba yeli ka a pɔge e la soɔbo.A teõ da e la kɔntɔmɔ naŋ be a Akan paaloŋ ba naŋ boɔlɔ ka Akyem Abukwa, a teõ ŋa da e bone na maŋ kaa nyɛ ka pɔge ŋa e la soɔbo bee ka o ba e kyɛ ka ba ŋmaara ziiri enne o.Neɛ naŋ da kaara teõ ŋa zu la e neɛ naŋ yi a ogo paaloŋ poɔ, o da ŋmaa la noɔ kɔkɔre a de lɔɔ teŋɛ. A lɛ a noɔ naŋ vare na wuli ka a pɔge e la soɔbo bee ka o ba e soɔbo. Ka a noɔ wa vare leɛ vɔgele muru, lɛ wuli ka pɔge ba e soɔbo.<ref name=":2" />
Kyɛ ka a pɔge wa e soɔbo a lɛ a teõ naŋ wuli, a teõ na ko la a pɔge tee ka o nyu kyɛ zɛ ka o soɔloŋ na zaa baare. A Akan kɔkɔre poɔ ba maŋ boɔle o la ka Bayi. A pɔge na banaŋ da nyɔge na peɛro da wuli ka a pɔge puoro la kristo puoru,A yeli ŋa da vɛŋ la ka a pɔge yideme de ka a yelŋa be pɔgeba zaa poɔ. Banaŋ da de o gaa ne a tongo teõ zie ka ka a teõ te peɛro nyɛ ka o e la soɔbo bee. Aneazaa ka a Tongo yi la a Gold Coast poɔ, a gɔbenɛnte pãã da de la faŋa na onaŋ ko a neɛ naŋ kaara a teŋgane.<ref name=":2" />
Soɔloŋ paa da e yelkaŋa naŋ ba tu a 1930 nensaaloŋ mɛrɛ poɔ, a lɛ puoriŋ 1932 merɛ ba naŋ da leɛ maaleŋ kaa poɔ, amerɛ da la sage la bonso wagere mine wa ta la ka noba nyɛ ka ba maŋ te kpɛ a soɔloŋ ŋa ka ba toɔ nyɛ ba bomboɔraa. Zɔɔre pãã da le la naana maŋ wa ŋmaa neɛ sane boso noba yeli ka o soba e la soɔbo aneazaa ka a mɛra da ba yu a lɛ a namine naŋ erɛ. Pampana zie naŋ yuo, noba yuo la yɛroŋ a boɔle a yuori ka koŋ nyɛ tɔnɔ, ka a kaŋa la Gaa Yiri te nyɛ n noba, da laŋ yeli la biŋ ka noba banaŋ ba naŋ da boɔle ka soɔre ka ba naa leɛ gaa ba yie poɔ a te nyɛ ba yideme.<ref name=":2" />
Ghana poɔ kyɛ, pampana ka fooŋ boɔle neɛ ka soɔbo a Ghana mɛraa na nyɔge fo la ka ŋmɛ sane.<ref>"It is illegal to refer to anyone as a witch - Parliament". ''GhanaWeb''. 29 July 2023. Retrieved 12 August 2023.</ref><ref>"Ghana's MPs pass bill criminalising witchcraft accusation - TRT Afrika". ''trtafrika.com''. Retrieved 12 August 2023.</ref>
'''Sommo Yizie'''
45ar65whlu7dqub9knbq4wh8oljl63w
60093
60092
2026-04-11T06:27:28Z
Vision L1
19
60093
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q122613107}}
'''Soɔloŋ Ghana''' '''Poɔ''' e la bone kaŋa naŋ be a African paaloŋ ane a tembilii naŋ be a Sub- Saharan Africa<ref><bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1848880610|Redding, Sean (26 March 2019), "Witchcraft in Africa: Political Power and Spiritual Insecurity from the Precolonial Era to the Present", ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.441, ISBN 978-0-19-027773-4, retrieved 13 August 2023]]</bdi>.</ref> poɔ. O e la bone kaŋa naŋ taa tɔnɔ a ko Ghana noba, ba saaŋkonnoŋ, sagedeebo ane nyɔvooroŋ poɔ.<ref name=":0">[https://thereadershub.org/witchcraft-and-witch-camps-in-ghana-underscoring-the-social-psychological-and-economic-implications-of-witchcraft-accusations-dr-matthew-mabefam/ "WITCHCRAFT AND WITCH CAMPS IN GHANA: UNDERSCORING THE SOCIAL, PSYCHOLOGICAL AND ECONOMIC IMPLICATIONS OF WITCHCRAFT ACCUSATIONS- Dr MATTHEW MABEFAM".] ''The Readers Hub''. 21 August 2020. Retrieved 13 August 2023.</ref> O e yele kaŋa naŋ leɛrɛ noba nyɔoɛ bebiri zaa kyɛ meŋ la iri bee zɛge ba saaŋkonnoŋ ka yuori ka o do saa, dabeɛ, zɔɔre, seeloŋ sagedeebo. A soɔloŋ sagedeebo e la tɛɛtɛɛ a Ghana irigiŋ poɔ, ane paaloŋ mine naŋ be a Africa poɔ.<ref name=":0" /> A yeli na naŋ e bone naŋ pore a tenne ama zaa poɔ la o ba e bone kaŋa fo naŋ nyɔge gyɛkɛllɛ, a yelbiri yaare la wieŋ ka banaŋ wa nyɛ neɛkaŋa a yeli ka o soba e la soɔbo bee erɛ la soɔbo e ere. Gbɛdegere na a gɔbenɛnte na maŋ de kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a irigiŋ poɔ maŋ e la tɛɛtɛɛ. African saaŋkonnoŋ puoru poɔ, banaŋ de la soɔloŋ ka o e bone naŋ na baŋ e boŋ soŋ kyɛ naŋ e bonfaa a irigiŋ poɔ.<ref>Benyah, Francis (2017). "Equally able, differently looking: discrimination and physical violence against persons with albinism in Ghana". ''Journal for the Study of Religion''. '''30''' (1): 161–188. doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7. ISSN 2413-3027.</ref>
Soɔloŋ e la bone kaŋa naŋ be a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. A wa tɔ zenɛ, soɔloŋ naŋ bebe noba nyɔvoɛ poɔ ka ba de ŋmaara ne taa zɔɔre. Gbɛɛ yaga pɔgeba la ka maŋ nyɛ ka ba e soɔbo, ka noab bata banaare na are a yeli soɔloŋ yɛlɛ kyɛ pɔge la na daŋ de weɛŋ ba naŋ na boɔle soɔbo, a yaga zie maŋ baare ne la ka ba baŋ sɔgele ko neɛ bee a ŋmaa o soba kɔkɔre gyamaa poɔ. Soɔloŋ maŋ baŋ tu la yɛlɛ yaga poɔ neɛ naŋ koŋ baŋ yeli, a maŋ taa la tɛɛtɛɛ a yi Ghana tembilii te gaa ŋa a Tuure paaloŋ poɔ, a Tuure paaoŋ ba peɛre la a yelbiri ŋa nyɛ ka paati yɛlɛ poɔ la a poɔ pampana.
== '''Dakoroŋ Ane Saaŋkonnoŋ Yɛlɛ''' ==
Soɔloŋ e la bone kaŋa na be Ghana saaŋkonnoŋ poɔ a koɔre , ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. Peɛro wuli la lɛ noba naŋ sage ka siɔloŋ sereŋ be la Ghana poɔ. Senselloŋ yaga bebe a kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a Ghana poɔ kyɛ, gbɛɛ yaga, gama poɔ, sinii poɔ,ane magazine<ref name=":1">Mensah Adinkrah (2015), "Witchcraft Beliefs in Ghana", ''Witchcraft, Witches, and Violence in Ghana'', Berghahn Books, pp. 53–107, doi:10.2307/j.ctt9qcswd.7, ISBN 978-1-78238-561-5</ref> poɔ la ka te maŋ nyɛrɛ enfuoni naŋ wulo soɔloŋ yeltarre.<ref name=":2">Roxburgh, Shelagh (31 December 2016). "Witchcraft and Violence in Ghana". ''Cahiers d'études africaines'' (224): 891–914. doi:10.4000/etudesafricaines.18387. ISSN 0008-0055.</ref>Shelagh Roxburgh naŋ peɛre o peɛroo wa bare o yeli ka bone zaa ba kyebe fo naŋ na baŋ are fo gbɛɛ poɔ kyɛ yeli ka soɔloŋ la ŋa. Kyɛ noba taa la yɛlɛ mine banaŋ maŋ nyɛ neɛ eŋɛ a baŋ yeli ka o soba e la soɔbo. Ghana poɔ kyɛ, yeli pore ka ba maŋ de boɔle ne soɔbo la nenseɛ. Wagere a soba maŋ bare la o endaa ka o gaŋ a ba doɔnɔ doŋe zaa kyɛ ka o seɛ a yi gaa. Soɔloŋ e la teetɛɛ ne noba naŋ maŋ bamboo kaŋa a sonna ne baleba kyɛ bare ka ba de erɛ ne yelfaare.<ref name=":2" />
Gbaŋgba toma da bebe Ghana poɔ, a mine da la kũũ tuobu, ane ɔne tẽẽ, a tẽẽ ama la ka noa da maŋ di ka banaŋ wa tuo kũũ ka o baŋ teɛŋ nu a wuli neɛ naŋ ko o a yi soɔloŋ poɔ. A yɛlɛ ama da maŋ vɛŋ la ka ba nyɔge soɔbo kyɛ a tẽẽ na noba na maŋ de tone a toma taa la tɛɛtɛɛ, a mine la, a wuo o soba naŋ ko a neɛ pare gyamaa poɔ, bee ka ba koɔre o soba a ko a tuure paaloŋ deme ka o te toŋ gbaŋgba toma.<ref name=":3">Gray, Natasha (2001). "Witches, Oracles, and Colonial Law: Evolving Anti-Witchcraft Practices in Ghana, 1927-1932". ''The International Journal of African Historical Studies''. '''34''' (2): 339–363. doi:10.2307/3097485. JSTOR 3097485. <nowiki>PMID 18198526</nowiki>.</ref> A Native Administration Ordinance, bee NAO da ko la a Gold Coast sori a 1927 yuoni ka ba maŋ de soɔloŋ yɛlɛ a di ne a mɛrɛ sobie poɔ. A yi be puoriŋ soɔloŋ meŋ yɛlɛ paa da paale la a gɔbenɛnte mɛrɛ poɔ.
=== '''Yielluŋ ''' ===
A yelzu soɔloŋ, e la bone kaŋa naŋ maŋ be yielluŋ poɔ gbɛɛ yaga, a be la Ghana saaŋkompare yielluŋ poɔ. A yelzu wombo yielluŋ poɔ maŋ wulo la yɛlɛ yaga saaŋkonnoŋ poɔ. Yiele a Akan poɔ a kɔkɔre ŋa la e a Ghana kɔkɔrɛɛ kaŋa bɔrefɔ naŋ ba paale o poɔ kyɛ ka o meŋ yelluu pore a Ghana poɔ kyɛ. Yiele gyamaa bebe naŋ maŋ yiele a kyaare ne soɔloŋ , a manna wulo yɛlɛ soɔloŋ erɛ aseŋ daa-nyu, ane kũũ.<ref name=":1" /> A yelfaare noba na maŋ de ko bee kyaare ne soɔloŋ wagere zaa vɛŋ la ka noba yaga taa dabeɛŋ ne soɔloŋ a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, a ŋaa maŋ vɛŋ la ka noba ŋmaara zɔɔre ne taa a maŋ nyɛ neɛkaŋa yelerre a teɛre ka o soba e la soɔbo. Soɔloŋ yɛlɛ yuo la noba yɛŋ ka ennoɔ ne yiele sɛgebo, duoro ŋmɛyaaro ne yielluŋ. A yelnyɔgeraa a kyaare ne soɔloŋ, ba naŋ de ko a mɛrɛ maale bee kaareba la ka ba la maale kaa a yelsoŋ na soɔloŋ naŋ taa a te saaŋkonnoŋ poɔ.
=== '''Puoru''' ===
2012 yuoni poɔ, WIN-Gallup International 'Religion ane Atheism Index', da male ka Ghana la paaloŋ poɔ la ka puoru yeltarre a pore a gaŋ ziezaa, peɛro wuli ka a tendaa zaa poɔ Ghana taa la 96% puoru yeltarre poɔ ka banaŋ la de weɛŋ paaloŋ zaa zu<ref>"Global Index of Religion and Atheism" (PDF). ''WIN- Gallop International''. 2012. Archived from the original (PDF) on 19 July 2019. Retrieved 13 May 2020.</ref>. Puou na naŋ pore a Ghana poɔ kyɛ la kristo puoru ane yɛre puoru, kyɛ a zaa taa la sagedeebo ka seɛ, sefaare ane soɔloŋ zaa bebe ba saaŋkonnoŋ poɔ. Yelkpɛtaa mine bebe a kyaare soɔloŋ a saŋa naŋ a nempeele naŋ da wa ane saŋa na a nempeele naŋ da ba wa sɛre. Tenne ana poɔ kristo puoru naŋ pore, a e la mɔlɔ fo naŋ na baŋ nyɛ kristo bisoŋ naŋ na baŋ zɔɔ ne soɔbo.<ref name=":1" />
Roman Catholic mission a Ghana poɔ, ba sage ka neɛzaa naŋ poɔ ba puoru poɔ ka o biŋ tebɛ. head father, K. Strebler naŋ yi Gold Coast da wuli la o teɛroŋ kyaare ne lɛ ba naŋ maŋ boɔle nobamine ka soɔbo, o manne ka o poɔ zaa la maŋ saaŋ ka onaŋ wa woŋ ba naŋ boɔlɔ neɛkaŋa ka soɔbo. Father Strebler da tɔ la dabeɛŋ eŋ o noba ka neɛzaa, naŋ na gaa Suhum, ka o soba na nyɛ la dɔgeroŋ kaŋa bale. O yeli ko la dɔɔtare ka ka soɔloŋ da bebe, neɛ da koŋ maŋ toɔ a yeli ko o tɔ ka o e la soɔbo te nyɔvooroŋ poɔ. Malam mine ane Kristo puoribɛrɛ meŋ wuli la ba posaaŋ a kyaare ne noba naŋ maŋ boɔle ba tɔ ka soɔbo bee a kyaare noba naŋ boorɔ bɔgere bee a biŋ tebɛ.<ref name=":3" />
=== '''Noba mine bale (Ethnic groups)''' ===
Kwahu noba a Ghana poɔ, la zeŋ Kwahu tɛŋkubu poɔ, ba sage na wuli ba teɛroŋ a kyaare soɔloŋ, ba da nyɔge la yelkaŋa a kyaare ne soɔloŋ a ba saaŋkonnoŋ poɔ, ba pãã yɔ la teŋɛa zaa poɔ a moɔlɔ a yelbiri a kyaare ne soɔloŋ. Ba da ba moɔlɔ a yɛlɛ kyɛ ba da ba e ka a saaŋ gbaŋgbale lɛ.<ref>Bleek, Wolf (December 1976). "Witchcraft, Gossip and Death: A Social Drama". ''Man''. '''11''' (4): 526–541. doi:10.2307/2800437. JSTOR 2800437.</ref>
=== '''Nenseɛ Biiri''' ===
Atikile meŋa : Nenseɛ Biiri
Biseɛ, a Ghana poɔ kyɛ o e la bibatoɔnaa naŋ taa beremɛ boɔrɔ a go ne omeŋa.<ref>Anas, Anas Aremeyaw (10 January 2013). "Spirit Child". ''Aljazeera.com''. Retrieved 3 August 2021.</ref> Nembatoɔne a Ghana poɔ ba naŋ maŋ dɔge maŋ taa keõ kaŋa bale, sobiri na fo naŋ naŋ baŋ tu kyɛ toɔ koŋ ba nyɔvore la ka fo ba gaane kɔŋtɔmɔ<ref>''Issues in Sociology and Social Work: Aging, Medical, and Missionary Research and Application: 2011 Edition''. ScholarlyEditions. 9 January 2012. ISBN <bdi>9781464966767</bdi>. Retrieved 30 May 2017 – via Google Books.</ref> zie banaŋ yoŋ maŋ wuli lɛ fo naŋ na tu kyɛ ko a bibalaa na. Kassena-Nankana district naŋ be a Northern Ghana poɔ,<ref name=":4">Allotey, Pascale; Reidpath, Daniel (1 April 2001). "Establishing the causes of childhood mortality in Ghana: the 'spirit child'". ''Social Science & Medicine''. '''52''' (7): 1007–1012. doi:10.1016/S0277-9536(00)00207-0. ISSN 0277-9536. <nowiki>PMID 11266045</nowiki>.</ref> ba maŋ boɔle la Spirit Ɔhilderen ka ''chichuru'' bee ''kinkiriko.Gbɛɛ yaga a biiri bama maŋ yi la yiri na poɔ ba naŋ ba taa eebo.''<ref>Bayat, Mojdeh (27 January 2014). "The stories of 'snake children': killing and abuse of children with developmental disabilities in West Africa". ''Journal of Intellectual Disability Research''. '''59''' (1): 1–10. doi:10.1111/jir.12118. ISSN 0964-2633. <nowiki>PMID 24467696</nowiki>.</ref> ''Kyɛ ka banaŋ wa baŋ ka a bie ŋa tɔ e la bisoŋ o ba taa dɔgeruŋ zaa ana wa yele o yideme.''<ref name=":4" />
== '''''Zɔɔre banaŋ ŋmaa kyaare ne pɔgeba''''' ==
''A yele ŋa e la zɔɔŋmaa a kyaare ne pɔgeba ba naŋ maŋ boɔle ba ka soɔbo, duoro kaŋa da yi la ka ba maŋ feɛ, nyege, a mine kaŋa gba ka ba ŋmɛ ba soŋ ba naŋ e soɔbo zuiŋ.''<ref>Smith, David (29 November 2010). "Ghanaian woman burned to death for being a 'witch'". ''The Guardian''. ISSN 0261-3077. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''A zuiŋ pɔgeba yaga zie a Ghana poɔ kyɛ zoro la dabeɛŋ ne banaŋ na boɔle ba ka soɔbo kyɛ ba maŋ sage ka ba na manne ba toɔraa a wuli ka ba ba e soɔbo. A boŋ naŋ so ka gɔbenɛnte a kpɛ a yelŋa poɔ la a kori te a tembɛrɛ poɔ noba yaga nyɛrɛ la dɔgeruŋ a yi ba naŋ maŋ boɔle ba ka ba e la soɔre.''
=== '''''Soɔre Lammo zie''''' ===
[[Duoro kɔre:Live Witches.jpg|thumb|Pɔgeba naŋ kpeɛrɛ soɔloŋ lammo zie]]
Atikile Meŋa: Soɔloŋ lammo zie
''Soɔre lammo zie e la zie a ko pɔgeba banaŋ gaa te bɔ sommo a go ba menne a yi naŋ boɔrɔ ba koobo . A soɔre lammo zie ŋa la bone na naŋ bebe a pare yuomo turi.''<ref>Whitaker, Kati (1 September 2012). "Ghana's camps for 'witches' and widows". ''BBC News''. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''Saaŋkonnoŋ poɔ a soɔre lammo zie ŋa '''tindanas, bee namine''' la maŋ peere a pɔgeba ba ma taa a teŋɛ poɔ ka yelfaare zaa wa kpɛ a teŋɛ poɔ.A naq wa tc zenɛ, namine a kori poɔ la naŋ kaara ama mine, kyɛ ba maŋ zoro la dabeɛŋ bonso a gɔbenɛnte boɔrɔ ka o ko a yɛlɛ ama taaba zu.Peɛro wuli ka pɔgeba aŋa noba 1000 be la a soɔre lammo ŋa zie .FIDA da yi la a yeli ka soɔre lammo ziiri na zaanaŋ be Ghana lombori zaa poɔ seŋ ka gɔbenɛnte pɔge a , ka bonso nensaaloŋ mɛrɛ poɔ a ba tu. A Ghana gɔbenɛnte da ŋmɛ la a yeluŋ ŋa fɛre. Kyɛ paa la maaleŋ biŋ mɛraa a kyaare ne soɔloŋ yeltarre.''
=== '''Zɔɔre faaroo Interventions''' '' '' ===
1930 yuoni poɔ, duoro da ŋmɛ la yaare ziezaa ka a Gold Coast wagere na poɔ, pɔge kaŋa naŋ da be teŋɛ kaŋa ka ba boɔlo ka Winneba, a Ghana poɔ, a naa ne o noba fere la a pɔge ŋa ka o gaa a teŋɛ teebe<ref name=":3" /> zie ka ka a teebe na te peɛre a pɔge nyɛ bonso ba yeli ka a pɔge e la soɔbo.A teõ da e la kɔntɔmɔ naŋ be a Akan paaloŋ ba naŋ boɔlɔ ka Akyem Abukwa, a teõ ŋa da e bone na maŋ kaa nyɛ ka pɔge ŋa e la soɔbo bee ka o ba e kyɛ ka ba ŋmaara ziiri enne o.Neɛ naŋ da kaara teõ ŋa zu la e neɛ naŋ yi a ogo paaloŋ poɔ, o da ŋmaa la noɔ kɔkɔre a de lɔɔ teŋɛ. A lɛ a noɔ naŋ vare na wuli ka a pɔge e la soɔbo bee ka o ba e soɔbo. Ka a noɔ wa vare leɛ vɔgele muru, lɛ wuli ka pɔge ba e soɔbo.<ref name=":2" />
Kyɛ ka a pɔge wa e soɔbo a lɛ a teõ naŋ wuli, a teõ na ko la a pɔge tee ka o nyu kyɛ zɛ ka o soɔloŋ na zaa baare. A Akan kɔkɔre poɔ ba maŋ boɔle o la ka Bayi. A pɔge na banaŋ da nyɔge na peɛro da wuli ka a pɔge puoro la kristo puoru,A yeli ŋa da vɛŋ la ka a pɔge yideme de ka a yelŋa be pɔgeba zaa poɔ. Banaŋ da de o gaa ne a tongo teõ zie ka ka a teõ te peɛro nyɛ ka o e la soɔbo bee. Aneazaa ka a Tongo yi la a Gold Coast poɔ, a gɔbenɛnte pãã da de la faŋa na onaŋ ko a neɛ naŋ kaara a teŋgane.<ref name=":2" />
Soɔloŋ paa da e yelkaŋa naŋ ba tu a 1930 nensaaloŋ mɛrɛ poɔ, a lɛ puoriŋ 1932 merɛ ba naŋ da leɛ maaleŋ kaa poɔ, amerɛ da la sage la bonso wagere mine wa ta la ka noba nyɛ ka ba maŋ te kpɛ a soɔloŋ ŋa ka ba toɔ nyɛ ba bomboɔraa. Zɔɔre pãã da le la naana maŋ wa ŋmaa neɛ sane boso noba yeli ka o soba e la soɔbo aneazaa ka a mɛra da ba yu a lɛ a namine naŋ erɛ. Pampana zie naŋ yuo, noba yuo la yɛroŋ a boɔle a yuori ka koŋ nyɛ tɔnɔ, ka a kaŋa la Gaa Yiri te nyɛ n noba, da laŋ yeli la biŋ ka noba banaŋ ba naŋ da boɔle ka soɔre ka ba naa leɛ gaa ba yie poɔ a te nyɛ ba yideme.<ref name=":2" />
Ghana poɔ kyɛ, pampana ka fooŋ boɔle neɛ ka soɔbo a Ghana mɛraa na nyɔge fo la ka ŋmɛ sane.<ref>"It is illegal to refer to anyone as a witch - Parliament". ''GhanaWeb''. 29 July 2023. Retrieved 12 August 2023.</ref><ref>"Ghana's MPs pass bill criminalising witchcraft accusation - TRT Afrika". ''trtafrika.com''. Retrieved 12 August 2023.</ref>
'''Sommo Yizie'''
3mpp8yhuasfozwfm3n0e7nf72c5ht39
60094
60093
2026-04-11T06:33:56Z
Vision L1
19
60094
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q122613107}}
'''Soɔloŋ Ghana''' '''Poɔ''' e la bone kaŋa naŋ be a African paaloŋ ane a tembilii naŋ be a Sub- Saharan Africa<ref><bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1848880610|Redding, Sean (26 March 2019), "Witchcraft in Africa: Political Power and Spiritual Insecurity from the Precolonial Era to the Present", ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.441, ISBN 978-0-19-027773-4, retrieved 13 August 2023]]</bdi>.</ref> poɔ. O e la bone kaŋa naŋ taa tɔnɔ a ko Ghana noba, ba saaŋkonnoŋ, sagedeebo ane nyɔvooroŋ poɔ.<ref name=":0">[https://thereadershub.org/witchcraft-and-witch-camps-in-ghana-underscoring-the-social-psychological-and-economic-implications-of-witchcraft-accusations-dr-matthew-mabefam/ "WITCHCRAFT AND WITCH CAMPS IN GHANA: UNDERSCORING THE SOCIAL, PSYCHOLOGICAL AND ECONOMIC IMPLICATIONS OF WITCHCRAFT ACCUSATIONS- Dr MATTHEW MABEFAM".] ''The Readers Hub''. 21 August 2020. Retrieved 13 August 2023.</ref> O e yele kaŋa naŋ leɛrɛ noba nyɔoɛ bebiri zaa kyɛ meŋ la iri bee zɛge ba saaŋkonnoŋ ka yuori ka o do saa, dabeɛ, zɔɔre, seeloŋ sagedeebo. A soɔloŋ sagedeebo e la tɛɛtɛɛ a Ghana irigiŋ poɔ, ane paaloŋ mine naŋ be a Africa poɔ.<ref name=":0" /> A yeli na naŋ e bone naŋ pore a tenne ama zaa poɔ la o ba e bone kaŋa fo naŋ nyɔge gyɛkɛllɛ, a yelbiri yaare la wieŋ ka banaŋ wa nyɛ neɛkaŋa a yeli ka o soba e la soɔbo bee erɛ la soɔbo e ere. Gbɛdegere na a gɔbenɛnte na maŋ de kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a irigiŋ poɔ maŋ e la tɛɛtɛɛ. African saaŋkonnoŋ puoru poɔ, banaŋ de la soɔloŋ ka o e bone naŋ na baŋ e boŋ soŋ kyɛ naŋ e bonfaa a irigiŋ poɔ.<ref>Benyah, Francis (2017). [[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|"Equally able, differently looking: discrimination and physical violence against persons with albinism in Ghana".]] ''Journal for the Study of Religion''. '''30''' (1): 161–188. doi:[[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/2413-3027 2413-3027].</ref>
Soɔloŋ e la bone kaŋa naŋ be a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. A wa tɔ zenɛ, soɔloŋ naŋ bebe noba nyɔvoɛ poɔ ka ba de ŋmaara ne taa zɔɔre. Gbɛɛ yaga pɔgeba la ka maŋ nyɛ ka ba e soɔbo, ka noab bata banaare na are a yeli soɔloŋ yɛlɛ kyɛ pɔge la na daŋ de weɛŋ ba naŋ na boɔle soɔbo, a yaga zie maŋ baare ne la ka ba baŋ sɔgele ko neɛ bee a ŋmaa o soba kɔkɔre gyamaa poɔ. Soɔloŋ maŋ baŋ tu la yɛlɛ yaga poɔ neɛ naŋ koŋ baŋ yeli, a maŋ taa la tɛɛtɛɛ a yi Ghana tembilii te gaa ŋa a Tuure paaloŋ poɔ, a Tuure paaoŋ ba peɛre la a yelbiri ŋa nyɛ ka paati yɛlɛ poɔ la a poɔ pampana.
== '''Dakoroŋ Ane Saaŋkonnoŋ Yɛlɛ''' ==
Soɔloŋ e la bone kaŋa na be Ghana saaŋkonnoŋ poɔ a koɔre , ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. Peɛro wuli la lɛ noba naŋ sage ka siɔloŋ sereŋ be la Ghana poɔ. Senselloŋ yaga bebe a kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a Ghana poɔ kyɛ, gbɛɛ yaga, gama poɔ, sinii poɔ,ane magazine<ref name=":1">Mensah Adinkrah (2015), "Witchcraft Beliefs in Ghana", ''Witchcraft, Witches, and Violence in Ghana'', Berghahn Books, pp. 53–107, doi:10.2307/j.ctt9qcswd.7, ISBN 978-1-78238-561-5</ref> poɔ la ka te maŋ nyɛrɛ enfuoni naŋ wulo soɔloŋ yeltarre.<ref name=":2">Roxburgh, Shelagh (31 December 2016). "Witchcraft and Violence in Ghana". ''Cahiers d'études africaines'' (224): 891–914. doi:10.4000/etudesafricaines.18387. ISSN 0008-0055.</ref>Shelagh Roxburgh naŋ peɛre o peɛroo wa bare o yeli ka bone zaa ba kyebe fo naŋ na baŋ are fo gbɛɛ poɔ kyɛ yeli ka soɔloŋ la ŋa. Kyɛ noba taa la yɛlɛ mine banaŋ maŋ nyɛ neɛ eŋɛ a baŋ yeli ka o soba e la soɔbo. Ghana poɔ kyɛ, yeli pore ka ba maŋ de boɔle ne soɔbo la nenseɛ. Wagere a soba maŋ bare la o endaa ka o gaŋ a ba doɔnɔ doŋe zaa kyɛ ka o seɛ a yi gaa. Soɔloŋ e la teetɛɛ ne noba naŋ maŋ bamboo kaŋa a sonna ne baleba kyɛ bare ka ba de erɛ ne yelfaare.<ref name=":2" />
Gbaŋgba toma da bebe Ghana poɔ, a mine da la kũũ tuobu, ane ɔne tẽẽ, a tẽẽ ama la ka noa da maŋ di ka banaŋ wa tuo kũũ ka o baŋ teɛŋ nu a wuli neɛ naŋ ko o a yi soɔloŋ poɔ. A yɛlɛ ama da maŋ vɛŋ la ka ba nyɔge soɔbo kyɛ a tẽẽ na noba na maŋ de tone a toma taa la tɛɛtɛɛ, a mine la, a wuo o soba naŋ ko a neɛ pare gyamaa poɔ, bee ka ba koɔre o soba a ko a tuure paaloŋ deme ka o te toŋ gbaŋgba toma.<ref name=":3">Gray, Natasha (2001). "Witches, Oracles, and Colonial Law: Evolving Anti-Witchcraft Practices in Ghana, 1927-1932". ''The International Journal of African Historical Studies''. '''34''' (2): 339–363. doi:10.2307/3097485. JSTOR 3097485. <nowiki>PMID 18198526</nowiki>.</ref> A Native Administration Ordinance, bee NAO da ko la a Gold Coast sori a 1927 yuoni ka ba maŋ de soɔloŋ yɛlɛ a di ne a mɛrɛ sobie poɔ. A yi be puoriŋ soɔloŋ meŋ yɛlɛ paa da paale la a gɔbenɛnte mɛrɛ poɔ.
=== '''Yielluŋ ''' ===
A yelzu soɔloŋ, e la bone kaŋa naŋ maŋ be yielluŋ poɔ gbɛɛ yaga, a be la Ghana saaŋkompare yielluŋ poɔ. A yelzu wombo yielluŋ poɔ maŋ wulo la yɛlɛ yaga saaŋkonnoŋ poɔ. Yiele a Akan poɔ a kɔkɔre ŋa la e a Ghana kɔkɔrɛɛ kaŋa bɔrefɔ naŋ ba paale o poɔ kyɛ ka o meŋ yelluu pore a Ghana poɔ kyɛ. Yiele gyamaa bebe naŋ maŋ yiele a kyaare ne soɔloŋ , a manna wulo yɛlɛ soɔloŋ erɛ aseŋ daa-nyu, ane kũũ.<ref name=":1" /> A yelfaare noba na maŋ de ko bee kyaare ne soɔloŋ wagere zaa vɛŋ la ka noba yaga taa dabeɛŋ ne soɔloŋ a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, a ŋaa maŋ vɛŋ la ka noba ŋmaara zɔɔre ne taa a maŋ nyɛ neɛkaŋa yelerre a teɛre ka o soba e la soɔbo. Soɔloŋ yɛlɛ yuo la noba yɛŋ ka ennoɔ ne yiele sɛgebo, duoro ŋmɛyaaro ne yielluŋ. A yelnyɔgeraa a kyaare ne soɔloŋ, ba naŋ de ko a mɛrɛ maale bee kaareba la ka ba la maale kaa a yelsoŋ na soɔloŋ naŋ taa a te saaŋkonnoŋ poɔ.
=== '''Puoru''' ===
2012 yuoni poɔ, WIN-Gallup International 'Religion ane Atheism Index', da male ka Ghana la paaloŋ poɔ la ka puoru yeltarre a pore a gaŋ ziezaa, peɛro wuli ka a tendaa zaa poɔ Ghana taa la 96% puoru yeltarre poɔ ka banaŋ la de weɛŋ paaloŋ zaa zu<ref>"Global Index of Religion and Atheism" (PDF). ''WIN- Gallop International''. 2012. Archived from the original (PDF) on 19 July 2019. Retrieved 13 May 2020.</ref>. Puou na naŋ pore a Ghana poɔ kyɛ la kristo puoru ane yɛre puoru, kyɛ a zaa taa la sagedeebo ka seɛ, sefaare ane soɔloŋ zaa bebe ba saaŋkonnoŋ poɔ. Yelkpɛtaa mine bebe a kyaare soɔloŋ a saŋa naŋ a nempeele naŋ da wa ane saŋa na a nempeele naŋ da ba wa sɛre. Tenne ana poɔ kristo puoru naŋ pore, a e la mɔlɔ fo naŋ na baŋ nyɛ kristo bisoŋ naŋ na baŋ zɔɔ ne soɔbo.<ref name=":1" />
Roman Catholic mission a Ghana poɔ, ba sage ka neɛzaa naŋ poɔ ba puoru poɔ ka o biŋ tebɛ. head father, K. Strebler naŋ yi Gold Coast da wuli la o teɛroŋ kyaare ne lɛ ba naŋ maŋ boɔle nobamine ka soɔbo, o manne ka o poɔ zaa la maŋ saaŋ ka onaŋ wa woŋ ba naŋ boɔlɔ neɛkaŋa ka soɔbo. Father Strebler da tɔ la dabeɛŋ eŋ o noba ka neɛzaa, naŋ na gaa Suhum, ka o soba na nyɛ la dɔgeroŋ kaŋa bale. O yeli ko la dɔɔtare ka ka soɔloŋ da bebe, neɛ da koŋ maŋ toɔ a yeli ko o tɔ ka o e la soɔbo te nyɔvooroŋ poɔ. Malam mine ane Kristo puoribɛrɛ meŋ wuli la ba posaaŋ a kyaare ne noba naŋ maŋ boɔle ba tɔ ka soɔbo bee a kyaare noba naŋ boorɔ bɔgere bee a biŋ tebɛ.<ref name=":3" />
=== '''Noba mine bale (Ethnic groups)''' ===
Kwahu noba a Ghana poɔ, la zeŋ Kwahu tɛŋkubu poɔ, ba sage na wuli ba teɛroŋ a kyaare soɔloŋ, ba da nyɔge la yelkaŋa a kyaare ne soɔloŋ a ba saaŋkonnoŋ poɔ, ba pãã yɔ la teŋɛa zaa poɔ a moɔlɔ a yelbiri a kyaare ne soɔloŋ. Ba da ba moɔlɔ a yɛlɛ kyɛ ba da ba e ka a saaŋ gbaŋgbale lɛ.<ref>Bleek, Wolf (December 1976). "Witchcraft, Gossip and Death: A Social Drama". ''Man''. '''11''' (4): 526–541. doi:10.2307/2800437. JSTOR 2800437.</ref>
=== '''Nenseɛ Biiri''' ===
Atikile meŋa : Nenseɛ Biiri
Biseɛ, a Ghana poɔ kyɛ o e la bibatoɔnaa naŋ taa beremɛ boɔrɔ a go ne omeŋa.<ref>Anas, Anas Aremeyaw (10 January 2013). "Spirit Child". ''Aljazeera.com''. Retrieved 3 August 2021.</ref> Nembatoɔne a Ghana poɔ ba naŋ maŋ dɔge maŋ taa keõ kaŋa bale, sobiri na fo naŋ naŋ baŋ tu kyɛ toɔ koŋ ba nyɔvore la ka fo ba gaane kɔŋtɔmɔ<ref>''Issues in Sociology and Social Work: Aging, Medical, and Missionary Research and Application: 2011 Edition''. ScholarlyEditions. 9 January 2012. ISBN <bdi>9781464966767</bdi>. Retrieved 30 May 2017 – via Google Books.</ref> zie banaŋ yoŋ maŋ wuli lɛ fo naŋ na tu kyɛ ko a bibalaa na. Kassena-Nankana district naŋ be a Northern Ghana poɔ,<ref name=":4">Allotey, Pascale; Reidpath, Daniel (1 April 2001). "Establishing the causes of childhood mortality in Ghana: the 'spirit child'". ''Social Science & Medicine''. '''52''' (7): 1007–1012. doi:10.1016/S0277-9536(00)00207-0. ISSN 0277-9536. <nowiki>PMID 11266045</nowiki>.</ref> ba maŋ boɔle la Spirit Ɔhilderen ka ''chichuru'' bee ''kinkiriko.Gbɛɛ yaga a biiri bama maŋ yi la yiri na poɔ ba naŋ ba taa eebo.''<ref>Bayat, Mojdeh (27 January 2014). "The stories of 'snake children': killing and abuse of children with developmental disabilities in West Africa". ''Journal of Intellectual Disability Research''. '''59''' (1): 1–10. doi:10.1111/jir.12118. ISSN 0964-2633. <nowiki>PMID 24467696</nowiki>.</ref> ''Kyɛ ka banaŋ wa baŋ ka a bie ŋa tɔ e la bisoŋ o ba taa dɔgeruŋ zaa ana wa yele o yideme.''<ref name=":4" />
== '''''Zɔɔre banaŋ ŋmaa kyaare ne pɔgeba''''' ==
''A yele ŋa e la zɔɔŋmaa a kyaare ne pɔgeba ba naŋ maŋ boɔle ba ka soɔbo, duoro kaŋa da yi la ka ba maŋ feɛ, nyege, a mine kaŋa gba ka ba ŋmɛ ba soŋ ba naŋ e soɔbo zuiŋ.''<ref>Smith, David (29 November 2010). "Ghanaian woman burned to death for being a 'witch'". ''The Guardian''. ISSN 0261-3077. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''A zuiŋ pɔgeba yaga zie a Ghana poɔ kyɛ zoro la dabeɛŋ ne banaŋ na boɔle ba ka soɔbo kyɛ ba maŋ sage ka ba na manne ba toɔraa a wuli ka ba ba e soɔbo. A boŋ naŋ so ka gɔbenɛnte a kpɛ a yelŋa poɔ la a kori te a tembɛrɛ poɔ noba yaga nyɛrɛ la dɔgeruŋ a yi ba naŋ maŋ boɔle ba ka ba e la soɔre.''
=== '''''Soɔre Lammo zie''''' ===
[[Duoro kɔre:Live Witches.jpg|thumb|Pɔgeba naŋ kpeɛrɛ soɔloŋ lammo zie]]
Atikile Meŋa: Soɔloŋ lammo zie
''Soɔre lammo zie e la zie a ko pɔgeba banaŋ gaa te bɔ sommo a go ba menne a yi naŋ boɔrɔ ba koobo . A soɔre lammo zie ŋa la bone na naŋ bebe a pare yuomo turi.''<ref>Whitaker, Kati (1 September 2012). "Ghana's camps for 'witches' and widows". ''BBC News''. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''Saaŋkonnoŋ poɔ a soɔre lammo zie ŋa '''tindanas, bee namine''' la maŋ peere a pɔgeba ba ma taa a teŋɛ poɔ ka yelfaare zaa wa kpɛ a teŋɛ poɔ.A naq wa tc zenɛ, namine a kori poɔ la naŋ kaara ama mine, kyɛ ba maŋ zoro la dabeɛŋ bonso a gɔbenɛnte boɔrɔ ka o ko a yɛlɛ ama taaba zu.Peɛro wuli ka pɔgeba aŋa noba 1000 be la a soɔre lammo ŋa zie .FIDA da yi la a yeli ka soɔre lammo ziiri na zaanaŋ be Ghana lombori zaa poɔ seŋ ka gɔbenɛnte pɔge a , ka bonso nensaaloŋ mɛrɛ poɔ a ba tu. A Ghana gɔbenɛnte da ŋmɛ la a yeluŋ ŋa fɛre. Kyɛ paa la maaleŋ biŋ mɛraa a kyaare ne soɔloŋ yeltarre.''
=== '''Zɔɔre faaroo Interventions''' '' '' ===
1930 yuoni poɔ, duoro da ŋmɛ la yaare ziezaa ka a Gold Coast wagere na poɔ, pɔge kaŋa naŋ da be teŋɛ kaŋa ka ba boɔlo ka Winneba, a Ghana poɔ, a naa ne o noba fere la a pɔge ŋa ka o gaa a teŋɛ teebe<ref name=":3" /> zie ka ka a teebe na te peɛre a pɔge nyɛ bonso ba yeli ka a pɔge e la soɔbo.A teõ da e la kɔntɔmɔ naŋ be a Akan paaloŋ ba naŋ boɔlɔ ka Akyem Abukwa, a teõ ŋa da e bone na maŋ kaa nyɛ ka pɔge ŋa e la soɔbo bee ka o ba e kyɛ ka ba ŋmaara ziiri enne o.Neɛ naŋ da kaara teõ ŋa zu la e neɛ naŋ yi a ogo paaloŋ poɔ, o da ŋmaa la noɔ kɔkɔre a de lɔɔ teŋɛ. A lɛ a noɔ naŋ vare na wuli ka a pɔge e la soɔbo bee ka o ba e soɔbo. Ka a noɔ wa vare leɛ vɔgele muru, lɛ wuli ka pɔge ba e soɔbo.<ref name=":2" />
Kyɛ ka a pɔge wa e soɔbo a lɛ a teõ naŋ wuli, a teõ na ko la a pɔge tee ka o nyu kyɛ zɛ ka o soɔloŋ na zaa baare. A Akan kɔkɔre poɔ ba maŋ boɔle o la ka Bayi. A pɔge na banaŋ da nyɔge na peɛro da wuli ka a pɔge puoro la kristo puoru,A yeli ŋa da vɛŋ la ka a pɔge yideme de ka a yelŋa be pɔgeba zaa poɔ. Banaŋ da de o gaa ne a tongo teõ zie ka ka a teõ te peɛro nyɛ ka o e la soɔbo bee. Aneazaa ka a Tongo yi la a Gold Coast poɔ, a gɔbenɛnte pãã da de la faŋa na onaŋ ko a neɛ naŋ kaara a teŋgane.<ref name=":2" />
Soɔloŋ paa da e yelkaŋa naŋ ba tu a 1930 nensaaloŋ mɛrɛ poɔ, a lɛ puoriŋ 1932 merɛ ba naŋ da leɛ maaleŋ kaa poɔ, amerɛ da la sage la bonso wagere mine wa ta la ka noba nyɛ ka ba maŋ te kpɛ a soɔloŋ ŋa ka ba toɔ nyɛ ba bomboɔraa. Zɔɔre pãã da le la naana maŋ wa ŋmaa neɛ sane boso noba yeli ka o soba e la soɔbo aneazaa ka a mɛra da ba yu a lɛ a namine naŋ erɛ. Pampana zie naŋ yuo, noba yuo la yɛroŋ a boɔle a yuori ka koŋ nyɛ tɔnɔ, ka a kaŋa la Gaa Yiri te nyɛ n noba, da laŋ yeli la biŋ ka noba banaŋ ba naŋ da boɔle ka soɔre ka ba naa leɛ gaa ba yie poɔ a te nyɛ ba yideme.<ref name=":2" />
Ghana poɔ kyɛ, pampana ka fooŋ boɔle neɛ ka soɔbo a Ghana mɛraa na nyɔge fo la ka ŋmɛ sane.<ref>"It is illegal to refer to anyone as a witch - Parliament". ''GhanaWeb''. 29 July 2023. Retrieved 12 August 2023.</ref><ref>"Ghana's MPs pass bill criminalising witchcraft accusation - TRT Afrika". ''trtafrika.com''. Retrieved 12 August 2023.</ref>
'''Sommo Yizie'''
mdrjxhzi4106g28puiawuyfixsa6qaj
60095
60094
2026-04-11T06:35:15Z
Vision L1
19
60095
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q122613107}}
'''Soɔloŋ Ghana''' '''Poɔ''' e la bone kaŋa naŋ be a African paaloŋ ane a tembilii naŋ be a Sub- Saharan Africa<ref><bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1848880610|Redding, Sean (26 March 2019), "Witchcraft in Africa: Political Power and Spiritual Insecurity from the Precolonial Era to the Present", ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.441, ISBN 978-0-19-027773-4, retrieved 13 August 2023]]</bdi>.</ref> poɔ. O e la bone kaŋa naŋ taa tɔnɔ a ko Ghana noba, ba saaŋkonnoŋ, sagedeebo ane nyɔvooroŋ poɔ.<ref name=":0">[https://thereadershub.org/witchcraft-and-witch-camps-in-ghana-underscoring-the-social-psychological-and-economic-implications-of-witchcraft-accusations-dr-matthew-mabefam/ "WITCHCRAFT AND WITCH CAMPS IN GHANA: UNDERSCORING THE SOCIAL, PSYCHOLOGICAL AND ECONOMIC IMPLICATIONS OF WITCHCRAFT ACCUSATIONS- Dr MATTHEW MABEFAM".] ''The Readers Hub''. 21 August 2020. Retrieved 13 August 2023.</ref> O e yele kaŋa naŋ leɛrɛ noba nyɔoɛ bebiri zaa kyɛ meŋ la iri bee zɛge ba saaŋkonnoŋ ka yuori ka o do saa, dabeɛ, zɔɔre, seeloŋ sagedeebo. A soɔloŋ sagedeebo e la tɛɛtɛɛ a Ghana irigiŋ poɔ, ane paaloŋ mine naŋ be a Africa poɔ.<ref name=":0" /> A yeli na naŋ e bone naŋ pore a tenne ama zaa poɔ la o ba e bone kaŋa fo naŋ nyɔge gyɛkɛllɛ, a yelbiri yaare la wieŋ ka banaŋ wa nyɛ neɛkaŋa a yeli ka o soba e la soɔbo bee erɛ la soɔbo e ere. Gbɛdegere na a gɔbenɛnte na maŋ de kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a irigiŋ poɔ maŋ e la tɛɛtɛɛ. African saaŋkonnoŋ puoru poɔ, banaŋ de la soɔloŋ ka o e bone naŋ na baŋ e boŋ soŋ kyɛ naŋ e bonfaa a irigiŋ poɔ.<ref>Benyah, Francis (2017). [[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|"Equally able, differently looking: discrimination and physical violence against persons with albinism in Ghana".]] ''Journal for the Study of Religion''. '''30''' (1): 161–188. doi:[[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/2413-3027 2413-3027].</ref>
Soɔloŋ e la bone kaŋa naŋ be a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. A wa tɔ zenɛ, soɔloŋ naŋ bebe noba nyɔvoɛ poɔ ka ba de ŋmaara ne taa zɔɔre. Gbɛɛ yaga pɔgeba la ka maŋ nyɛ ka ba e soɔbo, ka noab bata banaare na are a yeli soɔloŋ yɛlɛ kyɛ pɔge la na daŋ de weɛŋ ba naŋ na boɔle soɔbo, a yaga zie maŋ baare ne la ka ba baŋ sɔgele ko neɛ bee a ŋmaa o soba kɔkɔre gyamaa poɔ. Soɔloŋ maŋ baŋ tu la yɛlɛ yaga poɔ neɛ naŋ koŋ baŋ yeli, a maŋ taa la tɛɛtɛɛ a yi Ghana tembilii te gaa ŋa a Tuure paaloŋ poɔ, a Tuure paaoŋ ba peɛre la a yelbiri ŋa nyɛ ka paati yɛlɛ poɔ la a poɔ pampana.
== '''Dakoroŋ Ane Saaŋkonnoŋ Yɛlɛ''' ==
Soɔloŋ e la bone kaŋa na be Ghana saaŋkonnoŋ poɔ a koɔre , ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. Peɛro wuli la lɛ noba naŋ sage ka siɔloŋ sereŋ be la Ghana poɔ. Senselloŋ yaga bebe a kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a Ghana poɔ kyɛ, gbɛɛ yaga, gama poɔ, sinii poɔ,ane magazine<ref name=":1">Mensah Adinkrah (2015), "Witchcraft Beliefs in Ghana", ''Witchcraft, Witches, and Violence in Ghana'', Berghahn Books, pp. 53–107, doi:[[doi:10.2307/j.ctt9qcswd.7|10.2307/j.ctt9qcswd.7]], ISBN 978-1-78238-561-5</ref> poɔ la ka te maŋ nyɛrɛ enfuoni naŋ wulo soɔloŋ yeltarre.<ref name=":2">Roxburgh, Shelagh (31 December 2016). "Witchcraft and Violence in Ghana". ''Cahiers d'études africaines'' (224): 891–914. doi:10.4000/etudesafricaines.18387. ISSN 0008-0055.</ref>Shelagh Roxburgh naŋ peɛre o peɛroo wa bare o yeli ka bone zaa ba kyebe fo naŋ na baŋ are fo gbɛɛ poɔ kyɛ yeli ka soɔloŋ la ŋa. Kyɛ noba taa la yɛlɛ mine banaŋ maŋ nyɛ neɛ eŋɛ a baŋ yeli ka o soba e la soɔbo. Ghana poɔ kyɛ, yeli pore ka ba maŋ de boɔle ne soɔbo la nenseɛ. Wagere a soba maŋ bare la o endaa ka o gaŋ a ba doɔnɔ doŋe zaa kyɛ ka o seɛ a yi gaa. Soɔloŋ e la teetɛɛ ne noba naŋ maŋ bamboo kaŋa a sonna ne baleba kyɛ bare ka ba de erɛ ne yelfaare.<ref name=":2" />
Gbaŋgba toma da bebe Ghana poɔ, a mine da la kũũ tuobu, ane ɔne tẽẽ, a tẽẽ ama la ka noa da maŋ di ka banaŋ wa tuo kũũ ka o baŋ teɛŋ nu a wuli neɛ naŋ ko o a yi soɔloŋ poɔ. A yɛlɛ ama da maŋ vɛŋ la ka ba nyɔge soɔbo kyɛ a tẽẽ na noba na maŋ de tone a toma taa la tɛɛtɛɛ, a mine la, a wuo o soba naŋ ko a neɛ pare gyamaa poɔ, bee ka ba koɔre o soba a ko a tuure paaloŋ deme ka o te toŋ gbaŋgba toma.<ref name=":3">Gray, Natasha (2001). "Witches, Oracles, and Colonial Law: Evolving Anti-Witchcraft Practices in Ghana, 1927-1932". ''The International Journal of African Historical Studies''. '''34''' (2): 339–363. doi:10.2307/3097485. JSTOR 3097485. <nowiki>PMID 18198526</nowiki>.</ref> A Native Administration Ordinance, bee NAO da ko la a Gold Coast sori a 1927 yuoni ka ba maŋ de soɔloŋ yɛlɛ a di ne a mɛrɛ sobie poɔ. A yi be puoriŋ soɔloŋ meŋ yɛlɛ paa da paale la a gɔbenɛnte mɛrɛ poɔ.
=== '''Yielluŋ ''' ===
A yelzu soɔloŋ, e la bone kaŋa naŋ maŋ be yielluŋ poɔ gbɛɛ yaga, a be la Ghana saaŋkompare yielluŋ poɔ. A yelzu wombo yielluŋ poɔ maŋ wulo la yɛlɛ yaga saaŋkonnoŋ poɔ. Yiele a Akan poɔ a kɔkɔre ŋa la e a Ghana kɔkɔrɛɛ kaŋa bɔrefɔ naŋ ba paale o poɔ kyɛ ka o meŋ yelluu pore a Ghana poɔ kyɛ. Yiele gyamaa bebe naŋ maŋ yiele a kyaare ne soɔloŋ , a manna wulo yɛlɛ soɔloŋ erɛ aseŋ daa-nyu, ane kũũ.<ref name=":1" /> A yelfaare noba na maŋ de ko bee kyaare ne soɔloŋ wagere zaa vɛŋ la ka noba yaga taa dabeɛŋ ne soɔloŋ a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, a ŋaa maŋ vɛŋ la ka noba ŋmaara zɔɔre ne taa a maŋ nyɛ neɛkaŋa yelerre a teɛre ka o soba e la soɔbo. Soɔloŋ yɛlɛ yuo la noba yɛŋ ka ennoɔ ne yiele sɛgebo, duoro ŋmɛyaaro ne yielluŋ. A yelnyɔgeraa a kyaare ne soɔloŋ, ba naŋ de ko a mɛrɛ maale bee kaareba la ka ba la maale kaa a yelsoŋ na soɔloŋ naŋ taa a te saaŋkonnoŋ poɔ.
=== '''Puoru''' ===
2012 yuoni poɔ, WIN-Gallup International 'Religion ane Atheism Index', da male ka Ghana la paaloŋ poɔ la ka puoru yeltarre a pore a gaŋ ziezaa, peɛro wuli ka a tendaa zaa poɔ Ghana taa la 96% puoru yeltarre poɔ ka banaŋ la de weɛŋ paaloŋ zaa zu<ref>"Global Index of Religion and Atheism" (PDF). ''WIN- Gallop International''. 2012. Archived from the original (PDF) on 19 July 2019. Retrieved 13 May 2020.</ref>. Puou na naŋ pore a Ghana poɔ kyɛ la kristo puoru ane yɛre puoru, kyɛ a zaa taa la sagedeebo ka seɛ, sefaare ane soɔloŋ zaa bebe ba saaŋkonnoŋ poɔ. Yelkpɛtaa mine bebe a kyaare soɔloŋ a saŋa naŋ a nempeele naŋ da wa ane saŋa na a nempeele naŋ da ba wa sɛre. Tenne ana poɔ kristo puoru naŋ pore, a e la mɔlɔ fo naŋ na baŋ nyɛ kristo bisoŋ naŋ na baŋ zɔɔ ne soɔbo.<ref name=":1" />
Roman Catholic mission a Ghana poɔ, ba sage ka neɛzaa naŋ poɔ ba puoru poɔ ka o biŋ tebɛ. head father, K. Strebler naŋ yi Gold Coast da wuli la o teɛroŋ kyaare ne lɛ ba naŋ maŋ boɔle nobamine ka soɔbo, o manne ka o poɔ zaa la maŋ saaŋ ka onaŋ wa woŋ ba naŋ boɔlɔ neɛkaŋa ka soɔbo. Father Strebler da tɔ la dabeɛŋ eŋ o noba ka neɛzaa, naŋ na gaa Suhum, ka o soba na nyɛ la dɔgeroŋ kaŋa bale. O yeli ko la dɔɔtare ka ka soɔloŋ da bebe, neɛ da koŋ maŋ toɔ a yeli ko o tɔ ka o e la soɔbo te nyɔvooroŋ poɔ. Malam mine ane Kristo puoribɛrɛ meŋ wuli la ba posaaŋ a kyaare ne noba naŋ maŋ boɔle ba tɔ ka soɔbo bee a kyaare noba naŋ boorɔ bɔgere bee a biŋ tebɛ.<ref name=":3" />
=== '''Noba mine bale (Ethnic groups)''' ===
Kwahu noba a Ghana poɔ, la zeŋ Kwahu tɛŋkubu poɔ, ba sage na wuli ba teɛroŋ a kyaare soɔloŋ, ba da nyɔge la yelkaŋa a kyaare ne soɔloŋ a ba saaŋkonnoŋ poɔ, ba pãã yɔ la teŋɛa zaa poɔ a moɔlɔ a yelbiri a kyaare ne soɔloŋ. Ba da ba moɔlɔ a yɛlɛ kyɛ ba da ba e ka a saaŋ gbaŋgbale lɛ.<ref>Bleek, Wolf (December 1976). "Witchcraft, Gossip and Death: A Social Drama". ''Man''. '''11''' (4): 526–541. doi:10.2307/2800437. JSTOR 2800437.</ref>
=== '''Nenseɛ Biiri''' ===
Atikile meŋa : Nenseɛ Biiri
Biseɛ, a Ghana poɔ kyɛ o e la bibatoɔnaa naŋ taa beremɛ boɔrɔ a go ne omeŋa.<ref>Anas, Anas Aremeyaw (10 January 2013). "Spirit Child". ''Aljazeera.com''. Retrieved 3 August 2021.</ref> Nembatoɔne a Ghana poɔ ba naŋ maŋ dɔge maŋ taa keõ kaŋa bale, sobiri na fo naŋ naŋ baŋ tu kyɛ toɔ koŋ ba nyɔvore la ka fo ba gaane kɔŋtɔmɔ<ref>''Issues in Sociology and Social Work: Aging, Medical, and Missionary Research and Application: 2011 Edition''. ScholarlyEditions. 9 January 2012. ISBN <bdi>9781464966767</bdi>. Retrieved 30 May 2017 – via Google Books.</ref> zie banaŋ yoŋ maŋ wuli lɛ fo naŋ na tu kyɛ ko a bibalaa na. Kassena-Nankana district naŋ be a Northern Ghana poɔ,<ref name=":4">Allotey, Pascale; Reidpath, Daniel (1 April 2001). "Establishing the causes of childhood mortality in Ghana: the 'spirit child'". ''Social Science & Medicine''. '''52''' (7): 1007–1012. doi:10.1016/S0277-9536(00)00207-0. ISSN 0277-9536. <nowiki>PMID 11266045</nowiki>.</ref> ba maŋ boɔle la Spirit Ɔhilderen ka ''chichuru'' bee ''kinkiriko.Gbɛɛ yaga a biiri bama maŋ yi la yiri na poɔ ba naŋ ba taa eebo.''<ref>Bayat, Mojdeh (27 January 2014). "The stories of 'snake children': killing and abuse of children with developmental disabilities in West Africa". ''Journal of Intellectual Disability Research''. '''59''' (1): 1–10. doi:10.1111/jir.12118. ISSN 0964-2633. <nowiki>PMID 24467696</nowiki>.</ref> ''Kyɛ ka banaŋ wa baŋ ka a bie ŋa tɔ e la bisoŋ o ba taa dɔgeruŋ zaa ana wa yele o yideme.''<ref name=":4" />
== '''''Zɔɔre banaŋ ŋmaa kyaare ne pɔgeba''''' ==
''A yele ŋa e la zɔɔŋmaa a kyaare ne pɔgeba ba naŋ maŋ boɔle ba ka soɔbo, duoro kaŋa da yi la ka ba maŋ feɛ, nyege, a mine kaŋa gba ka ba ŋmɛ ba soŋ ba naŋ e soɔbo zuiŋ.''<ref>Smith, David (29 November 2010). "Ghanaian woman burned to death for being a 'witch'". ''The Guardian''. ISSN 0261-3077. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''A zuiŋ pɔgeba yaga zie a Ghana poɔ kyɛ zoro la dabeɛŋ ne banaŋ na boɔle ba ka soɔbo kyɛ ba maŋ sage ka ba na manne ba toɔraa a wuli ka ba ba e soɔbo. A boŋ naŋ so ka gɔbenɛnte a kpɛ a yelŋa poɔ la a kori te a tembɛrɛ poɔ noba yaga nyɛrɛ la dɔgeruŋ a yi ba naŋ maŋ boɔle ba ka ba e la soɔre.''
=== '''''Soɔre Lammo zie''''' ===
[[Duoro kɔre:Live Witches.jpg|thumb|Pɔgeba naŋ kpeɛrɛ soɔloŋ lammo zie]]
Atikile Meŋa: Soɔloŋ lammo zie
''Soɔre lammo zie e la zie a ko pɔgeba banaŋ gaa te bɔ sommo a go ba menne a yi naŋ boɔrɔ ba koobo . A soɔre lammo zie ŋa la bone na naŋ bebe a pare yuomo turi.''<ref>Whitaker, Kati (1 September 2012). "Ghana's camps for 'witches' and widows". ''BBC News''. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''Saaŋkonnoŋ poɔ a soɔre lammo zie ŋa '''tindanas, bee namine''' la maŋ peere a pɔgeba ba ma taa a teŋɛ poɔ ka yelfaare zaa wa kpɛ a teŋɛ poɔ.A naq wa tc zenɛ, namine a kori poɔ la naŋ kaara ama mine, kyɛ ba maŋ zoro la dabeɛŋ bonso a gɔbenɛnte boɔrɔ ka o ko a yɛlɛ ama taaba zu.Peɛro wuli ka pɔgeba aŋa noba 1000 be la a soɔre lammo ŋa zie .FIDA da yi la a yeli ka soɔre lammo ziiri na zaanaŋ be Ghana lombori zaa poɔ seŋ ka gɔbenɛnte pɔge a , ka bonso nensaaloŋ mɛrɛ poɔ a ba tu. A Ghana gɔbenɛnte da ŋmɛ la a yeluŋ ŋa fɛre. Kyɛ paa la maaleŋ biŋ mɛraa a kyaare ne soɔloŋ yeltarre.''
=== '''Zɔɔre faaroo Interventions''' '' '' ===
1930 yuoni poɔ, duoro da ŋmɛ la yaare ziezaa ka a Gold Coast wagere na poɔ, pɔge kaŋa naŋ da be teŋɛ kaŋa ka ba boɔlo ka Winneba, a Ghana poɔ, a naa ne o noba fere la a pɔge ŋa ka o gaa a teŋɛ teebe<ref name=":3" /> zie ka ka a teebe na te peɛre a pɔge nyɛ bonso ba yeli ka a pɔge e la soɔbo.A teõ da e la kɔntɔmɔ naŋ be a Akan paaloŋ ba naŋ boɔlɔ ka Akyem Abukwa, a teõ ŋa da e bone na maŋ kaa nyɛ ka pɔge ŋa e la soɔbo bee ka o ba e kyɛ ka ba ŋmaara ziiri enne o.Neɛ naŋ da kaara teõ ŋa zu la e neɛ naŋ yi a ogo paaloŋ poɔ, o da ŋmaa la noɔ kɔkɔre a de lɔɔ teŋɛ. A lɛ a noɔ naŋ vare na wuli ka a pɔge e la soɔbo bee ka o ba e soɔbo. Ka a noɔ wa vare leɛ vɔgele muru, lɛ wuli ka pɔge ba e soɔbo.<ref name=":2" />
Kyɛ ka a pɔge wa e soɔbo a lɛ a teõ naŋ wuli, a teõ na ko la a pɔge tee ka o nyu kyɛ zɛ ka o soɔloŋ na zaa baare. A Akan kɔkɔre poɔ ba maŋ boɔle o la ka Bayi. A pɔge na banaŋ da nyɔge na peɛro da wuli ka a pɔge puoro la kristo puoru,A yeli ŋa da vɛŋ la ka a pɔge yideme de ka a yelŋa be pɔgeba zaa poɔ. Banaŋ da de o gaa ne a tongo teõ zie ka ka a teõ te peɛro nyɛ ka o e la soɔbo bee. Aneazaa ka a Tongo yi la a Gold Coast poɔ, a gɔbenɛnte pãã da de la faŋa na onaŋ ko a neɛ naŋ kaara a teŋgane.<ref name=":2" />
Soɔloŋ paa da e yelkaŋa naŋ ba tu a 1930 nensaaloŋ mɛrɛ poɔ, a lɛ puoriŋ 1932 merɛ ba naŋ da leɛ maaleŋ kaa poɔ, amerɛ da la sage la bonso wagere mine wa ta la ka noba nyɛ ka ba maŋ te kpɛ a soɔloŋ ŋa ka ba toɔ nyɛ ba bomboɔraa. Zɔɔre pãã da le la naana maŋ wa ŋmaa neɛ sane boso noba yeli ka o soba e la soɔbo aneazaa ka a mɛra da ba yu a lɛ a namine naŋ erɛ. Pampana zie naŋ yuo, noba yuo la yɛroŋ a boɔle a yuori ka koŋ nyɛ tɔnɔ, ka a kaŋa la Gaa Yiri te nyɛ n noba, da laŋ yeli la biŋ ka noba banaŋ ba naŋ da boɔle ka soɔre ka ba naa leɛ gaa ba yie poɔ a te nyɛ ba yideme.<ref name=":2" />
Ghana poɔ kyɛ, pampana ka fooŋ boɔle neɛ ka soɔbo a Ghana mɛraa na nyɔge fo la ka ŋmɛ sane.<ref>"It is illegal to refer to anyone as a witch - Parliament". ''GhanaWeb''. 29 July 2023. Retrieved 12 August 2023.</ref><ref>"Ghana's MPs pass bill criminalising witchcraft accusation - TRT Afrika". ''trtafrika.com''. Retrieved 12 August 2023.</ref>
'''Sommo Yizie'''
o710pbnxmw7dk8z0x6wvsmhinrtoumo
60096
60095
2026-04-11T06:45:01Z
Vision L1
19
60096
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q122613107}}
'''Soɔloŋ Ghana''' '''Poɔ''' e la bone kaŋa naŋ be a African paaloŋ ane a tembilii naŋ be a Sub- Saharan Africa<ref><bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1848880610|Redding, Sean (26 March 2019), "Witchcraft in Africa: Political Power and Spiritual Insecurity from the Precolonial Era to the Present", ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.441, ISBN 978-0-19-027773-4, retrieved 13 August 2023]]</bdi>.</ref> poɔ. O e la bone kaŋa naŋ taa tɔnɔ a ko Ghana noba, ba saaŋkonnoŋ, sagedeebo ane nyɔvooroŋ poɔ.<ref name=":0">[https://thereadershub.org/witchcraft-and-witch-camps-in-ghana-underscoring-the-social-psychological-and-economic-implications-of-witchcraft-accusations-dr-matthew-mabefam/ "WITCHCRAFT AND WITCH CAMPS IN GHANA: UNDERSCORING THE SOCIAL, PSYCHOLOGICAL AND ECONOMIC IMPLICATIONS OF WITCHCRAFT ACCUSATIONS- Dr MATTHEW MABEFAM".] ''The Readers Hub''. 21 August 2020. Retrieved 13 August 2023.</ref> O e yele kaŋa naŋ leɛrɛ noba nyɔoɛ bebiri zaa kyɛ meŋ la iri bee zɛge ba saaŋkonnoŋ ka yuori ka o do saa, dabeɛ, zɔɔre, seeloŋ sagedeebo. A soɔloŋ sagedeebo e la tɛɛtɛɛ a Ghana irigiŋ poɔ, ane paaloŋ mine naŋ be a Africa poɔ.<ref name=":0" /> A yeli na naŋ e bone naŋ pore a tenne ama zaa poɔ la o ba e bone kaŋa fo naŋ nyɔge gyɛkɛllɛ, a yelbiri yaare la wieŋ ka banaŋ wa nyɛ neɛkaŋa a yeli ka o soba e la soɔbo bee erɛ la soɔbo e ere. Gbɛdegere na a gɔbenɛnte na maŋ de kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a irigiŋ poɔ maŋ e la tɛɛtɛɛ. African saaŋkonnoŋ puoru poɔ, banaŋ de la soɔloŋ ka o e bone naŋ na baŋ e boŋ soŋ kyɛ naŋ e bonfaa a irigiŋ poɔ.<ref>Benyah, Francis (2017). [[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|"Equally able, differently looking: discrimination and physical violence against persons with albinism in Ghana".]] ''Journal for the Study of Religion''. '''30''' (1): 161–188. doi:[[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/2413-3027 2413-3027].</ref>
Soɔloŋ e la bone kaŋa naŋ be a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. A wa tɔ zenɛ, soɔloŋ naŋ bebe noba nyɔvoɛ poɔ ka ba de ŋmaara ne taa zɔɔre. Gbɛɛ yaga pɔgeba la ka maŋ nyɛ ka ba e soɔbo, ka noab bata banaare na are a yeli soɔloŋ yɛlɛ kyɛ pɔge la na daŋ de weɛŋ ba naŋ na boɔle soɔbo, a yaga zie maŋ baare ne la ka ba baŋ sɔgele ko neɛ bee a ŋmaa o soba kɔkɔre gyamaa poɔ. Soɔloŋ maŋ baŋ tu la yɛlɛ yaga poɔ neɛ naŋ koŋ baŋ yeli, a maŋ taa la tɛɛtɛɛ a yi Ghana tembilii te gaa ŋa a Tuure paaloŋ poɔ, a Tuure paaoŋ ba peɛre la a yelbiri ŋa nyɛ ka paati yɛlɛ poɔ la a poɔ pampana.
== '''Dakoroŋ Ane Saaŋkonnoŋ Yɛlɛ''' ==
Soɔloŋ e la bone kaŋa na be Ghana saaŋkonnoŋ poɔ a koɔre , ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. Peɛro wuli la lɛ noba naŋ sage ka siɔloŋ sereŋ be la Ghana poɔ. Senselloŋ yaga bebe a kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a Ghana poɔ kyɛ, gbɛɛ yaga, gama poɔ, sinii poɔ,ane magazine<ref name=":1">Mensah Adinkrah (2015), "Witchcraft Beliefs in Ghana", ''Witchcraft, Witches, and Violence in Ghana'', Berghahn Books, pp. 53–107, doi:[[doi:10.2307/j.ctt9qcswd.7|10.2307/j.ctt9qcswd.7]], ISBN 978-1-78238-561-5</ref> poɔ la ka te maŋ nyɛrɛ enfuoni naŋ wulo soɔloŋ yeltarre.<ref name=":2">Roxburgh, Shelagh (31 December 2016). [https://journals.openedition.org/etudesafricaines/18387 "Witchcraft and Violence in Ghana".] ''Cahiers d'études africaines'' (224): 891–914. doi:[[doi:10.4000/etudesafricaines.18387|10.4000/etudesafricaines.18387.]] ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0008-0055 0008-0055.]</ref>Shelagh Roxburgh naŋ peɛre o peɛroo wa bare o yeli ka bone zaa ba kyebe fo naŋ na baŋ are fo gbɛɛ poɔ kyɛ yeli ka soɔloŋ la ŋa. Kyɛ noba taa la yɛlɛ mine banaŋ maŋ nyɛ neɛ eŋɛ a baŋ yeli ka o soba e la soɔbo. Ghana poɔ kyɛ, yeli pore ka ba maŋ de boɔle ne soɔbo la nenseɛ. Wagere a soba maŋ bare la o endaa ka o gaŋ a ba doɔnɔ doŋe zaa kyɛ ka o seɛ a yi gaa. Soɔloŋ e la teetɛɛ ne noba naŋ maŋ bamboo kaŋa a sonna ne baleba kyɛ bare ka ba de erɛ ne yelfaare.<ref name=":2" />
Gbaŋgba toma da bebe Ghana poɔ, a mine da la kũũ tuobu, ane ɔne tẽẽ, a tẽẽ ama la ka noa da maŋ di ka banaŋ wa tuo kũũ ka o baŋ teɛŋ nu a wuli neɛ naŋ ko o a yi soɔloŋ poɔ. A yɛlɛ ama da maŋ vɛŋ la ka ba nyɔge soɔbo kyɛ a tẽẽ na noba na maŋ de tone a toma taa la tɛɛtɛɛ, a mine la, a wuo o soba naŋ ko a neɛ pare gyamaa poɔ, bee ka ba koɔre o soba a ko a tuure paaloŋ deme ka o te toŋ gbaŋgba toma.<ref name=":3">Gray, Natasha (2001). "Witches, Oracles, and Colonial Law: Evolving Anti-Witchcraft Practices in Ghana, 1927-1932". ''The International Journal of African Historical Studies''. '''34''' (2): 339–363. doi:10.2307/3097485. JSTOR 3097485. <nowiki>PMID 18198526</nowiki>.</ref> A Native Administration Ordinance, bee NAO da ko la a Gold Coast sori a 1927 yuoni ka ba maŋ de soɔloŋ yɛlɛ a di ne a mɛrɛ sobie poɔ. A yi be puoriŋ soɔloŋ meŋ yɛlɛ paa da paale la a gɔbenɛnte mɛrɛ poɔ.
=== Yielluŋ ===
A yelzu soɔloŋ, e la bone kaŋa naŋ maŋ be yielluŋ poɔ gbɛɛ yaga, a be la Ghana saaŋkompare yielluŋ poɔ. A yelzu wombo yielluŋ poɔ maŋ wulo la yɛlɛ yaga saaŋkonnoŋ poɔ. Yiele a Akan poɔ a kɔkɔre ŋa la e a Ghana kɔkɔrɛɛ kaŋa bɔrefɔ naŋ ba paale o poɔ kyɛ ka o meŋ yelluu pore a Ghana poɔ kyɛ. Yiele gyamaa bebe naŋ maŋ yiele a kyaare ne soɔloŋ , a manna wulo yɛlɛ soɔloŋ erɛ aseŋ daa-nyu, ane kũũ.<ref name=":1" /> A yelfaare noba na maŋ de ko bee kyaare ne soɔloŋ wagere zaa vɛŋ la ka noba yaga taa dabeɛŋ ne soɔloŋ a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, a ŋaa maŋ vɛŋ la ka noba ŋmaara zɔɔre ne taa a maŋ nyɛ neɛkaŋa yelerre a teɛre ka o soba e la soɔbo. Soɔloŋ yɛlɛ yuo la noba yɛŋ ka ennoɔ ne yiele sɛgebo, duoro ŋmɛyaaro ne yielluŋ. A yelnyɔgeraa a kyaare ne soɔloŋ, ba naŋ de ko a mɛrɛ maale bee kaareba la ka ba la maale kaa a yelsoŋ na soɔloŋ naŋ taa a te saaŋkonnoŋ poɔ.
=== Puoru ===
2012 yuoni poɔ, WIN-Gallup International 'Religion ane Atheism Index', da male ka Ghana la paaloŋ poɔ la ka puoru yeltarre a pore a gaŋ ziezaa, peɛro wuli ka a tendaa zaa poɔ Ghana taa la 96% puoru yeltarre poɔ ka banaŋ la de weɛŋ paaloŋ zaa zu<ref>"Global Index of Religion and Atheism" (PDF). ''WIN- Gallop International''. 2012. Archived from the original (PDF) on 19 July 2019. Retrieved 13 May 2020.</ref>. Puou na naŋ pore a Ghana poɔ kyɛ la kristo puoru ane yɛre puoru, kyɛ a zaa taa la sagedeebo ka seɛ, sefaare ane soɔloŋ zaa bebe ba saaŋkonnoŋ poɔ. Yelkpɛtaa mine bebe a kyaare soɔloŋ a saŋa naŋ a nempeele naŋ da wa ane saŋa na a nempeele naŋ da ba wa sɛre. Tenne ana poɔ kristo puoru naŋ pore, a e la mɔlɔ fo naŋ na baŋ nyɛ kristo bisoŋ naŋ na baŋ zɔɔ ne soɔbo.<ref name=":1" />
Roman Catholic mission a Ghana poɔ, ba sage ka neɛzaa naŋ poɔ ba puoru poɔ ka o biŋ tebɛ. head father, K. Strebler naŋ yi Gold Coast da wuli la o teɛroŋ kyaare ne lɛ ba naŋ maŋ boɔle nobamine ka soɔbo, o manne ka o poɔ zaa la maŋ saaŋ ka onaŋ wa woŋ ba naŋ boɔlɔ neɛkaŋa ka soɔbo. Father Strebler da tɔ la dabeɛŋ eŋ o noba ka neɛzaa, naŋ na gaa Suhum, ka o soba na nyɛ la dɔgeroŋ kaŋa bale. O yeli ko la dɔɔtare ka ka soɔloŋ da bebe, neɛ da koŋ maŋ toɔ a yeli ko o tɔ ka o e la soɔbo te nyɔvooroŋ poɔ. Malam mine ane Kristo puoribɛrɛ meŋ wuli la ba posaaŋ a kyaare ne noba naŋ maŋ boɔle ba tɔ ka soɔbo bee a kyaare noba naŋ boorɔ bɔgere bee a biŋ tebɛ.<ref name=":3" />
=== Noba mine bale (Ethnic groups) ===
Kwahu noba a Ghana poɔ, la zeŋ Kwahu tɛŋkubu poɔ, ba sage na wuli ba teɛroŋ a kyaare soɔloŋ, ba da nyɔge la yelkaŋa a kyaare ne soɔloŋ a ba saaŋkonnoŋ poɔ, ba pãã yɔ la teŋɛa zaa poɔ a moɔlɔ a yelbiri a kyaare ne soɔloŋ. Ba da ba moɔlɔ a yɛlɛ kyɛ ba da ba e ka a saaŋ gbaŋgbale lɛ.<ref>Bleek, Wolf (December 1976). "Witchcraft, Gossip and Death: A Social Drama". ''Man''. '''11''' (4): 526–541. doi:10.2307/2800437. JSTOR 2800437.</ref>
=== Nenseɛ Biiri ===
Atikile meŋa : Nenseɛ Biiri
Biseɛ, a Ghana poɔ kyɛ o e la bibatoɔnaa naŋ taa beremɛ boɔrɔ a go ne omeŋa.<ref>Anas, Anas Aremeyaw (10 January 2013). "Spirit Child". ''Aljazeera.com''. Retrieved 3 August 2021.</ref> Nembatoɔne a Ghana poɔ ba naŋ maŋ dɔge maŋ taa keõ kaŋa bale, sobiri na fo naŋ naŋ baŋ tu kyɛ toɔ koŋ ba nyɔvore la ka fo ba gaane kɔŋtɔmɔ<ref>''Issues in Sociology and Social Work: Aging, Medical, and Missionary Research and Application: 2011 Edition''. ScholarlyEditions. 9 January 2012. ISBN <bdi>9781464966767</bdi>. Retrieved 30 May 2017 – via Google Books.</ref> zie banaŋ yoŋ maŋ wuli lɛ fo naŋ na tu kyɛ ko a bibalaa na. Kassena-Nankana district naŋ be a Northern Ghana poɔ,<ref name=":4">Allotey, Pascale; Reidpath, Daniel (1 April 2001). "Establishing the causes of childhood mortality in Ghana: the 'spirit child'". ''Social Science & Medicine''. '''52''' (7): 1007–1012. doi:10.1016/S0277-9536(00)00207-0. ISSN 0277-9536. <nowiki>PMID 11266045</nowiki>.</ref> ba maŋ boɔle la Spirit Ɔhilderen ka ''chichuru'' bee ''kinkiriko.Gbɛɛ yaga a biiri bama maŋ yi la yiri na poɔ ba naŋ ba taa eebo.''<ref>Bayat, Mojdeh (27 January 2014). "The stories of 'snake children': killing and abuse of children with developmental disabilities in West Africa". ''Journal of Intellectual Disability Research''. '''59''' (1): 1–10. doi:10.1111/jir.12118. ISSN 0964-2633. <nowiki>PMID 24467696</nowiki>.</ref> ''Kyɛ ka banaŋ wa baŋ ka a bie ŋa tɔ e la bisoŋ o ba taa dɔgeruŋ zaa ana wa yele o yideme.''<ref name=":4" />
== '''''Zɔɔre banaŋ ŋmaa kyaare ne pɔgeba''''' ==
''A yele ŋa e la zɔɔŋmaa a kyaare ne pɔgeba ba naŋ maŋ boɔle ba ka soɔbo, duoro kaŋa da yi la ka ba maŋ feɛ, nyege, a mine kaŋa gba ka ba ŋmɛ ba soŋ ba naŋ e soɔbo zuiŋ.''<ref>Smith, David (29 November 2010). "Ghanaian woman burned to death for being a 'witch'". ''The Guardian''. ISSN 0261-3077. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''A zuiŋ pɔgeba yaga zie a Ghana poɔ kyɛ zoro la dabeɛŋ ne banaŋ na boɔle ba ka soɔbo kyɛ ba maŋ sage ka ba na manne ba toɔraa a wuli ka ba ba e soɔbo. A boŋ naŋ so ka gɔbenɛnte a kpɛ a yelŋa poɔ la a kori te a tembɛrɛ poɔ noba yaga nyɛrɛ la dɔgeruŋ a yi ba naŋ maŋ boɔle ba ka ba e la soɔre.''
=== ''Soɔre Lammo zie'' ===
[[Duoro kɔre:Live Witches.jpg|thumb|Pɔgeba naŋ kpeɛrɛ soɔloŋ lammo zie]]
Atikile Meŋa: Soɔloŋ lammo zie
''Soɔre lammo zie e la zie a ko pɔgeba banaŋ gaa te bɔ sommo a go ba menne a yi naŋ boɔrɔ ba koobo . A soɔre lammo zie ŋa la bone na naŋ bebe a pare yuomo turi.''<ref>Whitaker, Kati (1 September 2012). "Ghana's camps for 'witches' and widows". ''BBC News''. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''Saaŋkonnoŋ poɔ a soɔre lammo zie ŋa '''tindanas, bee namine''' la maŋ peere a pɔgeba ba ma taa a teŋɛ poɔ ka yelfaare zaa wa kpɛ a teŋɛ poɔ.A naq wa tc zenɛ, namine a kori poɔ la naŋ kaara ama mine, kyɛ ba maŋ zoro la dabeɛŋ bonso a gɔbenɛnte boɔrɔ ka o ko a yɛlɛ ama taaba zu.Peɛro wuli ka pɔgeba aŋa noba 1000 be la a soɔre lammo ŋa zie .FIDA da yi la a yeli ka soɔre lammo ziiri na zaanaŋ be Ghana lombori zaa poɔ seŋ ka gɔbenɛnte pɔge a , ka bonso nensaaloŋ mɛrɛ poɔ a ba tu. A Ghana gɔbenɛnte da ŋmɛ la a yeluŋ ŋa fɛre. Kyɛ paa la maaleŋ biŋ mɛraa a kyaare ne soɔloŋ yeltarre.''
=== Zɔɔre faaroo Interventions '' '' ===
1930 yuoni poɔ, duoro da ŋmɛ la yaare ziezaa ka a Gold Coast wagere na poɔ, pɔge kaŋa naŋ da be teŋɛ kaŋa ka ba boɔlo ka Winneba, a Ghana poɔ, a naa ne o noba fere la a pɔge ŋa ka o gaa a teŋɛ teebe<ref name=":3" /> zie ka ka a teebe na te peɛre a pɔge nyɛ bonso ba yeli ka a pɔge e la soɔbo.A teõ da e la kɔntɔmɔ naŋ be a Akan paaloŋ ba naŋ boɔlɔ ka Akyem Abukwa, a teõ ŋa da e bone na maŋ kaa nyɛ ka pɔge ŋa e la soɔbo bee ka o ba e kyɛ ka ba ŋmaara ziiri enne o.Neɛ naŋ da kaara teõ ŋa zu la e neɛ naŋ yi a ogo paaloŋ poɔ, o da ŋmaa la noɔ kɔkɔre a de lɔɔ teŋɛ. A lɛ a noɔ naŋ vare na wuli ka a pɔge e la soɔbo bee ka o ba e soɔbo. Ka a noɔ wa vare leɛ vɔgele muru, lɛ wuli ka pɔge ba e soɔbo.<ref name=":2" />
Kyɛ ka a pɔge wa e soɔbo a lɛ a teõ naŋ wuli, a teõ na ko la a pɔge tee ka o nyu kyɛ zɛ ka o soɔloŋ na zaa baare. A Akan kɔkɔre poɔ ba maŋ boɔle o la ka Bayi. A pɔge na banaŋ da nyɔge na peɛro da wuli ka a pɔge puoro la kristo puoru,A yeli ŋa da vɛŋ la ka a pɔge yideme de ka a yelŋa be pɔgeba zaa poɔ. Banaŋ da de o gaa ne a tongo teõ zie ka ka a teõ te peɛro nyɛ ka o e la soɔbo bee. Aneazaa ka a Tongo yi la a Gold Coast poɔ, a gɔbenɛnte pãã da de la faŋa na onaŋ ko a neɛ naŋ kaara a teŋgane.<ref name=":2" />
Soɔloŋ paa da e yelkaŋa naŋ ba tu a 1930 nensaaloŋ mɛrɛ poɔ, a lɛ puoriŋ 1932 merɛ ba naŋ da leɛ maaleŋ kaa poɔ, amerɛ da la sage la bonso wagere mine wa ta la ka noba nyɛ ka ba maŋ te kpɛ a soɔloŋ ŋa ka ba toɔ nyɛ ba bomboɔraa. Zɔɔre pãã da le la naana maŋ wa ŋmaa neɛ sane boso noba yeli ka o soba e la soɔbo aneazaa ka a mɛra da ba yu a lɛ a namine naŋ erɛ. Pampana zie naŋ yuo, noba yuo la yɛroŋ a boɔle a yuori ka koŋ nyɛ tɔnɔ, ka a kaŋa la Gaa Yiri te nyɛ n noba, da laŋ yeli la biŋ ka noba banaŋ ba naŋ da boɔle ka soɔre ka ba naa leɛ gaa ba yie poɔ a te nyɛ ba yideme.<ref name=":2" />
Ghana poɔ kyɛ, pampana ka fooŋ boɔle neɛ ka soɔbo a Ghana mɛraa na nyɔge fo la ka ŋmɛ sane.<ref>"It is illegal to refer to anyone as a witch - Parliament". ''GhanaWeb''. 29 July 2023. Retrieved 12 August 2023.</ref><ref>"Ghana's MPs pass bill criminalising witchcraft accusation - TRT Afrika". ''trtafrika.com''. Retrieved 12 August 2023.</ref>
== Sommo Yizie ==
825krcuqflk5m10p5lby091ex4w97mb
60097
60096
2026-04-11T06:47:41Z
Vision L1
19
60097
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q122613107}}
'''Soɔloŋ Ghana''' '''Poɔ''' e la bone kaŋa naŋ be a African paaloŋ ane a tembilii naŋ be a Sub- Saharan Africa<ref><bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1848880610|Redding, Sean (26 March 2019), "Witchcraft in Africa: Political Power and Spiritual Insecurity from the Precolonial Era to the Present", ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.441, ISBN 978-0-19-027773-4, retrieved 13 August 2023]]</bdi>.</ref> poɔ. O e la bone kaŋa naŋ taa tɔnɔ a ko Ghana noba, ba saaŋkonnoŋ, sagedeebo ane nyɔvooroŋ poɔ.<ref name=":0">[https://thereadershub.org/witchcraft-and-witch-camps-in-ghana-underscoring-the-social-psychological-and-economic-implications-of-witchcraft-accusations-dr-matthew-mabefam/ "WITCHCRAFT AND WITCH CAMPS IN GHANA: UNDERSCORING THE SOCIAL, PSYCHOLOGICAL AND ECONOMIC IMPLICATIONS OF WITCHCRAFT ACCUSATIONS- Dr MATTHEW MABEFAM".] ''The Readers Hub''. 21 August 2020. Retrieved 13 August 2023.</ref> O e yele kaŋa naŋ leɛrɛ noba nyɔoɛ bebiri zaa kyɛ meŋ la iri bee zɛge ba saaŋkonnoŋ ka yuori ka o do saa, dabeɛ, zɔɔre, seeloŋ sagedeebo. A soɔloŋ sagedeebo e la tɛɛtɛɛ a Ghana irigiŋ poɔ, ane paaloŋ mine naŋ be a Africa poɔ.<ref name=":0" /> A yeli na naŋ e bone naŋ pore a tenne ama zaa poɔ la o ba e bone kaŋa fo naŋ nyɔge gyɛkɛllɛ, a yelbiri yaare la wieŋ ka banaŋ wa nyɛ neɛkaŋa a yeli ka o soba e la soɔbo bee erɛ la soɔbo e ere. Gbɛdegere na a gɔbenɛnte na maŋ de kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a irigiŋ poɔ maŋ e la tɛɛtɛɛ. African saaŋkonnoŋ puoru poɔ, banaŋ de la soɔloŋ ka o e bone naŋ na baŋ e boŋ soŋ kyɛ naŋ e bonfaa a irigiŋ poɔ.<ref>Benyah, Francis (2017). [[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|"Equally able, differently looking: discrimination and physical violence against persons with albinism in Ghana".]] ''Journal for the Study of Religion''. '''30''' (1): 161–188. doi:[[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/2413-3027 2413-3027].</ref>
Soɔloŋ e la bone kaŋa naŋ be a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. A wa tɔ zenɛ, soɔloŋ naŋ bebe noba nyɔvoɛ poɔ ka ba de ŋmaara ne taa zɔɔre. Gbɛɛ yaga pɔgeba la ka maŋ nyɛ ka ba e soɔbo, ka noab bata banaare na are a yeli soɔloŋ yɛlɛ kyɛ pɔge la na daŋ de weɛŋ ba naŋ na boɔle soɔbo, a yaga zie maŋ baare ne la ka ba baŋ sɔgele ko neɛ bee a ŋmaa o soba kɔkɔre gyamaa poɔ. Soɔloŋ maŋ baŋ tu la yɛlɛ yaga poɔ neɛ naŋ koŋ baŋ yeli, a maŋ taa la tɛɛtɛɛ a yi Ghana tembilii te gaa ŋa a Tuure paaloŋ poɔ, a Tuure paaoŋ ba peɛre la a yelbiri ŋa nyɛ ka paati yɛlɛ poɔ la a poɔ pampana.
== '''Dakoroŋ Ane Saaŋkonnoŋ Yɛlɛ''' ==
Soɔloŋ e la bone kaŋa na be Ghana saaŋkonnoŋ poɔ a koɔre , ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. Peɛro wuli la lɛ noba naŋ sage ka siɔloŋ sereŋ be la Ghana poɔ. Senselloŋ yaga bebe a kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a Ghana poɔ kyɛ, gbɛɛ yaga, gama poɔ, sinii poɔ,ane magazine<ref name=":1">Mensah Adinkrah (2015), "Witchcraft Beliefs in Ghana", ''Witchcraft, Witches, and Violence in Ghana'', Berghahn Books, pp. 53–107, doi:[[doi:10.2307/j.ctt9qcswd.7|10.2307/j.ctt9qcswd.7]], ISBN 978-1-78238-561-5</ref> poɔ la ka te maŋ nyɛrɛ enfuoni naŋ wulo soɔloŋ yeltarre.<ref name=":2">Roxburgh, Shelagh (31 December 2016). [https://journals.openedition.org/etudesafricaines/18387 "Witchcraft and Violence in Ghana".] ''Cahiers d'études africaines'' (224): 891–914. doi:[[doi:10.4000/etudesafricaines.18387|10.4000/etudesafricaines.18387.]] ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0008-0055 0008-0055.]</ref>Shelagh Roxburgh naŋ peɛre o peɛroo wa bare o yeli ka bone zaa ba kyebe fo naŋ na baŋ are fo gbɛɛ poɔ kyɛ yeli ka soɔloŋ la ŋa. Kyɛ noba taa la yɛlɛ mine banaŋ maŋ nyɛ neɛ eŋɛ a baŋ yeli ka o soba e la soɔbo. Ghana poɔ kyɛ, yeli pore ka ba maŋ de boɔle ne soɔbo la nenseɛ. Wagere a soba maŋ bare la o endaa ka o gaŋ a ba doɔnɔ doŋe zaa kyɛ ka o seɛ a yi gaa. Soɔloŋ e la teetɛɛ ne noba naŋ maŋ bamboo kaŋa a sonna ne baleba kyɛ bare ka ba de erɛ ne yelfaare.<ref name=":2" />
Gbaŋgba toma da bebe Ghana poɔ, a mine da la kũũ tuobu, ane ɔne tẽẽ, a tẽẽ ama la ka noa da maŋ di ka banaŋ wa tuo kũũ ka o baŋ teɛŋ nu a wuli neɛ naŋ ko o a yi soɔloŋ poɔ. A yɛlɛ ama da maŋ vɛŋ la ka ba nyɔge soɔbo kyɛ a tẽẽ na noba na maŋ de tone a toma taa la tɛɛtɛɛ, a mine la, a wuo o soba naŋ ko a neɛ pare gyamaa poɔ, bee ka ba koɔre o soba a ko a tuure paaloŋ deme ka o te toŋ gbaŋgba toma.<ref name=":3">Gray, Natasha (2001). "Witches, Oracles, and Colonial Law: Evolving Anti-Witchcraft Practices in Ghana, 1927-1932". ''The International Journal of African Historical Studies''. '''34''' (2): 339–363. doi:[[doi:10.2307/3097485|10.2307/3097485]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3097485 3097485]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18198526 18198526].</ref> A Native Administration Ordinance, bee NAO da ko la a Gold Coast sori a 1927 yuoni ka ba maŋ de soɔloŋ yɛlɛ a di ne a mɛrɛ sobie poɔ. A yi be puoriŋ soɔloŋ meŋ yɛlɛ paa da paale la a gɔbenɛnte mɛrɛ poɔ.
=== Yielluŋ ===
A yelzu soɔloŋ, e la bone kaŋa naŋ maŋ be yielluŋ poɔ gbɛɛ yaga, a be la Ghana saaŋkompare yielluŋ poɔ. A yelzu wombo yielluŋ poɔ maŋ wulo la yɛlɛ yaga saaŋkonnoŋ poɔ. Yiele a Akan poɔ a kɔkɔre ŋa la e a Ghana kɔkɔrɛɛ kaŋa bɔrefɔ naŋ ba paale o poɔ kyɛ ka o meŋ yelluu pore a Ghana poɔ kyɛ. Yiele gyamaa bebe naŋ maŋ yiele a kyaare ne soɔloŋ , a manna wulo yɛlɛ soɔloŋ erɛ aseŋ daa-nyu, ane kũũ.<ref name=":1" /> A yelfaare noba na maŋ de ko bee kyaare ne soɔloŋ wagere zaa vɛŋ la ka noba yaga taa dabeɛŋ ne soɔloŋ a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, a ŋaa maŋ vɛŋ la ka noba ŋmaara zɔɔre ne taa a maŋ nyɛ neɛkaŋa yelerre a teɛre ka o soba e la soɔbo. Soɔloŋ yɛlɛ yuo la noba yɛŋ ka ennoɔ ne yiele sɛgebo, duoro ŋmɛyaaro ne yielluŋ. A yelnyɔgeraa a kyaare ne soɔloŋ, ba naŋ de ko a mɛrɛ maale bee kaareba la ka ba la maale kaa a yelsoŋ na soɔloŋ naŋ taa a te saaŋkonnoŋ poɔ.
=== Puoru ===
2012 yuoni poɔ, WIN-Gallup International 'Religion ane Atheism Index', da male ka Ghana la paaloŋ poɔ la ka puoru yeltarre a pore a gaŋ ziezaa, peɛro wuli ka a tendaa zaa poɔ Ghana taa la 96% puoru yeltarre poɔ ka banaŋ la de weɛŋ paaloŋ zaa zu<ref>"Global Index of Religion and Atheism" (PDF). ''WIN- Gallop International''. 2012. Archived from the original (PDF) on 19 July 2019. Retrieved 13 May 2020.</ref>. Puou na naŋ pore a Ghana poɔ kyɛ la kristo puoru ane yɛre puoru, kyɛ a zaa taa la sagedeebo ka seɛ, sefaare ane soɔloŋ zaa bebe ba saaŋkonnoŋ poɔ. Yelkpɛtaa mine bebe a kyaare soɔloŋ a saŋa naŋ a nempeele naŋ da wa ane saŋa na a nempeele naŋ da ba wa sɛre. Tenne ana poɔ kristo puoru naŋ pore, a e la mɔlɔ fo naŋ na baŋ nyɛ kristo bisoŋ naŋ na baŋ zɔɔ ne soɔbo.<ref name=":1" />
Roman Catholic mission a Ghana poɔ, ba sage ka neɛzaa naŋ poɔ ba puoru poɔ ka o biŋ tebɛ. head father, K. Strebler naŋ yi Gold Coast da wuli la o teɛroŋ kyaare ne lɛ ba naŋ maŋ boɔle nobamine ka soɔbo, o manne ka o poɔ zaa la maŋ saaŋ ka onaŋ wa woŋ ba naŋ boɔlɔ neɛkaŋa ka soɔbo. Father Strebler da tɔ la dabeɛŋ eŋ o noba ka neɛzaa, naŋ na gaa Suhum, ka o soba na nyɛ la dɔgeroŋ kaŋa bale. O yeli ko la dɔɔtare ka ka soɔloŋ da bebe, neɛ da koŋ maŋ toɔ a yeli ko o tɔ ka o e la soɔbo te nyɔvooroŋ poɔ. Malam mine ane Kristo puoribɛrɛ meŋ wuli la ba posaaŋ a kyaare ne noba naŋ maŋ boɔle ba tɔ ka soɔbo bee a kyaare noba naŋ boorɔ bɔgere bee a biŋ tebɛ.<ref name=":3" />
=== Noba mine bale (Ethnic groups) ===
Kwahu noba a Ghana poɔ, la zeŋ Kwahu tɛŋkubu poɔ, ba sage na wuli ba teɛroŋ a kyaare soɔloŋ, ba da nyɔge la yelkaŋa a kyaare ne soɔloŋ a ba saaŋkonnoŋ poɔ, ba pãã yɔ la teŋɛa zaa poɔ a moɔlɔ a yelbiri a kyaare ne soɔloŋ. Ba da ba moɔlɔ a yɛlɛ kyɛ ba da ba e ka a saaŋ gbaŋgbale lɛ.<ref>Bleek, Wolf (December 1976). "Witchcraft, Gossip and Death: A Social Drama". ''Man''. '''11''' (4): 526–541. doi:10.2307/2800437. JSTOR 2800437.</ref>
=== Nenseɛ Biiri ===
Atikile meŋa : Nenseɛ Biiri
Biseɛ, a Ghana poɔ kyɛ o e la bibatoɔnaa naŋ taa beremɛ boɔrɔ a go ne omeŋa.<ref>Anas, Anas Aremeyaw (10 January 2013). "Spirit Child". ''Aljazeera.com''. Retrieved 3 August 2021.</ref> Nembatoɔne a Ghana poɔ ba naŋ maŋ dɔge maŋ taa keõ kaŋa bale, sobiri na fo naŋ naŋ baŋ tu kyɛ toɔ koŋ ba nyɔvore la ka fo ba gaane kɔŋtɔmɔ<ref>''Issues in Sociology and Social Work: Aging, Medical, and Missionary Research and Application: 2011 Edition''. ScholarlyEditions. 9 January 2012. ISBN <bdi>9781464966767</bdi>. Retrieved 30 May 2017 – via Google Books.</ref> zie banaŋ yoŋ maŋ wuli lɛ fo naŋ na tu kyɛ ko a bibalaa na. Kassena-Nankana district naŋ be a Northern Ghana poɔ,<ref name=":4">Allotey, Pascale; Reidpath, Daniel (1 April 2001). "Establishing the causes of childhood mortality in Ghana: the 'spirit child'". ''Social Science & Medicine''. '''52''' (7): 1007–1012. doi:10.1016/S0277-9536(00)00207-0. ISSN 0277-9536. <nowiki>PMID 11266045</nowiki>.</ref> ba maŋ boɔle la Spirit Ɔhilderen ka ''chichuru'' bee ''kinkiriko.Gbɛɛ yaga a biiri bama maŋ yi la yiri na poɔ ba naŋ ba taa eebo.''<ref>Bayat, Mojdeh (27 January 2014). "The stories of 'snake children': killing and abuse of children with developmental disabilities in West Africa". ''Journal of Intellectual Disability Research''. '''59''' (1): 1–10. doi:10.1111/jir.12118. ISSN 0964-2633. <nowiki>PMID 24467696</nowiki>.</ref> ''Kyɛ ka banaŋ wa baŋ ka a bie ŋa tɔ e la bisoŋ o ba taa dɔgeruŋ zaa ana wa yele o yideme.''<ref name=":4" />
== '''''Zɔɔre banaŋ ŋmaa kyaare ne pɔgeba''''' ==
''A yele ŋa e la zɔɔŋmaa a kyaare ne pɔgeba ba naŋ maŋ boɔle ba ka soɔbo, duoro kaŋa da yi la ka ba maŋ feɛ, nyege, a mine kaŋa gba ka ba ŋmɛ ba soŋ ba naŋ e soɔbo zuiŋ.''<ref>Smith, David (29 November 2010). "Ghanaian woman burned to death for being a 'witch'". ''The Guardian''. ISSN 0261-3077. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''A zuiŋ pɔgeba yaga zie a Ghana poɔ kyɛ zoro la dabeɛŋ ne banaŋ na boɔle ba ka soɔbo kyɛ ba maŋ sage ka ba na manne ba toɔraa a wuli ka ba ba e soɔbo. A boŋ naŋ so ka gɔbenɛnte a kpɛ a yelŋa poɔ la a kori te a tembɛrɛ poɔ noba yaga nyɛrɛ la dɔgeruŋ a yi ba naŋ maŋ boɔle ba ka ba e la soɔre.''
=== ''Soɔre Lammo zie'' ===
[[Duoro kɔre:Live Witches.jpg|thumb|Pɔgeba naŋ kpeɛrɛ soɔloŋ lammo zie]]
Atikile Meŋa: Soɔloŋ lammo zie
''Soɔre lammo zie e la zie a ko pɔgeba banaŋ gaa te bɔ sommo a go ba menne a yi naŋ boɔrɔ ba koobo . A soɔre lammo zie ŋa la bone na naŋ bebe a pare yuomo turi.''<ref>Whitaker, Kati (1 September 2012). "Ghana's camps for 'witches' and widows". ''BBC News''. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''Saaŋkonnoŋ poɔ a soɔre lammo zie ŋa '''tindanas, bee namine''' la maŋ peere a pɔgeba ba ma taa a teŋɛ poɔ ka yelfaare zaa wa kpɛ a teŋɛ poɔ.A naq wa tc zenɛ, namine a kori poɔ la naŋ kaara ama mine, kyɛ ba maŋ zoro la dabeɛŋ bonso a gɔbenɛnte boɔrɔ ka o ko a yɛlɛ ama taaba zu.Peɛro wuli ka pɔgeba aŋa noba 1000 be la a soɔre lammo ŋa zie .FIDA da yi la a yeli ka soɔre lammo ziiri na zaanaŋ be Ghana lombori zaa poɔ seŋ ka gɔbenɛnte pɔge a , ka bonso nensaaloŋ mɛrɛ poɔ a ba tu. A Ghana gɔbenɛnte da ŋmɛ la a yeluŋ ŋa fɛre. Kyɛ paa la maaleŋ biŋ mɛraa a kyaare ne soɔloŋ yeltarre.''
=== Zɔɔre faaroo Interventions '' '' ===
1930 yuoni poɔ, duoro da ŋmɛ la yaare ziezaa ka a Gold Coast wagere na poɔ, pɔge kaŋa naŋ da be teŋɛ kaŋa ka ba boɔlo ka Winneba, a Ghana poɔ, a naa ne o noba fere la a pɔge ŋa ka o gaa a teŋɛ teebe<ref name=":3" /> zie ka ka a teebe na te peɛre a pɔge nyɛ bonso ba yeli ka a pɔge e la soɔbo.A teõ da e la kɔntɔmɔ naŋ be a Akan paaloŋ ba naŋ boɔlɔ ka Akyem Abukwa, a teõ ŋa da e bone na maŋ kaa nyɛ ka pɔge ŋa e la soɔbo bee ka o ba e kyɛ ka ba ŋmaara ziiri enne o.Neɛ naŋ da kaara teõ ŋa zu la e neɛ naŋ yi a ogo paaloŋ poɔ, o da ŋmaa la noɔ kɔkɔre a de lɔɔ teŋɛ. A lɛ a noɔ naŋ vare na wuli ka a pɔge e la soɔbo bee ka o ba e soɔbo. Ka a noɔ wa vare leɛ vɔgele muru, lɛ wuli ka pɔge ba e soɔbo.<ref name=":2" />
Kyɛ ka a pɔge wa e soɔbo a lɛ a teõ naŋ wuli, a teõ na ko la a pɔge tee ka o nyu kyɛ zɛ ka o soɔloŋ na zaa baare. A Akan kɔkɔre poɔ ba maŋ boɔle o la ka Bayi. A pɔge na banaŋ da nyɔge na peɛro da wuli ka a pɔge puoro la kristo puoru,A yeli ŋa da vɛŋ la ka a pɔge yideme de ka a yelŋa be pɔgeba zaa poɔ. Banaŋ da de o gaa ne a tongo teõ zie ka ka a teõ te peɛro nyɛ ka o e la soɔbo bee. Aneazaa ka a Tongo yi la a Gold Coast poɔ, a gɔbenɛnte pãã da de la faŋa na onaŋ ko a neɛ naŋ kaara a teŋgane.<ref name=":2" />
Soɔloŋ paa da e yelkaŋa naŋ ba tu a 1930 nensaaloŋ mɛrɛ poɔ, a lɛ puoriŋ 1932 merɛ ba naŋ da leɛ maaleŋ kaa poɔ, amerɛ da la sage la bonso wagere mine wa ta la ka noba nyɛ ka ba maŋ te kpɛ a soɔloŋ ŋa ka ba toɔ nyɛ ba bomboɔraa. Zɔɔre pãã da le la naana maŋ wa ŋmaa neɛ sane boso noba yeli ka o soba e la soɔbo aneazaa ka a mɛra da ba yu a lɛ a namine naŋ erɛ. Pampana zie naŋ yuo, noba yuo la yɛroŋ a boɔle a yuori ka koŋ nyɛ tɔnɔ, ka a kaŋa la Gaa Yiri te nyɛ n noba, da laŋ yeli la biŋ ka noba banaŋ ba naŋ da boɔle ka soɔre ka ba naa leɛ gaa ba yie poɔ a te nyɛ ba yideme.<ref name=":2" />
Ghana poɔ kyɛ, pampana ka fooŋ boɔle neɛ ka soɔbo a Ghana mɛraa na nyɔge fo la ka ŋmɛ sane.<ref>"It is illegal to refer to anyone as a witch - Parliament". ''GhanaWeb''. 29 July 2023. Retrieved 12 August 2023.</ref><ref>"Ghana's MPs pass bill criminalising witchcraft accusation - TRT Afrika". ''trtafrika.com''. Retrieved 12 August 2023.</ref>
== Sommo Yizie ==
ddcuehp2g8wf22fmqgj2bm9g9vtkk0u
60098
60097
2026-04-11T06:49:52Z
Vision L1
19
60098
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q122613107}}
'''Soɔloŋ Ghana''' '''Poɔ''' e la bone kaŋa naŋ be a African paaloŋ ane a tembilii naŋ be a Sub- Saharan Africa<ref><bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1848880610|Redding, Sean (26 March 2019), "Witchcraft in Africa: Political Power and Spiritual Insecurity from the Precolonial Era to the Present", ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.441, ISBN 978-0-19-027773-4, retrieved 13 August 2023]]</bdi>.</ref> poɔ. O e la bone kaŋa naŋ taa tɔnɔ a ko Ghana noba, ba saaŋkonnoŋ, sagedeebo ane nyɔvooroŋ poɔ.<ref name=":0">[https://thereadershub.org/witchcraft-and-witch-camps-in-ghana-underscoring-the-social-psychological-and-economic-implications-of-witchcraft-accusations-dr-matthew-mabefam/ "WITCHCRAFT AND WITCH CAMPS IN GHANA: UNDERSCORING THE SOCIAL, PSYCHOLOGICAL AND ECONOMIC IMPLICATIONS OF WITCHCRAFT ACCUSATIONS- Dr MATTHEW MABEFAM".] ''The Readers Hub''. 21 August 2020. Retrieved 13 August 2023.</ref> O e yele kaŋa naŋ leɛrɛ noba nyɔoɛ bebiri zaa kyɛ meŋ la iri bee zɛge ba saaŋkonnoŋ ka yuori ka o do saa, dabeɛ, zɔɔre, seeloŋ sagedeebo. A soɔloŋ sagedeebo e la tɛɛtɛɛ a Ghana irigiŋ poɔ, ane paaloŋ mine naŋ be a Africa poɔ.<ref name=":0" /> A yeli na naŋ e bone naŋ pore a tenne ama zaa poɔ la o ba e bone kaŋa fo naŋ nyɔge gyɛkɛllɛ, a yelbiri yaare la wieŋ ka banaŋ wa nyɛ neɛkaŋa a yeli ka o soba e la soɔbo bee erɛ la soɔbo e ere. Gbɛdegere na a gɔbenɛnte na maŋ de kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a irigiŋ poɔ maŋ e la tɛɛtɛɛ. African saaŋkonnoŋ puoru poɔ, banaŋ de la soɔloŋ ka o e bone naŋ na baŋ e boŋ soŋ kyɛ naŋ e bonfaa a irigiŋ poɔ.<ref>Benyah, Francis (2017). [[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|"Equally able, differently looking: discrimination and physical violence against persons with albinism in Ghana".]] ''Journal for the Study of Religion''. '''30''' (1): 161–188. doi:[[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/2413-3027 2413-3027].</ref>
Soɔloŋ e la bone kaŋa naŋ be a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. A wa tɔ zenɛ, soɔloŋ naŋ bebe noba nyɔvoɛ poɔ ka ba de ŋmaara ne taa zɔɔre. Gbɛɛ yaga pɔgeba la ka maŋ nyɛ ka ba e soɔbo, ka noab bata banaare na are a yeli soɔloŋ yɛlɛ kyɛ pɔge la na daŋ de weɛŋ ba naŋ na boɔle soɔbo, a yaga zie maŋ baare ne la ka ba baŋ sɔgele ko neɛ bee a ŋmaa o soba kɔkɔre gyamaa poɔ. Soɔloŋ maŋ baŋ tu la yɛlɛ yaga poɔ neɛ naŋ koŋ baŋ yeli, a maŋ taa la tɛɛtɛɛ a yi Ghana tembilii te gaa ŋa a Tuure paaloŋ poɔ, a Tuure paaoŋ ba peɛre la a yelbiri ŋa nyɛ ka paati yɛlɛ poɔ la a poɔ pampana.
== '''Dakoroŋ Ane Saaŋkonnoŋ Yɛlɛ''' ==
Soɔloŋ e la bone kaŋa na be Ghana saaŋkonnoŋ poɔ a koɔre , ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. Peɛro wuli la lɛ noba naŋ sage ka siɔloŋ sereŋ be la Ghana poɔ. Senselloŋ yaga bebe a kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a Ghana poɔ kyɛ, gbɛɛ yaga, gama poɔ, sinii poɔ,ane magazine<ref name=":1">Mensah Adinkrah (2015), "Witchcraft Beliefs in Ghana", ''Witchcraft, Witches, and Violence in Ghana'', Berghahn Books, pp. 53–107, doi:[[doi:10.2307/j.ctt9qcswd.7|10.2307/j.ctt9qcswd.7]], ISBN 978-1-78238-561-5</ref> poɔ la ka te maŋ nyɛrɛ enfuoni naŋ wulo soɔloŋ yeltarre.<ref name=":2">Roxburgh, Shelagh (31 December 2016). [https://journals.openedition.org/etudesafricaines/18387 "Witchcraft and Violence in Ghana".] ''Cahiers d'études africaines'' (224): 891–914. doi:[[doi:10.4000/etudesafricaines.18387|10.4000/etudesafricaines.18387.]] ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0008-0055 0008-0055.]</ref>Shelagh Roxburgh naŋ peɛre o peɛroo wa bare o yeli ka bone zaa ba kyebe fo naŋ na baŋ are fo gbɛɛ poɔ kyɛ yeli ka soɔloŋ la ŋa. Kyɛ noba taa la yɛlɛ mine banaŋ maŋ nyɛ neɛ eŋɛ a baŋ yeli ka o soba e la soɔbo. Ghana poɔ kyɛ, yeli pore ka ba maŋ de boɔle ne soɔbo la nenseɛ. Wagere a soba maŋ bare la o endaa ka o gaŋ a ba doɔnɔ doŋe zaa kyɛ ka o seɛ a yi gaa. Soɔloŋ e la teetɛɛ ne noba naŋ maŋ bamboo kaŋa a sonna ne baleba kyɛ bare ka ba de erɛ ne yelfaare.<ref name=":2" />
Gbaŋgba toma da bebe Ghana poɔ, a mine da la kũũ tuobu, ane ɔne tẽẽ, a tẽẽ ama la ka noa da maŋ di ka banaŋ wa tuo kũũ ka o baŋ teɛŋ nu a wuli neɛ naŋ ko o a yi soɔloŋ poɔ. A yɛlɛ ama da maŋ vɛŋ la ka ba nyɔge soɔbo kyɛ a tẽẽ na noba na maŋ de tone a toma taa la tɛɛtɛɛ, a mine la, a wuo o soba naŋ ko a neɛ pare gyamaa poɔ, bee ka ba koɔre o soba a ko a tuure paaloŋ deme ka o te toŋ gbaŋgba toma.<ref name=":3">Gray, Natasha (2001). "Witches, Oracles, and Colonial Law: Evolving Anti-Witchcraft Practices in Ghana, 1927-1932". ''The International Journal of African Historical Studies''. '''34''' (2): 339–363. doi:[[doi:10.2307/3097485|10.2307/3097485]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3097485 3097485]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18198526 18198526].</ref> A Native Administration Ordinance, bee NAO da ko la a Gold Coast sori a 1927 yuoni ka ba maŋ de soɔloŋ yɛlɛ a di ne a mɛrɛ sobie poɔ. A yi be puoriŋ soɔloŋ meŋ yɛlɛ paa da paale la a gɔbenɛnte mɛrɛ poɔ.
=== Yielluŋ ===
A yelzu soɔloŋ, e la bone kaŋa naŋ maŋ be yielluŋ poɔ gbɛɛ yaga, a be la Ghana saaŋkompare yielluŋ poɔ. A yelzu wombo yielluŋ poɔ maŋ wulo la yɛlɛ yaga saaŋkonnoŋ poɔ. Yiele a Akan poɔ a kɔkɔre ŋa la e a Ghana kɔkɔrɛɛ kaŋa bɔrefɔ naŋ ba paale o poɔ kyɛ ka o meŋ yelluu pore a Ghana poɔ kyɛ. Yiele gyamaa bebe naŋ maŋ yiele a kyaare ne soɔloŋ , a manna wulo yɛlɛ soɔloŋ erɛ aseŋ daa-nyu, ane kũũ.<ref name=":1" /> A yelfaare noba na maŋ de ko bee kyaare ne soɔloŋ wagere zaa vɛŋ la ka noba yaga taa dabeɛŋ ne soɔloŋ a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, a ŋaa maŋ vɛŋ la ka noba ŋmaara zɔɔre ne taa a maŋ nyɛ neɛkaŋa yelerre a teɛre ka o soba e la soɔbo. Soɔloŋ yɛlɛ yuo la noba yɛŋ ka ennoɔ ne yiele sɛgebo, duoro ŋmɛyaaro ne yielluŋ. A yelnyɔgeraa a kyaare ne soɔloŋ, ba naŋ de ko a mɛrɛ maale bee kaareba la ka ba la maale kaa a yelsoŋ na soɔloŋ naŋ taa a te saaŋkonnoŋ poɔ.
=== Puoru ===
2012 yuoni poɔ, WIN-Gallup International 'Religion ane Atheism Index', da male ka Ghana la paaloŋ poɔ la ka puoru yeltarre a pore a gaŋ ziezaa, peɛro wuli ka a tendaa zaa poɔ Ghana taa la 96% puoru yeltarre poɔ ka banaŋ la de weɛŋ paaloŋ zaa zu<ref>[https://web.archive.org/web/20190719150028/https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf "Global Index of Religion and Atheism"] (PDF). ''WIN- Gallop International''. 2012. Archived from [https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf the original] (PDF) on 19 July 2019. Retrieved 13 May 2020.</ref>. Puou na naŋ pore a Ghana poɔ kyɛ la kristo puoru ane yɛre puoru, kyɛ a zaa taa la sagedeebo ka seɛ, sefaare ane soɔloŋ zaa bebe ba saaŋkonnoŋ poɔ. Yelkpɛtaa mine bebe a kyaare soɔloŋ a saŋa naŋ a nempeele naŋ da wa ane saŋa na a nempeele naŋ da ba wa sɛre. Tenne ana poɔ kristo puoru naŋ pore, a e la mɔlɔ fo naŋ na baŋ nyɛ kristo bisoŋ naŋ na baŋ zɔɔ ne soɔbo.<ref name=":1" />
Roman Catholic mission a Ghana poɔ, ba sage ka neɛzaa naŋ poɔ ba puoru poɔ ka o biŋ tebɛ. head father, K. Strebler naŋ yi Gold Coast da wuli la o teɛroŋ kyaare ne lɛ ba naŋ maŋ boɔle nobamine ka soɔbo, o manne ka o poɔ zaa la maŋ saaŋ ka onaŋ wa woŋ ba naŋ boɔlɔ neɛkaŋa ka soɔbo. Father Strebler da tɔ la dabeɛŋ eŋ o noba ka neɛzaa, naŋ na gaa Suhum, ka o soba na nyɛ la dɔgeroŋ kaŋa bale. O yeli ko la dɔɔtare ka ka soɔloŋ da bebe, neɛ da koŋ maŋ toɔ a yeli ko o tɔ ka o e la soɔbo te nyɔvooroŋ poɔ. Malam mine ane Kristo puoribɛrɛ meŋ wuli la ba posaaŋ a kyaare ne noba naŋ maŋ boɔle ba tɔ ka soɔbo bee a kyaare noba naŋ boorɔ bɔgere bee a biŋ tebɛ.<ref name=":3" />
=== Noba mine bale (Ethnic groups) ===
Kwahu noba a Ghana poɔ, la zeŋ Kwahu tɛŋkubu poɔ, ba sage na wuli ba teɛroŋ a kyaare soɔloŋ, ba da nyɔge la yelkaŋa a kyaare ne soɔloŋ a ba saaŋkonnoŋ poɔ, ba pãã yɔ la teŋɛa zaa poɔ a moɔlɔ a yelbiri a kyaare ne soɔloŋ. Ba da ba moɔlɔ a yɛlɛ kyɛ ba da ba e ka a saaŋ gbaŋgbale lɛ.<ref>Bleek, Wolf (December 1976). "Witchcraft, Gossip and Death: A Social Drama". ''Man''. '''11''' (4): 526–541. doi:10.2307/2800437. JSTOR 2800437.</ref>
=== Nenseɛ Biiri ===
Atikile meŋa : Nenseɛ Biiri
Biseɛ, a Ghana poɔ kyɛ o e la bibatoɔnaa naŋ taa beremɛ boɔrɔ a go ne omeŋa.<ref>Anas, Anas Aremeyaw (10 January 2013). "Spirit Child". ''Aljazeera.com''. Retrieved 3 August 2021.</ref> Nembatoɔne a Ghana poɔ ba naŋ maŋ dɔge maŋ taa keõ kaŋa bale, sobiri na fo naŋ naŋ baŋ tu kyɛ toɔ koŋ ba nyɔvore la ka fo ba gaane kɔŋtɔmɔ<ref>''Issues in Sociology and Social Work: Aging, Medical, and Missionary Research and Application: 2011 Edition''. ScholarlyEditions. 9 January 2012. ISBN <bdi>9781464966767</bdi>. Retrieved 30 May 2017 – via Google Books.</ref> zie banaŋ yoŋ maŋ wuli lɛ fo naŋ na tu kyɛ ko a bibalaa na. Kassena-Nankana district naŋ be a Northern Ghana poɔ,<ref name=":4">Allotey, Pascale; Reidpath, Daniel (1 April 2001). "Establishing the causes of childhood mortality in Ghana: the 'spirit child'". ''Social Science & Medicine''. '''52''' (7): 1007–1012. doi:10.1016/S0277-9536(00)00207-0. ISSN 0277-9536. <nowiki>PMID 11266045</nowiki>.</ref> ba maŋ boɔle la Spirit Ɔhilderen ka ''chichuru'' bee ''kinkiriko.Gbɛɛ yaga a biiri bama maŋ yi la yiri na poɔ ba naŋ ba taa eebo.''<ref>Bayat, Mojdeh (27 January 2014). "The stories of 'snake children': killing and abuse of children with developmental disabilities in West Africa". ''Journal of Intellectual Disability Research''. '''59''' (1): 1–10. doi:10.1111/jir.12118. ISSN 0964-2633. <nowiki>PMID 24467696</nowiki>.</ref> ''Kyɛ ka banaŋ wa baŋ ka a bie ŋa tɔ e la bisoŋ o ba taa dɔgeruŋ zaa ana wa yele o yideme.''<ref name=":4" />
== '''''Zɔɔre banaŋ ŋmaa kyaare ne pɔgeba''''' ==
''A yele ŋa e la zɔɔŋmaa a kyaare ne pɔgeba ba naŋ maŋ boɔle ba ka soɔbo, duoro kaŋa da yi la ka ba maŋ feɛ, nyege, a mine kaŋa gba ka ba ŋmɛ ba soŋ ba naŋ e soɔbo zuiŋ.''<ref>Smith, David (29 November 2010). "Ghanaian woman burned to death for being a 'witch'". ''The Guardian''. ISSN 0261-3077. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''A zuiŋ pɔgeba yaga zie a Ghana poɔ kyɛ zoro la dabeɛŋ ne banaŋ na boɔle ba ka soɔbo kyɛ ba maŋ sage ka ba na manne ba toɔraa a wuli ka ba ba e soɔbo. A boŋ naŋ so ka gɔbenɛnte a kpɛ a yelŋa poɔ la a kori te a tembɛrɛ poɔ noba yaga nyɛrɛ la dɔgeruŋ a yi ba naŋ maŋ boɔle ba ka ba e la soɔre.''
=== ''Soɔre Lammo zie'' ===
[[Duoro kɔre:Live Witches.jpg|thumb|Pɔgeba naŋ kpeɛrɛ soɔloŋ lammo zie]]
Atikile Meŋa: Soɔloŋ lammo zie
''Soɔre lammo zie e la zie a ko pɔgeba banaŋ gaa te bɔ sommo a go ba menne a yi naŋ boɔrɔ ba koobo . A soɔre lammo zie ŋa la bone na naŋ bebe a pare yuomo turi.''<ref>Whitaker, Kati (1 September 2012). "Ghana's camps for 'witches' and widows". ''BBC News''. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''Saaŋkonnoŋ poɔ a soɔre lammo zie ŋa '''tindanas, bee namine''' la maŋ peere a pɔgeba ba ma taa a teŋɛ poɔ ka yelfaare zaa wa kpɛ a teŋɛ poɔ.A naq wa tc zenɛ, namine a kori poɔ la naŋ kaara ama mine, kyɛ ba maŋ zoro la dabeɛŋ bonso a gɔbenɛnte boɔrɔ ka o ko a yɛlɛ ama taaba zu.Peɛro wuli ka pɔgeba aŋa noba 1000 be la a soɔre lammo ŋa zie .FIDA da yi la a yeli ka soɔre lammo ziiri na zaanaŋ be Ghana lombori zaa poɔ seŋ ka gɔbenɛnte pɔge a , ka bonso nensaaloŋ mɛrɛ poɔ a ba tu. A Ghana gɔbenɛnte da ŋmɛ la a yeluŋ ŋa fɛre. Kyɛ paa la maaleŋ biŋ mɛraa a kyaare ne soɔloŋ yeltarre.''
=== Zɔɔre faaroo Interventions '' '' ===
1930 yuoni poɔ, duoro da ŋmɛ la yaare ziezaa ka a Gold Coast wagere na poɔ, pɔge kaŋa naŋ da be teŋɛ kaŋa ka ba boɔlo ka Winneba, a Ghana poɔ, a naa ne o noba fere la a pɔge ŋa ka o gaa a teŋɛ teebe<ref name=":3" /> zie ka ka a teebe na te peɛre a pɔge nyɛ bonso ba yeli ka a pɔge e la soɔbo.A teõ da e la kɔntɔmɔ naŋ be a Akan paaloŋ ba naŋ boɔlɔ ka Akyem Abukwa, a teõ ŋa da e bone na maŋ kaa nyɛ ka pɔge ŋa e la soɔbo bee ka o ba e kyɛ ka ba ŋmaara ziiri enne o.Neɛ naŋ da kaara teõ ŋa zu la e neɛ naŋ yi a ogo paaloŋ poɔ, o da ŋmaa la noɔ kɔkɔre a de lɔɔ teŋɛ. A lɛ a noɔ naŋ vare na wuli ka a pɔge e la soɔbo bee ka o ba e soɔbo. Ka a noɔ wa vare leɛ vɔgele muru, lɛ wuli ka pɔge ba e soɔbo.<ref name=":2" />
Kyɛ ka a pɔge wa e soɔbo a lɛ a teõ naŋ wuli, a teõ na ko la a pɔge tee ka o nyu kyɛ zɛ ka o soɔloŋ na zaa baare. A Akan kɔkɔre poɔ ba maŋ boɔle o la ka Bayi. A pɔge na banaŋ da nyɔge na peɛro da wuli ka a pɔge puoro la kristo puoru,A yeli ŋa da vɛŋ la ka a pɔge yideme de ka a yelŋa be pɔgeba zaa poɔ. Banaŋ da de o gaa ne a tongo teõ zie ka ka a teõ te peɛro nyɛ ka o e la soɔbo bee. Aneazaa ka a Tongo yi la a Gold Coast poɔ, a gɔbenɛnte pãã da de la faŋa na onaŋ ko a neɛ naŋ kaara a teŋgane.<ref name=":2" />
Soɔloŋ paa da e yelkaŋa naŋ ba tu a 1930 nensaaloŋ mɛrɛ poɔ, a lɛ puoriŋ 1932 merɛ ba naŋ da leɛ maaleŋ kaa poɔ, amerɛ da la sage la bonso wagere mine wa ta la ka noba nyɛ ka ba maŋ te kpɛ a soɔloŋ ŋa ka ba toɔ nyɛ ba bomboɔraa. Zɔɔre pãã da le la naana maŋ wa ŋmaa neɛ sane boso noba yeli ka o soba e la soɔbo aneazaa ka a mɛra da ba yu a lɛ a namine naŋ erɛ. Pampana zie naŋ yuo, noba yuo la yɛroŋ a boɔle a yuori ka koŋ nyɛ tɔnɔ, ka a kaŋa la Gaa Yiri te nyɛ n noba, da laŋ yeli la biŋ ka noba banaŋ ba naŋ da boɔle ka soɔre ka ba naa leɛ gaa ba yie poɔ a te nyɛ ba yideme.<ref name=":2" />
Ghana poɔ kyɛ, pampana ka fooŋ boɔle neɛ ka soɔbo a Ghana mɛraa na nyɔge fo la ka ŋmɛ sane.<ref>"It is illegal to refer to anyone as a witch - Parliament". ''GhanaWeb''. 29 July 2023. Retrieved 12 August 2023.</ref><ref>"Ghana's MPs pass bill criminalising witchcraft accusation - TRT Afrika". ''trtafrika.com''. Retrieved 12 August 2023.</ref>
== Sommo Yizie ==
cvqzki0d3jg67pbujebdp3sou7zjvxe
60099
60098
2026-04-11T06:52:14Z
Vision L1
19
60099
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q122613107}}
'''Soɔloŋ Ghana''' '''Poɔ''' e la bone kaŋa naŋ be a African paaloŋ ane a tembilii naŋ be a Sub- Saharan Africa<ref><bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1848880610|Redding, Sean (26 March 2019), "Witchcraft in Africa: Political Power and Spiritual Insecurity from the Precolonial Era to the Present", ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.441, ISBN 978-0-19-027773-4, retrieved 13 August 2023]]</bdi>.</ref> poɔ. O e la bone kaŋa naŋ taa tɔnɔ a ko Ghana noba, ba saaŋkonnoŋ, sagedeebo ane nyɔvooroŋ poɔ.<ref name=":0">[https://thereadershub.org/witchcraft-and-witch-camps-in-ghana-underscoring-the-social-psychological-and-economic-implications-of-witchcraft-accusations-dr-matthew-mabefam/ "WITCHCRAFT AND WITCH CAMPS IN GHANA: UNDERSCORING THE SOCIAL, PSYCHOLOGICAL AND ECONOMIC IMPLICATIONS OF WITCHCRAFT ACCUSATIONS- Dr MATTHEW MABEFAM".] ''The Readers Hub''. 21 August 2020. Retrieved 13 August 2023.</ref> O e yele kaŋa naŋ leɛrɛ noba nyɔoɛ bebiri zaa kyɛ meŋ la iri bee zɛge ba saaŋkonnoŋ ka yuori ka o do saa, dabeɛ, zɔɔre, seeloŋ sagedeebo. A soɔloŋ sagedeebo e la tɛɛtɛɛ a Ghana irigiŋ poɔ, ane paaloŋ mine naŋ be a Africa poɔ.<ref name=":0" /> A yeli na naŋ e bone naŋ pore a tenne ama zaa poɔ la o ba e bone kaŋa fo naŋ nyɔge gyɛkɛllɛ, a yelbiri yaare la wieŋ ka banaŋ wa nyɛ neɛkaŋa a yeli ka o soba e la soɔbo bee erɛ la soɔbo e ere. Gbɛdegere na a gɔbenɛnte na maŋ de kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a irigiŋ poɔ maŋ e la tɛɛtɛɛ. African saaŋkonnoŋ puoru poɔ, banaŋ de la soɔloŋ ka o e bone naŋ na baŋ e boŋ soŋ kyɛ naŋ e bonfaa a irigiŋ poɔ.<ref>Benyah, Francis (2017). [[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|"Equally able, differently looking: discrimination and physical violence against persons with albinism in Ghana".]] ''Journal for the Study of Religion''. '''30''' (1): 161–188. doi:[[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/2413-3027 2413-3027].</ref>
Soɔloŋ e la bone kaŋa naŋ be a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. A wa tɔ zenɛ, soɔloŋ naŋ bebe noba nyɔvoɛ poɔ ka ba de ŋmaara ne taa zɔɔre. Gbɛɛ yaga pɔgeba la ka maŋ nyɛ ka ba e soɔbo, ka noab bata banaare na are a yeli soɔloŋ yɛlɛ kyɛ pɔge la na daŋ de weɛŋ ba naŋ na boɔle soɔbo, a yaga zie maŋ baare ne la ka ba baŋ sɔgele ko neɛ bee a ŋmaa o soba kɔkɔre gyamaa poɔ. Soɔloŋ maŋ baŋ tu la yɛlɛ yaga poɔ neɛ naŋ koŋ baŋ yeli, a maŋ taa la tɛɛtɛɛ a yi Ghana tembilii te gaa ŋa a Tuure paaloŋ poɔ, a Tuure paaoŋ ba peɛre la a yelbiri ŋa nyɛ ka paati yɛlɛ poɔ la a poɔ pampana.
== '''Dakoroŋ Ane Saaŋkonnoŋ Yɛlɛ''' ==
Soɔloŋ e la bone kaŋa na be Ghana saaŋkonnoŋ poɔ a koɔre , ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. Peɛro wuli la lɛ noba naŋ sage ka siɔloŋ sereŋ be la Ghana poɔ. Senselloŋ yaga bebe a kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a Ghana poɔ kyɛ, gbɛɛ yaga, gama poɔ, sinii poɔ,ane magazine<ref name=":1">Mensah Adinkrah (2015), "Witchcraft Beliefs in Ghana", ''Witchcraft, Witches, and Violence in Ghana'', Berghahn Books, pp. 53–107, doi:[[doi:10.2307/j.ctt9qcswd.7|10.2307/j.ctt9qcswd.7]], ISBN 978-1-78238-561-5</ref> poɔ la ka te maŋ nyɛrɛ enfuoni naŋ wulo soɔloŋ yeltarre.<ref name=":2">Roxburgh, Shelagh (31 December 2016). [https://journals.openedition.org/etudesafricaines/18387 "Witchcraft and Violence in Ghana".] ''Cahiers d'études africaines'' (224): 891–914. doi:[[doi:10.4000/etudesafricaines.18387|10.4000/etudesafricaines.18387.]] ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0008-0055 0008-0055.]</ref>Shelagh Roxburgh naŋ peɛre o peɛroo wa bare o yeli ka bone zaa ba kyebe fo naŋ na baŋ are fo gbɛɛ poɔ kyɛ yeli ka soɔloŋ la ŋa. Kyɛ noba taa la yɛlɛ mine banaŋ maŋ nyɛ neɛ eŋɛ a baŋ yeli ka o soba e la soɔbo. Ghana poɔ kyɛ, yeli pore ka ba maŋ de boɔle ne soɔbo la nenseɛ. Wagere a soba maŋ bare la o endaa ka o gaŋ a ba doɔnɔ doŋe zaa kyɛ ka o seɛ a yi gaa. Soɔloŋ e la teetɛɛ ne noba naŋ maŋ bamboo kaŋa a sonna ne baleba kyɛ bare ka ba de erɛ ne yelfaare.<ref name=":2" />
Gbaŋgba toma da bebe Ghana poɔ, a mine da la kũũ tuobu, ane ɔne tẽẽ, a tẽẽ ama la ka noa da maŋ di ka banaŋ wa tuo kũũ ka o baŋ teɛŋ nu a wuli neɛ naŋ ko o a yi soɔloŋ poɔ. A yɛlɛ ama da maŋ vɛŋ la ka ba nyɔge soɔbo kyɛ a tẽẽ na noba na maŋ de tone a toma taa la tɛɛtɛɛ, a mine la, a wuo o soba naŋ ko a neɛ pare gyamaa poɔ, bee ka ba koɔre o soba a ko a tuure paaloŋ deme ka o te toŋ gbaŋgba toma.<ref name=":3">Gray, Natasha (2001). "Witches, Oracles, and Colonial Law: Evolving Anti-Witchcraft Practices in Ghana, 1927-1932". ''The International Journal of African Historical Studies''. '''34''' (2): 339–363. doi:[[doi:10.2307/3097485|10.2307/3097485]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3097485 3097485]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18198526 18198526].</ref> A Native Administration Ordinance, bee NAO da ko la a Gold Coast sori a 1927 yuoni ka ba maŋ de soɔloŋ yɛlɛ a di ne a mɛrɛ sobie poɔ. A yi be puoriŋ soɔloŋ meŋ yɛlɛ paa da paale la a gɔbenɛnte mɛrɛ poɔ.
=== Yielluŋ ===
A yelzu soɔloŋ, e la bone kaŋa naŋ maŋ be yielluŋ poɔ gbɛɛ yaga, a be la Ghana saaŋkompare yielluŋ poɔ. A yelzu wombo yielluŋ poɔ maŋ wulo la yɛlɛ yaga saaŋkonnoŋ poɔ. Yiele a Akan poɔ a kɔkɔre ŋa la e a Ghana kɔkɔrɛɛ kaŋa bɔrefɔ naŋ ba paale o poɔ kyɛ ka o meŋ yelluu pore a Ghana poɔ kyɛ. Yiele gyamaa bebe naŋ maŋ yiele a kyaare ne soɔloŋ , a manna wulo yɛlɛ soɔloŋ erɛ aseŋ daa-nyu, ane kũũ.<ref name=":1" /> A yelfaare noba na maŋ de ko bee kyaare ne soɔloŋ wagere zaa vɛŋ la ka noba yaga taa dabeɛŋ ne soɔloŋ a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, a ŋaa maŋ vɛŋ la ka noba ŋmaara zɔɔre ne taa a maŋ nyɛ neɛkaŋa yelerre a teɛre ka o soba e la soɔbo. Soɔloŋ yɛlɛ yuo la noba yɛŋ ka ennoɔ ne yiele sɛgebo, duoro ŋmɛyaaro ne yielluŋ. A yelnyɔgeraa a kyaare ne soɔloŋ, ba naŋ de ko a mɛrɛ maale bee kaareba la ka ba la maale kaa a yelsoŋ na soɔloŋ naŋ taa a te saaŋkonnoŋ poɔ.
=== Puoru ===
2012 yuoni poɔ, WIN-Gallup International 'Religion ane Atheism Index', da male ka Ghana la paaloŋ poɔ la ka puoru yeltarre a pore a gaŋ ziezaa, peɛro wuli ka a tendaa zaa poɔ Ghana taa la 96% puoru yeltarre poɔ ka banaŋ la de weɛŋ paaloŋ zaa zu<ref>[https://web.archive.org/web/20190719150028/https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf "Global Index of Religion and Atheism"] (PDF). ''WIN- Gallop International''. 2012. Archived from [https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf the original] (PDF) on 19 July 2019. Retrieved 13 May 2020.</ref>. Puou na naŋ pore a Ghana poɔ kyɛ la kristo puoru ane yɛre puoru, kyɛ a zaa taa la sagedeebo ka seɛ, sefaare ane soɔloŋ zaa bebe ba saaŋkonnoŋ poɔ. Yelkpɛtaa mine bebe a kyaare soɔloŋ a saŋa naŋ a nempeele naŋ da wa ane saŋa na a nempeele naŋ da ba wa sɛre. Tenne ana poɔ kristo puoru naŋ pore, a e la mɔlɔ fo naŋ na baŋ nyɛ kristo bisoŋ naŋ na baŋ zɔɔ ne soɔbo.<ref name=":1" />
Roman Catholic mission a Ghana poɔ, ba sage ka neɛzaa naŋ poɔ ba puoru poɔ ka o biŋ tebɛ. head father, K. Strebler naŋ yi Gold Coast da wuli la o teɛroŋ kyaare ne lɛ ba naŋ maŋ boɔle nobamine ka soɔbo, o manne ka o poɔ zaa la maŋ saaŋ ka onaŋ wa woŋ ba naŋ boɔlɔ neɛkaŋa ka soɔbo. Father Strebler da tɔ la dabeɛŋ eŋ o noba ka neɛzaa, naŋ na gaa Suhum, ka o soba na nyɛ la dɔgeroŋ kaŋa bale. O yeli ko la dɔɔtare ka ka soɔloŋ da bebe, neɛ da koŋ maŋ toɔ a yeli ko o tɔ ka o e la soɔbo te nyɔvooroŋ poɔ. Malam mine ane Kristo puoribɛrɛ meŋ wuli la ba posaaŋ a kyaare ne noba naŋ maŋ boɔle ba tɔ ka soɔbo bee a kyaare noba naŋ boorɔ bɔgere bee a biŋ tebɛ.<ref name=":3" />
=== Noba mine bale (Ethnic groups) ===
Kwahu noba a Ghana poɔ, la zeŋ Kwahu tɛŋkubu poɔ, ba sage na wuli ba teɛroŋ a kyaare soɔloŋ, ba da nyɔge la yelkaŋa a kyaare ne soɔloŋ a ba saaŋkonnoŋ poɔ, ba pãã yɔ la teŋɛa zaa poɔ a moɔlɔ a yelbiri a kyaare ne soɔloŋ. Ba da ba moɔlɔ a yɛlɛ kyɛ ba da ba e ka a saaŋ gbaŋgbale lɛ.<ref>Bleek, Wolf (December 1976). "Witchcraft, Gossip and Death: A Social Drama". ''Man''. '''11''' (4): 526–541. doi:[[doi:10.2307/2800437|10.2307/2800437]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/2800437 2800437].</ref>
=== Nenseɛ Biiri ===
Atikile meŋa : Nenseɛ Biiri
Biseɛ, a Ghana poɔ kyɛ o e la bibatoɔnaa naŋ taa beremɛ boɔrɔ a go ne omeŋa.<ref>Anas, Anas Aremeyaw (10 January 2013). "Spirit Child". ''Aljazeera.com''. Retrieved 3 August 2021.</ref> Nembatoɔne a Ghana poɔ ba naŋ maŋ dɔge maŋ taa keõ kaŋa bale, sobiri na fo naŋ naŋ baŋ tu kyɛ toɔ koŋ ba nyɔvore la ka fo ba gaane kɔŋtɔmɔ<ref>''Issues in Sociology and Social Work: Aging, Medical, and Missionary Research and Application: 2011 Edition''. ScholarlyEditions. 9 January 2012. ISBN <bdi>9781464966767</bdi>. Retrieved 30 May 2017 – via Google Books.</ref> zie banaŋ yoŋ maŋ wuli lɛ fo naŋ na tu kyɛ ko a bibalaa na. Kassena-Nankana district naŋ be a Northern Ghana poɔ,<ref name=":4">Allotey, Pascale; Reidpath, Daniel (1 April 2001). "Establishing the causes of childhood mortality in Ghana: the 'spirit child'". ''Social Science & Medicine''. '''52''' (7): 1007–1012. doi:10.1016/S0277-9536(00)00207-0. ISSN 0277-9536. <nowiki>PMID 11266045</nowiki>.</ref> ba maŋ boɔle la Spirit Ɔhilderen ka ''chichuru'' bee ''kinkiriko.Gbɛɛ yaga a biiri bama maŋ yi la yiri na poɔ ba naŋ ba taa eebo.''<ref>Bayat, Mojdeh (27 January 2014). "The stories of 'snake children': killing and abuse of children with developmental disabilities in West Africa". ''Journal of Intellectual Disability Research''. '''59''' (1): 1–10. doi:10.1111/jir.12118. ISSN 0964-2633. <nowiki>PMID 24467696</nowiki>.</ref> ''Kyɛ ka banaŋ wa baŋ ka a bie ŋa tɔ e la bisoŋ o ba taa dɔgeruŋ zaa ana wa yele o yideme.''<ref name=":4" />
== '''''Zɔɔre banaŋ ŋmaa kyaare ne pɔgeba''''' ==
''A yele ŋa e la zɔɔŋmaa a kyaare ne pɔgeba ba naŋ maŋ boɔle ba ka soɔbo, duoro kaŋa da yi la ka ba maŋ feɛ, nyege, a mine kaŋa gba ka ba ŋmɛ ba soŋ ba naŋ e soɔbo zuiŋ.''<ref>Smith, David (29 November 2010). "Ghanaian woman burned to death for being a 'witch'". ''The Guardian''. ISSN 0261-3077. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''A zuiŋ pɔgeba yaga zie a Ghana poɔ kyɛ zoro la dabeɛŋ ne banaŋ na boɔle ba ka soɔbo kyɛ ba maŋ sage ka ba na manne ba toɔraa a wuli ka ba ba e soɔbo. A boŋ naŋ so ka gɔbenɛnte a kpɛ a yelŋa poɔ la a kori te a tembɛrɛ poɔ noba yaga nyɛrɛ la dɔgeruŋ a yi ba naŋ maŋ boɔle ba ka ba e la soɔre.''
=== ''Soɔre Lammo zie'' ===
[[Duoro kɔre:Live Witches.jpg|thumb|Pɔgeba naŋ kpeɛrɛ soɔloŋ lammo zie]]
Atikile Meŋa: Soɔloŋ lammo zie
''Soɔre lammo zie e la zie a ko pɔgeba banaŋ gaa te bɔ sommo a go ba menne a yi naŋ boɔrɔ ba koobo . A soɔre lammo zie ŋa la bone na naŋ bebe a pare yuomo turi.''<ref>Whitaker, Kati (1 September 2012). "Ghana's camps for 'witches' and widows". ''BBC News''. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''Saaŋkonnoŋ poɔ a soɔre lammo zie ŋa '''tindanas, bee namine''' la maŋ peere a pɔgeba ba ma taa a teŋɛ poɔ ka yelfaare zaa wa kpɛ a teŋɛ poɔ.A naq wa tc zenɛ, namine a kori poɔ la naŋ kaara ama mine, kyɛ ba maŋ zoro la dabeɛŋ bonso a gɔbenɛnte boɔrɔ ka o ko a yɛlɛ ama taaba zu.Peɛro wuli ka pɔgeba aŋa noba 1000 be la a soɔre lammo ŋa zie .FIDA da yi la a yeli ka soɔre lammo ziiri na zaanaŋ be Ghana lombori zaa poɔ seŋ ka gɔbenɛnte pɔge a , ka bonso nensaaloŋ mɛrɛ poɔ a ba tu. A Ghana gɔbenɛnte da ŋmɛ la a yeluŋ ŋa fɛre. Kyɛ paa la maaleŋ biŋ mɛraa a kyaare ne soɔloŋ yeltarre.''
=== Zɔɔre faaroo Interventions '' '' ===
1930 yuoni poɔ, duoro da ŋmɛ la yaare ziezaa ka a Gold Coast wagere na poɔ, pɔge kaŋa naŋ da be teŋɛ kaŋa ka ba boɔlo ka Winneba, a Ghana poɔ, a naa ne o noba fere la a pɔge ŋa ka o gaa a teŋɛ teebe<ref name=":3" /> zie ka ka a teebe na te peɛre a pɔge nyɛ bonso ba yeli ka a pɔge e la soɔbo.A teõ da e la kɔntɔmɔ naŋ be a Akan paaloŋ ba naŋ boɔlɔ ka Akyem Abukwa, a teõ ŋa da e bone na maŋ kaa nyɛ ka pɔge ŋa e la soɔbo bee ka o ba e kyɛ ka ba ŋmaara ziiri enne o.Neɛ naŋ da kaara teõ ŋa zu la e neɛ naŋ yi a ogo paaloŋ poɔ, o da ŋmaa la noɔ kɔkɔre a de lɔɔ teŋɛ. A lɛ a noɔ naŋ vare na wuli ka a pɔge e la soɔbo bee ka o ba e soɔbo. Ka a noɔ wa vare leɛ vɔgele muru, lɛ wuli ka pɔge ba e soɔbo.<ref name=":2" />
Kyɛ ka a pɔge wa e soɔbo a lɛ a teõ naŋ wuli, a teõ na ko la a pɔge tee ka o nyu kyɛ zɛ ka o soɔloŋ na zaa baare. A Akan kɔkɔre poɔ ba maŋ boɔle o la ka Bayi. A pɔge na banaŋ da nyɔge na peɛro da wuli ka a pɔge puoro la kristo puoru,A yeli ŋa da vɛŋ la ka a pɔge yideme de ka a yelŋa be pɔgeba zaa poɔ. Banaŋ da de o gaa ne a tongo teõ zie ka ka a teõ te peɛro nyɛ ka o e la soɔbo bee. Aneazaa ka a Tongo yi la a Gold Coast poɔ, a gɔbenɛnte pãã da de la faŋa na onaŋ ko a neɛ naŋ kaara a teŋgane.<ref name=":2" />
Soɔloŋ paa da e yelkaŋa naŋ ba tu a 1930 nensaaloŋ mɛrɛ poɔ, a lɛ puoriŋ 1932 merɛ ba naŋ da leɛ maaleŋ kaa poɔ, amerɛ da la sage la bonso wagere mine wa ta la ka noba nyɛ ka ba maŋ te kpɛ a soɔloŋ ŋa ka ba toɔ nyɛ ba bomboɔraa. Zɔɔre pãã da le la naana maŋ wa ŋmaa neɛ sane boso noba yeli ka o soba e la soɔbo aneazaa ka a mɛra da ba yu a lɛ a namine naŋ erɛ. Pampana zie naŋ yuo, noba yuo la yɛroŋ a boɔle a yuori ka koŋ nyɛ tɔnɔ, ka a kaŋa la Gaa Yiri te nyɛ n noba, da laŋ yeli la biŋ ka noba banaŋ ba naŋ da boɔle ka soɔre ka ba naa leɛ gaa ba yie poɔ a te nyɛ ba yideme.<ref name=":2" />
Ghana poɔ kyɛ, pampana ka fooŋ boɔle neɛ ka soɔbo a Ghana mɛraa na nyɔge fo la ka ŋmɛ sane.<ref>"It is illegal to refer to anyone as a witch - Parliament". ''GhanaWeb''. 29 July 2023. Retrieved 12 August 2023.</ref><ref>"Ghana's MPs pass bill criminalising witchcraft accusation - TRT Afrika". ''trtafrika.com''. Retrieved 12 August 2023.</ref>
== Sommo Yizie ==
e24f01mvmddigibhubu0g0xxzqimv0y
60100
60099
2026-04-11T06:54:43Z
Vision L1
19
60100
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q122613107}}
'''Soɔloŋ Ghana''' '''Poɔ''' e la bone kaŋa naŋ be a African paaloŋ ane a tembilii naŋ be a Sub- Saharan Africa<ref><bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1848880610|Redding, Sean (26 March 2019), "Witchcraft in Africa: Political Power and Spiritual Insecurity from the Precolonial Era to the Present", ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.441, ISBN 978-0-19-027773-4, retrieved 13 August 2023]]</bdi>.</ref> poɔ. O e la bone kaŋa naŋ taa tɔnɔ a ko Ghana noba, ba saaŋkonnoŋ, sagedeebo ane nyɔvooroŋ poɔ.<ref name=":0">[https://thereadershub.org/witchcraft-and-witch-camps-in-ghana-underscoring-the-social-psychological-and-economic-implications-of-witchcraft-accusations-dr-matthew-mabefam/ "WITCHCRAFT AND WITCH CAMPS IN GHANA: UNDERSCORING THE SOCIAL, PSYCHOLOGICAL AND ECONOMIC IMPLICATIONS OF WITCHCRAFT ACCUSATIONS- Dr MATTHEW MABEFAM".] ''The Readers Hub''. 21 August 2020. Retrieved 13 August 2023.</ref> O e yele kaŋa naŋ leɛrɛ noba nyɔoɛ bebiri zaa kyɛ meŋ la iri bee zɛge ba saaŋkonnoŋ ka yuori ka o do saa, dabeɛ, zɔɔre, seeloŋ sagedeebo. A soɔloŋ sagedeebo e la tɛɛtɛɛ a Ghana irigiŋ poɔ, ane paaloŋ mine naŋ be a Africa poɔ.<ref name=":0" /> A yeli na naŋ e bone naŋ pore a tenne ama zaa poɔ la o ba e bone kaŋa fo naŋ nyɔge gyɛkɛllɛ, a yelbiri yaare la wieŋ ka banaŋ wa nyɛ neɛkaŋa a yeli ka o soba e la soɔbo bee erɛ la soɔbo e ere. Gbɛdegere na a gɔbenɛnte na maŋ de kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a irigiŋ poɔ maŋ e la tɛɛtɛɛ. African saaŋkonnoŋ puoru poɔ, banaŋ de la soɔloŋ ka o e bone naŋ na baŋ e boŋ soŋ kyɛ naŋ e bonfaa a irigiŋ poɔ.<ref>Benyah, Francis (2017). [[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|"Equally able, differently looking: discrimination and physical violence against persons with albinism in Ghana".]] ''Journal for the Study of Religion''. '''30''' (1): 161–188. doi:[[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/2413-3027 2413-3027].</ref>
Soɔloŋ e la bone kaŋa naŋ be a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. A wa tɔ zenɛ, soɔloŋ naŋ bebe noba nyɔvoɛ poɔ ka ba de ŋmaara ne taa zɔɔre. Gbɛɛ yaga pɔgeba la ka maŋ nyɛ ka ba e soɔbo, ka noab bata banaare na are a yeli soɔloŋ yɛlɛ kyɛ pɔge la na daŋ de weɛŋ ba naŋ na boɔle soɔbo, a yaga zie maŋ baare ne la ka ba baŋ sɔgele ko neɛ bee a ŋmaa o soba kɔkɔre gyamaa poɔ. Soɔloŋ maŋ baŋ tu la yɛlɛ yaga poɔ neɛ naŋ koŋ baŋ yeli, a maŋ taa la tɛɛtɛɛ a yi Ghana tembilii te gaa ŋa a Tuure paaloŋ poɔ, a Tuure paaoŋ ba peɛre la a yelbiri ŋa nyɛ ka paati yɛlɛ poɔ la a poɔ pampana.
== '''Dakoroŋ Ane Saaŋkonnoŋ Yɛlɛ''' ==
Soɔloŋ e la bone kaŋa na be Ghana saaŋkonnoŋ poɔ a koɔre , ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. Peɛro wuli la lɛ noba naŋ sage ka siɔloŋ sereŋ be la Ghana poɔ. Senselloŋ yaga bebe a kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a Ghana poɔ kyɛ, gbɛɛ yaga, gama poɔ, sinii poɔ,ane magazine<ref name=":1">Mensah Adinkrah (2015), "Witchcraft Beliefs in Ghana", ''Witchcraft, Witches, and Violence in Ghana'', Berghahn Books, pp. 53–107, doi:[[doi:10.2307/j.ctt9qcswd.7|10.2307/j.ctt9qcswd.7]], ISBN 978-1-78238-561-5</ref> poɔ la ka te maŋ nyɛrɛ enfuoni naŋ wulo soɔloŋ yeltarre.<ref name=":2">Roxburgh, Shelagh (31 December 2016). [https://journals.openedition.org/etudesafricaines/18387 "Witchcraft and Violence in Ghana".] ''Cahiers d'études africaines'' (224): 891–914. doi:[[doi:10.4000/etudesafricaines.18387|10.4000/etudesafricaines.18387.]] ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0008-0055 0008-0055.]</ref>Shelagh Roxburgh naŋ peɛre o peɛroo wa bare o yeli ka bone zaa ba kyebe fo naŋ na baŋ are fo gbɛɛ poɔ kyɛ yeli ka soɔloŋ la ŋa. Kyɛ noba taa la yɛlɛ mine banaŋ maŋ nyɛ neɛ eŋɛ a baŋ yeli ka o soba e la soɔbo. Ghana poɔ kyɛ, yeli pore ka ba maŋ de boɔle ne soɔbo la nenseɛ. Wagere a soba maŋ bare la o endaa ka o gaŋ a ba doɔnɔ doŋe zaa kyɛ ka o seɛ a yi gaa. Soɔloŋ e la teetɛɛ ne noba naŋ maŋ bamboo kaŋa a sonna ne baleba kyɛ bare ka ba de erɛ ne yelfaare.<ref name=":2" />
Gbaŋgba toma da bebe Ghana poɔ, a mine da la kũũ tuobu, ane ɔne tẽẽ, a tẽẽ ama la ka noa da maŋ di ka banaŋ wa tuo kũũ ka o baŋ teɛŋ nu a wuli neɛ naŋ ko o a yi soɔloŋ poɔ. A yɛlɛ ama da maŋ vɛŋ la ka ba nyɔge soɔbo kyɛ a tẽẽ na noba na maŋ de tone a toma taa la tɛɛtɛɛ, a mine la, a wuo o soba naŋ ko a neɛ pare gyamaa poɔ, bee ka ba koɔre o soba a ko a tuure paaloŋ deme ka o te toŋ gbaŋgba toma.<ref name=":3">Gray, Natasha (2001). "Witches, Oracles, and Colonial Law: Evolving Anti-Witchcraft Practices in Ghana, 1927-1932". ''The International Journal of African Historical Studies''. '''34''' (2): 339–363. doi:[[doi:10.2307/3097485|10.2307/3097485]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3097485 3097485]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18198526 18198526].</ref> A Native Administration Ordinance, bee NAO da ko la a Gold Coast sori a 1927 yuoni ka ba maŋ de soɔloŋ yɛlɛ a di ne a mɛrɛ sobie poɔ. A yi be puoriŋ soɔloŋ meŋ yɛlɛ paa da paale la a gɔbenɛnte mɛrɛ poɔ.
=== Yielluŋ ===
A yelzu soɔloŋ, e la bone kaŋa naŋ maŋ be yielluŋ poɔ gbɛɛ yaga, a be la Ghana saaŋkompare yielluŋ poɔ. A yelzu wombo yielluŋ poɔ maŋ wulo la yɛlɛ yaga saaŋkonnoŋ poɔ. Yiele a Akan poɔ a kɔkɔre ŋa la e a Ghana kɔkɔrɛɛ kaŋa bɔrefɔ naŋ ba paale o poɔ kyɛ ka o meŋ yelluu pore a Ghana poɔ kyɛ. Yiele gyamaa bebe naŋ maŋ yiele a kyaare ne soɔloŋ , a manna wulo yɛlɛ soɔloŋ erɛ aseŋ daa-nyu, ane kũũ.<ref name=":1" /> A yelfaare noba na maŋ de ko bee kyaare ne soɔloŋ wagere zaa vɛŋ la ka noba yaga taa dabeɛŋ ne soɔloŋ a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, a ŋaa maŋ vɛŋ la ka noba ŋmaara zɔɔre ne taa a maŋ nyɛ neɛkaŋa yelerre a teɛre ka o soba e la soɔbo. Soɔloŋ yɛlɛ yuo la noba yɛŋ ka ennoɔ ne yiele sɛgebo, duoro ŋmɛyaaro ne yielluŋ. A yelnyɔgeraa a kyaare ne soɔloŋ, ba naŋ de ko a mɛrɛ maale bee kaareba la ka ba la maale kaa a yelsoŋ na soɔloŋ naŋ taa a te saaŋkonnoŋ poɔ.
=== Puoru ===
2012 yuoni poɔ, WIN-Gallup International 'Religion ane Atheism Index', da male ka Ghana la paaloŋ poɔ la ka puoru yeltarre a pore a gaŋ ziezaa, peɛro wuli ka a tendaa zaa poɔ Ghana taa la 96% puoru yeltarre poɔ ka banaŋ la de weɛŋ paaloŋ zaa zu<ref>[https://web.archive.org/web/20190719150028/https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf "Global Index of Religion and Atheism"] (PDF). ''WIN- Gallop International''. 2012. Archived from [https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf the original] (PDF) on 19 July 2019. Retrieved 13 May 2020.</ref>. Puou na naŋ pore a Ghana poɔ kyɛ la kristo puoru ane yɛre puoru, kyɛ a zaa taa la sagedeebo ka seɛ, sefaare ane soɔloŋ zaa bebe ba saaŋkonnoŋ poɔ. Yelkpɛtaa mine bebe a kyaare soɔloŋ a saŋa naŋ a nempeele naŋ da wa ane saŋa na a nempeele naŋ da ba wa sɛre. Tenne ana poɔ kristo puoru naŋ pore, a e la mɔlɔ fo naŋ na baŋ nyɛ kristo bisoŋ naŋ na baŋ zɔɔ ne soɔbo.<ref name=":1" />
Roman Catholic mission a Ghana poɔ, ba sage ka neɛzaa naŋ poɔ ba puoru poɔ ka o biŋ tebɛ. head father, K. Strebler naŋ yi Gold Coast da wuli la o teɛroŋ kyaare ne lɛ ba naŋ maŋ boɔle nobamine ka soɔbo, o manne ka o poɔ zaa la maŋ saaŋ ka onaŋ wa woŋ ba naŋ boɔlɔ neɛkaŋa ka soɔbo. Father Strebler da tɔ la dabeɛŋ eŋ o noba ka neɛzaa, naŋ na gaa Suhum, ka o soba na nyɛ la dɔgeroŋ kaŋa bale. O yeli ko la dɔɔtare ka ka soɔloŋ da bebe, neɛ da koŋ maŋ toɔ a yeli ko o tɔ ka o e la soɔbo te nyɔvooroŋ poɔ. Malam mine ane Kristo puoribɛrɛ meŋ wuli la ba posaaŋ a kyaare ne noba naŋ maŋ boɔle ba tɔ ka soɔbo bee a kyaare noba naŋ boorɔ bɔgere bee a biŋ tebɛ.<ref name=":3" />
=== Noba mine bale (Ethnic groups) ===
Kwahu noba a Ghana poɔ, la zeŋ Kwahu tɛŋkubu poɔ, ba sage na wuli ba teɛroŋ a kyaare soɔloŋ, ba da nyɔge la yelkaŋa a kyaare ne soɔloŋ a ba saaŋkonnoŋ poɔ, ba pãã yɔ la teŋɛa zaa poɔ a moɔlɔ a yelbiri a kyaare ne soɔloŋ. Ba da ba moɔlɔ a yɛlɛ kyɛ ba da ba e ka a saaŋ gbaŋgbale lɛ.<ref>Bleek, Wolf (December 1976). "Witchcraft, Gossip and Death: A Social Drama". ''Man''. '''11''' (4): 526–541. doi:[[doi:10.2307/2800437|10.2307/2800437]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/2800437 2800437].</ref>
=== Nenseɛ Biiri ===
Atikile meŋa : Nenseɛ Biiri
Biseɛ, a Ghana poɔ kyɛ o e la bibatoɔnaa naŋ taa beremɛ boɔrɔ a go ne omeŋa.<ref>[[:en:Anas_Aremeyaw_Anas|Anas, Anas Aremeyaw]] (10 January 2013). [https://www.aljazeera.com/program/people-power/2013/1/10/spirit-child "Spirit Child"]. ''[[:en:Aljazeera.com|Aljazeera.com]]''. Retrieved 3 August 2021.</ref> Nembatoɔne a Ghana poɔ ba naŋ maŋ dɔge maŋ taa keõ kaŋa bale, sobiri na fo naŋ naŋ baŋ tu kyɛ toɔ koŋ ba nyɔvore la ka fo ba gaane kɔŋtɔmɔ<ref>''Issues in Sociology and Social Work: Aging, Medical, and Missionary Research and Application: 2011 Edition''. ScholarlyEditions. 9 January 2012. ISBN <bdi>9781464966767</bdi>. Retrieved 30 May 2017 – via Google Books.</ref> zie banaŋ yoŋ maŋ wuli lɛ fo naŋ na tu kyɛ ko a bibalaa na. Kassena-Nankana district naŋ be a Northern Ghana poɔ,<ref name=":4">Allotey, Pascale; Reidpath, Daniel (1 April 2001). "Establishing the causes of childhood mortality in Ghana: the 'spirit child'". ''Social Science & Medicine''. '''52''' (7): 1007–1012. doi:10.1016/S0277-9536(00)00207-0. ISSN 0277-9536. <nowiki>PMID 11266045</nowiki>.</ref> ba maŋ boɔle la Spirit Ɔhilderen ka ''chichuru'' bee ''kinkiriko.Gbɛɛ yaga a biiri bama maŋ yi la yiri na poɔ ba naŋ ba taa eebo.''<ref>Bayat, Mojdeh (27 January 2014). "The stories of 'snake children': killing and abuse of children with developmental disabilities in West Africa". ''Journal of Intellectual Disability Research''. '''59''' (1): 1–10. doi:10.1111/jir.12118. ISSN 0964-2633. <nowiki>PMID 24467696</nowiki>.</ref> ''Kyɛ ka banaŋ wa baŋ ka a bie ŋa tɔ e la bisoŋ o ba taa dɔgeruŋ zaa ana wa yele o yideme.''<ref name=":4" />
== '''''Zɔɔre banaŋ ŋmaa kyaare ne pɔgeba''''' ==
''A yele ŋa e la zɔɔŋmaa a kyaare ne pɔgeba ba naŋ maŋ boɔle ba ka soɔbo, duoro kaŋa da yi la ka ba maŋ feɛ, nyege, a mine kaŋa gba ka ba ŋmɛ ba soŋ ba naŋ e soɔbo zuiŋ.''<ref>Smith, David (29 November 2010). "Ghanaian woman burned to death for being a 'witch'". ''The Guardian''. ISSN 0261-3077. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''A zuiŋ pɔgeba yaga zie a Ghana poɔ kyɛ zoro la dabeɛŋ ne banaŋ na boɔle ba ka soɔbo kyɛ ba maŋ sage ka ba na manne ba toɔraa a wuli ka ba ba e soɔbo. A boŋ naŋ so ka gɔbenɛnte a kpɛ a yelŋa poɔ la a kori te a tembɛrɛ poɔ noba yaga nyɛrɛ la dɔgeruŋ a yi ba naŋ maŋ boɔle ba ka ba e la soɔre.''
=== ''Soɔre Lammo zie'' ===
[[Duoro kɔre:Live Witches.jpg|thumb|Pɔgeba naŋ kpeɛrɛ soɔloŋ lammo zie]]
Atikile Meŋa: Soɔloŋ lammo zie
''Soɔre lammo zie e la zie a ko pɔgeba banaŋ gaa te bɔ sommo a go ba menne a yi naŋ boɔrɔ ba koobo . A soɔre lammo zie ŋa la bone na naŋ bebe a pare yuomo turi.''<ref>Whitaker, Kati (1 September 2012). "Ghana's camps for 'witches' and widows". ''BBC News''. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''Saaŋkonnoŋ poɔ a soɔre lammo zie ŋa '''tindanas, bee namine''' la maŋ peere a pɔgeba ba ma taa a teŋɛ poɔ ka yelfaare zaa wa kpɛ a teŋɛ poɔ.A naq wa tc zenɛ, namine a kori poɔ la naŋ kaara ama mine, kyɛ ba maŋ zoro la dabeɛŋ bonso a gɔbenɛnte boɔrɔ ka o ko a yɛlɛ ama taaba zu.Peɛro wuli ka pɔgeba aŋa noba 1000 be la a soɔre lammo ŋa zie .FIDA da yi la a yeli ka soɔre lammo ziiri na zaanaŋ be Ghana lombori zaa poɔ seŋ ka gɔbenɛnte pɔge a , ka bonso nensaaloŋ mɛrɛ poɔ a ba tu. A Ghana gɔbenɛnte da ŋmɛ la a yeluŋ ŋa fɛre. Kyɛ paa la maaleŋ biŋ mɛraa a kyaare ne soɔloŋ yeltarre.''
=== Zɔɔre faaroo Interventions '' '' ===
1930 yuoni poɔ, duoro da ŋmɛ la yaare ziezaa ka a Gold Coast wagere na poɔ, pɔge kaŋa naŋ da be teŋɛ kaŋa ka ba boɔlo ka Winneba, a Ghana poɔ, a naa ne o noba fere la a pɔge ŋa ka o gaa a teŋɛ teebe<ref name=":3" /> zie ka ka a teebe na te peɛre a pɔge nyɛ bonso ba yeli ka a pɔge e la soɔbo.A teõ da e la kɔntɔmɔ naŋ be a Akan paaloŋ ba naŋ boɔlɔ ka Akyem Abukwa, a teõ ŋa da e bone na maŋ kaa nyɛ ka pɔge ŋa e la soɔbo bee ka o ba e kyɛ ka ba ŋmaara ziiri enne o.Neɛ naŋ da kaara teõ ŋa zu la e neɛ naŋ yi a ogo paaloŋ poɔ, o da ŋmaa la noɔ kɔkɔre a de lɔɔ teŋɛ. A lɛ a noɔ naŋ vare na wuli ka a pɔge e la soɔbo bee ka o ba e soɔbo. Ka a noɔ wa vare leɛ vɔgele muru, lɛ wuli ka pɔge ba e soɔbo.<ref name=":2" />
Kyɛ ka a pɔge wa e soɔbo a lɛ a teõ naŋ wuli, a teõ na ko la a pɔge tee ka o nyu kyɛ zɛ ka o soɔloŋ na zaa baare. A Akan kɔkɔre poɔ ba maŋ boɔle o la ka Bayi. A pɔge na banaŋ da nyɔge na peɛro da wuli ka a pɔge puoro la kristo puoru,A yeli ŋa da vɛŋ la ka a pɔge yideme de ka a yelŋa be pɔgeba zaa poɔ. Banaŋ da de o gaa ne a tongo teõ zie ka ka a teõ te peɛro nyɛ ka o e la soɔbo bee. Aneazaa ka a Tongo yi la a Gold Coast poɔ, a gɔbenɛnte pãã da de la faŋa na onaŋ ko a neɛ naŋ kaara a teŋgane.<ref name=":2" />
Soɔloŋ paa da e yelkaŋa naŋ ba tu a 1930 nensaaloŋ mɛrɛ poɔ, a lɛ puoriŋ 1932 merɛ ba naŋ da leɛ maaleŋ kaa poɔ, amerɛ da la sage la bonso wagere mine wa ta la ka noba nyɛ ka ba maŋ te kpɛ a soɔloŋ ŋa ka ba toɔ nyɛ ba bomboɔraa. Zɔɔre pãã da le la naana maŋ wa ŋmaa neɛ sane boso noba yeli ka o soba e la soɔbo aneazaa ka a mɛra da ba yu a lɛ a namine naŋ erɛ. Pampana zie naŋ yuo, noba yuo la yɛroŋ a boɔle a yuori ka koŋ nyɛ tɔnɔ, ka a kaŋa la Gaa Yiri te nyɛ n noba, da laŋ yeli la biŋ ka noba banaŋ ba naŋ da boɔle ka soɔre ka ba naa leɛ gaa ba yie poɔ a te nyɛ ba yideme.<ref name=":2" />
Ghana poɔ kyɛ, pampana ka fooŋ boɔle neɛ ka soɔbo a Ghana mɛraa na nyɔge fo la ka ŋmɛ sane.<ref>"It is illegal to refer to anyone as a witch - Parliament". ''GhanaWeb''. 29 July 2023. Retrieved 12 August 2023.</ref><ref>"Ghana's MPs pass bill criminalising witchcraft accusation - TRT Afrika". ''trtafrika.com''. Retrieved 12 August 2023.</ref>
== Sommo Yizie ==
ffmdo6lhry7xvfe08f03p6y904atlvr
60101
60100
2026-04-11T06:56:51Z
Vision L1
19
60101
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q122613107}}
'''Soɔloŋ Ghana''' '''Poɔ''' e la bone kaŋa naŋ be a African paaloŋ ane a tembilii naŋ be a Sub- Saharan Africa<ref><bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1848880610|Redding, Sean (26 March 2019), "Witchcraft in Africa: Political Power and Spiritual Insecurity from the Precolonial Era to the Present", ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.441, ISBN 978-0-19-027773-4, retrieved 13 August 2023]]</bdi>.</ref> poɔ. O e la bone kaŋa naŋ taa tɔnɔ a ko Ghana noba, ba saaŋkonnoŋ, sagedeebo ane nyɔvooroŋ poɔ.<ref name=":0">[https://thereadershub.org/witchcraft-and-witch-camps-in-ghana-underscoring-the-social-psychological-and-economic-implications-of-witchcraft-accusations-dr-matthew-mabefam/ "WITCHCRAFT AND WITCH CAMPS IN GHANA: UNDERSCORING THE SOCIAL, PSYCHOLOGICAL AND ECONOMIC IMPLICATIONS OF WITCHCRAFT ACCUSATIONS- Dr MATTHEW MABEFAM".] ''The Readers Hub''. 21 August 2020. Retrieved 13 August 2023.</ref> O e yele kaŋa naŋ leɛrɛ noba nyɔoɛ bebiri zaa kyɛ meŋ la iri bee zɛge ba saaŋkonnoŋ ka yuori ka o do saa, dabeɛ, zɔɔre, seeloŋ sagedeebo. A soɔloŋ sagedeebo e la tɛɛtɛɛ a Ghana irigiŋ poɔ, ane paaloŋ mine naŋ be a Africa poɔ.<ref name=":0" /> A yeli na naŋ e bone naŋ pore a tenne ama zaa poɔ la o ba e bone kaŋa fo naŋ nyɔge gyɛkɛllɛ, a yelbiri yaare la wieŋ ka banaŋ wa nyɛ neɛkaŋa a yeli ka o soba e la soɔbo bee erɛ la soɔbo e ere. Gbɛdegere na a gɔbenɛnte na maŋ de kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a irigiŋ poɔ maŋ e la tɛɛtɛɛ. African saaŋkonnoŋ puoru poɔ, banaŋ de la soɔloŋ ka o e bone naŋ na baŋ e boŋ soŋ kyɛ naŋ e bonfaa a irigiŋ poɔ.<ref>Benyah, Francis (2017). [[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|"Equally able, differently looking: discrimination and physical violence against persons with albinism in Ghana".]] ''Journal for the Study of Religion''. '''30''' (1): 161–188. doi:[[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/2413-3027 2413-3027].</ref>
Soɔloŋ e la bone kaŋa naŋ be a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. A wa tɔ zenɛ, soɔloŋ naŋ bebe noba nyɔvoɛ poɔ ka ba de ŋmaara ne taa zɔɔre. Gbɛɛ yaga pɔgeba la ka maŋ nyɛ ka ba e soɔbo, ka noab bata banaare na are a yeli soɔloŋ yɛlɛ kyɛ pɔge la na daŋ de weɛŋ ba naŋ na boɔle soɔbo, a yaga zie maŋ baare ne la ka ba baŋ sɔgele ko neɛ bee a ŋmaa o soba kɔkɔre gyamaa poɔ. Soɔloŋ maŋ baŋ tu la yɛlɛ yaga poɔ neɛ naŋ koŋ baŋ yeli, a maŋ taa la tɛɛtɛɛ a yi Ghana tembilii te gaa ŋa a Tuure paaloŋ poɔ, a Tuure paaoŋ ba peɛre la a yelbiri ŋa nyɛ ka paati yɛlɛ poɔ la a poɔ pampana.
== '''Dakoroŋ Ane Saaŋkonnoŋ Yɛlɛ''' ==
Soɔloŋ e la bone kaŋa na be Ghana saaŋkonnoŋ poɔ a koɔre , ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. Peɛro wuli la lɛ noba naŋ sage ka siɔloŋ sereŋ be la Ghana poɔ. Senselloŋ yaga bebe a kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a Ghana poɔ kyɛ, gbɛɛ yaga, gama poɔ, sinii poɔ,ane magazine<ref name=":1">Mensah Adinkrah (2015), "Witchcraft Beliefs in Ghana", ''Witchcraft, Witches, and Violence in Ghana'', Berghahn Books, pp. 53–107, doi:[[doi:10.2307/j.ctt9qcswd.7|10.2307/j.ctt9qcswd.7]], ISBN 978-1-78238-561-5</ref> poɔ la ka te maŋ nyɛrɛ enfuoni naŋ wulo soɔloŋ yeltarre.<ref name=":2">Roxburgh, Shelagh (31 December 2016). [https://journals.openedition.org/etudesafricaines/18387 "Witchcraft and Violence in Ghana".] ''Cahiers d'études africaines'' (224): 891–914. doi:[[doi:10.4000/etudesafricaines.18387|10.4000/etudesafricaines.18387.]] ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0008-0055 0008-0055.]</ref>Shelagh Roxburgh naŋ peɛre o peɛroo wa bare o yeli ka bone zaa ba kyebe fo naŋ na baŋ are fo gbɛɛ poɔ kyɛ yeli ka soɔloŋ la ŋa. Kyɛ noba taa la yɛlɛ mine banaŋ maŋ nyɛ neɛ eŋɛ a baŋ yeli ka o soba e la soɔbo. Ghana poɔ kyɛ, yeli pore ka ba maŋ de boɔle ne soɔbo la nenseɛ. Wagere a soba maŋ bare la o endaa ka o gaŋ a ba doɔnɔ doŋe zaa kyɛ ka o seɛ a yi gaa. Soɔloŋ e la teetɛɛ ne noba naŋ maŋ bamboo kaŋa a sonna ne baleba kyɛ bare ka ba de erɛ ne yelfaare.<ref name=":2" />
Gbaŋgba toma da bebe Ghana poɔ, a mine da la kũũ tuobu, ane ɔne tẽẽ, a tẽẽ ama la ka noa da maŋ di ka banaŋ wa tuo kũũ ka o baŋ teɛŋ nu a wuli neɛ naŋ ko o a yi soɔloŋ poɔ. A yɛlɛ ama da maŋ vɛŋ la ka ba nyɔge soɔbo kyɛ a tẽẽ na noba na maŋ de tone a toma taa la tɛɛtɛɛ, a mine la, a wuo o soba naŋ ko a neɛ pare gyamaa poɔ, bee ka ba koɔre o soba a ko a tuure paaloŋ deme ka o te toŋ gbaŋgba toma.<ref name=":3">Gray, Natasha (2001). "Witches, Oracles, and Colonial Law: Evolving Anti-Witchcraft Practices in Ghana, 1927-1932". ''The International Journal of African Historical Studies''. '''34''' (2): 339–363. doi:[[doi:10.2307/3097485|10.2307/3097485]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3097485 3097485]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18198526 18198526].</ref> A Native Administration Ordinance, bee NAO da ko la a Gold Coast sori a 1927 yuoni ka ba maŋ de soɔloŋ yɛlɛ a di ne a mɛrɛ sobie poɔ. A yi be puoriŋ soɔloŋ meŋ yɛlɛ paa da paale la a gɔbenɛnte mɛrɛ poɔ.
=== Yielluŋ ===
A yelzu soɔloŋ, e la bone kaŋa naŋ maŋ be yielluŋ poɔ gbɛɛ yaga, a be la Ghana saaŋkompare yielluŋ poɔ. A yelzu wombo yielluŋ poɔ maŋ wulo la yɛlɛ yaga saaŋkonnoŋ poɔ. Yiele a Akan poɔ a kɔkɔre ŋa la e a Ghana kɔkɔrɛɛ kaŋa bɔrefɔ naŋ ba paale o poɔ kyɛ ka o meŋ yelluu pore a Ghana poɔ kyɛ. Yiele gyamaa bebe naŋ maŋ yiele a kyaare ne soɔloŋ , a manna wulo yɛlɛ soɔloŋ erɛ aseŋ daa-nyu, ane kũũ.<ref name=":1" /> A yelfaare noba na maŋ de ko bee kyaare ne soɔloŋ wagere zaa vɛŋ la ka noba yaga taa dabeɛŋ ne soɔloŋ a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, a ŋaa maŋ vɛŋ la ka noba ŋmaara zɔɔre ne taa a maŋ nyɛ neɛkaŋa yelerre a teɛre ka o soba e la soɔbo. Soɔloŋ yɛlɛ yuo la noba yɛŋ ka ennoɔ ne yiele sɛgebo, duoro ŋmɛyaaro ne yielluŋ. A yelnyɔgeraa a kyaare ne soɔloŋ, ba naŋ de ko a mɛrɛ maale bee kaareba la ka ba la maale kaa a yelsoŋ na soɔloŋ naŋ taa a te saaŋkonnoŋ poɔ.
=== Puoru ===
2012 yuoni poɔ, WIN-Gallup International 'Religion ane Atheism Index', da male ka Ghana la paaloŋ poɔ la ka puoru yeltarre a pore a gaŋ ziezaa, peɛro wuli ka a tendaa zaa poɔ Ghana taa la 96% puoru yeltarre poɔ ka banaŋ la de weɛŋ paaloŋ zaa zu<ref>[https://web.archive.org/web/20190719150028/https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf "Global Index of Religion and Atheism"] (PDF). ''WIN- Gallop International''. 2012. Archived from [https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf the original] (PDF) on 19 July 2019. Retrieved 13 May 2020.</ref>. Puou na naŋ pore a Ghana poɔ kyɛ la kristo puoru ane yɛre puoru, kyɛ a zaa taa la sagedeebo ka seɛ, sefaare ane soɔloŋ zaa bebe ba saaŋkonnoŋ poɔ. Yelkpɛtaa mine bebe a kyaare soɔloŋ a saŋa naŋ a nempeele naŋ da wa ane saŋa na a nempeele naŋ da ba wa sɛre. Tenne ana poɔ kristo puoru naŋ pore, a e la mɔlɔ fo naŋ na baŋ nyɛ kristo bisoŋ naŋ na baŋ zɔɔ ne soɔbo.<ref name=":1" />
Roman Catholic mission a Ghana poɔ, ba sage ka neɛzaa naŋ poɔ ba puoru poɔ ka o biŋ tebɛ. head father, K. Strebler naŋ yi Gold Coast da wuli la o teɛroŋ kyaare ne lɛ ba naŋ maŋ boɔle nobamine ka soɔbo, o manne ka o poɔ zaa la maŋ saaŋ ka onaŋ wa woŋ ba naŋ boɔlɔ neɛkaŋa ka soɔbo. Father Strebler da tɔ la dabeɛŋ eŋ o noba ka neɛzaa, naŋ na gaa Suhum, ka o soba na nyɛ la dɔgeroŋ kaŋa bale. O yeli ko la dɔɔtare ka ka soɔloŋ da bebe, neɛ da koŋ maŋ toɔ a yeli ko o tɔ ka o e la soɔbo te nyɔvooroŋ poɔ. Malam mine ane Kristo puoribɛrɛ meŋ wuli la ba posaaŋ a kyaare ne noba naŋ maŋ boɔle ba tɔ ka soɔbo bee a kyaare noba naŋ boorɔ bɔgere bee a biŋ tebɛ.<ref name=":3" />
=== Noba mine bale (Ethnic groups) ===
Kwahu noba a Ghana poɔ, la zeŋ Kwahu tɛŋkubu poɔ, ba sage na wuli ba teɛroŋ a kyaare soɔloŋ, ba da nyɔge la yelkaŋa a kyaare ne soɔloŋ a ba saaŋkonnoŋ poɔ, ba pãã yɔ la teŋɛa zaa poɔ a moɔlɔ a yelbiri a kyaare ne soɔloŋ. Ba da ba moɔlɔ a yɛlɛ kyɛ ba da ba e ka a saaŋ gbaŋgbale lɛ.<ref>Bleek, Wolf (December 1976). "Witchcraft, Gossip and Death: A Social Drama". ''Man''. '''11''' (4): 526–541. doi:[[doi:10.2307/2800437|10.2307/2800437]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/2800437 2800437].</ref>
=== Nenseɛ Biiri ===
Atikile meŋa : Nenseɛ Biiri
Biseɛ, a Ghana poɔ kyɛ o e la bibatoɔnaa naŋ taa beremɛ boɔrɔ a go ne omeŋa.<ref>[[:en:Anas_Aremeyaw_Anas|Anas, Anas Aremeyaw]] (10 January 2013). [https://www.aljazeera.com/program/people-power/2013/1/10/spirit-child "Spirit Child"]. ''[[:en:Aljazeera.com|Aljazeera.com]]''. Retrieved 3 August 2021.</ref> Nembatoɔne a Ghana poɔ ba naŋ maŋ dɔge maŋ taa keõ kaŋa bale, sobiri na fo naŋ naŋ baŋ tu kyɛ toɔ koŋ ba nyɔvore la ka fo ba gaane kɔŋtɔmɔ<ref>[https://books.google.com/books?id=LXLra-ZZDzwC&q=spirit+children+ghana&pg=PA131 ''Issues in Sociology and Social Work: Aging, Medical, and Missionary Research and Application: 2011 Edition''. ScholarlyEditions]. 9 January 2012. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781464966767|9781464966767]]</bdi>. Retrieved 30 May 2017 – via Google Books.</ref> zie banaŋ yoŋ maŋ wuli lɛ fo naŋ na tu kyɛ ko a bibalaa na. Kassena-Nankana district naŋ be a Northern Ghana poɔ,<ref name=":4">Allotey, Pascale; Reidpath, Daniel (1 April 2001). "Establishing the causes of childhood mortality in Ghana: the 'spirit child'". ''Social Science & Medicine''. '''52''' (7): 1007–1012. doi:10.1016/S0277-9536(00)00207-0. ISSN 0277-9536. <nowiki>PMID 11266045</nowiki>.</ref> ba maŋ boɔle la Spirit Ɔhilderen ka ''chichuru'' bee ''kinkiriko.Gbɛɛ yaga a biiri bama maŋ yi la yiri na poɔ ba naŋ ba taa eebo.''<ref>Bayat, Mojdeh (27 January 2014). "The stories of 'snake children': killing and abuse of children with developmental disabilities in West Africa". ''Journal of Intellectual Disability Research''. '''59''' (1): 1–10. doi:10.1111/jir.12118. ISSN 0964-2633. <nowiki>PMID 24467696</nowiki>.</ref> ''Kyɛ ka banaŋ wa baŋ ka a bie ŋa tɔ e la bisoŋ o ba taa dɔgeruŋ zaa ana wa yele o yideme.''<ref name=":4" />
== '''''Zɔɔre banaŋ ŋmaa kyaare ne pɔgeba''''' ==
''A yele ŋa e la zɔɔŋmaa a kyaare ne pɔgeba ba naŋ maŋ boɔle ba ka soɔbo, duoro kaŋa da yi la ka ba maŋ feɛ, nyege, a mine kaŋa gba ka ba ŋmɛ ba soŋ ba naŋ e soɔbo zuiŋ.''<ref>Smith, David (29 November 2010). "Ghanaian woman burned to death for being a 'witch'". ''The Guardian''. ISSN 0261-3077. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''A zuiŋ pɔgeba yaga zie a Ghana poɔ kyɛ zoro la dabeɛŋ ne banaŋ na boɔle ba ka soɔbo kyɛ ba maŋ sage ka ba na manne ba toɔraa a wuli ka ba ba e soɔbo. A boŋ naŋ so ka gɔbenɛnte a kpɛ a yelŋa poɔ la a kori te a tembɛrɛ poɔ noba yaga nyɛrɛ la dɔgeruŋ a yi ba naŋ maŋ boɔle ba ka ba e la soɔre.''
=== ''Soɔre Lammo zie'' ===
[[Duoro kɔre:Live Witches.jpg|thumb|Pɔgeba naŋ kpeɛrɛ soɔloŋ lammo zie]]
Atikile Meŋa: Soɔloŋ lammo zie
''Soɔre lammo zie e la zie a ko pɔgeba banaŋ gaa te bɔ sommo a go ba menne a yi naŋ boɔrɔ ba koobo . A soɔre lammo zie ŋa la bone na naŋ bebe a pare yuomo turi.''<ref>Whitaker, Kati (1 September 2012). "Ghana's camps for 'witches' and widows". ''BBC News''. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''Saaŋkonnoŋ poɔ a soɔre lammo zie ŋa '''tindanas, bee namine''' la maŋ peere a pɔgeba ba ma taa a teŋɛ poɔ ka yelfaare zaa wa kpɛ a teŋɛ poɔ.A naq wa tc zenɛ, namine a kori poɔ la naŋ kaara ama mine, kyɛ ba maŋ zoro la dabeɛŋ bonso a gɔbenɛnte boɔrɔ ka o ko a yɛlɛ ama taaba zu.Peɛro wuli ka pɔgeba aŋa noba 1000 be la a soɔre lammo ŋa zie .FIDA da yi la a yeli ka soɔre lammo ziiri na zaanaŋ be Ghana lombori zaa poɔ seŋ ka gɔbenɛnte pɔge a , ka bonso nensaaloŋ mɛrɛ poɔ a ba tu. A Ghana gɔbenɛnte da ŋmɛ la a yeluŋ ŋa fɛre. Kyɛ paa la maaleŋ biŋ mɛraa a kyaare ne soɔloŋ yeltarre.''
=== Zɔɔre faaroo Interventions '' '' ===
1930 yuoni poɔ, duoro da ŋmɛ la yaare ziezaa ka a Gold Coast wagere na poɔ, pɔge kaŋa naŋ da be teŋɛ kaŋa ka ba boɔlo ka Winneba, a Ghana poɔ, a naa ne o noba fere la a pɔge ŋa ka o gaa a teŋɛ teebe<ref name=":3" /> zie ka ka a teebe na te peɛre a pɔge nyɛ bonso ba yeli ka a pɔge e la soɔbo.A teõ da e la kɔntɔmɔ naŋ be a Akan paaloŋ ba naŋ boɔlɔ ka Akyem Abukwa, a teõ ŋa da e bone na maŋ kaa nyɛ ka pɔge ŋa e la soɔbo bee ka o ba e kyɛ ka ba ŋmaara ziiri enne o.Neɛ naŋ da kaara teõ ŋa zu la e neɛ naŋ yi a ogo paaloŋ poɔ, o da ŋmaa la noɔ kɔkɔre a de lɔɔ teŋɛ. A lɛ a noɔ naŋ vare na wuli ka a pɔge e la soɔbo bee ka o ba e soɔbo. Ka a noɔ wa vare leɛ vɔgele muru, lɛ wuli ka pɔge ba e soɔbo.<ref name=":2" />
Kyɛ ka a pɔge wa e soɔbo a lɛ a teõ naŋ wuli, a teõ na ko la a pɔge tee ka o nyu kyɛ zɛ ka o soɔloŋ na zaa baare. A Akan kɔkɔre poɔ ba maŋ boɔle o la ka Bayi. A pɔge na banaŋ da nyɔge na peɛro da wuli ka a pɔge puoro la kristo puoru,A yeli ŋa da vɛŋ la ka a pɔge yideme de ka a yelŋa be pɔgeba zaa poɔ. Banaŋ da de o gaa ne a tongo teõ zie ka ka a teõ te peɛro nyɛ ka o e la soɔbo bee. Aneazaa ka a Tongo yi la a Gold Coast poɔ, a gɔbenɛnte pãã da de la faŋa na onaŋ ko a neɛ naŋ kaara a teŋgane.<ref name=":2" />
Soɔloŋ paa da e yelkaŋa naŋ ba tu a 1930 nensaaloŋ mɛrɛ poɔ, a lɛ puoriŋ 1932 merɛ ba naŋ da leɛ maaleŋ kaa poɔ, amerɛ da la sage la bonso wagere mine wa ta la ka noba nyɛ ka ba maŋ te kpɛ a soɔloŋ ŋa ka ba toɔ nyɛ ba bomboɔraa. Zɔɔre pãã da le la naana maŋ wa ŋmaa neɛ sane boso noba yeli ka o soba e la soɔbo aneazaa ka a mɛra da ba yu a lɛ a namine naŋ erɛ. Pampana zie naŋ yuo, noba yuo la yɛroŋ a boɔle a yuori ka koŋ nyɛ tɔnɔ, ka a kaŋa la Gaa Yiri te nyɛ n noba, da laŋ yeli la biŋ ka noba banaŋ ba naŋ da boɔle ka soɔre ka ba naa leɛ gaa ba yie poɔ a te nyɛ ba yideme.<ref name=":2" />
Ghana poɔ kyɛ, pampana ka fooŋ boɔle neɛ ka soɔbo a Ghana mɛraa na nyɔge fo la ka ŋmɛ sane.<ref>"It is illegal to refer to anyone as a witch - Parliament". ''GhanaWeb''. 29 July 2023. Retrieved 12 August 2023.</ref><ref>"Ghana's MPs pass bill criminalising witchcraft accusation - TRT Afrika". ''trtafrika.com''. Retrieved 12 August 2023.</ref>
== Sommo Yizie ==
4p1mddwvejmxsxjng95yrklo3t3yqhp
60102
60101
2026-04-11T06:59:46Z
Vision L1
19
60102
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q122613107}}
'''Soɔloŋ Ghana''' '''Poɔ''' e la bone kaŋa naŋ be a African paaloŋ ane a tembilii naŋ be a Sub- Saharan Africa<ref><bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1848880610|Redding, Sean (26 March 2019), "Witchcraft in Africa: Political Power and Spiritual Insecurity from the Precolonial Era to the Present", ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.441, ISBN 978-0-19-027773-4, retrieved 13 August 2023]]</bdi>.</ref> poɔ. O e la bone kaŋa naŋ taa tɔnɔ a ko Ghana noba, ba saaŋkonnoŋ, sagedeebo ane nyɔvooroŋ poɔ.<ref name=":0">[https://thereadershub.org/witchcraft-and-witch-camps-in-ghana-underscoring-the-social-psychological-and-economic-implications-of-witchcraft-accusations-dr-matthew-mabefam/ "WITCHCRAFT AND WITCH CAMPS IN GHANA: UNDERSCORING THE SOCIAL, PSYCHOLOGICAL AND ECONOMIC IMPLICATIONS OF WITCHCRAFT ACCUSATIONS- Dr MATTHEW MABEFAM".] ''The Readers Hub''. 21 August 2020. Retrieved 13 August 2023.</ref> O e yele kaŋa naŋ leɛrɛ noba nyɔoɛ bebiri zaa kyɛ meŋ la iri bee zɛge ba saaŋkonnoŋ ka yuori ka o do saa, dabeɛ, zɔɔre, seeloŋ sagedeebo. A soɔloŋ sagedeebo e la tɛɛtɛɛ a Ghana irigiŋ poɔ, ane paaloŋ mine naŋ be a Africa poɔ.<ref name=":0" /> A yeli na naŋ e bone naŋ pore a tenne ama zaa poɔ la o ba e bone kaŋa fo naŋ nyɔge gyɛkɛllɛ, a yelbiri yaare la wieŋ ka banaŋ wa nyɛ neɛkaŋa a yeli ka o soba e la soɔbo bee erɛ la soɔbo e ere. Gbɛdegere na a gɔbenɛnte na maŋ de kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a irigiŋ poɔ maŋ e la tɛɛtɛɛ. African saaŋkonnoŋ puoru poɔ, banaŋ de la soɔloŋ ka o e bone naŋ na baŋ e boŋ soŋ kyɛ naŋ e bonfaa a irigiŋ poɔ.<ref>Benyah, Francis (2017). [[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|"Equally able, differently looking: discrimination and physical violence against persons with albinism in Ghana".]] ''Journal for the Study of Religion''. '''30''' (1): 161–188. doi:[[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/2413-3027 2413-3027].</ref>
Soɔloŋ e la bone kaŋa naŋ be a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. A wa tɔ zenɛ, soɔloŋ naŋ bebe noba nyɔvoɛ poɔ ka ba de ŋmaara ne taa zɔɔre. Gbɛɛ yaga pɔgeba la ka maŋ nyɛ ka ba e soɔbo, ka noab bata banaare na are a yeli soɔloŋ yɛlɛ kyɛ pɔge la na daŋ de weɛŋ ba naŋ na boɔle soɔbo, a yaga zie maŋ baare ne la ka ba baŋ sɔgele ko neɛ bee a ŋmaa o soba kɔkɔre gyamaa poɔ. Soɔloŋ maŋ baŋ tu la yɛlɛ yaga poɔ neɛ naŋ koŋ baŋ yeli, a maŋ taa la tɛɛtɛɛ a yi Ghana tembilii te gaa ŋa a Tuure paaloŋ poɔ, a Tuure paaoŋ ba peɛre la a yelbiri ŋa nyɛ ka paati yɛlɛ poɔ la a poɔ pampana.
== '''Dakoroŋ Ane Saaŋkonnoŋ Yɛlɛ''' ==
Soɔloŋ e la bone kaŋa na be Ghana saaŋkonnoŋ poɔ a koɔre , ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. Peɛro wuli la lɛ noba naŋ sage ka siɔloŋ sereŋ be la Ghana poɔ. Senselloŋ yaga bebe a kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a Ghana poɔ kyɛ, gbɛɛ yaga, gama poɔ, sinii poɔ,ane magazine<ref name=":1">Mensah Adinkrah (2015), "Witchcraft Beliefs in Ghana", ''Witchcraft, Witches, and Violence in Ghana'', Berghahn Books, pp. 53–107, doi:[[doi:10.2307/j.ctt9qcswd.7|10.2307/j.ctt9qcswd.7]], ISBN 978-1-78238-561-5</ref> poɔ la ka te maŋ nyɛrɛ enfuoni naŋ wulo soɔloŋ yeltarre.<ref name=":2">Roxburgh, Shelagh (31 December 2016). [https://journals.openedition.org/etudesafricaines/18387 "Witchcraft and Violence in Ghana".] ''Cahiers d'études africaines'' (224): 891–914. doi:[[doi:10.4000/etudesafricaines.18387|10.4000/etudesafricaines.18387.]] ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0008-0055 0008-0055.]</ref>Shelagh Roxburgh naŋ peɛre o peɛroo wa bare o yeli ka bone zaa ba kyebe fo naŋ na baŋ are fo gbɛɛ poɔ kyɛ yeli ka soɔloŋ la ŋa. Kyɛ noba taa la yɛlɛ mine banaŋ maŋ nyɛ neɛ eŋɛ a baŋ yeli ka o soba e la soɔbo. Ghana poɔ kyɛ, yeli pore ka ba maŋ de boɔle ne soɔbo la nenseɛ. Wagere a soba maŋ bare la o endaa ka o gaŋ a ba doɔnɔ doŋe zaa kyɛ ka o seɛ a yi gaa. Soɔloŋ e la teetɛɛ ne noba naŋ maŋ bamboo kaŋa a sonna ne baleba kyɛ bare ka ba de erɛ ne yelfaare.<ref name=":2" />
Gbaŋgba toma da bebe Ghana poɔ, a mine da la kũũ tuobu, ane ɔne tẽẽ, a tẽẽ ama la ka noa da maŋ di ka banaŋ wa tuo kũũ ka o baŋ teɛŋ nu a wuli neɛ naŋ ko o a yi soɔloŋ poɔ. A yɛlɛ ama da maŋ vɛŋ la ka ba nyɔge soɔbo kyɛ a tẽẽ na noba na maŋ de tone a toma taa la tɛɛtɛɛ, a mine la, a wuo o soba naŋ ko a neɛ pare gyamaa poɔ, bee ka ba koɔre o soba a ko a tuure paaloŋ deme ka o te toŋ gbaŋgba toma.<ref name=":3">Gray, Natasha (2001). "Witches, Oracles, and Colonial Law: Evolving Anti-Witchcraft Practices in Ghana, 1927-1932". ''The International Journal of African Historical Studies''. '''34''' (2): 339–363. doi:[[doi:10.2307/3097485|10.2307/3097485]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3097485 3097485]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18198526 18198526].</ref> A Native Administration Ordinance, bee NAO da ko la a Gold Coast sori a 1927 yuoni ka ba maŋ de soɔloŋ yɛlɛ a di ne a mɛrɛ sobie poɔ. A yi be puoriŋ soɔloŋ meŋ yɛlɛ paa da paale la a gɔbenɛnte mɛrɛ poɔ.
=== Yielluŋ ===
A yelzu soɔloŋ, e la bone kaŋa naŋ maŋ be yielluŋ poɔ gbɛɛ yaga, a be la Ghana saaŋkompare yielluŋ poɔ. A yelzu wombo yielluŋ poɔ maŋ wulo la yɛlɛ yaga saaŋkonnoŋ poɔ. Yiele a Akan poɔ a kɔkɔre ŋa la e a Ghana kɔkɔrɛɛ kaŋa bɔrefɔ naŋ ba paale o poɔ kyɛ ka o meŋ yelluu pore a Ghana poɔ kyɛ. Yiele gyamaa bebe naŋ maŋ yiele a kyaare ne soɔloŋ , a manna wulo yɛlɛ soɔloŋ erɛ aseŋ daa-nyu, ane kũũ.<ref name=":1" /> A yelfaare noba na maŋ de ko bee kyaare ne soɔloŋ wagere zaa vɛŋ la ka noba yaga taa dabeɛŋ ne soɔloŋ a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, a ŋaa maŋ vɛŋ la ka noba ŋmaara zɔɔre ne taa a maŋ nyɛ neɛkaŋa yelerre a teɛre ka o soba e la soɔbo. Soɔloŋ yɛlɛ yuo la noba yɛŋ ka ennoɔ ne yiele sɛgebo, duoro ŋmɛyaaro ne yielluŋ. A yelnyɔgeraa a kyaare ne soɔloŋ, ba naŋ de ko a mɛrɛ maale bee kaareba la ka ba la maale kaa a yelsoŋ na soɔloŋ naŋ taa a te saaŋkonnoŋ poɔ.
=== Puoru ===
2012 yuoni poɔ, WIN-Gallup International 'Religion ane Atheism Index', da male ka Ghana la paaloŋ poɔ la ka puoru yeltarre a pore a gaŋ ziezaa, peɛro wuli ka a tendaa zaa poɔ Ghana taa la 96% puoru yeltarre poɔ ka banaŋ la de weɛŋ paaloŋ zaa zu<ref>[https://web.archive.org/web/20190719150028/https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf "Global Index of Religion and Atheism"] (PDF). ''WIN- Gallop International''. 2012. Archived from [https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf the original] (PDF) on 19 July 2019. Retrieved 13 May 2020.</ref>. Puou na naŋ pore a Ghana poɔ kyɛ la kristo puoru ane yɛre puoru, kyɛ a zaa taa la sagedeebo ka seɛ, sefaare ane soɔloŋ zaa bebe ba saaŋkonnoŋ poɔ. Yelkpɛtaa mine bebe a kyaare soɔloŋ a saŋa naŋ a nempeele naŋ da wa ane saŋa na a nempeele naŋ da ba wa sɛre. Tenne ana poɔ kristo puoru naŋ pore, a e la mɔlɔ fo naŋ na baŋ nyɛ kristo bisoŋ naŋ na baŋ zɔɔ ne soɔbo.<ref name=":1" />
Roman Catholic mission a Ghana poɔ, ba sage ka neɛzaa naŋ poɔ ba puoru poɔ ka o biŋ tebɛ. head father, K. Strebler naŋ yi Gold Coast da wuli la o teɛroŋ kyaare ne lɛ ba naŋ maŋ boɔle nobamine ka soɔbo, o manne ka o poɔ zaa la maŋ saaŋ ka onaŋ wa woŋ ba naŋ boɔlɔ neɛkaŋa ka soɔbo. Father Strebler da tɔ la dabeɛŋ eŋ o noba ka neɛzaa, naŋ na gaa Suhum, ka o soba na nyɛ la dɔgeroŋ kaŋa bale. O yeli ko la dɔɔtare ka ka soɔloŋ da bebe, neɛ da koŋ maŋ toɔ a yeli ko o tɔ ka o e la soɔbo te nyɔvooroŋ poɔ. Malam mine ane Kristo puoribɛrɛ meŋ wuli la ba posaaŋ a kyaare ne noba naŋ maŋ boɔle ba tɔ ka soɔbo bee a kyaare noba naŋ boorɔ bɔgere bee a biŋ tebɛ.<ref name=":3" />
=== Noba mine bale (Ethnic groups) ===
Kwahu noba a Ghana poɔ, la zeŋ Kwahu tɛŋkubu poɔ, ba sage na wuli ba teɛroŋ a kyaare soɔloŋ, ba da nyɔge la yelkaŋa a kyaare ne soɔloŋ a ba saaŋkonnoŋ poɔ, ba pãã yɔ la teŋɛa zaa poɔ a moɔlɔ a yelbiri a kyaare ne soɔloŋ. Ba da ba moɔlɔ a yɛlɛ kyɛ ba da ba e ka a saaŋ gbaŋgbale lɛ.<ref>Bleek, Wolf (December 1976). "Witchcraft, Gossip and Death: A Social Drama". ''Man''. '''11''' (4): 526–541. doi:[[doi:10.2307/2800437|10.2307/2800437]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/2800437 2800437].</ref>
=== Nenseɛ Biiri ===
Atikile meŋa : Nenseɛ Biiri
Biseɛ, a Ghana poɔ kyɛ o e la bibatoɔnaa naŋ taa beremɛ boɔrɔ a go ne omeŋa.<ref>[[:en:Anas_Aremeyaw_Anas|Anas, Anas Aremeyaw]] (10 January 2013). [https://www.aljazeera.com/program/people-power/2013/1/10/spirit-child "Spirit Child"]. ''[[:en:Aljazeera.com|Aljazeera.com]]''. Retrieved 3 August 2021.</ref> Nembatoɔne a Ghana poɔ ba naŋ maŋ dɔge maŋ taa keõ kaŋa bale, sobiri na fo naŋ naŋ baŋ tu kyɛ toɔ koŋ ba nyɔvore la ka fo ba gaane kɔŋtɔmɔ<ref>[https://books.google.com/books?id=LXLra-ZZDzwC&q=spirit+children+ghana&pg=PA131 ''Issues in Sociology and Social Work: Aging, Medical, and Missionary Research and Application: 2011 Edition''. ScholarlyEditions]. 9 January 2012. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781464966767|9781464966767]]</bdi>. Retrieved 30 May 2017 – via Google Books.</ref> zie banaŋ yoŋ maŋ wuli lɛ fo naŋ na tu kyɛ ko a bibalaa na. Kassena-Nankana district naŋ be a Northern Ghana poɔ,<ref name=":4">Allotey, Pascale; Reidpath, Daniel (1 April 2001). [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277953600002070 "Establishing the causes of childhood mortality in Ghana: the 'spirit child'".] ''Social Science & Medicine''. '''52''' (7): 1007–1012. doi:[[doi:10.1016/S0277-9536(00)00207-0|10.1016/S0277-9536(00)00207-0.]] ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0277-9536 0277-9536]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11266045 11266045].</ref> ba maŋ boɔle la Spirit Ɔhilderen ka ''chichuru'' bee ''kinkiriko.Gbɛɛ yaga a biiri bama maŋ yi la yiri na poɔ ba naŋ ba taa eebo.''<ref>Bayat, Mojdeh (27 January 2014). "The stories of 'snake children': killing and abuse of children with developmental disabilities in West Africa". ''Journal of Intellectual Disability Research''. '''59''' (1): 1–10. doi:10.1111/jir.12118. ISSN 0964-2633. <nowiki>PMID 24467696</nowiki>.</ref> ''Kyɛ ka banaŋ wa baŋ ka a bie ŋa tɔ e la bisoŋ o ba taa dɔgeruŋ zaa ana wa yele o yideme.''<ref name=":4" />
== '''''Zɔɔre banaŋ ŋmaa kyaare ne pɔgeba''''' ==
''A yele ŋa e la zɔɔŋmaa a kyaare ne pɔgeba ba naŋ maŋ boɔle ba ka soɔbo, duoro kaŋa da yi la ka ba maŋ feɛ, nyege, a mine kaŋa gba ka ba ŋmɛ ba soŋ ba naŋ e soɔbo zuiŋ.''<ref>Smith, David (29 November 2010). "Ghanaian woman burned to death for being a 'witch'". ''The Guardian''. ISSN 0261-3077. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''A zuiŋ pɔgeba yaga zie a Ghana poɔ kyɛ zoro la dabeɛŋ ne banaŋ na boɔle ba ka soɔbo kyɛ ba maŋ sage ka ba na manne ba toɔraa a wuli ka ba ba e soɔbo. A boŋ naŋ so ka gɔbenɛnte a kpɛ a yelŋa poɔ la a kori te a tembɛrɛ poɔ noba yaga nyɛrɛ la dɔgeruŋ a yi ba naŋ maŋ boɔle ba ka ba e la soɔre.''
=== ''Soɔre Lammo zie'' ===
[[Duoro kɔre:Live Witches.jpg|thumb|Pɔgeba naŋ kpeɛrɛ soɔloŋ lammo zie]]
Atikile Meŋa: Soɔloŋ lammo zie
''Soɔre lammo zie e la zie a ko pɔgeba banaŋ gaa te bɔ sommo a go ba menne a yi naŋ boɔrɔ ba koobo . A soɔre lammo zie ŋa la bone na naŋ bebe a pare yuomo turi.''<ref>Whitaker, Kati (1 September 2012). "Ghana's camps for 'witches' and widows". ''BBC News''. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''Saaŋkonnoŋ poɔ a soɔre lammo zie ŋa '''tindanas, bee namine''' la maŋ peere a pɔgeba ba ma taa a teŋɛ poɔ ka yelfaare zaa wa kpɛ a teŋɛ poɔ.A naq wa tc zenɛ, namine a kori poɔ la naŋ kaara ama mine, kyɛ ba maŋ zoro la dabeɛŋ bonso a gɔbenɛnte boɔrɔ ka o ko a yɛlɛ ama taaba zu.Peɛro wuli ka pɔgeba aŋa noba 1000 be la a soɔre lammo ŋa zie .FIDA da yi la a yeli ka soɔre lammo ziiri na zaanaŋ be Ghana lombori zaa poɔ seŋ ka gɔbenɛnte pɔge a , ka bonso nensaaloŋ mɛrɛ poɔ a ba tu. A Ghana gɔbenɛnte da ŋmɛ la a yeluŋ ŋa fɛre. Kyɛ paa la maaleŋ biŋ mɛraa a kyaare ne soɔloŋ yeltarre.''
=== Zɔɔre faaroo Interventions '' '' ===
1930 yuoni poɔ, duoro da ŋmɛ la yaare ziezaa ka a Gold Coast wagere na poɔ, pɔge kaŋa naŋ da be teŋɛ kaŋa ka ba boɔlo ka Winneba, a Ghana poɔ, a naa ne o noba fere la a pɔge ŋa ka o gaa a teŋɛ teebe<ref name=":3" /> zie ka ka a teebe na te peɛre a pɔge nyɛ bonso ba yeli ka a pɔge e la soɔbo.A teõ da e la kɔntɔmɔ naŋ be a Akan paaloŋ ba naŋ boɔlɔ ka Akyem Abukwa, a teõ ŋa da e bone na maŋ kaa nyɛ ka pɔge ŋa e la soɔbo bee ka o ba e kyɛ ka ba ŋmaara ziiri enne o.Neɛ naŋ da kaara teõ ŋa zu la e neɛ naŋ yi a ogo paaloŋ poɔ, o da ŋmaa la noɔ kɔkɔre a de lɔɔ teŋɛ. A lɛ a noɔ naŋ vare na wuli ka a pɔge e la soɔbo bee ka o ba e soɔbo. Ka a noɔ wa vare leɛ vɔgele muru, lɛ wuli ka pɔge ba e soɔbo.<ref name=":2" />
Kyɛ ka a pɔge wa e soɔbo a lɛ a teõ naŋ wuli, a teõ na ko la a pɔge tee ka o nyu kyɛ zɛ ka o soɔloŋ na zaa baare. A Akan kɔkɔre poɔ ba maŋ boɔle o la ka Bayi. A pɔge na banaŋ da nyɔge na peɛro da wuli ka a pɔge puoro la kristo puoru,A yeli ŋa da vɛŋ la ka a pɔge yideme de ka a yelŋa be pɔgeba zaa poɔ. Banaŋ da de o gaa ne a tongo teõ zie ka ka a teõ te peɛro nyɛ ka o e la soɔbo bee. Aneazaa ka a Tongo yi la a Gold Coast poɔ, a gɔbenɛnte pãã da de la faŋa na onaŋ ko a neɛ naŋ kaara a teŋgane.<ref name=":2" />
Soɔloŋ paa da e yelkaŋa naŋ ba tu a 1930 nensaaloŋ mɛrɛ poɔ, a lɛ puoriŋ 1932 merɛ ba naŋ da leɛ maaleŋ kaa poɔ, amerɛ da la sage la bonso wagere mine wa ta la ka noba nyɛ ka ba maŋ te kpɛ a soɔloŋ ŋa ka ba toɔ nyɛ ba bomboɔraa. Zɔɔre pãã da le la naana maŋ wa ŋmaa neɛ sane boso noba yeli ka o soba e la soɔbo aneazaa ka a mɛra da ba yu a lɛ a namine naŋ erɛ. Pampana zie naŋ yuo, noba yuo la yɛroŋ a boɔle a yuori ka koŋ nyɛ tɔnɔ, ka a kaŋa la Gaa Yiri te nyɛ n noba, da laŋ yeli la biŋ ka noba banaŋ ba naŋ da boɔle ka soɔre ka ba naa leɛ gaa ba yie poɔ a te nyɛ ba yideme.<ref name=":2" />
Ghana poɔ kyɛ, pampana ka fooŋ boɔle neɛ ka soɔbo a Ghana mɛraa na nyɔge fo la ka ŋmɛ sane.<ref>"It is illegal to refer to anyone as a witch - Parliament". ''GhanaWeb''. 29 July 2023. Retrieved 12 August 2023.</ref><ref>"Ghana's MPs pass bill criminalising witchcraft accusation - TRT Afrika". ''trtafrika.com''. Retrieved 12 August 2023.</ref>
== Sommo Yizie ==
6u6cpzmj85j1pvmebvzxvgpsvvmwqky
60103
60102
2026-04-11T07:05:11Z
Vision L1
19
60103
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q122613107}}
'''Soɔloŋ Ghana''' '''Poɔ''' e la bone kaŋa naŋ be a African paaloŋ ane a tembilii naŋ be a Sub- Saharan Africa<ref><bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1848880610|Redding, Sean (26 March 2019), "Witchcraft in Africa: Political Power and Spiritual Insecurity from the Precolonial Era to the Present", ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.441, ISBN 978-0-19-027773-4, retrieved 13 August 2023]]</bdi>.</ref> poɔ. O e la bone kaŋa naŋ taa tɔnɔ a ko Ghana noba, ba saaŋkonnoŋ, sagedeebo ane nyɔvooroŋ poɔ.<ref name=":0">[https://thereadershub.org/witchcraft-and-witch-camps-in-ghana-underscoring-the-social-psychological-and-economic-implications-of-witchcraft-accusations-dr-matthew-mabefam/ "WITCHCRAFT AND WITCH CAMPS IN GHANA: UNDERSCORING THE SOCIAL, PSYCHOLOGICAL AND ECONOMIC IMPLICATIONS OF WITCHCRAFT ACCUSATIONS- Dr MATTHEW MABEFAM".] ''The Readers Hub''. 21 August 2020. Retrieved 13 August 2023.</ref> O e yele kaŋa naŋ leɛrɛ noba nyɔoɛ bebiri zaa kyɛ meŋ la iri bee zɛge ba saaŋkonnoŋ ka yuori ka o do saa, dabeɛ, zɔɔre, seeloŋ sagedeebo. A soɔloŋ sagedeebo e la tɛɛtɛɛ a Ghana irigiŋ poɔ, ane paaloŋ mine naŋ be a Africa poɔ.<ref name=":0" /> A yeli na naŋ e bone naŋ pore a tenne ama zaa poɔ la o ba e bone kaŋa fo naŋ nyɔge gyɛkɛllɛ, a yelbiri yaare la wieŋ ka banaŋ wa nyɛ neɛkaŋa a yeli ka o soba e la soɔbo bee erɛ la soɔbo e ere. Gbɛdegere na a gɔbenɛnte na maŋ de kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a irigiŋ poɔ maŋ e la tɛɛtɛɛ. African saaŋkonnoŋ puoru poɔ, banaŋ de la soɔloŋ ka o e bone naŋ na baŋ e boŋ soŋ kyɛ naŋ e bonfaa a irigiŋ poɔ.<ref>Benyah, Francis (2017). [[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|"Equally able, differently looking: discrimination and physical violence against persons with albinism in Ghana".]] ''Journal for the Study of Religion''. '''30''' (1): 161–188. doi:[[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/2413-3027 2413-3027].</ref>
Soɔloŋ e la bone kaŋa naŋ be a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. A wa tɔ zenɛ, soɔloŋ naŋ bebe noba nyɔvoɛ poɔ ka ba de ŋmaara ne taa zɔɔre. Gbɛɛ yaga pɔgeba la ka maŋ nyɛ ka ba e soɔbo, ka noab bata banaare na are a yeli soɔloŋ yɛlɛ kyɛ pɔge la na daŋ de weɛŋ ba naŋ na boɔle soɔbo, a yaga zie maŋ baare ne la ka ba baŋ sɔgele ko neɛ bee a ŋmaa o soba kɔkɔre gyamaa poɔ. Soɔloŋ maŋ baŋ tu la yɛlɛ yaga poɔ neɛ naŋ koŋ baŋ yeli, a maŋ taa la tɛɛtɛɛ a yi Ghana tembilii te gaa ŋa a Tuure paaloŋ poɔ, a Tuure paaoŋ ba peɛre la a yelbiri ŋa nyɛ ka paati yɛlɛ poɔ la a poɔ pampana.
== '''Dakoroŋ Ane Saaŋkonnoŋ Yɛlɛ''' ==
Soɔloŋ e la bone kaŋa na be Ghana saaŋkonnoŋ poɔ a koɔre , ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. Peɛro wuli la lɛ noba naŋ sage ka siɔloŋ sereŋ be la Ghana poɔ. Senselloŋ yaga bebe a kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a Ghana poɔ kyɛ, gbɛɛ yaga, gama poɔ, sinii poɔ,ane magazine<ref name=":1">Mensah Adinkrah (2015), "Witchcraft Beliefs in Ghana", ''Witchcraft, Witches, and Violence in Ghana'', Berghahn Books, pp. 53–107, doi:[[doi:10.2307/j.ctt9qcswd.7|10.2307/j.ctt9qcswd.7]], ISBN 978-1-78238-561-5</ref> poɔ la ka te maŋ nyɛrɛ enfuoni naŋ wulo soɔloŋ yeltarre.<ref name=":2">Roxburgh, Shelagh (31 December 2016). [https://journals.openedition.org/etudesafricaines/18387 "Witchcraft and Violence in Ghana".] ''Cahiers d'études africaines'' (224): 891–914. doi:[[doi:10.4000/etudesafricaines.18387|10.4000/etudesafricaines.18387.]] ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0008-0055 0008-0055.]</ref>Shelagh Roxburgh naŋ peɛre o peɛroo wa bare o yeli ka bone zaa ba kyebe fo naŋ na baŋ are fo gbɛɛ poɔ kyɛ yeli ka soɔloŋ la ŋa. Kyɛ noba taa la yɛlɛ mine banaŋ maŋ nyɛ neɛ eŋɛ a baŋ yeli ka o soba e la soɔbo. Ghana poɔ kyɛ, yeli pore ka ba maŋ de boɔle ne soɔbo la nenseɛ. Wagere a soba maŋ bare la o endaa ka o gaŋ a ba doɔnɔ doŋe zaa kyɛ ka o seɛ a yi gaa. Soɔloŋ e la teetɛɛ ne noba naŋ maŋ bamboo kaŋa a sonna ne baleba kyɛ bare ka ba de erɛ ne yelfaare.<ref name=":2" />
Gbaŋgba toma da bebe Ghana poɔ, a mine da la kũũ tuobu, ane ɔne tẽẽ, a tẽẽ ama la ka noa da maŋ di ka banaŋ wa tuo kũũ ka o baŋ teɛŋ nu a wuli neɛ naŋ ko o a yi soɔloŋ poɔ. A yɛlɛ ama da maŋ vɛŋ la ka ba nyɔge soɔbo kyɛ a tẽẽ na noba na maŋ de tone a toma taa la tɛɛtɛɛ, a mine la, a wuo o soba naŋ ko a neɛ pare gyamaa poɔ, bee ka ba koɔre o soba a ko a tuure paaloŋ deme ka o te toŋ gbaŋgba toma.<ref name=":3">Gray, Natasha (2001). "Witches, Oracles, and Colonial Law: Evolving Anti-Witchcraft Practices in Ghana, 1927-1932". ''The International Journal of African Historical Studies''. '''34''' (2): 339–363. doi:[[doi:10.2307/3097485|10.2307/3097485]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3097485 3097485]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18198526 18198526].</ref> A Native Administration Ordinance, bee NAO da ko la a Gold Coast sori a 1927 yuoni ka ba maŋ de soɔloŋ yɛlɛ a di ne a mɛrɛ sobie poɔ. A yi be puoriŋ soɔloŋ meŋ yɛlɛ paa da paale la a gɔbenɛnte mɛrɛ poɔ.
=== Yielluŋ ===
A yelzu soɔloŋ, e la bone kaŋa naŋ maŋ be yielluŋ poɔ gbɛɛ yaga, a be la Ghana saaŋkompare yielluŋ poɔ. A yelzu wombo yielluŋ poɔ maŋ wulo la yɛlɛ yaga saaŋkonnoŋ poɔ. Yiele a Akan poɔ a kɔkɔre ŋa la e a Ghana kɔkɔrɛɛ kaŋa bɔrefɔ naŋ ba paale o poɔ kyɛ ka o meŋ yelluu pore a Ghana poɔ kyɛ. Yiele gyamaa bebe naŋ maŋ yiele a kyaare ne soɔloŋ , a manna wulo yɛlɛ soɔloŋ erɛ aseŋ daa-nyu, ane kũũ.<ref name=":1" /> A yelfaare noba na maŋ de ko bee kyaare ne soɔloŋ wagere zaa vɛŋ la ka noba yaga taa dabeɛŋ ne soɔloŋ a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, a ŋaa maŋ vɛŋ la ka noba ŋmaara zɔɔre ne taa a maŋ nyɛ neɛkaŋa yelerre a teɛre ka o soba e la soɔbo. Soɔloŋ yɛlɛ yuo la noba yɛŋ ka ennoɔ ne yiele sɛgebo, duoro ŋmɛyaaro ne yielluŋ. A yelnyɔgeraa a kyaare ne soɔloŋ, ba naŋ de ko a mɛrɛ maale bee kaareba la ka ba la maale kaa a yelsoŋ na soɔloŋ naŋ taa a te saaŋkonnoŋ poɔ.
=== Puoru ===
2012 yuoni poɔ, WIN-Gallup International 'Religion ane Atheism Index', da male ka Ghana la paaloŋ poɔ la ka puoru yeltarre a pore a gaŋ ziezaa, peɛro wuli ka a tendaa zaa poɔ Ghana taa la 96% puoru yeltarre poɔ ka banaŋ la de weɛŋ paaloŋ zaa zu<ref>[https://web.archive.org/web/20190719150028/https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf "Global Index of Religion and Atheism"] (PDF). ''WIN- Gallop International''. 2012. Archived from [https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf the original] (PDF) on 19 July 2019. Retrieved 13 May 2020.</ref>. Puou na naŋ pore a Ghana poɔ kyɛ la kristo puoru ane yɛre puoru, kyɛ a zaa taa la sagedeebo ka seɛ, sefaare ane soɔloŋ zaa bebe ba saaŋkonnoŋ poɔ. Yelkpɛtaa mine bebe a kyaare soɔloŋ a saŋa naŋ a nempeele naŋ da wa ane saŋa na a nempeele naŋ da ba wa sɛre. Tenne ana poɔ kristo puoru naŋ pore, a e la mɔlɔ fo naŋ na baŋ nyɛ kristo bisoŋ naŋ na baŋ zɔɔ ne soɔbo.<ref name=":1" />
Roman Catholic mission a Ghana poɔ, ba sage ka neɛzaa naŋ poɔ ba puoru poɔ ka o biŋ tebɛ. head father, K. Strebler naŋ yi Gold Coast da wuli la o teɛroŋ kyaare ne lɛ ba naŋ maŋ boɔle nobamine ka soɔbo, o manne ka o poɔ zaa la maŋ saaŋ ka onaŋ wa woŋ ba naŋ boɔlɔ neɛkaŋa ka soɔbo. Father Strebler da tɔ la dabeɛŋ eŋ o noba ka neɛzaa, naŋ na gaa Suhum, ka o soba na nyɛ la dɔgeroŋ kaŋa bale. O yeli ko la dɔɔtare ka ka soɔloŋ da bebe, neɛ da koŋ maŋ toɔ a yeli ko o tɔ ka o e la soɔbo te nyɔvooroŋ poɔ. Malam mine ane Kristo puoribɛrɛ meŋ wuli la ba posaaŋ a kyaare ne noba naŋ maŋ boɔle ba tɔ ka soɔbo bee a kyaare noba naŋ boorɔ bɔgere bee a biŋ tebɛ.<ref name=":3" />
=== Noba mine bale (Ethnic groups) ===
Kwahu noba a Ghana poɔ, la zeŋ Kwahu tɛŋkubu poɔ, ba sage na wuli ba teɛroŋ a kyaare soɔloŋ, ba da nyɔge la yelkaŋa a kyaare ne soɔloŋ a ba saaŋkonnoŋ poɔ, ba pãã yɔ la teŋɛa zaa poɔ a moɔlɔ a yelbiri a kyaare ne soɔloŋ. Ba da ba moɔlɔ a yɛlɛ kyɛ ba da ba e ka a saaŋ gbaŋgbale lɛ.<ref>Bleek, Wolf (December 1976). "Witchcraft, Gossip and Death: A Social Drama". ''Man''. '''11''' (4): 526–541. doi:[[doi:10.2307/2800437|10.2307/2800437]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/2800437 2800437].</ref>
=== Nenseɛ Biiri ===
Atikile meŋa : Nenseɛ Biiri
Biseɛ, a Ghana poɔ kyɛ o e la bibatoɔnaa naŋ taa beremɛ boɔrɔ a go ne omeŋa.<ref>[[:en:Anas_Aremeyaw_Anas|Anas, Anas Aremeyaw]] (10 January 2013). [https://www.aljazeera.com/program/people-power/2013/1/10/spirit-child "Spirit Child"]. ''[[:en:Aljazeera.com|Aljazeera.com]]''. Retrieved 3 August 2021.</ref> Nembatoɔne a Ghana poɔ ba naŋ maŋ dɔge maŋ taa keõ kaŋa bale, sobiri na fo naŋ naŋ baŋ tu kyɛ toɔ koŋ ba nyɔvore la ka fo ba gaane kɔŋtɔmɔ<ref>[https://books.google.com/books?id=LXLra-ZZDzwC&q=spirit+children+ghana&pg=PA131 ''Issues in Sociology and Social Work: Aging, Medical, and Missionary Research and Application: 2011 Edition''. ScholarlyEditions]. 9 January 2012. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781464966767|9781464966767]]</bdi>. Retrieved 30 May 2017 – via Google Books.</ref> zie banaŋ yoŋ maŋ wuli lɛ fo naŋ na tu kyɛ ko a bibalaa na. Kassena-Nankana district naŋ be a Northern Ghana poɔ,<ref name=":4">Allotey, Pascale; Reidpath, Daniel (1 April 2001). [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277953600002070 "Establishing the causes of childhood mortality in Ghana: the 'spirit child'".] ''Social Science & Medicine''. '''52''' (7): 1007–1012. doi:[[doi:10.1016/S0277-9536(00)00207-0|10.1016/S0277-9536(00)00207-0.]] ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0277-9536 0277-9536]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11266045 11266045].</ref> ba maŋ boɔle la Spirit Ɔhilderen ka ''chichuru'' bee ''kinkiriko.Gbɛɛ yaga a biiri bama maŋ yi la yiri na poɔ ba naŋ ba taa eebo.''<ref>Bayat, Mojdeh (27 January 2014). [https://dx.doi.org/10.1111/jir.12118 "The stories of 'snake children': killing and abuse of children with developmental disabilities in West Africa".] ''Journal of Intellectual Disability Research''. '''59''' (1): 1–10. doi:[[doi:10.1111/jir.12118|10.1111/jir.12118]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0964-2633 0964-2633]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24467696 24467696.]</ref> ''Kyɛ ka banaŋ wa baŋ ka a bie ŋa tɔ e la bisoŋ o ba taa dɔgeruŋ zaa ana wa yele o yideme.''<ref name=":4" />
== '''''Zɔɔre banaŋ ŋmaa kyaare ne pɔgeba''''' ==
''A yele ŋa e la zɔɔŋmaa a kyaare ne pɔgeba ba naŋ maŋ boɔle ba ka soɔbo, duoro kaŋa da yi la ka ba maŋ feɛ, nyege, a mine kaŋa gba ka ba ŋmɛ ba soŋ ba naŋ e soɔbo zuiŋ.''<ref>Smith, David (29 November 2010). "Ghanaian woman burned to death for being a 'witch'". ''The Guardian''. ISSN 0261-3077. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''A zuiŋ pɔgeba yaga zie a Ghana poɔ kyɛ zoro la dabeɛŋ ne banaŋ na boɔle ba ka soɔbo kyɛ ba maŋ sage ka ba na manne ba toɔraa a wuli ka ba ba e soɔbo. A boŋ naŋ so ka gɔbenɛnte a kpɛ a yelŋa poɔ la a kori te a tembɛrɛ poɔ noba yaga nyɛrɛ la dɔgeruŋ a yi ba naŋ maŋ boɔle ba ka ba e la soɔre.''
=== ''Soɔre Lammo zie'' ===
[[Duoro kɔre:Live Witches.jpg|thumb|Pɔgeba naŋ kpeɛrɛ soɔloŋ lammo zie]]
Atikile Meŋa: Soɔloŋ lammo zie
''Soɔre lammo zie e la zie a ko pɔgeba banaŋ gaa te bɔ sommo a go ba menne a yi naŋ boɔrɔ ba koobo . A soɔre lammo zie ŋa la bone na naŋ bebe a pare yuomo turi.''<ref>Whitaker, Kati (1 September 2012). "Ghana's camps for 'witches' and widows". ''BBC News''. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''Saaŋkonnoŋ poɔ a soɔre lammo zie ŋa '''tindanas, bee namine''' la maŋ peere a pɔgeba ba ma taa a teŋɛ poɔ ka yelfaare zaa wa kpɛ a teŋɛ poɔ.A naq wa tc zenɛ, namine a kori poɔ la naŋ kaara ama mine, kyɛ ba maŋ zoro la dabeɛŋ bonso a gɔbenɛnte boɔrɔ ka o ko a yɛlɛ ama taaba zu.Peɛro wuli ka pɔgeba aŋa noba 1000 be la a soɔre lammo ŋa zie .FIDA da yi la a yeli ka soɔre lammo ziiri na zaanaŋ be Ghana lombori zaa poɔ seŋ ka gɔbenɛnte pɔge a , ka bonso nensaaloŋ mɛrɛ poɔ a ba tu. A Ghana gɔbenɛnte da ŋmɛ la a yeluŋ ŋa fɛre. Kyɛ paa la maaleŋ biŋ mɛraa a kyaare ne soɔloŋ yeltarre.''
=== Zɔɔre faaroo Interventions '' '' ===
1930 yuoni poɔ, duoro da ŋmɛ la yaare ziezaa ka a Gold Coast wagere na poɔ, pɔge kaŋa naŋ da be teŋɛ kaŋa ka ba boɔlo ka Winneba, a Ghana poɔ, a naa ne o noba fere la a pɔge ŋa ka o gaa a teŋɛ teebe<ref name=":3" /> zie ka ka a teebe na te peɛre a pɔge nyɛ bonso ba yeli ka a pɔge e la soɔbo.A teõ da e la kɔntɔmɔ naŋ be a Akan paaloŋ ba naŋ boɔlɔ ka Akyem Abukwa, a teõ ŋa da e bone na maŋ kaa nyɛ ka pɔge ŋa e la soɔbo bee ka o ba e kyɛ ka ba ŋmaara ziiri enne o.Neɛ naŋ da kaara teõ ŋa zu la e neɛ naŋ yi a ogo paaloŋ poɔ, o da ŋmaa la noɔ kɔkɔre a de lɔɔ teŋɛ. A lɛ a noɔ naŋ vare na wuli ka a pɔge e la soɔbo bee ka o ba e soɔbo. Ka a noɔ wa vare leɛ vɔgele muru, lɛ wuli ka pɔge ba e soɔbo.<ref name=":2" />
Kyɛ ka a pɔge wa e soɔbo a lɛ a teõ naŋ wuli, a teõ na ko la a pɔge tee ka o nyu kyɛ zɛ ka o soɔloŋ na zaa baare. A Akan kɔkɔre poɔ ba maŋ boɔle o la ka Bayi. A pɔge na banaŋ da nyɔge na peɛro da wuli ka a pɔge puoro la kristo puoru,A yeli ŋa da vɛŋ la ka a pɔge yideme de ka a yelŋa be pɔgeba zaa poɔ. Banaŋ da de o gaa ne a tongo teõ zie ka ka a teõ te peɛro nyɛ ka o e la soɔbo bee. Aneazaa ka a Tongo yi la a Gold Coast poɔ, a gɔbenɛnte pãã da de la faŋa na onaŋ ko a neɛ naŋ kaara a teŋgane.<ref name=":2" />
Soɔloŋ paa da e yelkaŋa naŋ ba tu a 1930 nensaaloŋ mɛrɛ poɔ, a lɛ puoriŋ 1932 merɛ ba naŋ da leɛ maaleŋ kaa poɔ, amerɛ da la sage la bonso wagere mine wa ta la ka noba nyɛ ka ba maŋ te kpɛ a soɔloŋ ŋa ka ba toɔ nyɛ ba bomboɔraa. Zɔɔre pãã da le la naana maŋ wa ŋmaa neɛ sane boso noba yeli ka o soba e la soɔbo aneazaa ka a mɛra da ba yu a lɛ a namine naŋ erɛ. Pampana zie naŋ yuo, noba yuo la yɛroŋ a boɔle a yuori ka koŋ nyɛ tɔnɔ, ka a kaŋa la Gaa Yiri te nyɛ n noba, da laŋ yeli la biŋ ka noba banaŋ ba naŋ da boɔle ka soɔre ka ba naa leɛ gaa ba yie poɔ a te nyɛ ba yideme.<ref name=":2" />
Ghana poɔ kyɛ, pampana ka fooŋ boɔle neɛ ka soɔbo a Ghana mɛraa na nyɔge fo la ka ŋmɛ sane.<ref>"It is illegal to refer to anyone as a witch - Parliament". ''GhanaWeb''. 29 July 2023. Retrieved 12 August 2023.</ref><ref>"Ghana's MPs pass bill criminalising witchcraft accusation - TRT Afrika". ''trtafrika.com''. Retrieved 12 August 2023.</ref>
== Sommo Yizie ==
hgpmf15llycq67sni1hqvwm2tyau04i
60104
60103
2026-04-11T07:06:47Z
Vision L1
19
60104
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q122613107}}
'''Soɔloŋ Ghana''' '''Poɔ''' e la bone kaŋa naŋ be a African paaloŋ ane a tembilii naŋ be a Sub- Saharan Africa<ref><bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1848880610|Redding, Sean (26 March 2019), "Witchcraft in Africa: Political Power and Spiritual Insecurity from the Precolonial Era to the Present", ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.441, ISBN 978-0-19-027773-4, retrieved 13 August 2023]]</bdi>.</ref> poɔ. O e la bone kaŋa naŋ taa tɔnɔ a ko Ghana noba, ba saaŋkonnoŋ, sagedeebo ane nyɔvooroŋ poɔ.<ref name=":0">[https://thereadershub.org/witchcraft-and-witch-camps-in-ghana-underscoring-the-social-psychological-and-economic-implications-of-witchcraft-accusations-dr-matthew-mabefam/ "WITCHCRAFT AND WITCH CAMPS IN GHANA: UNDERSCORING THE SOCIAL, PSYCHOLOGICAL AND ECONOMIC IMPLICATIONS OF WITCHCRAFT ACCUSATIONS- Dr MATTHEW MABEFAM".] ''The Readers Hub''. 21 August 2020. Retrieved 13 August 2023.</ref> O e yele kaŋa naŋ leɛrɛ noba nyɔoɛ bebiri zaa kyɛ meŋ la iri bee zɛge ba saaŋkonnoŋ ka yuori ka o do saa, dabeɛ, zɔɔre, seeloŋ sagedeebo. A soɔloŋ sagedeebo e la tɛɛtɛɛ a Ghana irigiŋ poɔ, ane paaloŋ mine naŋ be a Africa poɔ.<ref name=":0" /> A yeli na naŋ e bone naŋ pore a tenne ama zaa poɔ la o ba e bone kaŋa fo naŋ nyɔge gyɛkɛllɛ, a yelbiri yaare la wieŋ ka banaŋ wa nyɛ neɛkaŋa a yeli ka o soba e la soɔbo bee erɛ la soɔbo e ere. Gbɛdegere na a gɔbenɛnte na maŋ de kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a irigiŋ poɔ maŋ e la tɛɛtɛɛ. African saaŋkonnoŋ puoru poɔ, banaŋ de la soɔloŋ ka o e bone naŋ na baŋ e boŋ soŋ kyɛ naŋ e bonfaa a irigiŋ poɔ.<ref>Benyah, Francis (2017). [[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|"Equally able, differently looking: discrimination and physical violence against persons with albinism in Ghana".]] ''Journal for the Study of Religion''. '''30''' (1): 161–188. doi:[[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/2413-3027 2413-3027].</ref>
Soɔloŋ e la bone kaŋa naŋ be a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. A wa tɔ zenɛ, soɔloŋ naŋ bebe noba nyɔvoɛ poɔ ka ba de ŋmaara ne taa zɔɔre. Gbɛɛ yaga pɔgeba la ka maŋ nyɛ ka ba e soɔbo, ka noab bata banaare na are a yeli soɔloŋ yɛlɛ kyɛ pɔge la na daŋ de weɛŋ ba naŋ na boɔle soɔbo, a yaga zie maŋ baare ne la ka ba baŋ sɔgele ko neɛ bee a ŋmaa o soba kɔkɔre gyamaa poɔ. Soɔloŋ maŋ baŋ tu la yɛlɛ yaga poɔ neɛ naŋ koŋ baŋ yeli, a maŋ taa la tɛɛtɛɛ a yi Ghana tembilii te gaa ŋa a Tuure paaloŋ poɔ, a Tuure paaoŋ ba peɛre la a yelbiri ŋa nyɛ ka paati yɛlɛ poɔ la a poɔ pampana.
== '''Dakoroŋ Ane Saaŋkonnoŋ Yɛlɛ''' ==
Soɔloŋ e la bone kaŋa na be Ghana saaŋkonnoŋ poɔ a koɔre , ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. Peɛro wuli la lɛ noba naŋ sage ka siɔloŋ sereŋ be la Ghana poɔ. Senselloŋ yaga bebe a kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a Ghana poɔ kyɛ, gbɛɛ yaga, gama poɔ, sinii poɔ,ane magazine<ref name=":1">Mensah Adinkrah (2015), "Witchcraft Beliefs in Ghana", ''Witchcraft, Witches, and Violence in Ghana'', Berghahn Books, pp. 53–107, doi:[[doi:10.2307/j.ctt9qcswd.7|10.2307/j.ctt9qcswd.7]], ISBN 978-1-78238-561-5</ref> poɔ la ka te maŋ nyɛrɛ enfuoni naŋ wulo soɔloŋ yeltarre.<ref name=":2">Roxburgh, Shelagh (31 December 2016). [https://journals.openedition.org/etudesafricaines/18387 "Witchcraft and Violence in Ghana".] ''Cahiers d'études africaines'' (224): 891–914. doi:[[doi:10.4000/etudesafricaines.18387|10.4000/etudesafricaines.18387.]] ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0008-0055 0008-0055.]</ref>Shelagh Roxburgh naŋ peɛre o peɛroo wa bare o yeli ka bone zaa ba kyebe fo naŋ na baŋ are fo gbɛɛ poɔ kyɛ yeli ka soɔloŋ la ŋa. Kyɛ noba taa la yɛlɛ mine banaŋ maŋ nyɛ neɛ eŋɛ a baŋ yeli ka o soba e la soɔbo. Ghana poɔ kyɛ, yeli pore ka ba maŋ de boɔle ne soɔbo la nenseɛ. Wagere a soba maŋ bare la o endaa ka o gaŋ a ba doɔnɔ doŋe zaa kyɛ ka o seɛ a yi gaa. Soɔloŋ e la teetɛɛ ne noba naŋ maŋ bamboo kaŋa a sonna ne baleba kyɛ bare ka ba de erɛ ne yelfaare.<ref name=":2" />
Gbaŋgba toma da bebe Ghana poɔ, a mine da la kũũ tuobu, ane ɔne tẽẽ, a tẽẽ ama la ka noa da maŋ di ka banaŋ wa tuo kũũ ka o baŋ teɛŋ nu a wuli neɛ naŋ ko o a yi soɔloŋ poɔ. A yɛlɛ ama da maŋ vɛŋ la ka ba nyɔge soɔbo kyɛ a tẽẽ na noba na maŋ de tone a toma taa la tɛɛtɛɛ, a mine la, a wuo o soba naŋ ko a neɛ pare gyamaa poɔ, bee ka ba koɔre o soba a ko a tuure paaloŋ deme ka o te toŋ gbaŋgba toma.<ref name=":3">Gray, Natasha (2001). "Witches, Oracles, and Colonial Law: Evolving Anti-Witchcraft Practices in Ghana, 1927-1932". ''The International Journal of African Historical Studies''. '''34''' (2): 339–363. doi:[[doi:10.2307/3097485|10.2307/3097485]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3097485 3097485]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18198526 18198526].</ref> A Native Administration Ordinance, bee NAO da ko la a Gold Coast sori a 1927 yuoni ka ba maŋ de soɔloŋ yɛlɛ a di ne a mɛrɛ sobie poɔ. A yi be puoriŋ soɔloŋ meŋ yɛlɛ paa da paale la a gɔbenɛnte mɛrɛ poɔ.
=== Yielluŋ ===
A yelzu soɔloŋ, e la bone kaŋa naŋ maŋ be yielluŋ poɔ gbɛɛ yaga, a be la Ghana saaŋkompare yielluŋ poɔ. A yelzu wombo yielluŋ poɔ maŋ wulo la yɛlɛ yaga saaŋkonnoŋ poɔ. Yiele a Akan poɔ a kɔkɔre ŋa la e a Ghana kɔkɔrɛɛ kaŋa bɔrefɔ naŋ ba paale o poɔ kyɛ ka o meŋ yelluu pore a Ghana poɔ kyɛ. Yiele gyamaa bebe naŋ maŋ yiele a kyaare ne soɔloŋ , a manna wulo yɛlɛ soɔloŋ erɛ aseŋ daa-nyu, ane kũũ.<ref name=":1" /> A yelfaare noba na maŋ de ko bee kyaare ne soɔloŋ wagere zaa vɛŋ la ka noba yaga taa dabeɛŋ ne soɔloŋ a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, a ŋaa maŋ vɛŋ la ka noba ŋmaara zɔɔre ne taa a maŋ nyɛ neɛkaŋa yelerre a teɛre ka o soba e la soɔbo. Soɔloŋ yɛlɛ yuo la noba yɛŋ ka ennoɔ ne yiele sɛgebo, duoro ŋmɛyaaro ne yielluŋ. A yelnyɔgeraa a kyaare ne soɔloŋ, ba naŋ de ko a mɛrɛ maale bee kaareba la ka ba la maale kaa a yelsoŋ na soɔloŋ naŋ taa a te saaŋkonnoŋ poɔ.
=== Puoru ===
2012 yuoni poɔ, WIN-Gallup International 'Religion ane Atheism Index', da male ka Ghana la paaloŋ poɔ la ka puoru yeltarre a pore a gaŋ ziezaa, peɛro wuli ka a tendaa zaa poɔ Ghana taa la 96% puoru yeltarre poɔ ka banaŋ la de weɛŋ paaloŋ zaa zu<ref>[https://web.archive.org/web/20190719150028/https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf "Global Index of Religion and Atheism"] (PDF). ''WIN- Gallop International''. 2012. Archived from [https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf the original] (PDF) on 19 July 2019. Retrieved 13 May 2020.</ref>. Puou na naŋ pore a Ghana poɔ kyɛ la kristo puoru ane yɛre puoru, kyɛ a zaa taa la sagedeebo ka seɛ, sefaare ane soɔloŋ zaa bebe ba saaŋkonnoŋ poɔ. Yelkpɛtaa mine bebe a kyaare soɔloŋ a saŋa naŋ a nempeele naŋ da wa ane saŋa na a nempeele naŋ da ba wa sɛre. Tenne ana poɔ kristo puoru naŋ pore, a e la mɔlɔ fo naŋ na baŋ nyɛ kristo bisoŋ naŋ na baŋ zɔɔ ne soɔbo.<ref name=":1" />
Roman Catholic mission a Ghana poɔ, ba sage ka neɛzaa naŋ poɔ ba puoru poɔ ka o biŋ tebɛ. head father, K. Strebler naŋ yi Gold Coast da wuli la o teɛroŋ kyaare ne lɛ ba naŋ maŋ boɔle nobamine ka soɔbo, o manne ka o poɔ zaa la maŋ saaŋ ka onaŋ wa woŋ ba naŋ boɔlɔ neɛkaŋa ka soɔbo. Father Strebler da tɔ la dabeɛŋ eŋ o noba ka neɛzaa, naŋ na gaa Suhum, ka o soba na nyɛ la dɔgeroŋ kaŋa bale. O yeli ko la dɔɔtare ka ka soɔloŋ da bebe, neɛ da koŋ maŋ toɔ a yeli ko o tɔ ka o e la soɔbo te nyɔvooroŋ poɔ. Malam mine ane Kristo puoribɛrɛ meŋ wuli la ba posaaŋ a kyaare ne noba naŋ maŋ boɔle ba tɔ ka soɔbo bee a kyaare noba naŋ boorɔ bɔgere bee a biŋ tebɛ.<ref name=":3" />
=== Noba mine bale (Ethnic groups) ===
Kwahu noba a Ghana poɔ, la zeŋ Kwahu tɛŋkubu poɔ, ba sage na wuli ba teɛroŋ a kyaare soɔloŋ, ba da nyɔge la yelkaŋa a kyaare ne soɔloŋ a ba saaŋkonnoŋ poɔ, ba pãã yɔ la teŋɛa zaa poɔ a moɔlɔ a yelbiri a kyaare ne soɔloŋ. Ba da ba moɔlɔ a yɛlɛ kyɛ ba da ba e ka a saaŋ gbaŋgbale lɛ.<ref>Bleek, Wolf (December 1976). "Witchcraft, Gossip and Death: A Social Drama". ''Man''. '''11''' (4): 526–541. doi:[[doi:10.2307/2800437|10.2307/2800437]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/2800437 2800437].</ref>
=== Nenseɛ Biiri ===
Atikile meŋa : Nenseɛ Biiri
Biseɛ, a Ghana poɔ kyɛ o e la bibatoɔnaa naŋ taa beremɛ boɔrɔ a go ne omeŋa.<ref>[[:en:Anas_Aremeyaw_Anas|Anas, Anas Aremeyaw]] (10 January 2013). [https://www.aljazeera.com/program/people-power/2013/1/10/spirit-child "Spirit Child"]. ''[[:en:Aljazeera.com|Aljazeera.com]]''. Retrieved 3 August 2021.</ref> Nembatoɔne a Ghana poɔ ba naŋ maŋ dɔge maŋ taa keõ kaŋa bale, sobiri na fo naŋ naŋ baŋ tu kyɛ toɔ koŋ ba nyɔvore la ka fo ba gaane kɔŋtɔmɔ<ref>[https://books.google.com/books?id=LXLra-ZZDzwC&q=spirit+children+ghana&pg=PA131 ''Issues in Sociology and Social Work: Aging, Medical, and Missionary Research and Application: 2011 Edition''. ScholarlyEditions]. 9 January 2012. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781464966767|9781464966767]]</bdi>. Retrieved 30 May 2017 – via Google Books.</ref> zie banaŋ yoŋ maŋ wuli lɛ fo naŋ na tu kyɛ ko a bibalaa na. Kassena-Nankana district naŋ be a Northern Ghana poɔ,<ref name=":4">Allotey, Pascale; Reidpath, Daniel (1 April 2001). [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277953600002070 "Establishing the causes of childhood mortality in Ghana: the 'spirit child'".] ''Social Science & Medicine''. '''52''' (7): 1007–1012. doi:[[doi:10.1016/S0277-9536(00)00207-0|10.1016/S0277-9536(00)00207-0.]] ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0277-9536 0277-9536]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11266045 11266045].</ref> ba maŋ boɔle la Spirit Ɔhilderen ka ''chichuru'' bee ''kinkiriko.Gbɛɛ yaga a biiri bama maŋ yi la yiri na poɔ ba naŋ ba taa eebo.''<ref>Bayat, Mojdeh (27 January 2014). [https://dx.doi.org/10.1111/jir.12118 "The stories of 'snake children': killing and abuse of children with developmental disabilities in West Africa".] ''Journal of Intellectual Disability Research''. '''59''' (1): 1–10. doi:[[doi:10.1111/jir.12118|10.1111/jir.12118]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0964-2633 0964-2633]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24467696 24467696.]</ref> ''Kyɛ ka banaŋ wa baŋ ka a bie ŋa tɔ e la bisoŋ o ba taa dɔgeruŋ zaa ana wa yele o yideme.''<ref name=":4" />
== '''''Zɔɔre banaŋ ŋmaa kyaare ne pɔgeba''''' ==
''A yele ŋa e la zɔɔŋmaa a kyaare ne pɔgeba ba naŋ maŋ boɔle ba ka soɔbo, duoro kaŋa da yi la ka ba maŋ feɛ, nyege, a mine kaŋa gba ka ba ŋmɛ ba soŋ ba naŋ e soɔbo zuiŋ.''<ref>Smith, David (29 November 2010). [https://www.theguardian.com/world/2010/nov/29/ghanaian-woman-burned-death-witch "Ghanaian woman burned to death for being a 'witch'".] ''The Guardian''. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0261-3077 0261-3077]. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''A zuiŋ pɔgeba yaga zie a Ghana poɔ kyɛ zoro la dabeɛŋ ne banaŋ na boɔle ba ka soɔbo kyɛ ba maŋ sage ka ba na manne ba toɔraa a wuli ka ba ba e soɔbo. A boŋ naŋ so ka gɔbenɛnte a kpɛ a yelŋa poɔ la a kori te a tembɛrɛ poɔ noba yaga nyɛrɛ la dɔgeruŋ a yi ba naŋ maŋ boɔle ba ka ba e la soɔre.''
=== ''Soɔre Lammo zie'' ===
[[Duoro kɔre:Live Witches.jpg|thumb|Pɔgeba naŋ kpeɛrɛ soɔloŋ lammo zie]]
Atikile Meŋa: Soɔloŋ lammo zie
''Soɔre lammo zie e la zie a ko pɔgeba banaŋ gaa te bɔ sommo a go ba menne a yi naŋ boɔrɔ ba koobo . A soɔre lammo zie ŋa la bone na naŋ bebe a pare yuomo turi.''<ref>Whitaker, Kati (1 September 2012). "Ghana's camps for 'witches' and widows". ''BBC News''. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''Saaŋkonnoŋ poɔ a soɔre lammo zie ŋa '''tindanas, bee namine''' la maŋ peere a pɔgeba ba ma taa a teŋɛ poɔ ka yelfaare zaa wa kpɛ a teŋɛ poɔ.A naq wa tc zenɛ, namine a kori poɔ la naŋ kaara ama mine, kyɛ ba maŋ zoro la dabeɛŋ bonso a gɔbenɛnte boɔrɔ ka o ko a yɛlɛ ama taaba zu.Peɛro wuli ka pɔgeba aŋa noba 1000 be la a soɔre lammo ŋa zie .FIDA da yi la a yeli ka soɔre lammo ziiri na zaanaŋ be Ghana lombori zaa poɔ seŋ ka gɔbenɛnte pɔge a , ka bonso nensaaloŋ mɛrɛ poɔ a ba tu. A Ghana gɔbenɛnte da ŋmɛ la a yeluŋ ŋa fɛre. Kyɛ paa la maaleŋ biŋ mɛraa a kyaare ne soɔloŋ yeltarre.''
=== Zɔɔre faaroo Interventions '' '' ===
1930 yuoni poɔ, duoro da ŋmɛ la yaare ziezaa ka a Gold Coast wagere na poɔ, pɔge kaŋa naŋ da be teŋɛ kaŋa ka ba boɔlo ka Winneba, a Ghana poɔ, a naa ne o noba fere la a pɔge ŋa ka o gaa a teŋɛ teebe<ref name=":3" /> zie ka ka a teebe na te peɛre a pɔge nyɛ bonso ba yeli ka a pɔge e la soɔbo.A teõ da e la kɔntɔmɔ naŋ be a Akan paaloŋ ba naŋ boɔlɔ ka Akyem Abukwa, a teõ ŋa da e bone na maŋ kaa nyɛ ka pɔge ŋa e la soɔbo bee ka o ba e kyɛ ka ba ŋmaara ziiri enne o.Neɛ naŋ da kaara teõ ŋa zu la e neɛ naŋ yi a ogo paaloŋ poɔ, o da ŋmaa la noɔ kɔkɔre a de lɔɔ teŋɛ. A lɛ a noɔ naŋ vare na wuli ka a pɔge e la soɔbo bee ka o ba e soɔbo. Ka a noɔ wa vare leɛ vɔgele muru, lɛ wuli ka pɔge ba e soɔbo.<ref name=":2" />
Kyɛ ka a pɔge wa e soɔbo a lɛ a teõ naŋ wuli, a teõ na ko la a pɔge tee ka o nyu kyɛ zɛ ka o soɔloŋ na zaa baare. A Akan kɔkɔre poɔ ba maŋ boɔle o la ka Bayi. A pɔge na banaŋ da nyɔge na peɛro da wuli ka a pɔge puoro la kristo puoru,A yeli ŋa da vɛŋ la ka a pɔge yideme de ka a yelŋa be pɔgeba zaa poɔ. Banaŋ da de o gaa ne a tongo teõ zie ka ka a teõ te peɛro nyɛ ka o e la soɔbo bee. Aneazaa ka a Tongo yi la a Gold Coast poɔ, a gɔbenɛnte pãã da de la faŋa na onaŋ ko a neɛ naŋ kaara a teŋgane.<ref name=":2" />
Soɔloŋ paa da e yelkaŋa naŋ ba tu a 1930 nensaaloŋ mɛrɛ poɔ, a lɛ puoriŋ 1932 merɛ ba naŋ da leɛ maaleŋ kaa poɔ, amerɛ da la sage la bonso wagere mine wa ta la ka noba nyɛ ka ba maŋ te kpɛ a soɔloŋ ŋa ka ba toɔ nyɛ ba bomboɔraa. Zɔɔre pãã da le la naana maŋ wa ŋmaa neɛ sane boso noba yeli ka o soba e la soɔbo aneazaa ka a mɛra da ba yu a lɛ a namine naŋ erɛ. Pampana zie naŋ yuo, noba yuo la yɛroŋ a boɔle a yuori ka koŋ nyɛ tɔnɔ, ka a kaŋa la Gaa Yiri te nyɛ n noba, da laŋ yeli la biŋ ka noba banaŋ ba naŋ da boɔle ka soɔre ka ba naa leɛ gaa ba yie poɔ a te nyɛ ba yideme.<ref name=":2" />
Ghana poɔ kyɛ, pampana ka fooŋ boɔle neɛ ka soɔbo a Ghana mɛraa na nyɔge fo la ka ŋmɛ sane.<ref>"It is illegal to refer to anyone as a witch - Parliament". ''GhanaWeb''. 29 July 2023. Retrieved 12 August 2023.</ref><ref>"Ghana's MPs pass bill criminalising witchcraft accusation - TRT Afrika". ''trtafrika.com''. Retrieved 12 August 2023.</ref>
== Sommo Yizie ==
5l03o24oimk0mq88xxeinm7kdg0arx0
60105
60104
2026-04-11T07:08:20Z
Vision L1
19
60105
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q122613107}}
'''Soɔloŋ Ghana''' '''Poɔ''' e la bone kaŋa naŋ be a African paaloŋ ane a tembilii naŋ be a Sub- Saharan Africa<ref><bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1848880610|Redding, Sean (26 March 2019), "Witchcraft in Africa: Political Power and Spiritual Insecurity from the Precolonial Era to the Present", ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.441, ISBN 978-0-19-027773-4, retrieved 13 August 2023]]</bdi>.</ref> poɔ. O e la bone kaŋa naŋ taa tɔnɔ a ko Ghana noba, ba saaŋkonnoŋ, sagedeebo ane nyɔvooroŋ poɔ.<ref name=":0">[https://thereadershub.org/witchcraft-and-witch-camps-in-ghana-underscoring-the-social-psychological-and-economic-implications-of-witchcraft-accusations-dr-matthew-mabefam/ "WITCHCRAFT AND WITCH CAMPS IN GHANA: UNDERSCORING THE SOCIAL, PSYCHOLOGICAL AND ECONOMIC IMPLICATIONS OF WITCHCRAFT ACCUSATIONS- Dr MATTHEW MABEFAM".] ''The Readers Hub''. 21 August 2020. Retrieved 13 August 2023.</ref> O e yele kaŋa naŋ leɛrɛ noba nyɔoɛ bebiri zaa kyɛ meŋ la iri bee zɛge ba saaŋkonnoŋ ka yuori ka o do saa, dabeɛ, zɔɔre, seeloŋ sagedeebo. A soɔloŋ sagedeebo e la tɛɛtɛɛ a Ghana irigiŋ poɔ, ane paaloŋ mine naŋ be a Africa poɔ.<ref name=":0" /> A yeli na naŋ e bone naŋ pore a tenne ama zaa poɔ la o ba e bone kaŋa fo naŋ nyɔge gyɛkɛllɛ, a yelbiri yaare la wieŋ ka banaŋ wa nyɛ neɛkaŋa a yeli ka o soba e la soɔbo bee erɛ la soɔbo e ere. Gbɛdegere na a gɔbenɛnte na maŋ de kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a irigiŋ poɔ maŋ e la tɛɛtɛɛ. African saaŋkonnoŋ puoru poɔ, banaŋ de la soɔloŋ ka o e bone naŋ na baŋ e boŋ soŋ kyɛ naŋ e bonfaa a irigiŋ poɔ.<ref>Benyah, Francis (2017). [[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|"Equally able, differently looking: discrimination and physical violence against persons with albinism in Ghana".]] ''Journal for the Study of Religion''. '''30''' (1): 161–188. doi:[[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/2413-3027 2413-3027].</ref>
Soɔloŋ e la bone kaŋa naŋ be a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. A wa tɔ zenɛ, soɔloŋ naŋ bebe noba nyɔvoɛ poɔ ka ba de ŋmaara ne taa zɔɔre. Gbɛɛ yaga pɔgeba la ka maŋ nyɛ ka ba e soɔbo, ka noab bata banaare na are a yeli soɔloŋ yɛlɛ kyɛ pɔge la na daŋ de weɛŋ ba naŋ na boɔle soɔbo, a yaga zie maŋ baare ne la ka ba baŋ sɔgele ko neɛ bee a ŋmaa o soba kɔkɔre gyamaa poɔ. Soɔloŋ maŋ baŋ tu la yɛlɛ yaga poɔ neɛ naŋ koŋ baŋ yeli, a maŋ taa la tɛɛtɛɛ a yi Ghana tembilii te gaa ŋa a Tuure paaloŋ poɔ, a Tuure paaoŋ ba peɛre la a yelbiri ŋa nyɛ ka paati yɛlɛ poɔ la a poɔ pampana.
== '''Dakoroŋ Ane Saaŋkonnoŋ Yɛlɛ''' ==
Soɔloŋ e la bone kaŋa na be Ghana saaŋkonnoŋ poɔ a koɔre , ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. Peɛro wuli la lɛ noba naŋ sage ka siɔloŋ sereŋ be la Ghana poɔ. Senselloŋ yaga bebe a kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a Ghana poɔ kyɛ, gbɛɛ yaga, gama poɔ, sinii poɔ,ane magazine<ref name=":1">Mensah Adinkrah (2015), "Witchcraft Beliefs in Ghana", ''Witchcraft, Witches, and Violence in Ghana'', Berghahn Books, pp. 53–107, doi:[[doi:10.2307/j.ctt9qcswd.7|10.2307/j.ctt9qcswd.7]], ISBN 978-1-78238-561-5</ref> poɔ la ka te maŋ nyɛrɛ enfuoni naŋ wulo soɔloŋ yeltarre.<ref name=":2">Roxburgh, Shelagh (31 December 2016). [https://journals.openedition.org/etudesafricaines/18387 "Witchcraft and Violence in Ghana".] ''Cahiers d'études africaines'' (224): 891–914. doi:[[doi:10.4000/etudesafricaines.18387|10.4000/etudesafricaines.18387.]] ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0008-0055 0008-0055.]</ref>Shelagh Roxburgh naŋ peɛre o peɛroo wa bare o yeli ka bone zaa ba kyebe fo naŋ na baŋ are fo gbɛɛ poɔ kyɛ yeli ka soɔloŋ la ŋa. Kyɛ noba taa la yɛlɛ mine banaŋ maŋ nyɛ neɛ eŋɛ a baŋ yeli ka o soba e la soɔbo. Ghana poɔ kyɛ, yeli pore ka ba maŋ de boɔle ne soɔbo la nenseɛ. Wagere a soba maŋ bare la o endaa ka o gaŋ a ba doɔnɔ doŋe zaa kyɛ ka o seɛ a yi gaa. Soɔloŋ e la teetɛɛ ne noba naŋ maŋ bamboo kaŋa a sonna ne baleba kyɛ bare ka ba de erɛ ne yelfaare.<ref name=":2" />
Gbaŋgba toma da bebe Ghana poɔ, a mine da la kũũ tuobu, ane ɔne tẽẽ, a tẽẽ ama la ka noa da maŋ di ka banaŋ wa tuo kũũ ka o baŋ teɛŋ nu a wuli neɛ naŋ ko o a yi soɔloŋ poɔ. A yɛlɛ ama da maŋ vɛŋ la ka ba nyɔge soɔbo kyɛ a tẽẽ na noba na maŋ de tone a toma taa la tɛɛtɛɛ, a mine la, a wuo o soba naŋ ko a neɛ pare gyamaa poɔ, bee ka ba koɔre o soba a ko a tuure paaloŋ deme ka o te toŋ gbaŋgba toma.<ref name=":3">Gray, Natasha (2001). "Witches, Oracles, and Colonial Law: Evolving Anti-Witchcraft Practices in Ghana, 1927-1932". ''The International Journal of African Historical Studies''. '''34''' (2): 339–363. doi:[[doi:10.2307/3097485|10.2307/3097485]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3097485 3097485]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18198526 18198526].</ref> A Native Administration Ordinance, bee NAO da ko la a Gold Coast sori a 1927 yuoni ka ba maŋ de soɔloŋ yɛlɛ a di ne a mɛrɛ sobie poɔ. A yi be puoriŋ soɔloŋ meŋ yɛlɛ paa da paale la a gɔbenɛnte mɛrɛ poɔ.
=== Yielluŋ ===
A yelzu soɔloŋ, e la bone kaŋa naŋ maŋ be yielluŋ poɔ gbɛɛ yaga, a be la Ghana saaŋkompare yielluŋ poɔ. A yelzu wombo yielluŋ poɔ maŋ wulo la yɛlɛ yaga saaŋkonnoŋ poɔ. Yiele a Akan poɔ a kɔkɔre ŋa la e a Ghana kɔkɔrɛɛ kaŋa bɔrefɔ naŋ ba paale o poɔ kyɛ ka o meŋ yelluu pore a Ghana poɔ kyɛ. Yiele gyamaa bebe naŋ maŋ yiele a kyaare ne soɔloŋ , a manna wulo yɛlɛ soɔloŋ erɛ aseŋ daa-nyu, ane kũũ.<ref name=":1" /> A yelfaare noba na maŋ de ko bee kyaare ne soɔloŋ wagere zaa vɛŋ la ka noba yaga taa dabeɛŋ ne soɔloŋ a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, a ŋaa maŋ vɛŋ la ka noba ŋmaara zɔɔre ne taa a maŋ nyɛ neɛkaŋa yelerre a teɛre ka o soba e la soɔbo. Soɔloŋ yɛlɛ yuo la noba yɛŋ ka ennoɔ ne yiele sɛgebo, duoro ŋmɛyaaro ne yielluŋ. A yelnyɔgeraa a kyaare ne soɔloŋ, ba naŋ de ko a mɛrɛ maale bee kaareba la ka ba la maale kaa a yelsoŋ na soɔloŋ naŋ taa a te saaŋkonnoŋ poɔ.
=== Puoru ===
2012 yuoni poɔ, WIN-Gallup International 'Religion ane Atheism Index', da male ka Ghana la paaloŋ poɔ la ka puoru yeltarre a pore a gaŋ ziezaa, peɛro wuli ka a tendaa zaa poɔ Ghana taa la 96% puoru yeltarre poɔ ka banaŋ la de weɛŋ paaloŋ zaa zu<ref>[https://web.archive.org/web/20190719150028/https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf "Global Index of Religion and Atheism"] (PDF). ''WIN- Gallop International''. 2012. Archived from [https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf the original] (PDF) on 19 July 2019. Retrieved 13 May 2020.</ref>. Puou na naŋ pore a Ghana poɔ kyɛ la kristo puoru ane yɛre puoru, kyɛ a zaa taa la sagedeebo ka seɛ, sefaare ane soɔloŋ zaa bebe ba saaŋkonnoŋ poɔ. Yelkpɛtaa mine bebe a kyaare soɔloŋ a saŋa naŋ a nempeele naŋ da wa ane saŋa na a nempeele naŋ da ba wa sɛre. Tenne ana poɔ kristo puoru naŋ pore, a e la mɔlɔ fo naŋ na baŋ nyɛ kristo bisoŋ naŋ na baŋ zɔɔ ne soɔbo.<ref name=":1" />
Roman Catholic mission a Ghana poɔ, ba sage ka neɛzaa naŋ poɔ ba puoru poɔ ka o biŋ tebɛ. head father, K. Strebler naŋ yi Gold Coast da wuli la o teɛroŋ kyaare ne lɛ ba naŋ maŋ boɔle nobamine ka soɔbo, o manne ka o poɔ zaa la maŋ saaŋ ka onaŋ wa woŋ ba naŋ boɔlɔ neɛkaŋa ka soɔbo. Father Strebler da tɔ la dabeɛŋ eŋ o noba ka neɛzaa, naŋ na gaa Suhum, ka o soba na nyɛ la dɔgeroŋ kaŋa bale. O yeli ko la dɔɔtare ka ka soɔloŋ da bebe, neɛ da koŋ maŋ toɔ a yeli ko o tɔ ka o e la soɔbo te nyɔvooroŋ poɔ. Malam mine ane Kristo puoribɛrɛ meŋ wuli la ba posaaŋ a kyaare ne noba naŋ maŋ boɔle ba tɔ ka soɔbo bee a kyaare noba naŋ boorɔ bɔgere bee a biŋ tebɛ.<ref name=":3" />
=== Noba mine bale (Ethnic groups) ===
Kwahu noba a Ghana poɔ, la zeŋ Kwahu tɛŋkubu poɔ, ba sage na wuli ba teɛroŋ a kyaare soɔloŋ, ba da nyɔge la yelkaŋa a kyaare ne soɔloŋ a ba saaŋkonnoŋ poɔ, ba pãã yɔ la teŋɛa zaa poɔ a moɔlɔ a yelbiri a kyaare ne soɔloŋ. Ba da ba moɔlɔ a yɛlɛ kyɛ ba da ba e ka a saaŋ gbaŋgbale lɛ.<ref>Bleek, Wolf (December 1976). "Witchcraft, Gossip and Death: A Social Drama". ''Man''. '''11''' (4): 526–541. doi:[[doi:10.2307/2800437|10.2307/2800437]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/2800437 2800437].</ref>
=== Nenseɛ Biiri ===
Atikile meŋa : Nenseɛ Biiri
Biseɛ, a Ghana poɔ kyɛ o e la bibatoɔnaa naŋ taa beremɛ boɔrɔ a go ne omeŋa.<ref>[[:en:Anas_Aremeyaw_Anas|Anas, Anas Aremeyaw]] (10 January 2013). [https://www.aljazeera.com/program/people-power/2013/1/10/spirit-child "Spirit Child"]. ''[[:en:Aljazeera.com|Aljazeera.com]]''. Retrieved 3 August 2021.</ref> Nembatoɔne a Ghana poɔ ba naŋ maŋ dɔge maŋ taa keõ kaŋa bale, sobiri na fo naŋ naŋ baŋ tu kyɛ toɔ koŋ ba nyɔvore la ka fo ba gaane kɔŋtɔmɔ<ref>[https://books.google.com/books?id=LXLra-ZZDzwC&q=spirit+children+ghana&pg=PA131 ''Issues in Sociology and Social Work: Aging, Medical, and Missionary Research and Application: 2011 Edition''. ScholarlyEditions]. 9 January 2012. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781464966767|9781464966767]]</bdi>. Retrieved 30 May 2017 – via Google Books.</ref> zie banaŋ yoŋ maŋ wuli lɛ fo naŋ na tu kyɛ ko a bibalaa na. Kassena-Nankana district naŋ be a Northern Ghana poɔ,<ref name=":4">Allotey, Pascale; Reidpath, Daniel (1 April 2001). [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277953600002070 "Establishing the causes of childhood mortality in Ghana: the 'spirit child'".] ''Social Science & Medicine''. '''52''' (7): 1007–1012. doi:[[doi:10.1016/S0277-9536(00)00207-0|10.1016/S0277-9536(00)00207-0.]] ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0277-9536 0277-9536]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11266045 11266045].</ref> ba maŋ boɔle la Spirit Ɔhilderen ka ''chichuru'' bee ''kinkiriko.Gbɛɛ yaga a biiri bama maŋ yi la yiri na poɔ ba naŋ ba taa eebo.''<ref>Bayat, Mojdeh (27 January 2014). [https://dx.doi.org/10.1111/jir.12118 "The stories of 'snake children': killing and abuse of children with developmental disabilities in West Africa".] ''Journal of Intellectual Disability Research''. '''59''' (1): 1–10. doi:[[doi:10.1111/jir.12118|10.1111/jir.12118]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0964-2633 0964-2633]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24467696 24467696.]</ref> ''Kyɛ ka banaŋ wa baŋ ka a bie ŋa tɔ e la bisoŋ o ba taa dɔgeruŋ zaa ana wa yele o yideme.''<ref name=":4" />
== '''''Zɔɔre banaŋ ŋmaa kyaare ne pɔgeba''''' ==
''A yele ŋa e la zɔɔŋmaa a kyaare ne pɔgeba ba naŋ maŋ boɔle ba ka soɔbo, duoro kaŋa da yi la ka ba maŋ feɛ, nyege, a mine kaŋa gba ka ba ŋmɛ ba soŋ ba naŋ e soɔbo zuiŋ.''<ref>Smith, David (29 November 2010). [https://www.theguardian.com/world/2010/nov/29/ghanaian-woman-burned-death-witch "Ghanaian woman burned to death for being a 'witch'".] ''The Guardian''. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0261-3077 0261-3077]. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''A zuiŋ pɔgeba yaga zie a Ghana poɔ kyɛ zoro la dabeɛŋ ne banaŋ na boɔle ba ka soɔbo kyɛ ba maŋ sage ka ba na manne ba toɔraa a wuli ka ba ba e soɔbo. A boŋ naŋ so ka gɔbenɛnte a kpɛ a yelŋa poɔ la a kori te a tembɛrɛ poɔ noba yaga nyɛrɛ la dɔgeruŋ a yi ba naŋ maŋ boɔle ba ka ba e la soɔre.''
=== ''Soɔre Lammo zie'' ===
[[Duoro kɔre:Live Witches.jpg|thumb|Pɔgeba naŋ kpeɛrɛ soɔloŋ lammo zie]]
Atikile Meŋa: Soɔloŋ lammo zie
''Soɔre lammo zie e la zie a ko pɔgeba banaŋ gaa te bɔ sommo a go ba menne a yi naŋ boɔrɔ ba koobo . A soɔre lammo zie ŋa la bone na naŋ bebe a pare yuomo turi.''<ref>Whitaker, Kati (1 September 2012). [https://www.bbc.com/news/magazine-19437130 "Ghana's camps for 'witches' and widows".] ''BBC News''. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''Saaŋkonnoŋ poɔ a soɔre lammo zie ŋa '''tindanas, bee namine''' la maŋ peere a pɔgeba ba ma taa a teŋɛ poɔ ka yelfaare zaa wa kpɛ a teŋɛ poɔ.A naq wa tc zenɛ, namine a kori poɔ la naŋ kaara ama mine, kyɛ ba maŋ zoro la dabeɛŋ bonso a gɔbenɛnte boɔrɔ ka o ko a yɛlɛ ama taaba zu.Peɛro wuli ka pɔgeba aŋa noba 1000 be la a soɔre lammo ŋa zie .FIDA da yi la a yeli ka soɔre lammo ziiri na zaanaŋ be Ghana lombori zaa poɔ seŋ ka gɔbenɛnte pɔge a , ka bonso nensaaloŋ mɛrɛ poɔ a ba tu. A Ghana gɔbenɛnte da ŋmɛ la a yeluŋ ŋa fɛre. Kyɛ paa la maaleŋ biŋ mɛraa a kyaare ne soɔloŋ yeltarre.''
=== Zɔɔre faaroo Interventions '' '' ===
1930 yuoni poɔ, duoro da ŋmɛ la yaare ziezaa ka a Gold Coast wagere na poɔ, pɔge kaŋa naŋ da be teŋɛ kaŋa ka ba boɔlo ka Winneba, a Ghana poɔ, a naa ne o noba fere la a pɔge ŋa ka o gaa a teŋɛ teebe<ref name=":3" /> zie ka ka a teebe na te peɛre a pɔge nyɛ bonso ba yeli ka a pɔge e la soɔbo.A teõ da e la kɔntɔmɔ naŋ be a Akan paaloŋ ba naŋ boɔlɔ ka Akyem Abukwa, a teõ ŋa da e bone na maŋ kaa nyɛ ka pɔge ŋa e la soɔbo bee ka o ba e kyɛ ka ba ŋmaara ziiri enne o.Neɛ naŋ da kaara teõ ŋa zu la e neɛ naŋ yi a ogo paaloŋ poɔ, o da ŋmaa la noɔ kɔkɔre a de lɔɔ teŋɛ. A lɛ a noɔ naŋ vare na wuli ka a pɔge e la soɔbo bee ka o ba e soɔbo. Ka a noɔ wa vare leɛ vɔgele muru, lɛ wuli ka pɔge ba e soɔbo.<ref name=":2" />
Kyɛ ka a pɔge wa e soɔbo a lɛ a teõ naŋ wuli, a teõ na ko la a pɔge tee ka o nyu kyɛ zɛ ka o soɔloŋ na zaa baare. A Akan kɔkɔre poɔ ba maŋ boɔle o la ka Bayi. A pɔge na banaŋ da nyɔge na peɛro da wuli ka a pɔge puoro la kristo puoru,A yeli ŋa da vɛŋ la ka a pɔge yideme de ka a yelŋa be pɔgeba zaa poɔ. Banaŋ da de o gaa ne a tongo teõ zie ka ka a teõ te peɛro nyɛ ka o e la soɔbo bee. Aneazaa ka a Tongo yi la a Gold Coast poɔ, a gɔbenɛnte pãã da de la faŋa na onaŋ ko a neɛ naŋ kaara a teŋgane.<ref name=":2" />
Soɔloŋ paa da e yelkaŋa naŋ ba tu a 1930 nensaaloŋ mɛrɛ poɔ, a lɛ puoriŋ 1932 merɛ ba naŋ da leɛ maaleŋ kaa poɔ, amerɛ da la sage la bonso wagere mine wa ta la ka noba nyɛ ka ba maŋ te kpɛ a soɔloŋ ŋa ka ba toɔ nyɛ ba bomboɔraa. Zɔɔre pãã da le la naana maŋ wa ŋmaa neɛ sane boso noba yeli ka o soba e la soɔbo aneazaa ka a mɛra da ba yu a lɛ a namine naŋ erɛ. Pampana zie naŋ yuo, noba yuo la yɛroŋ a boɔle a yuori ka koŋ nyɛ tɔnɔ, ka a kaŋa la Gaa Yiri te nyɛ n noba, da laŋ yeli la biŋ ka noba banaŋ ba naŋ da boɔle ka soɔre ka ba naa leɛ gaa ba yie poɔ a te nyɛ ba yideme.<ref name=":2" />
Ghana poɔ kyɛ, pampana ka fooŋ boɔle neɛ ka soɔbo a Ghana mɛraa na nyɔge fo la ka ŋmɛ sane.<ref>"It is illegal to refer to anyone as a witch - Parliament". ''GhanaWeb''. 29 July 2023. Retrieved 12 August 2023.</ref><ref>"Ghana's MPs pass bill criminalising witchcraft accusation - TRT Afrika". ''trtafrika.com''. Retrieved 12 August 2023.</ref>
== Sommo Yizie ==
7nvyb06q950vaxr62ce89qwxgq3sszk
60106
60105
2026-04-11T07:09:42Z
Vision L1
19
60106
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q122613107}}
'''Soɔloŋ Ghana''' '''Poɔ''' e la bone kaŋa naŋ be a African paaloŋ ane a tembilii naŋ be a Sub- Saharan Africa<ref><bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1848880610|Redding, Sean (26 March 2019), "Witchcraft in Africa: Political Power and Spiritual Insecurity from the Precolonial Era to the Present", ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.441, ISBN 978-0-19-027773-4, retrieved 13 August 2023]]</bdi>.</ref> poɔ. O e la bone kaŋa naŋ taa tɔnɔ a ko Ghana noba, ba saaŋkonnoŋ, sagedeebo ane nyɔvooroŋ poɔ.<ref name=":0">[https://thereadershub.org/witchcraft-and-witch-camps-in-ghana-underscoring-the-social-psychological-and-economic-implications-of-witchcraft-accusations-dr-matthew-mabefam/ "WITCHCRAFT AND WITCH CAMPS IN GHANA: UNDERSCORING THE SOCIAL, PSYCHOLOGICAL AND ECONOMIC IMPLICATIONS OF WITCHCRAFT ACCUSATIONS- Dr MATTHEW MABEFAM".] ''The Readers Hub''. 21 August 2020. Retrieved 13 August 2023.</ref> O e yele kaŋa naŋ leɛrɛ noba nyɔoɛ bebiri zaa kyɛ meŋ la iri bee zɛge ba saaŋkonnoŋ ka yuori ka o do saa, dabeɛ, zɔɔre, seeloŋ sagedeebo. A soɔloŋ sagedeebo e la tɛɛtɛɛ a Ghana irigiŋ poɔ, ane paaloŋ mine naŋ be a Africa poɔ.<ref name=":0" /> A yeli na naŋ e bone naŋ pore a tenne ama zaa poɔ la o ba e bone kaŋa fo naŋ nyɔge gyɛkɛllɛ, a yelbiri yaare la wieŋ ka banaŋ wa nyɛ neɛkaŋa a yeli ka o soba e la soɔbo bee erɛ la soɔbo e ere. Gbɛdegere na a gɔbenɛnte na maŋ de kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a irigiŋ poɔ maŋ e la tɛɛtɛɛ. African saaŋkonnoŋ puoru poɔ, banaŋ de la soɔloŋ ka o e bone naŋ na baŋ e boŋ soŋ kyɛ naŋ e bonfaa a irigiŋ poɔ.<ref>Benyah, Francis (2017). [[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|"Equally able, differently looking: discrimination and physical violence against persons with albinism in Ghana".]] ''Journal for the Study of Religion''. '''30''' (1): 161–188. doi:[[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/2413-3027 2413-3027].</ref>
Soɔloŋ e la bone kaŋa naŋ be a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. A wa tɔ zenɛ, soɔloŋ naŋ bebe noba nyɔvoɛ poɔ ka ba de ŋmaara ne taa zɔɔre. Gbɛɛ yaga pɔgeba la ka maŋ nyɛ ka ba e soɔbo, ka noab bata banaare na are a yeli soɔloŋ yɛlɛ kyɛ pɔge la na daŋ de weɛŋ ba naŋ na boɔle soɔbo, a yaga zie maŋ baare ne la ka ba baŋ sɔgele ko neɛ bee a ŋmaa o soba kɔkɔre gyamaa poɔ. Soɔloŋ maŋ baŋ tu la yɛlɛ yaga poɔ neɛ naŋ koŋ baŋ yeli, a maŋ taa la tɛɛtɛɛ a yi Ghana tembilii te gaa ŋa a Tuure paaloŋ poɔ, a Tuure paaoŋ ba peɛre la a yelbiri ŋa nyɛ ka paati yɛlɛ poɔ la a poɔ pampana.
== '''Dakoroŋ Ane Saaŋkonnoŋ Yɛlɛ''' ==
Soɔloŋ e la bone kaŋa na be Ghana saaŋkonnoŋ poɔ a koɔre , ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. Peɛro wuli la lɛ noba naŋ sage ka siɔloŋ sereŋ be la Ghana poɔ. Senselloŋ yaga bebe a kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a Ghana poɔ kyɛ, gbɛɛ yaga, gama poɔ, sinii poɔ,ane magazine<ref name=":1">Mensah Adinkrah (2015), "Witchcraft Beliefs in Ghana", ''Witchcraft, Witches, and Violence in Ghana'', Berghahn Books, pp. 53–107, doi:[[doi:10.2307/j.ctt9qcswd.7|10.2307/j.ctt9qcswd.7]], ISBN 978-1-78238-561-5</ref> poɔ la ka te maŋ nyɛrɛ enfuoni naŋ wulo soɔloŋ yeltarre.<ref name=":2">Roxburgh, Shelagh (31 December 2016). [https://journals.openedition.org/etudesafricaines/18387 "Witchcraft and Violence in Ghana".] ''Cahiers d'études africaines'' (224): 891–914. doi:[[doi:10.4000/etudesafricaines.18387|10.4000/etudesafricaines.18387.]] ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0008-0055 0008-0055.]</ref>Shelagh Roxburgh naŋ peɛre o peɛroo wa bare o yeli ka bone zaa ba kyebe fo naŋ na baŋ are fo gbɛɛ poɔ kyɛ yeli ka soɔloŋ la ŋa. Kyɛ noba taa la yɛlɛ mine banaŋ maŋ nyɛ neɛ eŋɛ a baŋ yeli ka o soba e la soɔbo. Ghana poɔ kyɛ, yeli pore ka ba maŋ de boɔle ne soɔbo la nenseɛ. Wagere a soba maŋ bare la o endaa ka o gaŋ a ba doɔnɔ doŋe zaa kyɛ ka o seɛ a yi gaa. Soɔloŋ e la teetɛɛ ne noba naŋ maŋ bamboo kaŋa a sonna ne baleba kyɛ bare ka ba de erɛ ne yelfaare.<ref name=":2" />
Gbaŋgba toma da bebe Ghana poɔ, a mine da la kũũ tuobu, ane ɔne tẽẽ, a tẽẽ ama la ka noa da maŋ di ka banaŋ wa tuo kũũ ka o baŋ teɛŋ nu a wuli neɛ naŋ ko o a yi soɔloŋ poɔ. A yɛlɛ ama da maŋ vɛŋ la ka ba nyɔge soɔbo kyɛ a tẽẽ na noba na maŋ de tone a toma taa la tɛɛtɛɛ, a mine la, a wuo o soba naŋ ko a neɛ pare gyamaa poɔ, bee ka ba koɔre o soba a ko a tuure paaloŋ deme ka o te toŋ gbaŋgba toma.<ref name=":3">Gray, Natasha (2001). "Witches, Oracles, and Colonial Law: Evolving Anti-Witchcraft Practices in Ghana, 1927-1932". ''The International Journal of African Historical Studies''. '''34''' (2): 339–363. doi:[[doi:10.2307/3097485|10.2307/3097485]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3097485 3097485]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18198526 18198526].</ref> A Native Administration Ordinance, bee NAO da ko la a Gold Coast sori a 1927 yuoni ka ba maŋ de soɔloŋ yɛlɛ a di ne a mɛrɛ sobie poɔ. A yi be puoriŋ soɔloŋ meŋ yɛlɛ paa da paale la a gɔbenɛnte mɛrɛ poɔ.
=== Yielluŋ ===
A yelzu soɔloŋ, e la bone kaŋa naŋ maŋ be yielluŋ poɔ gbɛɛ yaga, a be la Ghana saaŋkompare yielluŋ poɔ. A yelzu wombo yielluŋ poɔ maŋ wulo la yɛlɛ yaga saaŋkonnoŋ poɔ. Yiele a Akan poɔ a kɔkɔre ŋa la e a Ghana kɔkɔrɛɛ kaŋa bɔrefɔ naŋ ba paale o poɔ kyɛ ka o meŋ yelluu pore a Ghana poɔ kyɛ. Yiele gyamaa bebe naŋ maŋ yiele a kyaare ne soɔloŋ , a manna wulo yɛlɛ soɔloŋ erɛ aseŋ daa-nyu, ane kũũ.<ref name=":1" /> A yelfaare noba na maŋ de ko bee kyaare ne soɔloŋ wagere zaa vɛŋ la ka noba yaga taa dabeɛŋ ne soɔloŋ a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, a ŋaa maŋ vɛŋ la ka noba ŋmaara zɔɔre ne taa a maŋ nyɛ neɛkaŋa yelerre a teɛre ka o soba e la soɔbo. Soɔloŋ yɛlɛ yuo la noba yɛŋ ka ennoɔ ne yiele sɛgebo, duoro ŋmɛyaaro ne yielluŋ. A yelnyɔgeraa a kyaare ne soɔloŋ, ba naŋ de ko a mɛrɛ maale bee kaareba la ka ba la maale kaa a yelsoŋ na soɔloŋ naŋ taa a te saaŋkonnoŋ poɔ.
=== Puoru ===
2012 yuoni poɔ, WIN-Gallup International 'Religion ane Atheism Index', da male ka Ghana la paaloŋ poɔ la ka puoru yeltarre a pore a gaŋ ziezaa, peɛro wuli ka a tendaa zaa poɔ Ghana taa la 96% puoru yeltarre poɔ ka banaŋ la de weɛŋ paaloŋ zaa zu<ref>[https://web.archive.org/web/20190719150028/https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf "Global Index of Religion and Atheism"] (PDF). ''WIN- Gallop International''. 2012. Archived from [https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf the original] (PDF) on 19 July 2019. Retrieved 13 May 2020.</ref>. Puou na naŋ pore a Ghana poɔ kyɛ la kristo puoru ane yɛre puoru, kyɛ a zaa taa la sagedeebo ka seɛ, sefaare ane soɔloŋ zaa bebe ba saaŋkonnoŋ poɔ. Yelkpɛtaa mine bebe a kyaare soɔloŋ a saŋa naŋ a nempeele naŋ da wa ane saŋa na a nempeele naŋ da ba wa sɛre. Tenne ana poɔ kristo puoru naŋ pore, a e la mɔlɔ fo naŋ na baŋ nyɛ kristo bisoŋ naŋ na baŋ zɔɔ ne soɔbo.<ref name=":1" />
Roman Catholic mission a Ghana poɔ, ba sage ka neɛzaa naŋ poɔ ba puoru poɔ ka o biŋ tebɛ. head father, K. Strebler naŋ yi Gold Coast da wuli la o teɛroŋ kyaare ne lɛ ba naŋ maŋ boɔle nobamine ka soɔbo, o manne ka o poɔ zaa la maŋ saaŋ ka onaŋ wa woŋ ba naŋ boɔlɔ neɛkaŋa ka soɔbo. Father Strebler da tɔ la dabeɛŋ eŋ o noba ka neɛzaa, naŋ na gaa Suhum, ka o soba na nyɛ la dɔgeroŋ kaŋa bale. O yeli ko la dɔɔtare ka ka soɔloŋ da bebe, neɛ da koŋ maŋ toɔ a yeli ko o tɔ ka o e la soɔbo te nyɔvooroŋ poɔ. Malam mine ane Kristo puoribɛrɛ meŋ wuli la ba posaaŋ a kyaare ne noba naŋ maŋ boɔle ba tɔ ka soɔbo bee a kyaare noba naŋ boorɔ bɔgere bee a biŋ tebɛ.<ref name=":3" />
=== Noba mine bale (Ethnic groups) ===
Kwahu noba a Ghana poɔ, la zeŋ Kwahu tɛŋkubu poɔ, ba sage na wuli ba teɛroŋ a kyaare soɔloŋ, ba da nyɔge la yelkaŋa a kyaare ne soɔloŋ a ba saaŋkonnoŋ poɔ, ba pãã yɔ la teŋɛa zaa poɔ a moɔlɔ a yelbiri a kyaare ne soɔloŋ. Ba da ba moɔlɔ a yɛlɛ kyɛ ba da ba e ka a saaŋ gbaŋgbale lɛ.<ref>Bleek, Wolf (December 1976). "Witchcraft, Gossip and Death: A Social Drama". ''Man''. '''11''' (4): 526–541. doi:[[doi:10.2307/2800437|10.2307/2800437]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/2800437 2800437].</ref>
=== Nenseɛ Biiri ===
Atikile meŋa : Nenseɛ Biiri
Biseɛ, a Ghana poɔ kyɛ o e la bibatoɔnaa naŋ taa beremɛ boɔrɔ a go ne omeŋa.<ref>[[:en:Anas_Aremeyaw_Anas|Anas, Anas Aremeyaw]] (10 January 2013). [https://www.aljazeera.com/program/people-power/2013/1/10/spirit-child "Spirit Child"]. ''[[:en:Aljazeera.com|Aljazeera.com]]''. Retrieved 3 August 2021.</ref> Nembatoɔne a Ghana poɔ ba naŋ maŋ dɔge maŋ taa keõ kaŋa bale, sobiri na fo naŋ naŋ baŋ tu kyɛ toɔ koŋ ba nyɔvore la ka fo ba gaane kɔŋtɔmɔ<ref>[https://books.google.com/books?id=LXLra-ZZDzwC&q=spirit+children+ghana&pg=PA131 ''Issues in Sociology and Social Work: Aging, Medical, and Missionary Research and Application: 2011 Edition''. ScholarlyEditions]. 9 January 2012. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781464966767|9781464966767]]</bdi>. Retrieved 30 May 2017 – via Google Books.</ref> zie banaŋ yoŋ maŋ wuli lɛ fo naŋ na tu kyɛ ko a bibalaa na. Kassena-Nankana district naŋ be a Northern Ghana poɔ,<ref name=":4">Allotey, Pascale; Reidpath, Daniel (1 April 2001). [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277953600002070 "Establishing the causes of childhood mortality in Ghana: the 'spirit child'".] ''Social Science & Medicine''. '''52''' (7): 1007–1012. doi:[[doi:10.1016/S0277-9536(00)00207-0|10.1016/S0277-9536(00)00207-0.]] ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0277-9536 0277-9536]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11266045 11266045].</ref> ba maŋ boɔle la Spirit Ɔhilderen ka ''chichuru'' bee ''kinkiriko.Gbɛɛ yaga a biiri bama maŋ yi la yiri na poɔ ba naŋ ba taa eebo.''<ref>Bayat, Mojdeh (27 January 2014). [https://dx.doi.org/10.1111/jir.12118 "The stories of 'snake children': killing and abuse of children with developmental disabilities in West Africa".] ''Journal of Intellectual Disability Research''. '''59''' (1): 1–10. doi:[[doi:10.1111/jir.12118|10.1111/jir.12118]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0964-2633 0964-2633]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24467696 24467696.]</ref> ''Kyɛ ka banaŋ wa baŋ ka a bie ŋa tɔ e la bisoŋ o ba taa dɔgeruŋ zaa ana wa yele o yideme.''<ref name=":4" />
== '''''Zɔɔre banaŋ ŋmaa kyaare ne pɔgeba''''' ==
''A yele ŋa e la zɔɔŋmaa a kyaare ne pɔgeba ba naŋ maŋ boɔle ba ka soɔbo, duoro kaŋa da yi la ka ba maŋ feɛ, nyege, a mine kaŋa gba ka ba ŋmɛ ba soŋ ba naŋ e soɔbo zuiŋ.''<ref>Smith, David (29 November 2010). [https://www.theguardian.com/world/2010/nov/29/ghanaian-woman-burned-death-witch "Ghanaian woman burned to death for being a 'witch'".] ''The Guardian''. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0261-3077 0261-3077]. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''A zuiŋ pɔgeba yaga zie a Ghana poɔ kyɛ zoro la dabeɛŋ ne banaŋ na boɔle ba ka soɔbo kyɛ ba maŋ sage ka ba na manne ba toɔraa a wuli ka ba ba e soɔbo. A boŋ naŋ so ka gɔbenɛnte a kpɛ a yelŋa poɔ la a kori te a tembɛrɛ poɔ noba yaga nyɛrɛ la dɔgeruŋ a yi ba naŋ maŋ boɔle ba ka ba e la soɔre.''
=== ''Soɔre Lammo zie'' ===
[[Duoro kɔre:Live Witches.jpg|thumb|Pɔgeba naŋ kpeɛrɛ soɔloŋ lammo zie]]
Atikile Meŋa: Soɔloŋ lammo zie
''Soɔre lammo zie e la zie a ko pɔgeba banaŋ gaa te bɔ sommo a go ba menne a yi naŋ boɔrɔ ba koobo . A soɔre lammo zie ŋa la bone na naŋ bebe a pare yuomo turi.''<ref>Whitaker, Kati (1 September 2012). [https://www.bbc.com/news/magazine-19437130 "Ghana's camps for 'witches' and widows".] ''BBC News''. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''Saaŋkonnoŋ poɔ a soɔre lammo zie ŋa '''tindanas, bee namine''' la maŋ peere a pɔgeba ba ma taa a teŋɛ poɔ ka yelfaare zaa wa kpɛ a teŋɛ poɔ.A naq wa tc zenɛ, namine a kori poɔ la naŋ kaara ama mine, kyɛ ba maŋ zoro la dabeɛŋ bonso a gɔbenɛnte boɔrɔ ka o ko a yɛlɛ ama taaba zu.Peɛro wuli ka pɔgeba aŋa noba 1000 be la a soɔre lammo ŋa zie .FIDA da yi la a yeli ka soɔre lammo ziiri na zaanaŋ be Ghana lombori zaa poɔ seŋ ka gɔbenɛnte pɔge a , ka bonso nensaaloŋ mɛrɛ poɔ a ba tu. A Ghana gɔbenɛnte da ŋmɛ la a yeluŋ ŋa fɛre. Kyɛ paa la maaleŋ biŋ mɛraa a kyaare ne soɔloŋ yeltarre.''
=== Zɔɔre faaroo Interventions '' '' ===
1930 yuoni poɔ, duoro da ŋmɛ la yaare ziezaa ka a Gold Coast wagere na poɔ, pɔge kaŋa naŋ da be teŋɛ kaŋa ka ba boɔlo ka Winneba, a Ghana poɔ, a naa ne o noba fere la a pɔge ŋa ka o gaa a teŋɛ teebe<ref name=":3" /> zie ka ka a teebe na te peɛre a pɔge nyɛ bonso ba yeli ka a pɔge e la soɔbo.A teõ da e la kɔntɔmɔ naŋ be a Akan paaloŋ ba naŋ boɔlɔ ka Akyem Abukwa, a teõ ŋa da e bone na maŋ kaa nyɛ ka pɔge ŋa e la soɔbo bee ka o ba e kyɛ ka ba ŋmaara ziiri enne o.Neɛ naŋ da kaara teõ ŋa zu la e neɛ naŋ yi a ogo paaloŋ poɔ, o da ŋmaa la noɔ kɔkɔre a de lɔɔ teŋɛ. A lɛ a noɔ naŋ vare na wuli ka a pɔge e la soɔbo bee ka o ba e soɔbo. Ka a noɔ wa vare leɛ vɔgele muru, lɛ wuli ka pɔge ba e soɔbo.<ref name=":2" />
Kyɛ ka a pɔge wa e soɔbo a lɛ a teõ naŋ wuli, a teõ na ko la a pɔge tee ka o nyu kyɛ zɛ ka o soɔloŋ na zaa baare. A Akan kɔkɔre poɔ ba maŋ boɔle o la ka Bayi. A pɔge na banaŋ da nyɔge na peɛro da wuli ka a pɔge puoro la kristo puoru,A yeli ŋa da vɛŋ la ka a pɔge yideme de ka a yelŋa be pɔgeba zaa poɔ. Banaŋ da de o gaa ne a tongo teõ zie ka ka a teõ te peɛro nyɛ ka o e la soɔbo bee. Aneazaa ka a Tongo yi la a Gold Coast poɔ, a gɔbenɛnte pãã da de la faŋa na onaŋ ko a neɛ naŋ kaara a teŋgane.<ref name=":2" />
Soɔloŋ paa da e yelkaŋa naŋ ba tu a 1930 nensaaloŋ mɛrɛ poɔ, a lɛ puoriŋ 1932 merɛ ba naŋ da leɛ maaleŋ kaa poɔ, amerɛ da la sage la bonso wagere mine wa ta la ka noba nyɛ ka ba maŋ te kpɛ a soɔloŋ ŋa ka ba toɔ nyɛ ba bomboɔraa. Zɔɔre pãã da le la naana maŋ wa ŋmaa neɛ sane boso noba yeli ka o soba e la soɔbo aneazaa ka a mɛra da ba yu a lɛ a namine naŋ erɛ. Pampana zie naŋ yuo, noba yuo la yɛroŋ a boɔle a yuori ka koŋ nyɛ tɔnɔ, ka a kaŋa la Gaa Yiri te nyɛ n noba, da laŋ yeli la biŋ ka noba banaŋ ba naŋ da boɔle ka soɔre ka ba naa leɛ gaa ba yie poɔ a te nyɛ ba yideme.<ref name=":2" />
Ghana poɔ kyɛ, pampana ka fooŋ boɔle neɛ ka soɔbo a Ghana mɛraa na nyɔge fo la ka ŋmɛ sane.<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/artikel.php?ID=1814696&TITLE=it-is-illegal-to-refer-to-anyone-as-a-witch-parliament "It is illegal to refer to anyone as a witch - Parliament".] ''GhanaWeb''. 29 July 2023. Retrieved 12 August 2023.</ref><ref>"Ghana's MPs pass bill criminalising witchcraft accusation - TRT Afrika". ''trtafrika.com''. Retrieved 12 August 2023.</ref>
== Sommo Yizie ==
bj84u4l3gkn2wcnd645jp238ly02kos
60107
60106
2026-04-11T07:10:46Z
Vision L1
19
60107
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q122613107}}
'''Soɔloŋ Ghana''' '''Poɔ''' e la bone kaŋa naŋ be a African paaloŋ ane a tembilii naŋ be a Sub- Saharan Africa<ref><bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1848880610|Redding, Sean (26 March 2019), "Witchcraft in Africa: Political Power and Spiritual Insecurity from the Precolonial Era to the Present", ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.441, ISBN 978-0-19-027773-4, retrieved 13 August 2023]]</bdi>.</ref> poɔ. O e la bone kaŋa naŋ taa tɔnɔ a ko Ghana noba, ba saaŋkonnoŋ, sagedeebo ane nyɔvooroŋ poɔ.<ref name=":0">[https://thereadershub.org/witchcraft-and-witch-camps-in-ghana-underscoring-the-social-psychological-and-economic-implications-of-witchcraft-accusations-dr-matthew-mabefam/ "WITCHCRAFT AND WITCH CAMPS IN GHANA: UNDERSCORING THE SOCIAL, PSYCHOLOGICAL AND ECONOMIC IMPLICATIONS OF WITCHCRAFT ACCUSATIONS- Dr MATTHEW MABEFAM".] ''The Readers Hub''. 21 August 2020. Retrieved 13 August 2023.</ref> O e yele kaŋa naŋ leɛrɛ noba nyɔoɛ bebiri zaa kyɛ meŋ la iri bee zɛge ba saaŋkonnoŋ ka yuori ka o do saa, dabeɛ, zɔɔre, seeloŋ sagedeebo. A soɔloŋ sagedeebo e la tɛɛtɛɛ a Ghana irigiŋ poɔ, ane paaloŋ mine naŋ be a Africa poɔ.<ref name=":0" /> A yeli na naŋ e bone naŋ pore a tenne ama zaa poɔ la o ba e bone kaŋa fo naŋ nyɔge gyɛkɛllɛ, a yelbiri yaare la wieŋ ka banaŋ wa nyɛ neɛkaŋa a yeli ka o soba e la soɔbo bee erɛ la soɔbo e ere. Gbɛdegere na a gɔbenɛnte na maŋ de kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a irigiŋ poɔ maŋ e la tɛɛtɛɛ. African saaŋkonnoŋ puoru poɔ, banaŋ de la soɔloŋ ka o e bone naŋ na baŋ e boŋ soŋ kyɛ naŋ e bonfaa a irigiŋ poɔ.<ref>Benyah, Francis (2017). [[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|"Equally able, differently looking: discrimination and physical violence against persons with albinism in Ghana".]] ''Journal for the Study of Religion''. '''30''' (1): 161–188. doi:[[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/2413-3027 2413-3027].</ref>
Soɔloŋ e la bone kaŋa naŋ be a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. A wa tɔ zenɛ, soɔloŋ naŋ bebe noba nyɔvoɛ poɔ ka ba de ŋmaara ne taa zɔɔre. Gbɛɛ yaga pɔgeba la ka maŋ nyɛ ka ba e soɔbo, ka noab bata banaare na are a yeli soɔloŋ yɛlɛ kyɛ pɔge la na daŋ de weɛŋ ba naŋ na boɔle soɔbo, a yaga zie maŋ baare ne la ka ba baŋ sɔgele ko neɛ bee a ŋmaa o soba kɔkɔre gyamaa poɔ. Soɔloŋ maŋ baŋ tu la yɛlɛ yaga poɔ neɛ naŋ koŋ baŋ yeli, a maŋ taa la tɛɛtɛɛ a yi Ghana tembilii te gaa ŋa a Tuure paaloŋ poɔ, a Tuure paaoŋ ba peɛre la a yelbiri ŋa nyɛ ka paati yɛlɛ poɔ la a poɔ pampana.
== '''Dakoroŋ Ane Saaŋkonnoŋ Yɛlɛ''' ==
Soɔloŋ e la bone kaŋa na be Ghana saaŋkonnoŋ poɔ a koɔre , ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. Peɛro wuli la lɛ noba naŋ sage ka siɔloŋ sereŋ be la Ghana poɔ. Senselloŋ yaga bebe a kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a Ghana poɔ kyɛ, gbɛɛ yaga, gama poɔ, sinii poɔ,ane magazine<ref name=":1">Mensah Adinkrah (2015), "Witchcraft Beliefs in Ghana", ''Witchcraft, Witches, and Violence in Ghana'', Berghahn Books, pp. 53–107, doi:[[doi:10.2307/j.ctt9qcswd.7|10.2307/j.ctt9qcswd.7]], ISBN 978-1-78238-561-5</ref> poɔ la ka te maŋ nyɛrɛ enfuoni naŋ wulo soɔloŋ yeltarre.<ref name=":2">Roxburgh, Shelagh (31 December 2016). [https://journals.openedition.org/etudesafricaines/18387 "Witchcraft and Violence in Ghana".] ''Cahiers d'études africaines'' (224): 891–914. doi:[[doi:10.4000/etudesafricaines.18387|10.4000/etudesafricaines.18387.]] ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0008-0055 0008-0055.]</ref>Shelagh Roxburgh naŋ peɛre o peɛroo wa bare o yeli ka bone zaa ba kyebe fo naŋ na baŋ are fo gbɛɛ poɔ kyɛ yeli ka soɔloŋ la ŋa. Kyɛ noba taa la yɛlɛ mine banaŋ maŋ nyɛ neɛ eŋɛ a baŋ yeli ka o soba e la soɔbo. Ghana poɔ kyɛ, yeli pore ka ba maŋ de boɔle ne soɔbo la nenseɛ. Wagere a soba maŋ bare la o endaa ka o gaŋ a ba doɔnɔ doŋe zaa kyɛ ka o seɛ a yi gaa. Soɔloŋ e la teetɛɛ ne noba naŋ maŋ bamboo kaŋa a sonna ne baleba kyɛ bare ka ba de erɛ ne yelfaare.<ref name=":2" />
Gbaŋgba toma da bebe Ghana poɔ, a mine da la kũũ tuobu, ane ɔne tẽẽ, a tẽẽ ama la ka noa da maŋ di ka banaŋ wa tuo kũũ ka o baŋ teɛŋ nu a wuli neɛ naŋ ko o a yi soɔloŋ poɔ. A yɛlɛ ama da maŋ vɛŋ la ka ba nyɔge soɔbo kyɛ a tẽẽ na noba na maŋ de tone a toma taa la tɛɛtɛɛ, a mine la, a wuo o soba naŋ ko a neɛ pare gyamaa poɔ, bee ka ba koɔre o soba a ko a tuure paaloŋ deme ka o te toŋ gbaŋgba toma.<ref name=":3">Gray, Natasha (2001). "Witches, Oracles, and Colonial Law: Evolving Anti-Witchcraft Practices in Ghana, 1927-1932". ''The International Journal of African Historical Studies''. '''34''' (2): 339–363. doi:[[doi:10.2307/3097485|10.2307/3097485]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3097485 3097485]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18198526 18198526].</ref> A Native Administration Ordinance, bee NAO da ko la a Gold Coast sori a 1927 yuoni ka ba maŋ de soɔloŋ yɛlɛ a di ne a mɛrɛ sobie poɔ. A yi be puoriŋ soɔloŋ meŋ yɛlɛ paa da paale la a gɔbenɛnte mɛrɛ poɔ.
=== Yielluŋ ===
A yelzu soɔloŋ, e la bone kaŋa naŋ maŋ be yielluŋ poɔ gbɛɛ yaga, a be la Ghana saaŋkompare yielluŋ poɔ. A yelzu wombo yielluŋ poɔ maŋ wulo la yɛlɛ yaga saaŋkonnoŋ poɔ. Yiele a Akan poɔ a kɔkɔre ŋa la e a Ghana kɔkɔrɛɛ kaŋa bɔrefɔ naŋ ba paale o poɔ kyɛ ka o meŋ yelluu pore a Ghana poɔ kyɛ. Yiele gyamaa bebe naŋ maŋ yiele a kyaare ne soɔloŋ , a manna wulo yɛlɛ soɔloŋ erɛ aseŋ daa-nyu, ane kũũ.<ref name=":1" /> A yelfaare noba na maŋ de ko bee kyaare ne soɔloŋ wagere zaa vɛŋ la ka noba yaga taa dabeɛŋ ne soɔloŋ a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, a ŋaa maŋ vɛŋ la ka noba ŋmaara zɔɔre ne taa a maŋ nyɛ neɛkaŋa yelerre a teɛre ka o soba e la soɔbo. Soɔloŋ yɛlɛ yuo la noba yɛŋ ka ennoɔ ne yiele sɛgebo, duoro ŋmɛyaaro ne yielluŋ. A yelnyɔgeraa a kyaare ne soɔloŋ, ba naŋ de ko a mɛrɛ maale bee kaareba la ka ba la maale kaa a yelsoŋ na soɔloŋ naŋ taa a te saaŋkonnoŋ poɔ.
=== Puoru ===
2012 yuoni poɔ, WIN-Gallup International 'Religion ane Atheism Index', da male ka Ghana la paaloŋ poɔ la ka puoru yeltarre a pore a gaŋ ziezaa, peɛro wuli ka a tendaa zaa poɔ Ghana taa la 96% puoru yeltarre poɔ ka banaŋ la de weɛŋ paaloŋ zaa zu<ref>[https://web.archive.org/web/20190719150028/https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf "Global Index of Religion and Atheism"] (PDF). ''WIN- Gallop International''. 2012. Archived from [https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf the original] (PDF) on 19 July 2019. Retrieved 13 May 2020.</ref>. Puou na naŋ pore a Ghana poɔ kyɛ la kristo puoru ane yɛre puoru, kyɛ a zaa taa la sagedeebo ka seɛ, sefaare ane soɔloŋ zaa bebe ba saaŋkonnoŋ poɔ. Yelkpɛtaa mine bebe a kyaare soɔloŋ a saŋa naŋ a nempeele naŋ da wa ane saŋa na a nempeele naŋ da ba wa sɛre. Tenne ana poɔ kristo puoru naŋ pore, a e la mɔlɔ fo naŋ na baŋ nyɛ kristo bisoŋ naŋ na baŋ zɔɔ ne soɔbo.<ref name=":1" />
Roman Catholic mission a Ghana poɔ, ba sage ka neɛzaa naŋ poɔ ba puoru poɔ ka o biŋ tebɛ. head father, K. Strebler naŋ yi Gold Coast da wuli la o teɛroŋ kyaare ne lɛ ba naŋ maŋ boɔle nobamine ka soɔbo, o manne ka o poɔ zaa la maŋ saaŋ ka onaŋ wa woŋ ba naŋ boɔlɔ neɛkaŋa ka soɔbo. Father Strebler da tɔ la dabeɛŋ eŋ o noba ka neɛzaa, naŋ na gaa Suhum, ka o soba na nyɛ la dɔgeroŋ kaŋa bale. O yeli ko la dɔɔtare ka ka soɔloŋ da bebe, neɛ da koŋ maŋ toɔ a yeli ko o tɔ ka o e la soɔbo te nyɔvooroŋ poɔ. Malam mine ane Kristo puoribɛrɛ meŋ wuli la ba posaaŋ a kyaare ne noba naŋ maŋ boɔle ba tɔ ka soɔbo bee a kyaare noba naŋ boorɔ bɔgere bee a biŋ tebɛ.<ref name=":3" />
=== Noba mine bale (Ethnic groups) ===
Kwahu noba a Ghana poɔ, la zeŋ Kwahu tɛŋkubu poɔ, ba sage na wuli ba teɛroŋ a kyaare soɔloŋ, ba da nyɔge la yelkaŋa a kyaare ne soɔloŋ a ba saaŋkonnoŋ poɔ, ba pãã yɔ la teŋɛa zaa poɔ a moɔlɔ a yelbiri a kyaare ne soɔloŋ. Ba da ba moɔlɔ a yɛlɛ kyɛ ba da ba e ka a saaŋ gbaŋgbale lɛ.<ref>Bleek, Wolf (December 1976). "Witchcraft, Gossip and Death: A Social Drama". ''Man''. '''11''' (4): 526–541. doi:[[doi:10.2307/2800437|10.2307/2800437]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/2800437 2800437].</ref>
=== Nenseɛ Biiri ===
Atikile meŋa : Nenseɛ Biiri
Biseɛ, a Ghana poɔ kyɛ o e la bibatoɔnaa naŋ taa beremɛ boɔrɔ a go ne omeŋa.<ref>[[:en:Anas_Aremeyaw_Anas|Anas, Anas Aremeyaw]] (10 January 2013). [https://www.aljazeera.com/program/people-power/2013/1/10/spirit-child "Spirit Child"]. ''[[:en:Aljazeera.com|Aljazeera.com]]''. Retrieved 3 August 2021.</ref> Nembatoɔne a Ghana poɔ ba naŋ maŋ dɔge maŋ taa keõ kaŋa bale, sobiri na fo naŋ naŋ baŋ tu kyɛ toɔ koŋ ba nyɔvore la ka fo ba gaane kɔŋtɔmɔ<ref>[https://books.google.com/books?id=LXLra-ZZDzwC&q=spirit+children+ghana&pg=PA131 ''Issues in Sociology and Social Work: Aging, Medical, and Missionary Research and Application: 2011 Edition''. ScholarlyEditions]. 9 January 2012. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781464966767|9781464966767]]</bdi>. Retrieved 30 May 2017 – via Google Books.</ref> zie banaŋ yoŋ maŋ wuli lɛ fo naŋ na tu kyɛ ko a bibalaa na. Kassena-Nankana district naŋ be a Northern Ghana poɔ,<ref name=":4">Allotey, Pascale; Reidpath, Daniel (1 April 2001). [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277953600002070 "Establishing the causes of childhood mortality in Ghana: the 'spirit child'".] ''Social Science & Medicine''. '''52''' (7): 1007–1012. doi:[[doi:10.1016/S0277-9536(00)00207-0|10.1016/S0277-9536(00)00207-0.]] ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0277-9536 0277-9536]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11266045 11266045].</ref> ba maŋ boɔle la Spirit Ɔhilderen ka ''chichuru'' bee ''kinkiriko.Gbɛɛ yaga a biiri bama maŋ yi la yiri na poɔ ba naŋ ba taa eebo.''<ref>Bayat, Mojdeh (27 January 2014). [https://dx.doi.org/10.1111/jir.12118 "The stories of 'snake children': killing and abuse of children with developmental disabilities in West Africa".] ''Journal of Intellectual Disability Research''. '''59''' (1): 1–10. doi:[[doi:10.1111/jir.12118|10.1111/jir.12118]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0964-2633 0964-2633]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24467696 24467696.]</ref> ''Kyɛ ka banaŋ wa baŋ ka a bie ŋa tɔ e la bisoŋ o ba taa dɔgeruŋ zaa ana wa yele o yideme.''<ref name=":4" />
== '''''Zɔɔre banaŋ ŋmaa kyaare ne pɔgeba''''' ==
''A yele ŋa e la zɔɔŋmaa a kyaare ne pɔgeba ba naŋ maŋ boɔle ba ka soɔbo, duoro kaŋa da yi la ka ba maŋ feɛ, nyege, a mine kaŋa gba ka ba ŋmɛ ba soŋ ba naŋ e soɔbo zuiŋ.''<ref>Smith, David (29 November 2010). [https://www.theguardian.com/world/2010/nov/29/ghanaian-woman-burned-death-witch "Ghanaian woman burned to death for being a 'witch'".] ''The Guardian''. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0261-3077 0261-3077]. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''A zuiŋ pɔgeba yaga zie a Ghana poɔ kyɛ zoro la dabeɛŋ ne banaŋ na boɔle ba ka soɔbo kyɛ ba maŋ sage ka ba na manne ba toɔraa a wuli ka ba ba e soɔbo. A boŋ naŋ so ka gɔbenɛnte a kpɛ a yelŋa poɔ la a kori te a tembɛrɛ poɔ noba yaga nyɛrɛ la dɔgeruŋ a yi ba naŋ maŋ boɔle ba ka ba e la soɔre.''
=== ''Soɔre Lammo zie'' ===
[[Duoro kɔre:Live Witches.jpg|thumb|Pɔgeba naŋ kpeɛrɛ soɔloŋ lammo zie]]
Atikile Meŋa: Soɔloŋ lammo zie
''Soɔre lammo zie e la zie a ko pɔgeba banaŋ gaa te bɔ sommo a go ba menne a yi naŋ boɔrɔ ba koobo . A soɔre lammo zie ŋa la bone na naŋ bebe a pare yuomo turi.''<ref>Whitaker, Kati (1 September 2012). [https://www.bbc.com/news/magazine-19437130 "Ghana's camps for 'witches' and widows".] ''BBC News''. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''Saaŋkonnoŋ poɔ a soɔre lammo zie ŋa '''tindanas, bee namine''' la maŋ peere a pɔgeba ba ma taa a teŋɛ poɔ ka yelfaare zaa wa kpɛ a teŋɛ poɔ.A naq wa tc zenɛ, namine a kori poɔ la naŋ kaara ama mine, kyɛ ba maŋ zoro la dabeɛŋ bonso a gɔbenɛnte boɔrɔ ka o ko a yɛlɛ ama taaba zu.Peɛro wuli ka pɔgeba aŋa noba 1000 be la a soɔre lammo ŋa zie .FIDA da yi la a yeli ka soɔre lammo ziiri na zaanaŋ be Ghana lombori zaa poɔ seŋ ka gɔbenɛnte pɔge a , ka bonso nensaaloŋ mɛrɛ poɔ a ba tu. A Ghana gɔbenɛnte da ŋmɛ la a yeluŋ ŋa fɛre. Kyɛ paa la maaleŋ biŋ mɛraa a kyaare ne soɔloŋ yeltarre.''
=== Zɔɔre faaroo Interventions '' '' ===
1930 yuoni poɔ, duoro da ŋmɛ la yaare ziezaa ka a Gold Coast wagere na poɔ, pɔge kaŋa naŋ da be teŋɛ kaŋa ka ba boɔlo ka Winneba, a Ghana poɔ, a naa ne o noba fere la a pɔge ŋa ka o gaa a teŋɛ teebe<ref name=":3" /> zie ka ka a teebe na te peɛre a pɔge nyɛ bonso ba yeli ka a pɔge e la soɔbo.A teõ da e la kɔntɔmɔ naŋ be a Akan paaloŋ ba naŋ boɔlɔ ka Akyem Abukwa, a teõ ŋa da e bone na maŋ kaa nyɛ ka pɔge ŋa e la soɔbo bee ka o ba e kyɛ ka ba ŋmaara ziiri enne o.Neɛ naŋ da kaara teõ ŋa zu la e neɛ naŋ yi a ogo paaloŋ poɔ, o da ŋmaa la noɔ kɔkɔre a de lɔɔ teŋɛ. A lɛ a noɔ naŋ vare na wuli ka a pɔge e la soɔbo bee ka o ba e soɔbo. Ka a noɔ wa vare leɛ vɔgele muru, lɛ wuli ka pɔge ba e soɔbo.<ref name=":2" />
Kyɛ ka a pɔge wa e soɔbo a lɛ a teõ naŋ wuli, a teõ na ko la a pɔge tee ka o nyu kyɛ zɛ ka o soɔloŋ na zaa baare. A Akan kɔkɔre poɔ ba maŋ boɔle o la ka Bayi. A pɔge na banaŋ da nyɔge na peɛro da wuli ka a pɔge puoro la kristo puoru,A yeli ŋa da vɛŋ la ka a pɔge yideme de ka a yelŋa be pɔgeba zaa poɔ. Banaŋ da de o gaa ne a tongo teõ zie ka ka a teõ te peɛro nyɛ ka o e la soɔbo bee. Aneazaa ka a Tongo yi la a Gold Coast poɔ, a gɔbenɛnte pãã da de la faŋa na onaŋ ko a neɛ naŋ kaara a teŋgane.<ref name=":2" />
Soɔloŋ paa da e yelkaŋa naŋ ba tu a 1930 nensaaloŋ mɛrɛ poɔ, a lɛ puoriŋ 1932 merɛ ba naŋ da leɛ maaleŋ kaa poɔ, amerɛ da la sage la bonso wagere mine wa ta la ka noba nyɛ ka ba maŋ te kpɛ a soɔloŋ ŋa ka ba toɔ nyɛ ba bomboɔraa. Zɔɔre pãã da le la naana maŋ wa ŋmaa neɛ sane boso noba yeli ka o soba e la soɔbo aneazaa ka a mɛra da ba yu a lɛ a namine naŋ erɛ. Pampana zie naŋ yuo, noba yuo la yɛroŋ a boɔle a yuori ka koŋ nyɛ tɔnɔ, ka a kaŋa la Gaa Yiri te nyɛ n noba, da laŋ yeli la biŋ ka noba banaŋ ba naŋ da boɔle ka soɔre ka ba naa leɛ gaa ba yie poɔ a te nyɛ ba yideme.<ref name=":2" />
Ghana poɔ kyɛ, pampana ka fooŋ boɔle neɛ ka soɔbo a Ghana mɛraa na nyɔge fo la ka ŋmɛ sane.<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/artikel.php?ID=1814696&TITLE=it-is-illegal-to-refer-to-anyone-as-a-witch-parliament "It is illegal to refer to anyone as a witch - Parliament".] ''GhanaWeb''. 29 July 2023. Retrieved 12 August 2023.</ref><ref>[http://www.trtafrika.com/africa/ghanas-mps-pass-bill-criminalising-witchcraft-accusation-14238700 "Ghana's MPs pass bill criminalising witchcraft accusation - TRT Afrika".] ''trtafrika.com''. Retrieved 12 August 2023.</ref>
== Sommo Yizie ==
2b4j0h76d13bs32u459vnch2ntuhb0z
60108
60107
2026-04-11T07:13:58Z
Vision L1
19
60108
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q122613107}}
'''Soɔloŋ Ghana''' '''Poɔ''' e la bone kaŋa naŋ be a African paaloŋ ane a tembilii naŋ be a Sub- Saharan Africa<ref><bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1848880610|Redding, Sean (26 March 2019), "Witchcraft in Africa: Political Power and Spiritual Insecurity from the Precolonial Era to the Present", ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.441, ISBN 978-0-19-027773-4, retrieved 13 August 2023]]</bdi>.</ref> poɔ. O e la bone kaŋa naŋ taa tɔnɔ a ko Ghana noba, ba saaŋkonnoŋ, sagedeebo ane nyɔvooroŋ poɔ.<ref name=":0">[https://thereadershub.org/witchcraft-and-witch-camps-in-ghana-underscoring-the-social-psychological-and-economic-implications-of-witchcraft-accusations-dr-matthew-mabefam/ "WITCHCRAFT AND WITCH CAMPS IN GHANA: UNDERSCORING THE SOCIAL, PSYCHOLOGICAL AND ECONOMIC IMPLICATIONS OF WITCHCRAFT ACCUSATIONS- Dr MATTHEW MABEFAM".] ''The Readers Hub''. 21 August 2020. Retrieved 13 August 2023.</ref> O e yele kaŋa naŋ leɛrɛ noba nyɔoɛ bebiri zaa kyɛ meŋ la iri bee zɛge ba saaŋkonnoŋ ka yuori ka o do saa, dabeɛ, zɔɔre, seeloŋ sagedeebo. A soɔloŋ sagedeebo e la tɛɛtɛɛ a Ghana irigiŋ poɔ, ane paaloŋ mine naŋ be a Africa poɔ.<ref name=":0" /> A yeli na naŋ e bone naŋ pore a tenne ama zaa poɔ la o ba e bone kaŋa fo naŋ nyɔge gyɛkɛllɛ, a yelbiri yaare la wieŋ ka banaŋ wa nyɛ neɛkaŋa a yeli ka o soba e la soɔbo bee erɛ la soɔbo e ere. Gbɛdegere na a gɔbenɛnte na maŋ de kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a irigiŋ poɔ maŋ e la tɛɛtɛɛ. African saaŋkonnoŋ puoru poɔ, banaŋ de la soɔloŋ ka o e bone naŋ na baŋ e boŋ soŋ kyɛ naŋ e bonfaa a irigiŋ poɔ.<ref>Benyah, Francis (2017). [[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|"Equally able, differently looking: discrimination and physical violence against persons with albinism in Ghana".]] ''Journal for the Study of Religion''. '''30''' (1): 161–188. doi:[[doi:10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7|10.17159/2413-3027/2017/v30n1a7]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/2413-3027 2413-3027].</ref>
Soɔloŋ e la bone kaŋa naŋ be a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. A wa tɔ zenɛ, soɔloŋ naŋ bebe noba nyɔvoɛ poɔ ka ba de ŋmaara ne taa zɔɔre. Gbɛɛ yaga pɔgeba la ka maŋ nyɛ ka ba e soɔbo, ka noab bata banaare na are a yeli soɔloŋ yɛlɛ kyɛ pɔge la na daŋ de weɛŋ ba naŋ na boɔle soɔbo, a yaga zie maŋ baare ne la ka ba baŋ sɔgele ko neɛ bee a ŋmaa o soba kɔkɔre gyamaa poɔ. Soɔloŋ maŋ baŋ tu la yɛlɛ yaga poɔ neɛ naŋ koŋ baŋ yeli, a maŋ taa la tɛɛtɛɛ a yi Ghana tembilii te gaa ŋa a Tuure paaloŋ poɔ, a Tuure paaoŋ ba peɛre la a yelbiri ŋa nyɛ ka paati yɛlɛ poɔ la a poɔ pampana.
== '''Dakoroŋ Ane Saaŋkonnoŋ Yɛlɛ''' ==
Soɔloŋ e la bone kaŋa na be Ghana saaŋkonnoŋ poɔ a koɔre , ka fooŋ na leɛ peɛre gaa puori a na nyɛ yuomo na o naŋ piili, a pare la yuomo turi ne dɔgelɔ, sɛre a nempele naŋ da de a teŋɛ ka Africa noba leɛ gbaŋgbaa a tona gbaŋgba toma, kyɛ a wagere na zaa poɔ soɔloŋ da bebe. Peɛro wuli la lɛ noba naŋ sage ka siɔloŋ sereŋ be la Ghana poɔ. Senselloŋ yaga bebe a kyaare ne soɔloŋ yɛlɛ a Ghana poɔ kyɛ, gbɛɛ yaga, gama poɔ, sinii poɔ,ane magazine<ref name=":1">Mensah Adinkrah (2015), "Witchcraft Beliefs in Ghana", ''Witchcraft, Witches, and Violence in Ghana'', Berghahn Books, pp. 53–107, doi:[[doi:10.2307/j.ctt9qcswd.7|10.2307/j.ctt9qcswd.7]], ISBN 978-1-78238-561-5</ref> poɔ la ka te maŋ nyɛrɛ enfuoni naŋ wulo soɔloŋ yeltarre.<ref name=":2">Roxburgh, Shelagh (31 December 2016). [https://journals.openedition.org/etudesafricaines/18387 "Witchcraft and Violence in Ghana".] ''Cahiers d'études africaines'' (224): 891–914. doi:[[doi:10.4000/etudesafricaines.18387|10.4000/etudesafricaines.18387.]] ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0008-0055 0008-0055.]</ref>Shelagh Roxburgh naŋ peɛre o peɛroo wa bare o yeli ka bone zaa ba kyebe fo naŋ na baŋ are fo gbɛɛ poɔ kyɛ yeli ka soɔloŋ la ŋa. Kyɛ noba taa la yɛlɛ mine banaŋ maŋ nyɛ neɛ eŋɛ a baŋ yeli ka o soba e la soɔbo. Ghana poɔ kyɛ, yeli pore ka ba maŋ de boɔle ne soɔbo la nenseɛ. Wagere a soba maŋ bare la o endaa ka o gaŋ a ba doɔnɔ doŋe zaa kyɛ ka o seɛ a yi gaa. Soɔloŋ e la teetɛɛ ne noba naŋ maŋ bamboo kaŋa a sonna ne baleba kyɛ bare ka ba de erɛ ne yelfaare.<ref name=":2" />
Gbaŋgba toma da bebe Ghana poɔ, a mine da la kũũ tuobu, ane ɔne tẽẽ, a tẽẽ ama la ka noa da maŋ di ka banaŋ wa tuo kũũ ka o baŋ teɛŋ nu a wuli neɛ naŋ ko o a yi soɔloŋ poɔ. A yɛlɛ ama da maŋ vɛŋ la ka ba nyɔge soɔbo kyɛ a tẽẽ na noba na maŋ de tone a toma taa la tɛɛtɛɛ, a mine la, a wuo o soba naŋ ko a neɛ pare gyamaa poɔ, bee ka ba koɔre o soba a ko a tuure paaloŋ deme ka o te toŋ gbaŋgba toma.<ref name=":3">Gray, Natasha (2001). "Witches, Oracles, and Colonial Law: Evolving Anti-Witchcraft Practices in Ghana, 1927-1932". ''The International Journal of African Historical Studies''. '''34''' (2): 339–363. doi:[[doi:10.2307/3097485|10.2307/3097485]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3097485 3097485]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18198526 18198526].</ref> A Native Administration Ordinance, bee NAO da ko la a Gold Coast sori a 1927 yuoni ka ba maŋ de soɔloŋ yɛlɛ a di ne a mɛrɛ sobie poɔ. A yi be puoriŋ soɔloŋ meŋ yɛlɛ paa da paale la a gɔbenɛnte mɛrɛ poɔ.
=== Yielluŋ ===
A yelzu soɔloŋ, e la bone kaŋa naŋ maŋ be yielluŋ poɔ gbɛɛ yaga, a be la Ghana saaŋkompare yielluŋ poɔ. A yelzu wombo yielluŋ poɔ maŋ wulo la yɛlɛ yaga saaŋkonnoŋ poɔ. Yiele a Akan poɔ a kɔkɔre ŋa la e a Ghana kɔkɔrɛɛ kaŋa bɔrefɔ naŋ ba paale o poɔ kyɛ ka o meŋ yelluu pore a Ghana poɔ kyɛ. Yiele gyamaa bebe naŋ maŋ yiele a kyaare ne soɔloŋ , a manna wulo yɛlɛ soɔloŋ erɛ aseŋ daa-nyu, ane kũũ.<ref name=":1" /> A yelfaare noba na maŋ de ko bee kyaare ne soɔloŋ wagere zaa vɛŋ la ka noba yaga taa dabeɛŋ ne soɔloŋ a Ghana saaŋkonnoŋ poɔ, a ŋaa maŋ vɛŋ la ka noba ŋmaara zɔɔre ne taa a maŋ nyɛ neɛkaŋa yelerre a teɛre ka o soba e la soɔbo. Soɔloŋ yɛlɛ yuo la noba yɛŋ ka ennoɔ ne yiele sɛgebo, duoro ŋmɛyaaro ne yielluŋ. A yelnyɔgeraa a kyaare ne soɔloŋ, ba naŋ de ko a mɛrɛ maale bee kaareba la ka ba la maale kaa a yelsoŋ na soɔloŋ naŋ taa a te saaŋkonnoŋ poɔ.
=== Puoru ===
2012 yuoni poɔ, WIN-Gallup International 'Religion ane Atheism Index', da male ka Ghana la paaloŋ poɔ la ka puoru yeltarre a pore a gaŋ ziezaa, peɛro wuli ka a tendaa zaa poɔ Ghana taa la 96% puoru yeltarre poɔ ka banaŋ la de weɛŋ paaloŋ zaa zu<ref>[https://web.archive.org/web/20190719150028/https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf "Global Index of Religion and Atheism"] (PDF). ''WIN- Gallop International''. 2012. Archived from [https://sidmennt.is/wp-content/uploads/Gallup-International-um-tr%C3%BA-og-tr%C3%BAleysi-2012.pdf the original] (PDF) on 19 July 2019. Retrieved 13 May 2020.</ref>. Puou na naŋ pore a Ghana poɔ kyɛ la kristo puoru ane yɛre puoru, kyɛ a zaa taa la sagedeebo ka seɛ, sefaare ane soɔloŋ zaa bebe ba saaŋkonnoŋ poɔ. Yelkpɛtaa mine bebe a kyaare soɔloŋ a saŋa naŋ a nempeele naŋ da wa ane saŋa na a nempeele naŋ da ba wa sɛre. Tenne ana poɔ kristo puoru naŋ pore, a e la mɔlɔ fo naŋ na baŋ nyɛ kristo bisoŋ naŋ na baŋ zɔɔ ne soɔbo.<ref name=":1" />
Roman Catholic mission a Ghana poɔ, ba sage ka neɛzaa naŋ poɔ ba puoru poɔ ka o biŋ tebɛ. head father, K. Strebler naŋ yi Gold Coast da wuli la o teɛroŋ kyaare ne lɛ ba naŋ maŋ boɔle nobamine ka soɔbo, o manne ka o poɔ zaa la maŋ saaŋ ka onaŋ wa woŋ ba naŋ boɔlɔ neɛkaŋa ka soɔbo. Father Strebler da tɔ la dabeɛŋ eŋ o noba ka neɛzaa, naŋ na gaa Suhum, ka o soba na nyɛ la dɔgeroŋ kaŋa bale. O yeli ko la dɔɔtare ka ka soɔloŋ da bebe, neɛ da koŋ maŋ toɔ a yeli ko o tɔ ka o e la soɔbo te nyɔvooroŋ poɔ. Malam mine ane Kristo puoribɛrɛ meŋ wuli la ba posaaŋ a kyaare ne noba naŋ maŋ boɔle ba tɔ ka soɔbo bee a kyaare noba naŋ boorɔ bɔgere bee a biŋ tebɛ.<ref name=":3" />
=== Noba mine bale (Ethnic groups) ===
Kwahu noba a Ghana poɔ, la zeŋ Kwahu tɛŋkubu poɔ, ba sage na wuli ba teɛroŋ a kyaare soɔloŋ, ba da nyɔge la yelkaŋa a kyaare ne soɔloŋ a ba saaŋkonnoŋ poɔ, ba pãã yɔ la teŋɛa zaa poɔ a moɔlɔ a yelbiri a kyaare ne soɔloŋ. Ba da ba moɔlɔ a yɛlɛ kyɛ ba da ba e ka a saaŋ gbaŋgbale lɛ.<ref>Bleek, Wolf (December 1976). "Witchcraft, Gossip and Death: A Social Drama". ''Man''. '''11''' (4): 526–541. doi:[[doi:10.2307/2800437|10.2307/2800437]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/2800437 2800437].</ref>
=== Nenseɛ Biiri ===
Atikile meŋa : Nenseɛ Biiri
Biseɛ, a Ghana poɔ kyɛ o e la bibatoɔnaa naŋ taa beremɛ boɔrɔ a go ne omeŋa.<ref>[[:en:Anas_Aremeyaw_Anas|Anas, Anas Aremeyaw]] (10 January 2013). [https://www.aljazeera.com/program/people-power/2013/1/10/spirit-child "Spirit Child"]. ''[[:en:Aljazeera.com|Aljazeera.com]]''. Retrieved 3 August 2021.</ref> Nembatoɔne a Ghana poɔ ba naŋ maŋ dɔge maŋ taa keõ kaŋa bale, sobiri na fo naŋ naŋ baŋ tu kyɛ toɔ koŋ ba nyɔvore la ka fo ba gaane kɔŋtɔmɔ<ref>[https://books.google.com/books?id=LXLra-ZZDzwC&q=spirit+children+ghana&pg=PA131 ''Issues in Sociology and Social Work: Aging, Medical, and Missionary Research and Application: 2011 Edition''. ScholarlyEditions]. 9 January 2012. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781464966767|9781464966767]]</bdi>. Retrieved 30 May 2017 – via Google Books.</ref> zie banaŋ yoŋ maŋ wuli lɛ fo naŋ na tu kyɛ ko a bibalaa na. Kassena-Nankana district naŋ be a Northern Ghana poɔ,<ref name=":4">Allotey, Pascale; Reidpath, Daniel (1 April 2001). [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277953600002070 "Establishing the causes of childhood mortality in Ghana: the 'spirit child'".] ''Social Science & Medicine''. '''52''' (7): 1007–1012. doi:[[doi:10.1016/S0277-9536(00)00207-0|10.1016/S0277-9536(00)00207-0.]] ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0277-9536 0277-9536]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11266045 11266045].</ref> ba maŋ boɔle la Spirit Ɔhilderen ka ''chichuru'' bee ''kinkiriko.Gbɛɛ yaga a biiri bama maŋ yi la yiri na poɔ ba naŋ ba taa eebo.''<ref>Bayat, Mojdeh (27 January 2014). [https://dx.doi.org/10.1111/jir.12118 "The stories of 'snake children': killing and abuse of children with developmental disabilities in West Africa".] ''Journal of Intellectual Disability Research''. '''59''' (1): 1–10. doi:[[doi:10.1111/jir.12118|10.1111/jir.12118]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0964-2633 0964-2633]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24467696 24467696.]</ref> ''Kyɛ ka banaŋ wa baŋ ka a bie ŋa tɔ e la bisoŋ o ba taa dɔgeruŋ zaa ana wa yele o yideme.''<ref name=":4" />
== '''''Zɔɔre banaŋ ŋmaa kyaare ne pɔgeba''''' ==
''A yele ŋa e la zɔɔŋmaa a kyaare ne pɔgeba ba naŋ maŋ boɔle ba ka soɔbo, duoro kaŋa da yi la ka ba maŋ feɛ, nyege, a mine kaŋa gba ka ba ŋmɛ ba soŋ ba naŋ e soɔbo zuiŋ.''<ref>Smith, David (29 November 2010). [https://www.theguardian.com/world/2010/nov/29/ghanaian-woman-burned-death-witch "Ghanaian woman burned to death for being a 'witch'".] ''The Guardian''. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0261-3077 0261-3077]. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''A zuiŋ pɔgeba yaga zie a Ghana poɔ kyɛ zoro la dabeɛŋ ne banaŋ na boɔle ba ka soɔbo kyɛ ba maŋ sage ka ba na manne ba toɔraa a wuli ka ba ba e soɔbo. A boŋ naŋ so ka gɔbenɛnte a kpɛ a yelŋa poɔ la a kori te a tembɛrɛ poɔ noba yaga nyɛrɛ la dɔgeruŋ a yi ba naŋ maŋ boɔle ba ka ba e la soɔre.''
=== ''Soɔre Lammo zie'' ===
[[Duoro kɔre:Live Witches.jpg|thumb|Pɔgeba naŋ kpeɛrɛ soɔloŋ lammo zie]]
Atikile Meŋa: Soɔloŋ lammo zie
''Soɔre lammo zie e la zie a ko pɔgeba banaŋ gaa te bɔ sommo a go ba menne a yi naŋ boɔrɔ ba koobo . A soɔre lammo zie ŋa la bone na naŋ bebe a pare yuomo turi.''<ref>Whitaker, Kati (1 September 2012). [https://www.bbc.com/news/magazine-19437130 "Ghana's camps for 'witches' and widows".] ''BBC News''. Retrieved 2 April 2020.</ref> ''Saaŋkonnoŋ poɔ a soɔre lammo zie ŋa '''tindanas, bee namine''' la maŋ peere a pɔgeba ba ma taa a teŋɛ poɔ ka yelfaare zaa wa kpɛ a teŋɛ poɔ.A naq wa tc zenɛ, namine a kori poɔ la naŋ kaara ama mine, kyɛ ba maŋ zoro la dabeɛŋ bonso a gɔbenɛnte boɔrɔ ka o ko a yɛlɛ ama taaba zu.Peɛro wuli ka pɔgeba aŋa noba 1000 be la a soɔre lammo ŋa zie .FIDA da yi la a yeli ka soɔre lammo ziiri na zaanaŋ be Ghana lombori zaa poɔ seŋ ka gɔbenɛnte pɔge a , ka bonso nensaaloŋ mɛrɛ poɔ a ba tu. A Ghana gɔbenɛnte da ŋmɛ la a yeluŋ ŋa fɛre. Kyɛ paa la maaleŋ biŋ mɛraa a kyaare ne soɔloŋ yeltarre.''
=== Zɔɔre faaroo Interventions '' '' ===
1930 yuoni poɔ, duoro da ŋmɛ la yaare ziezaa ka a Gold Coast wagere na poɔ, pɔge kaŋa naŋ da be teŋɛ kaŋa ka ba boɔlo ka Winneba, a Ghana poɔ, a naa ne o noba fere la a pɔge ŋa ka o gaa a teŋɛ teebe<ref name=":3" /> zie ka ka a teebe na te peɛre a pɔge nyɛ bonso ba yeli ka a pɔge e la soɔbo.A teõ da e la kɔntɔmɔ naŋ be a Akan paaloŋ ba naŋ boɔlɔ ka Akyem Abukwa, a teõ ŋa da e bone na maŋ kaa nyɛ ka pɔge ŋa e la soɔbo bee ka o ba e kyɛ ka ba ŋmaara ziiri enne o.Neɛ naŋ da kaara teõ ŋa zu la e neɛ naŋ yi a ogo paaloŋ poɔ, o da ŋmaa la noɔ kɔkɔre a de lɔɔ teŋɛ. A lɛ a noɔ naŋ vare na wuli ka a pɔge e la soɔbo bee ka o ba e soɔbo. Ka a noɔ wa vare leɛ vɔgele muru, lɛ wuli ka pɔge ba e soɔbo.<ref name=":2" />
Kyɛ ka a pɔge wa e soɔbo a lɛ a teõ naŋ wuli, a teõ na ko la a pɔge tee ka o nyu kyɛ zɛ ka o soɔloŋ na zaa baare. A Akan kɔkɔre poɔ ba maŋ boɔle o la ka Bayi. A pɔge na banaŋ da nyɔge na peɛro da wuli ka a pɔge puoro la kristo puoru,A yeli ŋa da vɛŋ la ka a pɔge yideme de ka a yelŋa be pɔgeba zaa poɔ. Banaŋ da de o gaa ne a tongo teõ zie ka ka a teõ te peɛro nyɛ ka o e la soɔbo bee. Aneazaa ka a Tongo yi la a Gold Coast poɔ, a gɔbenɛnte pãã da de la faŋa na onaŋ ko a neɛ naŋ kaara a teŋgane.<ref name=":2" />
Soɔloŋ paa da e yelkaŋa naŋ ba tu a 1930 nensaaloŋ mɛrɛ poɔ, a lɛ puoriŋ 1932 merɛ ba naŋ da leɛ maaleŋ kaa poɔ, amerɛ da la sage la bonso wagere mine wa ta la ka noba nyɛ ka ba maŋ te kpɛ a soɔloŋ ŋa ka ba toɔ nyɛ ba bomboɔraa. Zɔɔre pãã da le la naana maŋ wa ŋmaa neɛ sane boso noba yeli ka o soba e la soɔbo aneazaa ka a mɛra da ba yu a lɛ a namine naŋ erɛ. Pampana zie naŋ yuo, noba yuo la yɛroŋ a boɔle a yuori ka koŋ nyɛ tɔnɔ, ka a kaŋa la Gaa Yiri te nyɛ n noba, da laŋ yeli la biŋ ka noba banaŋ ba naŋ da boɔle ka soɔre ka ba naa leɛ gaa ba yie poɔ a te nyɛ ba yideme.<ref name=":2" />
Ghana poɔ kyɛ, pampana ka fooŋ boɔle neɛ ka soɔbo a Ghana mɛraa na nyɔge fo la ka ŋmɛ sane.<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/artikel.php?ID=1814696&TITLE=it-is-illegal-to-refer-to-anyone-as-a-witch-parliament "It is illegal to refer to anyone as a witch - Parliament".] ''GhanaWeb''. 29 July 2023. Retrieved 12 August 2023.</ref><ref>[http://www.trtafrika.com/africa/ghanas-mps-pass-bill-criminalising-witchcraft-accusation-14238700 "Ghana's MPs pass bill criminalising witchcraft accusation - TRT Afrika".] ''trtafrika.com''. Retrieved 12 August 2023.</ref>
== Sommo Yizie ==
== Sommo Yizie ==
[[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]]
[[Gbuli:Ghana]]
[[Gbuli:Dagaare]]
[[Gbuli:West Africa]]
[[Gbuli:Africa]]
l3yefwwexth4j5ychd1wwz4f9o5xy2k
Likpe Kɔkɔre
0
6812
60087
59853
2026-04-10T16:20:14Z
Vision L1
19
60087
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q36257}}
'''Likpe''' bee '''Sekpele''' (meŋ naŋ e ''Bosele, Mu'') taa la yeluu ko a tanseɛŋ deme naŋ be a Oti Region of Ghana. O taa la soobo ko a Ghana–Togo Mountain languages (saakonnoŋ poɔ ka ba boɔlɔ ''Togorestsprachen'' bee Togo Remnant kɔkɔre) ko a Kwa branch of Niger–Congo.
== Sɛgebie ane Voonebie ==
=== Voonebidaare ===
{| class="wikitable"
|+Voonebidaare<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Likpe_language#CITEREFAllen1980</ref>
! colspan="2" |
!Labial
!Alveolar
!Palatal
!Velar
!Labial-
velar
!Glottal
|-
! rowspan="2" |Plosive/
Affricate
!<small>voiceless</small>
|p
|t
|tʃ
|k
|kp
|ʔ
|-
!<small>voiced</small>
|b
|d
|dʒ
|g
|gb
|
|-
! colspan="2" |Fricative
|f
|s
|ʃ
|
|
|
|-
! colspan="2" |Nasal
|m
|n
|ɲ
|ŋ
|
|
|-
! colspan="2" |Approximant
|
|l
|j
|
|w
|
|}
* /p/ ane /g/ are rare.
* Clusters include ⟨Cl⟩, ⟨Cw⟩, and ⟨Cy⟩.
=== Voonebidaare ===
{| class="wikitable"
|+Noɔre voonebinyaŋene
! rowspan="2" |
! colspan="2" |Front
! rowspan="2" |Central
! rowspan="2" |Back
|-
!<small>[-round]</small>
!<small>[+round]</small>
|-
!pɔge
|i
|
|
|u
|-
!pɔge kyɛlee
|e
|
|
|o
|-
!Yuo kyɛlee
|ɛ
|œ
|
|ɔ
|-
!yuo
|
|
|a
|
|}
{| class="wikitable"
|+Nyɔ-ɛremɛ voonebinyaŋene
!
!Niŋe
!Soga
!Puori
|-
!Pɔge
|ĩ
|
|ũ
|-
!Pɔge kyɛlee
|
|
|õ
|-
!Yuo kyɛlee
|
|
|ɔ̃
|-
!Yuo
|
|ã
|
|}
=== Kɔkɔgaale ===
Likpe taa la kɔkɔgaale parɛɛ ata: duoruu, sigiruu, ane puli.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Likpe_language#CITEREFAllen1980</ref>
== Kyɛlle kyɛ meŋ ==
*
* {{cite book |last=Allen |first=Edward Jay |title=West African Language Data Sheets |publisher=West African Linguistic Society |year=1980 |editor-last=Kropp Dakubu |editor-first=M. E. |volume=2 |pages=LIK 1-LIK 6 |chapter=Likpe}}Likpe at ''Ethnologue'' (18th ed., 2015) (subscription required)
* Allen 1980, p. LIK 5.
* Allen 1980, p. LIK 1.
== Nimitɔɔre karemo ==
* {{cite journal|first=Kevin C.|last=Ford|title=On the loss of cross-height vowel harmony|journal=Research Review (Institute of African Studies, Legon, Ghana)|volume=Supplement 4|year=1973}}
* {{cite book |last=Heine |first=Bernd |author-link=Bernd Heine |title=Verbreitung und Gliederung der Togo-Restsprachen |publisher=Reimer |year=1968 |location=Berlin |lang=de}}
* {{cite book |last=Ladefoged |first=Peter |author-link=Peter Ladefoged |title=A Phonetic Study of West African Languages |publisher=Cambridge University Press |year=1964 |location=London |oclc=1801799}}
== Ziiri mine liŋkiri ==
* ELAR archive of [http://elar.soas.ac.uk/deposit/0323 Description and Documentation of Sekpe]
== Sommo Yizie ==
0ggu6o6253v9zk71xazvvdbu4mkm82d
60088
60087
2026-04-10T16:22:25Z
Vision L1
19
60088
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q36257}}
'''Likpe''' bee '''Sekpele''' (meŋ naŋ e ''Bosele, Mu'') taa la yeluu ko a tanseɛŋ deme naŋ be a Oti Region of Ghana. O taa la soobo ko a Ghana–Togo Mountain languages (saakonnoŋ poɔ ka ba boɔlɔ ''Togorestsprachen'' bee Togo Remnant kɔkɔre) ko a Kwa branch of Niger–Congo.
== Sɛgebie ane Voonebie ==
=== Voonebidaare ===
{| class="wikitable"
|+Voonebidaare<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Likpe_language#CITEREFAllen1980</ref>
! colspan="2" |
!Labial
!Alveolar
!Palatal
!Velar
!Labial-
velar
!Glottal
|-
! rowspan="2" |Plosive/
Affricate
!<small>voiceless</small>
|p
|t
|tʃ
|k
|kp
|ʔ
|-
!<small>voiced</small>
|b
|d
|dʒ
|g
|gb
|
|-
! colspan="2" |Fricative
|f
|s
|ʃ
|
|
|
|-
! colspan="2" |Nasal
|m
|n
|ɲ
|ŋ
|
|
|-
! colspan="2" |Approximant
|
|l
|j
|
|w
|
|}
* /p/ ane /g/ are rare.
* Clusters include ⟨Cl⟩, ⟨Cw⟩, and ⟨Cy⟩.
=== Voonebidaare ===
{| class="wikitable"
|+Noɔre voonebinyaŋene
! rowspan="2" |
! colspan="2" |Front
! rowspan="2" |Central
! rowspan="2" |Back
|-
!<small>[-round]</small>
!<small>[+round]</small>
|-
!pɔge
|i
|
|
|u
|-
!pɔge kyɛlee
|e
|
|
|o
|-
!Yuo kyɛlee
|ɛ
|œ
|
|ɔ
|-
!yuo
|
|
|a
|
|}
{| class="wikitable"
|+Nyɔ-ɛremɛ voonebinyaŋene
!
!Niŋe
!Soga
!Puori
|-
!Pɔge
|ĩ
|
|ũ
|-
!Pɔge kyɛlee
|
|
|õ
|-
!Yuo kyɛlee
|
|
|ɔ̃
|-
!Yuo
|
|ã
|
|}
=== Kɔkɔgaale ===
Likpe taa la kɔkɔgaale parɛɛ ata: duoruu, sigiruu, ane puli.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Likpe_language#CITEREFAllen1980</ref>
== Kyɛlle kyɛ meŋ ==
*
* {{cite book |last=Allen |first=Edward Jay |title=West African Language Data Sheets |publisher=West African Linguistic Society |year=1980 |editor-last=Kropp Dakubu |editor-first=M. E. |volume=2 |pages=LIK 1-LIK 6 |chapter=Likpe}}Likpe at ''Ethnologue'' (18th ed., 2015) (subscription required)
* Allen 1980, p. LIK 5.
* Allen 1980, p. LIK 1.
== Nimitɔɔre karemo ==
* {{cite journal|first=Kevin C.|last=Ford|title=On the loss of cross-height vowel harmony|journal=Research Review (Institute of African Studies, Legon, Ghana)|volume=Supplement 4|year=1973}}
* {{cite book |last=Heine |first=Bernd |author-link=Bernd Heine |title=Verbreitung und Gliederung der Togo-Restsprachen |publisher=Reimer |year=1968 |location=Berlin |lang=dga}}
* {{cite book |last=Ladefoged |first=Peter |author-link=Peter Ladefoged |title=A Phonetic Study of West African Languages |publisher=Cambridge University Press |year=1964 |location=London |oclc=1801799}}
== Ziiri mine liŋkiri ==
* ELAR archive of [http://elar.soas.ac.uk/deposit/0323 Description and Documentation of Sekpe]
== Sommo Yizie ==
[[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]]
[[Gbuli:Ghana]]
[[Gbuli:Dagaare]]
[[Gbuli:West Africa]]
[[Gbuli:Africa]]
[[Gbuli:kɔkɔre]]
a4ovu9c4owh84qc0jsegtuubw84ast1
Kyinkyinga
0
6814
60109
59837
2026-04-11T07:18:16Z
Vision L1
19
60109
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q25067231}}
'''Kyinkyinga''' (ba naŋ boɔlɔ ka chin-chin-gá) bee '''cincinga''' (Hausa sɛgebie), e la a nɛne kyeenaa skewer bee [[kebab]] naŋ maale waa porworoo a be a [[West Africa]] kyɛ naŋ taa yitaaloŋ neŋ [[Suya]] kebab.<ref name="Raichlen 2015">{{cite book |last=Raichlen |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=yQEsCwAAQBAJ&pg=PA38 |title=Planet Barbecue!: 309 Recipes, 60 Countries |publisher=Workman Publishing Company |year=2015 |isbn=978-0-7611-6447-0 |page=38 |access-date=23 May 2016}}</ref><ref name="Raichlen Fink 2008">{{cite book |last1=Raichlen |first1=S. |url=https://books.google.com/books?id=JWoOI6MASqwC&pg=PA157 |title=The Barbecue! Bible |last2=Fink |first2=B. |publisher=Workman Pub. |year=2008 |isbn=978-0-7611-4943-9 |pages=157–158 |access-date=23 May 2016}}</ref> Kyinkyinga e la a Ghanaian Hausa bondiraa ko a yɛyɛreba naŋ be a Zango tembilii ane tembɛrɛ, naŋ naŋ taa bammo gyamaa ko Ghana noba gyamaa. O gaa yitaa neŋ la ''[[suya]]'' [[kebab]] a Nigeria ane Niger, meŋ maŋ e ''suya, tsinga, cinga, cicinga, cincinga, tsire agashi, cacanga'' bee ''tankora'' a Hausa kɔkɔreŋ.<ref name="Osseo-Asare 2005">{{Cite book |last=Osseo-Asare |first=Fran |title=Food culture in sub-Saharan Africa |date=2005 |publisher=Greenwood Press |pages=41 |oclc=58527114}}</ref><ref name="Dako 2003">{{Cite book |last=Dako |first=Kari |title=Ghanaianisms : a glossary |date=2003 |publisher=Ghana Universities Press |isbn=9789964303013 |location=Accra |pages=59, 201 |oclc=53432897}}</ref><ref name="Adjonyoh 2017">{{Cite book |last=Adjonyoh |first=Zoe |author-link=Zoe Adjonyoh |title=Zoe's Ghana Kitchen |publisher=Hachette |year=2017 |isbn=9781784721985 |location=UK}}</ref>
O maŋ taa la maaloo yi a nɛne kyeemo a ''tankora'' bee ''yaji'', a spice mix naŋ e a Hausa bondiraa. O eɛ bondiraa naŋ taa meelaa neŋ sɛrmaane koɔne kaŋkanduro koɔne, Zamaandaare koɔne, ane meelaa mine, ane toasted peanut flour. A nɛne paa threaded la eŋ a skewer, gbɛɛ yaga maŋ interspersed neŋ onions ane bell peppers, kyɛ paa kyeeŋ.<ref name="Osseo-Asare 2005" /> Ba maŋ manne o la ka staple street food a Ghana.<ref name="Hafner 1996">{{cite book |last=Hafner |first=D. |url=https://books.google.com/books?id=9kNLAAAAYAAJ&q=Kyinkyinga |title=I was Never Here and this Never Happened: Tasty Bits & Spicy Tales from My Life |publisher=Ten Speed Press |year=1996 |isbn=978-0-89815-641-6 |pages=53–54 |access-date=23 May 2016}}</ref>
== Meŋ kaa kyɛ ==
* Dibi
* List of kebabs
* List of street foods
* [[Suya]]
== Sommo Yizie ==
== Sommo Yizie ==
[[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]]
[[Gbuli:Ghana]]
[[Gbuli:Dagaare]]
[[Gbuli:West Africa]]
[[Gbuli:Africa]]
[[Gbuli:Bondiraa]]
k7jlq0wymq2715zec6imsyil4633g93
MediaWiki:CampaignEventsConfig.json
8
6837
60089
2026-04-10T16:58:09Z
Vision L1
19
Community configuration updated
60089
json
application/json
{
"CampaignEventsEventNamespaces": [
1728,
4,
1729,
2,
10
]
}
junqd8vwrpsvamlblastzzrxb5b6c55
Event:Wiki Loves Africa 2026 in Ghana Photo Walk
1728
6838
60090
2026-04-10T17:39:20Z
Vision L1
19
Created an event page
60090
wikitext
text/x-wiki
This is an international photo contest registered by Dagbani Wikimedia User Group for the Mabia Communities, and Dagaare community is organizing a photo walk event to bust the contest.
iwcdzi24mp6p0gpeikvxwue0h5lk6hp
60091
60090
2026-04-10T18:08:33Z
Vision L1
19
60091
wikitext
text/x-wiki
This is an international photo contest registered by Dagbani Wikimedia User Group for the Mabia Communities, and Dagaare community is organizing a photo walk event to bust contributions.
jti5heto9sz7nf7n0dkmasq757gst20