विकिपिडिया dtywiki https://dty.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter मिडिया बिशेष कुरणि प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता कुरणि विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता चित्र चित्र कुरणि मिडियाविकि मिडियाविकि कुरणि ढाँचा ढाँचा कुरणि मद्दत मद्दत कुरणि श्रेणी श्रेणी कुरणि TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल कुरणि Event Event talk 4 26 265349 256291 2026-04-03T11:05:25Z Psubhashish 364 /* Our knowledge is spoken, not written. Help us change how Wikipedia cites them! */ नयाँ खण्ड 265349 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ <center>'''डोटेली विकिपिडिया चौपातोमी तमलाई स्वागत छ ।</center> {{चौपातो}} == Bot policy == <div style="background:#E3F9DF; padding:0 10px; border:1px solid #AAA;"> : {{int:please-translate}} Hello. To facilitate [[m:steward|steward]] granting of bot access, I suggest implementing the [[m:Bot policy|standard bot policy]] on this wiki. In particular, this policy allows stewards to automatically flag known interlanguage linking bots (if this page says that is acceptable), which form the vast majority of such requests. The policy also enables [[m:Bot policy#Global_bots|global bots]] on this wiki (if this page says that is acceptable), which are trusted bots that will be given bot access on every wiki that allows global bots. This policy makes bot access requesting much easier for local users, operators, and stewards. To implement it we only need to create a redirect to this page (or the page where you'd like to handle bot requests) from [[Project:Bot policy]], and add a line at the top noting that it is used here. Please read the text at [[m:Bot policy]] before commenting. If you object, please say so; I hope to implement it soon if there is no objection, since it is particularly written to streamline bot requests on wikis with little or no community interested in bot access requests. <br />--[[प्रयोगकर्ता:MarcoAurelio|MarcoAurelio]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:MarcoAurelio|कुरडी]]) १५:१५, २३ जुन २०१७ (NPT) : Done. --[[प्रयोगकर्ता:MarcoAurelio|MarcoAurelio]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:MarcoAurelio|कुरडी]]) ०३:१३, २० नोभेम्बर २०१७ (NPT) </div> == Wikipedia Asian Month 2019 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:WAM logo without text.svg|right|frameless]] '''Wikipedia Asian Month''' is back! We wish you all the best of luck for the contest. The basic guidelines of the contest can be found on your local page of Wikipedia Asian Month. For more information, refer [[:m:Wikipedia Asian Month 2019|to our Meta page]] for organizers. Looking forward to meet the next ambassadors for Wikipedia Asian Month 2019! For additional support for organizing offline event, contact our international team [[:m:Talk:Wikipedia Asian Month 2019|on wiki]] or on email. We would appreciate the translation of this message in the local language by volunteer translators. Thank you! [[:m:Wikipedia Asian Month 2019/International Team|Wikipedia Asian Month International Team.]] [[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:MediaWiki message delivery|कुरडी]]) २२:४२, ३१ अक्टोबर २०१९ (+0545) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/WAM&oldid=19499019 --> == Extension of Wikipedia Asian Month contest == In consideration of a week-long internet block in Iran, [[:m:Wikipedia Asian Month 2019|Wikipedia Asian Month 2019]] contest has been extended for a week past November. The articles submitted till 7th December 2019, 23:59 UTC will be accepted by the fountain tools of the participating wikis. Please help us translate and spread this message in your local language. [[:m:Wikipedia Asian Month 2019/International Team|Wikipedia Asian Month International Team]] --[[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:MediaWiki message delivery|कुरडी]]) २०:०१, २७ नोभेम्बर २०१९ (+0545) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/WAM&oldid=19592127 --> == Wiki Loves Folklore == [[File:WLL Subtitled Logo (transparent).svg|100px|right|frameless]] '''Hello Folks,''' Wiki Loves Love is back again in 2020 iteration as '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore|Wiki Loves Folklore]]''' from 1 February, 2020 - 29 February, 2020. Join us to celebrate the local cultural heritage of your region with the theme of folklore in the international photography contest at [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wllove Wikimedia Commons]. Images, videos and audios representing different forms of folk cultures and new forms of heritage that haven’t otherwise been documented so far are welcome submissions in Wiki Loves Folklore. Learn more about the contest at [[m:Wiki Loves Folklore|Meta-Wiki]] and [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore|Commons]]. '''Kind regards,'''<br/> [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore/International Team|'''Wiki Loves Folklore International Team''']]<br/> <small>&mdash;&nbsp;[[User:Tulsi Bhagat|<font color="black">'''Tulsi Bhagat'''</font>]] <small>([[Special:Contributions/Tulsi Bhagat|<font color="black">contribs</font>]] &#124; [[User talk:Tulsi Bhagat|<font color="black">talk</font>]])</small><br/> sent using [[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:MediaWiki message delivery|कुरडी]]) ११:५९, १८ जनवरी २०२० (+0545)</small> <!-- Message sent by User:Tulsi Bhagat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wll&oldid=19716850 --> == Global bot policy proposal: invitation to a Meta discussion == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:hello}}! I apologize for sending a message in English. {{int:please-translate}}. According to [[:m:Bot_policy/Implementation#Where_it_is_policy|the list]], your wiki project currently is opted in to the [[:m:Bot_policy#Global_bots|global bot policy]]. Under this policy, bots that fix double redirects or maintain interwiki links are allowed to operate under a global bot flag that is assigned directly by the stewards. As the Wikimedia projects developed, the need for the current global bot policy decreased, and in the past years, no bots were appointed via that policy. That is mainly given Wikidata were estabilished in 2013, and it is no longer necessary to have dozens of bots that maintain interwiki links. A [[:m:Requests for comment/Refine global bot policy|proposal]] was made at Meta-Wiki, which proposes that the stewards will be authorized to determine whether an uncontroversial task may be assigned a global bot flag. The stewards already assign permissions that are more impactful on many wikis, namely, [[:m:GS|global sysops]] and [[:m:GR|global renamers]], and I do not think that trust should be an issue. The stewards will assign the permission only to time-proven bots that are already approved at a number of projects, like [[:m:User:ListeriaBot|ListeriaBot]]. By this message, I would like to invite you to comment [[:m:Requests for comment/Refine global bot policy|in the global RFC]], to voice your opinion about this matter. Thank you for your time. Best regards,<br /> [[User:Martin Urbanec|Martin Urbanec]] ([[:m:User talk:Martin Urbanec|{{int:Talkpagelinktext}}]]) १७:३४, २४ नोभेम्बर २०२० (+0545) </div> <!-- Message sent by User:Martin Urbanec@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Martin_Urbanec/sand&oldid=20709229 --> == Wiki Loves Folklore 2021 is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2021|Wiki Loves Folklore 2021]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the 1st till the 28th of February. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2021 submitting] them in this commons contest. Please support us in translating the [[:c:Commons: Wiki Loves Folklore 2021|project page]] and a [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:Translate?group=Centralnotice-tgroup-wikiloveslove2020&language=en&filter=%21translated&action=translate|one-line banner message] to help us spread the word in your native language. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' [[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:MediaWiki message delivery|कुरडी]]) १९:१०, ६ फेब्रुअरी २०२१ (+0545) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wll&oldid=21073884 --> == Proposal: Set two-letter project shortcuts as alias to project namespace globally == <div lang="en" dir="ltr"> {{int:please-translate}} Hello everyone, I apologize for posting in English. I would like to inform everyone that I created a new global request for comment (GRFC) at Meta Wiki, which may affect your project: [[:m:Requests for comment/Set short project namespace aliases by default globally]]. In this GRFC, I propose that two-project shortcuts for project names will become a default alias for the project namespace. For instance, on all Wikipedias, WP will be an alias to the Wikipedia: namespace (and similar for other projects). Full list is available in the GRFC. This is already the case for Wikivoyages, and many individual projects asked for this alias to be implemented. I believe this makes it easier to access the materials in the project namespace, as well as creating shortcuts like <tt>WP:NPOV</tt>, as well as helps new projects to use this feature, without having to figure out how to request site configuration changes first. As far as I can see, {{SITENAME}} currently does not have such an alias set. This means that such an alias will be set for you, if the GRFC is accepted by the global community. I would like to ask all community members to participate in the request for comment at Meta-Wiki, see [[:m:Requests for comment/Set short project namespace aliases by default globally]]. Please feel free to [[:m:User talk:Martin Urbanec|ask me]] if you have any questions about this proposal. Best regards,<br /> --[[:m:User:Martin Urbanec|Martin Urbanec]] ([[:m:User talk:Martin Urbanec|talk]]) १९:५७, १८ फेब्रुअरी २०२१ (+0545) </div> <!-- Message sent by User:Martin Urbanec@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Martin_Urbanec/MassMessage&oldid=21125035 --> == विकिमिडिया फाउन्डेसन सामुदायिक समिति सिट: प्रतिक्रियाको लागि बैठक == विकिमिडिया फाउन्डेसन न्यासी समितिले सन् २०२१ फेब्रुअरी १ देखि मार्च १ सम्म सामुदायिक चयन प्रक्रियाहरूको बारेमा प्रतिक्रियाको लागि बैठकको आयोजना गरिरहेको छ। विकिमिडिया फाउन्डेसन र विकिमिडिया अभियान विगत १० बर्षमा लगभग पाँच गुणाले वृद्धि भएको छ भने यसको समितिको संरचना र प्रक्रियाहरू मूल रूपमा उस्तै रहिरहेको छ। वर्तमान समितिको संरचनामा हाम्रो क्षमता, प्रदर्शन, र अभियानको विविधता अनुसार प्रतिनिधित्वको अभाव एउटा समस्याको रूपमा रहेको छ। प्रत्यक्ष निर्वाचनले गर्दा अग्रणी भाषा समुदायका उम्मेदवारहरूको पक्ष लिने गरेको छ र उनीहरूको सीप र अनुभवद्वारा समिति सदस्यको रूपमा सेवा दिन कतिको सान्दर्भिक हुन सक्छ वा समितिको विशिष्ट उत्तरदायित्वहरू निर्वाह गर्ने क्षमतामा योगदान पुर्‍याइरहेको छ। तथ्यहरूलाई नियाल्दा वर्तमान प्रक्रियाहरूले उत्तर अमेरिका र पश्चिम युरोपका स्वयंसेवकहरूको पक्ष लिएको छ। वास्तवमा भन्ने हो भने, दक्षिण एसियाबाट अहिलेसम्मको इतिहासमा हेर्दा जम्मा एक जना सदस्यले मात्र समितिमा स्थान बनाउन सकेको छ। आउँदो महिनाहरूमा हामीलाई तीन सामुदायिक सिटहरू नवीकरण गर्नुपर्नेछ र नयाँ सिटमा तीन थप समुदायिक सदस्यहरू नियुक्त गर्नुपर्नेछ। यो प्रतिक्रियात्मक बैठकमा हामीहरू सबै मिलेर हाम्रो अभियानलाई कसरी प्रतिनिधित्व गर्ने र अनुभव, सीप, र विश्वासका साथ अन्तरदृष्टिसहित तैयार भएका उम्मेदवारहरू छनौट गर्न प्रारूप रेखा तयार गर्न सक्छौं? यस सम्बन्धमा, प्रस्तावित विचारहरूमाथि छलफल गर्न र हामी हाम्रो विचारहरू साझा गर्न, प्रतिक्रिया दिन र प्रक्रियामा योगदान दिनको लागि सामुदायिक छलफल गर्नु राम्रो हुनेछ। यसै विषयमा छलफल गर्न, हामीले यही मार्च १३ को साँझ ७ बजे देखि ८ बजेसम्म बैठक आयोजित भइरहेको छ। बैठकको कडी निम्नलिखित रहेको छ: https://meet.google.com/ugf-xyyk-ifi नेपालसँग सम्बन्धित भाषाहरूमा योगदान पुर्‍याइरहेका सम्पूर्ण भाषाका विकिपिडियन र विकिमिडियनलाई यो बैठकमा आफ्नो विचार राख्न स्वागत गरिन्छ। धन्यवाद, --[[प्रयोगकर्ता:KCVelaga (WMF)|KCVelaga (WMF)]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:KCVelaga (WMF)|कुरडी]]) ११:३२, ७ मार्च २०२१ (+0545) == Global bot policy changes == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:hello}}! I apologize for sending a message in English. {{int:please-translate}}. According to [[:m:Bot_policy/Implementation#Where_it_is_policy|the list]], your wiki project is currently opted in to the [[:m:Bot_policy#Global_bots|global bot policy]]. As such, I want to let you know about some changes that were made after the [[:m:Requests for comment/Refine global bot policy|global RfC]] was closed. *Global bots are now subject to a 2 week discussion, and it'll be publicized via a MassMessage list, available at [[:m:Bot policy/New global bot discussion|Bot policy/New global bot discussion]] on Meta. Please subscribe yourself or your wiki if you are interested in new global bots proposals. *For a bot to be considered for approval, it must demonstrate it is welcomed in multiple projects, and a good way to do that is to have the bot flag on at least 5 wikis for a single task. *The bot operator should make sure to adhere to the wiki's preference as related to the use of the bot flag (i.e., if a wiki doesn't want a bot to use the flag as it edits, that should be followed). Thank you for your time. Best regards,<br /> —'''''<span style="font-family:Candara">[[User:Tks4Fish|<span style="color:black">Thanks for the fish!</span>]] ^{[[User Talk:Tks4Fish|<span style="color:blue">talk</span>]]•[[Special:Contribs/Tks4Fish|contribs]]}</span>''''' ००:३३, ७ अप्रिल २०२१ (+0545) </div> <!-- Message sent by User:Tks4Fish@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tks4Fish/temp&oldid=21306363 --> == डोटेली विकिपिडिया खिलाइ निर्वाचन स्वयंसेवककि पछ्याँण == नमस्कार, डोटेली विकिपिडियनौ। मुइ बोर्ड अफ ट्रस्टीजका २०२१ मी हुन्या निर्वाचनखिलाइ एक निर्वाचन स्वयंसेवक हौँ। विकिमिडिया फाउन्डेसनआ बोर्ड अफ ट्रस्टीजले विकिमिडिया फाउन्डेसनआ सञ्चालनओ निरीक्षण अरन्छ। समुदायसित समुदाय ट्रस्टीअकि निउति मतदान अद्द्या मौका छ। यो सामुहिक रूपमी बोर्डओ प्रतिनिधित्व, विविधता र विशेषज्ञता सुधार अद्दाइ यक अवसर हो। [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021|२०२१ का बोर्ड अफ ट्रस्टीजओ निर्वाचन]] छँटाइ हन्नाछ रे निर्वाचन स्वयंसेवकआ रूपमी मेरो भूमिका भँण्योओ डोटेली विकिमिडियनअन बोर्ड अफ ट्रस्टीजआ निर्वाचनआ बारेमी पूर्ण रूपले जानकार भयाऽ/नभयाऽ सुनिश्चचित अद्दु हो। बलाइ, येइ विषयमी केइ प्रश्न या जिज्ञासा भया सोदिसकन्छ:। [[प्रयोगकर्ता:Nirajan pant|Nirajan pant]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:Nirajan pant|कुरडी]]) १०:५४, २५ मे २०२१ (+0545) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2022|Wiki Loves Folklore 2022]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 28th''' of February. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2022 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2022/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2022/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2022|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:MediaWiki message delivery|कुरडी]]) १८:५९, ९ जनवरी २०२२ (+0545) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf&oldid=22560402 --> == Subscribe to the This Month in Education newsletter - learn from others and share your stories == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear community members, Greetings from the EWOC Newsletter team and the education team at Wikimedia Foundation. We are very excited to share that we on tenth years of Education Newsletter ([[m:Education/News|This Month in Education]]) invite you to join us by [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|subscribing to the newsletter on your talk page]] or by [[m:Education/News/Newsroom|sharing your activities in the upcoming newsletters]]. The Wikimedia Education newsletter is a monthly newsletter that collects articles written by community members using Wikimedia projects in education around the world, and it is published by the EWOC Newsletter team in collaboration with the Education team. These stories can bring you new ideas to try, valuable insights about the success and challenges of our community members in running education programs in their context. If your affiliate/language project is developing its own education initiatives, please remember to take advantage of this newsletter to publish your stories with the wider movement that shares your passion for education. You can submit newsletter articles in your own language or submit bilingual articles for the education newsletter. For the month of January the deadline to submit articles is on the 20th January. We look forward to reading your stories. Older versions of this newsletter can be found in the [[outreach:Education/Newsletter/Archives|complete archive]]. More information about the newsletter can be found at [[m:Education/News/Publication Guidelines|Education/Newsletter/About]]. For more information, please contact spatnaik{{@}}wikimedia.org. ------ <div style="text-align: center;"><div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[User:ZI Jony|<span style="color:#8B0000">'''ZI Jony'''</span>]] [[User talk:ZI Jony|^{<span style="color:Green"><i>(Talk)</i></span>}]], {{<includeonly>subst:</includeonly>#time:l G:i, d F Y|}} (UTC)</div></div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/Awareness_of_Education_Newsletter/List_of_Village_Pumps&oldid=21244129 --> == Vote for your favourite Wikimedia sound logo == ''We are really sorry for posting in English'' [[चित्र:Sound_Logo_Cover_Image_-_Linkedin.png|center|800x800px]] Voting in the Wikimedia sound logo contest [[c:Sound_Logo_Vote|'''has started''']]. From December 6 to 19, 2022, please play a part and help chose the sound that will identify Wikimedia content on audio devices. [[wmfblog:2022/12/06/vote-for-the-sound-of-all-human-knowledge/|Learn more on Diff]]. The sound logo team is grateful to everyone who participated in this global contest. We received 3,235 submissions from 2,094 participants in 135 countries. We are incredibly grateful to the team of [[wmfblog:2022/10/31/screening-3235-sound-submissions/|volunteer screeners]] and the [https://meta.wikimedia.org/wiki/Communications/Sound_Logo/Contest_proposal#How_will_the_final_selection_happen? selection committee] who, among others, helped bring us to where we are today. It is now up to Wikimedia to choose the Sound Of All Human Knowledge. Best wishes, [[प्रयोगकर्ता:Arupako-WMF|Arupako-WMF]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:Arupako-WMF|कुरडी]]) १५:२२, १६ डिसेम्बर २०२२ (+0545) == Global ban for PlanespotterA320/RespectCE == Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Zabe@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&oldid=24501599 --> == Our knowledge is spoken, not written. Help us change how Wikipedia cites them! == Namaste to all Doteli Wikimedians! Apologies for writing in English. South Asia has nearly 800 languages, most of which are spoken, not written. The knowledge of these communities is oral — yet Wikipedia and other Wikimedia projects require written citations. We are building a process that lets Wikimedians cite oral knowledge from Adivasi and other low-resourced language communities. We have documented oral histories in nearly 20 languages from India, Nepal, and Sri Lanka. Read our proposal and, if you support this work, [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Grants_talk:Programs/Wikimedia_Community_Fund/General_Support_Fund/Building_multimedia,_technological,_educational_%26_citable_resources_for_South_Asian_%26_other_low-resourced_languages&action=edit&section=2 '''endorse'''] it. === Proposal Summary === Proposal summary (read [[metawiki:Grants:Programs/Wikimedia Community Fund/General Support Fund/Building multimedia, technological, educational & citable resources for South Asian & other low-resourced languages|full proposal]]): This proposed 2nd phase (July 2026–June 2027) will build on a successful Phase 1 to bring oral histories from Indigenous and low-resourced South Asian languages into Wikimedia projects. The audio and video are community-reviewed and can be cited on Wikimedia projects as sources. ; Problem we're addressing * Oral knowledge from Indigenous and minoritised language communities is largely absent from Wikimedia projects — not because it doesn't exist, but because there are no clear, trusted process to document, subtitle, and cite it. * Existing Wikimedia citation rules benefit written, institutionally published sources such as books, leaving oral traditions structurally excluded. * Communities with existing audio/video archives (radio programmes, field recordings) cannot use them on Wikipedia due to gaps in digitisation tools, subtitling capacity, and citation infrastructure. * Collaborating with Wikimedia communities to organise [[metawiki:Wiki_Loves_Languages/2026|Wiki Loves Languages]] campaign and improve Wikipedia content about languages. ; What we are building * Support OpenSpeaks Fellows across five language clusters (eastern, northern, and southern India; Nepal; Sri Lanka) to record, subtitle, review, and bring oral histories on Wikimedia Commons, and improve Wikipedia, Wikidata, and Wikisource. * Help pilot WikiVoice: experimental infrastructure (from the Wikimedia Futures Lab) for language archivists to publish oral knowledge and generate references for Wikimedia projects. * Explore AI-assisted speech-to-text for languages with legacy audio-video archives. * Produce open educational resources (OERs) on Meta/Wikiversity so other archivist-Wikimedians can replicate the model. ; Timeline (July 2026–June 2027) * '''Q1''': Onboard fellows and partners; co-design WikiVoice roadmap; run FAIR–CARE training * '''Q2''': Begin documentation and digitisation pilots; start subtitling with AI-STT where appropriate * '''Q3''': Scale documentation across all clusters; test WikiVoice citation workflows * '''Q4''': Consolidate outputs; publish documentation; evaluate and plan for Year 3 [[प्रयोगकर्ता:Psubhashish|Psubhashish]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:Psubhashish|कुरडी]]) १६:५०, ३ अप्रिल २०२६ (+0545) bo7qsky4etucn1q6k819w234adrnn2p 265350 265349 2026-04-03T11:06:24Z Psubhashish 364 /* Our knowledge is spoken, not written. Help us change how Wikipedia cites them! */ 265350 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ <center>'''डोटेली विकिपिडिया चौपातोमी तमलाई स्वागत छ ।</center> {{चौपातो}} == Bot policy == <div style="background:#E3F9DF; padding:0 10px; border:1px solid #AAA;"> : {{int:please-translate}} Hello. To facilitate [[m:steward|steward]] granting of bot access, I suggest implementing the [[m:Bot policy|standard bot policy]] on this wiki. In particular, this policy allows stewards to automatically flag known interlanguage linking bots (if this page says that is acceptable), which form the vast majority of such requests. The policy also enables [[m:Bot policy#Global_bots|global bots]] on this wiki (if this page says that is acceptable), which are trusted bots that will be given bot access on every wiki that allows global bots. This policy makes bot access requesting much easier for local users, operators, and stewards. To implement it we only need to create a redirect to this page (or the page where you'd like to handle bot requests) from [[Project:Bot policy]], and add a line at the top noting that it is used here. Please read the text at [[m:Bot policy]] before commenting. If you object, please say so; I hope to implement it soon if there is no objection, since it is particularly written to streamline bot requests on wikis with little or no community interested in bot access requests. <br />--[[प्रयोगकर्ता:MarcoAurelio|MarcoAurelio]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:MarcoAurelio|कुरडी]]) १५:१५, २३ जुन २०१७ (NPT) : Done. --[[प्रयोगकर्ता:MarcoAurelio|MarcoAurelio]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:MarcoAurelio|कुरडी]]) ०३:१३, २० नोभेम्बर २०१७ (NPT) </div> == Wikipedia Asian Month 2019 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:WAM logo without text.svg|right|frameless]] '''Wikipedia Asian Month''' is back! We wish you all the best of luck for the contest. The basic guidelines of the contest can be found on your local page of Wikipedia Asian Month. For more information, refer [[:m:Wikipedia Asian Month 2019|to our Meta page]] for organizers. Looking forward to meet the next ambassadors for Wikipedia Asian Month 2019! For additional support for organizing offline event, contact our international team [[:m:Talk:Wikipedia Asian Month 2019|on wiki]] or on email. We would appreciate the translation of this message in the local language by volunteer translators. Thank you! [[:m:Wikipedia Asian Month 2019/International Team|Wikipedia Asian Month International Team.]] [[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:MediaWiki message delivery|कुरडी]]) २२:४२, ३१ अक्टोबर २०१९ (+0545) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/WAM&oldid=19499019 --> == Extension of Wikipedia Asian Month contest == In consideration of a week-long internet block in Iran, [[:m:Wikipedia Asian Month 2019|Wikipedia Asian Month 2019]] contest has been extended for a week past November. The articles submitted till 7th December 2019, 23:59 UTC will be accepted by the fountain tools of the participating wikis. Please help us translate and spread this message in your local language. [[:m:Wikipedia Asian Month 2019/International Team|Wikipedia Asian Month International Team]] --[[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:MediaWiki message delivery|कुरडी]]) २०:०१, २७ नोभेम्बर २०१९ (+0545) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/WAM&oldid=19592127 --> == Wiki Loves Folklore == [[File:WLL Subtitled Logo (transparent).svg|100px|right|frameless]] '''Hello Folks,''' Wiki Loves Love is back again in 2020 iteration as '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore|Wiki Loves Folklore]]''' from 1 February, 2020 - 29 February, 2020. Join us to celebrate the local cultural heritage of your region with the theme of folklore in the international photography contest at [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wllove Wikimedia Commons]. Images, videos and audios representing different forms of folk cultures and new forms of heritage that haven’t otherwise been documented so far are welcome submissions in Wiki Loves Folklore. Learn more about the contest at [[m:Wiki Loves Folklore|Meta-Wiki]] and [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore|Commons]]. '''Kind regards,'''<br/> [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore/International Team|'''Wiki Loves Folklore International Team''']]<br/> <small>&mdash;&nbsp;[[User:Tulsi Bhagat|<font color="black">'''Tulsi Bhagat'''</font>]] <small>([[Special:Contributions/Tulsi Bhagat|<font color="black">contribs</font>]] &#124; [[User talk:Tulsi Bhagat|<font color="black">talk</font>]])</small><br/> sent using [[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:MediaWiki message delivery|कुरडी]]) ११:५९, १८ जनवरी २०२० (+0545)</small> <!-- Message sent by User:Tulsi Bhagat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wll&oldid=19716850 --> == Global bot policy proposal: invitation to a Meta discussion == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:hello}}! I apologize for sending a message in English. {{int:please-translate}}. According to [[:m:Bot_policy/Implementation#Where_it_is_policy|the list]], your wiki project currently is opted in to the [[:m:Bot_policy#Global_bots|global bot policy]]. Under this policy, bots that fix double redirects or maintain interwiki links are allowed to operate under a global bot flag that is assigned directly by the stewards. As the Wikimedia projects developed, the need for the current global bot policy decreased, and in the past years, no bots were appointed via that policy. That is mainly given Wikidata were estabilished in 2013, and it is no longer necessary to have dozens of bots that maintain interwiki links. A [[:m:Requests for comment/Refine global bot policy|proposal]] was made at Meta-Wiki, which proposes that the stewards will be authorized to determine whether an uncontroversial task may be assigned a global bot flag. The stewards already assign permissions that are more impactful on many wikis, namely, [[:m:GS|global sysops]] and [[:m:GR|global renamers]], and I do not think that trust should be an issue. The stewards will assign the permission only to time-proven bots that are already approved at a number of projects, like [[:m:User:ListeriaBot|ListeriaBot]]. By this message, I would like to invite you to comment [[:m:Requests for comment/Refine global bot policy|in the global RFC]], to voice your opinion about this matter. Thank you for your time. Best regards,<br /> [[User:Martin Urbanec|Martin Urbanec]] ([[:m:User talk:Martin Urbanec|{{int:Talkpagelinktext}}]]) १७:३४, २४ नोभेम्बर २०२० (+0545) </div> <!-- Message sent by User:Martin Urbanec@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Martin_Urbanec/sand&oldid=20709229 --> == Wiki Loves Folklore 2021 is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2021|Wiki Loves Folklore 2021]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the 1st till the 28th of February. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2021 submitting] them in this commons contest. Please support us in translating the [[:c:Commons: Wiki Loves Folklore 2021|project page]] and a [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:Translate?group=Centralnotice-tgroup-wikiloveslove2020&language=en&filter=%21translated&action=translate|one-line banner message] to help us spread the word in your native language. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' [[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:MediaWiki message delivery|कुरडी]]) १९:१०, ६ फेब्रुअरी २०२१ (+0545) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wll&oldid=21073884 --> == Proposal: Set two-letter project shortcuts as alias to project namespace globally == <div lang="en" dir="ltr"> {{int:please-translate}} Hello everyone, I apologize for posting in English. I would like to inform everyone that I created a new global request for comment (GRFC) at Meta Wiki, which may affect your project: [[:m:Requests for comment/Set short project namespace aliases by default globally]]. In this GRFC, I propose that two-project shortcuts for project names will become a default alias for the project namespace. For instance, on all Wikipedias, WP will be an alias to the Wikipedia: namespace (and similar for other projects). Full list is available in the GRFC. This is already the case for Wikivoyages, and many individual projects asked for this alias to be implemented. I believe this makes it easier to access the materials in the project namespace, as well as creating shortcuts like <tt>WP:NPOV</tt>, as well as helps new projects to use this feature, without having to figure out how to request site configuration changes first. As far as I can see, {{SITENAME}} currently does not have such an alias set. This means that such an alias will be set for you, if the GRFC is accepted by the global community. I would like to ask all community members to participate in the request for comment at Meta-Wiki, see [[:m:Requests for comment/Set short project namespace aliases by default globally]]. Please feel free to [[:m:User talk:Martin Urbanec|ask me]] if you have any questions about this proposal. Best regards,<br /> --[[:m:User:Martin Urbanec|Martin Urbanec]] ([[:m:User talk:Martin Urbanec|talk]]) १९:५७, १८ फेब्रुअरी २०२१ (+0545) </div> <!-- Message sent by User:Martin Urbanec@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Martin_Urbanec/MassMessage&oldid=21125035 --> == विकिमिडिया फाउन्डेसन सामुदायिक समिति सिट: प्रतिक्रियाको लागि बैठक == विकिमिडिया फाउन्डेसन न्यासी समितिले सन् २०२१ फेब्रुअरी १ देखि मार्च १ सम्म सामुदायिक चयन प्रक्रियाहरूको बारेमा प्रतिक्रियाको लागि बैठकको आयोजना गरिरहेको छ। विकिमिडिया फाउन्डेसन र विकिमिडिया अभियान विगत १० बर्षमा लगभग पाँच गुणाले वृद्धि भएको छ भने यसको समितिको संरचना र प्रक्रियाहरू मूल रूपमा उस्तै रहिरहेको छ। वर्तमान समितिको संरचनामा हाम्रो क्षमता, प्रदर्शन, र अभियानको विविधता अनुसार प्रतिनिधित्वको अभाव एउटा समस्याको रूपमा रहेको छ। प्रत्यक्ष निर्वाचनले गर्दा अग्रणी भाषा समुदायका उम्मेदवारहरूको पक्ष लिने गरेको छ र उनीहरूको सीप र अनुभवद्वारा समिति सदस्यको रूपमा सेवा दिन कतिको सान्दर्भिक हुन सक्छ वा समितिको विशिष्ट उत्तरदायित्वहरू निर्वाह गर्ने क्षमतामा योगदान पुर्‍याइरहेको छ। तथ्यहरूलाई नियाल्दा वर्तमान प्रक्रियाहरूले उत्तर अमेरिका र पश्चिम युरोपका स्वयंसेवकहरूको पक्ष लिएको छ। वास्तवमा भन्ने हो भने, दक्षिण एसियाबाट अहिलेसम्मको इतिहासमा हेर्दा जम्मा एक जना सदस्यले मात्र समितिमा स्थान बनाउन सकेको छ। आउँदो महिनाहरूमा हामीलाई तीन सामुदायिक सिटहरू नवीकरण गर्नुपर्नेछ र नयाँ सिटमा तीन थप समुदायिक सदस्यहरू नियुक्त गर्नुपर्नेछ। यो प्रतिक्रियात्मक बैठकमा हामीहरू सबै मिलेर हाम्रो अभियानलाई कसरी प्रतिनिधित्व गर्ने र अनुभव, सीप, र विश्वासका साथ अन्तरदृष्टिसहित तैयार भएका उम्मेदवारहरू छनौट गर्न प्रारूप रेखा तयार गर्न सक्छौं? यस सम्बन्धमा, प्रस्तावित विचारहरूमाथि छलफल गर्न र हामी हाम्रो विचारहरू साझा गर्न, प्रतिक्रिया दिन र प्रक्रियामा योगदान दिनको लागि सामुदायिक छलफल गर्नु राम्रो हुनेछ। यसै विषयमा छलफल गर्न, हामीले यही मार्च १३ को साँझ ७ बजे देखि ८ बजेसम्म बैठक आयोजित भइरहेको छ। बैठकको कडी निम्नलिखित रहेको छ: https://meet.google.com/ugf-xyyk-ifi नेपालसँग सम्बन्धित भाषाहरूमा योगदान पुर्‍याइरहेका सम्पूर्ण भाषाका विकिपिडियन र विकिमिडियनलाई यो बैठकमा आफ्नो विचार राख्न स्वागत गरिन्छ। धन्यवाद, --[[प्रयोगकर्ता:KCVelaga (WMF)|KCVelaga (WMF)]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:KCVelaga (WMF)|कुरडी]]) ११:३२, ७ मार्च २०२१ (+0545) == Global bot policy changes == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:hello}}! I apologize for sending a message in English. {{int:please-translate}}. According to [[:m:Bot_policy/Implementation#Where_it_is_policy|the list]], your wiki project is currently opted in to the [[:m:Bot_policy#Global_bots|global bot policy]]. As such, I want to let you know about some changes that were made after the [[:m:Requests for comment/Refine global bot policy|global RfC]] was closed. *Global bots are now subject to a 2 week discussion, and it'll be publicized via a MassMessage list, available at [[:m:Bot policy/New global bot discussion|Bot policy/New global bot discussion]] on Meta. Please subscribe yourself or your wiki if you are interested in new global bots proposals. *For a bot to be considered for approval, it must demonstrate it is welcomed in multiple projects, and a good way to do that is to have the bot flag on at least 5 wikis for a single task. *The bot operator should make sure to adhere to the wiki's preference as related to the use of the bot flag (i.e., if a wiki doesn't want a bot to use the flag as it edits, that should be followed). Thank you for your time. Best regards,<br /> —'''''<span style="font-family:Candara">[[User:Tks4Fish|<span style="color:black">Thanks for the fish!</span>]] ^{[[User Talk:Tks4Fish|<span style="color:blue">talk</span>]]•[[Special:Contribs/Tks4Fish|contribs]]}</span>''''' ००:३३, ७ अप्रिल २०२१ (+0545) </div> <!-- Message sent by User:Tks4Fish@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tks4Fish/temp&oldid=21306363 --> == डोटेली विकिपिडिया खिलाइ निर्वाचन स्वयंसेवककि पछ्याँण == नमस्कार, डोटेली विकिपिडियनौ। मुइ बोर्ड अफ ट्रस्टीजका २०२१ मी हुन्या निर्वाचनखिलाइ एक निर्वाचन स्वयंसेवक हौँ। विकिमिडिया फाउन्डेसनआ बोर्ड अफ ट्रस्टीजले विकिमिडिया फाउन्डेसनआ सञ्चालनओ निरीक्षण अरन्छ। समुदायसित समुदाय ट्रस्टीअकि निउति मतदान अद्द्या मौका छ। यो सामुहिक रूपमी बोर्डओ प्रतिनिधित्व, विविधता र विशेषज्ञता सुधार अद्दाइ यक अवसर हो। [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021|२०२१ का बोर्ड अफ ट्रस्टीजओ निर्वाचन]] छँटाइ हन्नाछ रे निर्वाचन स्वयंसेवकआ रूपमी मेरो भूमिका भँण्योओ डोटेली विकिमिडियनअन बोर्ड अफ ट्रस्टीजआ निर्वाचनआ बारेमी पूर्ण रूपले जानकार भयाऽ/नभयाऽ सुनिश्चचित अद्दु हो। बलाइ, येइ विषयमी केइ प्रश्न या जिज्ञासा भया सोदिसकन्छ:। [[प्रयोगकर्ता:Nirajan pant|Nirajan pant]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:Nirajan pant|कुरडी]]) १०:५४, २५ मे २०२१ (+0545) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2022|Wiki Loves Folklore 2022]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 28th''' of February. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2022 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2022/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2022/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2022|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:MediaWiki message delivery|कुरडी]]) १८:५९, ९ जनवरी २०२२ (+0545) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf&oldid=22560402 --> == Subscribe to the This Month in Education newsletter - learn from others and share your stories == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear community members, Greetings from the EWOC Newsletter team and the education team at Wikimedia Foundation. We are very excited to share that we on tenth years of Education Newsletter ([[m:Education/News|This Month in Education]]) invite you to join us by [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|subscribing to the newsletter on your talk page]] or by [[m:Education/News/Newsroom|sharing your activities in the upcoming newsletters]]. The Wikimedia Education newsletter is a monthly newsletter that collects articles written by community members using Wikimedia projects in education around the world, and it is published by the EWOC Newsletter team in collaboration with the Education team. These stories can bring you new ideas to try, valuable insights about the success and challenges of our community members in running education programs in their context. If your affiliate/language project is developing its own education initiatives, please remember to take advantage of this newsletter to publish your stories with the wider movement that shares your passion for education. You can submit newsletter articles in your own language or submit bilingual articles for the education newsletter. For the month of January the deadline to submit articles is on the 20th January. We look forward to reading your stories. Older versions of this newsletter can be found in the [[outreach:Education/Newsletter/Archives|complete archive]]. More information about the newsletter can be found at [[m:Education/News/Publication Guidelines|Education/Newsletter/About]]. For more information, please contact spatnaik{{@}}wikimedia.org. ------ <div style="text-align: center;"><div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[User:ZI Jony|<span style="color:#8B0000">'''ZI Jony'''</span>]] [[User talk:ZI Jony|^{<span style="color:Green"><i>(Talk)</i></span>}]], {{<includeonly>subst:</includeonly>#time:l G:i, d F Y|}} (UTC)</div></div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/Awareness_of_Education_Newsletter/List_of_Village_Pumps&oldid=21244129 --> == Vote for your favourite Wikimedia sound logo == ''We are really sorry for posting in English'' [[चित्र:Sound_Logo_Cover_Image_-_Linkedin.png|center|800x800px]] Voting in the Wikimedia sound logo contest [[c:Sound_Logo_Vote|'''has started''']]. From December 6 to 19, 2022, please play a part and help chose the sound that will identify Wikimedia content on audio devices. [[wmfblog:2022/12/06/vote-for-the-sound-of-all-human-knowledge/|Learn more on Diff]]. The sound logo team is grateful to everyone who participated in this global contest. We received 3,235 submissions from 2,094 participants in 135 countries. We are incredibly grateful to the team of [[wmfblog:2022/10/31/screening-3235-sound-submissions/|volunteer screeners]] and the [https://meta.wikimedia.org/wiki/Communications/Sound_Logo/Contest_proposal#How_will_the_final_selection_happen? selection committee] who, among others, helped bring us to where we are today. It is now up to Wikimedia to choose the Sound Of All Human Knowledge. Best wishes, [[प्रयोगकर्ता:Arupako-WMF|Arupako-WMF]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:Arupako-WMF|कुरडी]]) १५:२२, १६ डिसेम्बर २०२२ (+0545) == Global ban for PlanespotterA320/RespectCE == Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Zabe@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&oldid=24501599 --> == Our knowledge is spoken, not written. Help us change how Wikipedia cites them! == Namaste to all Doteli Wikimedians! Apologies for writing in English. South Asia has nearly 800 languages, most of which are spoken, not written. The knowledge of these communities is oral — yet Wikipedia and other Wikimedia projects require written citations. We are building a process that lets Wikimedians cite oral knowledge from Adivasi and other low-resourced language communities. We have documented oral histories in nearly 20 languages from India, Nepal, and Sri Lanka. [[:m:Grants:Programs/Wikimedia Community Fund/General Support Fund/Building multimedia, technological, educational & citable resources for South Asian & other low-resourced languages|Read]] our proposal and, if you support this work, [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Grants_talk:Programs/Wikimedia_Community_Fund/General_Support_Fund/Building_multimedia,_technological,_educational_%26_citable_resources_for_South_Asian_%26_other_low-resourced_languages&action=edit&section=2 '''endorse'''] it. === Proposal Summary === Proposal summary (read [[metawiki:Grants:Programs/Wikimedia Community Fund/General Support Fund/Building multimedia, technological, educational & citable resources for South Asian & other low-resourced languages|full proposal]]): This proposed 2nd phase (July 2026–June 2027) will build on a successful Phase 1 to bring oral histories from Indigenous and low-resourced South Asian languages into Wikimedia projects. The audio and video are community-reviewed and can be cited on Wikimedia projects as sources. ; Problem we're addressing * Oral knowledge from Indigenous and minoritised language communities is largely absent from Wikimedia projects — not because it doesn't exist, but because there are no clear, trusted process to document, subtitle, and cite it. * Existing Wikimedia citation rules benefit written, institutionally published sources such as books, leaving oral traditions structurally excluded. * Communities with existing audio/video archives (radio programmes, field recordings) cannot use them on Wikipedia due to gaps in digitisation tools, subtitling capacity, and citation infrastructure. * Collaborating with Wikimedia communities to organise [[metawiki:Wiki_Loves_Languages/2026|Wiki Loves Languages]] campaign and improve Wikipedia content about languages. ; What we are building * Support OpenSpeaks Fellows across five language clusters (eastern, northern, and southern India; Nepal; Sri Lanka) to record, subtitle, review, and bring oral histories on Wikimedia Commons, and improve Wikipedia, Wikidata, and Wikisource. * Help pilot WikiVoice: experimental infrastructure (from the Wikimedia Futures Lab) for language archivists to publish oral knowledge and generate references for Wikimedia projects. * Explore AI-assisted speech-to-text for languages with legacy audio-video archives. * Produce open educational resources (OERs) on Meta/Wikiversity so other archivist-Wikimedians can replicate the model. ; Timeline (July 2026–June 2027) * '''Q1''': Onboard fellows and partners; co-design WikiVoice roadmap; run FAIR–CARE training * '''Q2''': Begin documentation and digitisation pilots; start subtitling with AI-STT where appropriate * '''Q3''': Scale documentation across all clusters; test WikiVoice citation workflows * '''Q4''': Consolidate outputs; publish documentation; evaluate and plan for Year 3 [[प्रयोगकर्ता:Psubhashish|Psubhashish]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:Psubhashish|कुरडी]]) १६:५०, ३ अप्रिल २०२६ (+0545) tnjoxsbtyc09uzdelvpup4r7ub1npjm 0 14711 265343 191941 2026-04-03T03:19:40Z InternetArchiveBot 4668 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 265343 wikitext text/x-wiki {{Infobox news event | title = पाँचथर हत्याकाण्ड | image = [[File:Panchthar district locator.png|250px]] | image_name = | image_size = 250px | caption = हत्याकाण्डको घटना भएको जिल्ला [[पाँचथर जिल्ला|पाँचथर]] | date = २०७६ जेठ ६, सोमबार <ref>{{cite web |title=पाँचथर हत्याकाण्ड : गाउँलेहरु त्रसित, रातभर तपाईको प्रतिक्रिया  जेठ ८, २०७६ बुधबार १८:५७:३ | |url=https://ujyaaloonline.com/story/20537|website=उज्यालो नेपाल|accessdate=जेठ ९, २०७६}}</ref> | place = [[पाँचथर जिल्ला]], [[नेपाल]] | verdict = | sentence= | convictions = |suspects= मानबहादुर माखिम<ref>{{cite web |title=पाँचथर हत्याकाण्ड : ‘आत्महत्या’अघि मानबहादुरले एकाबिहानै ५ हजार मागेको त्यो ‘अन्तिम कल’ ! | |url=https://www.lokaantar.com/samachar/77020|website=lokaantar.com|accessdate=जेठ ७, २०७६}}</ref><ref>{{cite web |title=भतिजाको बयान : घरज्वाइँ नबस्दा सम्बन्धविच्छेदको प्रक्रिया, अंशमा कुरा अड्किएपछि ...| |url=https://lokaantar.com/samachar/77022|website=lokaantar.com|accessdate=जेठ ७, २०७६}}</ref> | convicted = | outcome = | reported injuries = सीता खजुम<ref>{{cite web |title=पाँचथर हत्याकाण्ड : घाइते बालिकाको अवस्था सामान्य| |url=https://www.kantipurdaily.com/news/2019/05/21/155844703654855271.html|website=कान्तिपुर दैनिक|accessdate=जेठ ७, २०७६}}</ref> | reported death(s) = ९ जना<br>(दुई परिवारको)<br> २०७६ जेठ }} '''पाँचथर हत्याकाण्ड''' यक वि.स. २०७६ जेठ ६ गते सोमबार नेपाला [[पाँचथर जिल्ला]]आ [[मिक्लाजुङ गाउँपालिका]] भया हत्याकाण्ड हो । यै हत्याकाण्डमी दुई परिवारका ९ जनाको हत्या गरियाथ्यो <ref>{{cite web |title=पाँचथर हत्याकाण्ड : घाइते बालिकाको अवस्था सामान्य| |url=https://www.kantipurdaily.com/news/2019/05/21/155844703654855271.html|website=कान्तिपुर दैनिक|accessdate=जेठ ७, २०७६}}</ref> । ==घटना विवरण== २०७६ साल जेठ ६ गते सोमबार राति [[पाँचथर जिल्ला]], [[मिक्लाजुङ गाउँपालिका]] का बमबहादुर फियाक सहित उनको परिवारका चार जनाको हत्या भया थ्यो । बमबहादुरका ज्वाइँ धनराज सेर्मासहित परिवारमी रह्या पाँचजनाको हत्या भया थ्यो । सब्बैलाई धारिलो हतियारल्या टाउको रे शरीरमि क्षतविक्षत हुन्या अरी काट्या थ्यो । घटनाको एक मात्र प्रत्यक्षदर्शी १२ वर्षीया सीता खजुम थिइन्<ref>{{cite web |title=पाँचथर हत्याकाण्ड : सीतालाई मनोपरामर्श| |url=https://www.kantipurdaily.com/news/2019/05/25/155874660857297470.html|website=कान्तिपुर दैनिक|accessdate=जेठ ११, २०७६}}</ref> । उनी घटनाका बेला भाग्यारे छिमेकी घरमी शरण लिएर बाँच्न सफल भयाथ्यो । उन्ल्या प्रहरीमी दिए्या बयानअनसारी कपडाल्या अनुहार छोपेर नचिनिने गरी आएको यक जना व्यक्तिले धारिलो हतियारले पालैपालो परिवारका सब्बैलाई प्रहार गर्या थ्यो । हत्यामी संलग्न आशंका गरिया व्यक्ति बमबहादुर फियाकका कान्छा ज्वाइँ मानबहादुर माखिम थ्यो । जुन घटनास्थलभन्दा करिब डेढ घण्टा पैदल दूरीमी पर्न्या मिक्लाजुङ–७ लिम्बा गाउँमी झुन्डिया अवस्थामी मृत फेला पर्या थ्यो<ref>{{cite web |title=पाँचथर हत्याकाण्ड : 'एक जना मात्र’ संलग्न| |url=https://www.kantipurdaily.com/news/2019/05/24/155866172268533420.html|website=कान्तिपुर दैनिक|accessdate=जेठ १०, २०७६}}</ref> । ==मृतकअन== '''पाँचथर हत्याकाण्डकी मृतक व्याक्तिअन'''<ref>{{cite web |title=पाँचथर हत्याकाण्ड : ९ जनाको सामूहिक अन्त्येष्टि| |url=https://ujyaaloonline.com/story/20603|website=ujyaaloonline.com|accessdate=जेठ ०९, २०७६}}</ref> *बमबहादुर फियाक *पुर्सिमायाँ फियाक *मनकुमारी फियाक *श्रेया फियाक *धनराज शेर्मा *जस्मिता फियाक *इक्सा शेर्मा *योवना शेर्मा *मुना शेर्मा ==शंकास्पद व्यक्ति== यस हत्याकाण्डमी संलग्न रह्या भनी आशंका गरिया व्यक्ति मानबहादुर माखिया, जुन घटनास्थल बाटी करिब डेढ घण्टा पैदल दूरीमी पर्न्या मिक्लाजुङ–७ लिम्बा गाउँमी झुन्डिया अवस्थामी मृत फेला पर्या थ्यो । घटना पैछि केही स्थानीय बासिन्दाल्या प्रहरी सामु मानबहादुर ‘डिप्रेसन’ बाटी ग्रसित रह्या बटाया थ्यो<ref>{{cite web|title=पाँचथर हत्याकाण्ड : मानबहादुरले आत्महत्या गरेको ठाउँ नजिकै भेटिए खुकुरी, लुगा र झोला|2=|url=https://setopati.com/politics/181003|website=setopati.com|accessdate=जेठ ०७, २०७६|archive-date=2019-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525151839/https://setopati.com/politics/181003|url-status=dead}}</ref> । ==प्रहरी जानकारी== ==सन्दर्भ सामाग्रीअन== {{reflist}} == बाइल्ला सूत्रअन == *[https://m.youtube.com/watch?v=FV3NkTXTm-I पाँचथर हत्याकाण्ड : हत्यामी संलग्न भनी शङ्का गरियाः व्यक्ति मृत फेला, युट्युबबठे (कान्तिपुर टेलिभिजन)] {{नेपालका हत्याकाण्डअन}} [[श्रेणी:नेपालका हत्याकाण्डअन]] [[श्रेणी:पाँचथर जिल्ला]] 1d07q1xzhmpbyt6v5jqeio2xatogc8a 0 17780 265345 241297 2026-04-03T04:16:39Z InternetArchiveBot 4668 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 265345 wikitext text/x-wiki {{Infobox song | name = ब्याक टु डिसेम्बर | cover = | alt = | border = yes | type = एकल | artist = [[टेलर स्विफ्ट]] | album = [[स्पिक नाउ]] | released = {{start date|2010|11|15}} | format = डिजिटल डाउनलोड | recorded = | studio = | venue = | genre = *[[पप सङ्गीत]]<ref>{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/taylor-swift/chart-history/country-songs/song/669403 |title=Taylor Swift Back To December Chart History |last= |first= |date= |website= |publisher= |accessdate= 10 March 2018 |quote=}}</ref> | length = {{Duration|m=4|s=53}} <small>(वास्तविक)</small> <BR> {{Duration|m=4|s=11}} <small>(सम्पादित)</small> | label = [[बिग मेसिन रेकर्डस्|बिग मेसिन]] | writer = टेलर स्विफ्ट | producer = {{flatlist| * नेथन च्यापमेन * टेलर स्विफ्ट}} | prev_title = [[माइन (टेलर स्विफ्टको गीत)|माइन]] | prev_year = २०१० | next_title = [[मिन (गीत)|मिन]] | next_year = २०११ | misc = {{External music video|{{YouTube|QUwxKWT6m7U|"ब्याक टु डिसेम्बर"}}}} }} '''ब्याक टु डिसेम्बर''' अमेरिकी गायिका तथा गीतकार [[टेलर स्विफ्ट]] को गीत हो जुन उनरो तेस्रो स्टुडियो एल्बम [[स्पिक नाउ]] खिलाइ रेकर्ड गरियाः थ्यध। एल्बमको पाँचौँ एकल रूप माइ यै गीत ३१ अगस्ट २०१५ का दिन बिग मेसिन रेकर्डस् रे रिपब्लिक रेकर्डस् द्वारा रेडियो माइ सार्वजनिक अरियाः थ्यो। स्पिक नाउ साङ्गीतिक सङ्गालोको दोस्रो एकल गीतको रुप माइ यै गीत लाइ १ नोभेम्बर २०१० मी संयुक्त राज्य अमेरिकाको कन्ट्री रेडियो मार्फत सार्वजनिक अरियाः थ्यो। स्विफ्टका अनुसार, "ब्याक टु डिसेम्बर" प‌ल्लो गीत हो जैमी उनले गीत मार्फत कसैसङ्ङ माफी मागेकी थिइन्। विश्लेषकअन अनुमान गर्छन् कि गीत टेलर लुट्नर स्विफ्टको पूर्व प्रेमीको बारे माइ छ जुन पछा लुट्नद्वारा स्वीकार अरियाः थ्यो। ब्याक टु डिसेम्बर डिसेम्बर" यक कण्ट्रि पप सङ्गीत माणिन्छ रे यै गीतका शब्दअनले यक पूर्व प्रेमीसङ्ङ सम्बन्ध विच्छेद खिलाइ क्षमाको मागेको छ। ब्याक टु डिसेम्बरले विश्लेषकअनद्वारा प्रशंशा समीक्षा प्राप्त गर्‍या थ्यो जसले यै गीत लाइ स्पिक नाउको मुख्य आकर्षण मान्दछन्। विश्लेषकअनले यै गीत माइ प्रयोग अरियाः स्वर, सङ्गीत रे शब्दको तारिफ गर्‍या थ्याः। यै गीत अमेरिकी [[बिलबोर्ड हट १००]] माइ शीर्ष ६ माइ रे [[क्यानडा]]को क्यानडेली हट १०० माइ शीर्ष ७ माइ पर्न सफल भयाः थ्यो। यै गीत बिलबोर्ड हट कन्ट्रि सङ्सको तालिका माइ शीर्षक स्थान अोगट्न सफल भयाः थ्यो। गीतले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमी मध्यम सफलता प्राप्त गर्दै न्युजील्याण्डमी २४ औँ स्थान रे अष्ट्रेलियामी २६ औँ स्थानमी पर्न सफल भयाः थ्यो। अाधिकारिक सङ्गीत श्रव्य दृश्य युअाना लिमोन द्वारा निर्देशित गरियाः थ्यो जैले स्विफ्ट रे उनको प्रेमीको बीच माइ सम्बन्ध विच्छेदन परिणाम लाइ विलाप गर्दछ। साङ्गीतिक श्रब्य दृश्य लाइ विश्लेषकअनले सकारात्मक समीक्षा गर्‍या थ्याः। स्विफ्टले ब्याक टु डिसेम्बर गीतको प्रत्यक्ष प्रस्तुति लै दियाः थिइन् जैमा ४४ अौँ वार्षिक कन्ट्रि सङ्गीत सङ्घ पुरस्कार रे ३८अौँ अमेरिकी सङ्गीत पुरस्कार समावेश छन्। == पृष्ठभूमि तथा सार्वजनिक == स्विफ्टका अनुसार "ब्याक टु डिसेम्बर" गीतले स्विफ्टले कहिल्यै नगरेको कुरा माइ पूर्व प्रेमी समक्ष माफ मागेकी थिइन्।<ref name="People">{{cite magazine|url=http://www.people.com/people/article/0,,20444470,00.html |title=VIDEO: Taylor Swift Explains Apology Song 'Back to December' |magazine=[[People (magazine)|People.com]] |date=2010-11-23 |accessdate=2010-11-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110107230600/http://www.people.com/people/article/0%2C%2C20444470%2C00.html |archivedate=7 January 2011 |url-status=live }}</ref><ref name="Digitalspy">{{cite web|author=Jennifer Still |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a281766/swift-back-to-december-is-an-apology.html |title=Swift: 'Back To December is an apology' |publisher=Digitalspy |date=2010-10-13 |accessdate=2010-11-26| archiveurl= https://web.archive.org/web/20101016044404/http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a281766/swift-back-to-december-is-an-apology.html| archivedate= 16 October 2010 | url-status= live}}</ref> उनले भनिन्, "मैले पैल्लो गीत माइ माफी माग्नु पड्ड्या आवश्यकता कहिल्यै महसुस गरेकी थिइन" तर पछिल्लो दुई वर्ष माइ मुइले धेरै किसिमको पाठ सिकेको छु रे यसमी धेरै किसिमका पाठअन लै अनुभव गर्‍या छु।<ref name="Digitalspy" /> <ref name="People" /><ref name="Lyrics">{{cite magazine|url=http://music-mix.ew.com/2010/10/12/taylor-swift-back-to-december-apologizes-taylor-lautner/ |title=Taylor Swift apologizes (to Taylor Lautner?) in 'Back to December' |magazine=[[Entertainment Weekly]] |date=2010-10-12 |accessdate=2010-11-26| archiveurl= https://web.archive.org/web/20101207020124/http://music-mix.ew.com/2010/10/12/taylor-swift-back-to-december-apologizes-taylor-lautner/| archivedate= 7 December 2010 | url-status= live}}</ref> कहिलेकाहि तमी धेरै ढिलो पाठ सिक्छौ रे त्यै बिन्दु माऊ तमीले लापरबाही गर्‍या कारण तमीले माफ माग्नु पर्छ।<ref>{{cite web|url=http://www.ew.com/article/2016/08/09/taylor-lautner-taylor-swift-back-december|title=Taylor Lautner confirms Taylor Swift's 'Back to December' is about him|last=Kickham|first=Dylan|date=August 9, 2016|work=Entertainment Weekly|accessdate=August 9, 2016|archive-date=December 23, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223080035/http://ew.com/article/2016/08/09/taylor-lautner-taylor-swift-back-december/|url-status=dead}}</ref> विश्लेषकअनले अनुमान गर्‍या छन् कि गीत उनरो पूर्व प्रेमी, द ट्वाइलाइट सागाका अभिनेता टेलर लट्नर हुन्।<ref>{{cite web |url=http://www.taylorswift.com/news/o1287965052241?post=speak-now-3-week-itunes-countdown0.69034700%201287776315#o1287965052241 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110107204440/http://www.taylorswift.com/news/o1287965052241?post=speak-now-3-week-itunes-countdown0.69034700%201287776315 |url-status=dead |archive-date=January 7, 2011 |title=SPEAK NOW 3-WEEK ITUNES COUNTDOWN! |date=September 27, 2010 |work=Taylorswift.com |accessdate=December 15, 2010 }}</ref> ब्याक टु डिसेम्बर पैल्लो पटक १२ अक्टोबर २०१० का दिन आइट्युन्स स्टोर मार्फत स्पिक नाउ साङ्गीतिक सङ्गालोको प्रमुख एकलको रूप माइ सार्वजनिक गरियाः थ्यो। १५ नोभेम्बर २०१० माइ यै गीत स्पिक नाउ एल्बमको दोस्रो एकलको रूपमी गारि गरियाः थ्यो। <ref name="Radio">{{cite web|url=http://gfa.radioandrecords.com/publishGFA/GFANextPage.asp?sDate=11/15/2010&Format=4 |title=R&R :: Going For Adds :: CHR/Country |publisher=[[Radio & Records]] |work=''Gfa.radioandrecords.com'' |date=November 15, 2010 |accessdate=December 15, 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120316092305/http://gfa.radioandrecords.com/publishGFA/GFANextPage.asp?sDate=11%2F15%2F2010&Format=4 |archivedate=March 16, 2012 }}</ref> == तालिका == === साप्ताहिक तालिका === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! तालिका (सन् २०१०–११) ! शीर्ष<br />स्थान |- !scope="row"{{singlechart|Australia|२६|artist=Taylor Swift|song=Back to December|refname=australia|accessdate=January 11, 2012}} |- !scope="row"{{singlechart|Canada|७|artist=Taylor Swift|refname=canada|accessdate=January 11, 2012}} |- !scope="row"{{singlechart|Billboardcanadachrtop40|३४|artist=Taylor Swift|accessdate=November 7, 2017}} |- !scope="row"{{singlechart|Billboardcanadacountry|५|artist=Taylor Swift|accessdate=November 7, 2017}} |- !scope="row"{{singlechart|Billboardcanadahotac|२९|artist=Taylor Swift|accessdate=November 7, 2017}} |- !scope="row"{{singlechart|New Zealand|२४|artist=Taylor Swift|song=Back to December|refname=newzealand|accessdate=January 11, 2012}} |- !scope="row"{{singlechart|Billboardhot100|६|artist=Taylor Swift|accessdate=January 13, 2011}} |- !scope="row"{{singlechart|Billboardadultcontemporary|१४|artist=Taylor Swift|refname=ac |accessdate=March 28, 2011}} |- !scope="row"{{singlechart|Billboardadultpopsongs|११|artist=Taylor Swift|refname=adultpop |accessdate=January 20, 2011}} |- !scope="row"{{singlechart|Billboardcountrysongs|३|artist=Taylor Swift|refname=country |accessdate=January 13, 2011}} |- !scope="row"{{singlechart|Billboardpopsongs|११|artist=Taylor Swift|refname=pop |accessdate=January 13, 2011}} |- |} ===वर्ष-समाप्ति तालिका === {| class="wikitable sortable" |- !scope="col"|तालिका (सन् २०११) !scope="col"|स्थान |- | संयुक्त राज्य [[बिलबोर्ड हट १००]] | style="text-align:center;"| ७४ |- | संयुक्त राज्य कन्ट्रि सङ्गीत (''[[बिलबोर्ड (पत्रिका)|बिलबोर्ड]]'') | style="text-align:center;"| ३८ |- | संयुक्त राज्य वयस्क समकालीन (''[[बिलबोर्ड (पत्रिका)|बिलबोर्ड]]'') | style="text-align:center;"| ३० |- | संयुक्त राज्य वयस्क पप सङ्गीत (''[[बिलबोर्ड (पत्रिका)|बिलबोर्ड]]'') | style="text-align:center;"| ४२ |- | संयुक्त राज्य रेडियो सङ्गीत (''[[बिलबोर्ड (पत्रिका)|बिलबोर्ड]]'') | style="text-align:center;"| ५८ |} == प्रमाणपत्र == {| class="wikitable" |- ! देशअन ! प्रमाणपत्र ! बिक्री |- | {{झण्डा|क्यानडा}} (क्यानडा म्युजिक) | गोल्ड [[File:Gold record icon.svg|30px]]<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Back+to+December%20Taylor+Swift|title=टेलर स्विफ्ट ब्याक टु डिसेम्बर|publisher=क्यानडा म्युजिक|date=४ जुलाई २०११}}</ref> | + ४०,००० |- | {{झण्डा|अमेरिका}} (आरआइएए) | २× प्लेटिनम [[File:Double platinum record icon.svg|30px]] <ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Taylor+Swift&ti=Back+to+December#search_section|title=टेलर स्विफ्टको ब्याक टु डिसेम्बर गीत|publisher=आरआइएए|date=२२ अगष्ट २०१४}}</ref> | + २,००,००,०० |- |} == सार्वजनिक इतिहास == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col"| देश ! scope="col"| मिति ! scope="col"| ढाँचा ! scope="col"| रेकर्ड लेबल |- ! scope="row" rowspan="3"| {{झण्डा|संयुक्त राज्य अमेरिका}} | १२ अक्टोबर २०१० | डिजिटल डाउनलोड | rowspan="3"| [[बिग मेसिन रेकर्डस्]] |- | १४ नोभेम्बर २०१०<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/au/album/back-to-december-single/397361196/|title=Back to December - Single by Taylor Swift on Apple Music|date=25 October 2010|publisher=}}</ref> | रेडियो |- | ३० नोभेम्बर २०१०<ref>{{cite web |url=http://www.fmqb.com/Article.asp?id=69239#210 |title=Radio Industry News, Music Industry Updates, Arbitron Ratings: 11/30 Mainstream |work=[[FMQB]] |publisher= Friday Morning Quarterback Album Report, Inc. and Mediaspan Online Services |accessdate=2010-12-28| archiveurl= https://web.archive.org/web/20101215044351/http://fmqb.com/Article.asp?id=69239| archivedate= 15 December 2010 | url-status= live}}</ref> | मेनस्ट्रिम रेडियो |- ! scope="row"| {{झण्डा|बेलायत}} | २० मार्च २०११<ref>{{cite web|url=https://www.7digital.com/artist/taylor-swift/release/back-to-december|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617045549/https://www.7digital.com/artist/taylor-swift/release/back-to-december|url-status=dead|archive-date=17 June 2012|title=Back To December (2011) - Taylor Swift - MP3 Downloads 7digital United Kingdom|date=17 June 2012}}</ref> | डिजिटल डाउनलोड | युनिभर्सल रेकर्डस् |- |} == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य सूत्रहरू == *{{YouTube|QUwxKWT6m7U|"ब्याक टु डिसेम्बरको आधिकारिक साङ्गीतिक श्रव्य दृश्य}} * [https://web.archive.org/web/20121211085648/http://taylorswift.com/releases#release-2832 टेलर स्विफ्टको आधिकारिक जाल स्थलमी गीतको शब्द] [[श्रेणी:विकिथन-१ माइ बनाइया वा सुधारिया लेखअन]] [[श्रेणी:टेलर स्विफ्टका गीतअन]] ti71unx1vmx5nypex77hv931n1mrb8k 0 23274 265344 265030 2026-04-03T03:37:14Z InternetArchiveBot 4668 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 265344 wikitext text/x-wiki {{Infobox election | country = Nepal | type = parliamentary | ongoing = yes | previous_election = प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९ | previous_year = २०१७ | previous_mps = | next_election = | next_year = २०२७ | seats_for_election = पाँचौं [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]का सबै २७५ सिट | majority_seats = १३८ | election_date = २०७९ मङ्सिर ०४<ref>https://english.onlinekhabar.com/nepal-parliamentary-elections-nov-22.html</ref> | registered = | turnout = | map_image = ConstituencyMapofNepal.svg | map_size = | map_caption = नेपालको मतदान क्षेत्रअनको नक्सा | image_size = 130x130px | image1 = KP Oli.png | party1 = नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) | leader1 = [[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]] | leader_since1 = २०७१ असार | leaders_seat1 = ''TBD'' | seats1 = | last_election1 = ३३.२५%, १२१ सिटअन | seats_before1 = ९४ | seats_needed1 = {{increase}}४४ | seat_change1 = | popular_vote1 = | percentage1 = | swing1 = | image2 = Prime Minister of Nepal, Shri Sher Bahadur Deuba, in Glasgow, Scotland on November 02, 2021 (1).jpg | party2 = नेपाली काँग्रेस | leader2 = [[शेरबहादुर देउवा]] | leader_since2 = २०१७ फागुन २४ | leaders_seat2 = ''TBD'' | seats2 = | last_election2 = ३२.७८%, ६४ सिटअन | seats_before2 = ६३ | seats_needed2 = {{increase}}७५ | seat_change2 = | popular_vote2 = 3,128,389 | percentage2 = 32.78% | image3 = Prachanda 2009.jpg| | party3 = नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) | leader3 = [[पुष्पकमल दाहाल]] | leader_since3 = २०५३ जेठ | leaders_seat3 = ''TBD'' | last_election3 = १३.६६%, ५३ सिटअन | seats_before3 = ४९ | seats_needed3 = {{increase}}८९ | seat_change3 = | popular_vote3 = | percentage3 = | swing4 = | image4 = Madhav Kumar Nepal 2009-09-23.jpg | party4 = नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी) | leader4 = [[माधवकुमार नेपाल|माधब कुमार नेपाल]] | leader_since4 = २०७८ भदौ ०२ | leaders_seat4 = ''TBD'' | seats4 = | last_election4 = ''नयाँ पार्टी'' | seats_before4 = २५ | seats_needed4 = {{increase}}११३ | seat_change4 = | popular_vote4 = | percentage4 = | swing5 = | image5 = Upendra Yadav at Rajbiraj (cropped).jpg | party5 = जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल | leader5 = [[उपेन्द्र यादव]] | leader_since5 = २०७७ जेष्ठ २६ | leaders_seat5 = ''TBD'' | seats5 = | last_election5 = ''नयाँ पार्टी'' | seats_before5 = २० | seats_needed5 = {{increase}}११८ | seat_change5 = | popular_vote5 = | percentage5 = | swing6 = <!--JSP-N(D)--> | image6 = MahanthaThakur.png | party6 = सङ्घीय समाजवादी फोरम | leader6 = [[महन्थ ठाकुर]] | leader_since6 = २०७८ भदौ ०२ | leaders_seat6 = ''TBD'' | seats6 = | last_election6 = ''नयाँ पार्टी'' | seats_before6 = १४ | seats_needed6 = {{increase}}१२४ | seat_change6 = | popular_vote6 = | percentage6 = | title = [[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] | before_election = [[शेरबहादुर देउवा]] | before_party = नेपाली काँग्रेस | after_election = | after_party = }} '''प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९''' [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] को निर्वाचनका ५ वर्षपछा बि. सं. २०७९ सालमी हुन्या आम निर्वाचन हो। नेपाल सरकारले २०७९ को प्रतिनिधि सभा निर्वाचन मङ्सिर ४ अद्दा निर्णय अरयाः छ।<ref>{{cite web|title=नेपाल निर्वाचन: मङ्सिर ४ गते प्रतिनिधिसभा र प्रदेशसभा निर्वाचन गर्ने मन्त्रिपरिषद्को निर्णय|url=https://www.bbc.com/nepali/news-62416888|website=www.bbc.com|publisher=बिबिसी न्यूज|accessdate=9 अगस्ट 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=आम निर्वाचन मंसिर ४ मा !|url=https://ekantipur.com/news/2022/08/04/165957370830211115.html|website=ekantipur.com|publisher=कान्तिपुर समाचार|accessdate=9 अगस्ट 2022}}</ref> ==पृष्ठभूमि== ==दल तथा गठबन्धन== === नेपाली कांग्रेस नेतृत्वको गठबन्धन <ref>{{cite web | url=https://www.reportersnepal.com/2022/10/728156 | title=जसपा गठबन्धनबाट बाहिरियो, अब चार दलबीच मात्रै सिट बाँडफाँटमा सहमति हुने }}</ref><ref>{{cite web |date=11 April 2022 |title=Local elections: 5-party ruling alliance to fight together across Nepal - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/local-elections-5-party-alliance.html}}</ref><ref>{{cite web |title=Five-party alliance organize mass gathering |url=https://nepalnews.com/s/capital/five-party-alliance-organize-mass-gathering |access-date=2022-11-20 |archive-date=2023-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207180652/https://nepalnews.com/s/capital/five-party-alliance-organize-mass-gathering |url-status=dead }}</ref>=== {| class="wikitable" width="50%" ! colspan="2" |पार्टी <ref>{{Cite web |title=सत्ता गठबन्धनमा समझदारी : धनुषा-२ र सिरहा-४ मी मैत्रीपूर्ण प्रतिस्पर्धा अद्दा |url=https://lokaantar.com/story/198969/2022/10/5/main-news/Satta-Gathabandhan |access-date=2022-10-05 |website=Lokaantar |language=Nepali}}</ref><ref>{{Cite web |last=Republica |title=Ruling alliance forms task force for allocation of electoral seats among themselves |url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/130073/ |access-date=2022-08-20 |website=My Republica |language=en }}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=2022-08-05 |title=Ruling parties to fight parliamentary elections as an electoral alliance - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/ruling-parties-electoral-alliance.html |access-date=2022-08-20 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ruling coalition agrees to go to polls jointly under electoral alliance |url=https://kathmandupost.com/politics/2022/08/05/ruling-coalition-agrees-to-go-to-polls-jointly-under-electoral-alliance |access-date=2022-08-20 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref><ref>{{Cite web |last=Acharya123himal |date=2022-08-04 |title=Madhav Nepal said: Third front will be formed within the alliance too |url=https://himalsanchar.com/madhav-nepal-said-third-front-will-be-formed-within-the-alliance-too/ |access-date=2022-08-04 |website=Himal Sanchar |language=en-US |archive-date=2022-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804183749/https://himalsanchar.com/madhav-nepal-said-third-front-will-be-formed-within-the-alliance-too/ |url-status=dead }}</ref> !झण्डा !चिन्ह !नेता !फोटो !सिट !पुरुष उमेदवार !महिला उमेदवार |- | style="text-align:center; background:{{party color|Nepali Congress}};color:white" |'''1.''' |[[नेपाली कांग्रेस]] |[[File:Nepali Congress.png|60x60px]] |[[File:Nepalese Election Symbol Tree.svg|60x60px]] |[[शेरबहादुर देउवा]] |[[File:The former Prime Minister of Nepal, Mr. Sher Bahadur Deuba meeting the Union Minister for Commerce & Industry and Textiles, Shri Anand Sharma, in New Delhi on June 13, 2013 (cropped).jpg|67x67px]] |९० |''TBD'' |''TBD'' |- | style="text-align:center; background:{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}};color:white" |'''2.''' |[[नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]] |[[File:Flag of the Communist Party of Nepal (Maoist).svg|50x50px]] | rowspan="2" |[[File:Election logo Maoist.jpg|61x61px]]<ref>{{Cite web |last=Setopati |first=मनोज सत्याल |title=हँसिया हतौडा चिन्हमा चुनाव लड्ने बाबुराम र वामदेवलाई माओवादीको ह्विप लाग्छ कि लाग्दैन? |url=https://www.setopati.com/politics/279793/ |access-date=2022-08-16 |website=Setopati |language=en-US |archive-date=2022-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816112824/https://www.setopati.com/politics/279793 |url-status=dead }}</ref> |[[पुष्पकमल दाहाल]] |[[File:Prachanda 2009.jpg|67x67px]] |४४ |''TBD'' |''TBD'' |- | style="text-align:center; background:#00B2B2;color:white" |'''३.''' |[[समाजवादी पार्टी, नेपाल]] |[[File:NSP flag.png|50x50px]] |[[बाबुराम भट्टराई]] |[[File:Baburam Bhattarai in Sydney.jpg|60x60px]] |२ |''TBD'' |''TBD'' |- | style="text-align:center; background:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Socialist)}};color:white" |'''4.''' |[[नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)]] |[[File:Flag of the CPN (Unified Socialist).svg|50x50px]] |[[File:Nepalese Election Symbol Pen.jpg|62x62px]] |[[माधवकुमार नेपाल]] |[[File:Madhav Kumar Nepal 2009-09-23.jpg|67x67px]] |१८ |''TBD'' |''TBD'' |- | style="text-align:center; background:{{party color|Loktantrik Samajwadi Party, Nepal}};color:white" |'''5.''' |[[लोकतान्त्रिक समाजवादी पार्टी, नेपाल|लोकतान्त्रिक समाजवादी पार्टी]] |[[File:LSP-N logo.png|50x50px]] | |[[महन्थ ठाकुर]] |[[File:MahanthaThakur.png|50x50px]] |९ |''TBD'' |''TBD'' |- | style="text-align:center; background:{{party color|Rastriya Janamorcha}};color:white" |'''6.''' |[[राष्ट्रिय जनमोर्चा]] |[[File:No_image_available.svg|60x60px]] |[[File:RaJaMo.png|60x60px]] |[[चित्रबहादुर केसी]] |[[File:Circle-icons-profile.svg|67x67px]] |२ |''TBD'' |''TBD'' |- ! colspan="6" |Total !१६५ !TBD !TBD |} ===नेकपा एमाले नेतृत्वको गठबन्धन === प्रमुख प्रतिपक्षी , [[नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]ले पनि चुनाबी गठबन्धन बनाएको छ र इसाई पार्टी [[नेपाल परिवार दल]], [[जनता समाजवादी पार्टी]], [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]], लगायत अन्य विपक्षी दलहरूसँग नियमित छलफलमा छ। {| class="wikitable" width="50%" ! colspan="2" |Party<ref>{{Cite web |title=जसपालाई एमालेले २० सिट छाड्ने, राप्रपालाई ५ सिट |url=https://lokaantar.com/story/199208/2022/10/7/politics/uml-jasapa-rpp |access-date=2022-10-07 |website=Lokaantar |language=Nepali}}</ref><ref>{{Cite web |title=एमालेको समर्थनमा कमल थापा मकवानपुर-१ मा चुनाव लड्ने |url=https://ekantipur.com/news/2022/10/08/166523957308345729.html |access-date=2022-10-08 |website=ekantipur.com |language=ne |archive-date=2022-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008144050/https://ekantipur.com/news/2022/10/08/166523957308345729.html |url-status=dead }}</ref> !झन्डा !चिन्ह !नेता !फोटो !सिट !पुरुष उमेदवार !महिला उमेदवार |- | style="text-align:center; background:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)}};color:white" |'''1.''' |[[नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |[[File:Flag_of_the_CPN-UML_(2021-).svg|50x50px]] | rowspan="3" |[[File:CPN (UML) election symbol 1.png|60x60px]] |[[खड्गप्रसाद ओली]] |[[File:KP Oli.png|67x67px]] |१४० |''TBD'' |''TBD'' |- | style="text-align:center; background:{{party color|Nepal Pariwar Dal}};color:white" |'''2.''' |[[नेपाल परिवार दल]] |[[File:Christianity Symbol.svg|49x49px]] |[[एकनाथ ढकाल]] |[[File:Ek Nath Dhakal-MP, official pic.jpg|56x56px]] | colspan="3" |[[समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणाली|समानुपातिकमा]] १ सिट |- | style="text-align:center; background:{{party color|Rastriya Prajatantra Party Nepal}};color:white" |'''3.''' |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी नेपाल]] |[[File:No_image_available_(ne).svg|50x50px]] |[[कमल थापा]] |[[File:Kamal Thapa 2015.jpg|66x66px]] |१ |१ |TBD |- | style="text-align:center; background:{{party color|People's Socialist Party, Nepal}};color:white" |'''4.''' |[[People's Socialist Party, Nepal]] |[[File:Flag of Janata Samajbadi Party.svg|50x50px]] |[[File:Rastriya Janata Party electoral symbol.png|60x60px]] |[[उपेन्द्र यादव]] |[[File:Upendra Yadav at Rajbiraj (cropped).jpg|67x67px]] |१७ |''TBD'' |''TBD'' |- | style="text-align:center; background:{{party color|Rastriya Prajatantra Party}};color:white" |'''5.''' |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |[[File:Rppnepalflagnewversion.png|50x50px]] |[[File:Logo_RPP,_Nepal.png|60x60px]] |[[राजेन्द्र प्रसाद लिङ्देन|राजेन्द्रप्रसाद लिङ्देन]] |[[File:Rajendra Prasad Lingden.png|50x50px]] |६ |''TBD'' |''TBD'' |- |'''६.''' |नेपाली कांग्रेस (बिपी) |[[File:No image available (ne).svg|50x50px]] |[[File:No image available (ne).svg|50x50px]] |[[कर्णबहादुर मल्ल]] | |१ |१ |''TBD'' |- ! colspan="6" |Total !TBD !TBD !TBD |- |} === प्रगतिशील गठबन्धन<ref>{{Cite web |last=रातोपाटी |title=हृदयेश त्रिपाठी नेतृत्वको पार्टी र नेकपा संयुक्तबीच चुनावी तालमेलको घोषणा |url=https://ratopati.com/story/262935/2022/9/12/poltical-party |access-date=2022-09-12 |website=RatoPati |language=Nepali}}</ref><ref>{{Cite web |title=जनता प्रगतिशील पार्टी र नेकपा (संयुक्त)बीच चुनावी तालमेल गर्ने सहमति |url=https://ekagaj.com/article/politics/114088/?v=1 |access-date=2022-09-12 |website=ekagaj |archive-date=2022-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220912102534/https://ekagaj.com/article/politics/114088/?v=1 |url-status=dead }}</ref> === {| class="wikitable" width="50%" ! colspan="2" |पार्टी !झण्डा !चिन्ह !नेता !फोटो !सिट !पुरुष उमेदवार !महिला उमेदवार |- | style="text-align:center; background:{{party color|People's Progressive Party (Nepal)}};color:white" | |[[People's Progressive Party (Nepal)|People's Progressive Party]] |[[File:No_image_available.svg|50x50px]] | rowspan="2" |[[File:Nepalese_election_symbol_farmer.jpg|72x72px]] |[[हृदयेश त्रिपाठी]] |[[File:Circle-icons-profile.svg|50x50px]] |''TBD'' |''TBD'' |''TBD'' |- | style="text-align:center; background:{{party color|Janamat Party}};color:white" | |[[Communist Party of Nepal (Unified)|CPN (Unified)]] |[[File:No_image_available.svg|50x50px]] |Chandradev Joshi |[[File:Circle-icons-profile.svg|50x50px]] |''TBD'' |''TBD'' |''TBD'' |} === अन्य === {| class="wikitable" width="50%" ! colspan="2" |पार्टी !झण्डा !चिन्ह !नेता !फोटो !सिट !पुरुष उमेदवार !महिला उमेदवार |- | style="text-align:center; background:{{party color|Nepal Workers Peasants Party}};color:white" | |[[नेपाल मजदुर किसान पार्टी]] |[[File:Nepali_Workers_Peasants_Party_flag.png|50x50px]] |[[File:Nepal Majdoor Kisan Party.svg|60x60px]] |[[नारायणमान बिजुक्छे]] |[[File:Narayanman bijukchhe comrade rohit.png|50x50px]] |''TBD'' |''TBD'' |''TBD'' |- | style="text-align:center; background:{{party color|Rastriya Prajatantra Party Nepal}};color:white" | |[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] |[[File:No image available.svg|50x50px]] |[[File:No image available.svg|60x60px]] |[[रवि लामिछाने]] | |''TBD'' |''TBD'' |''TBD'' |- | style="text-align:center; background:{{party color|Janamat Party}};color:white" | |[[जनमत पार्टी]] |[[File:Flag_of_Janamat_Party_Nepal.png|50x50px]] |[[File:Janamat_Party_Election_Symbol.png|60x60px|Janamat Party Election Symbol]] |[[चन्द्रकान्त राउत|सीके राउत]] |[[File:Circle-icons-profile.svg|50x50px]] |''TBD'' |''TBD'' |''TBD'' |- | style="text-align:center; background:{{party color|Terai Madhesh Loktantrik Party}};color:white" | |[[तराई मधेस लोकतान्त्रिक पार्टी]] |[[File:Tmalopa flag.png|50x50px]] |[[File:Nepalese election symbol urn.jpg|70x70px]] |[[Brikhesh Chandra Lal]] |[[File:Circle-icons-profile.svg|50x50px]] |''TBD'' |''TBD'' |''TBD'' |- | style="text-align:center; background:{{party color|Citizens' Liberation Party}};color:white" | |[[नागरिक उन्मुक्ति पार्टी]] |[[File:No image available.svg|50x50px]] |[[File:Nagrik unmukti symbol.jpg|59x59px]] |[[रेशमलाल चौधरी]] |[[File:Circle-icons-profile.svg|50x50px]] |''TBD'' |''TBD'' |''TBD'' |- | style="text-align:center; background:{{party color|Bibeksheel Sajha Party}};color:white" | |[[विवेकशील साझा पार्टी|बिबेकशील साझा पार्टी]] |[[File:Sajha Party.png|50x50px]] |[[File:Bibeksheel Sajha Party.svg|60x60px]] |Samikchya Baskota |[[File:Circle-icons-profile.svg|50x50px]] |''TBD'' |''TBD'' |''TBD'' |} ==नतिजाहरू== {|class="wikitable sortable" !style="background-color:#E9E9E9;text-align:center;vertical-align:center;" colspan="1" rowspan="2"|राजनीतिक दल !style="background-color:#E9E9E9;text-align:center;" colspan="1" rowspan="2" class="unsortable"|निर्वाचन चिन्ह !style="background-color:#E9E9E9;text-align:center;" colspan="3"|प्रत्यक्ष !style="background-color:#E9E9E9;text-align:center;" colspan="3"|सामानुपातिक !style="background-color:#E9E9E9;text-align:center;" colspan="1" rowspan="2"|कूल<br>सिट |- !मत !class="unsortable"| % !सिट !मत !class="unsortable"| % !सिट |- |- | style="text-align:left;" |[[नेपाली कांग्रेस|नेपाली काङ्ग्रेस]] | style="text-align:center;" |[[File:Nepalese Election Symbol Tree.svg|25px]] | || || || || || || |- |style="text-align:left;|[[नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |style="text-align:center;"|[[File:CPN_UML_electoral_symbol_2074.svg|25px]] | || || || || || || |- |style="text-align:left;|[[नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माके)]] |style="text-align:center;"|[[File:Election logo Maoist.jpg|25px]] | || || || || || || |- |style="text-align:left;|[[नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)|नेकपा (एस)]] |style="text-align:center;"|[[File:Nepalese Election Symbol Pen.jpg|25px]] | || || || || || || |- | style="text-align:left;" |[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] | style="text-align:center;" |[[Image:Rajapa.svg|25px]] | || || || || || || |- | style="text-align:left;" |[[सङ्घीय समाजवादी फोरम, नेपाल|सङ्घीय समाजवादी फोरम]] | style="text-align:center;" | | || || || || || || |- |style="text-align:left;|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी नेपाल]] |style="text-align:center;"|[[Image:RPP Loktantrik Symbol.png|25px]] | || || || || || || |- |style="text-align:left;|[[विवेकशील साझा पार्टी|विवेकशील साझा]] |style="text-align:center;"|[[File:Bsp.svg|25px]] | || || || || || || |- |style="text-align:left;|[[नेपाल मजदुर किसान पार्टी]] |style="text-align:center;"|[[File:Nwpeasantsparty.svg|25px]] | || || || || || || |- |style="text-align:left;|[[राष्ट्रिय जनमोर्चा]] |style="text-align:center;"|[[Image:Rastriyajana.svg|25px]] | || || || || || || |- ! colspan="2" |'''कूल'''|| || ||१६५|| || ||११०||'''११०''' |- |} == मत सर्वेक्षण == === मत सर्वेक्षण === ==== सबै पार्टी एक्ला एक्लाई लड्दा ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;font-size:95%;line-height:16px" !मिति !सर्वेक्षक ! colspan="2" |सबैहै ठूलो पार्टी !'''कांग्रेस''' !'''एमाले''' !'''माओवादी''' !'''जसपा''' !'''लोसपा''' !एस !'''नेमकिपा''' !नागरिक उन्मुक्ति पार्टी |- !२९ जुलाई २०२२ !सेन्टर फर डेटा जर्नालिजम (Centre for Data Journalism) ([[कान्तिपुर पब्लिकेशन्स|कान्तिपुर]])<ref name=":3">{{Cite web|url=https://ekantipur.com/news/2022/07/29/165905554000264448.html|title=संसदीय चुनावका सम्भावित ९ परिदृश्य|website=ekantipur.com|language=ne|access-date=2022-07-29|archive-date=2022-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220729024146/https://ekantipur.com/news/2022/07/29/165905554000264448.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://ekantipur.com/news/2022/07/29/165905896397044765.html|title=१६५ निर्वाचन क्षेत्रमा कुन दलको मत कति ?|website=ekantipur.com|language=ne|access-date=2022-07-29|archive-date=2022-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220729024825/https://ekantipur.com/news/2022/07/29/165905896397044765.html|url-status=dead}}</ref> | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}};" | |'''कांग्रेस''' |७६ |७१ |८ |५ |२ |१ |१ |१ |- !११ अगस्ट २०२२ !ग्लोबल इन्स्टिच्युट फर इन्टरडिसिप्लिनारी स्टडिज (Global Institute for Interdisciplinary Studies) ([[अनलाइन खबर|अनलाइनखबर]])<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2022/08/1172022|title=यस्तो हुनेछ चुनावी जोडघटाउ र समीकरणको सम्भावित दृश्य|website=Online Khabar|language=en-US|access-date=2022-08-11}}</ref> | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}};" | |'''कांग्रेस''' |७९ |६९ |८ |४ |२ |१ |१ |१ |} ==== कांग्रेस+गठबन्धन र एमाले लड्दा ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;font-size:95%;line-height:16px" !मिति !सर्वेक्षक ! colspan="2" |सबैभन्दा ठूलो पार्टी !'''कांग्रेस गठबन्धन''' !'''एमाले''' !'''नेमकिपा''' |- !२९ जुलाई २०२२ !सेन्टर फर डेटा जर्नालिजम (Centre for Data Journalism) ([[कान्तिपुर पब्लिकेशन्स|कान्तिपुर]])<ref name=":3" /><ref name=":4" /> | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}};" | |'''कांग्रेस''' |१५४ |१० |१ |- !११ अगस्ट २०२२ !ग्लोबल इन्स्टिच्युट फर इन्टरडिसीप्लिनारी स्टडिज (Global Institute for Interdisciplinary Studies) ([[अनलाइन खबर|अनलाइनखबर]])<ref name=":5" /> | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}};" | |'''कांग्रेस''' |१५५ |९ |१ |} ==== कांग्रेस गठबन्धन र एमाले गठबन्धन लड्दा ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;font-size:95%;line-height:16px" !मिति !सर्वेक्षक ! colspan="2" |सबैभन्दा ठूलो पार्टी !'''कांग्रेस गठबन्धन''' !'''एमाले गठबन्धन''' !'''नेमकिपा''' |- !२९ जुलाई २०२२ !सेन्टर फर डेटा जर्नालिजम (Centre for Data Journalism) ([[कान्तिपुर पब्लिकेशन्स|कान्तिपुर]])<ref name=":3" /><ref name=":4" /> | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}};" | |'''कांग्रेस''' |१४७ |१७ |१ |- !११ अगस्ट २०२२ !ग्लोबल इन्स्टिच्युट फर इन्टरडिसिप्लिनारी स्टडिज (Global Institute for Interdisciplinary Studies) ([[अनलाइन खबर|अनलाइनखबर]])<ref name=":5" /> | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}};" | |'''कांग्रेस''' |१४७ |१७ |१ |} ==== कांग्रेस+लोसपा र एमाले र समाजवादी गठबन्धन ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;font-size:95%;line-height:16px" !मिति !सर्वेक्षक ! colspan="2" |सबैभन्दा ठूलो पार्टी !'''कांग्रेस गठबन्धन''' !'''एमाले''' !समाजवादी गठबन्धन !'''लोसपा''' !'''नेमकिपा''' !नागरिक उन्मुक्ति पार्टी |- !२९ जुलाई २०२२ !सेन्टर फर डेटा जर्नालिजम (Centre for Data Journalism) ([[कान्तिपुर पब्लिकेशन्स|कान्तिपुर]])<ref name=":3" /><ref name=":4" /> | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}};" | |'''कांग्रेस''' |६३ |६० |३७ |२ |१ |१ |- !११ अगस्ट २०२२ !ग्लोबल इन्स्टिच्युट फर इन्टरडिसिप्लिनारी स्टडिज (Global Institute for Interdisciplinary Studies) ([[अनलाइन खबर|अनलाइनखबर]])<ref name=":5" /> | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}};" | |'''कांग्रेस''' |६५ |६० |३५ |२ |१ |१ |} ==== कांग्रेस+लोसपा रे एमाले+राप्रपा रे समाजवादी गठबन्धन ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;font-size:95%;line-height:16px" !मिति !सर्वेक्षक ! colspan="2" |सबैहऔ ठूलो पार्टी !'''एमाले''' !'''कांग्रेस''' !समाजवादी गठबन्धन !'''लोसपा''' !'''नेमकिपा''' ![[नागरिक उन्मुक्ति पार्टी]] |- !२९ जुलाई २०२२ !सेन्टर फर डेटा जर्नालिजम (Centre for Data Journalism) ([[कान्तिपुर पब्लिकेशन्स|कान्तिपुर]])<ref name=":3" /><ref name=":4" /> | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)}};" | !'''एमाले''' |८८ |४५ |३७ |२ |१ |१ |- !११ अगस्ट २०२२ !ग्लोबल इन्स्टिच्युट फर इन्टरडिसिप्लिनारी स्टडिज (Global Institute for Interdisciplinary Studies) ([[अनलाइन खबर]])<ref name=":5" /> | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)}};" | !'''एमाले''' |८५ |५५ |३० |२ |१ |१ |} ==सन्दर्भ सामग्रीअन== {{reflist}} nlbao823mg54aka0lcs1qlhc6a57xoj 0 25930 265346 264196 2026-04-03T04:42:20Z InternetArchiveBot 4668 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 265346 wikitext text/x-wiki {{short description|नेपाली वैज्ञानिक, सामाजिक उद्यमी तथा राजनीतिज्ञ}} {{Use dmy dates|date=सेप्टेम्बर २०२५}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = महावीर पुन | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = dty | image = Mahabir_Pun_at_Mahabir's_Center_for_Nepal_Connection.jpg | alt = | caption = | office = [[शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्री]] | term_start = २२ सेप्टेम्बर २०२५ | primeminister = [[सुशीला कार्की]] | president = [[रामचन्द्र पौडेल]] | predecessor = | successor = | birth_date = {{birth date and age|1955|1|22|df=y}} | birth_place = नाङ्गी गाउँ, म्याग्दी, नेपाल | nationality = [[नेपाल]] | alma_mater = [[नेब्रास्का विश्वविद्यालय]] | occupation = वैज्ञानिक, शिक्षक, सामाजिक उद्यमी, राजनीतिज्ञ | known_for = [[नेपाल वायरलेस नेटवर्किङ परियोजना]]<br>[[राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्र]]का संस्थापक | awards = [[रामोन म्याग्सेसे पुरस्कार]] (२००७)<br>[[जोनाथन बी. पोस्टेल सेवा पुरस्कार]] (२०१४)<br>[[इन्टरनेट हल अफ फेम]] (२०१४) }} '''महावीर पुन''' नेपाल सरकारका [[शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि]] मन्त्री हन्<ref>{{Cite web |title=पाँच मन्त्रीको नाम सिफारिस |url=https://ekantipur.com/news/2025/09/21/names-of-four-ministers-recommended-by-the-council-of-ministers-20-45.html |access-date=2025-09-22 |website=ekantipur.com |language=ne}}</ref> साथै नेपाली वैज्ञानिक, शिक्षक, <ref>{{वेब स्रोत |युआरएल= https://www.edukhabar.com/news/11430|शीर्षक= महावीर पुन भन्छन् : १३ वर्ष स्थायी शिक्षक भए पछि म बहुलाएँ !|पहुँचमिति= २२ डिसेम्बर २०२१|मिति=२१ मे २०१८ |प्रकाशक= इडियुखबर }}</ref>सामाजिक उद्यमी तथा हिमालयका दुर्गम क्षेत्रअनको विकासित ताररहित प्रविधिको प्रयोगमा आफ्नो व्यापक कार्यका लागि प्रसिद्ध एक कार्यकर्ता हुन् जसलाई नेपाल वायरलेस नेटवर्किङ परियोजना लै भणिन्छ। उन नेपालका बहुचर्चित व्यक्तित्व हन्।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.setopati.com/keta-keti-kura/236427 |शीर्षक= प्रेरणादायी डा. महावीर पुन|पहुँचमिति=२२ डिसेम्बर २०२१ |मिति= ३ मे २०२१|प्रकाशक= सेतोपाटी }}</ref> उनको कार्यलाई अशोका फाउन्डेसन, रमन म्याग्सेसे फाउन्डेसन, नेब्रास्का विश्वविद्यालय र ग्लोबल आइडियाज बैङ्कले मान्यता दिईया छ।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://myagdikali.com/178427/ |शीर्षक=नेपाली बैज्ञानिक महावीर पुन |पहुँचमिति=२२ डिसेम्बर २०२१ |मिति=२३ जुलाई २०१९ |प्रकाशक= }}</ref> उन एक मानवतावादी हन् जैका कामले भौत युवाअनलाई आफनाई देश फर्काउन रे येको विकासका लागि येको सेवा अद्दु प्रेरित गरियाः छ।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.janaboli.com/post/241354 |शीर्षक=महान नेपाली आविष्कारक महावीर पुनको जीवनी [भिडियोसहित] |पहुँचमिति=२२ डिसेम्बर २०२१ |मिति= १० डिसेम्बर २०१९|प्रकाशक= जनबोली }}</ref> == उच्च शिक्षा == आफनो उच्च माध्यमिक शिक्षा सकिबर पुनले १२ वर्ष ४ वटा विद्यालयमी शिक्षकका रूपमी काम गरयाः थ्याः। सन् १९८९ मी पुनले नेब्रास्का विश्वविद्यालयबठे विज्ञान शिक्षा मी स्नातकोत्तर हासिल गर्याः थ्याः। स्नातकोत्तर सकिबर २४ वर्ष पछा आफना गाउँ नाङ्गी फर्किबर उनले दिगो शिक्षाको आवश्यकता महसुस गर्याः थ्याः। जसको सुरुवात उनले हिमान्चल उमाविको स्थापनाबाट सुरुवात गरेका थिए। कम्प्युटर शिक्षा र आय स्रोत वृद्धिलाई ध्यानमा राखी उनले आफ्नो कार्यक्रम अगाडि बढाउदै देशलाई विकाशको ज्योतितिर अग्रसर गराउन थालेका थिए।  == सामाजिक कार्य == सन् २००१ महावीर पुनको जीवनको स्वार्णिम वर्ष रन गयो जब ब्रिटिस ब्रोडकास्ट कर्पोरेसन बीबीसीले उनरो गाउँगाउँमी इन्टरनेटको पहुँच पुर्‍याउन्या महत्त्वाकाङ्क्षी योजनालाई विश्वसमुदायमाझ पेस गरिदिएको थियो। बीबीसीको यस समर्थनबाट [[युरोप]] र [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]बाट विभिन्न सहयोगी दाताहरूले पुनलाई आर्थिक सहयोग गरेका थिए। त्यस सहयोगबाट उनले नाङ्गी र राम्चे आसपासका गाउँहरूमा ताररहित इन्टरनेट सञ्चालन गर्न सफल भएका थिए। पुन ‘इन्टरनेट हल अफ फेम’, ’समग्र सामाजिक नवीनता पुरस्कार’, जोनाथन बी पोष्टल अवार्ड, एसियाको नोबेल पुरस्कारले चिनिन्या ‘रोमन म्यागसेसे पुरस्कार’ जसा विभिन्न सम्मानद्वारा सम्मानित भइसक्या छन्।  == राष्ट्रिय आविस्कार केन्द्र == पुनले सन् २०१२ मा सूचना तथा प्रविधि मार्फत देश विकासका सम्भावनाहरूको खोज र आविष्कार गर्ने  उद्देश्यले मुनाफारहित संस्था राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रको स्थापना गरेका थिए। यस्तो विशाल योजनालाई मुर्तरुप दिन ठुलो आर्थिक सहयोगको खाँचो हुनेभएकाले पुनले नेपाल सरकारको ढोका बारम्बार ढक्ढकाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल= https://www.onlinekhabar.com/2019/10/800543|शीर्षक= महावीर पुनको ‘आविष्कार केन्द्र’|पहुँचमिति= २२ डिसेम्बर २०२१|मिति=१ अक्टुबर २०१९ |प्रकाशक= अनलाईनखबर }}</ref> == शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्री == [[नेपालमा जेन जी आन्दोलन|नेपाली युवा रे गतिविधिअनको व्यापक विरोध]]पछा बन्या [[सुशीला कार्कीको अन्तरिम मन्त्रिपरिषद्, २०८२]] को [[शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि]] मन्त्री बन्या हन् ।<ref>{{Cite web |title=५ जना मन्त्रीहरूको नाम राष्ट्रपति समक्ष सिफारिस, शपथ भोलि |url=https://www.onlinekhabar.com/2025/09/1769591/names-of-5-ministers-recommended-to-president-oath-taking-tomorrow |access-date=2025-09-22 |website=Online Khabar |language=en-US}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीअन== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीअन== *[https://web.archive.org/web/20071126071737/http://www.justatopic.com/2007/08/mahabir-pun-does-nepal-proud-story-of.html उनको कामको बारेमा लेख र प्रकाशित सामग्रीहरूको सूची] *[http://www.meroguff.com/2007/08/mahabir-pun-who-brought-wireless.html नेपालका दुर्गम गाउँमा वायरलेस इन्टरनेट पुर्‍याउने महावीर पुन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211223095354/http://www.meroguff.com/2007/08/mahabir-pun-who-brought-wireless.html |date=23 December 2021 }} *[https://ddeepak.in/dr-mahabir-pun-phagami-nepal-biography-hindi.html नेपाल के इंटरनेट के भगवान डॉ महाबीर पुन फगामी]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[श्रेणी:म्याग्सेसे पुरस्कार विजेताअन]] [[श्रेणी:म्याग्दी जिल्लाका मान्सु]] [[श्रेणी:नेपाली शिक्षकअन]] [[श्रेणी:नेपाल सरकारका मन्त्रीअन]] dctp47f0hf2mtm173s31l8bdrkxwydy 0 26372 265347 265292 2026-04-03T04:54:23Z InternetArchiveBot 4668 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 265347 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = मिल्खा सिंह | honorific_suffix = [[OLY]] | image = Milkha Singh.jpg | caption = २०१२ मा सिंह | ethnicity = | birth_date = {{birth date|df=yes|1929|11|20}} | birth_place = [[Govindpura, Pakistan|गोविन्दपुरा]], [[Punjab Province (British India)|पञ्जाब]], [[British Raj|ब्रिटिश भारत]] <br/> {{small|(अहिले [[Punjab, Pakistan|पञ्जाब]], [[Pakistan]])}} | death_date = {{death date and age|2021|06|18|1929|11|20|df=yes}} | death_place = [[Chandigarh]], [[India]] | residence = | nationality = {{IND}}n | occupation = धावक | nickname = द फ्लाइङ सिख | employer = अवकाशप्राप्त; पहिले [[Indian Army]] अणि [[Government of Punjab, India]] | spouse = {{marriage|[[Nirmal Saini]]|1963|2021|reason=died}} | sport = [[Track and field]] | event = [[Sprint (running)|स्प्रिन्ट]] | medaltemplates = {{MedalSport | पुरुष [[Track and field athletics|एथलेटिक्स]] }}[[File:Athletics pictogram.svg|30px]] {{MedalCountry | {{IND}} }} {{MedalCompetition | [[British Empire and Commonwealth Games|राष्ट्रमण्डल खेल]] }} {{MedalGold | [[1958 British Empire and Commonwealth Games|1958 Cardiff]] | 440 यार्ड }} {{MedalCompetition | [[Asian Games|एशियाली खेल]] }} {{MedalGold | [[1958 Asian Games|1958 Tokyo]] | 200 मिटर }} {{MedalGold | [[1958 Asian Games|1958 Tokyo]] | 400 मिटर }} {{MedalGold | [[1962 Asian Games|1962 Jakarta]] | 400 मिटर }} {{MedalGold | [[1962 Asian Games|1962 Jakarta]] | 4 × 400 मिटर रिले }} {{MedalCompetition | [[National Games of India]] }} {{MedalGold | 1958 [[Cuttack]] | 200 मिटर}} {{MedalGold | 1958 [[Cuttack]] | 400 मिटर}} {{MedalSilver | 1964 [[Calcutta]] | 400 मिटर }} | module = {{Infobox military person | embed = yes | allegiance = {{Flag|India}} | branch = {{Army|India}} | serviceyears = 1951–1964 | rank = [[Captain|मानार्थ क्याप्टेन]] | unit = | awards = [[Padma Shri]] }} }} '''मिल्खा सिंह''' (२० नोभेम्बर १९२९ – १८ जून २०२१),{{efn|उनको जन्म मिति सम्बन्धी फरक अभिलेख पाइन्छन्। पाकिस्तानका अभिलेख अनुसार २० नोभेम्बर १९२९ हो, भने अरु अभिलेखमा १७ अक्टोबर १९३५ र २० नोभेम्बर १९३२ पनि उल्लेख छन्।}} '''द फ्लाइङ सिख''' नाम ले चिन्या जाण्या, भारत का एक प्रसिद्ध [[Sprint (running)|स्प्रिन्टर]] हते, जसले [[Indian Army]] मा सेवा गरदा खेल मा प्रवेश कर्यो। उ [[Asian Games]] अणि [[Commonwealth Games]] दुबै मा ४०० मिटर मा स्वर्ण पदक जितन्या खेलाडी हते। उनले १९५८ अणि १९६२ का एशियाली खेल मा पनि स्वर्ण पदक जित्या। उले भारत का लागि [[1956 Summer Olympics]] (मेलबर्न), [[1960 Summer Olympics]] (रोम) अणि [[1964 Summer Olympics]] (टोकियो) मा प्रतिनिधित्व कर्यो। १९५९ मा उनलाई खेल उपलब्धि का लागि [[Padma Shri]] सम्मान दिइयो। १९६० ओलम्पिक को ४०० मिटर दौड मा उनको चौथो स्थान सबै भन्दा बढी सम्झ्या जाण्छ। उ २०० मिटर सम्म अगाडि हते, तर पछि गति कम गर्या कारण अरु खेलाडी ले उलाई पार गर्या। त्यो दौड मा धेरै रेकर्ड टुट्या अणि [[photo-finish]] बाट परिणाम आयो, जसमा अमेरिकी [[Otis Davis]] ले जर्मनी का [[Carl Kaufmann]] लाई थोरै अन्तर ले हरायो। सिंह को ४५.७३ सेकेन्ड को समय भारत को राष्ट्रिय रेकर्ड झन्डै ४० बरस सम्म रह्यो। भारत को विभाजन ([[Partition of India]]) का समय अनाथ अणि विस्थापित जीवन बाट सुरु गर्या सिंह पछि देश का एक महान खेल प्रतीक बने। २००८ मा पत्रकार रोहित ब्रिजनाथ ले उनलाई "भारत ले उत्पादन गर्या सबै भन्दा महान खेलाडी" भन्या। सिंह को मृत्यु १८ जून २०२१ मा [[COVID-19]] का जटिलता का कारण ९१ बरस को उमेर मा भयो, जुन उनकी पत्नी [[Nirmal Saini]] को मृत्यु भएको पाँच दिन पछी भयो। == प्रारम्भिक जीवन == मिल्खा सिंह को जन्म २० नोभेम्बर १९२९ मा एक [[Sikh]] [[Rathore (Rajput clan)|राठौर राजपूत]] परिवार मा भयको हो।<ref>{{Cite news|title=Exclusive Interview: Milkha Singh – The making of a legend|url=https://www.sify.com/sports/exclusive-interview-milkha-singh---the-making-of-a-legend-imagegallery-others-nhmmDTdfeaasi.html|access-date=24 August 2020|website=[[Sify]]|language=en|archive-date=2 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200902013749/https://www.sify.com/sports/exclusive-interview-milkha-singh---the-making-of-a-legend-imagegallery-others-nhmmDTdfeaasi.html|url-status=dead}}</ref> उनको जन्मस्थान [[Govindpura, Pakistan|गोविन्दपुरा]] गाउँ हतो,<ref name="Dsouza" /> जुन [[Muzaffargarh]] शहर देखी करिब १० किमी टाढा [[Punjab Province (British India)|पञ्जाब प्रान्त]], [[British India]] मा पर्दो (अहिले [[Kot Addu District|कोट अड्डु जिल्ला]], [[Pakistan]])। उ १५ दाजुभाइ-बहिनी मध्ये एक हते, जसमा ८ जना [[Partition of India]] भन्दा अगाडि नै बित्या। विभाजन का समय हिंसा मा उनका बुवा-आमा, एक भाइ अणि दुई बहिनी मार्या ग्या, जसका कारण उ अनाथ भया। उले यी घटना आफ्नै आँखाले देख्या हते।<ref name="brijnath" /><ref name="Dsouza" /><ref name="koshie">{{cite news |url=http://archive.indianexpress.com/news/if-milkha-singh-was-born-in-present-times-no-one-would-be-able-to-break-his-record-in-100-yrs/1135643/ |work=The Indian Express |date=30 June 2013 |first=Nihal |last=Koshie |title=If Milkha Singh was born in present times, no one would be able to break his record in 100 yrs |access-date=14 July 2013 |archive-date=31 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131052152/http://archive.indianexpress.com/news/if-milkha-singh-was-born-in-present-times-no-one-would-be-able-to-break-his-record-in-100-yrs/1135643 |url-status=live }}</ref><ref name="bs">{{cite news |url=http://www.business-standard.com/article/beyond-business/india-s-first-celebrity-athlete-113070500965_1.html |title=India's first celebrity athlete |work=Business Standard |first=Aabhas |last=Sharma |date=5 July 2013 |access-date=13 July 2013 |archive-date=10 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130710193849/http://www.business-standard.com/article/beyond-business/india-s-first-celebrity-athlete-113070500965_1.html |url-status=live }}</ref> पञ्जाब मा जारी हिंसा बाट बचन खातिर उ १९४७ मा भारत का दिल्ली सरे।<ref name="koshie" /> उ केही समय आपनी बिहे भई गएकी बहिनी का परिवार संग बस्या<ref name="Dsouza" /> अणि टिकट बिना रेल मा यात्रा कर्या कारण छोटो समय का लागि [[Tihar jail]] मा बन्द पनि कर्या गयो। उनकी बहिनी ईश्वर ले उनको छुटकारा का लागि गहना बेचिन।<ref name="bs" /><ref name="ezekiel">{{cite web |url=http://hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=20050730006407000.htm&date=tss2831/&prd=tss& |archive-url=https://archive.today/20130710115229/http://hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=20050730006407000.htm&date=tss2831/&prd=tss& |url-status=dead |archive-date=10 July 2013 |title=The Flying Sikh's Exploits |first=Gulu |last=Ezekiel |work=The Hindu |date=30 July 2005 |access-date=13 July 2013 }}</ref> उ केही समय [[refugee camp]] मा [[Purana Qila]] अणि पछि [[Shahdara district|शाहदरा]] मा बस्या।<ref name="Dsouza" /> जीवन देखि निराश भयपछि उ [[dacoit]] बन्ने सोच मा पुगेका हते, तर उनका दाजु मल्खान ले उलाई [[Indian Army]] मा भर्ती हुन प्रेरित कर्यो। उ चौथो प्रयास मा १९५१ मा सेना मा भर्ती भया। [[Secunderabad]] मा Electrical Mechanical Engineering Centre मा रहदा उलाई एथलेटिक्स सँग परिचय भयको हो। बाल्यकाल मा उ स्कूल जान आउन १० किमी दौडन्थे, अणि पछि सेना ले उनलाई विशेष एथलेटिक्स तालिम का लागि चयन गर्यो, जब उ नयाँ भर्ती हरू बीच भएको [[Cross country running|क्रस-कन्ट्री दौड]] मा छैटौं स्थान मा आयो।<ref name="koshie" /><ref name="bs" /> सिंह ले पछि भनेका हते, "म एक टाढा गाउँ बाट आयेको, मलाई दौड भने के हो थाहा नै थिएन, ओलम्पिक त झनै।"<ref name="brijnath" /><ref name="koshie" /> ==व्यक्तिगत जीवन == {{As of|2012}}, सिंह [[चण्डीगढ]] मा बस्दै आएका हते।<ref name="mid-day">{{cite web |title=Milkha Singh gives his 1960 Olympics shoes for charity |publisher=Mid-Day |date=23 January 2012 |url=http://sports.ndtv.com/othersports/athletics/184418-milkha-singh-gives-his-1960-olympics-shoes-for-charity |access-date=15 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130715074619/http://sports.ndtv.com/othersports/athletics/184418-milkha-singh-gives-his-1960-olympics-shoes-for-charity |archive-date=15 July 2013 |url-status=dead }}</ref> उनको भेट निर्मल सैनी संग १९५५ मा सिलोन मा भयको हो, जो भारतीय महिला भलिबल टोली की पूर्व कप्तान हती। उनीहरूले १९६२ मा विवाह कर्या<ref name="Dsouza">{{cite news|work=The Financial Express |title=Will over matter |first=Dipti Nagpaul |last=D'Souza |date=23 June 2013 |url=http://www.financialexpress.com/news/will-over-matter/1132543/0 |access-date=15 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724040331/http://www.financialexpress.com/news/will-over-matter/1132543/0 |archive-date=24 July 2013 }}</ref> अणि उनका तीन छोरी अणि एक छोरा भए, जसमा गोल्फ खेलाडी जीव मिल्खा सिंह पनि सामेल छन। १९९९ मा, उनीहरूले हविलदार बिक्रम सिंह का सात बरस का छोरा लाई दत्तक लिइन, जसका बुवा [[Battle of Tiger Hill]] मा मार्या ग्या हते।<ref name="masih" /> ==रोग र मृत्यु== सिंह लाई २४ मे २०२१ मा [[COVID-19]] का कारण भयको [[pneumonia]] पछि मोहाली को Fortis अस्पताल को आईसीयू मा भर्ना कर्या गयो। केही समय सम्म उनको अवस्था स्थिर बताइयो, तर १८ जून २०२१ राती ११:३० बजे [[Chandigarh]] मा उनको मृत्यु भयो।<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/sports/sport-others/milkha-singh-dead-7365490/ |title=Milkha Singh no more; passes away aged 91 due to COVID-19 complications |author=Nitin Sharma |work=The Indian Express |date=18 June 2021 |access-date=18 June 2021 |archive-date=18 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618192823/https://indianexpress.com/article/sports/sport-others/milkha-singh-dead-7365490/ |url-status=live }}</ref> उनकी पत्नी [[Nirmal Saini]] को केही दिन अगाडि, १३ जून २०२१ मा, उस्तै [[COVID-19]] का कारण मृत्यु भयको हो।<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/sports/sport-others/nirmal-kaur-milkha-singh-wife-covid-19-death-7357415/ |title=Nirmal Milkha Singh dies of Covid: 'She has been the biggest trophy for me' |first=Nitin |last=Sharma |work=The Indian Express |date=14 June 2021 |access-date=18 June 2021 |archive-date=14 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614112007/https://indianexpress.com/article/sports/sport-others/nirmal-kaur-milkha-singh-wife-covid-19-death-7357415/ |url-status=live }}</ref> सिंह को अन्त्येष्टि राज्य सम्मान का साथ गर्या गयो, अणि उलाई चितामा राख्दा उनका हात मा उनकी पत्नी को फोटो पनि राख्या गयो।<ref>{{Cite web|first=Shalini|last=Gupta|date=2021-06-20|title=Milkha Singh cremated with full state honours in Chandigarh|url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/milkha-singh-cremated-with-full-state-honours-in-chandigarh-101624135471437.html|access-date=2021-06-20|website=Hindustan Times|location=Chandigarh}}</ref> == रेकर्ड र सम्मान== === पुरस्कारहरू === {| class="wikitable" !पदक !प्रतियोगिता !वर्ग !स्रोत |- |स्वर्ण |[[1958 Asian Games|१९५८ एशियाली खेल]] |२०० मिटर |<ref name=":0">{{Cite web|title=Milkha Singh: Rome history only a small page in Flying Sikh's folklore|url=https://olympics.com/en/featured-news/milkha-singh-record-commonwealth-gold-asian-games-olympics-indian-athletics|access-date=18 June 2021|website=Olympics.com|archive-date=18 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210618193525/https://olympics.com/en/featured-news/milkha-singh-record-commonwealth-gold-asian-games-olympics-indian-athletics|url-status=live}}</ref> |- |स्वर्ण |[[1958 Asian Games|१९५८ एशियाली खेल]] |४०० मिटर |<ref name=":0" /> |- |स्वर्ण |[[1958 Commonwealth Games|१९५८ राष्ट्रमण्डल खेल]] |४४० यार्ड |<ref>{{Cite web|title=Milkha Singh {{!}} Biography & Facts|url=https://www.britannica.com/biography/Milkha-Singh|access-date=18 June 2021|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418101136/https://www.britannica.com/biography/Milkha-Singh|url-status=live}}</ref> |- |स्वर्ण |[[1962 Asian Games|१९६२ एशियाली खेल]] |४०० मिटर |<ref name=":0" /> |- |स्वर्ण |[[1962 Asian Games|१९६२ एशियाली खेल]] |४ × ४०० मिटर रिले |<ref name=":0" /> |- |स्वर्ण |१९५८ कटक राष्ट्रिय खेल |२०० मिटर |<ref name=":0" /> |- |स्वर्ण |१९५८ कटक राष्ट्रिय खेल |४०० मिटर |<ref name=":0" /> |- |रजत |१९६४ कलकत्ता राष्ट्रिय खेल |४०० मिटर |<ref>{{cite news|last=Bhunga|first=Jagdeep|date=22 August 2013|title=Miserable family of Makhan Singh de-motivate youth to go for sports|work=Spot News India|url=http://spotnewsindia.com/2013/08/22/miserable-family-makhan-singh-demotivate-youth-sports/|url-status=dead|access-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161503/http://www.spotnewsindia.com/2013/08/22/miserable-family-makhan-singh-demotivate-youth-sports/|archive-date=26 August 2014}}</ref> |} === सम्मानहरू === {| class="wikitable" |+ !सम्मान !वर्ष !स्रोत |- |[[पद्मश्री]] |१९५९ |<ref>{{Cite web|title=Milkha Singh – Keynote Speaker {{!}} Speaker Bureau USA|url=https://us.londonspeakerbureau.com/speaker-profile/milkha-singh/|access-date=18 June 2021|website=London Speaker Bureau|language=en-US|archive-date=18 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210618193526/https://us.londonspeakerbureau.com/speaker-profile/milkha-singh/|url-status=live}}</ref> |- |[[Helms World Trophy|हेल्म्स वर्ल्ड ट्रफी (एशिया)]] |१९५९ |<ref>{{cite web | last=Network | first=Olive Suno Radio | title=india bids goodbye to legendary flying Sikh – Milkha Singh | website=Radio Olive | date=20 June 2021 | url=https://olive.qa/india-in-mourning-as-flying-sikh-milkha-singh-dies/ | access-date=3 January 2024 | archive-date=3 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240103024146/https://olive.qa/india-in-mourning-as-flying-sikh-milkha-singh-dies/ | url-status=dead }}</ref> |- |[[East Bengal Club Season Awards|भारत गौरव पुरस्कार]] |२०१६ |<ref>{{cite web | title=East Bengal to honour Milkha Singh with Bharat Gaurav award | website=[[The Times of India]] | date=26 July 2016 | url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/east-bengal-to-honour-milkha-singh-with-bharat-gaurav-award/articleshow/53401005.cms | access-date=17 January 2024}}</ref> |} ==सन्दर्भ== rs1ofmyx5pyuoeq5mnavuyp36ddys2s 0 26394 265334 2026-04-02T13:31:21Z Ramesh Deuba 3534 नयाँ लेख 265334 wikitext text/x-wiki [[File:Chokha, Battle of Haldighati, painted 1822.jpg|thumb|400px|[[हल्दीघाटीको युद्ध]] को एक दृश्य, जुन [[मुगल]]हरू र [[महाराणा प्रताप]] बीच लडिएको थियो।]] पश्चिमी [[भारत]]को राज्य [[राजस्थान]]मा मानव बसोबासको इतिहास करिब १,००,००० वर्षअघिसम्म पुग्छ। करिब ईसा पूर्व ५००० देखि २००० सम्म राजस्थानका धेरै क्षेत्रहरू [[सिन्धु घाटी सभ्यता|सिन्धु घाटी सभ्यता]]को स्थलका रूपमा रहेका थिए। [[कालिबङ्गन]] राजस्थानको प्रमुख सिन्धु स्थल हो, जहाँ [[वेदी (altar)|अग्नि वेदीहरू]] फेला परेका छन्, जुन [[लोथल]]मा पाइएकासँग मिल्दोजुल्दो छन्।<ref>Frontiers of the Indus Civilization</ref> [[File:Statue of Maharana Pratap of Mewar, commemorating the Battle of Haldighati, City Palace, Udaipur.jpg|thumb|[[उदयपुर सिटी प्यालेस]]मा रहेको [[महाराणा प्रताप]]को मूर्ति, राजस्थानका अग्रणी शासक]][[File:Jantar Mantar at Jaipur.jpg|thumb|[[जंतर मंतर, जयपुर|जंतर मंतर]], [[सवाई जय सिंह]]द्वारा निर्माण गरिएका खगोलीय स्मारकहरू।]] करिब ईसा पूर्व २००० तिर [[सरस्वती नदी]] राज्यको [[अरावली पर्वतमाला]] हुँदै बग्थ्यो। [[वैदिक काल]]मा हालको राजस्थान क्षेत्रलाई ''[[ब्रह्मावर्त]]'' (देवताहरूले सिर्जना गरेको भूमि र सरस्वती तथा दृषद्वती नदीबीचको क्षेत्र) भनेर चिनिन्थ्यो। [[मत्स्य (जनजाति)|मत्स्य राज्य]] (करिब ईसा पूर्व १५००–३५०) वैदिक राज्यहरूमा सबैभन्दा महत्वपूर्णमध्ये एक थियो। यस राज्यका प्रमुख शासक राजा [[विराट]] थिए, जसले [[कुरुक्षेत्र युद्ध]]मा [[पाण्डव]]हरूको पक्षमा सहभागी भएका थिए। वैदिक कालपछि राजस्थानमा धेरै [[महाजनपद]]हरूले शासन गरेका थिए, जसमा मत्स्य, [[सुरसेन]], [[कुरु राज्य]], [[अर्जुनायन]], [[शिवि राज्य]] आदि पर्दछन्। [[File:Statue of Maharana Pratap of Mewar, commemorating the Battle of Haldighati, City Palace, Udaipur.jpg|thumb|[[उदयपुर सिटी प्यालेस]]मा रहेको [[महाराणा प्रताप]]को मूर्ति, राजस्थानका अग्रणी शासक]][[File:Jantar Mantar at Jaipur.jpg|thumb|[[जंतर मंतर, जयपुर|जंतर मंतर]], [[सवाई जय सिंह]]द्वारा निर्माण गरिएका खगोलीय स्मारकहरू।]] करिब ईसा पूर्व २००० तिर [[सरस्वती नदी]] राज्यको [[अरावली पर्वतमाला]] हुँदै बग्थ्यो। [[वैदिक काल]]मा हालको राजस्थान क्षेत्रलाई ''[[ब्रह्मावर्त]]'' (देवताहरूले सिर्जना गरेको भूमि र सरस्वती तथा दृषद्वती नदीबीचको क्षेत्र) भनेर चिनिन्थ्यो। [[मत्स्य (जनजाति)|मत्स्य राज्य]] (करिब ईसा पूर्व १५००–३५०) वैदिक राज्यहरूमध्ये एक महत्वपूर्ण राज्य थियो। यस राज्यका प्रमुख शासक राजा [[विराट]] थिए, जसले [[कुरुक्षेत्र युद्ध]]मा [[पाण्डव]]हरूको पक्षमा सहभागी भएका थिए। वैदिक कालपछि राजस्थानमा धेरै [[महाजनपद]]हरूले शासन गरेका थिए, जसमा मत्स्य, [[सुरसेन]], [[कुरु राज्य]], [[अर्जुनायन]], [[शिवि राज्य]] आदि पर्दछन्। [[भारतको मध्यकालीन राज्यहरू|प्रारम्भिक मध्यकालीन अवधि]]मा धेरै [[राजपूत वंश तथा राज्यहरूको सूची|राजपूत राज्यहरू]]को उदय भयो, जसमध्ये [[शाकम्भरीका चाहमान|चौहान]] तथा [[गौर (वंश)|गौर वंश]] ([[अजमेर]]), [[सिसोदिया वंश]] ([[मेवाड राज्य|मेवाड]]), [[गुर्जर-प्रतिहार वंश|गुर्जर-प्रतिहार]] तथा [[राठौड वंश]] ([[मारवाड]]) उल्लेखनीय छन्। यससँगै [[गहलोत|गोहील]] र [[शेखावत]] ([[शेखावाटी]]) जस्ता विभिन्न राजपूत कुलहरू पनि रहेका थिए।<ref name=":1">{{Cite book |last=Gupta |first=Kunj Bihari Lal |url=https://books.google.com/books?id=hUU5AQAAIAAJ |title=The Evolution of Administration of the Former Bharatpur State, 1722-1947 |date=1969 |publisher=Vidya Bhawan |language=en |access-date=29 January 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407010929/https://books.google.com/books?id=hUU5AQAAIAAJ |url-status=live }}</ref> [[गुर्जर-प्रतिहार साम्राज्य]]ले ८औँदेखि ११औँ शताब्दीसम्म [[भारतीय उपमहाद्वीपमा मुस्लिम आक्रमणहरू|मुस्लिम आक्रमणहरू]] विरुद्ध अवरोधको रूपमा काम गरेको थियो। प्रतिहार सेनाको शक्तिले [[अरब]]हरूलाई [[सिन्ध]] बाहिर विस्तार हुनबाट प्रभावकारी रूपमा रोकेको थियो, जुन करिब ३०० वर्षसम्म उनीहरूको एकमात्र विजय क्षेत्र रह्यो।<ref>{{Cite book |last=Tod |first=James |url=https://books.google.com/books?id=WjtLAAAAYAAJ&q=Jat |title=The Annals and Antiquities of Rajastʾhan: Or the Central and Western Rajpoot States of India |date=1899 |publisher=Indian Publication Society |language=en |access-date=29 January 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407110206/https://books.google.com/books?id=WjtLAAAAYAAJ&q=Jat |url-status=live }}</ref> [[पृथ्वीराज चौहान]]ले [[गौर राजपूत|गौराती-गोडवाडका गौर वंश]]सँग मिलेर गठबन्धनको नेतृत्व गरेका थिए, जसले [[घुरी वंश|घुरी सेना]]लाई पराजित गर्‍यो। [[गोहील वंश|गोहील]] तथा चित्तौडका [[सिसोदिया वंश|सिसोदिया]]हरूले पनि [[मुगल]]हरू विरुद्ध कठिन परिस्थितिमा निरन्तर प्रतिरोध जारी राखे, जसले अन्ततः [[हम्मीर सिंह|महाराणा हम्मीर]], [[कुम्भा (मेवाड)|महाराणा कुम्भा]], [[राणा सांगा|महाराणा सांगा]], [[महाराणा प्रताप]] र [[राज सिंह प्रथम|महाराणा राज सिंह]]जस्ता नेतृत्वको उदय गरायो।<ref>{{Cite book |last=General |first=India Office of the Registrar |url=https://books.google.com/books?id=1V1EAQAAMAAJ |title=Census of India, 1971: Series 1: India |date=1975 |publisher=Manager of Publications |language=en |access-date=29 January 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407010930/https://books.google.com/books?id=1V1EAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref> आफ्नो दीर्घ सैन्य जीवनमा महाराणा सांगा ले छिमेकी धेरै मुस्लिम राज्यहरू विरुद्ध लगातार विजय हासिल गरेका थिए, विशेषतः [[लोदी वंश]] (दिल्ली) विरुद्ध। उनले [[तराइनको दोस्रो युद्ध]] (११९२) पछि पहिलो पटक विभिन्न राजपूत कुलहरूलाई एकताबद्ध गरे र तैमुरी शासक [[बाबर]] विरुद्ध अभियान चलाए।<ref name="archive.org">{{Cite web|url=https://archive.org/details/rajasthanthroughtheagesvol1bakshis.r._751_U/page/200/mode/1up?view=theater|title=Rajasthan Through the Ages Vol 1 Bakshi S. R.}}</ref> १६औँ शताब्दीमा महाराणा प्रताप र महाराणा सांगा दुबै मुगल आक्रमणहरू विरुद्ध राजपूत वीरताको प्रतीक बने।{{sfn|Sarkar|1994|pp=41–42}} राजस्थानका अन्य प्रसिद्ध शासकहरूमा मारवाडका [[मालदेव राठौड]], [[बीकानेर]]का राय सिंह तथा [[जयपुर]]को [[आमेर राज्य|आमेर]]का [[कछवाहा]] शासकहरू—जसमा [[मान सिंह प्रथम]] र [[सवाई जय सिंह]] समावेश छन्—पर्छन्। प्रारम्भिक आधुनिक अवधिमा उदय भएका अन्य राज्यहरूमा [[जोहिया]] ( [[जाङ्गलदेश]] ), [[सिन्सिनवार (थर)|सिन्सिनवार]] ( [[भरतपुर राज्य]] ) तथा [[राणा (उपाधि)|राणा]] ( [[धौलपुर]] ) उल्लेखनीय छन्। [[सूरज मल]] राजस्थानको भरतपुरका सबैभन्दा महान् शासक मानिन्छन्।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&q=Jats+175+lakh+rupees|title=An Advanced History of Modern India|last=Sen|first=Sailendra Nath|publisher=Macmillan|year=2010|isbn=978-0-230-32885-3|pages=420}}</ref> आधुनिक कालका प्रमुख शासकमध्ये [[गंगा सिंह|महाराजा गंगा सिंह]] (बीकानेर राज्य) उल्लेखनीय थिए। उनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि सन् १९२७ मा [[गङ्गा नहर (राजस्थान)|गङ्गा नहर आयोजना]]को सम्पन्नता थियो।<ref name="Hillel2016">{{citation|author=Daniel Hillel|title=Advances in Irrigation|url=https://books.google.com/books?id=RQXgBAAAQBAJ&pg=PA132|year=2016|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4832-1527-3|page=132}}</ref> राजस्थानका महत्वपूर्ण स्थापत्य कृतिहरूमध्ये [[जंतर मंतर, जयपुर|जंतर मंतर]], [[दिलवारा मन्दिरहरू]], [[लेक प्यालेस|लेक प्यालेस रिसोर्ट]], [[सिटी प्यालेस, जयपुर|जयपुर सिटी प्यालेस]], [[सिटी प्यालेस, उदयपुर|उदयपुर सिटी प्यालेस]], [[चित्तौडगढ किल्ला]], [[जैसलमेर हवेलीहरू]] तथा [[कुम्भलगढ]] (भारतको महान पर्खाल भनेर चिनिने) प्रमुख छन्। [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश]]हरूले राजस्थानका शासकहरूसँग विभिन्न सन्धिहरू गरे र स्थानीय शासकहरूलाई आफ्ना सहयोगी बनाए, जसलाई आफ्ना [[देशी रियासत]]हरूमा शासन गर्न अनुमति दिइयो। यस अवधिमा [[भारतीय अनिकाल|अनिकाल]] तथा [[ब्रिटिश राज#आर्थिक प्रभाव|आर्थिक शोषण]] देखिएको थियो। [[राजपूताना एजेन्सी]] ब्रिटिश भारत साम्राज्यको एउटा प्रशासनिक इकाई थियो, जसले [[राजपूताना]]का विभिन्न देशी राज्यहरूको व्यवस्थापन गर्थ्यो।<ref>[https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_162.gif Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 156.]</ref> [[भारत स्वतन्त्रता ऐन १९४७|भारतीय स्वतन्त्रता]] पछि सन् १९४७ मा [[भारतको राजनीतिक एकीकरण|राजपूताना]]का विभिन्न देशी राज्यहरू सात चरणमा एकीकृत भई १ नोभेम्बर १९५६ मा वर्तमान राजस्थान राज्यको निर्माण भयो। == राजस्थानको इतिहासको कालविभाजन == [[File:IN-RJ.svg|thumb|150px|राजस्थानको स्थान]] ;पूर्व–ऐतिहासिक अवधि (पाषाण युग) * प्रारम्भिक पाषाण युग (करिब ईसा पूर्व १०,००,००० – १,००,०००) * मध्य पाषाण युग (करिब ईसा पूर्व १,००,००० – ४०,०००) * उत्तर पाषाण युग (करिब ईसा पूर्व ४०,००० – ८,०००) * नवपाषाण युग (करिब ईसा पूर्व ८,००० – ५,०००) ;प्रोटो–ऐतिहासिक अवधि (करिब ईसा पूर्व ५००० – १५००) * [[ताम्रपाषाण युग]] (करिब ईसा पूर्व ५००० – ३०००) * [[काँस्य युग]] (करिब ईसा पूर्व ३००० – १५००) ;लौह युग तथा प्राचीन अवधि (करिब ईसा पूर्व १५०० – ३००) * [[वैदिक काल]] (करिब ईसा पूर्व १५०० – ६००) * [[महाजनपद|महाजनपद तथा जनजातीय राज्यहरू]] (करिब ईसा पूर्व ६०० – ३००) ** यस अवधिमा राजस्थानमा [[शिवि राज्य|शिवि]], [[सल्व राज्य|सल्व]], [[मालव]] लगायतका राज्यहरूले शासन गरेका थिए। यी राज्यहरू पछि [[मौर्य साम्राज्य]] अन्तर्गत पनि रहेका थिए। ;शास्त्रीय अवधि (करिब ईसा पूर्व ३०० – ५५० ई.) * यस अवधिमा धेरै जनजातीय राज्यहरूले [[कुषाण साम्राज्य]] तथा [[गुप्त साम्राज्य]] अन्तर्गत स्वतन्त्र रूपमा शासन गरेका थिए। ;प्रारम्भिक मध्यकालीन अवधि (करिब ५५० – १००० ई.) * यस अवधिलाई "राजपूत काल" पनि भनिन्छ, किनभने यस समयमा धेरै राजपूत वंश तथा राज्यहरूको उदय भएको थियो। ;उत्तर मध्यकालीन अवधि (करिब १००० – १५६८ ई.) * यस अवधिमा राजपूत राज्यहरूले मुस्लिम विस्तार विरुद्ध संघर्ष तथा प्रतिरोध गरेका थिए। ;आधुनिक अवधि (करिब १५६८ – १९४७ ई.) * [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] आक्रमणहरू तथा तिनको विरुद्ध प्रतिरोध (करिब १५६८ – १७२०) * मराठा प्रभाव (करिब १७२० – १८१७) * [[राजपूताना एजेन्सी|राजपूताना]]का देशी रियासतहरू [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश साम्राज्य]] अन्तर्गत (करिब १८१७ – १९४७) ;स्वतन्त्रतापछि अवधि (करिब १९४७ पछाडि) * [[राजस्थानको एकीकरण]] (करिब १९४८ – १९५६) == प्रोटो–ऐतिहासिक अवधि (करिब ईसा पूर्व ५०००–१५००) == === सिन्धु घाटी सभ्यता === {{Main|सिन्धु घाटी सभ्यता}}[[File:Kalibangan Harappan seals.jpg|thumb|कालिबङ्गनका हरप्पा मुहरहरू]] सिन्धु–सरस्वती सभ्यता, अथवा सिन्धु घाटी सभ्यता, [[काँस्य युग]]को एउटा सभ्यता थियो, जुन भारतको उत्तर–पश्चिमी क्षेत्रमा विकसित भएको थियो। यो सभ्यता करिब ईसा पूर्व ३३०० देखि १३०० सम्म कायम रह्यो, र यसको परिपक्व अवस्था करिब ईसा पूर्व २६०० देखि १९०० सम्म थियो। [[File:Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png|thumb|right|सिन्धु घाटी सभ्यताको परिपक्व अवस्थाको नक्सा]] * [[बारोर]] ([[श्रीगंगानगर]]) र [[करणपुरा]] ([[हनुमानगढ]]) राजस्थानका प्रमुख सिन्धु घाटी सभ्यता स्थलहरू हुन्। === कालिबङ्गन सभ्यता === कालिबङ्गन [[तहसिल]] [[पिलिबङ्गन]]मा अवस्थित एक सहर हो, जुन [[हनुमानगढ जिल्ला]]मा पर्छ। यसलाई [[दृषद्वती]] र [[सरस्वती नदी]]को संगममा बनेको भू–त्रिकोण क्षेत्रमा स्थापित भएको मानिन्छ। यस स्थलमा [[सिन्धु घाटी सभ्यता]]को प्रागैतिहासिक तथा पूर्व–मौर्यकालीन स्वरूप पहिलो पटक [[लुइजी पियो टेस्सितोरी]]द्वारा पहिचान गरिएको थियो। कालिबङ्गनको उत्खनन प्रतिवेदन उत्खनन सम्पन्न भएको ३४ वर्षपछि, सन् २००३ मा [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]]द्वारा पूर्ण रूपमा प्रकाशित गरिएको थियो। [[File:Westernmound.jpg|thumb|right|‘सिटाडेल’ भनेर चिनिने ढिस्को कालिबङ्गनका भग्नावशेषको एक भाग हो]] उक्त प्रतिवेदनले कालिबङ्गनलाई सिन्धु घाटी सभ्यताको एक प्रमुख प्रादेशिक राजधानी भएको निष्कर्ष निकालेको छ। कालिबङ्गन यसको विशिष्ट “अग्नि वेदीहरू” तथा विश्वकै सबैभन्दा प्राचीन प्रमाणित “जोतेको खेत” का लागि प्रसिद्ध छ। करिब ईसा पूर्व २९०० तिर कालिबङ्गन क्षेत्र योजनाबद्ध सहरको रूपमा विकसित भएको थियो। कालिबङ्गनको प्रागैतिहासिक स्थल [[लुइजी पियो टेस्सितोरी]] (१८८७–१९१९), एक इटालियन इन्डोलोजिस्ट, द्वारा पत्ता लगाइएको थियो। उनी प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूको अध्ययन गरिरहेका थिए र उक्त क्षेत्रमा रहेका भग्नावशेषहरूको स्वरूपबाट अचम्मित भएका थिए। त्यसपछि उनले [[जोन मार्शल]] (भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण)सँग सहयोग मागेका थिए। उत्खननले अप्रत्याशित रूपमा दुई तहका संस्कृतिहरू उजागर गर्‍यो, जसमा माथिल्लो तह (कालिबङ्गन I) हरप्पा संस्कृतिसँग सम्बन्धित छ, जसमा सहरको जालीनुमा संरचना देखिन्छ। तल्लो तह (कालिबङ्गन II) लाई पहिले प्रि–हरप्पा भनिन्थ्यो, तर अहिले “प्रारम्भिक हरप्पा” वा “हरप्पा पूर्ववर्ती” भनेर चिनिन्छ। यस क्षेत्रका अन्य नजिकका सिन्धु सभ्यता स्थलहरूमा [[बालु, कैथल|बालु]], [[कुनाल]], [[बनावली]] आदि पर्दछन्।<ref>{{cite web | publisher = [[Encyclopædia Britannica]] | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India | access-date = 2008-12-31 | last = Calkins | first = PB | author2 = Alam M | title = India | archive-date = 8 May 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150508084916/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India | url-status = live }}</ref><ref>{{cite book | last = Lal | first = BB | title = Purātattva | publisher = [[Indian Archaeological Society]] | year = 2002 | chapter = The Homeland of Indo-European Languages and Culture: Some Thoughts | pages = 1–5}}</ref> === गणेश्वर सभ्यता === गणेश्वर [[तामा]]का खानीहरूको नजिक, [[सीकर]]–[[झुंझुनू]] क्षेत्रको [[खेत्री]] तामा बेल्टमा अवस्थित छ, जुन [[राजस्थान]]मा पर्दछ। [[गणेश्वर–जोधपुरा संस्कृति]]का हालसम्म ८० भन्दा बढी अन्य स्थलहरू पहिचान गरिएका छन्।<ref>Hooja, Rima. "The Transition to Food Production." In A History of Rajasthan, 206-08. New Delhi: Rupa, 2006</ref> यस अवधिलाई करिब ईसा पूर्व ३०००–२००० मानिएको छ। इतिहासकार [[रत्न चन्द्र अग्रवाल]]का अनुसार गणेश्वरको उत्खनन सन् १९७७ मा गरिएको थियो। उत्खननबाट तामाका विभिन्न वस्तुहरू जस्तै तीरका टुप्पा, भाला, माछा मार्ने काँटा, चुरा तथा छेनीहरू फेला परेका थिए। यसका साथै [[सूक्ष्मपाषाण उपकरण|माइक्रोलिथ]] तथा अन्य ढुंगाका उपकरणहरूको आधारमा गणेश्वर संस्कृतिलाई प्रि–[[हरप्पा सभ्यता|हरप्पा काल]]सँग सम्बन्धित मानिन्छ। गणेश्वरमा तीन सांस्कृतिक चरणहरू देखिन्छन्: * चरण १ (ईसा पूर्व ३८००) — जसमा चर्ट (chert) उपकरण प्रयोग गर्ने शिकार तथा संकलनमा आधारित समुदायहरू थिए। * चरण २ (ईसा पूर्व २८००) — जसमा तामाको धातु कार्य तथा पकाइएका माटाका भाँडाकुँडाको प्रारम्भ देखिन्छ। * चरण ३ (ईसा पूर्व १८००) — जसमा विभिन्न प्रकारका माटाका भाँडाकुँडा तथा तामाका सामग्रीहरूको उत्पादन भएको पाइन्छ।<ref>Joshi, M.C, ed. "Indian Archaeology: 1987-88 A Review." Archaeological Survey of India, 1992, 101-02. Accessed 7 March 2018. asi.nic.in/nmma_reviews/Indian Archaeology 1987-88 A Review.pdf</ref> == प्राचीन तथा शास्त्रीय अवधि (करिब ईसा पूर्व १५०० – ५५० ई.) == === मत्स्य राज्य (करिब ईसा पूर्व १४०० – ३५०) === मत्स्य राज्य प्रारम्भिक वैदिक युगको एक [[जनपद]] थियो, जुन पछि उत्तर वैदिक कालमा विकसित भई पूर्ण राज्यको रूपमा स्थापित भयो। यो राज्य ''सोलस'' (सोह्र) [[महाजनपद]]हरू मध्ये एक थियो। यस क्षेत्रमा रहेको [[चित्रित धूसर मृद्भाण्ड संस्कृति]] (PGW) पछि करिब ईसा पूर्व ७००–५०० तिर [[उत्तरी कालो पालिस गरिएको मृद्भाण्ड]] (NBPW) संस्कृतिले स्थान लियो, जुन प्रमुख [[महाजनपद]] राज्यहरूको उदयसँग सम्बन्धित थियो (जस्तै [[कुरु राज्य|कुरु]], [[पाञ्चाल]], [[मत्स्य (जनजाति)|मत्स्य]], [[सुरसेन]] र [[वत्स]])।<ref>{{Cite journal|last=Bhan|first=Suraj|date=2006-12-01|title=North Indian Protohistory and Vedic Aryans|journal=Ancient Asia|volume=1|pages=173|doi=10.5334/aa.06115|issn=2042-5937|doi-access=free}}</ref> यो राज्य केन्द्रीय भारतमा [[कुरु राज्य]] नजिक अवस्थित थियो। यसको स्थापना मत्स्य कुलका [[द्वैत]]ले गरेका थिए, जो महान सम्राट [[उपरिचर वसु]]का पुत्र थिए।<ref name=r2>{{cite web|url=http://rajassembly.nic.in/raj-integration.htm|title=Integration of Rajasthan|publisher=Rajasthan Legislative Assembly website|access-date=2009-06-04|archive-date=14 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180914202508/http://rajassembly.nic.in/raj-integration.htm|url-status=live}}</ref> ==== भौगोलिक अवस्था ==== [[File:Late Vedic Culture (1100-500 BCE).png|thumb|वैदिक कालका राज्यहरू। मत्स्य राज्य दायाँतर्फ अवस्थित देखिन्छ।]] केन्द्रीय मत्स्यको उत्तरतर्फ [[कुरु राज्य]] अवस्थित थियो। यक्रिल्लोमा जस्ता कुरु क्षेत्रहरू यसको पूर्वतर्फ रहेका थिए। यसको पश्चिमतर्फ [[सल्व राज्य]] र उत्तर–पश्चिमतर्फ [[महोत्थ]] अवस्थित थिए। दक्षिणतर्फ [[निषाद]], निषध तथा [[कुरु राज्य]]का क्षेत्रहरू जस्तै [[नवराष्ट्र]] अवस्थित थिए।<ref>{{Citation|last=Dalal|first=Roshen|title=Hinduism and its basic texts|date=2017-07-14|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315545936-11|work=Reading the Sacred Scriptures|pages=250, 157–170|location=New York|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781315545936-11|isbn=978-1-315-54593-6|access-date=2020-09-16|archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703061631/https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781315545936-11/hinduism-basic-texts-roshen-dalal|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> ==== इतिहास तथा कुरुक्षेत्र युद्धमा भूमिका ==== महाभारत युद्धमा सम्पूर्ण मत्स्य राजपरिवारले पाण्डवहरूको पक्षबाट युद्ध लडेका थिए। [[विराट]] आफ्ना भाइहरू उत्तरा र शङ्खसँग आएका थिए। श्वेता पनि दक्षिणबाट आफ्ना छोरा निर्भितासहित युद्धमा सहभागी भएका थिए। [[File:The Pandava and Kaurava armies face each other.JPG|thumb|कुरुक्षेत्र युद्धको एक दृश्य]] पहिलो दिन उत्तरा शल्यसँग लड्दै मृत्यु भए। आफ्ना सौतेनी भाइको मृत्युले क्रोधित भएका श्वेताले कुरु सेनामा ठूलो विनाश मच्चाए, तर भीष्मले उनलाई वध गरे। सातौँ दिन द्रोणाचार्यले शङ्ख र निर्भितालाई मारे। पन्ध्रौँ दिन द्रोणाचार्यले विराटलाई पनि वध गरे। विराटका सबै भाइहरू पनि द्रोणाचार्यसँग लड्दा मारिए। अठारौँ दिन मध्यरातमा अश्वत्थामाले मत्स्य सेनाको बाँकी भागलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गरिदिए।<ref name=Malik>{{Cite book |last=Malik |first=Dr Malti |url=https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12 |title=History of India |date=2016 |publisher=New Saraswati House India Pvt Ltd |isbn=978-81-7335-498-4 |pages=52–53 |language=en |access-date=10 December 2021 |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703061640/https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12 |url-status=live }}</ref> उत्तर वैदिक कालसम्म आइपुग्दा मत्स्यहरूले [[कुरु (राज्य)|कुरु]]हरूको दक्षिण र [[यमुना नदी]]को पश्चिममा अवस्थित राज्यमा शासन गर्थे, जसले यसलाई [[पाञ्चाल]] राज्यबाट अलग पार्थ्यो। यो क्षेत्र करिब [[जयपुर]] ([[राजस्थान]]) सँग मेल खान्छ, र यसमा सम्पूर्ण [[हिण्डौन ब्लक|हिण्डौन]], [[अलवर]] तथा [[भरतपुर, भारत|भरतपुर]]का केही भागहरू, साथै [[दक्षिण हरियाणा]] समावेश थिए। मत्स्यको राजधानी [[बैराट|विराटनगरी]] (हालको [[बैराट]]) थियो, जुन यसको संस्थापक राजा विराटको नामबाट राखिएको मानिन्छ।<ref>{{Cite book|last=Ratnawat, Shyam Singh. Sharma, Krishna Gopal.|title=History and culture of Rajasthan : from earliest times upto 1956 A.D.|date=1999|publisher=Centre for Rajasthan Studies, University of Rajasthan|pages=7|oclc=606486051}}</ref> ==== मत्स्य संघ ==== आधुनिक कालमा अर्को [[युनाइटेड स्टेट्स अफ मत्स्य]] चार [[देशी रियासत]]हरू—[[भरतपुर राज्य|भरतपुर]], [[धौलपुर राज्य|धौलपुर]], [[अलवर राज्य|अलवर]] र [[करौली राज्य|करौली]]—लाई मिलाएर सन् १९४७ देखि १९४९ सम्म अस्थायी रूपमा गठन गरिएको थियो।<ref name=a>{{Cite web |url=http://www.worldstatesmen.org/India_states.html |title=States of India since 1947 |access-date=13 November 2021 |archive-date=1 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701103006/http://worldstatesmen.org/India_states.html |url-status=live }}</ref> [[शोभा राम कुमावत]] ([[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]) यस राज्यका पहिलो तथा अन्तिम मुख्यमन्त्री थिए, जसले १८ मार्च १९४८ देखि १५ मे १९४९ सम्म पद सम्हालेका थिए।<ref name=a/> धौलपुरका महाराजालाई यसको राजप्रमुख बनाइएको थियो। १५ मे १९४९ मा मत्स्य संघलाई [[ग्रेटर राजस्थान]]सँग विलय गरियो,<ref name=r1>{{cite web|url=https://rajassembly.nic.in/OverviewRajLegislature.aspx|title=History of Legislature in Rajasthan|publisher=Rajasthan Legislative Assembly website|access-date=2009-06-04|archive-date=18 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818172206/https://rajassembly.nic.in/OverviewRajLegislature.aspx|url-status=live}}</ref> जसबाट [[युनाइटेड स्टेट अफ राजस्थान]] गठन भयो, र पछि २६ जनवरी १९५० मा यसले वर्तमान राजस्थान राज्यको रूप लियो।<ref name=r2/> === प्राचीन राज्यहरू (करिब ईसा पूर्व ७०० – ५५० ई.) === [[File:EpicIndia.jpg|thumb|प्राचीन भारतका राज्यहरू]] ==== उत्तरी राजस्थान क्षेत्र ==== * [[सल्व राज्य|सल्व]] * [[यौधेय]] * कन्यक राज्य * द्वैत राज्य * अम्वस्थ राज्य ==== पूर्वी राजस्थान क्षेत्र ==== * [[निषध]] * [[अर्जुनायन]] ==== केन्द्रीय राजस्थान क्षेत्र ==== * [[निषाद]] ==== पश्चिमी राजस्थान क्षेत्र ==== * [[अभीर राज्य|अभीर]] * [[शूद्र राज्य|शूद्र]] * [[शिवि राज्य]] * [[सिन्धु राज्य]] ==== दक्षिणी राजस्थान क्षेत्र ==== * [[मालव]] * [[गुर्जर राज्य]] * [[कुन्ती राज्य]] यी वीर राज्यहरूले [[शक]], [[हूण]] लगायतका धेरै विदेशी आक्रमणकारीहरूलाई पराजित गरेका थिए। [[File:Bhabru inscription.jpg|thumb|सम्राट अशोकको [[लघु शिलालेख]] ३, जुन [[विराटनगढ]] ([[राजस्थान]]) स्थित [[बैराट मन्दिर]] अगाडि फेला परेको थियो।<ref name=ASI>{{cite book |title=Archaeological Survey Of India Four Reports Made During The Years 1862 - 63 - 64 - 65 Volume Ii |date=1871 |pages=242–248 |url=https://books.google.com/books?id=3s4OAAAAQAAJ |last1=Cunningham |first1=Sir Ale mjwglxiroc9yvmzybinilxifovo9xqg 265335 265334 2026-04-02T13:50:26Z Ramesh Deuba 3534 265335 wikitext text/x-wiki [[File:Chokha, Battle of Haldighati, painted 1822.jpg|thumb|400px|[[हल्दीघाटीको युद्ध]] को एक दृश्य, जुन [[मुगल]]हरू र [[महाराणा प्रताप]] बीच लडिएको थियो।]] पश्चिमी [[भारत]]को राज्य [[राजस्थान]]मा मानव बसोबासको इतिहास करिब १,००,००० वर्षअघिसम्म पुग्छ। करिब ईसा पूर्व ५००० देखि २००० सम्म राजस्थानका धेरै क्षेत्रहरू [[सिन्धु घाटी सभ्यता|सिन्धु घाटी सभ्यता]]को स्थलका रूपमा रहेका थिए। [[कालिबङ्गन]] राजस्थानको प्रमुख सिन्धु स्थल हो, जहाँ [[वेदी (altar)|अग्नि वेदीहरू]] फेला परेका छन्, जुन [[लोथल]]मा पाइएकासँग मिल्दोजुल्दो छन्।<ref>Frontiers of the Indus Civilization</ref> [[File:Statue of Maharana Pratap of Mewar, commemorating the Battle of Haldighati, City Palace, Udaipur.jpg|thumb|[[उदयपुर सिटी प्यालेस]]मा रहेको [[महाराणा प्रताप]]को मूर्ति, राजस्थानका अग्रणी शासक]][[File:Jantar Mantar at Jaipur.jpg|thumb|[[जंतर मंतर, जयपुर|जंतर मंतर]], [[सवाई जय सिंह]]द्वारा निर्माण गरिएका खगोलीय स्मारकहरू।]] करिब ईसा पूर्व २००० तिर [[सरस्वती नदी]] राज्यको [[अरावली पर्वतमाला]] हुँदै बग्थ्यो। [[वैदिक काल]]मा हालको राजस्थान क्षेत्रलाई ''[[ब्रह्मावर्त]]'' (देवताहरूले सिर्जना गरेको भूमि र सरस्वती तथा दृषद्वती नदीबीचको क्षेत्र) भनेर चिनिन्थ्यो। [[मत्स्य (जनजाति)|मत्स्य राज्य]] (करिब ईसा पूर्व १५००–३५०) वैदिक राज्यहरूमा सबैभन्दा महत्वपूर्णमध्ये एक थियो। यस राज्यका प्रमुख शासक राजा [[विराट]] थिए, जसले [[कुरुक्षेत्र युद्ध]]मा [[पाण्डव]]हरूको पक्षमा सहभागी भएका थिए। वैदिक कालपछि राजस्थानमा धेरै [[महाजनपद]]हरूले शासन गरेका थिए, जसमा मत्स्य, [[सुरसेन]], [[कुरु राज्य]], [[अर्जुनायन]], [[शिवि राज्य]] आदि पर्दछन्। [[File:Statue of Maharana Pratap of Mewar, commemorating the Battle of Haldighati, City Palace, Udaipur.jpg|thumb|[[उदयपुर सिटी प्यालेस]]मा रहेको [[महाराणा प्रताप]]को मूर्ति, राजस्थानका अग्रणी शासक]][[File:Jantar Mantar at Jaipur.jpg|thumb|[[जंतर मंतर, जयपुर|जंतर मंतर]], [[सवाई जय सिंह]]द्वारा निर्माण गरिएका खगोलीय स्मारकहरू।]] करिब ईसा पूर्व २००० तिर [[सरस्वती नदी]] राज्यको [[अरावली पर्वतमाला]] हुँदै बग्थ्यो। [[वैदिक काल]]मा हालको राजस्थान क्षेत्रलाई ''[[ब्रह्मावर्त]]'' (देवताहरूले सिर्जना गरेको भूमि र सरस्वती तथा दृषद्वती नदीबीचको क्षेत्र) भनेर चिनिन्थ्यो। [[मत्स्य (जनजाति)|मत्स्य राज्य]] (करिब ईसा पूर्व १५००–३५०) वैदिक राज्यहरूमध्ये एक महत्वपूर्ण राज्य थियो। यस राज्यका प्रमुख शासक राजा [[विराट]] थिए, जसले [[कुरुक्षेत्र युद्ध]]मा [[पाण्डव]]हरूको पक्षमा सहभागी भएका थिए। वैदिक कालपछि राजस्थानमा धेरै [[महाजनपद]]हरूले शासन गरेका थिए, जसमा मत्स्य, [[सुरसेन]], [[कुरु राज्य]], [[अर्जुनायन]], [[शिवि राज्य]] आदि पर्दछन्। [[भारतको मध्यकालीन राज्यहरू|प्रारम्भिक मध्यकालीन अवधि]]मा धेरै [[राजपूत वंश तथा राज्यहरूको सूची|राजपूत राज्यहरू]]को उदय भयो, जसमध्ये [[शाकम्भरीका चाहमान|चौहान]] तथा [[गौर (वंश)|गौर वंश]] ([[अजमेर]]), [[सिसोदिया वंश]] ([[मेवाड राज्य|मेवाड]]), [[गुर्जर-प्रतिहार वंश|गुर्जर-प्रतिहार]] तथा [[राठौड वंश]] ([[मारवाड]]) उल्लेखनीय छन्। यससँगै [[गहलोत|गोहील]] र [[शेखावत]] ([[शेखावाटी]]) जस्ता विभिन्न राजपूत कुलहरू पनि रहेका थिए।<ref name=":1">{{Cite book |last=Gupta |first=Kunj Bihari Lal |url=https://books.google.com/books?id=hUU5AQAAIAAJ |title=The Evolution of Administration of the Former Bharatpur State, 1722-1947 |date=1969 |publisher=Vidya Bhawan |language=en |access-date=29 January 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407010929/https://books.google.com/books?id=hUU5AQAAIAAJ |url-status=live }}</ref> [[गुर्जर-प्रतिहार साम्राज्य]]ले ८औँदेखि ११औँ शताब्दीसम्म [[भारतीय उपमहाद्वीपमा मुस्लिम आक्रमणहरू|मुस्लिम आक्रमणहरू]] विरुद्ध अवरोधको रूपमा काम गरेको थियो। प्रतिहार सेनाको शक्तिले [[अरब]]हरूलाई [[सिन्ध]] बाहिर विस्तार हुनबाट प्रभावकारी रूपमा रोकेको थियो, जुन करिब ३०० वर्षसम्म उनीहरूको एकमात्र विजय क्षेत्र रह्यो।<ref>{{Cite book |last=Tod |first=James |url=https://books.google.com/books?id=WjtLAAAAYAAJ&q=Jat |title=The Annals and Antiquities of Rajastʾhan: Or the Central and Western Rajpoot States of India |date=1899 |publisher=Indian Publication Society |language=en |access-date=29 January 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407110206/https://books.google.com/books?id=WjtLAAAAYAAJ&q=Jat |url-status=live }}</ref> [[पृथ्वीराज चौहान]]ले [[गौर राजपूत|गौराती-गोडवाडका गौर वंश]]सँग मिलेर गठबन्धनको नेतृत्व गरेका थिए, जसले [[घुरी वंश|घुरी सेना]]लाई पराजित गर्‍यो। [[गोहील वंश|गोहील]] तथा चित्तौडका [[सिसोदिया वंश|सिसोदिया]]हरूले पनि [[मुगल]]हरू विरुद्ध कठिन परिस्थितिमा निरन्तर प्रतिरोध जारी राखे, जसले अन्ततः [[हम्मीर सिंह|महाराणा हम्मीर]], [[कुम्भा (मेवाड)|महाराणा कुम्भा]], [[राणा सांगा|महाराणा सांगा]], [[महाराणा प्रताप]] र [[राज सिंह प्रथम|महाराणा राज सिंह]]जस्ता नेतृत्वको उदय गरायो।<ref>{{Cite book |last=General |first=India Office of the Registrar |url=https://books.google.com/books?id=1V1EAQAAMAAJ |title=Census of India, 1971: Series 1: India |date=1975 |publisher=Manager of Publications |language=en |access-date=29 January 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407010930/https://books.google.com/books?id=1V1EAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref> आफ्नो दीर्घ सैन्य जीवनमा महाराणा सांगा ले छिमेकी धेरै मुस्लिम राज्यहरू विरुद्ध लगातार विजय हासिल गरेका थिए, विशेषतः [[लोदी वंश]] (दिल्ली) विरुद्ध। उनले [[तराइनको दोस्रो युद्ध]] (११९२) पछि पहिलो पटक विभिन्न राजपूत कुलहरूलाई एकताबद्ध गरे र तैमुरी शासक [[बाबर]] विरुद्ध अभियान चलाए।<ref name="archive.org">{{Cite web|url=https://archive.org/details/rajasthanthroughtheagesvol1bakshis.r._751_U/page/200/mode/1up?view=theater|title=Rajasthan Through the Ages Vol 1 Bakshi S. R.}}</ref> १६औँ शताब्दीमा महाराणा प्रताप र महाराणा सांगा दुबै मुगल आक्रमणहरू विरुद्ध राजपूत वीरताको प्रतीक बने।{{sfn|Sarkar|1994|pp=41–42}} राजस्थानका अन्य प्रसिद्ध शासकहरूमा मारवाडका [[मालदेव राठौड]], [[बीकानेर]]का राय सिंह तथा [[जयपुर]]को [[आमेर राज्य|आमेर]]का [[कछवाहा]] शासकहरू—जसमा [[मान सिंह प्रथम]] र [[सवाई जय सिंह]] समावेश छन्—पर्छन्। प्रारम्भिक आधुनिक अवधिमा उदय भएका अन्य राज्यहरूमा [[जोहिया]] ( [[जाङ्गलदेश]] ), [[सिन्सिनवार (थर)|सिन्सिनवार]] ( [[भरतपुर राज्य]] ) तथा [[राणा (उपाधि)|राणा]] ( [[धौलपुर]] ) उल्लेखनीय छन्। [[सूरज मल]] राजस्थानको भरतपुरका सबैभन्दा महान् शासक मानिन्छन्।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&q=Jats+175+lakh+rupees|title=An Advanced History of Modern India|last=Sen|first=Sailendra Nath|publisher=Macmillan|year=2010|isbn=978-0-230-32885-3|pages=420}}</ref> आधुनिक कालका प्रमुख शासकमध्ये [[गंगा सिंह|महाराजा गंगा सिंह]] (बीकानेर राज्य) उल्लेखनीय थिए। उनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि सन् १९२७ मा [[गङ्गा नहर (राजस्थान)|गङ्गा नहर आयोजना]]को सम्पन्नता थियो।<ref name="Hillel2016">{{citation|author=Daniel Hillel|title=Advances in Irrigation|url=https://books.google.com/books?id=RQXgBAAAQBAJ&pg=PA132|year=2016|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4832-1527-3|page=132}}</ref> राजस्थानका महत्वपूर्ण स्थापत्य कृतिहरूमध्ये [[जंतर मंतर, जयपुर|जंतर मंतर]], [[दिलवारा मन्दिरहरू]], [[लेक प्यालेस|लेक प्यालेस रिसोर्ट]], [[सिटी प्यालेस, जयपुर|जयपुर सिटी प्यालेस]], [[सिटी प्यालेस, उदयपुर|उदयपुर सिटी प्यालेस]], [[चित्तौडगढ किल्ला]], [[जैसलमेर हवेलीहरू]] तथा [[कुम्भलगढ]] (भारतको महान पर्खाल भनेर चिनिने) प्रमुख छन्। [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश]]हरूले राजस्थानका शासकहरूसँग विभिन्न सन्धिहरू गरे र स्थानीय शासकहरूलाई आफ्ना सहयोगी बनाए, जसलाई आफ्ना [[देशी रियासत]]हरूमा शासन गर्न अनुमति दिइयो। यस अवधिमा [[भारतीय अनिकाल|अनिकाल]] तथा [[ब्रिटिश राज#आर्थिक प्रभाव|आर्थिक शोषण]] देखिएको थियो। [[राजपूताना एजेन्सी]] ब्रिटिश भारत साम्राज्यको एउटा प्रशासनिक इकाई थियो, जसले [[राजपूताना]]का विभिन्न देशी राज्यहरूको व्यवस्थापन गर्थ्यो।<ref>[https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_162.gif Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 156.]</ref> [[भारत स्वतन्त्रता ऐन १९४७|भारतीय स्वतन्त्रता]] पछि सन् १९४७ मा [[भारतको राजनीतिक एकीकरण|राजपूताना]]का विभिन्न देशी राज्यहरू सात चरणमा एकीकृत भई १ नोभेम्बर १९५६ मा वर्तमान राजस्थान राज्यको निर्माण भयो। == राजस्थानको इतिहासको कालविभाजन == [[File:IN-RJ.svg|thumb|150px|राजस्थानको स्थान]] ;पूर्व–ऐतिहासिक अवधि (पाषाण युग) * प्रारम्भिक पाषाण युग (करिब ईसा पूर्व १०,००,००० – १,००,०००) * मध्य पाषाण युग (करिब ईसा पूर्व १,००,००० – ४०,०००) * उत्तर पाषाण युग (करिब ईसा पूर्व ४०,००० – ८,०००) * नवपाषाण युग (करिब ईसा पूर्व ८,००० – ५,०००) ;प्रोटो–ऐतिहासिक अवधि (करिब ईसा पूर्व ५००० – १५००) * [[ताम्रपाषाण युग]] (करिब ईसा पूर्व ५००० – ३०००) * [[काँस्य युग]] (करिब ईसा पूर्व ३००० – १५००) ;लौह युग तथा प्राचीन अवधि (करिब ईसा पूर्व १५०० – ३००) * [[वैदिक काल]] (करिब ईसा पूर्व १५०० – ६००) * [[महाजनपद|महाजनपद तथा जनजातीय राज्यहरू]] (करिब ईसा पूर्व ६०० – ३००) ** यस अवधिमा राजस्थानमा [[शिवि राज्य|शिवि]], [[सल्व राज्य|सल्व]], [[मालव]] लगायतका राज्यहरूले शासन गरेका थिए। यी राज्यहरू पछि [[मौर्य साम्राज्य]] अन्तर्गत पनि रहेका थिए। ;शास्त्रीय अवधि (करिब ईसा पूर्व ३०० – ५५० ई.) * यस अवधिमा धेरै जनजातीय राज्यहरूले [[कुषाण साम्राज्य]] तथा [[गुप्त साम्राज्य]] अन्तर्गत स्वतन्त्र रूपमा शासन गरेका थिए। ;प्रारम्भिक मध्यकालीन अवधि (करिब ५५० – १००० ई.) * यस अवधिलाई "राजपूत काल" पनि भनिन्छ, किनभने यस समयमा धेरै राजपूत वंश तथा राज्यहरूको उदय भएको थियो। ;उत्तर मध्यकालीन अवधि (करिब १००० – १५६८ ई.) * यस अवधिमा राजपूत राज्यहरूले मुस्लिम विस्तार विरुद्ध संघर्ष तथा प्रतिरोध गरेका थिए। ;आधुनिक अवधि (करिब १५६८ – १९४७ ई.) * [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] आक्रमणहरू तथा तिनको विरुद्ध प्रतिरोध (करिब १५६८ – १७२०) * मराठा प्रभाव (करिब १७२० – १८१७) * [[राजपूताना एजेन्सी|राजपूताना]]का देशी रियासतहरू [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश साम्राज्य]] अन्तर्गत (करिब १८१७ – १९४७) ;स्वतन्त्रतापछि अवधि (करिब १९४७ पछाडि) * [[राजस्थानको एकीकरण]] (करिब १९४८ – १९५६) == प्रोटो–ऐतिहासिक अवधि (करिब ईसा पूर्व ५०००–१५००) == === सिन्धु घाटी सभ्यता === {{Main|सिन्धु घाटी सभ्यता}}[[File:Kalibangan Harappan seals.jpg|thumb|कालिबङ्गनका हरप्पा मुहरहरू]] सिन्धु–सरस्वती सभ्यता, अथवा सिन्धु घाटी सभ्यता, [[काँस्य युग]]को एउटा सभ्यता थियो, जुन भारतको उत्तर–पश्चिमी क्षेत्रमा विकसित भएको थियो। यो सभ्यता करिब ईसा पूर्व ३३०० देखि १३०० सम्म कायम रह्यो, र यसको परिपक्व अवस्था करिब ईसा पूर्व २६०० देखि १९०० सम्म थियो। [[File:Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png|thumb|right|सिन्धु घाटी सभ्यताको परिपक्व अवस्थाको नक्सा]] * [[बारोर]] ([[श्रीगंगानगर]]) र [[करणपुरा]] ([[हनुमानगढ]]) राजस्थानका प्रमुख सिन्धु घाटी सभ्यता स्थलहरू हुन्। === कालिबङ्गन सभ्यता === कालिबङ्गन [[तहसिल]] [[पिलिबङ्गन]]मा अवस्थित एक सहर हो, जुन [[हनुमानगढ जिल्ला]]मा पर्छ। यसलाई [[दृषद्वती]] र [[सरस्वती नदी]]को संगममा बनेको भू–त्रिकोण क्षेत्रमा स्थापित भएको मानिन्छ। यस स्थलमा [[सिन्धु घाटी सभ्यता]]को प्रागैतिहासिक तथा पूर्व–मौर्यकालीन स्वरूप पहिलो पटक [[लुइजी पियो टेस्सितोरी]]द्वारा पहिचान गरिएको थियो। कालिबङ्गनको उत्खनन प्रतिवेदन उत्खनन सम्पन्न भएको ३४ वर्षपछि, सन् २००३ मा [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]]द्वारा पूर्ण रूपमा प्रकाशित गरिएको थियो। [[File:Westernmound.jpg|thumb|right|‘सिटाडेल’ भनेर चिनिने ढिस्को कालिबङ्गनका भग्नावशेषको एक भाग हो]] उक्त प्रतिवेदनले कालिबङ्गनलाई सिन्धु घाटी सभ्यताको एक प्रमुख प्रादेशिक राजधानी भएको निष्कर्ष निकालेको छ। कालिबङ्गन यसको विशिष्ट “अग्नि वेदीहरू” तथा विश्वकै सबैभन्दा प्राचीन प्रमाणित “जोतेको खेत” का लागि प्रसिद्ध छ। करिब ईसा पूर्व २९०० तिर कालिबङ्गन क्षेत्र योजनाबद्ध सहरको रूपमा विकसित भएको थियो। कालिबङ्गनको प्रागैतिहासिक स्थल [[लुइजी पियो टेस्सितोरी]] (१८८७–१९१९), एक इटालियन इन्डोलोजिस्ट, द्वारा पत्ता लगाइएको थियो। उनी प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूको अध्ययन गरिरहेका थिए र उक्त क्षेत्रमा रहेका भग्नावशेषहरूको स्वरूपबाट अचम्मित भएका थिए। त्यसपछि उनले [[जोन मार्शल]] (भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण)सँग सहयोग मागेका थिए। उत्खननले अप्रत्याशित रूपमा दुई तहका संस्कृतिहरू उजागर गर्‍यो, जसमा माथिल्लो तह (कालिबङ्गन I) हरप्पा संस्कृतिसँग सम्बन्धित छ, जसमा सहरको जालीनुमा संरचना देखिन्छ। तल्लो तह (कालिबङ्गन II) लाई पहिले प्रि–हरप्पा भनिन्थ्यो, तर अहिले “प्रारम्भिक हरप्पा” वा “हरप्पा पूर्ववर्ती” भनेर चिनिन्छ। यस क्षेत्रका अन्य नजिकका सिन्धु सभ्यता स्थलहरूमा [[बालु, कैथल|बालु]], [[कुनाल]], [[बनावली]] आदि पर्दछन्।<ref>{{cite web | publisher = [[Encyclopædia Britannica]] | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India | access-date = 2008-12-31 | last = Calkins | first = PB | author2 = Alam M | title = India | archive-date = 8 May 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150508084916/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India | url-status = live }}</ref><ref>{{cite book | last = Lal | first = BB | title = Purātattva | publisher = [[Indian Archaeological Society]] | year = 2002 | chapter = The Homeland of Indo-European Languages and Culture: Some Thoughts | pages = 1–5}}</ref> === गणेश्वर सभ्यता === गणेश्वर [[तामा]]का खानीहरूको नजिक, [[सीकर]]–[[झुंझुनू]] क्षेत्रको [[खेत्री]] तामा बेल्टमा अवस्थित छ, जुन [[राजस्थान]]मा पर्दछ। [[गणेश्वर–जोधपुरा संस्कृति]]का हालसम्म ८० भन्दा बढी अन्य स्थलहरू पहिचान गरिएका छन्।<ref>Hooja, Rima. "The Transition to Food Production." In A History of Rajasthan, 206-08. New Delhi: Rupa, 2006</ref> यस अवधिलाई करिब ईसा पूर्व ३०००–२००० मानिएको छ। इतिहासकार [[रत्न चन्द्र अग्रवाल]]का अनुसार गणेश्वरको उत्खनन सन् १९७७ मा गरिएको थियो। उत्खननबाट तामाका विभिन्न वस्तुहरू जस्तै तीरका टुप्पा, भाला, माछा मार्ने काँटा, चुरा तथा छेनीहरू फेला परेका थिए। यसका साथै [[सूक्ष्मपाषाण उपकरण|माइक्रोलिथ]] तथा अन्य ढुंगाका उपकरणहरूको आधारमा गणेश्वर संस्कृतिलाई प्रि–[[हरप्पा सभ्यता|हरप्पा काल]]सँग सम्बन्धित मानिन्छ। गणेश्वरमा तीन सांस्कृतिक चरणहरू देखिन्छन्: * चरण १ (ईसा पूर्व ३८००) — जसमा चर्ट (chert) उपकरण प्रयोग गर्ने शिकार तथा संकलनमा आधारित समुदायहरू थिए। * चरण २ (ईसा पूर्व २८००) — जसमा तामाको धातु कार्य तथा पकाइएका माटाका भाँडाकुँडाको प्रारम्भ देखिन्छ। * चरण ३ (ईसा पूर्व १८००) — जसमा विभिन्न प्रकारका माटाका भाँडाकुँडा तथा तामाका सामग्रीहरूको उत्पादन भएको पाइन्छ।<ref>Joshi, M.C, ed. "Indian Archaeology: 1987-88 A Review." Archaeological Survey of India, 1992, 101-02. Accessed 7 March 2018. asi.nic.in/nmma_reviews/Indian Archaeology 1987-88 A Review.pdf</ref> == प्राचीन तथा शास्त्रीय अवधि (करिब ईसा पूर्व १५०० – ५५० ई.) == === मत्स्य राज्य (करिब ईसा पूर्व १४०० – ३५०) === मत्स्य राज्य प्रारम्भिक वैदिक युगको एक [[जनपद]] थियो, जुन पछि उत्तर वैदिक कालमा विकसित भई पूर्ण राज्यको रूपमा स्थापित भयो। यो राज्य ''सोलस'' (सोह्र) [[महाजनपद]]हरू मध्ये एक थियो। यस क्षेत्रमा रहेको [[चित्रित धूसर मृद्भाण्ड संस्कृति]] (PGW) पछि करिब ईसा पूर्व ७००–५०० तिर [[उत्तरी कालो पालिस गरिएको मृद्भाण्ड]] (NBPW) संस्कृतिले स्थान लियो, जुन प्रमुख [[महाजनपद]] राज्यहरूको उदयसँग सम्बन्धित थियो (जस्तै [[कुरु राज्य|कुरु]], [[पाञ्चाल]], [[मत्स्य (जनजाति)|मत्स्य]], [[सुरसेन]] र [[वत्स]])।<ref>{{Cite journal|last=Bhan|first=Suraj|date=2006-12-01|title=North Indian Protohistory and Vedic Aryans|journal=Ancient Asia|volume=1|pages=173|doi=10.5334/aa.06115|issn=2042-5937|doi-access=free}}</ref> यो राज्य केन्द्रीय भारतमा [[कुरु राज्य]] नजिक अवस्थित थियो। यसको स्थापना मत्स्य कुलका [[द्वैत]]ले गरेका थिए, जो महान सम्राट [[उपरिचर वसु]]का पुत्र थिए।<ref name=r2>{{cite web|url=http://rajassembly.nic.in/raj-integration.htm|title=Integration of Rajasthan|publisher=Rajasthan Legislative Assembly website|access-date=2009-06-04|archive-date=14 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180914202508/http://rajassembly.nic.in/raj-integration.htm|url-status=live}}</ref> ==== भौगोलिक अवस्था ==== [[File:Late Vedic Culture (1100-500 BCE).png|thumb|वैदिक कालका राज्यहरू। मत्स्य राज्य दायाँतर्फ अवस्थित देखिन्छ।]] केन्द्रीय मत्स्यको उत्तरतर्फ [[कुरु राज्य]] अवस्थित थियो। यक्रिल्लोमा जस्ता कुरु क्षेत्रहरू यसको पूर्वतर्फ रहेका थिए। यसको पश्चिमतर्फ [[सल्व राज्य]] र उत्तर–पश्चिमतर्फ [[महोत्थ]] अवस्थित थिए। दक्षिणतर्फ [[निषाद]], निषध तथा [[कुरु राज्य]]का क्षेत्रहरू जस्तै [[नवराष्ट्र]] अवस्थित थिए।<ref>{{Citation|last=Dalal|first=Roshen|title=Hinduism and its basic texts|date=2017-07-14|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315545936-11|work=Reading the Sacred Scriptures|pages=250, 157–170|location=New York|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781315545936-11|isbn=978-1-315-54593-6|access-date=2020-09-16|archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703061631/https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781315545936-11/hinduism-basic-texts-roshen-dalal|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> ==== इतिहास तथा कुरुक्षेत्र युद्धमा भूमिका ==== महाभारत युद्धमा सम्पूर्ण मत्स्य राजपरिवारले पाण्डवहरूको पक्षबाट युद्ध लडेका थिए। [[विराट]] आफ्ना भाइहरू उत्तरा र शङ्खसँग आएका थिए। श्वेता पनि दक्षिणबाट आफ्ना छोरा निर्भितासहित युद्धमा सहभागी भएका थिए। [[File:The Pandava and Kaurava armies face each other.JPG|thumb|कुरुक्षेत्र युद्धको एक दृश्य]] पहिलो दिन उत्तरा शल्यसँग लड्दै मृत्यु भए। आफ्ना सौतेनी भाइको मृत्युले क्रोधित भएका श्वेताले कुरु सेनामा ठूलो विनाश मच्चाए, तर भीष्मले उनलाई वध गरे। सातौँ दिन द्रोणाचार्यले शङ्ख र निर्भितालाई मारे। पन्ध्रौँ दिन द्रोणाचार्यले विराटलाई पनि वध गरे। विराटका सबै भाइहरू पनि द्रोणाचार्यसँग लड्दा मारिए। अठारौँ दिन मध्यरातमा अश्वत्थामाले मत्स्य सेनाको बाँकी भागलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गरिदिए।<ref name=Malik>{{Cite book |last=Malik |first=Dr Malti |url=https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12 |title=History of India |date=2016 |publisher=New Saraswati House India Pvt Ltd |isbn=978-81-7335-498-4 |pages=52–53 |language=en |access-date=10 December 2021 |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703061640/https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12 |url-status=live }}</ref> उत्तर वैदिक कालसम्म आइपुग्दा मत्स्यहरूले [[कुरु (राज्य)|कुरु]]हरूको दक्षिण र [[यमुना नदी]]को पश्चिममा अवस्थित राज्यमा शासन गर्थे, जसले यसलाई [[पाञ्चाल]] राज्यबाट अलग पार्थ्यो। यो क्षेत्र करिब [[जयपुर]] ([[राजस्थान]]) सँग मेल खान्छ, र यसमा सम्पूर्ण [[हिण्डौन ब्लक|हिण्डौन]], [[अलवर]] तथा [[भरतपुर, भारत|भरतपुर]]का केही भागहरू, साथै [[दक्षिण हरियाणा]] समावेश थिए। मत्स्यको राजधानी [[बैराट|विराटनगरी]] (हालको [[बैराट]]) थियो, जुन यसको संस्थापक राजा विराटको नामबाट राखिएको मानिन्छ।<ref>{{Cite book|last=Ratnawat, Shyam Singh. Sharma, Krishna Gopal.|title=History and culture of Rajasthan : from earliest times upto 1956 A.D.|date=1999|publisher=Centre for Rajasthan Studies, University of Rajasthan|pages=7|oclc=606486051}}</ref> ==== मत्स्य संघ ==== आधुनिक कालमा अर्को [[युनाइटेड स्टेट्स अफ मत्स्य]] चार [[देशी रियासत]]हरू—[[भरतपुर राज्य|भरतपुर]], [[धौलपुर राज्य|धौलपुर]], [[अलवर राज्य|अलवर]] र [[करौली राज्य|करौली]]—लाई मिलाएर सन् १९४७ देखि १९४९ सम्म अस्थायी रूपमा गठन गरिएको थियो।<ref name=a>{{Cite web |url=http://www.worldstatesmen.org/India_states.html |title=States of India since 1947 |access-date=13 November 2021 |archive-date=1 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701103006/http://worldstatesmen.org/India_states.html |url-status=live }}</ref> [[शोभा राम कुमावत]] ([[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]) यस राज्यका पहिलो तथा अन्तिम मुख्यमन्त्री थिए, जसले १८ मार्च १९४८ देखि १५ मे १९४९ सम्म पद सम्हालेका थिए।<ref name=a/> धौलपुरका महाराजालाई यसको राजप्रमुख बनाइएको थियो। १५ मे १९४९ मा मत्स्य संघलाई [[ग्रेटर राजस्थान]]सँग विलय गरियो,<ref name=r1>{{cite web|url=https://rajassembly.nic.in/OverviewRajLegislature.aspx|title=History of Legislature in Rajasthan|publisher=Rajasthan Legislative Assembly website|access-date=2009-06-04|archive-date=18 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818172206/https://rajassembly.nic.in/OverviewRajLegislature.aspx|url-status=live}}</ref> जसबाट [[युनाइटेड स्टेट अफ राजस्थान]] गठन भयो, र पछि २६ जनवरी १९५० मा यसले वर्तमान राजस्थान राज्यको रूप लियो।<ref name=r2/> === प्राचीन राज्यहरू (करिब ईसा पूर्व ७०० – ५५० ई.) === [[File:EpicIndia.jpg|thumb|प्राचीन भारतका राज्यहरू]] ==== उत्तरी राजस्थान क्षेत्र ==== * [[सल्व राज्य|सल्व]] * [[यौधेय]] * कन्यक राज्य * द्वैत राज्य * अम्वस्थ राज्य ==== पूर्वी राजस्थान क्षेत्र ==== * [[निषध]] * [[अर्जुनायन]] ==== केन्द्रीय राजस्थान क्षेत्र ==== * [[निषाद]] ==== पश्चिमी राजस्थान क्षेत्र ==== * [[अभीर राज्य|अभीर]] * [[शूद्र राज्य|शूद्र]] * [[शिवि राज्य]] * [[सिन्धु राज्य]] ==== दक्षिणी राजस्थान क्षेत्र ==== * [[मालव]] * [[गुर्जर राज्य]] * [[कुन्ती राज्य]] यी वीर राज्यहरूले [[शक]], [[हूण]] लगायतका धेरै विदेशी आक्रमणकारीहरूलाई पराजित गरेका थिए। [[File:Bhabru inscription.jpg|thumb|सम्राट अशोकको [[लघु शिलालेख]] ३, जुन [[विराटनगढ]] ([[राजस्थान]]) स्थित [[बैराट मन्दिर]] अगाडि फेला परेको थियो।<ref name=ASI>{{cite book |title=Archaeological Survey Of India Four Reports Made During The Years 1862 - 63 - 64 - 65 Volume Ii |date=1871 |pages=242–248 |url=https://books.google.com/books?id=3s4OAAAAQAAJ |last1=Cunningham |first1=Sir Alexander |access-date=31 October 2023 |archive-date=31 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031092627/https://books.google.com/books?id=3s4OAAAAQAAJ |url-status=live }}</ref>]] === विदेशी साम्राज्यहरूको आक्रमण (करिब १०० – ३०० ई.) === यी विदेशी साम्राज्यहरू—[[पश्चिमी सत्रप|सत्रप]], [[कुषाण साम्राज्य|कुषाण]] र [[हूण]]—ले पश्चिमी र उत्तर–पूर्वी राजस्थानका केही क्षेत्रहरूमा आक्रमण गरी शासन गरे। तिनीहरूले [[शिवि राज्य|शिवि]], [[अर्जुनायन]], [[यौधेय]] र [[मालव]] जस्ता स्वदेशी राज्यहरूको कडा प्रतिरोधको सामना गर्नुपरेको थियो। पछि यी विदेशी साम्राज्यहरूलाई [[सातवाहन साम्राज्य|सातवाहन]] र [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त]]हरूले पराजित गरे। == प्रारम्भिक मध्यकालीन अवधि (करिब ५५०–१००० ई.) == === गुर्जर-प्रतिहार साम्राज्य (करिब ५५०–१०३६ ई.) === [[गुर्जर-प्रतिहार|गुर्जर प्रतिहार साम्राज्य]]ले छैठौँदेखि एघारौँ शताब्दीसम्म [[अरब]] आक्रमणकारीहरूलाई अवरोधको रूपमा काम गर्‍यो। [[प्रतिहार साम्राज्य]]को प्रमुख उपलब्धि पश्चिमबाट हुने विदेशी आक्रमणहरूलाई सफलतापूर्वक प्रतिरोध गर्नुमा छ, जुन [[जुनैद]]का दिनहरूदेखि सुरु भएको थियो। [[उमैय्यद अभियानहरू भारतमा]] (७४०) को समयमा [[नागभट्ट I]]को नेतृत्वमा शासकहरूको गठबन्धनले ७११ ई. मा अरबहरूलाई पराजित गरी तिनीहरूलाई [[सिन्ध]]तिर फिर्ता हुन बाध्य पार्‍यो।<ref>R. C. Majumdar 1977, p. 298-299</ref> इतिहासकार [[R. C. Majumdar]]ले उल्लेख गर्छन् कि यसलाई अरब लेखकहरूले स्पष्ट रूपमा स्वीकार गरेका थिए। उनी थप्छन् कि भारतका इतिहासकारहरूले मुसलमान आक्रमणकारीहरूको ढिलो प्रगतिको कारणमा चकित भएका छन्, जुन उनीहरूको अन्य भागहरूमा तीव्र प्रगतिसँग तुलना गर्दा फरक छ। लगभग ३०० वर्षसम्मको अवधि भित्र अरबहरूलाई सिन्ध सीमाभन्दा अघि रोक्न प्रतिहार सेनाको शक्ति निर्णायक सावित भएको देखिन्छ।{{sfn|Chaurasia|2002a|pp=207–208}} ==== माण्डव्यपुरका प्रतिहार (करिब ५५०–८६० ई.) ==== माण्डव्यपुरका प्रतिहारहरू (Pratīhāras of Māṇḍavyapura), जसलाई ''मन्डोरका प्रतिहार'' पनि भनिन्छ, भारतीय वंशका शासक थिए। उनीहरूले छैठौँदेखि नवौँ शताब्दी ई.सम्म वर्तमान [[राजस्थान]]का केही क्षेत्रहरूमा शासन गरेका थिए। उनीहरूले पहिलो पटक आफ्नो राजधानी माण्डव्यपुर (आधुनिक [[मन्डोर]])मा स्थापना गरे, र पछि मेडन्तक (आधुनिक [[मेरता शहर|मेरता]])बाट शासन गरे। साम्राज्यिक [[गुर्जर-प्रतिहार वंश|प्रतिहार]]हरूले आफुलाई पौराणिक नायक लक्ष्मणको वंशज भएको दाबी पनि गर्थे। परिवारका प्रारम्भिक ऐतिहासिक सदस्यहरू हरिचन्द्र र उनका दोस्रो पत्नी भद्रा थिए। हरिचन्द्र ब्राह्मण थिए, भने भद्रा एक [[क्षत्रिय]] कुलकी महिला थिइन्। उनीहरूका चार छोरा थिए: भोगभट्ट, कक्का, रज्जिला र डड्डा। यी चार जनाले माण्डव्यपुरमा कब्जा गरी त्यहाँ प्राचीर निर्माण गरे।{{sfn|Mishra|1966|p=3}} माण्डव्यपुरको विजयअघि परिवार कहाँ बस्थ्यो भन्ने थाहा छैन।{{sfn|Puri|1957|p=20}} ==== भिन्माला (कन्नौज) का प्रतिहार (करिब ७३०–१०३६) ==== [[File:Map of the Gurjara-Pratiharas (circa 800-950 CE).png|thumb|प्रतिहार साम्राज्यको विस्तार]] नागभट प्रथम (७३०–७६०) सम्भवतः प्रारम्भमा [[चावड़ा वंश|भिन्मालाका चावड़ाहरू]]को अधीनस्थ थिए। उनले आफ्नो पहिचान चावड़ा साम्राज्यको पतनपछि पाए, जब अरबहरूले [[सिन्ध]]मा आफ्नो कब्जा जमाएर आक्रमण गरे। [[Nagabhata I|नागभट प्रतिहार I]] (७३०–७५६) ले पछि मन्डोरबाट पूर्व र दक्षिणतर्फ आफ्नो नियन्त्रण विस्तार गरे, [[मालवा]]लाई [[ग्वालियर]] र गुजरातको [[भरुच]] बन्दरगाहसम्म विजय गरे। उनले आफ्नो राजधानी [[उज्जैन|अवन्ती]] (मालवा) मा स्थापना गरे र अरबहरूको विस्तारलाई रोके। ७३८ ई. मा [[राजस्थान युद्ध]]मा नागभटले प्रतिहारहरूको गठबन्धनको नेतृत्व गर्दै मुस्लिम अरबहरूलाई हराए, जसले पूर्वी [[पश्चिमी एशिया]] र [[ईरान]]मा विजय प्रगति गर्दै थिए। [[File:Nagabhata II.jpg|thumb|[[नागभट I]]]] अरब इतिहासकार सुलैमानले ८५१ ई. मा प्रतिहारहरूको सेना वर्णन गर्दा भन्छन्, "गुर्जरका शासकले धेरै सेना राखेका छन् र भारतका अरू कुनै शासकसँग यति उत्कृष्ट अश्वदलों छैन। उनी अरबहरूको विरोधी छन्, तर अरब शासकलाई सबैभन्दा महान् शासकको रूपमा स्वीकार गर्छन्। भारतका राजाहरूमध्ये उनी इस्लामी धर्मको सबैभन्दा ठूलो विरोधी हुन्। उनका धन र उँट तथा घोडा धेरै छन्।"{{sfn|Chaurasia|2002a|p=207}} [[मिहिर भोज]] वंशका सबैभन्दा महान् शासक थिए। उनका अधीनता मानिने विजय भएका क्षेत्रहरूमा [[त्रावानी]], [[वल्ला]], [[माड़ा]], [[आर्य]], [[गुजरात्र]], [[लाटा पर्वर्त]] र [[चंदेला]]हरू (बुन्देलखण्ड) समावेश थिए। भोजको [[दौलतपुरा]]–[[दौसा]] शिलालेख (८४३ ई.) ले दौसा क्षेत्रको उनको शासन पुष्टि गर्छ। अर्को शिलालेखमा उल्लेख छ, "भोजका क्षेत्रहरू [[सतलज]] नदीको पूर्वसम्म फैलिएका थिए।" [[महमु्द अफ़ घज़नी]]ले १०१८ ई. मा [[कन्नौज]] कब्जा गरे र प्रतिहार शासक राजपाल भागे। पछि उनलाई [[चंदेला शासक|विद्याधर]]ले कब्जा गरी मारिदिए।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=a9j9ZJGJOV0C&pg=PA25 |title=The Candellas of Jejākabhukti |first=R. K. |last=Dikshit |publisher=Abhinav |year=1976 |isbn=9788170170464 |page=72 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=irHN2UA_Z7gC&pg=PA27 |title=The Early Rulers of Khajurāho |first=Sisirkumar |last=Mitra |publisher=Motilal Banarsidass |year=1977 |isbn=9788120819979 |pages=72–73 }}</ref> चंदेला शासकले राजपालको छोरा त्रिलोचनपालालाई प्रॉक्सी राजा बनाए। कन्नौजका अन्तिम गुर्जर-प्रतिहार शासक जसपालको १०३६ ई. मा निधन भयो। ==== प्रतिहार कला ==== गुर्जर-प्रतिहार युगबाट वास्तुकला, मूर्तिकलाहरू र उकेरा प्यानलहरूका उल्लेखनीय उदाहरणहरू पाइन्छन्।<ref>{{cite book|title=Epic scenes in Indian plastic art|first=Jayantika |last=Kala|publisher=Abhinav Publications|year=1988|isbn=978-81-7017-228-4|url=https://books.google.com/books?id=MLcGKezqdDIC&pg=PA5|page=5}}</ref> उनीहरूको मन्दिरहरू खुला मण्डप शैलीमा निर्माण गरिएका थिए। सबैभन्दा प्रख्यात गुर्जर-प्रतिहार शैलीको वास्तुकला मध्ये एक [[Khajuraho]] हो, जुन तिनका अधीनस्थ [[चंदेला]]हरूले [[बुन्देलखण्ड]]मा निर्माण गरेका थिए। ;मāरु-गुर्जर वास्तुकला [[Māru-Gurjara architecture]] गुर्जर-प्रतिहार साम्राज्यको समयमा विकसित भयो। ;महावीर जैन मन्दिर, ओसियन [[Mahavira Jain temple, Osian]] ७८३ ई. मा निर्माण गरिएको थियो,{{Sfn|Kalia|1982|p=2}} जसले पश्चिम भारतको सबैभन्दा पुरानो बाँचेको जैन मन्दिरको रूपमा चिनिन्छ। ;बारोली मन्दिर समूह [[File:Baroli_temple.jpg|thumb|घटेश्वरा महादेव मन्दिर, [[Baroli Temples|बारोली मन्दिर समूह]]। यी मन्दिरहरू १०औँ–११औँ शताब्दीमा [[गुर्जर-प्रतिहार वंश]]ले बनाएका थिए।]] [[Baroli Temples|बारोली मन्दिर समूह]] आठ मन्दिरहरू समावेश गर्दछ, जुन प्रतिहारहरूले निर्मित गरेका थिए र एउटा पर्खालले घेरिएको परिसरमा स्थित छन्।<ref name="Bajpai2006">{{cite book|first=K. D. |last=Bajpai|title=History of Gopāchala|url=https://books.google.com/books?id=Q3KcwLKuRnYC&pg=PA31|year=2006|publisher=Bharatiya Jnanpith|isbn=978-81-263-1155-2|page=31}}</ref> ==== अन्य प्रतिहार शाखाहरू ==== ;बड्डोच शाखा (स. ६००–७००) जानिएका बड्डोच शासकहरू: * धड्डा १ (६००–६२७) * धड्डा २ (६२७–६५५) * जयभट्ट (६५५–७००) ;राजोगढ़ शाखा बड़ेगुजरहरू राजोगढ़का शासक थिए: * [[Parmeshver Manthandev]] (८८५–९१५) पर्मेश्वर मन्थानदेवपछि कुनै अभिलेख उपलब्ध छैन। === मेवाड़ राज्य (स. ५६६–१९४८ ई.) === ==== गुहिला वंश (स. ५६६–१३०३ ई.) ==== [[File:Map rajasthan mewar.png|thumb|[[मेवाड़]] क्षेत्रको नक्सा]] गुहिला वंशले वर्तमान [[राजस्थान]] राज्यको मेदापट्ट क्षेत्र (आधुनिक मेवाड़) शासन गरेको थियो। छैठौं शताब्दीमा, वर्तमान राजस्थानमा तीन फरक ''गुहिला वंश''हरूको शासनको प्रमाण पाइन्छ: * [[Nagda]]–[[Ahar]] का गुहिला, * किश्किंधा (आधुनिक [[Kalyanpur, Rajasthan|कल्याणपुर]]) का गुहिला, * धवगर्ता (वर्तमान [[Dhor]]) का गुहिला। सातौं शताब्दीको अभिलेख अनुसार यीमध्ये कुनै पनि वंशले प्रतिष्ठित उत्पत्ति दावी गरेको थिएन। गुहिला वंशका धवगर्ता वंशले स्पष्ट रूपमा [[मोरी]] (पछी मौर्य) राजाहरूलाई अधीनस्थको रूपमा उल्लेख गरेको छ। अन्य दुई वंशका प्रारम्भिक राजा पनि अधीनस्थताको सङ्केत गर्ने शीर्षक प्रयोग गर्थे। दशौं शताब्दी सम्ममा, नागदा-अहरका गुहिला वंश मात्र बाँचेका थिए। यस समयमा तिनीहरूको राजनीतिक स्थिति उच्च भएको र गुहिला राजाहरूले ''[[Maharajadhiraja]]'' जस्ता उच्च शाही शीर्षक ग्रहण गरेका थिए। यस समयमा, वंशले प्रतिष्ठित उत्पत्ति दाबी गर्न थालेको थियो, र यसले यसको संस्थापक गुहदत्तलाई ''महादेव'' ([[ब्राह्मण]]) भनेको, जो आनन्दपुर (आधुनिक [[Vadnagar]]) बाट सरेको थियो भनी दाबी गरे। बादका बर्दिक कथा अनुसार, वंशको संस्थापक गुहादित्य [[Vallabhi]] का [[Maitraka]] शासक शिलादित्यका पुत्र भएको दाबी गरिएको छ, तर यसलाई ऐतिहासिक प्रमाणले समर्थन गर्दैन। ९७७ ई. को अतपुर शिलालेख र १०८३ ई. को कद्मल शिलालेख अनुसार गुहदत्तको उत्तराधिकारी भोजा थियो, जसले [[Eklingji]] मा एक ट्याङ्क निर्माण गराए। १२८५ ई. को अचलेश्वर शिलालेखले उनलाई [[विष्णु]]का भक्तको रूपमा वर्णन गरेको छ। भोजाको उत्तराधिकारी महेन्द्र र नागादित्य थिए। बर्दिक कथाले भन्छ कि नागादित्य [[भिल]]सँगको युद्धमा मरे। नागादित्यको उत्तराधिकारी शिलादित्यले परिवारको राजनीतिक स्थिति उल्लेखनीय रूपमा बढाए, जुन उनको ६४६ ई. को सामोली शिलालेख र उनका उत्तराधिकारीहरूको अभिलेखहरूबाट स्पष्ट हुन्छ। आर. वी. सोमानीले अनुमान गरेका छन् कि [[Jawar|जावर]] मा ताम्र र जिंक खानी उनको शासनकालमा उत्खनन गरिएका थिए, जसले राज्यको आर्थिक समृद्धि धेरै बढाएको थियो। महेन्द्रको उत्तराधिकारी कलाभोजा थिए, जसलाई धेरै इतिहासकारले [[Bappa Rawal]] सँग पहिचान गरेका छन्। १२औं शताब्दी मध्यमा, वंश दुई शाखामा विभाजित भयो। वरिष्ठ शाखा (जसका शासकलाई पछि 'Rawal' भनिन्थ्यो) [[Chittor Fort|चित्तौडगढ]]बाट शासन गर्थे र [[1303 Siege of Chittorgarh|दिल्ली सुल्तानको आक्रमण]]मा [[Ratnasimha]]को पराजयसँग समाप्त भयो। जूनियर शाखा सेसोदा बाट शासन गर्थे, ''[[Rana (title)|Rana]]'' शीर्षक प्रयोग गर्थे र पछि [[Sisodia Dynasty|सिसोदिया]] राजपूत वंशको उदय भयो। ==== गुहिला वंशको शाखा विभाजन ==== [[Ranasimha|रानासिंह]] (११५८ ई.) को शासनकालमा, गुहिला वंश दुई शाखामा विभाजित भयो।{{sfnm|Chakravarti|1987|1pp=119–121|Banerjee|1958|2pp=14–15}} विभाजन पछि ''Rawal'' शाखाले ११६५–१३०३ ई. सम्म शासन गर्यो। ==== सिसोदिया वंश (स. १३२६–१९४८ ई.) ==== सिसोदिया वंशले आफ्नो वंशावलीलाई १२औं शताब्दीका गुहिला राजा रानासिंहको पुत्र राहापा संग जोड्दछ। मुख्य गुहिला वंशको अन्त्य [[Khalji dynasty|खालजी वंश]]सँगको [[Siege of Chittorgarh (1303)|चित्तौडगढको युद्ध]]मा पराजयपछि भयो। १३२६ ई. मा [[Rana Hammir]], जसले उक्त वंशको एक कनिष्ठ शाखा प्रतिनिधित्व गर्थे, क्षेत्र पुनः कब्जा गरे, वंश पुनर्स्थापना गरे र सिसोदिया वंशको संस्थापक बने। यस वंशका सबै पछि आउने महाराणा मेवाड़का राजा सिसोदिया वंशका सदस्य थिए। सिसोदियाहरूले पूर्व गुहिला राजधानी [[Chittor Fort|चित्तौड़]]मा आफ्नो नियन्त्रण पुनः स्थापित गरे।<ref name=":0"/><ref name="Naravane"/><ref>{{Cite book|last=Manoshi|first=Bhattacharya|title=The Royal Rajputs|year=2008|isbn=9788129114013|pages=42–46|publisher=Rupa & Company }}</ref> सिसोदिया वंशका प्रमुख शासकहरूमा [[Rana Hammir]] (१३२६–१३६४), [[Kumbha of Mewar|राणा कुम्भ]] (१४३३–१४६८), [[Rana Sanga]] (१५०८–१५२८) र [[Maharana Pratap|राणा प्रताप]] (१५७२–१५९७) पर्छन्। [[Bhonsle]] वंश, जसका सदस्य [[Maratha empire|मराठा साम्राज्य]]का संस्थापक [[Shivaji]] थिए, पनि सिसोदिया परिवारको शाखाबाट उत्पत्ति दाबी गर्छन्।<ref name="S1998"/> त्यस्तै, [[Rana dynasty]] अफ [[Nepal]] ले पनि मेवाड़का रानासँग आफ्नो वंश जोडेको दाबी गरेको छ।<ref/> [[File:Maharana Kumbhakarna of Mewar.jpg|thumb|[[महाराणा कुम्भ]]]] [[File:Depiction of king Rana Sanga.jpg|thumb|[[राणा संग]]]] [[File:RajaRaviVarma MaharanaPratap.jpg|thumb|[[महाराणा प्रताप]]]] [[File:Maharana Raj Singh riding.jpg|thumb|[[राणा राज सिंह]]]] === जैसलमेरको भाटी वंश (स. ६००–१९४९ ई.) === भाटी वंशको उद्गम [[Bhatner]] बाट भएको हो र यसले उक्त क्षेत्रमा शासन स्थापना गर्यो। [[Jaisalmer]] का महाराजाहरू आफ्नो वंशावली [[Jaitsimha]] मार्फत जोडी रहेको दाबी गर्छन्, जो ९औं शताब्दीका [[Bhati]] कुलका शासक थिए। उनी [[Deoraj]], प्रसिद्ध [[Yaduvanshi Bhati]] राजपूत राजकुमार, का उत्तराधिकारी हुन्। यस वंशसँगै "Rawal" उपाधि सुरु भयो। "Rawal" को अर्थ "राजपरिवारको सदस्य" हो।<ref>{{cite book |last=Judge |title=Mapping social exclusion in India: Caste, Religion, and Borderlands |date=13 March 2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107056091 |url=https://books.google.com/books?id=bNJkAwAAQBAJ&pg=PA176 |access-date=25 November 2021 |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703062631/https://books.google.com/books?id=bNJkAwAAQBAJ&pg=PA176 |url-status=live }}</ref> ==== राज्यको स्थापना ==== [[File:Jaisalmer in Rajasthan (India).svg|thumb|[[Rajasthan]]मा [[Jaisalmer]]को स्थान]] कथा अनुसार, देओराजले छिमेकी मुख्यको छोरीसँग विवाह गर्ने योजना बनाएका थिए। तर देओराजका बुबा र ८०० जना परिवार तथा अनुयायीहरू विवाह समारोहमा आकस्मिक रूपमा आक्रमणमा परे र मारे गए। देओराज एक ब्राह्मण योगीको सहयोगले भाग्न सफल भए, जसले राजकुमारलाई आफूसँगैको ब्राह्मणको रूपमा लुकायो। जब देओराजको खोजीमा आएका छिमेकी मुख्यका अनुयायीहरू भेट भए, ब्राह्मणले उनीहरूलाई विश्वस्त पार्नुभयो कि देओराज पनि ब्राह्मण हुन्, किनकि उनले एउटै थालबाट खानुभयो—कुनै पनि ब्राह्मण अरू जातिका मानिससँग यस्तो काम गर्दैन। यसरी देओराज र बाँकी बाँचेका वंशजहरूले आफ्नो सामर्थ्य पुनःस्थापित गरे र पछि उनले [[Derawar]]को किल्ला बनाएका थिए।<ref name="Beny & Matheson. Page 51">Beny & Matheson, p. 51.</ref> देओराजले पछि [[Lodhruva|Laudrava]] (आजको [[Jaisalmer]]को करिब १५ किमी दक्षिण-पूर्व) अर्को राजपूत वंशबाट कब्जा गरेर आफ्नो राजधानी बनाएका थिए।<ref name="Beny & Matheson. Page 51"/> भाटीको मुख्य प्रतिस्पर्धी [[Rathore (Rajput clan)|Rथोर]] वंशहरू थिए, जो [[Jodhpur]] र [[Bikaner]]मा थिए। उनीहरूले [[fort]] र [[Depression (geology)|पानीको ठाउँ]]हरूको लागि लडाइँ गर्थे, किनकि प्रारम्भिक कालदेखि नै जैसलमेर क्षेत्र ऊँट कारवाँ व्यापार मार्गले छिचोलिएको थियो, जसले उत्तर भारत र मध्य एशियालाई [[Gujarat]]को अरब सागर तटीय बन्दरगाहसँग जोड्थ्यो र त्यसपछि [[Persia]], अरब र [[Egypt]]सम्म पुग्थ्यो। यसको स्थानले जैसलमेरलाई व्यापारमा कर लगाउन र रणनीतिक रूपमा उपयुक्त बनाएको थियो।<ref name="Ganda_1990"/> [[File:Asia 800ad.jpg|thumb|२५०px|सन् ८०० ई.मा [[Bhati|भाटी राज्य]], जसलाई मुल्थान भनेर चिनिन्छ]] भाटी शासकहरूले मूलतः अफगानिस्तानका भागहरूमा शासन गरेका थिए; उनीहरूको पूर्वज रावल गजलाई [[Gajni]] शहरको संस्थापक मानिन्छ। जेम्स टोडका अनुसार यो आधुनिक [[Ghazni]] हो भने, कन्निङ्गह्याम यसलाई आधुनिक [[Rawalpindi]] ठान्दछन्। उनका उत्तराधिकारी रावल सालिवाहनलाई [[Sialkot]] शहरको संस्थापक मानिन्छ र उनले यसलाई आफ्नो नयाँ राजधानी बनाएका थिए। सालिवाहनले ७८ ई.मा कहरोरमा [[Saka Scythians]]लाई पराजित गरे र ''Saka-ari'' (साकासँगको शत्रु) उपाधि ग्रहण गरे। सालिवाहनका नाति रावल भाटीले छिमेकी क्षेत्रहरूमा विजय प्राप्त गरे। भाटी वंशको नाम यहीँबाट आएको हो।<ref>{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_008.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 14, page 2 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|access-date=25 November 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111225401/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_008.gif|url-status=live}}</ref> ==== देरावर किल्ला ==== [[Derawar fort]] पहिलो पटक ९औँ शताब्दीमा ''राय जज्जा भुट्टा'', [[Bhati]] वंशका [[Hindus|हिन्दू]] राजपूत शासकले निर्माण गरेका थिए,<ref name="Khaliq2017"/> यो [[Jaisalmer]] र [[Bahawalpur]]का राजा [[Rawal Deoraj Bhati]]लाई [[mwod:tribute|श्रद्धास्वरूप]] समर्पित गरिएको थियो।<ref name="dawn"/><ref name="DeraRawal"/> किल्लालाई सुरुमा ''Dera Rawal'' भनेर चिनिन्थ्यो, पछि ''Dera Rawar'' भनिन थाल्यो र समयसँगै यसको उच्चारण बदलिँदै आजको नाम ''Derawar''मा परिणत भयो।<ref name="DeraRawal"/> [[File:Derawar Fort, Bahawalpur I.jpg|thumb|९औँ शताब्दीमा भुट्टा शासक राय जज्जा भुट्टाद्वारा बनाइएको [[Derawar Fort]]]] ==== मध्यकालीन अवधि ==== वर्ष 1156 मा, [[Rawal Jaisal]] ले आफ्नै नामबाट नयाँ राजधानी स्थापना गरे, जुन माटोको किल्ला थियो र त्यसलाई [[Jaisalmer]] नाम दिए। [[File:Rawal Jaisal Singh, the founder and first ruler of the Kingdom of Jaisalmer.jpg|thumb|[[Rawal Jaisal]], मुख्य भाटी राज्यका संस्थापक]] [[Jaisalmer]]को पहिलो ''[[Jauhar]]'' 1294 मा भएको थियो, जब [[Delhi Sultanate|दिल्ली]]का तुर्किक शासक [[Alauddin Khalji]]को शासनकालमा यो घटना घट्यो। यसको कारण भाटीहरूले ३००० घोडा र खच्चरमा सारिएको विशाल खजाना क्याराभानमा हमला गर्नु थियो।<ref>Beny & Matheson, p. 147.</ref> ==== जैसलमेरको रियासत ==== [[File:Jaisalmer and Neighbours.svg|thumb|जैसलमेर राज्य]] वर्ष 1818 मा, [[Jaisalmer State|जैसलमेरका रावलहरू]]ले ब्रिटिशसँग सम्झौता गरे र यसले राजपरम्पराको सुनिश्चितता प्रदान गर्यो। जैसलमेर ब्रिटिशसँग सम्झौता गर्ने अन्तिम राजपूत राज्यहरूमध्ये एक थियो। 1829 मा जैसलमेरले बीकानेरसँगको युद्ध टार्न ब्रिटिश सेवाहरूको सहारा लिनु पर्यो, र 10 वर्ष पछि 1839 मा पहिलो [[Anglo-Afghan War|अंग्लो-अफगान युद्ध]]का लागि ब्रिटिशलाई बोलाउनु पर्‍यो।<ref name="Martinelli and Michell, p. 239">Martinelli and Michell, p. 239.</ref> === चौहान वंश (स. 650–1315 ई.) === [[Chauhan dynasty]] वा [[Chahamana dynasty]] एक महान शक्ति थियो जसले 6औं देखि 12औं शताब्दीसम्म शासन गरेको थियो, करिब 400 वर्षभन्दा बढी समय शासन गर्दै। चौहान राजवंश [[राजपूत]] वंशमा पर्छ र यसले आधुनिक [[Rajasthan]], [[Haryana]], [[Madhya Pradesh]] र [[Delhi]] का भागहरूमा शासन गरेको थियो। उनीहरूले मातृभूमिको रक्षा गर्न आफ्ना सम्पत्ति र जीवनसमेत बलिदान गरेका थिए। चाहमनहरूलाई चार [[Agnivanshi]] राजपूत वंशहरूमध्ये राखिएको छ, जसका पूर्वजहरू भनिन्छ कि ''[[Agnikund]]'' ([[homa (ritual)|हवन]]) बाट उत्पन्न भएका थिए। यस कथालाई सबैभन्दा पहिले 16औं शताब्दीको ''[[Prithviraj Raso]]'' का संस्करणहरूले उल्लेख गरेका छन्। चौहान वंशसँग सम्बन्धित शासन गर्ने वंशहरूमा समावेश छन्: * [[Chahamanas of Shakambhari]] (चौहान, [[Ajmer]]) * [[Chahamanas of Naddula]] (चौहान, [[Nadol]]) * [[Chahamanas of Jalor]] (चौहान, [[Jalore Fort|Jalore]]); नाडुलाको शाखाबाट छुटेको * [[Chahamanas of Ranastambhapura]] (चौहान, [[Ranthambore Fort|Ranthambore]]); शाकम्भरी शाखाबाट छुटेको * Chahamanas of [[Lata (region)|Lata]] * Chahamanas of [[Dholpur]] * Chahamanas of [[Pratapgarh, Rajasthan|Partabgarh]] चौहान वंशको वंशजले शासन गर्ने रियासतहरूमा समावेश छन्:<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.35598 |title=Memoranda on the Indian States |publisher=Government Of India |year=1939 |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.35598/page/n120 110]–139 }}</ref> * [[बुन्दी राज्य]] * [[चाङ्भाकर राज्य]] * [[कोरिया राज्य]] * [[कोटा राज्य]] * [[सिरोही राज्य]] * [[सोनपुर राज्य]] * [[अम्बलियारा राज्य]] ==== शाकम्भरीका चहमान (सन् ६५०–११९४ ई) ==== शाकम्भरीका चहमान (IAST: Cāhamāna), सामान्यतया साम्भरका चौहानहरू भनेर चिनिने, एक वंश थियो जसले आजको [[Rajasthan]] र यसका छिमेकी क्षेत्रहरूमा ६औं शताब्दी देखि १२औं शताब्दी सम्म शासन गरेको थियो। उनीहरूले शासन गरेको क्षेत्रलाई [[Sapadalaksha]] भनेर चिनिन्थ्यो। उनीहरू चहमान (चौहान) वंशको सबैभन्दा प्रमुख शासन गर्ने परिवार थिए, र मध्यकालीन कथाहरूमा [[अग्निवंशी]] [[राजपूत]]हरूको रूपमा वर्गीकृत गरिएका छन्। चहमानहरूले सुरुमा आफ्नो राजधानी [[Sambhar Lake Town|शाकम्भरी]] (आजको साम्भर ताल नगर) मा राखेका थिए। १०औं शताब्दी सम्म उनीहरू [[Gurjara-Pratihara dynasty|प्रतिहार]] अधीनस्थ (वास्सल)को रूपमा शासन गर्थे। प्रतिहार शक्ति [[त्रिपक्षीय संघर्ष]] पछि कमजोर भएपछि, चहमान शासक [[Simharaja]] ले [[महाराजाधिराज]] उपाधि ग्रहण गरे। १२औं शताब्दीको शुरुवातमा, [[Ajayaraja II]] ले राज्यको राजधानी [[Ajayameru]] (आधुनिक [[Ajmer]]) मा सार्‍यो। यस कारण, चहमान शासकहरूलाई अजमेरका चौहानहरू पनि भनिन्छ। ===== क्षेत्र ===== चहमानहरूको क्षेत्र विस्तार हुँदै जाँदा, उनीहरूले शासन गरेको सम्पूर्ण भूभागलाई [[Sapadalaksha]] वा [[Jangladesh]] भनेर चिनिन थाल्यो।{{sfn|Sarda|1935|p=217}} यसमा पछि चहमानहरूले बनाएका राजधानीहरू अजयमेरु ([[Ajmer]]) र शाकम्भरी ([[Sambhar, Rajasthan|Sambhar]]) पनि समावेश थिए।{{sfn|Sarda|1935|p=224}} यो शब्द चहमानहरूले कब्जा गरेको फराकिलो क्षेत्रलाई जनाउन पनि प्रयोग हुन थाल्यो। प्रारम्भिक मध्यकालीन भारतीय शिलालेखहरू र समकालीन मुस्लिम इतिहासकारहरूको लेखन अनुसार, निम्न शहरहरू पनि Sapadalaksha मा समावेश थिए: [[Hansi]] (हालको [[Haryana]]), [[Mandore]] (हालको [[Marwar]] क्षेत्र), र [[Mandalgarh]] (हालको [[Mewar]] क्षेत्र)।{{sfn|Sarda|1935|p=225}} ===== इतिहास ===== [[File:Anna sarobar-2-ajmir.jpg|thumb|अन्जा सरोवर, अजयमेरु]] सर्वप्रथम ऐतिहासिक चहमान राजा ६औं शताब्दीका शासक [[Vasudeva (Chahamana dynasty)|वासुदेव]] हुन्। [[Ajmer]]मा रहेको [[Ana Sagar]] ताल चहमान शासक [[Arnoraja]] ले बनाएका थिए। पछिल्ला चहमान शासकहरूले विभिन्न [[Ghaznavid]] आक्रमणको सामना गर्नु परेको थियो। [[Ajayaraja II]] (शासन: सन् १११०–११३५) ले एक गजनवी आक्रमण नष्ट गरे र पारमारा राजा [[Naravarman]] लाई पनि पराजित गरे। उनले राजधानी शाकम्भरीबाट अजयमेरु (अजयमेरु) सरेको थिए, जुन शहर उनले स्थापना गरेका वा ठूलो मात्रामा विस्तार गरेका थिए।{{sfnm|Singh|1964|1pp=131–132|Sharma|1959|2p=40}} उनका उत्तराधिकारी अरनोराजाले टोमरा क्षेत्रमा आक्रमण गरे र गजनवी आक्रमणलाई पनि विफल बनाए। तर, उनले गुजरातका चालुक्य शासक [[Jayasimha Siddharaja]] र [[Kumarapala (Chaulukya dynasty)|कुमारपाला]] विरुद्धमा केही असफलता भोगे र अन्ततः आफ्नै पुत्र [[Jagaddeva (Chahamana dynasty)|जगदेव]] द्वारा मारिए।{{sfn|Singh|1964|p=140-141}} [[File:Bisaldeo temple submerged.jpg|thumb|left|[[Bisaldeo मन्दिर]] [[Vigraharaja IV]] द्वारा बनाइएको]] अरनोराजाका कान्छा पुत्र [[Vigraharaja IV]] ले चहमान क्षेत्रहरूलाई व्यापक रूपमा विस्तार गरे र [[Delhi]] टोमरा वंशबाट कब्जा गरे। वंशको सबैभन्दा प्रसिद्ध शासक सोमेश्वरका पुत्र [[Prithviraja III]] वा [[Prithviraj Chauhan]] हुन्। उनले धेरै छिमेकी राजा पराजित गरे, जसमध्ये ११८२–८३ मा [[Chandela]] शासक [[Paramardi]] पनि थिए, यद्यपि चन्देला क्षेत्र आफ्नो साम्राज्यमा समाहित गर्न सकिएन।{{sfn|Talbot|2015|pp=39}} सन् ११९१ मा उनले [[first Battle of Tarain]] मा [[Muhammad of Ghor]] लाई पराजित गरे। तर अर्को वर्ष दोस्रो [[Battle of Tarain]] मा पराजित भए र अन्ततः मारिए।{{sfn|Khan|2008|p=xvii}} [[File:Prithvi Raj Chauhan (Edited).jpg|thumb|right|[[Prithviraj Chauhan|प्रिथ्वीराज तृतीय]], वंशको सबैभन्दा प्रसिद्ध शासक]] मोहम्मद अफ घोरले प्रिथ्वीराजका पुत्र [[Govindaraja IV]] लाई अधीनस्थ शासकको रूपमा नियुक्त गरे। प्रिथ्वीराजका भाई [[Hariraja]] ले उनलाई पदच्युत गरेर आफ्नो पूर्वजको केही भाग पुनः कब्जा गरे। ११९४ मा हरिराज घोरिदहरूले पराजित भए। गोविंदराजलाई घोरिदहरूले [[Ranthambore Fort|रानथम्भोर]] को जागीर दिए। त्यहाँ उनले वंशको [[Chahamanas of Ranastambhapura|नयाँ शाखा]] स्थापना गरे।{{sfn|Singh|1964|p=221}} ===== सांस्कृतिक उपलब्धिहरू ===== [[File:Harshnathtemple.jpg|thumb|[[Harshnath]] मन्दिर चहमान शासकहरूले बनाएका थिए]] चहमान शासकहरूले थुप्रै हिन्दू मन्दिरहरूको निर्माण गराएका थिए, जसमध्ये धेरै [[Prithviraja III]] को पराजय पछि [[Ghurid]] आक्रमणकारीहरूले नष्ट गरेका थिए।{{sfn|Sharma|1959|p=87}} धेरै चहमान शासकहरूले [[Harshnath|हर्षनाथ]] मन्दिरको निर्माणमा योगदान दिएका थिए, सम्भवत: यसलाई [[Govindaraja I]] ले प्रायोजन गरेका थिए।{{sfn|Sharma|1959|p=26}} ''[[Prithviraja Vijaya]]'' अनुसार: * [[Simharaja]] ले [[Pushkar]]मा ठूलो शिव मन्दिर निर्माण गरेका थिए।{{sfn|Singh|1964|p=104}} * [[Chamundaraja (Chahamana dynasty)|चमुण्डराजा]] ले नारापुरा (हालको [[Narwar]], [[Ajmer district]]) मा [[Vishnu]] मन्दिर निर्माण गरेका थिए।{{sfn|Singh|1964|p=124}} * [[Prithviraja I]] ले [[Somnath temple]] जाने मार्गमा तीर्थयात्रीहरूको लागि भोजन वितरण केन्द्र (''anna-satra'') बनाएका थिए।{{sfn|Singh|1964|p=128}} * [[Someshvara (Chahamana dynasty)|सोमेश्वर]] ले अजयमेरुमा पाँच मन्दिरसमेत गरी धेरै मन्दिरहरूको निर्माण गरेका थिए।{{sfn|Sharma|1959|pp=69–70}}{{sfn|Singh|1964|p=159}} [[Vigraharaja IV]] कला र साहित्यप्रति आफ्नो संरक्षणका लागि प्रसिद्ध थिए, र उनले स्वयं ''[[Harikeli Nataka]]'' नाटक पनि रचना गरेका थिए। उनको शासनकालमा निर्माण गरिएको संरचना पछि [[Adhai Din Ka Jhonpra]] मस्जिदमा रूपान्तरण गरिएको थियो।{{sfn|Talbot|2015|pp=37–38}} ==== नाडुलाको चहमान वंश (सन् ९५०–११९७) ==== नाडुलाका चहमान, जसलाई नडोलका चौहान पनि भनिन्छ, भारतको एक प्रसिद्ध राजवंश थियो। उनीहरूले १०औं देखि १२औं शताब्दीको बीचमा आफ्नो राजधानी [[Naddula]] (हालको [[Nadol]], [[Rajasthan]]) वरिपरि रहेको [[Marwar]] क्षेत्रको शासन गरेका थिए। नाडुलाका चहमानहरू [[Chahamanas of Shakambhari]] का शाखा थिए। यस वंशका संस्थापक लक्ष्मण (अथवा राव लखा) १०औं शताब्दीका शाकम्भरी शासक [[Vakpatiraja I]] का पुत्र थिए। उनका भाई [[Simharaja]] ले पिताको निधन पछि शाकम्भरीको सिंहासन सम्हाले।{{sfn|Singh|1964|p=233}} आगामी शासकहरूले छिमेकी राज्यहरू जस्तै [[Paramara dynasty|परमार]] ([[Malwa]])का राजा, [[Chaulukya]]हरू, र [[Ghaznavids]] विरुद्ध युद्ध लडेका थिए।{{sfn|Sen|1999|p=334}} अन्तिम शासक जयतसिंह सम्भवत: सन् ११९७ मा [[Qutb al-Din Aibak]] द्वारा पराजित भएका थिए।{{sfn|Singh|1964|pp=262–263}} ==== जलोरका चहमान वंश (सन् ११६०–१३११) ==== जलोरका चहमान, जसलाई जलोरका चौहान पनि भनिन्छ, भारतको एक राजवंश थियो जसले हालको [[Rajasthan]] मा रहेको [[Jalore]] क्षेत्रको शासन सन् ११६० देखि १३११ सम्म गरेको थियो। उनीहरू [[Chahamanas of Naddula]] का शाखा थिए र गुजरातका [[Chaulukya]]हरूको अधीनस्थ शासकको रूपमा शासन गरेका थिए। छोटो समयका लागि उनीहरू स्वतन्त्र भए पनि अन्ततः [[Delhi Sultanate]]सँगको [[Siege of Jalore]] युद्धमा पराजित भए। जलोरका चहमानहरू [[Chahamanas of Naddula|नाडुला शाखा]] का चहमान राजा [[Alhanadeva|अल्हाना]] का वंशज थिए। मूलतः [[Jalore Fort]] १२औं शताब्दीको सुरुदेखि [[Paramara dynasty|परमार]]को शाखाले नियन्त्रण गरेको थियो। अल्हानाको शासनकालमा नाडुलाका चहमानहरूले यसलाई कब्जा गरे। अल्हानाका पुत्र [[Kirtipala]] ले आफ्नो पिता र भाई ([[Kelhanadeva|केल्हाना]], राजकुमार) बाट १२ गाउँहरूको जागिर प्राप्त गरे। उनले आफ्नो क्षेत्रको प्रशासन [[Suvarnagiri]] वा [[Sonagiri]] बाट चलाए, जुन पहाडमा जलोर किल्ला अवस्थित छ। यस कारणले गर्दा उनी पर्ने शाखालाई [[Sonagara]] भनिन थाल्यो।{{sfn|Srivastava|1979|pp=1–2}} ==== रणस्थंभपुरका चहमान वंश (सन् ११९२–१३०१) ==== [[File:Rani haveli.jpg|thumb|रानी हवेली]] रणस्थंभपुरका चहमानहरू १३औँ शताब्दीको भारतीय राजवंश थिए। उनीहरूले वर्तमान [[Rajasthan]] मा आफ्नो राजधानी [[Ranthambore Fort|रणस्थंभपुर]] ([[Ranthambore Fort|रणथम्भोर]]) वरिपरि शासन गरे। प्रारम्भमा उनीहरू [[Delhi Sultanate]] का अधीनस्थ थिए, तर पछि स्वतन्त्र शासक बने। उनीहरू [[Chahamanas of Shakambhari]] वंशका सदस्य थिए र स्थानीय राजस्थानी बर्दिक साहित्यमा 'रणथम्भोरका चौहान' भनेर चिनिन्छन्। [[File:Naulakha gate,ranthambor fort.jpg|thumb|नौलखा गेट]] रणस्थंभपुरको चहमान वंशको स्थापना [[Govindaraja IV|गोविन्दराज]] ले गरे, जसले ११९२ मा [[Ghurid]] का अधीनस्थ भएर शासन गर्न स्वीकारे, जब उनका पितालाई, [[Chahamanas of Shakambhari|शाकम्भरी चहमान]] राजा [[Prithviraja III]] लाई पराजित गरिएको थियो। गोविन्दराजका वंशजहरूले १३औँ शताब्दीमा दिल्ली सल्तनतसँग आफ्नो स्वतन्त्रता प्राप्त र गुमाउँदै गए। वंशको अन्तिम राजा [[Hammiradeva|हम्मिरा]] ले विस्तारवादी नीति अपनाए र छिमेकी केही राज्यहरूमा आक्रमण गरे। यो वंश १३०१ मा [[Siege of Ranthambore (1301)|रणथम्भोरको घेराबन्दी]]मा दिल्ली सल्तनतका [[Alauddin Khalji]]सँगको युद्धमा पराजित भएर समाप्त भयो। === राणा सांगा अन्तर्गत राजपूताना === [[File:Rana Sanga of Mewar.jpg|thumb|[[Rana Sanga]] १६औँ शताब्दीको [[चित्तौड़]] राजा र उत्तर-पश्चिम भारतको राजपूत महासंघको प्रमुख। उनले दिल्ली, मालवा र गुजरातका सुल्तानलाई १८ ठूला युद्धमा पराजित गरी राजस्थान, मालवा र गुजरातमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापना गरे।{{sfn|Sharma|1954|p=18}}]] सन् १५०८ मा [[Rana Sanga]] ले आफ्ना भाइहरूसँगको लामो संघर्षपछि सिंहासन आरोहण गरे। उनी महत्वाकांक्षी राजा थिए जसअन्तर्गत मेवाड़ शक्ति र समृद्धिको शिखरमा पुगे। राणा सांगा अन्तर्गत राजपूत शक्ति उत्तर भारतमा पुनः उदयको सम्भावना राख्थ्यो।<ref name="RR">{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Rajasthan/History |title=History of Rajasthan by Deryck O.Lodrick |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=22 October 2020 |archive-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022065233/https://www.britannica.com/place/Rajasthan/History |url-status=live }}</ref> उनले आफ्नो शासन क्षेत्र उत्तरमा [[सतलज]]देखि दक्षिणमा [[नर्मदा नदी]]सम्म फैलाए। उनले मालवा कब्जा गरी यसमा आफ्नो नियन्त्रण स्थापना गरे र पश्चिममा [[सिन्धु नदी]]देखि पूर्वमा [[बयाना]]सम्म फैलाए। सैन्य अभियानमा उनले [[Battle of Khatoli|खटौलीको युद्ध]]मा [[Ibrahim Lodhi]] लाई पराजित गरे र राजस्थानको ठूलो भाग स्वतन्त्र गराए। यसबाहेक उनले [[उत्तर प्रदेश]]को केही भाग जस्तै चाँदवरमा आफ्नो नियन्त्रण स्थापना गरे र त्यहाँको हिस्सा आफ्ना सहयोगी [[Rao Manik Chand Chauhan]] लाई दिए, जसले पछि [[Battle of Khanwa|खानवा युद्ध]]मा उनको साथ दिए।{{sfn|Sharma|1954|p=17}} त्यसपछि राणा सांगाले [[Battle of Dholpur|धोलपुरको युद्ध]]मा फेरि [[Ibrahim Lodhi]] विरुद्ध लडे जहाँ राजपूत महासंघ विजयी भयो। यस विजयपश्चात सांगाले मालवा कब्जा गरी [[Chanderi]] आफ्ना एक जागिरदार [[Medini Rai]] लाई प्रदान गरे। राइले मालवाको शासन चन्देरीलाई राजधानी बनाएर गरे।{{sfn|Chaurasia|2002b|pp=156-157}} सांगाले ५०,००० राजपूत सेनासहित [[Gujarat]]मा आक्रमण गरे। उनले गुजरात सुल्तानत plunder गरे र मुस्लिम सेनालाई राजधानी [[Ahmedabad]]सम्म पछ्याए। उनले उत्तर गुजरात सफलतापूर्वक जोडेर त्यहाँका एक जागिरदारलाई शासन गर्न नियुक्त गरे। यी विजयपश्चात सांगाले राजस्थान, मालवा र गुजरातको ठूलो भागमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गरे।{{sfn|Sharma|1954|p=18}} गुजरात अभियानमा राजपूतहरूले करिब २०० मसल र केही मुस्लिम शहरहरू जलाए। यस अभियानमा धेरै मुस्लिम महिलाहरूलाई बन्दी बनाएर राजस्थानका बजारमा बेचिएको थियो।{{sfn|Chaube|1975|pp=132-139}} गोपीनाथ शर्मा अनुसार, यस अभियानले सांगाको प्रसिद्धि मात्र बढाएन, तर गुजरातमा राजपूतहरूको धार्मिक कट्टरताका कारण उनलाई मुस्लिमहरूको दृष्टिमा अप्रिय बनायो।{{sfn|Sharma|1954|pp=15}} यी विजयपछि उनले उत्तर भारतका धेरै राजपूत राज्यहरूलाई एकत्रित गरी [[Babur]] लाई भारतबाट हटाउने र दिल्लीमा हिन्दू शक्ति पुनःस्थापना गर्ने योजना बनाए।{{sfn|Sharma|1954|p=19}} सांगाले १,००,००० राजपूत सैनिकसहित बाबर विरुद्धको अभियान अघि बढाए। यो युद्ध उत्तर भारतको प्रभुत्वका लागि राजपूत र [[Mughals]]बीच भएको थियो।{{sfn|Sharma|1954|p=8}} तर, खानवा युद्धमा बाबरको उत्कृष्ट नेतृत्व र आधुनिक रणनीतिका कारण राजपूत महासंघ निर्णायक पराजय भोग्न बाध्य भयो। यो युद्ध [[First Battle of Panipat]] भन्दा ऐतिहासिक र घटनापूर्ण मानिन्छ, जसले भारतमा मुगल शासन दृढ बनायो र पुनः उदाउँदो राजपूत शक्तिलाई समाप्त गर्‍यो। युद्धमा पहिलो पटक [[cannons]], [[matchlocks]], swivel guns र [[Mortar (weapon)|mortars]] को प्रयोग व्यापक रूपमा भयो।{{sfn|Rao|1991|p=453-454}} यो युद्ध मध्यकालीन भारतमा अन्तिमपटक राजपूतहरू विदेशी आक्रमणकारीविरुद्ध एकजुट भएको समय हो। यद्यपि सही क्षतिवृत्तिहरू अज्ञात छन्, अनुमान गरिएको छ कि सबै राजपूत घरानाले आफ्नो धेरै विश्वासपात्र सहयोगी गुमाए।{{sfn|Sarkar|1994|pp=32-33}} राणा सांगा युद्धभूमिबाट बेहोस अवस्थामा आफ्ना जागिरदार [[Prithviraj Singh I]] (जयपुर) र [[Maldeo Rathore]] (मारवाड़) द्वारा उद्धार गरिए। चेतना फर्केपछि उनले शपथ गरे कि बाबरलाई पराजित नगरी र दिल्ली कब्जा नगरी चित्तौड़ फर्किने छैनन्। उनले पागडी नलगाउने र टाउकोमा कपडा ओढ्ने परम्परा अपनाए।{{sfn|Sharma|1954|pp=43}} बाबरविरुद्ध अर्को युद्ध तयारी गर्दा आफ्नै राजदारहरूले उनलाई विष दिए, जसले अर्को युद्धको विरोध गरेका थिए। उनी सन् १५२८ को जनवरीमा [[Kalpi]]मा निधन भए।{{sfn|Sharma|1954|pp=44}} पराजयपछि उनका जागिरदार [[Medini Rai]] [[Battle of Chanderi|चन्देरीको युद्ध]]मा बाबरसँग पराजित भए र उनका राजधानी चन्देरी बाबरले कब्जा गरे। मल्लिका र बालबालिका आत्मदाह गरेर आफ्नो सम्मान रक्षा गरे। बाबरले मालवा र चन्देरी कब्जा गरे, तर मालवा सुल्तानको वंशज अहमद शाहलाई मालवा नियन्त्रणमा दिए। यसरी बाबरले मालवामा मुस्लिम शासन पुनर्स्थापित गरे।{{sfn|Chaurasia|2002b|pp=166-168}} abgvvyg4kh5cgge18sap9ozexfydv5c 265336 265335 2026-04-02T13:57:23Z Ramesh Deuba 3534 सुधार 265336 wikitext text/x-wiki [[File:Chokha, Battle of Haldighati, painted 1822.jpg|thumb|400px|[[हल्दीघाटीको युद्ध]] को एक दृश्य, जुन [[मुगल]]हरू र [[महाराणा प्रताप]] बीच लडिएको थियो।]] पश्चिमी [[भारत]]को राज्य [[राजस्थान]]मा मानव बसोबासको इतिहास करिब १,००,००० वर्षअघिसम्म पुग्छ। करिब ईसा पूर्व ५००० देखि २००० सम्म राजस्थानका धेरै क्षेत्रहरू [[सिन्धु घाटी सभ्यता|सिन्धु घाटी सभ्यता]]को स्थलका रूपमा रहेका थिए। [[कालिबङ्गन]] राजस्थानको प्रमुख सिन्धु स्थल हो, जहाँ [[वेदी (altar)|अग्नि वेदीहरू]] फेला परेका छन्, जुन [[लोथल]]मा पाइएकासँग मिल्दोजुल्दो छन्।<ref>Frontiers of the Indus Civilization</ref> [[File:Statue of Maharana Pratap of Mewar, commemorating the Battle of Haldighati, City Palace, Udaipur.jpg|thumb|[[उदयपुर सिटी प्यालेस]]मा रहेको [[महाराणा प्रताप]]को मूर्ति, राजस्थानका अग्रणी शासक]][[File:Jantar Mantar at Jaipur.jpg|thumb|[[जंतर मंतर, जयपुर|जंतर मंतर]], [[सवाई जय सिंह]]द्वारा निर्माण गरिएका खगोलीय स्मारकहरू।]] करिब ईसा पूर्व २००० तिर [[सरस्वती नदी]] राज्यको [[अरावली पर्वतमाला]] हुँदै बग्थ्यो। [[वैदिक काल]]मा हालको राजस्थान क्षेत्रलाई ''[[ब्रह्मावर्त]]'' (देवताहरूले सिर्जना गरेको भूमि र सरस्वती तथा दृषद्वती नदीबीचको क्षेत्र) भनेर चिनिन्थ्यो। [[मत्स्य (जनजाति)|मत्स्य राज्य]] (करिब ईसा पूर्व १५००–३५०) वैदिक राज्यहरूमा सबैभन्दा महत्वपूर्णमध्ये एक थियो। यस राज्यका प्रमुख शासक राजा [[विराट]] थिए, जसले [[कुरुक्षेत्र युद्ध]]मा [[पाण्डव]]हरूको पक्षमा सहभागी भएका थिए। वैदिक कालपछि राजस्थानमा धेरै [[महाजनपद]]हरूले शासन गरेका थिए, जसमा मत्स्य, [[सुरसेन]], [[कुरु राज्य]], [[अर्जुनायन]], [[शिवि राज्य]] आदि पर्दछन्। [[File:Statue of Maharana Pratap of Mewar, commemorating the Battle of Haldighati, City Palace, Udaipur.jpg|thumb|[[उदयपुर सिटी प्यालेस]]मा रहेको [[महाराणा प्रताप]]को मूर्ति, राजस्थानका अग्रणी शासक]][[File:Jantar Mantar at Jaipur.jpg|thumb|[[जंतर मंतर, जयपुर|जंतर मंतर]], [[सवाई जय सिंह]]द्वारा निर्माण गरिएका खगोलीय स्मारकहरू।]] करिब ईसा पूर्व २००० तिर [[सरस्वती नदी]] राज्यको [[अरावली पर्वतमाला]] हुँदै बग्थ्यो। [[वैदिक काल]]मा हालको राजस्थान क्षेत्रलाई ''[[ब्रह्मावर्त]]'' (देवताहरूले सिर्जना गरेको भूमि र सरस्वती तथा दृषद्वती नदीबीचको क्षेत्र) भनेर चिनिन्थ्यो। [[मत्स्य (जनजाति)|मत्स्य राज्य]] (करिब ईसा पूर्व १५००–३५०) वैदिक राज्यहरूमध्ये एक महत्वपूर्ण राज्य थियो। यस राज्यका प्रमुख शासक राजा [[विराट]] थिए, जसले [[कुरुक्षेत्र युद्ध]]मा [[पाण्डव]]हरूको पक्षमा सहभागी भएका थिए। वैदिक कालपछि राजस्थानमा धेरै [[महाजनपद]]हरूले शासन गरेका थिए, जसमा मत्स्य, [[सुरसेन]], [[कुरु राज्य]], [[अर्जुनायन]], [[शिवि राज्य]] आदि पर्दछन्। [[भारतको मध्यकालीन राज्यहरू|प्रारम्भिक मध्यकालीन अवधि]]मा धेरै [[राजपूत वंश तथा राज्यहरूको सूची|राजपूत राज्यहरू]]को उदय भयो, जसमध्ये [[शाकम्भरीका चाहमान|चौहान]] तथा [[गौर (वंश)|गौर वंश]] ([[अजमेर]]), [[सिसोदिया वंश]] ([[मेवाड राज्य|मेवाड]]), [[गुर्जर-प्रतिहार वंश|गुर्जर-प्रतिहार]] तथा [[राठौड वंश]] ([[मारवाड]]) उल्लेखनीय छन्। यससँगै [[गहलोत|गोहील]] र [[शेखावत]] ([[शेखावाटी]]) जस्ता विभिन्न राजपूत कुलहरू पनि रहेका थिए।<ref name=":1">{{Cite book |last=Gupta |first=Kunj Bihari Lal |url=https://books.google.com/books?id=hUU5AQAAIAAJ |title=The Evolution of Administration of the Former Bharatpur State, 1722-1947 |date=1969 |publisher=Vidya Bhawan |language=en |access-date=29 January 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407010929/https://books.google.com/books?id=hUU5AQAAIAAJ |url-status=live }}</ref> [[गुर्जर-प्रतिहार साम्राज्य]]ले ८औँदेखि ११औँ शताब्दीसम्म [[भारतीय उपमहाद्वीपमा मुस्लिम आक्रमणहरू|मुस्लिम आक्रमणहरू]] विरुद्ध अवरोधको रूपमा काम गरेको थियो। प्रतिहार सेनाको शक्तिले [[अरब]]हरूलाई [[सिन्ध]] बाहिर विस्तार हुनबाट प्रभावकारी रूपमा रोकेको थियो, जुन करिब ३०० वर्षसम्म उनीहरूको एकमात्र विजय क्षेत्र रह्यो।<ref>{{Cite book |last=Tod |first=James |url=https://books.google.com/books?id=WjtLAAAAYAAJ&q=Jat |title=The Annals and Antiquities of Rajastʾhan: Or the Central and Western Rajpoot States of India |date=1899 |publisher=Indian Publication Society |language=en |access-date=29 January 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407110206/https://books.google.com/books?id=WjtLAAAAYAAJ&q=Jat |url-status=live }}</ref> [[पृथ्वीराज चौहान]]ले [[गौर राजपूत|गौराती-गोडवाडका गौर वंश]]सँग मिलेर गठबन्धनको नेतृत्व गरेका थिए, जसले [[घुरी वंश|घुरी सेना]]लाई पराजित गर्‍यो। [[गोहील वंश|गोहील]] तथा चित्तौडका [[सिसोदिया वंश|सिसोदिया]]हरूले पनि [[मुगल]]हरू विरुद्ध कठिन परिस्थितिमा निरन्तर प्रतिरोध जारी राखे, जसले अन्ततः [[हम्मीर सिंह|महाराणा हम्मीर]], [[कुम्भा (मेवाड)|महाराणा कुम्भा]], [[राणा सांगा|महाराणा सांगा]], [[महाराणा प्रताप]] र [[राज सिंह प्रथम|महाराणा राज सिंह]]जस्ता नेतृत्वको उदय गरायो।<ref>{{Cite book |last=General |first=India Office of the Registrar |url=https://books.google.com/books?id=1V1EAQAAMAAJ |title=Census of India, 1971: Series 1: India |date=1975 |publisher=Manager of Publications |language=en |access-date=29 January 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407010930/https://books.google.com/books?id=1V1EAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref> आफ्नो दीर्घ सैन्य जीवनमा महाराणा सांगा ले छिमेकी धेरै मुस्लिम राज्यहरू विरुद्ध लगातार विजय हासिल गरेका थिए, विशेषतः [[लोदी वंश]] (दिल्ली) विरुद्ध। उनले [[तराइनको दोस्रो युद्ध]] (११९२) पछि पहिलो पटक विभिन्न राजपूत कुलहरूलाई एकताबद्ध गरे र तैमुरी शासक [[बाबर]] विरुद्ध अभियान चलाए।<ref name="archive.org">{{Cite web|url=https://archive.org/details/rajasthanthroughtheagesvol1bakshis.r._751_U/page/200/mode/1up?view=theater|title=Rajasthan Through the Ages Vol 1 Bakshi S. R.}}</ref> १६औँ शताब्दीमा महाराणा प्रताप र महाराणा सांगा दुबै मुगल आक्रमणहरू विरुद्ध राजपूत वीरताको प्रतीक बने।{{sfn|Sarkar|1994|pp=41–42}} राजस्थानका अन्य प्रसिद्ध शासकहरूमा मारवाडका [[मालदेव राठौड]], [[बीकानेर]]का राय सिंह तथा [[जयपुर]]को [[आमेर राज्य|आमेर]]का [[कछवाहा]] शासकहरू—जसमा [[मान सिंह प्रथम]] र [[सवाई जय सिंह]] समावेश छन्—पर्छन्। प्रारम्भिक आधुनिक अवधिमा उदय भएका अन्य राज्यहरूमा [[जोहिया]] ( [[जाङ्गलदेश]] ), [[सिन्सिनवार (थर)|सिन्सिनवार]] ( [[भरतपुर राज्य]] ) तथा [[राणा (उपाधि)|राणा]] ( [[धौलपुर]] ) उल्लेखनीय छन्। [[सूरज मल]] राजस्थानको भरतपुरका सबैभन्दा महान् शासक मानिन्छन्।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&q=Jats+175+lakh+rupees|title=An Advanced History of Modern India|last=Sen|first=Sailendra Nath|publisher=Macmillan|year=2010|isbn=978-0-230-32885-3|pages=420}}</ref> आधुनिक कालका प्रमुख शासकमध्ये [[गंगा सिंह|महाराजा गंगा सिंह]] (बीकानेर राज्य) उल्लेखनीय थिए। उनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि सन् १९२७ मा [[गङ्गा नहर (राजस्थान)|गङ्गा नहर आयोजना]]को सम्पन्नता थियो।<ref name="Hillel2016">{{citation|author=Daniel Hillel|title=Advances in Irrigation|url=https://books.google.com/books?id=RQXgBAAAQBAJ&pg=PA132|year=2016|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4832-1527-3|page=132}}</ref> राजस्थानका महत्वपूर्ण स्थापत्य कृतिहरूमध्ये [[जंतर मंतर, जयपुर|जंतर मंतर]], [[दिलवारा मन्दिरहरू]], [[लेक प्यालेस|लेक प्यालेस रिसोर्ट]], [[सिटी प्यालेस, जयपुर|जयपुर सिटी प्यालेस]], [[सिटी प्यालेस, उदयपुर|उदयपुर सिटी प्यालेस]], [[चित्तौडगढ किल्ला]], [[जैसलमेर हवेलीहरू]] तथा [[कुम्भलगढ]] (भारतको महान पर्खाल भनेर चिनिने) प्रमुख छन्। [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश]]हरूले राजस्थानका शासकहरूसँग विभिन्न सन्धिहरू गरे र स्थानीय शासकहरूलाई आफ्ना सहयोगी बनाए, जसलाई आफ्ना [[देशी रियासत]]हरूमा शासन गर्न अनुमति दिइयो। यस अवधिमा [[भारतीय अनिकाल|अनिकाल]] तथा [[ब्रिटिश राज#आर्थिक प्रभाव|आर्थिक शोषण]] देखिएको थियो। [[राजपूताना एजेन्सी]] ब्रिटिश भारत साम्राज्यको एउटा प्रशासनिक इकाई थियो, जसले [[राजपूताना]]का विभिन्न देशी राज्यहरूको व्यवस्थापन गर्थ्यो।<ref>[https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_162.gif Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 156.]</ref> [[भारत स्वतन्त्रता ऐन १९४७|भारतीय स्वतन्त्रता]] पछि सन् १९४७ मा [[भारतको राजनीतिक एकीकरण|राजपूताना]]का विभिन्न देशी राज्यहरू सात चरणमा एकीकृत भई १ नोभेम्बर १९५६ मा वर्तमान राजस्थान राज्यको निर्माण भयो। == राजस्थानको इतिहासको कालविभाजन == [[File:IN-RJ.svg|thumb|150px|राजस्थानको स्थान]] ;पूर्व–ऐतिहासिक अवधि (पाषाण युग) * प्रारम्भिक पाषाण युग (करिब ईसा पूर्व १०,००,००० – १,००,०००) * मध्य पाषाण युग (करिब ईसा पूर्व १,००,००० – ४०,०००) * उत्तर पाषाण युग (करिब ईसा पूर्व ४०,००० – ८,०००) * नवपाषाण युग (करिब ईसा पूर्व ८,००० – ५,०००) ;प्रोटो–ऐतिहासिक अवधि (करिब ईसा पूर्व ५००० – १५००) * [[ताम्रपाषाण युग]] (करिब ईसा पूर्व ५००० – ३०००) * [[काँस्य युग]] (करिब ईसा पूर्व ३००० – १५००) ;लौह युग तथा प्राचीन अवधि (करिब ईसा पूर्व १५०० – ३००) * [[वैदिक काल]] (करिब ईसा पूर्व १५०० – ६००) * [[महाजनपद|महाजनपद तथा जनजातीय राज्यहरू]] (करिब ईसा पूर्व ६०० – ३००) ** यस अवधिमा राजस्थानमा [[शिवि राज्य|शिवि]], [[सल्व राज्य|सल्व]], [[मालव]] लगायतका राज्यहरूले शासन गरेका थिए। यी राज्यहरू पछि [[मौर्य साम्राज्य]] अन्तर्गत पनि रहेका थिए। ;शास्त्रीय अवधि (करिब ईसा पूर्व ३०० – ५५० ई.) * यस अवधिमा धेरै जनजातीय राज्यहरूले [[कुषाण साम्राज्य]] तथा [[गुप्त साम्राज्य]] अन्तर्गत स्वतन्त्र रूपमा शासन गरेका थिए। ;प्रारम्भिक मध्यकालीन अवधि (करिब ५५० – १००० ई.) * यस अवधिलाई "राजपूत काल" पनि भनिन्छ, किनभने यस समयमा धेरै राजपूत वंश तथा राज्यहरूको उदय भएको थियो। ;उत्तर मध्यकालीन अवधि (करिब १००० – १५६८ ई.) * यस अवधिमा राजपूत राज्यहरूले मुस्लिम विस्तार विरुद्ध संघर्ष तथा प्रतिरोध गरेका थिए। ;आधुनिक अवधि (करिब १५६८ – १९४७ ई.) * [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] आक्रमणहरू तथा तिनको विरुद्ध प्रतिरोध (करिब १५६८ – १७२०) * मराठा प्रभाव (करिब १७२० – १८१७) * [[राजपूताना एजेन्सी|राजपूताना]]का देशी रियासतहरू [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश साम्राज्य]] अन्तर्गत (करिब १८१७ – १९४७) ;स्वतन्त्रतापछि अवधि (करिब १९४७ पछाडि) * [[राजस्थानको एकीकरण]] (करिब १९४८ – १९५६) == प्रोटो–ऐतिहासिक अवधि (करिब ईसा पूर्व ५०००–१५००) == === सिन्धु घाटी सभ्यता === {{Main|सिन्धु घाटी सभ्यता}}[[File:Kalibangan Harappan seals.jpg|thumb|कालिबङ्गनका हरप्पा मुहरहरू]] सिन्धु–सरस्वती सभ्यता, अथवा सिन्धु घाटी सभ्यता, [[काँस्य युग]]को एउटा सभ्यता थियो, जुन भारतको उत्तर–पश्चिमी क्षेत्रमा विकसित भएको थियो। यो सभ्यता करिब ईसा पूर्व ३३०० देखि १३०० सम्म कायम रह्यो, र यसको परिपक्व अवस्था करिब ईसा पूर्व २६०० देखि १९०० सम्म थियो। [[File:Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png|thumb|right|सिन्धु घाटी सभ्यताको परिपक्व अवस्थाको नक्सा]] * [[बारोर]] ([[श्रीगंगानगर]]) र [[करणपुरा]] ([[हनुमानगढ]]) राजस्थानका प्रमुख सिन्धु घाटी सभ्यता स्थलहरू हुन्। === कालिबङ्गन सभ्यता === कालिबङ्गन [[तहसिल]] [[पिलिबङ्गन]]मा अवस्थित एक सहर हो, जुन [[हनुमानगढ जिल्ला]]मा पर्छ। यसलाई [[दृषद्वती]] र [[सरस्वती नदी]]को संगममा बनेको भू–त्रिकोण क्षेत्रमा स्थापित भएको मानिन्छ। यस स्थलमा [[सिन्धु घाटी सभ्यता]]को प्रागैतिहासिक तथा पूर्व–मौर्यकालीन स्वरूप पहिलो पटक [[लुइजी पियो टेस्सितोरी]]द्वारा पहिचान गरिएको थियो। कालिबङ्गनको उत्खनन प्रतिवेदन उत्खनन सम्पन्न भएको ३४ वर्षपछि, सन् २००३ मा [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]]द्वारा पूर्ण रूपमा प्रकाशित गरिएको थियो। [[File:Westernmound.jpg|thumb|right|‘सिटाडेल’ भनेर चिनिने ढिस्को कालिबङ्गनका भग्नावशेषको एक भाग हो]] उक्त प्रतिवेदनले कालिबङ्गनलाई सिन्धु घाटी सभ्यताको एक प्रमुख प्रादेशिक राजधानी भएको निष्कर्ष निकालेको छ। कालिबङ्गन यसको विशिष्ट “अग्नि वेदीहरू” तथा विश्वकै सबैभन्दा प्राचीन प्रमाणित “जोतेको खेत” का लागि प्रसिद्ध छ। करिब ईसा पूर्व २९०० तिर कालिबङ्गन क्षेत्र योजनाबद्ध सहरको रूपमा विकसित भएको थियो। कालिबङ्गनको प्रागैतिहासिक स्थल [[लुइजी पियो टेस्सितोरी]] (१८८७–१९१९), एक इटालियन इन्डोलोजिस्ट, द्वारा पत्ता लगाइएको थियो। उनी प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूको अध्ययन गरिरहेका थिए र उक्त क्षेत्रमा रहेका भग्नावशेषहरूको स्वरूपबाट अचम्मित भएका थिए। त्यसपछि उनले [[जोन मार्शल]] (भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण)सँग सहयोग मागेका थिए। उत्खननले अप्रत्याशित रूपमा दुई तहका संस्कृतिहरू उजागर गर्‍यो, जसमा माथिल्लो तह (कालिबङ्गन I) हरप्पा संस्कृतिसँग सम्बन्धित छ, जसमा सहरको जालीनुमा संरचना देखिन्छ। तल्लो तह (कालिबङ्गन II) लाई पहिले प्रि–हरप्पा भनिन्थ्यो, तर अहिले “प्रारम्भिक हरप्पा” वा “हरप्पा पूर्ववर्ती” भनेर चिनिन्छ। यस क्षेत्रका अन्य नजिकका सिन्धु सभ्यता स्थलहरूमा [[बालु, कैथल|बालु]], [[कुनाल]], [[बनावली]] आदि पर्दछन्।<ref>{{cite web | publisher = [[Encyclopædia Britannica]] | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India | access-date = 2008-12-31 | last = Calkins | first = PB | author2 = Alam M | title = India | archive-date = 8 May 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150508084916/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India | url-status = live }}</ref><ref>{{cite book | last = Lal | first = BB | title = Purātattva | publisher = [[Indian Archaeological Society]] | year = 2002 | chapter = The Homeland of Indo-European Languages and Culture: Some Thoughts | pages = 1–5}}</ref> === गणेश्वर सभ्यता === गणेश्वर [[तामा]]का खानीहरूको नजिक, [[सीकर]]–[[झुंझुनू]] क्षेत्रको [[खेत्री]] तामा बेल्टमा अवस्थित छ, जुन [[राजस्थान]]मा पर्दछ। [[गणेश्वर–जोधपुरा संस्कृति]]का हालसम्म ८० भन्दा बढी अन्य स्थलहरू पहिचान गरिएका छन्।<ref>Hooja, Rima. "The Transition to Food Production." In A History of Rajasthan, 206-08. New Delhi: Rupa, 2006</ref> यस अवधिलाई करिब ईसा पूर्व ३०००–२००० मानिएको छ। इतिहासकार [[रत्न चन्द्र अग्रवाल]]का अनुसार गणेश्वरको उत्खनन सन् १९७७ मा गरिएको थियो। उत्खननबाट तामाका विभिन्न वस्तुहरू जस्तै तीरका टुप्पा, भाला, माछा मार्ने काँटा, चुरा तथा छेनीहरू फेला परेका थिए। यसका साथै [[सूक्ष्मपाषाण उपकरण|माइक्रोलिथ]] तथा अन्य ढुंगाका उपकरणहरूको आधारमा गणेश्वर संस्कृतिलाई प्रि–[[हरप्पा सभ्यता|हरप्पा काल]]सँग सम्बन्धित मानिन्छ। गणेश्वरमा तीन सांस्कृतिक चरणहरू देखिन्छन्: * चरण १ (ईसा पूर्व ३८००) — जसमा चर्ट (chert) उपकरण प्रयोग गर्ने शिकार तथा संकलनमा आधारित समुदायहरू थिए। * चरण २ (ईसा पूर्व २८००) — जसमा तामाको धातु कार्य तथा पकाइएका माटाका भाँडाकुँडाको प्रारम्भ देखिन्छ। * चरण ३ (ईसा पूर्व १८००) — जसमा विभिन्न प्रकारका माटाका भाँडाकुँडा तथा तामाका सामग्रीहरूको उत्पादन भएको पाइन्छ।<ref>Joshi, M.C, ed. "Indian Archaeology: 1987-88 A Review." Archaeological Survey of India, 1992, 101-02. Accessed 7 March 2018. asi.nic.in/nmma_reviews/Indian Archaeology 1987-88 A Review.pdf</ref> == प्राचीन तथा शास्त्रीय अवधि (करिब ईसा पूर्व १५०० – ५५० ई.) == === मत्स्य राज्य (करिब ईसा पूर्व १४०० – ३५०) === मत्स्य राज्य प्रारम्भिक वैदिक युगको एक [[जनपद]] थियो, जुन पछि उत्तर वैदिक कालमा विकसित भई पूर्ण राज्यको रूपमा स्थापित भयो। यो राज्य ''सोलस'' (सोह्र) [[महाजनपद]]हरू मध्ये एक थियो। यस क्षेत्रमा रहेको [[चित्रित धूसर मृद्भाण्ड संस्कृति]] (PGW) पछि करिब ईसा पूर्व ७००–५०० तिर [[उत्तरी कालो पालिस गरिएको मृद्भाण्ड]] (NBPW) संस्कृतिले स्थान लियो, जुन प्रमुख [[महाजनपद]] राज्यहरूको उदयसँग सम्बन्धित थियो (जस्तै [[कुरु राज्य|कुरु]], [[पाञ्चाल]], [[मत्स्य (जनजाति)|मत्स्य]], [[सुरसेन]] र [[वत्स]])।<ref>{{Cite journal|last=Bhan|first=Suraj|date=2006-12-01|title=North Indian Protohistory and Vedic Aryans|journal=Ancient Asia|volume=1|pages=173|doi=10.5334/aa.06115|issn=2042-5937|doi-access=free}}</ref> यो राज्य केन्द्रीय भारतमा [[कुरु राज्य]] नजिक अवस्थित थियो। यसको स्थापना मत्स्य कुलका [[द्वैत]]ले गरेका थिए, जो महान सम्राट [[उपरिचर वसु]]का पुत्र थिए।<ref name=r2>{{cite web|url=http://rajassembly.nic.in/raj-integration.htm|title=Integration of Rajasthan|publisher=Rajasthan Legislative Assembly website|access-date=2009-06-04|archive-date=14 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180914202508/http://rajassembly.nic.in/raj-integration.htm|url-status=live}}</ref> ==== भौगोलिक अवस्था ==== [[File:Late Vedic Culture (1100-500 BCE).png|thumb|वैदिक कालका राज्यहरू। मत्स्य राज्य दायाँतर्फ अवस्थित देखिन्छ।]] केन्द्रीय मत्स्यको उत्तरतर्फ [[कुरु राज्य]] अवस्थित थियो। यक्रिल्लोमा जस्ता कुरु क्षेत्रहरू यसको पूर्वतर्फ रहेका थिए। यसको पश्चिमतर्फ [[सल्व राज्य]] र उत्तर–पश्चिमतर्फ [[महोत्थ]] अवस्थित थिए। दक्षिणतर्फ [[निषाद]], निषध तथा [[कुरु राज्य]]का क्षेत्रहरू जस्तै [[नवराष्ट्र]] अवस्थित थिए।<ref>{{Citation|last=Dalal|first=Roshen|title=Hinduism and its basic texts|date=2017-07-14|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315545936-11|work=Reading the Sacred Scriptures|pages=250, 157–170|location=New York|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781315545936-11|isbn=978-1-315-54593-6|access-date=2020-09-16|archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703061631/https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781315545936-11/hinduism-basic-texts-roshen-dalal|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> ==== इतिहास तथा कुरुक्षेत्र युद्धमा भूमिका ==== महाभारत युद्धमा सम्पूर्ण मत्स्य राजपरिवारले पाण्डवहरूको पक्षबाट युद्ध लडेका थिए। [[विराट]] आफ्ना भाइहरू उत्तरा र शङ्खसँग आएका थिए। श्वेता पनि दक्षिणबाट आफ्ना छोरा निर्भितासहित युद्धमा सहभागी भएका थिए। [[File:The Pandava and Kaurava armies face each other.JPG|thumb|कुरुक्षेत्र युद्धको एक दृश्य]] पहिलो दिन उत्तरा शल्यसँग लड्दै मृत्यु भए। आफ्ना सौतेनी भाइको मृत्युले क्रोधित भएका श्वेताले कुरु सेनामा ठूलो विनाश मच्चाए, तर भीष्मले उनलाई वध गरे। सातौँ दिन द्रोणाचार्यले शङ्ख र निर्भितालाई मारे। पन्ध्रौँ दिन द्रोणाचार्यले विराटलाई पनि वध गरे। विराटका सबै भाइहरू पनि द्रोणाचार्यसँग लड्दा मारिए। अठारौँ दिन मध्यरातमा अश्वत्थामाले मत्स्य सेनाको बाँकी भागलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गरिदिए।<ref name=Malik>{{Cite book |last=Malik |first=Dr Malti |url=https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12 |title=History of India |date=2016 |publisher=New Saraswati House India Pvt Ltd |isbn=978-81-7335-498-4 |pages=52–53 |language=en |access-date=10 December 2021 |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703061640/https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12 |url-status=live }}</ref> उत्तर वैदिक कालसम्म आइपुग्दा मत्स्यहरूले [[कुरु (राज्य)|कुरु]]हरूको दक्षिण र [[यमुना नदी]]को पश्चिममा अवस्थित राज्यमा शासन गर्थे, जसले यसलाई [[पाञ्चाल]] राज्यबाट अलग पार्थ्यो। यो क्षेत्र करिब [[जयपुर]] ([[राजस्थान]]) सँग मेल खान्छ, र यसमा सम्पूर्ण [[हिण्डौन ब्लक|हिण्डौन]], [[अलवर]] तथा [[भरतपुर, भारत|भरतपुर]]का केही भागहरू, साथै [[दक्षिण हरियाणा]] समावेश थिए। मत्स्यको राजधानी [[बैराट|विराटनगरी]] (हालको [[बैराट]]) थियो, जुन यसको संस्थापक राजा विराटको नामबाट राखिएको मानिन्छ।<ref>{{Cite book|last=Ratnawat, Shyam Singh. Sharma, Krishna Gopal.|title=History and culture of Rajasthan : from earliest times upto 1956 A.D.|date=1999|publisher=Centre for Rajasthan Studies, University of Rajasthan|pages=7|oclc=606486051}}</ref> ==== मत्स्य संघ ==== आधुनिक कालमा अर्को [[युनाइटेड स्टेट्स अफ मत्स्य]] चार [[देशी रियासत]]हरू—[[भरतपुर राज्य|भरतपुर]], [[धौलपुर राज्य|धौलपुर]], [[अलवर राज्य|अलवर]] र [[करौली राज्य|करौली]]—लाई मिलाएर सन् १९४७ देखि १९४९ सम्म अस्थायी रूपमा गठन गरिएको थियो।<ref name=a>{{Cite web |url=http://www.worldstatesmen.org/India_states.html |title=States of India since 1947 |access-date=13 November 2021 |archive-date=1 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701103006/http://worldstatesmen.org/India_states.html |url-status=live }}</ref> [[शोभा राम कुमावत]] ([[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]) यस राज्यका पहिलो तथा अन्तिम मुख्यमन्त्री थिए, जसले १८ मार्च १९४८ देखि १५ मे १९४९ सम्म पद सम्हालेका थिए।<ref name=a/> धौलपुरका महाराजालाई यसको राजप्रमुख बनाइएको थियो। १५ मे १९४९ मा मत्स्य संघलाई [[ग्रेटर राजस्थान]]सँग विलय गरियो,<ref name=r1>{{cite web|url=https://rajassembly.nic.in/OverviewRajLegislature.aspx|title=History of Legislature in Rajasthan|publisher=Rajasthan Legislative Assembly website|access-date=2009-06-04|archive-date=18 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818172206/https://rajassembly.nic.in/OverviewRajLegislature.aspx|url-status=live}}</ref> जसबाट [[युनाइटेड स्टेट अफ राजस्थान]] गठन भयो, र पछि २६ जनवरी १९५० मा यसले वर्तमान राजस्थान राज्यको रूप लियो।<ref name=r2/> === प्राचीन राज्यहरू (करिब ईसा पूर्व ७०० – ५५० ई.) === [[File:EpicIndia.jpg|thumb|प्राचीन भारतका राज्यहरू]] ==== उत्तरी राजस्थान क्षेत्र ==== * [[सल्व राज्य|सल्व]] * [[यौधेय]] * कन्यक राज्य * द्वैत राज्य * अम्वस्थ राज्य ==== पूर्वी राजस्थान क्षेत्र ==== * [[निषध]] * [[अर्जुनायन]] ==== केन्द्रीय राजस्थान क्षेत्र ==== * [[निषाद]] ==== पश्चिमी राजस्थान क्षेत्र ==== * [[अभीर राज्य|अभीर]] * [[शूद्र राज्य|शूद्र]] * [[शिवि राज्य]] * [[सिन्धु राज्य]] ==== दक्षिणी राजस्थान क्षेत्र ==== * [[मालव]] * [[गुर्जर राज्य]] * [[कुन्ती राज्य]] यी वीर राज्यहरूले [[शक]], [[हूण]] लगायतका धेरै विदेशी आक्रमणकारीहरूलाई पराजित गरेका थिए। [[File:Bhabru inscription.jpg|thumb|सम्राट अशोकको [[लघु शिलालेख]] ३, जुन [[विराटनगढ]] ([[राजस्थान]]) स्थित [[बैराट मन्दिर]] अगाडि फेला परेको थियो।<ref name=ASI>{{cite book |title=Archaeological Survey Of India Four Reports Made During The Years 1862 - 63 - 64 - 65 Volume Ii |date=1871 |pages=242–248 |url=https://books.google.com/books?id=3s4OAAAAQAAJ |last1=Cunningham |first1=Sir Alexander |access-date=31 October 2023 |archive-date=31 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031092627/https://books.google.com/books?id=3s4OAAAAQAAJ |url-status=live }}</ref>]] === विदेशी साम्राज्यहरूको आक्रमण (करिब १०० – ३०० ई.) === यी विदेशी साम्राज्यहरू—[[पश्चिमी सत्रप|सत्रप]], [[कुषाण साम्राज्य|कुषाण]] र [[हूण]]—ले पश्चिमी र उत्तर–पूर्वी राजस्थानका केही क्षेत्रहरूमा आक्रमण गरी शासन गरे। तिनीहरूले [[शिवि राज्य|शिवि]], [[अर्जुनायन]], [[यौधेय]] र [[मालव]] जस्ता स्वदेशी राज्यहरूको कडा प्रतिरोधको सामना गर्नुपरेको थियो। पछि यी विदेशी साम्राज्यहरूलाई [[सातवाहन साम्राज्य|सातवाहन]] र [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त]]हरूले पराजित गरे। == प्रारम्भिक मध्यकालीन अवधि (करिब ५५०–१००० ई.) == === गुर्जर-प्रतिहार साम्राज्य (करिब ५५०–१०३६ ई.) === [[गुर्जर-प्रतिहार|गुर्जर प्रतिहार साम्राज्य]]ले छैठौँदेखि एघारौँ शताब्दीसम्म [[अरब]] आक्रमणकारीहरूलाई अवरोधको रूपमा काम गर्‍यो। [[प्रतिहार साम्राज्य]]को प्रमुख उपलब्धि पश्चिमबाट हुने विदेशी आक्रमणहरूलाई सफलतापूर्वक प्रतिरोध गर्नुमा छ, जुन [[जुनैद]]का दिनहरूदेखि सुरु भएको थियो। [[उमैय्यद अभियानहरू भारतमा]] (७४०) को समयमा [[नागभट्ट I]]को नेतृत्वमा शासकहरूको गठबन्धनले ७११ ई. मा अरबहरूलाई पराजित गरी तिनीहरूलाई [[सिन्ध]]तिर फिर्ता हुन बाध्य पार्‍यो।<ref>R. C. Majumdar 1977, p. 298-299</ref> इतिहासकार [[R. C. Majumdar]]ले उल्लेख गर्छन् कि यसलाई अरब लेखकहरूले स्पष्ट रूपमा स्वीकार गरेका थिए। उनी थप्छन् कि भारतका इतिहासकारहरूले मुसलमान आक्रमणकारीहरूको ढिलो प्रगतिको कारणमा चकित भएका छन्, जुन उनीहरूको अन्य भागहरूमा तीव्र प्रगतिसँग तुलना गर्दा फरक छ। लगभग ३०० वर्षसम्मको अवधि भित्र अरबहरूलाई सिन्ध सीमाभन्दा अघि रोक्न प्रतिहार सेनाको शक्ति निर्णायक सावित भएको देखिन्छ।{{sfn|Chaurasia|2002a|pp=207–208}} ==== माण्डव्यपुरका प्रतिहार (करिब ५५०–८६० ई.) ==== माण्डव्यपुरका प्रतिहारहरू (Pratīhāras of Māṇḍavyapura), जसलाई ''मन्डोरका प्रतिहार'' पनि भनिन्छ, भारतीय वंशका शासक थिए। उनीहरूले छैठौँदेखि नवौँ शताब्दी ई.सम्म वर्तमान [[राजस्थान]]का केही क्षेत्रहरूमा शासन गरेका थिए। उनीहरूले पहिलो पटक आफ्नो राजधानी माण्डव्यपुर (आधुनिक [[मन्डोर]])मा स्थापना गरे, र पछि मेडन्तक (आधुनिक [[मेरता शहर|मेरता]])बाट शासन गरे। साम्राज्यिक [[गुर्जर-प्रतिहार वंश|प्रतिहार]]हरूले आफुलाई पौराणिक नायक लक्ष्मणको वंशज भएको दाबी पनि गर्थे। परिवारका प्रारम्भिक ऐतिहासिक सदस्यहरू हरिचन्द्र र उनका दोस्रो पत्नी भद्रा थिए। हरिचन्द्र ब्राह्मण थिए, भने भद्रा एक [[क्षत्रिय]] कुलकी महिला थिइन्। उनीहरूका चार छोरा थिए: भोगभट्ट, कक्का, रज्जिला र डड्डा। यी चार जनाले माण्डव्यपुरमा कब्जा गरी त्यहाँ प्राचीर निर्माण गरे।{{sfn|Mishra|1966|p=3}} माण्डव्यपुरको विजयअघि परिवार कहाँ बस्थ्यो भन्ने थाहा छैन।{{sfn|Puri|1957|p=20}} ==== भिन्माला (कन्नौज) का प्रतिहार (करिब ७३०–१०३६) ==== [[File:Map of the Gurjara-Pratiharas (circa 800-950 CE).png|thumb|प्रतिहार साम्राज्यको विस्तार]] नागभट प्रथम (७३०–७६०) सम्भवतः प्रारम्भमा [[चावड़ा वंश|भिन्मालाका चावड़ाहरू]]को अधीनस्थ थिए। उनले आफ्नो पहिचान चावड़ा साम्राज्यको पतनपछि पाए, जब अरबहरूले [[सिन्ध]]मा आफ्नो कब्जा जमाएर आक्रमण गरे। [[Nagabhata I|नागभट प्रतिहार I]] (७३०–७५६) ले पछि मन्डोरबाट पूर्व र दक्षिणतर्फ आफ्नो नियन्त्रण विस्तार गरे, [[मालवा]]लाई [[ग्वालियर]] र गुजरातको [[भरुच]] बन्दरगाहसम्म विजय गरे। उनले आफ्नो राजधानी [[उज्जैन|अवन्ती]] (मालवा) मा स्थापना गरे र अरबहरूको विस्तारलाई रोके। ७३८ ई. मा [[राजस्थान युद्ध]]मा नागभटले प्रतिहारहरूको गठबन्धनको नेतृत्व गर्दै मुस्लिम अरबहरूलाई हराए, जसले पूर्वी [[पश्चिमी एशिया]] र [[ईरान]]मा विजय प्रगति गर्दै थिए। [[File:Nagabhata II.jpg|thumb|[[नागभट I]]]] अरब इतिहासकार सुलैमानले ८५१ ई. मा प्रतिहारहरूको सेना वर्णन गर्दा भन्छन्, "गुर्जरका शासकले धेरै सेना राखेका छन् र भारतका अरू कुनै शासकसँग यति उत्कृष्ट अश्वदलों छैन। उनी अरबहरूको विरोधी छन्, तर अरब शासकलाई सबैभन्दा महान् शासकको रूपमा स्वीकार गर्छन्। भारतका राजाहरूमध्ये उनी इस्लामी धर्मको सबैभन्दा ठूलो विरोधी हुन्। उनका धन र उँट तथा घोडा धेरै छन्।"{{sfn|Chaurasia|2002a|p=207}} [[मिहिर भोज]] वंशका सबैभन्दा महान् शासक थिए। उनका अधीनता मानिने विजय भएका क्षेत्रहरूमा [[त्रावानी]], [[वल्ला]], [[माड़ा]], [[आर्य]], [[गुजरात्र]], [[लाटा पर्वर्त]] र [[चंदेला]]हरू (बुन्देलखण्ड) समावेश थिए। भोजको [[दौलतपुरा]]–[[दौसा]] शिलालेख (८४३ ई.) ले दौसा क्षेत्रको उनको शासन पुष्टि गर्छ। अर्को शिलालेखमा उल्लेख छ, "भोजका क्षेत्रहरू [[सतलज]] नदीको पूर्वसम्म फैलिएका थिए।" [[महमु्द अफ़ घज़नी]]ले १०१८ ई. मा [[कन्नौज]] कब्जा गरे र प्रतिहार शासक राजपाल भागे। पछि उनलाई [[चंदेला शासक|विद्याधर]]ले कब्जा गरी मारिदिए।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=a9j9ZJGJOV0C&pg=PA25 |title=The Candellas of Jejākabhukti |first=R. K. |last=Dikshit |publisher=Abhinav |year=1976 |isbn=9788170170464 |page=72 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=irHN2UA_Z7gC&pg=PA27 |title=The Early Rulers of Khajurāho |first=Sisirkumar |last=Mitra |publisher=Motilal Banarsidass |year=1977 |isbn=9788120819979 |pages=72–73 }}</ref> चंदेला शासकले राजपालको छोरा त्रिलोचनपालालाई प्रॉक्सी राजा बनाए। कन्नौजका अन्तिम गुर्जर-प्रतिहार शासक जसपालको १०३६ ई. मा निधन भयो। ==== प्रतिहार कला ==== गुर्जर-प्रतिहार युगबाट वास्तुकला, मूर्तिकलाहरू र उकेरा प्यानलहरूका उल्लेखनीय उदाहरणहरू पाइन्छन्।<ref>{{cite book|title=Epic scenes in Indian plastic art|first=Jayantika |last=Kala|publisher=Abhinav Publications|year=1988|isbn=978-81-7017-228-4|url=https://books.google.com/books?id=MLcGKezqdDIC&pg=PA5|page=5}}</ref> उनीहरूको मन्दिरहरू खुला मण्डप शैलीमा निर्माण गरिएका थिए। सबैभन्दा प्रख्यात गुर्जर-प्रतिहार शैलीको वास्तुकला मध्ये एक [[Khajuraho]] हो, जुन तिनका अधीनस्थ [[चंदेला]]हरूले [[बुन्देलखण्ड]]मा निर्माण गरेका थिए। ;मāरु-गुर्जर वास्तुकला [[Māru-Gurjara architecture]] गुर्जर-प्रतिहार साम्राज्यको समयमा विकसित भयो। ;महावीर जैन मन्दिर, ओसियन [[Mahavira Jain temple, Osian]] ७८३ ई. मा निर्माण गरिएको थियो,{{Sfn|Kalia|1982|p=2}} जसले पश्चिम भारतको सबैभन्दा पुरानो बाँचेको जैन मन्दिरको रूपमा चिनिन्छ। ;बारोली मन्दिर समूह [[File:Baroli_temple.jpg|thumb|घटेश्वरा महादेव मन्दिर, [[Baroli Temples|बारोली मन्दिर समूह]]। यी मन्दिरहरू १०औँ–११औँ शताब्दीमा [[गुर्जर-प्रतिहार वंश]]ले बनाएका थिए।]] [[Baroli Temples|बारोली मन्दिर समूह]] आठ मन्दिरहरू समावेश गर्दछ, जुन प्रतिहारहरूले निर्मित गरेका थिए र एउटा पर्खालले घेरिएको परिसरमा स्थित छन्।<ref name="Bajpai2006">{{cite book|first=K. D. |last=Bajpai|title=History of Gopāchala|url=https://books.google.com/books?id=Q3KcwLKuRnYC&pg=PA31|year=2006|publisher=Bharatiya Jnanpith|isbn=978-81-263-1155-2|page=31}}</ref> ==== अन्य प्रतिहार शाखाहरू ==== ;बड्डोच शाखा (स. ६००–७००) जानिएका बड्डोच शासकहरू: * धड्डा १ (६००–६२७) * धड्डा २ (६२७–६५५) * जयभट्ट (६५५–७००) ;राजोगढ़ शाखा बड़ेगुजरहरू राजोगढ़का शासक थिए: * [[Parmeshver Manthandev]] (८८५–९१५) पर्मेश्वर मन्थानदेवपछि कुनै अभिलेख उपलब्ध छैन। === मेवाड़ राज्य (स. ५६६–१९४८ ई.) === ==== गुहिला वंश (स. ५६६–१३०३ ई.) ==== [[File:Map rajasthan mewar.png|thumb|[[मेवाड़]] क्षेत्रको नक्सा]] गुहिला वंशले वर्तमान [[राजस्थान]] राज्यको मेदापट्ट क्षेत्र (आधुनिक मेवाड़) शासन गरेको थियो। छैठौं शताब्दीमा, वर्तमान राजस्थानमा तीन फरक ''गुहिला वंश''हरूको शासनको प्रमाण पाइन्छ: * [[Nagda]]–[[Ahar]] का गुहिला, * किश्किंधा (आधुनिक [[Kalyanpur, Rajasthan|कल्याणपुर]]) का गुहिला, * धवगर्ता (वर्तमान [[Dhor]]) का गुहिला। सातौं शताब्दीको अभिलेख अनुसार यीमध्ये कुनै पनि वंशले प्रतिष्ठित उत्पत्ति दावी गरेको थिएन। गुहिला वंशका धवगर्ता वंशले स्पष्ट रूपमा [[मोरी]] (पछी मौर्य) राजाहरूलाई अधीनस्थको रूपमा उल्लेख गरेको छ। अन्य दुई वंशका प्रारम्भिक राजा पनि अधीनस्थताको सङ्केत गर्ने शीर्षक प्रयोग गर्थे। दशौं शताब्दी सम्ममा, नागदा-अहरका गुहिला वंश मात्र बाँचेका थिए। यस समयमा तिनीहरूको राजनीतिक स्थिति उच्च भएको र गुहिला राजाहरूले ''[[Maharajadhiraja]]'' जस्ता उच्च शाही शीर्षक ग्रहण गरेका थिए। यस समयमा, वंशले प्रतिष्ठित उत्पत्ति दाबी गर्न थालेको थियो, र यसले यसको संस्थापक गुहदत्तलाई ''महादेव'' ([[ब्राह्मण]]) भनेको, जो आनन्दपुर (आधुनिक [[Vadnagar]]) बाट सरेको थियो भनी दाबी गरे। बादका बर्दिक कथा अनुसार, वंशको संस्थापक गुहादित्य [[Vallabhi]] का [[Maitraka]] शासक शिलादित्यका पुत्र भएको दाबी गरिएको छ, तर यसलाई ऐतिहासिक प्रमाणले समर्थन गर्दैन। ९७७ ई. को अतपुर शिलालेख र १०८३ ई. को कद्मल शिलालेख अनुसार गुहदत्तको उत्तराधिकारी भोजा थियो, जसले [[Eklingji]] मा एक ट्याङ्क निर्माण गराए। १२८५ ई. को अचलेश्वर शिलालेखले उनलाई [[विष्णु]]का भक्तको रूपमा वर्णन गरेको छ। भोजाको उत्तराधिकारी महेन्द्र र नागादित्य थिए। बर्दिक कथाले भन्छ कि नागादित्य [[भिल]]सँगको युद्धमा मरे। नागादित्यको उत्तराधिकारी शिलादित्यले परिवारको राजनीतिक स्थिति उल्लेखनीय रूपमा बढाए, जुन उनको ६४६ ई. को सामोली शिलालेख र उनका उत्तराधिकारीहरूको अभिलेखहरूबाट स्पष्ट हुन्छ। आर. वी. सोमानीले अनुमान गरेका छन् कि [[Jawar|जावर]] मा ताम्र र जिंक खानी उनको शासनकालमा उत्खनन गरिएका थिए, जसले राज्यको आर्थिक समृद्धि धेरै बढाएको थियो। महेन्द्रको उत्तराधिकारी कलाभोजा थिए, जसलाई धेरै इतिहासकारले [[Bappa Rawal]] सँग पहिचान गरेका छन्। १२औं शताब्दी मध्यमा, वंश दुई शाखामा विभाजित भयो। वरिष्ठ शाखा (जसका शासकलाई पछि 'Rawal' भनिन्थ्यो) [[Chittor Fort|चित्तौडगढ]]बाट शासन गर्थे र [[1303 Siege of Chittorgarh|दिल्ली सुल्तानको आक्रमण]]मा [[Ratnasimha]]को पराजयसँग समाप्त भयो। जूनियर शाखा सेसोदा बाट शासन गर्थे, ''[[Rana (title)|Rana]]'' शीर्षक प्रयोग गर्थे र पछि [[Sisodia Dynasty|सिसोदिया]] राजपूत वंशको उदय भयो। ==== गुहिला वंशको शाखा विभाजन ==== [[Ranasimha|रानासिंह]] (११५८ ई.) को शासनकालमा, गुहिला वंश दुई शाखामा विभाजित भयो।{{sfnm|Chakravarti|1987|1pp=119–121|Banerjee|1958|2pp=14–15}} विभाजन पछि ''Rawal'' शाखाले ११६५–१३०३ ई. सम्म शासन गर्यो। ==== सिसोदिया वंश (स. १३२६–१९४८ ई.) ==== सिसोदिया वंशले आफ्नो वंशावलीलाई १२औं शताब्दीका गुहिला राजा रानासिंहको पुत्र राहापा संग जोड्दछ। मुख्य गुहिला वंशको अन्त्य [[Khalji dynasty|खालजी वंश]]सँगको [[Siege of Chittorgarh (1303)|चित्तौडगढको युद्ध]]मा पराजयपछि भयो। १३२६ ई. मा [[Rana Hammir]], जसले उक्त वंशको एक कनिष्ठ शाखा प्रतिनिधित्व गर्थे, क्षेत्र पुनः कब्जा गरे, वंश पुनर्स्थापना गरे र सिसोदिया वंशको संस्थापक बने। यस वंशका सबै पछि आउने महाराणा मेवाड़का राजा सिसोदिया वंशका सदस्य थिए। सिसोदियाहरूले पूर्व गुहिला राजधानी [[Chittor Fort|चित्तौड़]]मा आफ्नो नियन्त्रण पुनः स्थापित गरे।<ref name=":0"/><ref name="Naravane"/><ref>{{Cite book|last=Manoshi|first=Bhattacharya|title=The Royal Rajputs|year=2008|isbn=9788129114013|pages=42–46|publisher=Rupa & Company }}</ref> सिसोदिया वंशका प्रमुख शासकहरूमा [[Rana Hammir]] (१३२६–१३६४), [[Kumbha of Mewar|राणा कुम्भ]] (१४३३–१४६८), [[Rana Sanga]] (१५०८–१५२८) र [[Maharana Pratap|राणा प्रताप]] (१५७२–१५९७) पर्छन्। [[Bhonsle]] वंश, जसका सदस्य [[Maratha empire|मराठा साम्राज्य]]का संस्थापक [[Shivaji]] थिए, पनि सिसोदिया परिवारको शाखाबाट उत्पत्ति दाबी गर्छन्।<ref name="S1998"/> त्यस्तै, [[Rana dynasty]] अफ [[Nepal]] ले पनि मेवाड़का रानासँग आफ्नो वंश जोडेको दाबी गरेको छ।<ref/> [[File:Maharana Kumbhakarna of Mewar.jpg|thumb|[[महाराणा कुम्भ]]]] [[File:Depiction of king Rana Sanga.jpg|thumb|[[राणा संग]]]] [[File:RajaRaviVarma MaharanaPratap.jpg|thumb|[[महाराणा प्रताप]]]] [[File:Maharana Raj Singh riding.jpg|thumb|[[राणा राज सिंह]]]] === जैसलमेरको भाटी वंश (स. ६००–१९४९ ई.) === भाटी वंशको उद्गम [[Bhatner]] बाट भएको हो र यसले उक्त क्षेत्रमा शासन स्थापना गर्यो। [[Jaisalmer]] का महाराजाहरू आफ्नो वंशावली [[Jaitsimha]] मार्फत जोडी रहेको दाबी गर्छन्, जो ९औं शताब्दीका [[Bhati]] कुलका शासक थिए। उनी [[Deoraj]], प्रसिद्ध [[Yaduvanshi Bhati]] राजपूत राजकुमार, का उत्तराधिकारी हुन्। यस वंशसँगै "Rawal" उपाधि सुरु भयो। "Rawal" को अर्थ "राजपरिवारको सदस्य" हो।<ref>{{cite book |last=Judge |title=Mapping social exclusion in India: Caste, Religion, and Borderlands |date=13 March 2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107056091 |url=https://books.google.com/books?id=bNJkAwAAQBAJ&pg=PA176 |access-date=25 November 2021 |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703062631/https://books.google.com/books?id=bNJkAwAAQBAJ&pg=PA176 |url-status=live }}</ref> ==== राज्यको स्थापना ==== [[File:Jaisalmer in Rajasthan (India).svg|thumb|[[Rajasthan]]मा [[Jaisalmer]]को स्थान]] कथा अनुसार, देओराजले छिमेकी मुख्यको छोरीसँग विवाह गर्ने योजना बनाएका थिए। तर देओराजका बुबा र ८०० जना परिवार तथा अनुयायीहरू विवाह समारोहमा आकस्मिक रूपमा आक्रमणमा परे र मारे गए। देओराज एक ब्राह्मण योगीको सहयोगले भाग्न सफल भए, जसले राजकुमारलाई आफूसँगैको ब्राह्मणको रूपमा लुकायो। जब देओराजको खोजीमा आएका छिमेकी मुख्यका अनुयायीहरू भेट भए, ब्राह्मणले उनीहरूलाई विश्वस्त पार्नुभयो कि देओराज पनि ब्राह्मण हुन्, किनकि उनले एउटै थालबाट खानुभयो—कुनै पनि ब्राह्मण अरू जातिका मानिससँग यस्तो काम गर्दैन। यसरी देओराज र बाँकी बाँचेका वंशजहरूले आफ्नो सामर्थ्य पुनःस्थापित गरे र पछि उनले [[Derawar]]को किल्ला बनाएका थिए।<ref name="Beny & Matheson. Page 51">Beny & Matheson, p. 51.</ref> देओराजले पछि [[Lodhruva|Laudrava]] (आजको [[Jaisalmer]]को करिब १५ किमी दक्षिण-पूर्व) अर्को राजपूत वंशबाट कब्जा गरेर आफ्नो राजधानी बनाएका थिए।<ref name="Beny & Matheson. Page 51"/> भाटीको मुख्य प्रतिस्पर्धी [[Rathore (Rajput clan)|Rथोर]] वंशहरू थिए, जो [[Jodhpur]] र [[Bikaner]]मा थिए। उनीहरूले [[fort]] र [[Depression (geology)|पानीको ठाउँ]]हरूको लागि लडाइँ गर्थे, किनकि प्रारम्भिक कालदेखि नै जैसलमेर क्षेत्र ऊँट कारवाँ व्यापार मार्गले छिचोलिएको थियो, जसले उत्तर भारत र मध्य एशियालाई [[Gujarat]]को अरब सागर तटीय बन्दरगाहसँग जोड्थ्यो र त्यसपछि [[Persia]], अरब र [[Egypt]]सम्म पुग्थ्यो। यसको स्थानले जैसलमेरलाई व्यापारमा कर लगाउन र रणनीतिक रूपमा उपयुक्त बनाएको थियो।<ref name="Ganda_1990"/> [[File:Asia 800ad.jpg|thumb|२५०px|सन् ८०० ई.मा [[Bhati|भाटी राज्य]], जसलाई मुल्थान भनेर चिनिन्छ]] भाटी शासकहरूले मूलतः अफगानिस्तानका भागहरूमा शासन गरेका थिए; उनीहरूको पूर्वज रावल गजलाई [[Gajni]] शहरको संस्थापक मानिन्छ। जेम्स टोडका अनुसार यो आधुनिक [[Ghazni]] हो भने, कन्निङ्गह्याम यसलाई आधुनिक [[Rawalpindi]] ठान्दछन्। उनका उत्तराधिकारी रावल सालिवाहनलाई [[Sialkot]] शहरको संस्थापक मानिन्छ र उनले यसलाई आफ्नो नयाँ राजधानी बनाएका थिए। सालिवाहनले ७८ ई.मा कहरोरमा [[Saka Scythians]]लाई पराजित गरे र ''Saka-ari'' (साकासँगको शत्रु) उपाधि ग्रहण गरे। सालिवाहनका नाति रावल भाटीले छिमेकी क्षेत्रहरूमा विजय प्राप्त गरे। भाटी वंशको नाम यहीँबाट आएको हो।<ref>{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_008.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 14, page 2 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|access-date=25 November 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111225401/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_008.gif|url-status=live}}</ref> ==== देरावर किल्ला ==== [[Derawar fort]] पहिलो पटक ९औँ शताब्दीमा ''राय जज्जा भुट्टा'', [[Bhati]] वंशका [[Hindus|हिन्दू]] राजपूत शासकले निर्माण गरेका थिए,<ref name="Khaliq2017"/> यो [[Jaisalmer]] र [[Bahawalpur]]का राजा [[Rawal Deoraj Bhati]]लाई [[mwod:tribute|श्रद्धास्वरूप]] समर्पित गरिएको थियो।<ref name="dawn"/><ref name="DeraRawal"/> किल्लालाई सुरुमा ''Dera Rawal'' भनेर चिनिन्थ्यो, पछि ''Dera Rawar'' भनिन थाल्यो र समयसँगै यसको उच्चारण बदलिँदै आजको नाम ''Derawar''मा परिणत भयो।<ref name="DeraRawal"/> [[File:Derawar Fort, Bahawalpur I.jpg|thumb|९औँ शताब्दीमा भुट्टा शासक राय जज्जा भुट्टाद्वारा बनाइएको [[Derawar Fort]]]] ==== मध्यकालीन अवधि ==== वर्ष 1156 मा, [[Rawal Jaisal]] ले आफ्नै नामबाट नयाँ राजधानी स्थापना गरे, जुन माटोको किल्ला थियो र त्यसलाई [[Jaisalmer]] नाम दिए। [[File:Rawal Jaisal Singh, the founder and first ruler of the Kingdom of Jaisalmer.jpg|thumb|[[Rawal Jaisal]], मुख्य भाटी राज्यका संस्थापक]] [[Jaisalmer]]को पहिलो ''[[Jauhar]]'' 1294 मा भएको थियो, जब [[Delhi Sultanate|दिल्ली]]का तुर्किक शासक [[Alauddin Khalji]]को शासनकालमा यो घटना घट्यो। यसको कारण भाटीहरूले ३००० घोडा र खच्चरमा सारिएको विशाल खजाना क्याराभानमा हमला गर्नु थियो।<ref>Beny & Matheson, p. 147.</ref> ==== जैसलमेरको रियासत ==== [[File:Jaisalmer and Neighbours.svg|thumb|जैसलमेर राज्य]] वर्ष 1818 मा, [[Jaisalmer State|जैसलमेरका रावलहरू]]ले ब्रिटिशसँग सम्झौता गरे र यसले राजपरम्पराको सुनिश्चितता प्रदान गर्यो। जैसलमेर ब्रिटिशसँग सम्झौता गर्ने अन्तिम राजपूत राज्यहरूमध्ये एक थियो। 1829 मा जैसलमेरले बीकानेरसँगको युद्ध टार्न ब्रिटिश सेवाहरूको सहारा लिनु पर्यो, र 10 वर्ष पछि 1839 मा पहिलो [[Anglo-Afghan War|अंग्लो-अफगान युद्ध]]का लागि ब्रिटिशलाई बोलाउनु पर्‍यो।<ref name="Martinelli and Michell, p. 239">Martinelli and Michell, p. 239.</ref> === चौहान वंश (स. 650–1315 ई.) === [[Chauhan dynasty]] वा [[Chahamana dynasty]] एक महान शक्ति थियो जसले 6औं देखि 12औं शताब्दीसम्म शासन गरेको थियो, करिब 400 वर्षभन्दा बढी समय शासन गर्दै। चौहान राजवंश [[राजपूत]] वंशमा पर्छ र यसले आधुनिक [[Rajasthan]], [[Haryana]], [[Madhya Pradesh]] र [[Delhi]] का भागहरूमा शासन गरेको थियो। उनीहरूले मातृभूमिको रक्षा गर्न आफ्ना सम्पत्ति र जीवनसमेत बलिदान गरेका थिए। चाहमनहरूलाई चार [[Agnivanshi]] राजपूत वंशहरूमध्ये राखिएको छ, जसका पूर्वजहरू भनिन्छ कि ''[[Agnikund]]'' ([[homa (ritual)|हवन]]) बाट उत्पन्न भएका थिए। यस कथालाई सबैभन्दा पहिले 16औं शताब्दीको ''[[Prithviraj Raso]]'' का संस्करणहरूले उल्लेख गरेका छन्। चौहान वंशसँग सम्बन्धित शासन गर्ने वंशहरूमा समावेश छन्: * [[Chahamanas of Shakambhari]] (चौहान, [[Ajmer]]) * [[Chahamanas of Naddula]] (चौहान, [[Nadol]]) * [[Chahamanas of Jalor]] (चौहान, [[Jalore Fort|Jalore]]); नाडुलाको शाखाबाट छुटेको * [[Chahamanas of Ranastambhapura]] (चौहान, [[Ranthambore Fort|Ranthambore]]); शाकम्भरी शाखाबाट छुटेको * Chahamanas of [[Lata (region)|Lata]] * Chahamanas of [[Dholpur]] * Chahamanas of [[Pratapgarh, Rajasthan|Partabgarh]] चौहान वंशको वंशजले शासन गर्ने रियासतहरूमा समावेश छन्:<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.35598 |title=Memoranda on the Indian States |publisher=Government Of India |year=1939 |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.35598/page/n120 110]–139 }}</ref> * [[बुन्दी राज्य]] * [[चाङ्भाकर राज्य]] * [[कोरिया राज्य]] * [[कोटा राज्य]] * [[सिरोही राज्य]] * [[सोनपुर राज्य]] * [[अम्बलियारा राज्य]] ==== शाकम्भरीका चहमान (सन् ६५०–११९४ ई) ==== शाकम्भरीका चहमान (IAST: Cāhamāna), सामान्यतया साम्भरका चौहानहरू भनेर चिनिने, एक वंश थियो जसले आजको [[Rajasthan]] र यसका छिमेकी क्षेत्रहरूमा ६औं शताब्दी देखि १२औं शताब्दी सम्म शासन गरेको थियो। उनीहरूले शासन गरेको क्षेत्रलाई [[Sapadalaksha]] भनेर चिनिन्थ्यो। उनीहरू चहमान (चौहान) वंशको सबैभन्दा प्रमुख शासन गर्ने परिवार थिए, र मध्यकालीन कथाहरूमा [[अग्निवंशी]] [[राजपूत]]हरूको रूपमा वर्गीकृत गरिएका छन्। चहमानहरूले सुरुमा आफ्नो राजधानी [[Sambhar Lake Town|शाकम्भरी]] (आजको साम्भर ताल नगर) मा राखेका थिए। १०औं शताब्दी सम्म उनीहरू [[Gurjara-Pratihara dynasty|प्रतिहार]] अधीनस्थ (वास्सल)को रूपमा शासन गर्थे। प्रतिहार शक्ति [[त्रिपक्षीय संघर्ष]] पछि कमजोर भएपछि, चहमान शासक [[Simharaja]] ले [[महाराजाधिराज]] उपाधि ग्रहण गरे। १२औं शताब्दीको शुरुवातमा, [[Ajayaraja II]] ले राज्यको राजधानी [[Ajayameru]] (आधुनिक [[Ajmer]]) मा सार्‍यो। यस कारण, चहमान शासकहरूलाई अजमेरका चौहानहरू पनि भनिन्छ। ===== क्षेत्र ===== चहमानहरूको क्षेत्र विस्तार हुँदै जाँदा, उनीहरूले शासन गरेको सम्पूर्ण भूभागलाई [[Sapadalaksha]] वा [[Jangladesh]] भनेर चिनिन थाल्यो।{{sfn|Sarda|1935|p=217}} यसमा पछि चहमानहरूले बनाएका राजधानीहरू अजयमेरु ([[Ajmer]]) र शाकम्भरी ([[Sambhar, Rajasthan|Sambhar]]) पनि समावेश थिए।{{sfn|Sarda|1935|p=224}} यो शब्द चहमानहरूले कब्जा गरेको फराकिलो क्षेत्रलाई जनाउन पनि प्रयोग हुन थाल्यो। प्रारम्भिक मध्यकालीन भारतीय शिलालेखहरू र समकालीन मुस्लिम इतिहासकारहरूको लेखन अनुसार, निम्न शहरहरू पनि Sapadalaksha मा समावेश थिए: [[Hansi]] (हालको [[Haryana]]), [[Mandore]] (हालको [[Marwar]] क्षेत्र), र [[Mandalgarh]] (हालको [[Mewar]] क्षेत्र)।{{sfn|Sarda|1935|p=225}} ===== इतिहास ===== [[File:Anna sarobar-2-ajmir.jpg|thumb|अन्जा सरोवर, अजयमेरु]] सर्वप्रथम ऐतिहासिक चहमान राजा ६औं शताब्दीका शासक [[Vasudeva (Chahamana dynasty)|वासुदेव]] हुन्। [[Ajmer]]मा रहेको [[Ana Sagar]] ताल चहमान शासक [[Arnoraja]] ले बनाएका थिए। पछिल्ला चहमान शासकहरूले विभिन्न [[Ghaznavid]] आक्रमणको सामना गर्नु परेको थियो। [[Ajayaraja II]] (शासन: सन् १११०–११३५) ले एक गजनवी आक्रमण नष्ट गरे र पारमारा राजा [[Naravarman]] लाई पनि पराजित गरे। उनले राजधानी शाकम्भरीबाट अजयमेरु (अजयमेरु) सरेको थिए, जुन शहर उनले स्थापना गरेका वा ठूलो मात्रामा विस्तार गरेका थिए।{{sfnm|Singh|1964|1pp=131–132|Sharma|1959|2p=40}} उनका उत्तराधिकारी अरनोराजाले टोमरा क्षेत्रमा आक्रमण गरे र गजनवी आक्रमणलाई पनि विफल बनाए। तर, उनले गुजरातका चालुक्य शासक [[Jayasimha Siddharaja]] र [[Kumarapala (Chaulukya dynasty)|कुमारपाला]] विरुद्धमा केही असफलता भोगे र अन्ततः आफ्नै पुत्र [[Jagaddeva (Chahamana dynasty)|जगदेव]] द्वारा मारिए।{{sfn|Singh|1964|p=140-141}} [[File:Bisaldeo temple submerged.jpg|thumb|left|[[Bisaldeo मन्दिर]] [[Vigraharaja IV]] द्वारा बनाइएको]] अरनोराजाका कान्छा पुत्र [[Vigraharaja IV]] ले चहमान क्षेत्रहरूलाई व्यापक रूपमा विस्तार गरे र [[Delhi]] टोमरा वंशबाट कब्जा गरे। वंशको सबैभन्दा प्रसिद्ध शासक सोमेश्वरका पुत्र [[Prithviraja III]] वा [[Prithviraj Chauhan]] हुन्। उनले धेरै छिमेकी राजा पराजित गरे, जसमध्ये ११८२–८३ मा [[Chandela]] शासक [[Paramardi]] पनि थिए, यद्यपि चन्देला क्षेत्र आफ्नो साम्राज्यमा समाहित गर्न सकिएन।{{sfn|Talbot|2015|pp=39}} सन् ११९१ मा उनले [[first Battle of Tarain]] मा [[Muhammad of Ghor]] लाई पराजित गरे। तर अर्को वर्ष दोस्रो [[Battle of Tarain]] मा पराजित भए र अन्ततः मारिए।{{sfn|Khan|2008|p=xvii}} [[File:Prithvi Raj Chauhan (Edited).jpg|thumb|right|[[Prithviraj Chauhan|प्रिथ्वीराज तृतीय]], वंशको सबैभन्दा प्रसिद्ध शासक]] मोहम्मद अफ घोरले प्रिथ्वीराजका पुत्र [[Govindaraja IV]] लाई अधीनस्थ शासकको रूपमा नियुक्त गरे। प्रिथ्वीराजका भाई [[Hariraja]] ले उनलाई पदच्युत गरेर आफ्नो पूर्वजको केही भाग पुनः कब्जा गरे। ११९४ मा हरिराज घोरिदहरूले पराजित भए। गोविंदराजलाई घोरिदहरूले [[Ranthambore Fort|रानथम्भोर]] को जागीर दिए। त्यहाँ उनले वंशको [[Chahamanas of Ranastambhapura|नयाँ शाखा]] स्थापना गरे।{{sfn|Singh|1964|p=221}} ===== सांस्कृतिक उपलब्धिहरू ===== [[File:Harshnathtemple.jpg|thumb|[[Harshnath]] मन्दिर चहमान शासकहरूले बनाएका थिए]] चहमान शासकहरूले थुप्रै हिन्दू मन्दिरहरूको निर्माण गराएका थिए, जसमध्ये धेरै [[Prithviraja III]] को पराजय पछि [[Ghurid]] आक्रमणकारीहरूले नष्ट गरेका थिए।{{sfn|Sharma|1959|p=87}} धेरै चहमान शासकहरूले [[Harshnath|हर्षनाथ]] मन्दिरको निर्माणमा योगदान दिएका थिए, सम्भवत: यसलाई [[Govindaraja I]] ले प्रायोजन गरेका थिए।{{sfn|Sharma|1959|p=26}} ''[[Prithviraja Vijaya]]'' अनुसार: * [[Simharaja]] ले [[Pushkar]]मा ठूलो शिव मन्दिर निर्माण गरेका थिए।{{sfn|Singh|1964|p=104}} * [[Chamundaraja (Chahamana dynasty)|चमुण्डराजा]] ले नारापुरा (हालको [[Narwar]], [[Ajmer district]]) मा [[Vishnu]] मन्दिर निर्माण गरेका थिए।{{sfn|Singh|1964|p=124}} * [[Prithviraja I]] ले [[Somnath temple]] जाने मार्गमा तीर्थयात्रीहरूको लागि भोजन वितरण केन्द्र (''anna-satra'') बनाएका थिए।{{sfn|Singh|1964|p=128}} * [[Someshvara (Chahamana dynasty)|सोमेश्वर]] ले अजयमेरुमा पाँच मन्दिरसमेत गरी धेरै मन्दिरहरूको निर्माण गरेका थिए।{{sfn|Sharma|1959|pp=69–70}}{{sfn|Singh|1964|p=159}} [[Vigraharaja IV]] कला र साहित्यप्रति आफ्नो संरक्षणका लागि प्रसिद्ध थिए, र उनले स्वयं ''[[Harikeli Nataka]]'' नाटक पनि रचना गरेका थिए। उनको शासनकालमा निर्माण गरिएको संरचना पछि [[Adhai Din Ka Jhonpra]] मस्जिदमा रूपान्तरण गरिएको थियो।{{sfn|Talbot|2015|pp=37–38}} ==== नाडुलाको चहमान वंश (सन् ९५०–११९७) ==== नाडुलाका चहमान, जसलाई नडोलका चौहान पनि भनिन्छ, भारतको एक प्रसिद्ध राजवंश थियो। उनीहरूले १०औं देखि १२औं शताब्दीको बीचमा आफ्नो राजधानी [[Naddula]] (हालको [[Nadol]], [[Rajasthan]]) वरिपरि रहेको [[Marwar]] क्षेत्रको शासन गरेका थिए। नाडुलाका चहमानहरू [[Chahamanas of Shakambhari]] का शाखा थिए। यस वंशका संस्थापक लक्ष्मण (अथवा राव लखा) १०औं शताब्दीका शाकम्भरी शासक [[Vakpatiraja I]] का पुत्र थिए। उनका भाई [[Simharaja]] ले पिताको निधन पछि शाकम्भरीको सिंहासन सम्हाले।{{sfn|Singh|1964|p=233}} आगामी शासकहरूले छिमेकी राज्यहरू जस्तै [[Paramara dynasty|परमार]] ([[Malwa]])का राजा, [[Chaulukya]]हरू, र [[Ghaznavids]] विरुद्ध युद्ध लडेका थिए।{{sfn|Sen|1999|p=334}} अन्तिम शासक जयतसिंह सम्भवत: सन् ११९७ मा [[Qutb al-Din Aibak]] द्वारा पराजित भएका थिए।{{sfn|Singh|1964|pp=262–263}} ==== जलोरका चहमान वंश (सन् ११६०–१३११) ==== जलोरका चहमान, जसलाई जलोरका चौहान पनि भनिन्छ, भारतको एक राजवंश थियो जसले हालको [[Rajasthan]] मा रहेको [[Jalore]] क्षेत्रको शासन सन् ११६० देखि १३११ सम्म गरेको थियो। उनीहरू [[Chahamanas of Naddula]] का शाखा थिए र गुजरातका [[Chaulukya]]हरूको अधीनस्थ शासकको रूपमा शासन गरेका थिए। छोटो समयका लागि उनीहरू स्वतन्त्र भए पनि अन्ततः [[Delhi Sultanate]]सँगको [[Siege of Jalore]] युद्धमा पराजित भए। जलोरका चहमानहरू [[Chahamanas of Naddula|नाडुला शाखा]] का चहमान राजा [[Alhanadeva|अल्हाना]] का वंशज थिए। मूलतः [[Jalore Fort]] १२औं शताब्दीको सुरुदेखि [[Paramara dynasty|परमार]]को शाखाले नियन्त्रण गरेको थियो। अल्हानाको शासनकालमा नाडुलाका चहमानहरूले यसलाई कब्जा गरे। अल्हानाका पुत्र [[Kirtipala]] ले आफ्नो पिता र भाई ([[Kelhanadeva|केल्हाना]], राजकुमार) बाट १२ गाउँहरूको जागिर प्राप्त गरे। उनले आफ्नो क्षेत्रको प्रशासन [[Suvarnagiri]] वा [[Sonagiri]] बाट चलाए, जुन पहाडमा जलोर किल्ला अवस्थित छ। यस कारणले गर्दा उनी पर्ने शाखालाई [[Sonagara]] भनिन थाल्यो।{{sfn|Srivastava|1979|pp=1–2}} ==== रणस्थंभपुरका चहमान वंश (सन् ११९२–१३०१) ==== [[File:Rani haveli.jpg|thumb|रानी हवेली]] रणस्थंभपुरका चहमानहरू १३औँ शताब्दीको भारतीय राजवंश थिए। उनीहरूले वर्तमान [[Rajasthan]] मा आफ्नो राजधानी [[Ranthambore Fort|रणस्थंभपुर]] ([[Ranthambore Fort|रणथम्भोर]]) वरिपरि शासन गरे। प्रारम्भमा उनीहरू [[Delhi Sultanate]] का अधीनस्थ थिए, तर पछि स्वतन्त्र शासक बने। उनीहरू [[Chahamanas of Shakambhari]] वंशका सदस्य थिए र स्थानीय राजस्थानी बर्दिक साहित्यमा 'रणथम्भोरका चौहान' भनेर चिनिन्छन्। [[File:Naulakha gate,ranthambor fort.jpg|thumb|नौलखा गेट]] रणस्थंभपुरको चहमान वंशको स्थापना [[Govindaraja IV|गोविन्दराज]] ले गरे, जसले ११९२ मा [[Ghurid]] का अधीनस्थ भएर शासन गर्न स्वीकारे, जब उनका पितालाई, [[Chahamanas of Shakambhari|शाकम्भरी चहमान]] राजा [[Prithviraja III]] लाई पराजित गरिएको थियो। गोविन्दराजका वंशजहरूले १३औँ शताब्दीमा दिल्ली सल्तनतसँग आफ्नो स्वतन्त्रता प्राप्त र गुमाउँदै गए। वंशको अन्तिम राजा [[Hammiradeva|हम्मिरा]] ले विस्तारवादी नीति अपनाए र छिमेकी केही राज्यहरूमा आक्रमण गरे। यो वंश १३०१ मा [[Siege of Ranthambore (1301)|रणथम्भोरको घेराबन्दी]]मा दिल्ली सल्तनतका [[Alauddin Khalji]]सँगको युद्धमा पराजित भएर समाप्त भयो। === राणा सांगा अन्तर्गत राजपूताना === [[File:Rana Sanga of Mewar.jpg|thumb|[[Rana Sanga]] १६औँ शताब्दीको [[चित्तौड़]] राजा र उत्तर-पश्चिम भारतको राजपूत महासंघको प्रमुख। उनले दिल्ली, मालवा र गुजरातका सुल्तानलाई १८ ठूला युद्धमा पराजित गरी राजस्थान, मालवा र गुजरातमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापना गरे।{{sfn|Sharma|1954|p=18}}]] सन् १५०८ मा [[Rana Sanga]] ले आफ्ना भाइहरूसँगको लामो संघर्षपछि सिंहासन आरोहण गरे। उनी महत्वाकांक्षी राजा थिए जसअन्तर्गत मेवाड़ शक्ति र समृद्धिको शिखरमा पुगे। राणा सांगा अन्तर्गत राजपूत शक्ति उत्तर भारतमा पुनः उदयको सम्भावना राख्थ्यो।<ref name="RR">{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Rajasthan/History |title=History of Rajasthan by Deryck O.Lodrick |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=22 October 2020 |archive-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022065233/https://www.britannica.com/place/Rajasthan/History |url-status=live }}</ref> उनले आफ्नो शासन क्षेत्र उत्तरमा [[सतलज]]देखि दक्षिणमा [[नर्मदा नदी]]सम्म फैलाए। उनले मालवा कब्जा गरी यसमा आफ्नो नियन्त्रण स्थापना गरे र पश्चिममा [[सिन्धु नदी]]देखि पूर्वमा [[बयाना]]सम्म फैलाए। सैन्य अभियानमा उनले [[Battle of Khatoli|खटौलीको युद्ध]]मा [[Ibrahim Lodhi]] लाई पराजित गरे र राजस्थानको ठूलो भाग स्वतन्त्र गराए। यसबाहेक उनले [[उत्तर प्रदेश]]को केही भाग जस्तै चाँदवरमा आफ्नो नियन्त्रण स्थापना गरे र त्यहाँको हिस्सा आफ्ना सहयोगी [[Rao Manik Chand Chauhan]] लाई दिए, जसले पछि [[Battle of Khanwa|खानवा युद्ध]]मा उनको साथ दिए।{{sfn|Sharma|1954|p=17}} त्यसपछि राणा सांगाले [[Battle of Dholpur|धोलपुरको युद्ध]]मा फेरि [[Ibrahim Lodhi]] विरुद्ध लडे जहाँ राजपूत महासंघ विजयी भयो। यस विजयपश्चात सांगाले मालवा कब्जा गरी [[Chanderi]] आफ्ना एक जागिरदार [[Medini Rai]] लाई प्रदान गरे। राइले मालवाको शासन चन्देरीलाई राजधानी बनाएर गरे।{{sfn|Chaurasia|2002b|pp=156-157}} सांगाले ५०,००० राजपूत सेनासहित [[Gujarat]]मा आक्रमण गरे। उनले गुजरात सुल्तानत plunder गरे र मुस्लिम सेनालाई राजधानी [[Ahmedabad]]सम्म पछ्याए। उनले उत्तर गुजरात सफलतापूर्वक जोडेर त्यहाँका एक जागिरदारलाई शासन गर्न नियुक्त गरे। यी विजयपश्चात सांगाले राजस्थान, मालवा र गुजरातको ठूलो भागमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गरे।{{sfn|Sharma|1954|p=18}} गुजरात अभियानमा राजपूतहरूले करिब २०० मसल र केही मुस्लिम शहरहरू जलाए। यस अभियानमा धेरै मुस्लिम महिलाहरूलाई बन्दी बनाएर राजस्थानका बजारमा बेचिएको थियो।{{sfn|Chaube|1975|pp=132-139}} गोपीनाथ शर्मा अनुसार, यस अभियानले सांगाको प्रसिद्धि मात्र बढाएन, तर गुजरातमा राजपूतहरूको धार्मिक कट्टरताका कारण उनलाई मुस्लिमहरूको दृष्टिमा अप्रिय बनायो।{{sfn|Sharma|1954|pp=15}} यी विजयपछि उनले उत्तर भारतका धेरै राजपूत राज्यहरूलाई एकत्रित गरी [[Babur]] लाई भारतबाट हटाउने र दिल्लीमा हिन्दू शक्ति पुनःस्थापना गर्ने योजना बनाए।{{sfn|Sharma|1954|p=19}} सांगाले १,००,००० राजपूत सैनिकसहित बाबर विरुद्धको अभियान अघि बढाए। यो युद्ध उत्तर भारतको प्रभुत्वका लागि राजपूत र [[Mughals]]बीच भएको थियो।{{sfn|Sharma|1954|p=8}} तर, खानवा युद्धमा बाबरको उत्कृष्ट नेतृत्व र आधुनिक रणनीतिका कारण राजपूत महासंघ निर्णायक पराजय भोग्न बाध्य भयो। यो युद्ध [[First Battle of Panipat]] भन्दा ऐतिहासिक र घटनापूर्ण मानिन्छ, जसले भारतमा मुगल शासन दृढ बनायो र पुनः उदाउँदो राजपूत शक्तिलाई समाप्त गर्‍यो। युद्धमा पहिलो पटक [[cannons]], [[matchlocks]], swivel guns र [[Mortar (weapon)|mortars]] को प्रयोग व्यापक रूपमा भयो।{{sfn|Rao|1991|p=453-454}} यो युद्ध मध्यकालीन भारतमा अन्तिमपटक राजपूतहरू विदेशी आक्रमणकारीविरुद्ध एकजुट भएको समय हो। यद्यपि सही क्षतिवृत्तिहरू अज्ञात छन्, अनुमान गरिएको छ कि सबै राजपूत घरानाले आफ्नो धेरै विश्वासपात्र सहयोगी गुमाए।{{sfn|Sarkar|1994|pp=32-33}} राणा सांगा युद्धभूमिबाट बेहोस अवस्थामा आफ्ना जागिरदार [[Prithviraj Singh I]] (जयपुर) र [[Maldeo Rathore]] (मारवाड़) द्वारा उद्धार गरिए। चेतना फर्केपछि उनले शपथ गरे कि बाबरलाई पराजित नगरी र दिल्ली कब्जा नगरी चित्तौड़ फर्किने छैनन्। उनले पागडी नलगाउने र टाउकोमा कपडा ओढ्ने परम्परा अपनाए।{{sfn|Sharma|1954|pp=43}} बाबरविरुद्ध अर्को युद्ध तयारी गर्दा आफ्नै राजदारहरूले उनलाई विष दिए, जसले अर्को युद्धको विरोध गरेका थिए। उनी सन् १५२८ को जनवरीमा [[Kalpi]]मा निधन भए।{{sfn|Sharma|1954|pp=44}} पराजयपछि उनका जागिरदार [[Medini Rai]] [[Battle of Chanderi|चन्देरीको युद्ध]]मा बाबरसँग पराजित भए र उनका राजधानी चन्देरी बाबरले कब्जा गरे। मल्लिका र बालबालिका आत्मदाह गरेर आफ्नो सम्मान रक्षा गरे। बाबरले मालवा र चन्देरी कब्जा गरे, तर मालवा सुल्तानको वंशज अहमद शाहलाई मालवा नियन्त्रणमा दिए। यसरी बाबरले मालवामा मुस्लिम शासन पुनर्स्थापित गरे।{{sfn|Chaurasia|2002b|pp=166-168}} === मेवातका खानजादा === [[File:Raja_Hasan_Khan_Mewati.jpg|thumb|[[Hasan Khan Mewati|राजा हसन खान मेवाती]], १५०४–१५२७ सम्म मेवातका खानजादा राजपूत शासक]] [[Mewat State|मेवात राज्य]], सन् १३७२ देखि १५२७ सम्म दक्षिण एसियामा एक स्वतन्त्र राज्यको रूपमा रहेको थियो, जसको राजधानी [[Alwar]] थियो। यसलाई [[Khanzadas of Mewat|मेवातका खानजादा]]हरूले शासन गर्थे, जो राजपूताना मूलका मुस्लिम राजपूत वंशका थिए। उनीहरूको वंशावली [[Nahar Khan|राजा सोनपर पाल]] सम्म पुग्छ, जो यदुवंशी राजपूत थिए र दिल्ली सल्तनतकालमा इस्लाम स्वीकारे। खानजादाहरू सुन्नी इस्लाम मान्ने, सन् १३७२ मा [[Firuz Shah Tughlaq]] द्वारा मेवातमा वारिसीय शासकीय अधिकार स्थापित गरे। समयक्रममा उनीहरूले आफ्नो सम्पूर्ण सार्वभौमिकता स्थापित गरे र १५२७ मा शासनको अन्त्यसम्म कायम रहे।<ref>{{cite book |last1=Bharadwaj |first1=Suraj |url=https://www.oxfordscholarship.com/mobile/view/10.1093/acprof:oso/9780199462797.001.0001/acprof-9780199462797-chapter-2 |title=State Formation in Mewat Relationship of the Khanzadas with the Delhi Sultanate, the Mughal State, and Other Regional Potentates |date=2016 |publisher=Oxford University Press |page=11 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199462797.001.0001 |isbn=978-0-19-946279-7 |accessdate=24 October 2019}}</ref><ref>{{Cite web |title=Meo Rajput by Sardar Azeemullah Khan Meo |url=https://www.jadeed.store/meo-rajput.html |access-date=2023-02-23 |website=www.jadeed.store |language=en |archive-date=23 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230223211516/https://www.jadeed.store/meo-rajput.html |url-status=dead }}</ref> [[Hasan Khan Mewati|राजा हसन खान मेवाती]] लगभग दुई शताब्दीसम्म मेवात क्षेत्र शासन गर्ने वंशबाट आएका थिए र आफ्नो सार्वभौमिकता घोषणा गरेका थिए। [[Babur]] द्वारा 'मेवात देश'को नेता मानिएका हसन खान मेवातीले [[Battle of Khanwa|खानवा युद्ध]]मा ५,००० सहयोगीहरूलाई नेतृत्व गर्दै [[Rana Sanga]]को राजपूत महासंघसँग बाबरविरुद्ध लडे। उनले १५औँ शताब्दीमा [[Alwar Fort]] पुनर्निर्माण पनि गरेका थिए।<ref>{{Citation |last=Chandra |first=Satish |title=Mughal India |date=1982-04-01 |work=The Cambridge Economic History of India |pages=458–471 |url=http://dx.doi.org/10.1017/chol9780521226929.027 |access-date=2023-11-07 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521226929.027 |isbn=978-1-139-05451-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |title=Tareekh-e-Miyo Chhatri by Hakeem Abdush Shakoor |url=https://www.rekhta.org/ebooks/tareekh-e-miyo-chhatri-hakeem-abdush-shakoor-ebooks |access-date=2022-06-14 |website=Rekhta |language=en}}</ref> सैनिक अभियानमा राजा हसन खान मेवाती [[First Battle of Panipat|पहिलो पानीपत युद्ध]]मा [[Ibrahim Lodi]]को पक्षमा बाबरविरुद्ध सामेल थिए। पराजयको बाबजुद उनले धैर्यपूर्वक [[Rana Sanga]]सँगको गठबन्धनमा रहँदै बाबरको आक्रमणको सामना गरे। [[Battle of Khanwa|खानवा युद्ध]]मा राजा हसन खान मेवातीले [[Rana Sanga]]को समर्थन गरे। राणा सांगा खस्दा उनले सेनापतिको झण्डा सम्हाले र १२,००० अश्वारोहीसहित शक्तिशाली आक्रमण नेतृत्व गरे। प्रारम्भमा सफल देखिए पनि, युद्धको क्रममा हसन खान मेवाती एक तोपको गोलीले गम्भीर छातीको घाउबाट मृत्यु भए। उनी वीरता र दृढताको प्रतीक बने।<ref>{{Cite web |date=2018-12-18 |title=अलवर का वीर देशभक्त सपूत, जिससे बाबर भी घबराता था, बाबर के खिलाफ जमकर किया था युद्ध {{!}} Hasan Khan Mewati Alwar Story In Hindi |url=https://www.patrika.com/alwar-news/hasan-khan-mewati-alwar-story-in-hindi-3854583/ |access-date=2023-11-07 |website=Patrika News |language=hi-IN}}</ref> खानजादा वंशमा उल्लेखनीय उपाधिहरूमा "वली-ए-मेवात" र पछि १५०५ मा हसन खान मेवातीद्वारा प्रचलित "शाह-ए-मेवात" समावेश छन्। == आधुनिक काल (सन् १५६८–१९४७) == === मुघल आक्रमण र राजपूत प्रतिरोध === [[File:Maharana Pratap By Surendra Singh Shaktawat.jpg|thumb|[[Maharana Pratap]] को चित्र, [[Raja Ravi Varma]] द्वारा]] १६औँ शताब्दीमा [[Mughal Empire|मुघल]] सम्राट [[Akbar]] ले राजपूताना विस्तार गरे। उनले [[Siege of Chittorgarh (1567–1568)|चित्तौडगढमा घेराबन्दी]] गरी १५६८ मा मेवाड़ राज्यलाई पराजित गरे। त्यस्तै, [[Siege of Ranthambore (1568)|रणथम्भोरमा घेराबन्दी]] गरी [[Rao Surjan Hada|सुरजान हाडा]]का सेना पराजित गरे। अकबरले राजपूत शासकहरूको विश्वास जित्न विवाहिक गठबन्धनको पनि व्यवस्था गरे। उनले स्वयं [[Mariam-uz-Zamani#The misnomer of Jodha Bai|जोधा बाई]]सँग विवाह गरे। त्यस्तै, धेरै राजपूत युवराजहरूलाई उच्च पदमा नियुक्त गरे, जस्तै [[Man Singh I|मान सिंह]], जो ''[[navaratnas]]'' मध्ये एक थिए। तथापि, केही राजपूत शासकहरू अकबरको अधीनस्थता स्वीकार्न तयार थिएनन् र स्वतन्त्र रहन चाहन्थे। यस्ता दुई शासकहरू थिए [[Udai Singh II|उदय सिंह]] (मेवाड़) र [[Chandrasen Rathore]] (मारवाड़)। उनीहरूले अकबरको सर्वोच्चता स्वीकारेन् र निरन्तर युद्धमा रहे। यो संघर्ष [[Rana Pratap]] द्वारा निरन्तरता दिइयो। उनको सेना [[Battle of Haldighati|हल्दीघाटी युद्ध]]मा अकबरको सेनासँग भिड्यो, जहाँ उनी पराजित र घाइते भए। त्यसपछि उनले १२ वर्षसम्म गुप्त जीवन विताए र समय-समयमा मुघलहरूमा आक्रमण गरे। मध्यकालीन राजपूत चित्रकला ([[Rajput painting]]) र वास्तुकलामा ([[Architecture of Rajasthan|राजपूत वास्तुकला]]) मुघल प्रभाव देखिन्छ। === जात राज्यहरूको उदय === ==== भरतपुर जाट राज्य (सन् १७२२–१९४८) ==== भरतपुर राज्य,जसलाई भरतपुर जात राज्यको रूपमा पनि चिनिन्छ, उत्तरी भारतमा हिन्दू राज्य थियो। यसलाई हिन्दू जातहरूको [[Sinsinwar]] वंशले शासन गर्थे। राजा [[Suraj Mal]] (१७५५–१७६३) को शासनकालमा राज्यको वार्षिक आम्दानी १,७५०,००,००० रुपैयाँ थियो।<ref>{{Cite journal |last1=Dube |first1=V. S. |last2=Misra |first2=M. L. |date=January 1944 |title=Galena Deposit of Jotri, Bharatpur State |url=http://dx.doi.org/10.1080/0371750x.1944.11012048 |journal=Transactions of the Indian Ceramic Society |volume=3 |issue=1 |pages=81–83 |doi=10.1080/0371750x.1944.11012048 |issn=0371-750X |access-date=6 December 2022 |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703062632/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0371750X.1944.11012048 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> भरतपुर राज्यको स्थापना [[Delhi]], [[Agra]] र [[Mathura]] वरिपरिको क्षेत्रमा बसोबास गर्ने [[Jats]]ले मुघलहरूविरुद्ध विद्रोह गर्दा भएको थियो। राजपूत र जातबीच जमिन्दारी अधिकारमा संघर्ष पनि थियो। १६९१ सम्म, राजा राम सिन्सिनी र उनका उत्तराधिकारी [[Churaman]] मुघलको अधीनस्थ बने। [[Rajaram of Sinsini|राजाराम]] ले [[Akbar]]का अवशेष जलाएर सिँसिनीमा सानो किल्ला स्थापना गरे।<ref>{{Cite book |last=Bhatia |first=O. P. Singh |url=https://books.google.com/books?id=smdXAAAAMAAJ |title=History of India, from 1707 to 1856 |date=1968 |publisher=Surjeet Book Depot |language=en |access-date=29 January 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407110208/https://books.google.com/books?id=smdXAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> [[File:Maharaja Suraj Mal.jpg|thumb|[[Suraj Mal]] भरतपुरका शासक, आधुनिक लेखकहरूले उनलाई "जातहरूको प्लेटो" र "जात ओडिसियस"को रूपमा वर्णन गरेका छन्।<ref>R.C.Majumdar, H.C.Raychaudhury, ''Kalikaranjan Datta: An Advanced History of India'', fourth edition, 1978, {{ISBN|0-333-90298-X}}, Page-535</ref>]] राजा सुरज मलले १२ जुन १७६१ मा [[Agra]] कब्जा गरे। उनले प्रसिद्ध मुघल स्मारक [[Taj Mahal]] का दुई चाँदीका ढोकाहरू पगालेर प्रयोग गरे। भरतपुर शासकले १७७४ सम्म आग्रा कब्जा राखे। ==== ढोलपुर जाट राज्य (सन् १८०६–१९४९) ==== पूर्वी राजस्थानमा अवस्थित ढोलपुर राज्य को स्थापना १८०६ मा [[Rana Kirat Singh]] (गोहाड) द्वारा भएको थियो। १८१८ पछि, राज्य [[British India|ब्रिटिश भारत]]को [[Rajputana Agency]]को अधीनस्थ भयो। रानाहरूले १९४७ सम्म शासन गरे, जब भारत स्वतन्त्र भयो र राज्य [[Union of India (country)|भारत संघ]]मा विलय भयो।<ref>{{Cite web |title=Dholpur: History, Geography, Places to See |url=https://www.rajras.in/rajasthan/districts/dholpur/ |access-date=2022-12-06 |website=RajRAS {{!}} RAS Exam Preparation |language=en-US |archive-date=6 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206003258/https://www.rajras.in/rajasthan/districts/dholpur/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Imperial Gazetteer of India, v. 11, p. 323 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V11_329.gif |access-date=2022-12-06 |website=dsal.uchicago.edu |archive-date=7 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207133325/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V11_329.gif |url-status=live }}</ref> ==== मराठा प्रभाव (सन् १७२०–१८१७) ==== १७२० देखि, [[Maratha Empire]] उत्तरतर्फ विस्तार गर्न थाल्यो, [[Peshwa]] [[Baji Rao I]]को नेतृत्वमा।<ref>{{cite web | url=https://www.indovacations.net/Rajasthan-Tour-Package/Maratha-RajputsRelations.htm | title=Maratha Rajputs Relations, History of Rajasthan | access-date=8 April 2023 | archive-date=8 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230408035948/https://www.indovacations.net/Rajasthan-Tour-Package/Maratha-RajputsRelations.htm | url-status=live }}</ref> यसले मराठा साम्राज्यलाई [[Rajput]] राज्यहरूसँग सम्पर्कमा ल्यायो। केही राजपूत राज्यहरूले मराठाको अधीनस्थता स्वीकारे, केहीले प्रतिरोध गरे। [[House of Holkar|होलकर]] र [[Scindhias]] नेतृत्वमा धेरै अभियानहरू चले।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lF0FvjG3GWEC&pg=PA70 |title=The Rajputs of Rajputana: A Glimpse of Medieval Rajasthan |first=M. S. |last=Naravane |year= 1999|publisher=APH |isbn=9788176481182 |access-date=16 March 2014}}</ref> ==== ब्रिटिश प्रभाव (सन् १८१७–१९४७) ==== [[File:Map of Rajputana or Rajasthan 1920.jpg|thumb|250px|[[राजपुताना]] वा राजस्थान, १९२०]] ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनी को आगमनले विभिन्न स्वतन्त्र र ऐतिहासिक राज्यहरूलाई [[Rajputana Agency]] अन्तर्गत ल्यायो। पछि यसलाई राजपूताना प्रान्त नाम दिइयो र १९४९ मा राजस्थानमा रूपान्तरण भयो। ब्रिटिशले सन्धि गरेर अधिकांश राजपूत राज्यहरूलाई स्थानीय स्वायत्तता र मराठा तथा पिंडारी आक्रमणबाट सुरक्षा सुनिश्चित गरे। [[अजमेर]] ब्रिटिश भारतको प्रान्त भयो भने स्वतन्त्र राजपूत राज्यहरू, मुस्लिम टोंक राज्य र जात राज्यहरू (भरतपुर, ढोलपुर)लाई राजपूताना एजेन्सीमा राखियो। [[File:Jaipur,_Principal_Street,_c._1875.jpg|thumb|[[जयपुर]], Length सडक, करिब १८७५]] १८१७–१८१८ मा ब्रिटिशले लगभग सबै राजपूत राज्यहरूसँग सन्धि गरे। यसरी राजस्थानमा ब्रिटिश शासनको आरम्भ भयो। '''ब्रिटिश प्रिन्सली राज्यहरू''': *जैसलमेर राज्य *बीकानेर राज्य *जोधपुर राज्य *जयपुर राज्य *उदयपुर राज्य *अलवर राज्य *किशनगढ़ राज्य *डूंगरपुर राज्य *सिरोही राज्य *बन्सवाड़ा राज्य *गौड़ात-गोदवाड राज्य *कोटा राज्य *बुंडी राज्य *भरतपुर राज्य *करौली राज्य *ढोलपुर राज्य यी राज्यहरू १९४८ देखि १९५६ सम्म सात चरणमा विलय भई आधुनिक [[राजस्थान]] गठन गरे। == स्वतन्त्रता पश्चात् (सन् १९४७–वर्तमान) == [[File:Nehru with Manik Lal Verma (April 1948).jpg|thumb|सन् १९४८ अप्रिल १२ मा [[उदयपुर]]मा आयोजित समारोहमा, राजस्थान संघको पुनर्गठन, जसमा [[उदयपुर राज्य|उदयपुरका महाराणा]] नयाँ [[राजप्रमुख]] बने, [[जवाहरलाल नेहरू]]ले संघका प्रधानमन्त्री [[माणिक लाल वर्मा]]लाई शपथ ग्रहण गराइरहेका छन्।]] [[राजस्थान]]को नाम [[राजपूताना]]का रूपमा १२औँ शताब्दीमा, [[घुरीड]] आक्रमणअघि लोकप्रिय भएको थियो। यसै समयमा [[राजपूत]] जात भारतीय सामाजिक संरचनामा अलग जातको रूपमा देखा पर्‍यो।{{sfn|Sarkar|1960|pp=32}} राज्य ३० मार्च १९४९ मा गठन भएको हो, जब ब्रिटीश क्राउनले अंगिकार गरेको राजपूताना भारतको प्रभुत्वमा समाहित भयो। भारतको स्वतन्त्रता पछि, राजस्थान राज्यको नाम संविधानअनुसार २६ जनवरी १९५० मा मान्यता प्राप्त भयो, पी. सत्यनारायण राव समितिको सिफारिस अनुसार। सबैभन्दा ठूलो शहर [[जयपुर]]लाई राजधानीको रूपमा घोषणा गरियो। [[जयपुर]] सन् १७२७ मा आमेरका कच्छावा शासक [[जयसिंह द्वितीय]]ले स्थापना गरेका थिए। ब्रिटिश शासनकालमा शहर जयपुर राज्यको राजधानी रह्यो। स्वतन्त्रता पश्चात् १९४७ मा जयपुर नयाँ राजस्थान राज्यको राजधानी बन्यो।{{sfn|Sarkar|1994|pp=22}} === राजस्थानको एकीकरण === आजको रूपमा राजस्थान गठन गर्न सात चरण लागेका थिए। ==== पहिलो चरण ==== सन् १९४८ मार्चमा "मत्स्य संघ" गठन भयो, जसमा [[अलवर]], [[भरतपुर]], [[ढालपुर]] र [[करौली]] समावेश थिए। ==== दोस्रो चरण ==== २५ मार्च १९४८ मा [[कोटा]]को [[उमेद भवन प्यालेस]]मा [[बांसवाड़ा]], [[बुंदी]], [[डूंगरपुर]], [[झालावर]], [[किशनगढ़]], [[कोटा]], [[प्रतापगढ़]], [[शाहपुरा]], र [[टोंक]]का शासकहरूले भारतीय संघमा प्रवेश गरे र राजस्थानको हिस्सा बने। यसलाई पहिलो "[[राजस्थान]] संघ" पनि भनिन्छ। [[कोटा]]का [[भिम सिंह द्वितीय]]लाई पहिलो [[राजप्रमुख]] बनाइयो। ==== तेस्रो चरण ==== सन् १९४८ अप्रिलमा उदयपुरले संघमा प्रवेश गर्यो र उदयपुरका महाराणा [[राजप्रमुख]] बने। यसरी दक्षिण र दक्षिणपूर्वका राज्यहरूको एकीकरण लगभग पूरा भयो। ==== चौथो चरण ==== [[जयपुर]], [[बीकानेर]], [[जोधपुर]] र [[जैसलमेर]]ले अझै स्वतन्त्रता राखेका थिए। सुरक्षा दृष्टिले, मरुभूमि राज्यहरूको भारतीय संघमा समावेश हुनु आवश्यक थियो। मार्च १९४९ मा यी राज्यहरूले "Instrument of Accession" मा हस्ताक्षर गरे। जयपुरका महाराजा [[मान सिंह द्वितीय]]लाई [[राजप्रमुख]] बनाइयो र जयपुर राजधानी घोषित भयो। उदयपुरका महाराणा [[भोपाल सिंह]] वरिष्ठ [[महाराजप्रमुख]] बनाइयो। ==== पाँचौं चरण ==== सन् १९४९ मा, [[भरतपुर]], [[अलवर]], [[करौली]] र [[ढालपुर]]को "मत्स्य संयुक्त राज्य" राजस्थानमा समाहित भयो। ==== छैठौं चरण ==== २६ जनवरी १९५० मा १८ राज्यहरू सँगै [[सिरोही]] राज्य पनि एकीकरण भए। अब अबू र दिलवारा [[बॉम्बे]] (हाल [[गुजरात]])मा रहिरहे। ==== सातौं चरण ==== नवंबर १९५६ मा [[राज्य पुनर्गठन ऐन, १९५६]] अनुसार, अजमेर, अबू रोड, पूर्व सिरोही राज्य, [[सुनल-तप्पा]] क्षेत्र र [[झालावाड़]]को सिरोंज उपजिला राजस्थानमा समाहित भयो। यसरी आजको राजस्थानको सीमा स्थिर भयो। राजस्थानको एकीकरण १ नोभेम्बर १९५६ मा सम्पन्न भयो। === राजस्थानको पहिलो सरकार === [[File:Hiralal Shastri 1976 stamp of India.jpg|thumb|हीरालाल शास्त्री, राजस्थानका प्रथम मुख्यमन्त्री]] गुरमुख निहाल सिंह लाई राजस्थानको पहिलो राज्यपाल नियुक्त गरियो। हीरालाल शास्त्री लाई पहिलो नामित [[मुख्यमन्त्री]] बनाइयो, जसले ७ अप्रिल १९४९ मा पदभार ग्रहण गरे। उनी पछि अरू दुई नामित मुख्यमन्त्री बने, त्यसपछि टीका राम पालिवाल सन् १९५१ मार्च ३ बाट पहिलो निर्वाचित मुख्यमन्त्री बने। === समकालीन राजस्थान === [[भारत–पाक युद्ध १९६५|दोश्रो भारत–पाक युद्ध]]मा, सेप्टेम्बर १९६५ मा पाकिस्तानले राजस्थानमा आक्रमण गर्यो। पछि [[ताशकंद घोषणा पत्र]] अनुसार क्षेत्र फिर्ता भयो। पूर्व राजाहरूलाई [[प्राइभि पर्स]] र विशेष सुविधाहरू संविधानअनुसार दिइयो। १९७१ मा [[इन्दिरा गान्धी]]ले प्राइभि पर्स समाप्त गरिन्। पूर्व महाराजाहरू अझै आफ्नो उपाधि "महाराजा" प्रयोग गर्छन्। धेरैले महलहरूलाई होटेलमा रूपान्तरण गरेका छन्, केही राजनीतिमा सक्रिय छन्। === प्रशासनको विकास === हाल राजस्थानमा नयाँ [[प्रतापगढ़ जिल्ला]] समेत गरी ५० जिल्ला, १०५ उपविभाग, ३७,८८९ गाउँ, ३५०+ तहसील र २२२ नगर छन्। १७ मार्च २०२३ मा राजस्थान सरकारले १९ नयाँ जिल्ला र ३ नयाँ प्रशासनिक क्षेत्र घोषणा गर्यो। जयपुर र जोधपुर जिल्ला पुनर्गठित भए: जयपुर अर्बन, जयपुर ग्रामीण, जोधपुर अर्बन, जोधपुर ग्रामीण। यसपछि जम्मा जिल्ला ५० र प्रशासनिक क्षेत्र १० भयो। सरकारी सेवाहरूको सहज पहुँचको लागि राजस्थान सरकारले [https://www.ssoid.site/ SSO ID] प्रणाली लागू गरेको छ। यसले नागरिकलाई शिक्षा, रोजगार र कल्याण योजनाहरूमा एउटै लगइनबाट पहुँच दिन्छ। ==थप पढाइ== {{refbegin}} * {{citation |title=भारतीय इतिहास अध्ययन: राजस्थानको युगहरु: राजपूतहरूको धरोहर |first1=R. K. |last1=Gupta |first2=S. R. |last2=Bakshi |volume=1 |publisher=Sarup & Sons |year=2008 |isbn=9788176258418 |url=https://books.google.com/books?id=gHNoU2zcDnIC}} {{refend}} ==सन्दर्भ== [[Category:राजस्थानको इतिहास| ]] 42vot72pgzfr3440yjenns8coizlfel 265348 265336 2026-04-03T05:21:25Z InternetArchiveBot 4668 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 265348 wikitext text/x-wiki [[File:Chokha, Battle of Haldighati, painted 1822.jpg|thumb|400px|[[हल्दीघाटीको युद्ध]] को एक दृश्य, जुन [[मुगल]]हरू र [[महाराणा प्रताप]] बीच लडिएको थियो।]] पश्चिमी [[भारत]]को राज्य [[राजस्थान]]मा मानव बसोबासको इतिहास करिब १,००,००० वर्षअघिसम्म पुग्छ। करिब ईसा पूर्व ५००० देखि २००० सम्म राजस्थानका धेरै क्षेत्रहरू [[सिन्धु घाटी सभ्यता|सिन्धु घाटी सभ्यता]]को स्थलका रूपमा रहेका थिए। [[कालिबङ्गन]] राजस्थानको प्रमुख सिन्धु स्थल हो, जहाँ [[वेदी (altar)|अग्नि वेदीहरू]] फेला परेका छन्, जुन [[लोथल]]मा पाइएकासँग मिल्दोजुल्दो छन्।<ref>Frontiers of the Indus Civilization</ref> [[File:Statue of Maharana Pratap of Mewar, commemorating the Battle of Haldighati, City Palace, Udaipur.jpg|thumb|[[उदयपुर सिटी प्यालेस]]मा रहेको [[महाराणा प्रताप]]को मूर्ति, राजस्थानका अग्रणी शासक]][[File:Jantar Mantar at Jaipur.jpg|thumb|[[जंतर मंतर, जयपुर|जंतर मंतर]], [[सवाई जय सिंह]]द्वारा निर्माण गरिएका खगोलीय स्मारकहरू।]] करिब ईसा पूर्व २००० तिर [[सरस्वती नदी]] राज्यको [[अरावली पर्वतमाला]] हुँदै बग्थ्यो। [[वैदिक काल]]मा हालको राजस्थान क्षेत्रलाई ''[[ब्रह्मावर्त]]'' (देवताहरूले सिर्जना गरेको भूमि र सरस्वती तथा दृषद्वती नदीबीचको क्षेत्र) भनेर चिनिन्थ्यो। [[मत्स्य (जनजाति)|मत्स्य राज्य]] (करिब ईसा पूर्व १५००–३५०) वैदिक राज्यहरूमा सबैभन्दा महत्वपूर्णमध्ये एक थियो। यस राज्यका प्रमुख शासक राजा [[विराट]] थिए, जसले [[कुरुक्षेत्र युद्ध]]मा [[पाण्डव]]हरूको पक्षमा सहभागी भएका थिए। वैदिक कालपछि राजस्थानमा धेरै [[महाजनपद]]हरूले शासन गरेका थिए, जसमा मत्स्य, [[सुरसेन]], [[कुरु राज्य]], [[अर्जुनायन]], [[शिवि राज्य]] आदि पर्दछन्। [[File:Statue of Maharana Pratap of Mewar, commemorating the Battle of Haldighati, City Palace, Udaipur.jpg|thumb|[[उदयपुर सिटी प्यालेस]]मा रहेको [[महाराणा प्रताप]]को मूर्ति, राजस्थानका अग्रणी शासक]][[File:Jantar Mantar at Jaipur.jpg|thumb|[[जंतर मंतर, जयपुर|जंतर मंतर]], [[सवाई जय सिंह]]द्वारा निर्माण गरिएका खगोलीय स्मारकहरू।]] करिब ईसा पूर्व २००० तिर [[सरस्वती नदी]] राज्यको [[अरावली पर्वतमाला]] हुँदै बग्थ्यो। [[वैदिक काल]]मा हालको राजस्थान क्षेत्रलाई ''[[ब्रह्मावर्त]]'' (देवताहरूले सिर्जना गरेको भूमि र सरस्वती तथा दृषद्वती नदीबीचको क्षेत्र) भनेर चिनिन्थ्यो। [[मत्स्य (जनजाति)|मत्स्य राज्य]] (करिब ईसा पूर्व १५००–३५०) वैदिक राज्यहरूमध्ये एक महत्वपूर्ण राज्य थियो। यस राज्यका प्रमुख शासक राजा [[विराट]] थिए, जसले [[कुरुक्षेत्र युद्ध]]मा [[पाण्डव]]हरूको पक्षमा सहभागी भएका थिए। वैदिक कालपछि राजस्थानमा धेरै [[महाजनपद]]हरूले शासन गरेका थिए, जसमा मत्स्य, [[सुरसेन]], [[कुरु राज्य]], [[अर्जुनायन]], [[शिवि राज्य]] आदि पर्दछन्। [[भारतको मध्यकालीन राज्यहरू|प्रारम्भिक मध्यकालीन अवधि]]मा धेरै [[राजपूत वंश तथा राज्यहरूको सूची|राजपूत राज्यहरू]]को उदय भयो, जसमध्ये [[शाकम्भरीका चाहमान|चौहान]] तथा [[गौर (वंश)|गौर वंश]] ([[अजमेर]]), [[सिसोदिया वंश]] ([[मेवाड राज्य|मेवाड]]), [[गुर्जर-प्रतिहार वंश|गुर्जर-प्रतिहार]] तथा [[राठौड वंश]] ([[मारवाड]]) उल्लेखनीय छन्। यससँगै [[गहलोत|गोहील]] र [[शेखावत]] ([[शेखावाटी]]) जस्ता विभिन्न राजपूत कुलहरू पनि रहेका थिए।<ref name=":1">{{Cite book |last=Gupta |first=Kunj Bihari Lal |url=https://books.google.com/books?id=hUU5AQAAIAAJ |title=The Evolution of Administration of the Former Bharatpur State, 1722-1947 |date=1969 |publisher=Vidya Bhawan |language=en |access-date=29 January 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407010929/https://books.google.com/books?id=hUU5AQAAIAAJ |url-status=live }}</ref> [[गुर्जर-प्रतिहार साम्राज्य]]ले ८औँदेखि ११औँ शताब्दीसम्म [[भारतीय उपमहाद्वीपमा मुस्लिम आक्रमणहरू|मुस्लिम आक्रमणहरू]] विरुद्ध अवरोधको रूपमा काम गरेको थियो। प्रतिहार सेनाको शक्तिले [[अरब]]हरूलाई [[सिन्ध]] बाहिर विस्तार हुनबाट प्रभावकारी रूपमा रोकेको थियो, जुन करिब ३०० वर्षसम्म उनीहरूको एकमात्र विजय क्षेत्र रह्यो।<ref>{{Cite book |last=Tod |first=James |url=https://books.google.com/books?id=WjtLAAAAYAAJ&q=Jat |title=The Annals and Antiquities of Rajastʾhan: Or the Central and Western Rajpoot States of India |date=1899 |publisher=Indian Publication Society |language=en |access-date=29 January 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407110206/https://books.google.com/books?id=WjtLAAAAYAAJ&q=Jat |url-status=live }}</ref> [[पृथ्वीराज चौहान]]ले [[गौर राजपूत|गौराती-गोडवाडका गौर वंश]]सँग मिलेर गठबन्धनको नेतृत्व गरेका थिए, जसले [[घुरी वंश|घुरी सेना]]लाई पराजित गर्‍यो। [[गोहील वंश|गोहील]] तथा चित्तौडका [[सिसोदिया वंश|सिसोदिया]]हरूले पनि [[मुगल]]हरू विरुद्ध कठिन परिस्थितिमा निरन्तर प्रतिरोध जारी राखे, जसले अन्ततः [[हम्मीर सिंह|महाराणा हम्मीर]], [[कुम्भा (मेवाड)|महाराणा कुम्भा]], [[राणा सांगा|महाराणा सांगा]], [[महाराणा प्रताप]] र [[राज सिंह प्रथम|महाराणा राज सिंह]]जस्ता नेतृत्वको उदय गरायो।<ref>{{Cite book |last=General |first=India Office of the Registrar |url=https://books.google.com/books?id=1V1EAQAAMAAJ |title=Census of India, 1971: Series 1: India |date=1975 |publisher=Manager of Publications |language=en |access-date=29 January 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407010930/https://books.google.com/books?id=1V1EAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref> आफ्नो दीर्घ सैन्य जीवनमा महाराणा सांगा ले छिमेकी धेरै मुस्लिम राज्यहरू विरुद्ध लगातार विजय हासिल गरेका थिए, विशेषतः [[लोदी वंश]] (दिल्ली) विरुद्ध। उनले [[तराइनको दोस्रो युद्ध]] (११९२) पछि पहिलो पटक विभिन्न राजपूत कुलहरूलाई एकताबद्ध गरे र तैमुरी शासक [[बाबर]] विरुद्ध अभियान चलाए।<ref name="archive.org">{{Cite web|url=https://archive.org/details/rajasthanthroughtheagesvol1bakshis.r._751_U/page/200/mode/1up?view=theater|title=Rajasthan Through the Ages Vol 1 Bakshi S. R.}}</ref> १६औँ शताब्दीमा महाराणा प्रताप र महाराणा सांगा दुबै मुगल आक्रमणहरू विरुद्ध राजपूत वीरताको प्रतीक बने।{{sfn|Sarkar|1994|pp=41–42}} राजस्थानका अन्य प्रसिद्ध शासकहरूमा मारवाडका [[मालदेव राठौड]], [[बीकानेर]]का राय सिंह तथा [[जयपुर]]को [[आमेर राज्य|आमेर]]का [[कछवाहा]] शासकहरू—जसमा [[मान सिंह प्रथम]] र [[सवाई जय सिंह]] समावेश छन्—पर्छन्। प्रारम्भिक आधुनिक अवधिमा उदय भएका अन्य राज्यहरूमा [[जोहिया]] ( [[जाङ्गलदेश]] ), [[सिन्सिनवार (थर)|सिन्सिनवार]] ( [[भरतपुर राज्य]] ) तथा [[राणा (उपाधि)|राणा]] ( [[धौलपुर]] ) उल्लेखनीय छन्। [[सूरज मल]] राजस्थानको भरतपुरका सबैभन्दा महान् शासक मानिन्छन्।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&q=Jats+175+lakh+rupees|title=An Advanced History of Modern India|last=Sen|first=Sailendra Nath|publisher=Macmillan|year=2010|isbn=978-0-230-32885-3|pages=420}}</ref> आधुनिक कालका प्रमुख शासकमध्ये [[गंगा सिंह|महाराजा गंगा सिंह]] (बीकानेर राज्य) उल्लेखनीय थिए। उनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि सन् १९२७ मा [[गङ्गा नहर (राजस्थान)|गङ्गा नहर आयोजना]]को सम्पन्नता थियो।<ref name="Hillel2016">{{citation|author=Daniel Hillel|title=Advances in Irrigation|url=https://books.google.com/books?id=RQXgBAAAQBAJ&pg=PA132|year=2016|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4832-1527-3|page=132}}</ref> राजस्थानका महत्वपूर्ण स्थापत्य कृतिहरूमध्ये [[जंतर मंतर, जयपुर|जंतर मंतर]], [[दिलवारा मन्दिरहरू]], [[लेक प्यालेस|लेक प्यालेस रिसोर्ट]], [[सिटी प्यालेस, जयपुर|जयपुर सिटी प्यालेस]], [[सिटी प्यालेस, उदयपुर|उदयपुर सिटी प्यालेस]], [[चित्तौडगढ किल्ला]], [[जैसलमेर हवेलीहरू]] तथा [[कुम्भलगढ]] (भारतको महान पर्खाल भनेर चिनिने) प्रमुख छन्। [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश]]हरूले राजस्थानका शासकहरूसँग विभिन्न सन्धिहरू गरे र स्थानीय शासकहरूलाई आफ्ना सहयोगी बनाए, जसलाई आफ्ना [[देशी रियासत]]हरूमा शासन गर्न अनुमति दिइयो। यस अवधिमा [[भारतीय अनिकाल|अनिकाल]] तथा [[ब्रिटिश राज#आर्थिक प्रभाव|आर्थिक शोषण]] देखिएको थियो। [[राजपूताना एजेन्सी]] ब्रिटिश भारत साम्राज्यको एउटा प्रशासनिक इकाई थियो, जसले [[राजपूताना]]का विभिन्न देशी राज्यहरूको व्यवस्थापन गर्थ्यो।<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_162.gif |title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 156. |access-date=2026-04-02 |archive-date=2021-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605125918/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_162.gif |url-status=dead }}</ref> [[भारत स्वतन्त्रता ऐन १९४७|भारतीय स्वतन्त्रता]] पछि सन् १९४७ मा [[भारतको राजनीतिक एकीकरण|राजपूताना]]का विभिन्न देशी राज्यहरू सात चरणमा एकीकृत भई १ नोभेम्बर १९५६ मा वर्तमान राजस्थान राज्यको निर्माण भयो। == राजस्थानको इतिहासको कालविभाजन == [[File:IN-RJ.svg|thumb|150px|राजस्थानको स्थान]] ;पूर्व–ऐतिहासिक अवधि (पाषाण युग) * प्रारम्भिक पाषाण युग (करिब ईसा पूर्व १०,००,००० – १,००,०००) * मध्य पाषाण युग (करिब ईसा पूर्व १,००,००० – ४०,०००) * उत्तर पाषाण युग (करिब ईसा पूर्व ४०,००० – ८,०००) * नवपाषाण युग (करिब ईसा पूर्व ८,००० – ५,०००) ;प्रोटो–ऐतिहासिक अवधि (करिब ईसा पूर्व ५००० – १५००) * [[ताम्रपाषाण युग]] (करिब ईसा पूर्व ५००० – ३०००) * [[काँस्य युग]] (करिब ईसा पूर्व ३००० – १५००) ;लौह युग तथा प्राचीन अवधि (करिब ईसा पूर्व १५०० – ३००) * [[वैदिक काल]] (करिब ईसा पूर्व १५०० – ६००) * [[महाजनपद|महाजनपद तथा जनजातीय राज्यहरू]] (करिब ईसा पूर्व ६०० – ३००) ** यस अवधिमा राजस्थानमा [[शिवि राज्य|शिवि]], [[सल्व राज्य|सल्व]], [[मालव]] लगायतका राज्यहरूले शासन गरेका थिए। यी राज्यहरू पछि [[मौर्य साम्राज्य]] अन्तर्गत पनि रहेका थिए। ;शास्त्रीय अवधि (करिब ईसा पूर्व ३०० – ५५० ई.) * यस अवधिमा धेरै जनजातीय राज्यहरूले [[कुषाण साम्राज्य]] तथा [[गुप्त साम्राज्य]] अन्तर्गत स्वतन्त्र रूपमा शासन गरेका थिए। ;प्रारम्भिक मध्यकालीन अवधि (करिब ५५० – १००० ई.) * यस अवधिलाई "राजपूत काल" पनि भनिन्छ, किनभने यस समयमा धेरै राजपूत वंश तथा राज्यहरूको उदय भएको थियो। ;उत्तर मध्यकालीन अवधि (करिब १००० – १५६८ ई.) * यस अवधिमा राजपूत राज्यहरूले मुस्लिम विस्तार विरुद्ध संघर्ष तथा प्रतिरोध गरेका थिए। ;आधुनिक अवधि (करिब १५६८ – १९४७ ई.) * [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] आक्रमणहरू तथा तिनको विरुद्ध प्रतिरोध (करिब १५६८ – १७२०) * मराठा प्रभाव (करिब १७२० – १८१७) * [[राजपूताना एजेन्सी|राजपूताना]]का देशी रियासतहरू [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश साम्राज्य]] अन्तर्गत (करिब १८१७ – १९४७) ;स्वतन्त्रतापछि अवधि (करिब १९४७ पछाडि) * [[राजस्थानको एकीकरण]] (करिब १९४८ – १९५६) == प्रोटो–ऐतिहासिक अवधि (करिब ईसा पूर्व ५०००–१५००) == === सिन्धु घाटी सभ्यता === {{Main|सिन्धु घाटी सभ्यता}}[[File:Kalibangan Harappan seals.jpg|thumb|कालिबङ्गनका हरप्पा मुहरहरू]] सिन्धु–सरस्वती सभ्यता, अथवा सिन्धु घाटी सभ्यता, [[काँस्य युग]]को एउटा सभ्यता थियो, जुन भारतको उत्तर–पश्चिमी क्षेत्रमा विकसित भएको थियो। यो सभ्यता करिब ईसा पूर्व ३३०० देखि १३०० सम्म कायम रह्यो, र यसको परिपक्व अवस्था करिब ईसा पूर्व २६०० देखि १९०० सम्म थियो। [[File:Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png|thumb|right|सिन्धु घाटी सभ्यताको परिपक्व अवस्थाको नक्सा]] * [[बारोर]] ([[श्रीगंगानगर]]) र [[करणपुरा]] ([[हनुमानगढ]]) राजस्थानका प्रमुख सिन्धु घाटी सभ्यता स्थलहरू हुन्। === कालिबङ्गन सभ्यता === कालिबङ्गन [[तहसिल]] [[पिलिबङ्गन]]मा अवस्थित एक सहर हो, जुन [[हनुमानगढ जिल्ला]]मा पर्छ। यसलाई [[दृषद्वती]] र [[सरस्वती नदी]]को संगममा बनेको भू–त्रिकोण क्षेत्रमा स्थापित भएको मानिन्छ। यस स्थलमा [[सिन्धु घाटी सभ्यता]]को प्रागैतिहासिक तथा पूर्व–मौर्यकालीन स्वरूप पहिलो पटक [[लुइजी पियो टेस्सितोरी]]द्वारा पहिचान गरिएको थियो। कालिबङ्गनको उत्खनन प्रतिवेदन उत्खनन सम्पन्न भएको ३४ वर्षपछि, सन् २००३ मा [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]]द्वारा पूर्ण रूपमा प्रकाशित गरिएको थियो। [[File:Westernmound.jpg|thumb|right|‘सिटाडेल’ भनेर चिनिने ढिस्को कालिबङ्गनका भग्नावशेषको एक भाग हो]] उक्त प्रतिवेदनले कालिबङ्गनलाई सिन्धु घाटी सभ्यताको एक प्रमुख प्रादेशिक राजधानी भएको निष्कर्ष निकालेको छ। कालिबङ्गन यसको विशिष्ट “अग्नि वेदीहरू” तथा विश्वकै सबैभन्दा प्राचीन प्रमाणित “जोतेको खेत” का लागि प्रसिद्ध छ। करिब ईसा पूर्व २९०० तिर कालिबङ्गन क्षेत्र योजनाबद्ध सहरको रूपमा विकसित भएको थियो। कालिबङ्गनको प्रागैतिहासिक स्थल [[लुइजी पियो टेस्सितोरी]] (१८८७–१९१९), एक इटालियन इन्डोलोजिस्ट, द्वारा पत्ता लगाइएको थियो। उनी प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूको अध्ययन गरिरहेका थिए र उक्त क्षेत्रमा रहेका भग्नावशेषहरूको स्वरूपबाट अचम्मित भएका थिए। त्यसपछि उनले [[जोन मार्शल]] (भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण)सँग सहयोग मागेका थिए। उत्खननले अप्रत्याशित रूपमा दुई तहका संस्कृतिहरू उजागर गर्‍यो, जसमा माथिल्लो तह (कालिबङ्गन I) हरप्पा संस्कृतिसँग सम्बन्धित छ, जसमा सहरको जालीनुमा संरचना देखिन्छ। तल्लो तह (कालिबङ्गन II) लाई पहिले प्रि–हरप्पा भनिन्थ्यो, तर अहिले “प्रारम्भिक हरप्पा” वा “हरप्पा पूर्ववर्ती” भनेर चिनिन्छ। यस क्षेत्रका अन्य नजिकका सिन्धु सभ्यता स्थलहरूमा [[बालु, कैथल|बालु]], [[कुनाल]], [[बनावली]] आदि पर्दछन्।<ref>{{cite web | publisher = [[Encyclopædia Britannica]] | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India | access-date = 2008-12-31 | last = Calkins | first = PB | author2 = Alam M | title = India | archive-date = 8 May 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150508084916/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India | url-status = live }}</ref><ref>{{cite book | last = Lal | first = BB | title = Purātattva | publisher = [[Indian Archaeological Society]] | year = 2002 | chapter = The Homeland of Indo-European Languages and Culture: Some Thoughts | pages = 1–5}}</ref> === गणेश्वर सभ्यता === गणेश्वर [[तामा]]का खानीहरूको नजिक, [[सीकर]]–[[झुंझुनू]] क्षेत्रको [[खेत्री]] तामा बेल्टमा अवस्थित छ, जुन [[राजस्थान]]मा पर्दछ। [[गणेश्वर–जोधपुरा संस्कृति]]का हालसम्म ८० भन्दा बढी अन्य स्थलहरू पहिचान गरिएका छन्।<ref>Hooja, Rima. "The Transition to Food Production." In A History of Rajasthan, 206-08. New Delhi: Rupa, 2006</ref> यस अवधिलाई करिब ईसा पूर्व ३०००–२००० मानिएको छ। इतिहासकार [[रत्न चन्द्र अग्रवाल]]का अनुसार गणेश्वरको उत्खनन सन् १९७७ मा गरिएको थियो। उत्खननबाट तामाका विभिन्न वस्तुहरू जस्तै तीरका टुप्पा, भाला, माछा मार्ने काँटा, चुरा तथा छेनीहरू फेला परेका थिए। यसका साथै [[सूक्ष्मपाषाण उपकरण|माइक्रोलिथ]] तथा अन्य ढुंगाका उपकरणहरूको आधारमा गणेश्वर संस्कृतिलाई प्रि–[[हरप्पा सभ्यता|हरप्पा काल]]सँग सम्बन्धित मानिन्छ। गणेश्वरमा तीन सांस्कृतिक चरणहरू देखिन्छन्: * चरण १ (ईसा पूर्व ३८००) — जसमा चर्ट (chert) उपकरण प्रयोग गर्ने शिकार तथा संकलनमा आधारित समुदायहरू थिए। * चरण २ (ईसा पूर्व २८००) — जसमा तामाको धातु कार्य तथा पकाइएका माटाका भाँडाकुँडाको प्रारम्भ देखिन्छ। * चरण ३ (ईसा पूर्व १८००) — जसमा विभिन्न प्रकारका माटाका भाँडाकुँडा तथा तामाका सामग्रीहरूको उत्पादन भएको पाइन्छ।<ref>Joshi, M.C, ed. "Indian Archaeology: 1987-88 A Review." Archaeological Survey of India, 1992, 101-02. Accessed 7 March 2018. asi.nic.in/nmma_reviews/Indian Archaeology 1987-88 A Review.pdf</ref> == प्राचीन तथा शास्त्रीय अवधि (करिब ईसा पूर्व १५०० – ५५० ई.) == === मत्स्य राज्य (करिब ईसा पूर्व १४०० – ३५०) === मत्स्य राज्य प्रारम्भिक वैदिक युगको एक [[जनपद]] थियो, जुन पछि उत्तर वैदिक कालमा विकसित भई पूर्ण राज्यको रूपमा स्थापित भयो। यो राज्य ''सोलस'' (सोह्र) [[महाजनपद]]हरू मध्ये एक थियो। यस क्षेत्रमा रहेको [[चित्रित धूसर मृद्भाण्ड संस्कृति]] (PGW) पछि करिब ईसा पूर्व ७००–५०० तिर [[उत्तरी कालो पालिस गरिएको मृद्भाण्ड]] (NBPW) संस्कृतिले स्थान लियो, जुन प्रमुख [[महाजनपद]] राज्यहरूको उदयसँग सम्बन्धित थियो (जस्तै [[कुरु राज्य|कुरु]], [[पाञ्चाल]], [[मत्स्य (जनजाति)|मत्स्य]], [[सुरसेन]] र [[वत्स]])।<ref>{{Cite journal|last=Bhan|first=Suraj|date=2006-12-01|title=North Indian Protohistory and Vedic Aryans|journal=Ancient Asia|volume=1|pages=173|doi=10.5334/aa.06115|issn=2042-5937|doi-access=free}}</ref> यो राज्य केन्द्रीय भारतमा [[कुरु राज्य]] नजिक अवस्थित थियो। यसको स्थापना मत्स्य कुलका [[द्वैत]]ले गरेका थिए, जो महान सम्राट [[उपरिचर वसु]]का पुत्र थिए।<ref name=r2>{{cite web|url=http://rajassembly.nic.in/raj-integration.htm|title=Integration of Rajasthan|publisher=Rajasthan Legislative Assembly website|access-date=2009-06-04|archive-date=14 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180914202508/http://rajassembly.nic.in/raj-integration.htm|url-status=live}}</ref> ==== भौगोलिक अवस्था ==== [[File:Late Vedic Culture (1100-500 BCE).png|thumb|वैदिक कालका राज्यहरू। मत्स्य राज्य दायाँतर्फ अवस्थित देखिन्छ।]] केन्द्रीय मत्स्यको उत्तरतर्फ [[कुरु राज्य]] अवस्थित थियो। यक्रिल्लोमा जस्ता कुरु क्षेत्रहरू यसको पूर्वतर्फ रहेका थिए। यसको पश्चिमतर्फ [[सल्व राज्य]] र उत्तर–पश्चिमतर्फ [[महोत्थ]] अवस्थित थिए। दक्षिणतर्फ [[निषाद]], निषध तथा [[कुरु राज्य]]का क्षेत्रहरू जस्तै [[नवराष्ट्र]] अवस्थित थिए।<ref>{{Citation|last=Dalal|first=Roshen|title=Hinduism and its basic texts|date=2017-07-14|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315545936-11|work=Reading the Sacred Scriptures|pages=250, 157–170|location=New York|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781315545936-11|isbn=978-1-315-54593-6|access-date=2020-09-16|archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703061631/https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781315545936-11/hinduism-basic-texts-roshen-dalal|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> ==== इतिहास तथा कुरुक्षेत्र युद्धमा भूमिका ==== महाभारत युद्धमा सम्पूर्ण मत्स्य राजपरिवारले पाण्डवहरूको पक्षबाट युद्ध लडेका थिए। [[विराट]] आफ्ना भाइहरू उत्तरा र शङ्खसँग आएका थिए। श्वेता पनि दक्षिणबाट आफ्ना छोरा निर्भितासहित युद्धमा सहभागी भएका थिए। [[File:The Pandava and Kaurava armies face each other.JPG|thumb|कुरुक्षेत्र युद्धको एक दृश्य]] पहिलो दिन उत्तरा शल्यसँग लड्दै मृत्यु भए। आफ्ना सौतेनी भाइको मृत्युले क्रोधित भएका श्वेताले कुरु सेनामा ठूलो विनाश मच्चाए, तर भीष्मले उनलाई वध गरे। सातौँ दिन द्रोणाचार्यले शङ्ख र निर्भितालाई मारे। पन्ध्रौँ दिन द्रोणाचार्यले विराटलाई पनि वध गरे। विराटका सबै भाइहरू पनि द्रोणाचार्यसँग लड्दा मारिए। अठारौँ दिन मध्यरातमा अश्वत्थामाले मत्स्य सेनाको बाँकी भागलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गरिदिए।<ref name=Malik>{{Cite book |last=Malik |first=Dr Malti |url=https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12 |title=History of India |date=2016 |publisher=New Saraswati House India Pvt Ltd |isbn=978-81-7335-498-4 |pages=52–53 |language=en |access-date=10 December 2021 |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703061640/https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12 |url-status=live }}</ref> उत्तर वैदिक कालसम्म आइपुग्दा मत्स्यहरूले [[कुरु (राज्य)|कुरु]]हरूको दक्षिण र [[यमुना नदी]]को पश्चिममा अवस्थित राज्यमा शासन गर्थे, जसले यसलाई [[पाञ्चाल]] राज्यबाट अलग पार्थ्यो। यो क्षेत्र करिब [[जयपुर]] ([[राजस्थान]]) सँग मेल खान्छ, र यसमा सम्पूर्ण [[हिण्डौन ब्लक|हिण्डौन]], [[अलवर]] तथा [[भरतपुर, भारत|भरतपुर]]का केही भागहरू, साथै [[दक्षिण हरियाणा]] समावेश थिए। मत्स्यको राजधानी [[बैराट|विराटनगरी]] (हालको [[बैराट]]) थियो, जुन यसको संस्थापक राजा विराटको नामबाट राखिएको मानिन्छ।<ref>{{Cite book|last=Ratnawat, Shyam Singh. Sharma, Krishna Gopal.|title=History and culture of Rajasthan : from earliest times upto 1956 A.D.|date=1999|publisher=Centre for Rajasthan Studies, University of Rajasthan|pages=7|oclc=606486051}}</ref> ==== मत्स्य संघ ==== आधुनिक कालमा अर्को [[युनाइटेड स्टेट्स अफ मत्स्य]] चार [[देशी रियासत]]हरू—[[भरतपुर राज्य|भरतपुर]], [[धौलपुर राज्य|धौलपुर]], [[अलवर राज्य|अलवर]] र [[करौली राज्य|करौली]]—लाई मिलाएर सन् १९४७ देखि १९४९ सम्म अस्थायी रूपमा गठन गरिएको थियो।<ref name=a>{{Cite web |url=http://www.worldstatesmen.org/India_states.html |title=States of India since 1947 |access-date=13 November 2021 |archive-date=1 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701103006/http://worldstatesmen.org/India_states.html |url-status=live }}</ref> [[शोभा राम कुमावत]] ([[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]) यस राज्यका पहिलो तथा अन्तिम मुख्यमन्त्री थिए, जसले १८ मार्च १९४८ देखि १५ मे १९४९ सम्म पद सम्हालेका थिए।<ref name=a/> धौलपुरका महाराजालाई यसको राजप्रमुख बनाइएको थियो। १५ मे १९४९ मा मत्स्य संघलाई [[ग्रेटर राजस्थान]]सँग विलय गरियो,<ref name=r1>{{cite web|url=https://rajassembly.nic.in/OverviewRajLegislature.aspx|title=History of Legislature in Rajasthan|publisher=Rajasthan Legislative Assembly website|access-date=2009-06-04|archive-date=18 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818172206/https://rajassembly.nic.in/OverviewRajLegislature.aspx|url-status=live}}</ref> जसबाट [[युनाइटेड स्टेट अफ राजस्थान]] गठन भयो, र पछि २६ जनवरी १९५० मा यसले वर्तमान राजस्थान राज्यको रूप लियो।<ref name=r2/> === प्राचीन राज्यहरू (करिब ईसा पूर्व ७०० – ५५० ई.) === [[File:EpicIndia.jpg|thumb|प्राचीन भारतका राज्यहरू]] ==== उत्तरी राजस्थान क्षेत्र ==== * [[सल्व राज्य|सल्व]] * [[यौधेय]] * कन्यक राज्य * द्वैत राज्य * अम्वस्थ राज्य ==== पूर्वी राजस्थान क्षेत्र ==== * [[निषध]] * [[अर्जुनायन]] ==== केन्द्रीय राजस्थान क्षेत्र ==== * [[निषाद]] ==== पश्चिमी राजस्थान क्षेत्र ==== * [[अभीर राज्य|अभीर]] * [[शूद्र राज्य|शूद्र]] * [[शिवि राज्य]] * [[सिन्धु राज्य]] ==== दक्षिणी राजस्थान क्षेत्र ==== * [[मालव]] * [[गुर्जर राज्य]] * [[कुन्ती राज्य]] यी वीर राज्यहरूले [[शक]], [[हूण]] लगायतका धेरै विदेशी आक्रमणकारीहरूलाई पराजित गरेका थिए। [[File:Bhabru inscription.jpg|thumb|सम्राट अशोकको [[लघु शिलालेख]] ३, जुन [[विराटनगढ]] ([[राजस्थान]]) स्थित [[बैराट मन्दिर]] अगाडि फेला परेको थियो।<ref name=ASI>{{cite book |title=Archaeological Survey Of India Four Reports Made During The Years 1862 - 63 - 64 - 65 Volume Ii |date=1871 |pages=242–248 |url=https://books.google.com/books?id=3s4OAAAAQAAJ |last1=Cunningham |first1=Sir Alexander |access-date=31 October 2023 |archive-date=31 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031092627/https://books.google.com/books?id=3s4OAAAAQAAJ |url-status=live }}</ref>]] === विदेशी साम्राज्यहरूको आक्रमण (करिब १०० – ३०० ई.) === यी विदेशी साम्राज्यहरू—[[पश्चिमी सत्रप|सत्रप]], [[कुषाण साम्राज्य|कुषाण]] र [[हूण]]—ले पश्चिमी र उत्तर–पूर्वी राजस्थानका केही क्षेत्रहरूमा आक्रमण गरी शासन गरे। तिनीहरूले [[शिवि राज्य|शिवि]], [[अर्जुनायन]], [[यौधेय]] र [[मालव]] जस्ता स्वदेशी राज्यहरूको कडा प्रतिरोधको सामना गर्नुपरेको थियो। पछि यी विदेशी साम्राज्यहरूलाई [[सातवाहन साम्राज्य|सातवाहन]] र [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त]]हरूले पराजित गरे। == प्रारम्भिक मध्यकालीन अवधि (करिब ५५०–१००० ई.) == === गुर्जर-प्रतिहार साम्राज्य (करिब ५५०–१०३६ ई.) === [[गुर्जर-प्रतिहार|गुर्जर प्रतिहार साम्राज्य]]ले छैठौँदेखि एघारौँ शताब्दीसम्म [[अरब]] आक्रमणकारीहरूलाई अवरोधको रूपमा काम गर्‍यो। [[प्रतिहार साम्राज्य]]को प्रमुख उपलब्धि पश्चिमबाट हुने विदेशी आक्रमणहरूलाई सफलतापूर्वक प्रतिरोध गर्नुमा छ, जुन [[जुनैद]]का दिनहरूदेखि सुरु भएको थियो। [[उमैय्यद अभियानहरू भारतमा]] (७४०) को समयमा [[नागभट्ट I]]को नेतृत्वमा शासकहरूको गठबन्धनले ७११ ई. मा अरबहरूलाई पराजित गरी तिनीहरूलाई [[सिन्ध]]तिर फिर्ता हुन बाध्य पार्‍यो।<ref>R. C. Majumdar 1977, p. 298-299</ref> इतिहासकार [[R. C. Majumdar]]ले उल्लेख गर्छन् कि यसलाई अरब लेखकहरूले स्पष्ट रूपमा स्वीकार गरेका थिए। उनी थप्छन् कि भारतका इतिहासकारहरूले मुसलमान आक्रमणकारीहरूको ढिलो प्रगतिको कारणमा चकित भएका छन्, जुन उनीहरूको अन्य भागहरूमा तीव्र प्रगतिसँग तुलना गर्दा फरक छ। लगभग ३०० वर्षसम्मको अवधि भित्र अरबहरूलाई सिन्ध सीमाभन्दा अघि रोक्न प्रतिहार सेनाको शक्ति निर्णायक सावित भएको देखिन्छ।{{sfn|Chaurasia|2002a|pp=207–208}} ==== माण्डव्यपुरका प्रतिहार (करिब ५५०–८६० ई.) ==== माण्डव्यपुरका प्रतिहारहरू (Pratīhāras of Māṇḍavyapura), जसलाई ''मन्डोरका प्रतिहार'' पनि भनिन्छ, भारतीय वंशका शासक थिए। उनीहरूले छैठौँदेखि नवौँ शताब्दी ई.सम्म वर्तमान [[राजस्थान]]का केही क्षेत्रहरूमा शासन गरेका थिए। उनीहरूले पहिलो पटक आफ्नो राजधानी माण्डव्यपुर (आधुनिक [[मन्डोर]])मा स्थापना गरे, र पछि मेडन्तक (आधुनिक [[मेरता शहर|मेरता]])बाट शासन गरे। साम्राज्यिक [[गुर्जर-प्रतिहार वंश|प्रतिहार]]हरूले आफुलाई पौराणिक नायक लक्ष्मणको वंशज भएको दाबी पनि गर्थे। परिवारका प्रारम्भिक ऐतिहासिक सदस्यहरू हरिचन्द्र र उनका दोस्रो पत्नी भद्रा थिए। हरिचन्द्र ब्राह्मण थिए, भने भद्रा एक [[क्षत्रिय]] कुलकी महिला थिइन्। उनीहरूका चार छोरा थिए: भोगभट्ट, कक्का, रज्जिला र डड्डा। यी चार जनाले माण्डव्यपुरमा कब्जा गरी त्यहाँ प्राचीर निर्माण गरे।{{sfn|Mishra|1966|p=3}} माण्डव्यपुरको विजयअघि परिवार कहाँ बस्थ्यो भन्ने थाहा छैन।{{sfn|Puri|1957|p=20}} ==== भिन्माला (कन्नौज) का प्रतिहार (करिब ७३०–१०३६) ==== [[File:Map of the Gurjara-Pratiharas (circa 800-950 CE).png|thumb|प्रतिहार साम्राज्यको विस्तार]] नागभट प्रथम (७३०–७६०) सम्भवतः प्रारम्भमा [[चावड़ा वंश|भिन्मालाका चावड़ाहरू]]को अधीनस्थ थिए। उनले आफ्नो पहिचान चावड़ा साम्राज्यको पतनपछि पाए, जब अरबहरूले [[सिन्ध]]मा आफ्नो कब्जा जमाएर आक्रमण गरे। [[Nagabhata I|नागभट प्रतिहार I]] (७३०–७५६) ले पछि मन्डोरबाट पूर्व र दक्षिणतर्फ आफ्नो नियन्त्रण विस्तार गरे, [[मालवा]]लाई [[ग्वालियर]] र गुजरातको [[भरुच]] बन्दरगाहसम्म विजय गरे। उनले आफ्नो राजधानी [[उज्जैन|अवन्ती]] (मालवा) मा स्थापना गरे र अरबहरूको विस्तारलाई रोके। ७३८ ई. मा [[राजस्थान युद्ध]]मा नागभटले प्रतिहारहरूको गठबन्धनको नेतृत्व गर्दै मुस्लिम अरबहरूलाई हराए, जसले पूर्वी [[पश्चिमी एशिया]] र [[ईरान]]मा विजय प्रगति गर्दै थिए। [[File:Nagabhata II.jpg|thumb|[[नागभट I]]]] अरब इतिहासकार सुलैमानले ८५१ ई. मा प्रतिहारहरूको सेना वर्णन गर्दा भन्छन्, "गुर्जरका शासकले धेरै सेना राखेका छन् र भारतका अरू कुनै शासकसँग यति उत्कृष्ट अश्वदलों छैन। उनी अरबहरूको विरोधी छन्, तर अरब शासकलाई सबैभन्दा महान् शासकको रूपमा स्वीकार गर्छन्। भारतका राजाहरूमध्ये उनी इस्लामी धर्मको सबैभन्दा ठूलो विरोधी हुन्। उनका धन र उँट तथा घोडा धेरै छन्।"{{sfn|Chaurasia|2002a|p=207}} [[मिहिर भोज]] वंशका सबैभन्दा महान् शासक थिए। उनका अधीनता मानिने विजय भएका क्षेत्रहरूमा [[त्रावानी]], [[वल्ला]], [[माड़ा]], [[आर्य]], [[गुजरात्र]], [[लाटा पर्वर्त]] र [[चंदेला]]हरू (बुन्देलखण्ड) समावेश थिए। भोजको [[दौलतपुरा]]–[[दौसा]] शिलालेख (८४३ ई.) ले दौसा क्षेत्रको उनको शासन पुष्टि गर्छ। अर्को शिलालेखमा उल्लेख छ, "भोजका क्षेत्रहरू [[सतलज]] नदीको पूर्वसम्म फैलिएका थिए।" [[महमु्द अफ़ घज़नी]]ले १०१८ ई. मा [[कन्नौज]] कब्जा गरे र प्रतिहार शासक राजपाल भागे। पछि उनलाई [[चंदेला शासक|विद्याधर]]ले कब्जा गरी मारिदिए।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=a9j9ZJGJOV0C&pg=PA25 |title=The Candellas of Jejākabhukti |first=R. K. |last=Dikshit |publisher=Abhinav |year=1976 |isbn=9788170170464 |page=72 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=irHN2UA_Z7gC&pg=PA27 |title=The Early Rulers of Khajurāho |first=Sisirkumar |last=Mitra |publisher=Motilal Banarsidass |year=1977 |isbn=9788120819979 |pages=72–73 }}</ref> चंदेला शासकले राजपालको छोरा त्रिलोचनपालालाई प्रॉक्सी राजा बनाए। कन्नौजका अन्तिम गुर्जर-प्रतिहार शासक जसपालको १०३६ ई. मा निधन भयो। ==== प्रतिहार कला ==== गुर्जर-प्रतिहार युगबाट वास्तुकला, मूर्तिकलाहरू र उकेरा प्यानलहरूका उल्लेखनीय उदाहरणहरू पाइन्छन्।<ref>{{cite book|title=Epic scenes in Indian plastic art|first=Jayantika |last=Kala|publisher=Abhinav Publications|year=1988|isbn=978-81-7017-228-4|url=https://books.google.com/books?id=MLcGKezqdDIC&pg=PA5|page=5}}</ref> उनीहरूको मन्दिरहरू खुला मण्डप शैलीमा निर्माण गरिएका थिए। सबैभन्दा प्रख्यात गुर्जर-प्रतिहार शैलीको वास्तुकला मध्ये एक [[Khajuraho]] हो, जुन तिनका अधीनस्थ [[चंदेला]]हरूले [[बुन्देलखण्ड]]मा निर्माण गरेका थिए। ;मāरु-गुर्जर वास्तुकला [[Māru-Gurjara architecture]] गुर्जर-प्रतिहार साम्राज्यको समयमा विकसित भयो। ;महावीर जैन मन्दिर, ओसियन [[Mahavira Jain temple, Osian]] ७८३ ई. मा निर्माण गरिएको थियो,{{Sfn|Kalia|1982|p=2}} जसले पश्चिम भारतको सबैभन्दा पुरानो बाँचेको जैन मन्दिरको रूपमा चिनिन्छ। ;बारोली मन्दिर समूह [[File:Baroli_temple.jpg|thumb|घटेश्वरा महादेव मन्दिर, [[Baroli Temples|बारोली मन्दिर समूह]]। यी मन्दिरहरू १०औँ–११औँ शताब्दीमा [[गुर्जर-प्रतिहार वंश]]ले बनाएका थिए।]] [[Baroli Temples|बारोली मन्दिर समूह]] आठ मन्दिरहरू समावेश गर्दछ, जुन प्रतिहारहरूले निर्मित गरेका थिए र एउटा पर्खालले घेरिएको परिसरमा स्थित छन्।<ref name="Bajpai2006">{{cite book|first=K. D. |last=Bajpai|title=History of Gopāchala|url=https://books.google.com/books?id=Q3KcwLKuRnYC&pg=PA31|year=2006|publisher=Bharatiya Jnanpith|isbn=978-81-263-1155-2|page=31}}</ref> ==== अन्य प्रतिहार शाखाहरू ==== ;बड्डोच शाखा (स. ६००–७००) जानिएका बड्डोच शासकहरू: * धड्डा १ (६००–६२७) * धड्डा २ (६२७–६५५) * जयभट्ट (६५५–७००) ;राजोगढ़ शाखा बड़ेगुजरहरू राजोगढ़का शासक थिए: * [[Parmeshver Manthandev]] (८८५–९१५) पर्मेश्वर मन्थानदेवपछि कुनै अभिलेख उपलब्ध छैन। === मेवाड़ राज्य (स. ५६६–१९४८ ई.) === ==== गुहिला वंश (स. ५६६–१३०३ ई.) ==== [[File:Map rajasthan mewar.png|thumb|[[मेवाड़]] क्षेत्रको नक्सा]] गुहिला वंशले वर्तमान [[राजस्थान]] राज्यको मेदापट्ट क्षेत्र (आधुनिक मेवाड़) शासन गरेको थियो। छैठौं शताब्दीमा, वर्तमान राजस्थानमा तीन फरक ''गुहिला वंश''हरूको शासनको प्रमाण पाइन्छ: * [[Nagda]]–[[Ahar]] का गुहिला, * किश्किंधा (आधुनिक [[Kalyanpur, Rajasthan|कल्याणपुर]]) का गुहिला, * धवगर्ता (वर्तमान [[Dhor]]) का गुहिला। सातौं शताब्दीको अभिलेख अनुसार यीमध्ये कुनै पनि वंशले प्रतिष्ठित उत्पत्ति दावी गरेको थिएन। गुहिला वंशका धवगर्ता वंशले स्पष्ट रूपमा [[मोरी]] (पछी मौर्य) राजाहरूलाई अधीनस्थको रूपमा उल्लेख गरेको छ। अन्य दुई वंशका प्रारम्भिक राजा पनि अधीनस्थताको सङ्केत गर्ने शीर्षक प्रयोग गर्थे। दशौं शताब्दी सम्ममा, नागदा-अहरका गुहिला वंश मात्र बाँचेका थिए। यस समयमा तिनीहरूको राजनीतिक स्थिति उच्च भएको र गुहिला राजाहरूले ''[[Maharajadhiraja]]'' जस्ता उच्च शाही शीर्षक ग्रहण गरेका थिए। यस समयमा, वंशले प्रतिष्ठित उत्पत्ति दाबी गर्न थालेको थियो, र यसले यसको संस्थापक गुहदत्तलाई ''महादेव'' ([[ब्राह्मण]]) भनेको, जो आनन्दपुर (आधुनिक [[Vadnagar]]) बाट सरेको थियो भनी दाबी गरे। बादका बर्दिक कथा अनुसार, वंशको संस्थापक गुहादित्य [[Vallabhi]] का [[Maitraka]] शासक शिलादित्यका पुत्र भएको दाबी गरिएको छ, तर यसलाई ऐतिहासिक प्रमाणले समर्थन गर्दैन। ९७७ ई. को अतपुर शिलालेख र १०८३ ई. को कद्मल शिलालेख अनुसार गुहदत्तको उत्तराधिकारी भोजा थियो, जसले [[Eklingji]] मा एक ट्याङ्क निर्माण गराए। १२८५ ई. को अचलेश्वर शिलालेखले उनलाई [[विष्णु]]का भक्तको रूपमा वर्णन गरेको छ। भोजाको उत्तराधिकारी महेन्द्र र नागादित्य थिए। बर्दिक कथाले भन्छ कि नागादित्य [[भिल]]सँगको युद्धमा मरे। नागादित्यको उत्तराधिकारी शिलादित्यले परिवारको राजनीतिक स्थिति उल्लेखनीय रूपमा बढाए, जुन उनको ६४६ ई. को सामोली शिलालेख र उनका उत्तराधिकारीहरूको अभिलेखहरूबाट स्पष्ट हुन्छ। आर. वी. सोमानीले अनुमान गरेका छन् कि [[Jawar|जावर]] मा ताम्र र जिंक खानी उनको शासनकालमा उत्खनन गरिएका थिए, जसले राज्यको आर्थिक समृद्धि धेरै बढाएको थियो। महेन्द्रको उत्तराधिकारी कलाभोजा थिए, जसलाई धेरै इतिहासकारले [[Bappa Rawal]] सँग पहिचान गरेका छन्। १२औं शताब्दी मध्यमा, वंश दुई शाखामा विभाजित भयो। वरिष्ठ शाखा (जसका शासकलाई पछि 'Rawal' भनिन्थ्यो) [[Chittor Fort|चित्तौडगढ]]बाट शासन गर्थे र [[1303 Siege of Chittorgarh|दिल्ली सुल्तानको आक्रमण]]मा [[Ratnasimha]]को पराजयसँग समाप्त भयो। जूनियर शाखा सेसोदा बाट शासन गर्थे, ''[[Rana (title)|Rana]]'' शीर्षक प्रयोग गर्थे र पछि [[Sisodia Dynasty|सिसोदिया]] राजपूत वंशको उदय भयो। ==== गुहिला वंशको शाखा विभाजन ==== [[Ranasimha|रानासिंह]] (११५८ ई.) को शासनकालमा, गुहिला वंश दुई शाखामा विभाजित भयो।{{sfnm|Chakravarti|1987|1pp=119–121|Banerjee|1958|2pp=14–15}} विभाजन पछि ''Rawal'' शाखाले ११६५–१३०३ ई. सम्म शासन गर्यो। ==== सिसोदिया वंश (स. १३२६–१९४८ ई.) ==== सिसोदिया वंशले आफ्नो वंशावलीलाई १२औं शताब्दीका गुहिला राजा रानासिंहको पुत्र राहापा संग जोड्दछ। मुख्य गुहिला वंशको अन्त्य [[Khalji dynasty|खालजी वंश]]सँगको [[Siege of Chittorgarh (1303)|चित्तौडगढको युद्ध]]मा पराजयपछि भयो। १३२६ ई. मा [[Rana Hammir]], जसले उक्त वंशको एक कनिष्ठ शाखा प्रतिनिधित्व गर्थे, क्षेत्र पुनः कब्जा गरे, वंश पुनर्स्थापना गरे र सिसोदिया वंशको संस्थापक बने। यस वंशका सबै पछि आउने महाराणा मेवाड़का राजा सिसोदिया वंशका सदस्य थिए। सिसोदियाहरूले पूर्व गुहिला राजधानी [[Chittor Fort|चित्तौड़]]मा आफ्नो नियन्त्रण पुनः स्थापित गरे।<ref name=":0"/><ref name="Naravane"/><ref>{{Cite book|last=Manoshi|first=Bhattacharya|title=The Royal Rajputs|year=2008|isbn=9788129114013|pages=42–46|publisher=Rupa & Company }}</ref> सिसोदिया वंशका प्रमुख शासकहरूमा [[Rana Hammir]] (१३२६–१३६४), [[Kumbha of Mewar|राणा कुम्भ]] (१४३३–१४६८), [[Rana Sanga]] (१५०८–१५२८) र [[Maharana Pratap|राणा प्रताप]] (१५७२–१५९७) पर्छन्। [[Bhonsle]] वंश, जसका सदस्य [[Maratha empire|मराठा साम्राज्य]]का संस्थापक [[Shivaji]] थिए, पनि सिसोदिया परिवारको शाखाबाट उत्पत्ति दाबी गर्छन्।<ref name="S1998"/> त्यस्तै, [[Rana dynasty]] अफ [[Nepal]] ले पनि मेवाड़का रानासँग आफ्नो वंश जोडेको दाबी गरेको छ।<ref/> [[File:Maharana Kumbhakarna of Mewar.jpg|thumb|[[महाराणा कुम्भ]]]] [[File:Depiction of king Rana Sanga.jpg|thumb|[[राणा संग]]]] [[File:RajaRaviVarma MaharanaPratap.jpg|thumb|[[महाराणा प्रताप]]]] [[File:Maharana Raj Singh riding.jpg|thumb|[[राणा राज सिंह]]]] === जैसलमेरको भाटी वंश (स. ६००–१९४९ ई.) === भाटी वंशको उद्गम [[Bhatner]] बाट भएको हो र यसले उक्त क्षेत्रमा शासन स्थापना गर्यो। [[Jaisalmer]] का महाराजाहरू आफ्नो वंशावली [[Jaitsimha]] मार्फत जोडी रहेको दाबी गर्छन्, जो ९औं शताब्दीका [[Bhati]] कुलका शासक थिए। उनी [[Deoraj]], प्रसिद्ध [[Yaduvanshi Bhati]] राजपूत राजकुमार, का उत्तराधिकारी हुन्। यस वंशसँगै "Rawal" उपाधि सुरु भयो। "Rawal" को अर्थ "राजपरिवारको सदस्य" हो।<ref>{{cite book |last=Judge |title=Mapping social exclusion in India: Caste, Religion, and Borderlands |date=13 March 2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107056091 |url=https://books.google.com/books?id=bNJkAwAAQBAJ&pg=PA176 |access-date=25 November 2021 |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703062631/https://books.google.com/books?id=bNJkAwAAQBAJ&pg=PA176 |url-status=live }}</ref> ==== राज्यको स्थापना ==== [[File:Jaisalmer in Rajasthan (India).svg|thumb|[[Rajasthan]]मा [[Jaisalmer]]को स्थान]] कथा अनुसार, देओराजले छिमेकी मुख्यको छोरीसँग विवाह गर्ने योजना बनाएका थिए। तर देओराजका बुबा र ८०० जना परिवार तथा अनुयायीहरू विवाह समारोहमा आकस्मिक रूपमा आक्रमणमा परे र मारे गए। देओराज एक ब्राह्मण योगीको सहयोगले भाग्न सफल भए, जसले राजकुमारलाई आफूसँगैको ब्राह्मणको रूपमा लुकायो। जब देओराजको खोजीमा आएका छिमेकी मुख्यका अनुयायीहरू भेट भए, ब्राह्मणले उनीहरूलाई विश्वस्त पार्नुभयो कि देओराज पनि ब्राह्मण हुन्, किनकि उनले एउटै थालबाट खानुभयो—कुनै पनि ब्राह्मण अरू जातिका मानिससँग यस्तो काम गर्दैन। यसरी देओराज र बाँकी बाँचेका वंशजहरूले आफ्नो सामर्थ्य पुनःस्थापित गरे र पछि उनले [[Derawar]]को किल्ला बनाएका थिए।<ref name="Beny & Matheson. Page 51">Beny & Matheson, p. 51.</ref> देओराजले पछि [[Lodhruva|Laudrava]] (आजको [[Jaisalmer]]को करिब १५ किमी दक्षिण-पूर्व) अर्को राजपूत वंशबाट कब्जा गरेर आफ्नो राजधानी बनाएका थिए।<ref name="Beny & Matheson. Page 51"/> भाटीको मुख्य प्रतिस्पर्धी [[Rathore (Rajput clan)|Rथोर]] वंशहरू थिए, जो [[Jodhpur]] र [[Bikaner]]मा थिए। उनीहरूले [[fort]] र [[Depression (geology)|पानीको ठाउँ]]हरूको लागि लडाइँ गर्थे, किनकि प्रारम्भिक कालदेखि नै जैसलमेर क्षेत्र ऊँट कारवाँ व्यापार मार्गले छिचोलिएको थियो, जसले उत्तर भारत र मध्य एशियालाई [[Gujarat]]को अरब सागर तटीय बन्दरगाहसँग जोड्थ्यो र त्यसपछि [[Persia]], अरब र [[Egypt]]सम्म पुग्थ्यो। यसको स्थानले जैसलमेरलाई व्यापारमा कर लगाउन र रणनीतिक रूपमा उपयुक्त बनाएको थियो।<ref name="Ganda_1990"/> [[File:Asia 800ad.jpg|thumb|२५०px|सन् ८०० ई.मा [[Bhati|भाटी राज्य]], जसलाई मुल्थान भनेर चिनिन्छ]] भाटी शासकहरूले मूलतः अफगानिस्तानका भागहरूमा शासन गरेका थिए; उनीहरूको पूर्वज रावल गजलाई [[Gajni]] शहरको संस्थापक मानिन्छ। जेम्स टोडका अनुसार यो आधुनिक [[Ghazni]] हो भने, कन्निङ्गह्याम यसलाई आधुनिक [[Rawalpindi]] ठान्दछन्। उनका उत्तराधिकारी रावल सालिवाहनलाई [[Sialkot]] शहरको संस्थापक मानिन्छ र उनले यसलाई आफ्नो नयाँ राजधानी बनाएका थिए। सालिवाहनले ७८ ई.मा कहरोरमा [[Saka Scythians]]लाई पराजित गरे र ''Saka-ari'' (साकासँगको शत्रु) उपाधि ग्रहण गरे। सालिवाहनका नाति रावल भाटीले छिमेकी क्षेत्रहरूमा विजय प्राप्त गरे। भाटी वंशको नाम यहीँबाट आएको हो।<ref>{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_008.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 14, page 2 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|access-date=25 November 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111225401/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_008.gif|url-status=live}}</ref> ==== देरावर किल्ला ==== [[Derawar fort]] पहिलो पटक ९औँ शताब्दीमा ''राय जज्जा भुट्टा'', [[Bhati]] वंशका [[Hindus|हिन्दू]] राजपूत शासकले निर्माण गरेका थिए,<ref name="Khaliq2017"/> यो [[Jaisalmer]] र [[Bahawalpur]]का राजा [[Rawal Deoraj Bhati]]लाई [[mwod:tribute|श्रद्धास्वरूप]] समर्पित गरिएको थियो।<ref name="dawn"/><ref name="DeraRawal"/> किल्लालाई सुरुमा ''Dera Rawal'' भनेर चिनिन्थ्यो, पछि ''Dera Rawar'' भनिन थाल्यो र समयसँगै यसको उच्चारण बदलिँदै आजको नाम ''Derawar''मा परिणत भयो।<ref name="DeraRawal"/> [[File:Derawar Fort, Bahawalpur I.jpg|thumb|९औँ शताब्दीमा भुट्टा शासक राय जज्जा भुट्टाद्वारा बनाइएको [[Derawar Fort]]]] ==== मध्यकालीन अवधि ==== वर्ष 1156 मा, [[Rawal Jaisal]] ले आफ्नै नामबाट नयाँ राजधानी स्थापना गरे, जुन माटोको किल्ला थियो र त्यसलाई [[Jaisalmer]] नाम दिए। [[File:Rawal Jaisal Singh, the founder and first ruler of the Kingdom of Jaisalmer.jpg|thumb|[[Rawal Jaisal]], मुख्य भाटी राज्यका संस्थापक]] [[Jaisalmer]]को पहिलो ''[[Jauhar]]'' 1294 मा भएको थियो, जब [[Delhi Sultanate|दिल्ली]]का तुर्किक शासक [[Alauddin Khalji]]को शासनकालमा यो घटना घट्यो। यसको कारण भाटीहरूले ३००० घोडा र खच्चरमा सारिएको विशाल खजाना क्याराभानमा हमला गर्नु थियो।<ref>Beny & Matheson, p. 147.</ref> ==== जैसलमेरको रियासत ==== [[File:Jaisalmer and Neighbours.svg|thumb|जैसलमेर राज्य]] वर्ष 1818 मा, [[Jaisalmer State|जैसलमेरका रावलहरू]]ले ब्रिटिशसँग सम्झौता गरे र यसले राजपरम्पराको सुनिश्चितता प्रदान गर्यो। जैसलमेर ब्रिटिशसँग सम्झौता गर्ने अन्तिम राजपूत राज्यहरूमध्ये एक थियो। 1829 मा जैसलमेरले बीकानेरसँगको युद्ध टार्न ब्रिटिश सेवाहरूको सहारा लिनु पर्यो, र 10 वर्ष पछि 1839 मा पहिलो [[Anglo-Afghan War|अंग्लो-अफगान युद्ध]]का लागि ब्रिटिशलाई बोलाउनु पर्‍यो।<ref name="Martinelli and Michell, p. 239">Martinelli and Michell, p. 239.</ref> === चौहान वंश (स. 650–1315 ई.) === [[Chauhan dynasty]] वा [[Chahamana dynasty]] एक महान शक्ति थियो जसले 6औं देखि 12औं शताब्दीसम्म शासन गरेको थियो, करिब 400 वर्षभन्दा बढी समय शासन गर्दै। चौहान राजवंश [[राजपूत]] वंशमा पर्छ र यसले आधुनिक [[Rajasthan]], [[Haryana]], [[Madhya Pradesh]] र [[Delhi]] का भागहरूमा शासन गरेको थियो। उनीहरूले मातृभूमिको रक्षा गर्न आफ्ना सम्पत्ति र जीवनसमेत बलिदान गरेका थिए। चाहमनहरूलाई चार [[Agnivanshi]] राजपूत वंशहरूमध्ये राखिएको छ, जसका पूर्वजहरू भनिन्छ कि ''[[Agnikund]]'' ([[homa (ritual)|हवन]]) बाट उत्पन्न भएका थिए। यस कथालाई सबैभन्दा पहिले 16औं शताब्दीको ''[[Prithviraj Raso]]'' का संस्करणहरूले उल्लेख गरेका छन्। चौहान वंशसँग सम्बन्धित शासन गर्ने वंशहरूमा समावेश छन्: * [[Chahamanas of Shakambhari]] (चौहान, [[Ajmer]]) * [[Chahamanas of Naddula]] (चौहान, [[Nadol]]) * [[Chahamanas of Jalor]] (चौहान, [[Jalore Fort|Jalore]]); नाडुलाको शाखाबाट छुटेको * [[Chahamanas of Ranastambhapura]] (चौहान, [[Ranthambore Fort|Ranthambore]]); शाकम्भरी शाखाबाट छुटेको * Chahamanas of [[Lata (region)|Lata]] * Chahamanas of [[Dholpur]] * Chahamanas of [[Pratapgarh, Rajasthan|Partabgarh]] चौहान वंशको वंशजले शासन गर्ने रियासतहरूमा समावेश छन्:<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.35598 |title=Memoranda on the Indian States |publisher=Government Of India |year=1939 |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.35598/page/n120 110]–139 }}</ref> * [[बुन्दी राज्य]] * [[चाङ्भाकर राज्य]] * [[कोरिया राज्य]] * [[कोटा राज्य]] * [[सिरोही राज्य]] * [[सोनपुर राज्य]] * [[अम्बलियारा राज्य]] ==== शाकम्भरीका चहमान (सन् ६५०–११९४ ई) ==== शाकम्भरीका चहमान (IAST: Cāhamāna), सामान्यतया साम्भरका चौहानहरू भनेर चिनिने, एक वंश थियो जसले आजको [[Rajasthan]] र यसका छिमेकी क्षेत्रहरूमा ६औं शताब्दी देखि १२औं शताब्दी सम्म शासन गरेको थियो। उनीहरूले शासन गरेको क्षेत्रलाई [[Sapadalaksha]] भनेर चिनिन्थ्यो। उनीहरू चहमान (चौहान) वंशको सबैभन्दा प्रमुख शासन गर्ने परिवार थिए, र मध्यकालीन कथाहरूमा [[अग्निवंशी]] [[राजपूत]]हरूको रूपमा वर्गीकृत गरिएका छन्। चहमानहरूले सुरुमा आफ्नो राजधानी [[Sambhar Lake Town|शाकम्भरी]] (आजको साम्भर ताल नगर) मा राखेका थिए। १०औं शताब्दी सम्म उनीहरू [[Gurjara-Pratihara dynasty|प्रतिहार]] अधीनस्थ (वास्सल)को रूपमा शासन गर्थे। प्रतिहार शक्ति [[त्रिपक्षीय संघर्ष]] पछि कमजोर भएपछि, चहमान शासक [[Simharaja]] ले [[महाराजाधिराज]] उपाधि ग्रहण गरे। १२औं शताब्दीको शुरुवातमा, [[Ajayaraja II]] ले राज्यको राजधानी [[Ajayameru]] (आधुनिक [[Ajmer]]) मा सार्‍यो। यस कारण, चहमान शासकहरूलाई अजमेरका चौहानहरू पनि भनिन्छ। ===== क्षेत्र ===== चहमानहरूको क्षेत्र विस्तार हुँदै जाँदा, उनीहरूले शासन गरेको सम्पूर्ण भूभागलाई [[Sapadalaksha]] वा [[Jangladesh]] भनेर चिनिन थाल्यो।{{sfn|Sarda|1935|p=217}} यसमा पछि चहमानहरूले बनाएका राजधानीहरू अजयमेरु ([[Ajmer]]) र शाकम्भरी ([[Sambhar, Rajasthan|Sambhar]]) पनि समावेश थिए।{{sfn|Sarda|1935|p=224}} यो शब्द चहमानहरूले कब्जा गरेको फराकिलो क्षेत्रलाई जनाउन पनि प्रयोग हुन थाल्यो। प्रारम्भिक मध्यकालीन भारतीय शिलालेखहरू र समकालीन मुस्लिम इतिहासकारहरूको लेखन अनुसार, निम्न शहरहरू पनि Sapadalaksha मा समावेश थिए: [[Hansi]] (हालको [[Haryana]]), [[Mandore]] (हालको [[Marwar]] क्षेत्र), र [[Mandalgarh]] (हालको [[Mewar]] क्षेत्र)।{{sfn|Sarda|1935|p=225}} ===== इतिहास ===== [[File:Anna sarobar-2-ajmir.jpg|thumb|अन्जा सरोवर, अजयमेरु]] सर्वप्रथम ऐतिहासिक चहमान राजा ६औं शताब्दीका शासक [[Vasudeva (Chahamana dynasty)|वासुदेव]] हुन्। [[Ajmer]]मा रहेको [[Ana Sagar]] ताल चहमान शासक [[Arnoraja]] ले बनाएका थिए। पछिल्ला चहमान शासकहरूले विभिन्न [[Ghaznavid]] आक्रमणको सामना गर्नु परेको थियो। [[Ajayaraja II]] (शासन: सन् १११०–११३५) ले एक गजनवी आक्रमण नष्ट गरे र पारमारा राजा [[Naravarman]] लाई पनि पराजित गरे। उनले राजधानी शाकम्भरीबाट अजयमेरु (अजयमेरु) सरेको थिए, जुन शहर उनले स्थापना गरेका वा ठूलो मात्रामा विस्तार गरेका थिए।{{sfnm|Singh|1964|1pp=131–132|Sharma|1959|2p=40}} उनका उत्तराधिकारी अरनोराजाले टोमरा क्षेत्रमा आक्रमण गरे र गजनवी आक्रमणलाई पनि विफल बनाए। तर, उनले गुजरातका चालुक्य शासक [[Jayasimha Siddharaja]] र [[Kumarapala (Chaulukya dynasty)|कुमारपाला]] विरुद्धमा केही असफलता भोगे र अन्ततः आफ्नै पुत्र [[Jagaddeva (Chahamana dynasty)|जगदेव]] द्वारा मारिए।{{sfn|Singh|1964|p=140-141}} [[File:Bisaldeo temple submerged.jpg|thumb|left|[[Bisaldeo मन्दिर]] [[Vigraharaja IV]] द्वारा बनाइएको]] अरनोराजाका कान्छा पुत्र [[Vigraharaja IV]] ले चहमान क्षेत्रहरूलाई व्यापक रूपमा विस्तार गरे र [[Delhi]] टोमरा वंशबाट कब्जा गरे। वंशको सबैभन्दा प्रसिद्ध शासक सोमेश्वरका पुत्र [[Prithviraja III]] वा [[Prithviraj Chauhan]] हुन्। उनले धेरै छिमेकी राजा पराजित गरे, जसमध्ये ११८२–८३ मा [[Chandela]] शासक [[Paramardi]] पनि थिए, यद्यपि चन्देला क्षेत्र आफ्नो साम्राज्यमा समाहित गर्न सकिएन।{{sfn|Talbot|2015|pp=39}} सन् ११९१ मा उनले [[first Battle of Tarain]] मा [[Muhammad of Ghor]] लाई पराजित गरे। तर अर्को वर्ष दोस्रो [[Battle of Tarain]] मा पराजित भए र अन्ततः मारिए।{{sfn|Khan|2008|p=xvii}} [[File:Prithvi Raj Chauhan (Edited).jpg|thumb|right|[[Prithviraj Chauhan|प्रिथ्वीराज तृतीय]], वंशको सबैभन्दा प्रसिद्ध शासक]] मोहम्मद अफ घोरले प्रिथ्वीराजका पुत्र [[Govindaraja IV]] लाई अधीनस्थ शासकको रूपमा नियुक्त गरे। प्रिथ्वीराजका भाई [[Hariraja]] ले उनलाई पदच्युत गरेर आफ्नो पूर्वजको केही भाग पुनः कब्जा गरे। ११९४ मा हरिराज घोरिदहरूले पराजित भए। गोविंदराजलाई घोरिदहरूले [[Ranthambore Fort|रानथम्भोर]] को जागीर दिए। त्यहाँ उनले वंशको [[Chahamanas of Ranastambhapura|नयाँ शाखा]] स्थापना गरे।{{sfn|Singh|1964|p=221}} ===== सांस्कृतिक उपलब्धिहरू ===== [[File:Harshnathtemple.jpg|thumb|[[Harshnath]] मन्दिर चहमान शासकहरूले बनाएका थिए]] चहमान शासकहरूले थुप्रै हिन्दू मन्दिरहरूको निर्माण गराएका थिए, जसमध्ये धेरै [[Prithviraja III]] को पराजय पछि [[Ghurid]] आक्रमणकारीहरूले नष्ट गरेका थिए।{{sfn|Sharma|1959|p=87}} धेरै चहमान शासकहरूले [[Harshnath|हर्षनाथ]] मन्दिरको निर्माणमा योगदान दिएका थिए, सम्भवत: यसलाई [[Govindaraja I]] ले प्रायोजन गरेका थिए।{{sfn|Sharma|1959|p=26}} ''[[Prithviraja Vijaya]]'' अनुसार: * [[Simharaja]] ले [[Pushkar]]मा ठूलो शिव मन्दिर निर्माण गरेका थिए।{{sfn|Singh|1964|p=104}} * [[Chamundaraja (Chahamana dynasty)|चमुण्डराजा]] ले नारापुरा (हालको [[Narwar]], [[Ajmer district]]) मा [[Vishnu]] मन्दिर निर्माण गरेका थिए।{{sfn|Singh|1964|p=124}} * [[Prithviraja I]] ले [[Somnath temple]] जाने मार्गमा तीर्थयात्रीहरूको लागि भोजन वितरण केन्द्र (''anna-satra'') बनाएका थिए।{{sfn|Singh|1964|p=128}} * [[Someshvara (Chahamana dynasty)|सोमेश्वर]] ले अजयमेरुमा पाँच मन्दिरसमेत गरी धेरै मन्दिरहरूको निर्माण गरेका थिए।{{sfn|Sharma|1959|pp=69–70}}{{sfn|Singh|1964|p=159}} [[Vigraharaja IV]] कला र साहित्यप्रति आफ्नो संरक्षणका लागि प्रसिद्ध थिए, र उनले स्वयं ''[[Harikeli Nataka]]'' नाटक पनि रचना गरेका थिए। उनको शासनकालमा निर्माण गरिएको संरचना पछि [[Adhai Din Ka Jhonpra]] मस्जिदमा रूपान्तरण गरिएको थियो।{{sfn|Talbot|2015|pp=37–38}} ==== नाडुलाको चहमान वंश (सन् ९५०–११९७) ==== नाडुलाका चहमान, जसलाई नडोलका चौहान पनि भनिन्छ, भारतको एक प्रसिद्ध राजवंश थियो। उनीहरूले १०औं देखि १२औं शताब्दीको बीचमा आफ्नो राजधानी [[Naddula]] (हालको [[Nadol]], [[Rajasthan]]) वरिपरि रहेको [[Marwar]] क्षेत्रको शासन गरेका थिए। नाडुलाका चहमानहरू [[Chahamanas of Shakambhari]] का शाखा थिए। यस वंशका संस्थापक लक्ष्मण (अथवा राव लखा) १०औं शताब्दीका शाकम्भरी शासक [[Vakpatiraja I]] का पुत्र थिए। उनका भाई [[Simharaja]] ले पिताको निधन पछि शाकम्भरीको सिंहासन सम्हाले।{{sfn|Singh|1964|p=233}} आगामी शासकहरूले छिमेकी राज्यहरू जस्तै [[Paramara dynasty|परमार]] ([[Malwa]])का राजा, [[Chaulukya]]हरू, र [[Ghaznavids]] विरुद्ध युद्ध लडेका थिए।{{sfn|Sen|1999|p=334}} अन्तिम शासक जयतसिंह सम्भवत: सन् ११९७ मा [[Qutb al-Din Aibak]] द्वारा पराजित भएका थिए।{{sfn|Singh|1964|pp=262–263}} ==== जलोरका चहमान वंश (सन् ११६०–१३११) ==== जलोरका चहमान, जसलाई जलोरका चौहान पनि भनिन्छ, भारतको एक राजवंश थियो जसले हालको [[Rajasthan]] मा रहेको [[Jalore]] क्षेत्रको शासन सन् ११६० देखि १३११ सम्म गरेको थियो। उनीहरू [[Chahamanas of Naddula]] का शाखा थिए र गुजरातका [[Chaulukya]]हरूको अधीनस्थ शासकको रूपमा शासन गरेका थिए। छोटो समयका लागि उनीहरू स्वतन्त्र भए पनि अन्ततः [[Delhi Sultanate]]सँगको [[Siege of Jalore]] युद्धमा पराजित भए। जलोरका चहमानहरू [[Chahamanas of Naddula|नाडुला शाखा]] का चहमान राजा [[Alhanadeva|अल्हाना]] का वंशज थिए। मूलतः [[Jalore Fort]] १२औं शताब्दीको सुरुदेखि [[Paramara dynasty|परमार]]को शाखाले नियन्त्रण गरेको थियो। अल्हानाको शासनकालमा नाडुलाका चहमानहरूले यसलाई कब्जा गरे। अल्हानाका पुत्र [[Kirtipala]] ले आफ्नो पिता र भाई ([[Kelhanadeva|केल्हाना]], राजकुमार) बाट १२ गाउँहरूको जागिर प्राप्त गरे। उनले आफ्नो क्षेत्रको प्रशासन [[Suvarnagiri]] वा [[Sonagiri]] बाट चलाए, जुन पहाडमा जलोर किल्ला अवस्थित छ। यस कारणले गर्दा उनी पर्ने शाखालाई [[Sonagara]] भनिन थाल्यो।{{sfn|Srivastava|1979|pp=1–2}} ==== रणस्थंभपुरका चहमान वंश (सन् ११९२–१३०१) ==== [[File:Rani haveli.jpg|thumb|रानी हवेली]] रणस्थंभपुरका चहमानहरू १३औँ शताब्दीको भारतीय राजवंश थिए। उनीहरूले वर्तमान [[Rajasthan]] मा आफ्नो राजधानी [[Ranthambore Fort|रणस्थंभपुर]] ([[Ranthambore Fort|रणथम्भोर]]) वरिपरि शासन गरे। प्रारम्भमा उनीहरू [[Delhi Sultanate]] का अधीनस्थ थिए, तर पछि स्वतन्त्र शासक बने। उनीहरू [[Chahamanas of Shakambhari]] वंशका सदस्य थिए र स्थानीय राजस्थानी बर्दिक साहित्यमा 'रणथम्भोरका चौहान' भनेर चिनिन्छन्। [[File:Naulakha gate,ranthambor fort.jpg|thumb|नौलखा गेट]] रणस्थंभपुरको चहमान वंशको स्थापना [[Govindaraja IV|गोविन्दराज]] ले गरे, जसले ११९२ मा [[Ghurid]] का अधीनस्थ भएर शासन गर्न स्वीकारे, जब उनका पितालाई, [[Chahamanas of Shakambhari|शाकम्भरी चहमान]] राजा [[Prithviraja III]] लाई पराजित गरिएको थियो। गोविन्दराजका वंशजहरूले १३औँ शताब्दीमा दिल्ली सल्तनतसँग आफ्नो स्वतन्त्रता प्राप्त र गुमाउँदै गए। वंशको अन्तिम राजा [[Hammiradeva|हम्मिरा]] ले विस्तारवादी नीति अपनाए र छिमेकी केही राज्यहरूमा आक्रमण गरे। यो वंश १३०१ मा [[Siege of Ranthambore (1301)|रणथम्भोरको घेराबन्दी]]मा दिल्ली सल्तनतका [[Alauddin Khalji]]सँगको युद्धमा पराजित भएर समाप्त भयो। === राणा सांगा अन्तर्गत राजपूताना === [[File:Rana Sanga of Mewar.jpg|thumb|[[Rana Sanga]] १६औँ शताब्दीको [[चित्तौड़]] राजा र उत्तर-पश्चिम भारतको राजपूत महासंघको प्रमुख। उनले दिल्ली, मालवा र गुजरातका सुल्तानलाई १८ ठूला युद्धमा पराजित गरी राजस्थान, मालवा र गुजरातमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापना गरे।{{sfn|Sharma|1954|p=18}}]] सन् १५०८ मा [[Rana Sanga]] ले आफ्ना भाइहरूसँगको लामो संघर्षपछि सिंहासन आरोहण गरे। उनी महत्वाकांक्षी राजा थिए जसअन्तर्गत मेवाड़ शक्ति र समृद्धिको शिखरमा पुगे। राणा सांगा अन्तर्गत राजपूत शक्ति उत्तर भारतमा पुनः उदयको सम्भावना राख्थ्यो।<ref name="RR">{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Rajasthan/History |title=History of Rajasthan by Deryck O.Lodrick |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=22 October 2020 |archive-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022065233/https://www.britannica.com/place/Rajasthan/History |url-status=live }}</ref> उनले आफ्नो शासन क्षेत्र उत्तरमा [[सतलज]]देखि दक्षिणमा [[नर्मदा नदी]]सम्म फैलाए। उनले मालवा कब्जा गरी यसमा आफ्नो नियन्त्रण स्थापना गरे र पश्चिममा [[सिन्धु नदी]]देखि पूर्वमा [[बयाना]]सम्म फैलाए। सैन्य अभियानमा उनले [[Battle of Khatoli|खटौलीको युद्ध]]मा [[Ibrahim Lodhi]] लाई पराजित गरे र राजस्थानको ठूलो भाग स्वतन्त्र गराए। यसबाहेक उनले [[उत्तर प्रदेश]]को केही भाग जस्तै चाँदवरमा आफ्नो नियन्त्रण स्थापना गरे र त्यहाँको हिस्सा आफ्ना सहयोगी [[Rao Manik Chand Chauhan]] लाई दिए, जसले पछि [[Battle of Khanwa|खानवा युद्ध]]मा उनको साथ दिए।{{sfn|Sharma|1954|p=17}} त्यसपछि राणा सांगाले [[Battle of Dholpur|धोलपुरको युद्ध]]मा फेरि [[Ibrahim Lodhi]] विरुद्ध लडे जहाँ राजपूत महासंघ विजयी भयो। यस विजयपश्चात सांगाले मालवा कब्जा गरी [[Chanderi]] आफ्ना एक जागिरदार [[Medini Rai]] लाई प्रदान गरे। राइले मालवाको शासन चन्देरीलाई राजधानी बनाएर गरे।{{sfn|Chaurasia|2002b|pp=156-157}} सांगाले ५०,००० राजपूत सेनासहित [[Gujarat]]मा आक्रमण गरे। उनले गुजरात सुल्तानत plunder गरे र मुस्लिम सेनालाई राजधानी [[Ahmedabad]]सम्म पछ्याए। उनले उत्तर गुजरात सफलतापूर्वक जोडेर त्यहाँका एक जागिरदारलाई शासन गर्न नियुक्त गरे। यी विजयपश्चात सांगाले राजस्थान, मालवा र गुजरातको ठूलो भागमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गरे।{{sfn|Sharma|1954|p=18}} गुजरात अभियानमा राजपूतहरूले करिब २०० मसल र केही मुस्लिम शहरहरू जलाए। यस अभियानमा धेरै मुस्लिम महिलाहरूलाई बन्दी बनाएर राजस्थानका बजारमा बेचिएको थियो।{{sfn|Chaube|1975|pp=132-139}} गोपीनाथ शर्मा अनुसार, यस अभियानले सांगाको प्रसिद्धि मात्र बढाएन, तर गुजरातमा राजपूतहरूको धार्मिक कट्टरताका कारण उनलाई मुस्लिमहरूको दृष्टिमा अप्रिय बनायो।{{sfn|Sharma|1954|pp=15}} यी विजयपछि उनले उत्तर भारतका धेरै राजपूत राज्यहरूलाई एकत्रित गरी [[Babur]] लाई भारतबाट हटाउने र दिल्लीमा हिन्दू शक्ति पुनःस्थापना गर्ने योजना बनाए।{{sfn|Sharma|1954|p=19}} सांगाले १,००,००० राजपूत सैनिकसहित बाबर विरुद्धको अभियान अघि बढाए। यो युद्ध उत्तर भारतको प्रभुत्वका लागि राजपूत र [[Mughals]]बीच भएको थियो।{{sfn|Sharma|1954|p=8}} तर, खानवा युद्धमा बाबरको उत्कृष्ट नेतृत्व र आधुनिक रणनीतिका कारण राजपूत महासंघ निर्णायक पराजय भोग्न बाध्य भयो। यो युद्ध [[First Battle of Panipat]] भन्दा ऐतिहासिक र घटनापूर्ण मानिन्छ, जसले भारतमा मुगल शासन दृढ बनायो र पुनः उदाउँदो राजपूत शक्तिलाई समाप्त गर्‍यो। युद्धमा पहिलो पटक [[cannons]], [[matchlocks]], swivel guns र [[Mortar (weapon)|mortars]] को प्रयोग व्यापक रूपमा भयो।{{sfn|Rao|1991|p=453-454}} यो युद्ध मध्यकालीन भारतमा अन्तिमपटक राजपूतहरू विदेशी आक्रमणकारीविरुद्ध एकजुट भएको समय हो। यद्यपि सही क्षतिवृत्तिहरू अज्ञात छन्, अनुमान गरिएको छ कि सबै राजपूत घरानाले आफ्नो धेरै विश्वासपात्र सहयोगी गुमाए।{{sfn|Sarkar|1994|pp=32-33}} राणा सांगा युद्धभूमिबाट बेहोस अवस्थामा आफ्ना जागिरदार [[Prithviraj Singh I]] (जयपुर) र [[Maldeo Rathore]] (मारवाड़) द्वारा उद्धार गरिए। चेतना फर्केपछि उनले शपथ गरे कि बाबरलाई पराजित नगरी र दिल्ली कब्जा नगरी चित्तौड़ फर्किने छैनन्। उनले पागडी नलगाउने र टाउकोमा कपडा ओढ्ने परम्परा अपनाए।{{sfn|Sharma|1954|pp=43}} बाबरविरुद्ध अर्को युद्ध तयारी गर्दा आफ्नै राजदारहरूले उनलाई विष दिए, जसले अर्को युद्धको विरोध गरेका थिए। उनी सन् १५२८ को जनवरीमा [[Kalpi]]मा निधन भए।{{sfn|Sharma|1954|pp=44}} पराजयपछि उनका जागिरदार [[Medini Rai]] [[Battle of Chanderi|चन्देरीको युद्ध]]मा बाबरसँग पराजित भए र उनका राजधानी चन्देरी बाबरले कब्जा गरे। मल्लिका र बालबालिका आत्मदाह गरेर आफ्नो सम्मान रक्षा गरे। बाबरले मालवा र चन्देरी कब्जा गरे, तर मालवा सुल्तानको वंशज अहमद शाहलाई मालवा नियन्त्रणमा दिए। यसरी बाबरले मालवामा मुस्लिम शासन पुनर्स्थापित गरे।{{sfn|Chaurasia|2002b|pp=166-168}} === मेवातका खानजादा === [[File:Raja_Hasan_Khan_Mewati.jpg|thumb|[[Hasan Khan Mewati|राजा हसन खान मेवाती]], १५०४–१५२७ सम्म मेवातका खानजादा राजपूत शासक]] [[Mewat State|मेवात राज्य]], सन् १३७२ देखि १५२७ सम्म दक्षिण एसियामा एक स्वतन्त्र राज्यको रूपमा रहेको थियो, जसको राजधानी [[Alwar]] थियो। यसलाई [[Khanzadas of Mewat|मेवातका खानजादा]]हरूले शासन गर्थे, जो राजपूताना मूलका मुस्लिम राजपूत वंशका थिए। उनीहरूको वंशावली [[Nahar Khan|राजा सोनपर पाल]] सम्म पुग्छ, जो यदुवंशी राजपूत थिए र दिल्ली सल्तनतकालमा इस्लाम स्वीकारे। खानजादाहरू सुन्नी इस्लाम मान्ने, सन् १३७२ मा [[Firuz Shah Tughlaq]] द्वारा मेवातमा वारिसीय शासकीय अधिकार स्थापित गरे। समयक्रममा उनीहरूले आफ्नो सम्पूर्ण सार्वभौमिकता स्थापित गरे र १५२७ मा शासनको अन्त्यसम्म कायम रहे।<ref>{{cite book |last1=Bharadwaj |first1=Suraj |url=https://www.oxfordscholarship.com/mobile/view/10.1093/acprof:oso/9780199462797.001.0001/acprof-9780199462797-chapter-2 |title=State Formation in Mewat Relationship of the Khanzadas with the Delhi Sultanate, the Mughal State, and Other Regional Potentates |date=2016 |publisher=Oxford University Press |page=11 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199462797.001.0001 |isbn=978-0-19-946279-7 |accessdate=24 October 2019}}</ref><ref>{{Cite web |title=Meo Rajput by Sardar Azeemullah Khan Meo |url=https://www.jadeed.store/meo-rajput.html |access-date=2023-02-23 |website=www.jadeed.store |language=en |archive-date=23 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230223211516/https://www.jadeed.store/meo-rajput.html |url-status=dead }}</ref> [[Hasan Khan Mewati|राजा हसन खान मेवाती]] लगभग दुई शताब्दीसम्म मेवात क्षेत्र शासन गर्ने वंशबाट आएका थिए र आफ्नो सार्वभौमिकता घोषणा गरेका थिए। [[Babur]] द्वारा 'मेवात देश'को नेता मानिएका हसन खान मेवातीले [[Battle of Khanwa|खानवा युद्ध]]मा ५,००० सहयोगीहरूलाई नेतृत्व गर्दै [[Rana Sanga]]को राजपूत महासंघसँग बाबरविरुद्ध लडे। उनले १५औँ शताब्दीमा [[Alwar Fort]] पुनर्निर्माण पनि गरेका थिए।<ref>{{Citation |last=Chandra |first=Satish |title=Mughal India |date=1982-04-01 |work=The Cambridge Economic History of India |pages=458–471 |url=http://dx.doi.org/10.1017/chol9780521226929.027 |access-date=2023-11-07 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521226929.027 |isbn=978-1-139-05451-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |title=Tareekh-e-Miyo Chhatri by Hakeem Abdush Shakoor |url=https://www.rekhta.org/ebooks/tareekh-e-miyo-chhatri-hakeem-abdush-shakoor-ebooks |access-date=2022-06-14 |website=Rekhta |language=en}}</ref> सैनिक अभियानमा राजा हसन खान मेवाती [[First Battle of Panipat|पहिलो पानीपत युद्ध]]मा [[Ibrahim Lodi]]को पक्षमा बाबरविरुद्ध सामेल थिए। पराजयको बाबजुद उनले धैर्यपूर्वक [[Rana Sanga]]सँगको गठबन्धनमा रहँदै बाबरको आक्रमणको सामना गरे। [[Battle of Khanwa|खानवा युद्ध]]मा राजा हसन खान मेवातीले [[Rana Sanga]]को समर्थन गरे। राणा सांगा खस्दा उनले सेनापतिको झण्डा सम्हाले र १२,००० अश्वारोहीसहित शक्तिशाली आक्रमण नेतृत्व गरे। प्रारम्भमा सफल देखिए पनि, युद्धको क्रममा हसन खान मेवाती एक तोपको गोलीले गम्भीर छातीको घाउबाट मृत्यु भए। उनी वीरता र दृढताको प्रतीक बने।<ref>{{Cite web |date=2018-12-18 |title=अलवर का वीर देशभक्त सपूत, जिससे बाबर भी घबराता था, बाबर के खिलाफ जमकर किया था युद्ध {{!}} Hasan Khan Mewati Alwar Story In Hindi |url=https://www.patrika.com/alwar-news/hasan-khan-mewati-alwar-story-in-hindi-3854583/ |access-date=2023-11-07 |website=Patrika News |language=hi-IN}}</ref> खानजादा वंशमा उल्लेखनीय उपाधिहरूमा "वली-ए-मेवात" र पछि १५०५ मा हसन खान मेवातीद्वारा प्रचलित "शाह-ए-मेवात" समावेश छन्। == आधुनिक काल (सन् १५६८–१९४७) == === मुघल आक्रमण र राजपूत प्रतिरोध === [[File:Maharana Pratap By Surendra Singh Shaktawat.jpg|thumb|[[Maharana Pratap]] को चित्र, [[Raja Ravi Varma]] द्वारा]] १६औँ शताब्दीमा [[Mughal Empire|मुघल]] सम्राट [[Akbar]] ले राजपूताना विस्तार गरे। उनले [[Siege of Chittorgarh (1567–1568)|चित्तौडगढमा घेराबन्दी]] गरी १५६८ मा मेवाड़ राज्यलाई पराजित गरे। त्यस्तै, [[Siege of Ranthambore (1568)|रणथम्भोरमा घेराबन्दी]] गरी [[Rao Surjan Hada|सुरजान हाडा]]का सेना पराजित गरे। अकबरले राजपूत शासकहरूको विश्वास जित्न विवाहिक गठबन्धनको पनि व्यवस्था गरे। उनले स्वयं [[Mariam-uz-Zamani#The misnomer of Jodha Bai|जोधा बाई]]सँग विवाह गरे। त्यस्तै, धेरै राजपूत युवराजहरूलाई उच्च पदमा नियुक्त गरे, जस्तै [[Man Singh I|मान सिंह]], जो ''[[navaratnas]]'' मध्ये एक थिए। तथापि, केही राजपूत शासकहरू अकबरको अधीनस्थता स्वीकार्न तयार थिएनन् र स्वतन्त्र रहन चाहन्थे। यस्ता दुई शासकहरू थिए [[Udai Singh II|उदय सिंह]] (मेवाड़) र [[Chandrasen Rathore]] (मारवाड़)। उनीहरूले अकबरको सर्वोच्चता स्वीकारेन् र निरन्तर युद्धमा रहे। यो संघर्ष [[Rana Pratap]] द्वारा निरन्तरता दिइयो। उनको सेना [[Battle of Haldighati|हल्दीघाटी युद्ध]]मा अकबरको सेनासँग भिड्यो, जहाँ उनी पराजित र घाइते भए। त्यसपछि उनले १२ वर्षसम्म गुप्त जीवन विताए र समय-समयमा मुघलहरूमा आक्रमण गरे। मध्यकालीन राजपूत चित्रकला ([[Rajput painting]]) र वास्तुकलामा ([[Architecture of Rajasthan|राजपूत वास्तुकला]]) मुघल प्रभाव देखिन्छ। === जात राज्यहरूको उदय === ==== भरतपुर जाट राज्य (सन् १७२२–१९४८) ==== भरतपुर राज्य,जसलाई भरतपुर जात राज्यको रूपमा पनि चिनिन्छ, उत्तरी भारतमा हिन्दू राज्य थियो। यसलाई हिन्दू जातहरूको [[Sinsinwar]] वंशले शासन गर्थे। राजा [[Suraj Mal]] (१७५५–१७६३) को शासनकालमा राज्यको वार्षिक आम्दानी १,७५०,००,००० रुपैयाँ थियो।<ref>{{Cite journal |last1=Dube |first1=V. S. |last2=Misra |first2=M. L. |date=January 1944 |title=Galena Deposit of Jotri, Bharatpur State |url=http://dx.doi.org/10.1080/0371750x.1944.11012048 |journal=Transactions of the Indian Ceramic Society |volume=3 |issue=1 |pages=81–83 |doi=10.1080/0371750x.1944.11012048 |issn=0371-750X |access-date=6 December 2022 |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703062632/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0371750X.1944.11012048 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> भरतपुर राज्यको स्थापना [[Delhi]], [[Agra]] र [[Mathura]] वरिपरिको क्षेत्रमा बसोबास गर्ने [[Jats]]ले मुघलहरूविरुद्ध विद्रोह गर्दा भएको थियो। राजपूत र जातबीच जमिन्दारी अधिकारमा संघर्ष पनि थियो। १६९१ सम्म, राजा राम सिन्सिनी र उनका उत्तराधिकारी [[Churaman]] मुघलको अधीनस्थ बने। [[Rajaram of Sinsini|राजाराम]] ले [[Akbar]]का अवशेष जलाएर सिँसिनीमा सानो किल्ला स्थापना गरे।<ref>{{Cite book |last=Bhatia |first=O. P. Singh |url=https://books.google.com/books?id=smdXAAAAMAAJ |title=History of India, from 1707 to 1856 |date=1968 |publisher=Surjeet Book Depot |language=en |access-date=29 January 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407110208/https://books.google.com/books?id=smdXAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> [[File:Maharaja Suraj Mal.jpg|thumb|[[Suraj Mal]] भरतपुरका शासक, आधुनिक लेखकहरूले उनलाई "जातहरूको प्लेटो" र "जात ओडिसियस"को रूपमा वर्णन गरेका छन्।<ref>R.C.Majumdar, H.C.Raychaudhury, ''Kalikaranjan Datta: An Advanced History of India'', fourth edition, 1978, {{ISBN|0-333-90298-X}}, Page-535</ref>]] राजा सुरज मलले १२ जुन १७६१ मा [[Agra]] कब्जा गरे। उनले प्रसिद्ध मुघल स्मारक [[Taj Mahal]] का दुई चाँदीका ढोकाहरू पगालेर प्रयोग गरे। भरतपुर शासकले १७७४ सम्म आग्रा कब्जा राखे। ==== ढोलपुर जाट राज्य (सन् १८०६–१९४९) ==== पूर्वी राजस्थानमा अवस्थित ढोलपुर राज्य को स्थापना १८०६ मा [[Rana Kirat Singh]] (गोहाड) द्वारा भएको थियो। १८१८ पछि, राज्य [[British India|ब्रिटिश भारत]]को [[Rajputana Agency]]को अधीनस्थ भयो। रानाहरूले १९४७ सम्म शासन गरे, जब भारत स्वतन्त्र भयो र राज्य [[Union of India (country)|भारत संघ]]मा विलय भयो।<ref>{{Cite web |title=Dholpur: History, Geography, Places to See |url=https://www.rajras.in/rajasthan/districts/dholpur/ |access-date=2022-12-06 |website=RajRAS {{!}} RAS Exam Preparation |language=en-US |archive-date=6 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206003258/https://www.rajras.in/rajasthan/districts/dholpur/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Imperial Gazetteer of India, v. 11, p. 323 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V11_329.gif |access-date=2022-12-06 |website=dsal.uchicago.edu |archive-date=7 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207133325/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V11_329.gif |url-status=live }}</ref> ==== मराठा प्रभाव (सन् १७२०–१८१७) ==== १७२० देखि, [[Maratha Empire]] उत्तरतर्फ विस्तार गर्न थाल्यो, [[Peshwa]] [[Baji Rao I]]को नेतृत्वमा।<ref>{{cite web | url=https://www.indovacations.net/Rajasthan-Tour-Package/Maratha-RajputsRelations.htm | title=Maratha Rajputs Relations, History of Rajasthan | access-date=8 April 2023 | archive-date=8 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230408035948/https://www.indovacations.net/Rajasthan-Tour-Package/Maratha-RajputsRelations.htm | url-status=live }}</ref> यसले मराठा साम्राज्यलाई [[Rajput]] राज्यहरूसँग सम्पर्कमा ल्यायो। केही राजपूत राज्यहरूले मराठाको अधीनस्थता स्वीकारे, केहीले प्रतिरोध गरे। [[House of Holkar|होलकर]] र [[Scindhias]] नेतृत्वमा धेरै अभियानहरू चले।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lF0FvjG3GWEC&pg=PA70 |title=The Rajputs of Rajputana: A Glimpse of Medieval Rajasthan |first=M. S. |last=Naravane |year= 1999|publisher=APH |isbn=9788176481182 |access-date=16 March 2014}}</ref> ==== ब्रिटिश प्रभाव (सन् १८१७–१९४७) ==== [[File:Map of Rajputana or Rajasthan 1920.jpg|thumb|250px|[[राजपुताना]] वा राजस्थान, १९२०]] ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनी को आगमनले विभिन्न स्वतन्त्र र ऐतिहासिक राज्यहरूलाई [[Rajputana Agency]] अन्तर्गत ल्यायो। पछि यसलाई राजपूताना प्रान्त नाम दिइयो र १९४९ मा राजस्थानमा रूपान्तरण भयो। ब्रिटिशले सन्धि गरेर अधिकांश राजपूत राज्यहरूलाई स्थानीय स्वायत्तता र मराठा तथा पिंडारी आक्रमणबाट सुरक्षा सुनिश्चित गरे। [[अजमेर]] ब्रिटिश भारतको प्रान्त भयो भने स्वतन्त्र राजपूत राज्यहरू, मुस्लिम टोंक राज्य र जात राज्यहरू (भरतपुर, ढोलपुर)लाई राजपूताना एजेन्सीमा राखियो। [[File:Jaipur,_Principal_Street,_c._1875.jpg|thumb|[[जयपुर]], Length सडक, करिब १८७५]] १८१७–१८१८ मा ब्रिटिशले लगभग सबै राजपूत राज्यहरूसँग सन्धि गरे। यसरी राजस्थानमा ब्रिटिश शासनको आरम्भ भयो। '''ब्रिटिश प्रिन्सली राज्यहरू''': *जैसलमेर राज्य *बीकानेर राज्य *जोधपुर राज्य *जयपुर राज्य *उदयपुर राज्य *अलवर राज्य *किशनगढ़ राज्य *डूंगरपुर राज्य *सिरोही राज्य *बन्सवाड़ा राज्य *गौड़ात-गोदवाड राज्य *कोटा राज्य *बुंडी राज्य *भरतपुर राज्य *करौली राज्य *ढोलपुर राज्य यी राज्यहरू १९४८ देखि १९५६ सम्म सात चरणमा विलय भई आधुनिक [[राजस्थान]] गठन गरे। == स्वतन्त्रता पश्चात् (सन् १९४७–वर्तमान) == [[File:Nehru with Manik Lal Verma (April 1948).jpg|thumb|सन् १९४८ अप्रिल १२ मा [[उदयपुर]]मा आयोजित समारोहमा, राजस्थान संघको पुनर्गठन, जसमा [[उदयपुर राज्य|उदयपुरका महाराणा]] नयाँ [[राजप्रमुख]] बने, [[जवाहरलाल नेहरू]]ले संघका प्रधानमन्त्री [[माणिक लाल वर्मा]]लाई शपथ ग्रहण गराइरहेका छन्।]] [[राजस्थान]]को नाम [[राजपूताना]]का रूपमा १२औँ शताब्दीमा, [[घुरीड]] आक्रमणअघि लोकप्रिय भएको थियो। यसै समयमा [[राजपूत]] जात भारतीय सामाजिक संरचनामा अलग जातको रूपमा देखा पर्‍यो।{{sfn|Sarkar|1960|pp=32}} राज्य ३० मार्च १९४९ मा गठन भएको हो, जब ब्रिटीश क्राउनले अंगिकार गरेको राजपूताना भारतको प्रभुत्वमा समाहित भयो। भारतको स्वतन्त्रता पछि, राजस्थान राज्यको नाम संविधानअनुसार २६ जनवरी १९५० मा मान्यता प्राप्त भयो, पी. सत्यनारायण राव समितिको सिफारिस अनुसार। सबैभन्दा ठूलो शहर [[जयपुर]]लाई राजधानीको रूपमा घोषणा गरियो। [[जयपुर]] सन् १७२७ मा आमेरका कच्छावा शासक [[जयसिंह द्वितीय]]ले स्थापना गरेका थिए। ब्रिटिश शासनकालमा शहर जयपुर राज्यको राजधानी रह्यो। स्वतन्त्रता पश्चात् १९४७ मा जयपुर नयाँ राजस्थान राज्यको राजधानी बन्यो।{{sfn|Sarkar|1994|pp=22}} === राजस्थानको एकीकरण === आजको रूपमा राजस्थान गठन गर्न सात चरण लागेका थिए। ==== पहिलो चरण ==== सन् १९४८ मार्चमा "मत्स्य संघ" गठन भयो, जसमा [[अलवर]], [[भरतपुर]], [[ढालपुर]] र [[करौली]] समावेश थिए। ==== दोस्रो चरण ==== २५ मार्च १९४८ मा [[कोटा]]को [[उमेद भवन प्यालेस]]मा [[बांसवाड़ा]], [[बुंदी]], [[डूंगरपुर]], [[झालावर]], [[किशनगढ़]], [[कोटा]], [[प्रतापगढ़]], [[शाहपुरा]], र [[टोंक]]का शासकहरूले भारतीय संघमा प्रवेश गरे र राजस्थानको हिस्सा बने। यसलाई पहिलो "[[राजस्थान]] संघ" पनि भनिन्छ। [[कोटा]]का [[भिम सिंह द्वितीय]]लाई पहिलो [[राजप्रमुख]] बनाइयो। ==== तेस्रो चरण ==== सन् १९४८ अप्रिलमा उदयपुरले संघमा प्रवेश गर्यो र उदयपुरका महाराणा [[राजप्रमुख]] बने। यसरी दक्षिण र दक्षिणपूर्वका राज्यहरूको एकीकरण लगभग पूरा भयो। ==== चौथो चरण ==== [[जयपुर]], [[बीकानेर]], [[जोधपुर]] र [[जैसलमेर]]ले अझै स्वतन्त्रता राखेका थिए। सुरक्षा दृष्टिले, मरुभूमि राज्यहरूको भारतीय संघमा समावेश हुनु आवश्यक थियो। मार्च १९४९ मा यी राज्यहरूले "Instrument of Accession" मा हस्ताक्षर गरे। जयपुरका महाराजा [[मान सिंह द्वितीय]]लाई [[राजप्रमुख]] बनाइयो र जयपुर राजधानी घोषित भयो। उदयपुरका महाराणा [[भोपाल सिंह]] वरिष्ठ [[महाराजप्रमुख]] बनाइयो। ==== पाँचौं चरण ==== सन् १९४९ मा, [[भरतपुर]], [[अलवर]], [[करौली]] र [[ढालपुर]]को "मत्स्य संयुक्त राज्य" राजस्थानमा समाहित भयो। ==== छैठौं चरण ==== २६ जनवरी १९५० मा १८ राज्यहरू सँगै [[सिरोही]] राज्य पनि एकीकरण भए। अब अबू र दिलवारा [[बॉम्बे]] (हाल [[गुजरात]])मा रहिरहे। ==== सातौं चरण ==== नवंबर १९५६ मा [[राज्य पुनर्गठन ऐन, १९५६]] अनुसार, अजमेर, अबू रोड, पूर्व सिरोही राज्य, [[सुनल-तप्पा]] क्षेत्र र [[झालावाड़]]को सिरोंज उपजिला राजस्थानमा समाहित भयो। यसरी आजको राजस्थानको सीमा स्थिर भयो। राजस्थानको एकीकरण १ नोभेम्बर १९५६ मा सम्पन्न भयो। === राजस्थानको पहिलो सरकार === [[File:Hiralal Shastri 1976 stamp of India.jpg|thumb|हीरालाल शास्त्री, राजस्थानका प्रथम मुख्यमन्त्री]] गुरमुख निहाल सिंह लाई राजस्थानको पहिलो राज्यपाल नियुक्त गरियो। हीरालाल शास्त्री लाई पहिलो नामित [[मुख्यमन्त्री]] बनाइयो, जसले ७ अप्रिल १९४९ मा पदभार ग्रहण गरे। उनी पछि अरू दुई नामित मुख्यमन्त्री बने, त्यसपछि टीका राम पालिवाल सन् १९५१ मार्च ३ बाट पहिलो निर्वाचित मुख्यमन्त्री बने। === समकालीन राजस्थान === [[भारत–पाक युद्ध १९६५|दोश्रो भारत–पाक युद्ध]]मा, सेप्टेम्बर १९६५ मा पाकिस्तानले राजस्थानमा आक्रमण गर्यो। पछि [[ताशकंद घोषणा पत्र]] अनुसार क्षेत्र फिर्ता भयो। पूर्व राजाहरूलाई [[प्राइभि पर्स]] र विशेष सुविधाहरू संविधानअनुसार दिइयो। १९७१ मा [[इन्दिरा गान्धी]]ले प्राइभि पर्स समाप्त गरिन्। पूर्व महाराजाहरू अझै आफ्नो उपाधि "महाराजा" प्रयोग गर्छन्। धेरैले महलहरूलाई होटेलमा रूपान्तरण गरेका छन्, केही राजनीतिमा सक्रिय छन्। === प्रशासनको विकास === हाल राजस्थानमा नयाँ [[प्रतापगढ़ जिल्ला]] समेत गरी ५० जिल्ला, १०५ उपविभाग, ३७,८८९ गाउँ, ३५०+ तहसील र २२२ नगर छन्। १७ मार्च २०२३ मा राजस्थान सरकारले १९ नयाँ जिल्ला र ३ नयाँ प्रशासनिक क्षेत्र घोषणा गर्यो। जयपुर र जोधपुर जिल्ला पुनर्गठित भए: जयपुर अर्बन, जयपुर ग्रामीण, जोधपुर अर्बन, जोधपुर ग्रामीण। यसपछि जम्मा जिल्ला ५० र प्रशासनिक क्षेत्र १० भयो। सरकारी सेवाहरूको सहज पहुँचको लागि राजस्थान सरकारले [https://www.ssoid.site/ SSO ID] प्रणाली लागू गरेको छ। यसले नागरिकलाई शिक्षा, रोजगार र कल्याण योजनाहरूमा एउटै लगइनबाट पहुँच दिन्छ। ==थप पढाइ== {{refbegin}} * {{citation |title=भारतीय इतिहास अध्ययन: राजस्थानको युगहरु: राजपूतहरूको धरोहर |first1=R. K. |last1=Gupta |first2=S. R. |last2=Bakshi |volume=1 |publisher=Sarup & Sons |year=2008 |isbn=9788176258418 |url=https://books.google.com/books?id=gHNoU2zcDnIC}} {{refend}} ==सन्दर्भ== [[Category:राजस्थानको इतिहास| ]] czc5pvohicg5zbe2vmgzm95n10pwdqg 0 26395 265337 2026-04-02T15:05:45Z Ramesh Deuba 3534 नयाँ लेख 265337 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = प्रशान्त किशोर | image = Prashant Kishor.jpg | alt = | caption = प्रेस सम्मेलनमा भाषण गर्दै किशोर | office = [[जन सुराज पार्टी]]का संस्थापक | status = — | term_label = स्थापना मिति | termstart = २ अक्टोबर २०२४ | office2 = [[जनता दल (युनाइटेड)]]का उपाध्यक्ष | termstart2 = १६ अक्टोबर २०१८ | termend2 = २९ जनवरी २०२० | predecessor2 = [[उदय नारायण चौधरी]] | successor2 = [[ललन सिंह]] | birth_date = {{birth date and age|1977|03|20|df=y}}<ref>{{cite news |title=Delhi University, Johns Hopkins, Engineering, UN Job: What Are Prashant Kishor's Educational Qualifications? |url=https://www.timesnownews.com/education/delhi-university-johns-hopkins-engineering-un-job-what-are-prashant-kishors-educational-qualifications-article-153147870 |work=Times Now |date=13 November 2025 |access-date=13 November 2025}}</ref> | birth_place = कोनार, [[Rohtas district|रोहतास]], बिहार, भारत | occupation = {{ubl|राजनीतिज्ञ|[[राजनीतिक रणनीतिकार]] (पूर्व)|सार्वजनिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ (पूर्व)}} | known_for = {{hlist|भारतमा निर्वाचन रणनीति}} | spouse = जह्नवी दास<ref>{{cite news |title='इनकी वजह से चिंतामुक्त होकर बिहार में कर पा रहा पदयात्रा', प्रशांत किशोर ने पहली बार कराया अपनी डॉक्टर पत्नी का परिचय |url=https://www.aajtak.in/bihar/story/prashant-kishor-introduced-his-doctor-wife-jahnavi-das-in-a-womens-convention-in-patna-lcln-2021147-2024-08-26 |work=AajTak |language=hi |date=26 August 2024 |access-date=9 September 2025}}</ref> | children = १ | party = [[जन सुराज पार्टी]]<br/>(२०२२–हालसम्म) | otherparty = [[जनता दल (युनाइटेड)]]<br/>(२०१८–२०२०)<ref name="JDU vp"/> | website = {{URL|https://www.jansuraaj.org}} }} '''प्रशान्त किशोर''' (जन्म २० मार्च १९७७), सामान्यत: '''PK''' भनेर चिनिने, भारतीय राजनीतिज्ञ हुन्, [[जन सुराज पार्टी]] का संस्थापक र पूर्व [[राजनीतिक परामर्शदाता]] हुन्।<ref>{{cite news |last1=Karthikeyan |first1=Ragamalika |title=It's a win for Prashant Kishor too — but is there a 'magic touch'? |url=https://www.thenewsminute.com/article/it-s-win-prashant-kishor-too-there-magic-touch-148179 |access-date=20 March 2022 |work=The News Minute |date=2 May 2021 |language=en}}</ref> उनले भारतीय राजनीतिमा प्रवेश गर्नु अघि आठ वर्षसम्म [[संयुक्त राष्ट्र]]को वित्त पोषित सार्वजनिक स्वास्थ्य कार्यक्रममा काम गरेका थिए।<ref name=htorg>{{cite news |title=Election Guru Prashant Kishor Join's Nitish Kumar's JD(U) |url=https://headlinestoday.org/national/bihar/2852/election-guru-prashant-kishor-joins-nitish-kumars-jdu/ |access-date=16 September 2018 |agency=Headlines Today |archive-url=https://web.archive.org/web/20180916172501/https://headlinestoday.org/national/bihar/2852/election-guru-prashant-kishor-joins-nitish-kumars-jdu/ |archive-date=16 September 2018 |url-status=dead }}</ref> किशोरले [[BJP]], [[JD(U)]], [[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस|INC]], [[आम आदमी पार्टी|AAP]], [[YSR कांग्रेस पार्टी|YSRCP]], [[द्रविड़ मुनेत्र काझगम|DMK]] र [[अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस|TMC]] लगायतका राजनीतिक दलहरूको सफल रणनीति निर्माणमा काम गरेका छन्।<ref>{{cite news |title=Prashant Kishor joins Nitish Kumar's Janata Dal (United) |url=https://www.livemint.com/Politics/9OIiymycdDZV5K15dVMAwM/Prashant-Kishor-joins-Nitish-Kumars-Janata-Dal-United.html |access-date=10 March 2020 |work=Livemint |date=16 September 2018 |language=en}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== किशोर २० मार्च १९७७ मा [[रोहतास जिल्ला]], [[बिहार]]को कोनार गाउँमा जन्मेका थिए। पछि उनी [[बक्सर जिल्ला]] सरे जहाँ उनले माध्यमिक शिक्षा पूरा गरे।<ref name="News18"/> ==करियर== किशोरले आठ वर्षसम्म [[संयुक्त राष्ट्र]]को वित्त पोषित सार्वजनिक स्वास्थ्य कार्यक्रममा काम गरे।<ref name="The Economic Times"/> ==राजनीतिक रणनीतिकारको रूपमा== उनले भारतका धेरै राजनीतिक दलहरूको चुनाव रणनीति बनाएका छन् र छ जना मुख्यमन्त्रीहरू जित्न सफल भएका छन्।<ref>{{Cite news |last=Nakade |first=Shreya |title=प्रशांत किशोर पर छापे क्यों नहीं पड़ते |url=https://dainik.bhaskar.com/u1GELuRXpXb |work=[[Dainik Bhaskar]]}}</ref> ==सेवानिवृत्ति== [[२०२१ पश्चिम बङ्गाल विधान सभा चुनाव]]मा [[अखिल भारतीय त्रिनामूल कांग्रेस|AITC]] र [[२०२१ तमिलनाडु विधान सभा चुनाव]]मा DMK को जितपछि, किशोरले घोषणा गरे कि उनी चुनाव रणनीतिकारको रूपमा सेवानिवृत्त हुन लागेका छन्।<ref name="NDTV_May2021"/> ==व्यक्तिगत जीवन== किशोर विवाहित छन् र उनकी पत्नी [[गुवाहाटी]], [[असम]]की चिकित्सक जाह्नवी दास हुन्। दुवैको एक छोरा छ।<ref>{{cite news |date=15 June 2021 |title=लेडी डॉक्टर पर दिल हार बैठे थे PK, रचाई शादी |url=https://www.jansatta.com/photos/picture-gallery/prashant-kishor-lovestory-wife-marriage-family-know-all-about-love-and-lifestory-of-pm-narendra-modi-nitish-kumar-mamata-banerjee-political-strategist-pk/1745129/ |access-date=24 June 2022 |work=Jansatta |language=hi}}</ref> ==जन सुराज== एक बर्स पछी, २ मे २०२१ मा, किशोरले आफ्नो राजनीतिक संगठन गठनको संकेत दिने ट्वीट गरे, जसमा उनले भने कि अब "साँचो मालिकहरू, जनता"तर्फ जानु पर्छ र "जन सुराज—जनताको राम्रो शासन"को मार्गमा अघि बढ्नुपर्छ<ref>{{Cite news |last=Hebbar |first=Nistula |date=2 May 2022 |title=Prashant Kishor announces plans for political outfit, says 'beginning from Bihar' |url=https://www.thehindu.com/news/national/prashant-kishor-announces-plans-for-political-outfit-says-beginning-from-bihar/article65374909.ece |access-date=2 May 2022 |work=The Hindu |issn=0971-751X}}</ref>—उनको अन्तिम अभियान "बाट बिहार की"सँग मिल्दोजुल्दो थियो। किशोरले [[पदयात्रा]] घोषणा गरे, जुन बिहारभरि ३,००० किमी चल्ने र राज्यभरिका मानिसहरूसँग भेटघाट गर्ने योजना थियो।<ref>{{cite news |last1=Tripathi |first1=Piyush |title=Prashant Kishor announces 3,000-km Padyatra from Bapu's 'Karmbhumi' |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/prashant-kishor-announces-3000-km-padyatra-from-bapus-karmbhumi/articleshow/91352719.cms |access-date=24 June 2022 |work=The Times of India |date=5 May 2022 |language=en}}</ref> यो "पदयात्रा" उनको "जन सुराज पदयात्रा" अभियानको हिस्सा थियो। अभियानको एक उद्देश्य राजनीतिक पार्टी गठन गर्नु थियो, जसले अनुमानअनुसार पहिलो निर्वाचन [[2025 Bihar Legislative Assembly election|२०२५ बिहार विधान सभा]]मा भाग लिने थियो।<ref>{{Cite news |last=Shandilya |first=Shivam |date=4 December 2023 |title=Bihar Assembly Polls: Prashant Kishor's Jan Suraaj To Contest On All 243 Seats In 2025 |url=https://www.thedailyjagran.com/india/bihar-assembly-polls-prashant-kishor-jan-suraaj-to-contest-on-all-243-seats-in2025-10118134 |work=Dainik Jagran |access-date=28 February 2024}}</ref> २ अक्टोबर २०२४ मा, किशोरले जन सुराज अभियानलाई औपचारिक राजनीतिक पार्टीको रूपमा घोषणा गरे र यसलाई **जन सुराज पार्टी (JSP)** नामकरण गरे।<ref>{{Cite news |last=Tewary |first=Amarnath |date=5 September 2024 |title=Prashant Kishor's upcoming Jan Suraaj party may contest bypolls in Bihar |url=https://www.thehindu.com/news/national/bihar/prashant-kishors-upcoming-jan-suraaj-party-may-contest-bypolls-in-bihar/article68609576.ece |work=The Hindu |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theindiansun.com.au/2025/10/08/brad-battin-needs-to-cover-a-few-more-yards/|title=Brad needs to cover few more yards |publisher= The Indian Sun|date=8 October 2025 }}</ref> ९ अक्टोबर २०२५ मा, JSP ले २०२५ बिहार विधान सभा निर्वाचनको लागि पहिलो उम्मेदवार सूचीमा ५१ उम्मेदवार घोषणा गर्‍यो, र दोस्रो सूचीमा ७१ थप उम्मेदवार थपियो।<ref>{{cite news |title=Jan Suraaj Party Candidates List for Bihar Elections 2025: Who is in first list of Prashant Kishor's political party |url=https://indianexpress.com/article/india/candidates-list-for-bihar-assembly-election-2025-jan-suraaj-party-candidates-10297350/ |work=The Indian Express |date=9 October 2025 |access-date=11 October 2025}}</ref> उनलाई [[Raghopur Assembly constituency|राघोपुर निर्वाचन क्षेत्र]]बाट चुनाव लड्ने अनुमान थियो, तर १४ अक्टोबरमा किशोरले पुष्टि गरे कि उनी स्वयं चुनाव लड्ने छैनन्।<ref>{{Cite news |last=Pandey |first=Neelam |date=15 October 2025 |title=Why PK decided not to contest Bihar polls, and what it means for Jan Suraaj & its rivals |url=https://theprint.in/politics/why-pk-decided-not-to-contest-bihar-polls-and-what-it-means-for-jan-suraaj-its-rivals/2764468/ |work=ThePrint |access-date=16 October 2025}}</ref> २०२५ बिहार विधान सभा निर्वाचनमा जन सुराज पार्टीले कुनै पनि सिट जितेन।<ref>{{cite news |last1=Srinivasan |first1=Chandrashekar |date=17 November 2025 |title='Zero Seats, 99% Candidates Flopped': BJP Mocks Prashant Kishor's Poll Debut |url=https://www.ndtv.com/india-news/bihar-election-results-bihar-assembly-election-news-prashant-kishor-jan-suraaj-party-flops-bihar-election-bjp-amit-malviya-x-9648711 |work=NDTV |access-date=18 November 2025}}</ref> ==सन्दर्भ== ===टिप्पणीहरू=== {{Notelist}} {{Reflist|30em|group=lower-alpha}} ===उद्धरणहरू=== <references /> kaiyiz3qyyt44utue45kwxm2qz4cydn 265338 265337 2026-04-02T15:31:33Z Ramesh Deuba 3534 /* जन सुराज */ 265338 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = प्रशान्त किशोर | image = Prashant Kishor.jpg | alt = | caption = प्रेस सम्मेलनमा भाषण गर्दै किशोर | office = [[जन सुराज पार्टी]]का संस्थापक | status = — | term_label = स्थापना मिति | termstart = २ अक्टोबर २०२४ | office2 = [[जनता दल (युनाइटेड)]]का उपाध्यक्ष | termstart2 = १६ अक्टोबर २०१८ | termend2 = २९ जनवरी २०२० | predecessor2 = [[उदय नारायण चौधरी]] | successor2 = [[ललन सिंह]] | birth_date = {{birth date and age|1977|03|20|df=y}}<ref>{{cite news |title=Delhi University, Johns Hopkins, Engineering, UN Job: What Are Prashant Kishor's Educational Qualifications? |url=https://www.timesnownews.com/education/delhi-university-johns-hopkins-engineering-un-job-what-are-prashant-kishors-educational-qualifications-article-153147870 |work=Times Now |date=13 November 2025 |access-date=13 November 2025}}</ref> | birth_place = कोनार, [[Rohtas district|रोहतास]], बिहार, भारत | occupation = {{ubl|राजनीतिज्ञ|[[राजनीतिक रणनीतिकार]] (पूर्व)|सार्वजनिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ (पूर्व)}} | known_for = {{hlist|भारतमा निर्वाचन रणनीति}} | spouse = जह्नवी दास<ref>{{cite news |title='इनकी वजह से चिंतामुक्त होकर बिहार में कर पा रहा पदयात्रा', प्रशांत किशोर ने पहली बार कराया अपनी डॉक्टर पत्नी का परिचय |url=https://www.aajtak.in/bihar/story/prashant-kishor-introduced-his-doctor-wife-jahnavi-das-in-a-womens-convention-in-patna-lcln-2021147-2024-08-26 |work=AajTak |language=hi |date=26 August 2024 |access-date=9 September 2025}}</ref> | children = १ | party = [[जन सुराज पार्टी]]<br/>(२०२२–हालसम्म) | otherparty = [[जनता दल (युनाइटेड)]]<br/>(२०१८–२०२०)<ref name="JDU vp"/> | website = {{URL|https://www.jansuraaj.org}} }} '''प्रशान्त किशोर''' (जन्म २० मार्च १९७७), सामान्यत: '''PK''' भनेर चिनिने, भारतीय राजनीतिज्ञ हुन्, [[जन सुराज पार्टी]] का संस्थापक र पूर्व [[राजनीतिक परामर्शदाता]] हुन्।<ref>{{cite news |last1=Karthikeyan |first1=Ragamalika |title=It's a win for Prashant Kishor too — but is there a 'magic touch'? |url=https://www.thenewsminute.com/article/it-s-win-prashant-kishor-too-there-magic-touch-148179 |access-date=20 March 2022 |work=The News Minute |date=2 May 2021 |language=en}}</ref> उनले भारतीय राजनीतिमा प्रवेश गर्नु अघि आठ वर्षसम्म [[संयुक्त राष्ट्र]]को वित्त पोषित सार्वजनिक स्वास्थ्य कार्यक्रममा काम गरेका थिए।<ref name=htorg>{{cite news |title=Election Guru Prashant Kishor Join's Nitish Kumar's JD(U) |url=https://headlinestoday.org/national/bihar/2852/election-guru-prashant-kishor-joins-nitish-kumars-jdu/ |access-date=16 September 2018 |agency=Headlines Today |archive-url=https://web.archive.org/web/20180916172501/https://headlinestoday.org/national/bihar/2852/election-guru-prashant-kishor-joins-nitish-kumars-jdu/ |archive-date=16 September 2018 |url-status=dead }}</ref> किशोरले [[BJP]], [[JD(U)]], [[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस|INC]], [[आम आदमी पार्टी|AAP]], [[YSR कांग्रेस पार्टी|YSRCP]], [[द्रविड़ मुनेत्र काझगम|DMK]] र [[अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस|TMC]] लगायतका राजनीतिक दलहरूको सफल रणनीति निर्माणमा काम गरेका छन्।<ref>{{cite news |title=Prashant Kishor joins Nitish Kumar's Janata Dal (United) |url=https://www.livemint.com/Politics/9OIiymycdDZV5K15dVMAwM/Prashant-Kishor-joins-Nitish-Kumars-Janata-Dal-United.html |access-date=10 March 2020 |work=Livemint |date=16 September 2018 |language=en}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== किशोर २० मार्च १९७७ मा [[रोहतास जिल्ला]], [[बिहार]]को कोनार गाउँमा जन्मेका थिए। पछि उनी [[बक्सर जिल्ला]] सरे जहाँ उनले माध्यमिक शिक्षा पूरा गरे।<ref name="News18"/> ==करियर== किशोरले आठ वर्षसम्म [[संयुक्त राष्ट्र]]को वित्त पोषित सार्वजनिक स्वास्थ्य कार्यक्रममा काम गरे।<ref name="The Economic Times"/> ==राजनीतिक रणनीतिकारको रूपमा== उनले भारतका धेरै राजनीतिक दलहरूको चुनाव रणनीति बनाएका छन् र छ जना मुख्यमन्त्रीहरू जित्न सफल भएका छन्।<ref>{{Cite news |last=Nakade |first=Shreya |title=प्रशांत किशोर पर छापे क्यों नहीं पड़ते |url=https://dainik.bhaskar.com/u1GELuRXpXb |work=[[Dainik Bhaskar]]}}</ref> ==सेवानिवृत्ति== [[२०२१ पश्चिम बङ्गाल विधान सभा चुनाव]]मा [[अखिल भारतीय त्रिनामूल कांग्रेस|AITC]] र [[२०२१ तमिलनाडु विधान सभा चुनाव]]मा DMK को जितपछि, किशोरले घोषणा गरे कि उनी चुनाव रणनीतिकारको रूपमा सेवानिवृत्त हुन लागेका छन्।<ref name="NDTV_May2021"/> ==व्यक्तिगत जीवन== किशोर विवाहित छन् र उनकी पत्नी [[गुवाहाटी]], [[असम]]की चिकित्सक जाह्नवी दास हुन्। दुवैको एक छोरा छ।<ref>{{cite news |date=15 June 2021 |title=लेडी डॉक्टर पर दिल हार बैठे थे PK, रचाई शादी |url=https://www.jansatta.com/photos/picture-gallery/prashant-kishor-lovestory-wife-marriage-family-know-all-about-love-and-lifestory-of-pm-narendra-modi-nitish-kumar-mamata-banerjee-political-strategist-pk/1745129/ |access-date=24 June 2022 |work=Jansatta |language=hi}}</ref> ==जन सुराज== {{Main|जन सुराज पार्टी }} एक बर्स पछी, २ मे २०२१ मा, किशोरले आफ्नो राजनीतिक संगठन गठनको संकेत दिने ट्वीट गरे, जसमा उनले भने कि अब "साँचो मालिकहरू, जनता"तर्फ जानु पर्छ र "जन सुराज—जनताको राम्रो शासन"को मार्गमा अघि बढ्नुपर्छ<ref>{{Cite news |last=Hebbar |first=Nistula |date=2 May 2022 |title=Prashant Kishor announces plans for political outfit, says 'beginning from Bihar' |url=https://www.thehindu.com/news/national/prashant-kishor-announces-plans-for-political-outfit-says-beginning-from-bihar/article65374909.ece |access-date=2 May 2022 |work=The Hindu |issn=0971-751X}}</ref>—उनको अन्तिम अभियान "बाट बिहार की"सँग मिल्दोजुल्दो थियो। किशोरले [[पदयात्रा]] घोषणा गरे, जुन बिहारभरि ३,००० किमी चल्ने र राज्यभरिका मानिसहरूसँग भेटघाट गर्ने योजना थियो।<ref>{{cite news |last1=Tripathi |first1=Piyush |title=Prashant Kishor announces 3,000-km Padyatra from Bapu's 'Karmbhumi' |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/prashant-kishor-announces-3000-km-padyatra-from-bapus-karmbhumi/articleshow/91352719.cms |access-date=24 June 2022 |work=The Times of India |date=5 May 2022 |language=en}}</ref> यो "पदयात्रा" उनको "जन सुराज पदयात्रा" अभियानको हिस्सा थियो। अभियानको एक उद्देश्य राजनीतिक पार्टी गठन गर्नु थियो, जसले अनुमानअनुसार पहिलो निर्वाचन [[2025 Bihar Legislative Assembly election|२०२५ बिहार विधान सभा]]मा भाग लिने थियो।<ref>{{Cite news |last=Shandilya |first=Shivam |date=4 December 2023 |title=Bihar Assembly Polls: Prashant Kishor's Jan Suraaj To Contest On All 243 Seats In 2025 |url=https://www.thedailyjagran.com/india/bihar-assembly-polls-prashant-kishor-jan-suraaj-to-contest-on-all-243-seats-in2025-10118134 |work=Dainik Jagran |access-date=28 February 2024}}</ref> २ अक्टोबर २०२४ मा, किशोरले जन सुराज अभियानलाई औपचारिक राजनीतिक पार्टीको रूपमा घोषणा गरे र यसलाई **जन सुराज पार्टी (JSP)** नामकरण गरे।<ref>{{Cite news |last=Tewary |first=Amarnath |date=5 September 2024 |title=Prashant Kishor's upcoming Jan Suraaj party may contest bypolls in Bihar |url=https://www.thehindu.com/news/national/bihar/prashant-kishors-upcoming-jan-suraaj-party-may-contest-bypolls-in-bihar/article68609576.ece |work=The Hindu |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theindiansun.com.au/2025/10/08/brad-battin-needs-to-cover-a-few-more-yards/|title=Brad needs to cover few more yards |publisher= The Indian Sun|date=8 October 2025 }}</ref> ९ अक्टोबर २०२५ मा, JSP ले २०२५ बिहार विधान सभा निर्वाचनको लागि पहिलो उम्मेदवार सूचीमा ५१ उम्मेदवार घोषणा गर्‍यो, र दोस्रो सूचीमा ७१ थप उम्मेदवार थपियो।<ref>{{cite news |title=Jan Suraaj Party Candidates List for Bihar Elections 2025: Who is in first list of Prashant Kishor's political party |url=https://indianexpress.com/article/india/candidates-list-for-bihar-assembly-election-2025-jan-suraaj-party-candidates-10297350/ |work=The Indian Express |date=9 October 2025 |access-date=11 October 2025}}</ref> उनलाई [[Raghopur Assembly constituency|राघोपुर निर्वाचन क्षेत्र]]बाट चुनाव लड्ने अनुमान थियो, तर १४ अक्टोबरमा किशोरले पुष्टि गरे कि उनी स्वयं चुनाव लड्ने छैनन्।<ref>{{Cite news |last=Pandey |first=Neelam |date=15 October 2025 |title=Why PK decided not to contest Bihar polls, and what it means for Jan Suraaj & its rivals |url=https://theprint.in/politics/why-pk-decided-not-to-contest-bihar-polls-and-what-it-means-for-jan-suraaj-its-rivals/2764468/ |work=ThePrint |access-date=16 October 2025}}</ref> २०२५ बिहार विधान सभा निर्वाचनमा जन सुराज पार्टीले कुनै पनि सिट जितेन।<ref>{{cite news |last1=Srinivasan |first1=Chandrashekar |date=17 November 2025 |title='Zero Seats, 99% Candidates Flopped': BJP Mocks Prashant Kishor's Poll Debut |url=https://www.ndtv.com/india-news/bihar-election-results-bihar-assembly-election-news-prashant-kishor-jan-suraaj-party-flops-bihar-election-bjp-amit-malviya-x-9648711 |work=NDTV |access-date=18 November 2025}}</ref> ==सन्दर्भ== ===टिप्पणीहरू=== {{Notelist}} {{Reflist|30em|group=lower-alpha}} ===उद्धरणहरू=== <references /> c1wrkpj3w9kdautf5vwz0w6lgc6bjql 0 26396 265339 2026-04-02T15:33:20Z Ramesh Deuba 3534 नयाँ लेख 265339 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian political party | party_name = जन सुराज पार्टी | colorcode = #ffcd19 | symbol = स्कूलको झोला | flag = | foundation = {{Start date and age|df=yes|2024|10|02}} {{small|(''जन सुराज पार्टी''को रूपमा)}} ----{{Start date and age|df=yes|2022|05|02}} {{small|(''जन सुराज अभियान''को रूपमा)}} ---- | abbreviation = JSP | ideology = {{ubl|[[गांधीवाद]]|[[w:en:Social liberalism|सामाजिक उदारवाद]]}} | headquarters = सुइट नम्बर 2, पहिलो तल्ला, डाकिनेश्वर बिल्डिंग, 10 हेले रोड, नयाँ दिल्ली-110001 | logo = | founder = [[प्रशांत किशोर]] | leader = [[प्रशांत किशोर]] | chairman = | eci = [[List of political parties in India#Unrecognised parties|अमान्यता प्राप्त राजनीतिक दल (RUPP)]] | website = {{URL|https://www.jansuraaj.org/}} | loksabha_seats = {{Infobox political party/seats|0|543|hex=#ffcd19}} | rajyasabha_seats = {{Infobox political party/seats|0|245|hex={{party color|जन सुराज पार्टी}}}} | state_seats_name = [[बिहार विधान सभा]] | state_seats = {{Composition bar|0|243|hex={{party color|जन सुराज पार्टी}}}} | state_seats = {{Composition bar|0|243|hex=#ffcd19}}'''[[बिहार विधान सभा]]''' {{Composition bar|1|75|hex=#ffcd19}}'''[[बिहार विधान परिषद]]''' | state2_seats_name = [[बिहार विधान परिषद]] | state2_seats = {{Composition bar|1|75|hex={{party color|जन सुराज पार्टी}}}} | slogan = ''सही व्यक्ति, सही सोच र सामूहिक प्रयास''<br/>(''{{translation|Right people, right thinking, and collective effort}}'') | colours = {{Color box|#FFCD19}} पहेँलो | chairman = [[w:en:Uday Singh|उदय सिंह]] (''राष्ट्रिय'') <br/> [[w:en:Manoj Bharti|मनोज भारती]] (''बिहार'') | Political position = [[Centrism|केंद्र]] | spokesperson = [[Pavan Varma|पवन वर्मा]] र यादवांश गिरी <ref>{{Cite web|url=https://x.com/jansuraajonline/status/1913144914218545260|title=महत्वपूर्ण सूचना - जन सुराज पार्टीका विचारहरू र पक्ष प्रेस/मिडियामा राख्न पार्टीको तर्फबाट राष्ट्रिय मुख्य प्रवक्ता श्री पवन वर्मा र श्री यादवांश गिरी अधिकृत छन्।}}</ref>}} '''जन सुराज पार्टी''' (संक्षेपमा '''JSP''') भारतको एक राजनीतिक दल हो, जसको स्थापना [[प्रशांत किशोर]]ले २ अक्टोबर २०२४ मा [[बिहार]]मा गरेका थिए। यो पार्टी ''जन सुराज अभियान''बाट उत्पन्न भएको हो, जुन अभियानले जमीनस्तरमा जनता र स्थानीय समस्याहरूको पहिचान गर्दै दीर्घकालीन शासनको खाका तयार गर्ने उद्देश्य राखेको थियो। == इतिहास == === प्रारम्भिक गतिविधि === मे २०२१ मा [[पश्चिम बंगाल विधान सभा निर्वाचन २०२१|पश्चिम बंगाल]] र [[तमिलनाडु विधानसभा निर्वाचन २०२१|तमिलनाडु]]मा सफल चुनाव अभियानहरूपछि, किशोरले टेलिभिजन मार्फत चुनाव रणनीतिकारको रूपमा आफ्नो सेवानिवृत्ति घोषणा गरे। उनले भने, "मैले जुन काम गर्दैछु, त्यसलाई जारी राख्न चाहन्न। पर्याप्त काम गरिसकें। अब ब्रेक लिनु र नयाँ चुनौतीहरू सामना गर्ने समय आएको छ।"<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/elections/west-bengal-assembly-polls-2021/story/prashant-kishor-retires-election-management-bengal-election-1798049-2021-05-02|title=After Bengal victory, Prashant Kishor retires from election management|date=2 May 2021|website=India Today|language=en|access-date=22 May 2025}}</ref> ५ मे २०२२ मा, किशोरले [[पटना]]मा एक प्रेस कन्फरेन्समार्फत ''जन सुराज अभियान'' औपचारिक रूपमा सुरु गरे र सम्पूर्ण [[बिहार]]मा ३,५००+ किमीको पदयात्रा गर्ने योजना सार्वजनिक गरे। मे देखि अक्टोबर २०२२ सम्म उनले राज्यभर यात्रा गर्दै विभिन्न समुदायका व्यक्तिहरूसँग भेटेर उनीहरूको समस्याहरू बुझे र दीर्घकालीन शासन रणनीति तयार गरे।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/prashant-kishor-padyatra-bihar-political-party-7902317/|title=Prashant Kishor says no political party for now, announces 'padyatra' in Bihar|date=5 May 2022|website=The Indian Express|language=en|access-date=22 May 2025}}</ref> === पदयात्रा === जन सुराज पदयात्रा [[गांधी जयंती|२ अक्टोबर २०२२]] मा गांधी आश्रम, भिटिहरवा, [[पश्चिमी चम्पारण जिल्ला|पश्चिम चम्पारण]]बाट सुरु भएको थियो। दुई वर्षमा किशोर र उनकी टीमले ५,०००+ गाउँहरूको भ्रमण गरी स्थानीय मुद्दाहरू पहिचान गरे र आगामी १० वर्षको विकास रोडमैप तयार गरे। अभियानका मुख्य लक्ष्यहरू यसप्रकार थिए:<ref>{{Cite web|url=https://www.jansuraaj.org/padyatra?lang=en|title=Jan Suraaaj {{!}} बिहारको रूपान्तरणको लागि {{!}} For the transformation of Bihar|website=www.jansuraaj.org|access-date=27 November 2024}}</ref> # समाजको सहयोगमा '''जमीनी स्तरमा सक्षम व्यक्तिहरूको पहिचान''' गरी लोकतान्त्रिक प्लेटफर्म उपलब्ध गराउने। # स्थानीय समस्याहरूको प्राथमिकता र पंचायत/नगरपालिकाका आवश्यकताहरूको खाका तयार गर्न अवसर बुझ्ने। # '''अर्को १५ वर्षको लागि दृष्टि दस्तावेज तयार गर्ने''', जसमा शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगार, आर्थिक विकास, कृषि, उद्योग र सामाजिक न्यायजस्ता क्षेत्रहरू समावेश छन्। यस अवधिमा, [[भारतमा पंचायती राज|पंचायती राज]] प्रणालीमार्फत युवाहरूलाई राजनीतिमा प्रवेश गराउन पीके यूथ क्लब लगायतका पहलहरू सञ्चालन गरियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.jansuraaj.org/youth-club?lang=en|title=Jan Suraaaj {{!}} बिहारको रूपान्तरणको लागि {{!}} For the transformation of Bihar|website=www.jansuraaj.org|access-date=22 May 2025}}</ref> === पार्टी गठन === २ अक्टोबर २०२४ मा, किशोरले औपचारिक रूपमा जन सुराज पार्टी गठन गरे, १ करोड सदस्यको आधार दाबी गर्दै। [[अनुसूचित जाति|एससी]] समुदायका पूर्व आईएफएस अधिकारी मनोज भारतीलाई बिहार राज्य अध्यक्ष नियुक्त गरियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/manoj-bharti-former-diplomat-iit-graduate-is-prashant-kishor-new-jan-suraaj-party-working-president-6701848|title=Ex Diplomat, IIT Grad Is Working President Of Prashant Kishor's New Party|website=NDTV.com|access-date=27 November 2024}}</ref> १९ मे २०२५ मा, १५० सदस्यीय राज्य कोर समितिले सर्वसम्मतिले [[पूर्णिया लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|पूर्णिया]]का पूर्व [[सांसद, लोक सभा|लोकसभा सांसद]] [[उदय सिंह]]लाई राष्ट्रिय अध्यक्ष चयन गर्यो।<ref>{{Cite web|url=https://news.abplive.com/elections/bihar-assembly-elections-prashant-kishor-named-uday-singh-as-jan-suraaj-party-s-president-1773418|title=Prashant Kishor Appoints Ex-BJP MP Uday Singh As Jan Suraaj's First National President|last=Focus|first=ABP Live|date=19 May 2025|website=news.abplive.com|language=en|access-date=22 May 2025}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! rowspan="2" style="background-color:#FFD700; color:black;" |नं. ! rowspan="2" style="background-color:#FFD700; color:black;" |चित्र ! rowspan="2" style="background-color:#FFD700; color:black;" |नाम (संस्थापक/अध्यक्ष/प्रवक्ता) <br />{{Small|(Founder/President/Spokesperson)}} ! colspan="3" style="background-color:#FFD700; color:black;" |कार्यकाल |- ! style="background-color:#FFD700; color:black;" |शुरुआत ! style="background-color:#FFD700; color:black;" |अवस्था ! style="background-color:#FFD700; color:black;" |उमेर |- !1 | |'''[[प्रशांत किशोर]]'''<br /><small>जन सुराज पार्टीका संस्थापक</small> |2 अक्टोबर 2024 |''अविकसित'' |{{Age in years and days|2024|10|02}} |- !2 |[[चित्र:Manoj_Kumar_Bharti_-_16112904.jpg|100x100पिक्सेल]] |'''मनोज भारती'''<br /><small>[[बिहार]] राज्यका प्रथम अध्यक्ष</small> |2 अक्टोबर 2024 |''अविकसित'' |{{Age in years and days|2024|10|02}} |- !3 | |'''[[उदय सिंह]]'''<br /><small>जन सुराज पार्टीका प्रथम राष्ट्रिय अध्यक्ष</small> |19 मे 2025 |''अविकसित'' |{{Age in years and days|2025|05|19}} |- !4 |[[चित्र:Pavan_Varma_2005.jpg|125x125पिक्सेल]] |'''[[पवन कुमार वर्मा|पवन वर्मा]]'''<br /><small>राष्ट्रिय मुख्य प्रवक्ता</small> |23 जनवरी 2025 |''अविकसित'' |{{Age in years and days|2025|01|23}} |} == विचारधारा == जेएसपी [[गांधीवाद]]को दर्शन अनुसरण गर्दछ र [[राजनीतिक वर्णक्रम|वैचारिक स्पेक्ट्रम]]मा केन्द्रदेखि केन्द्र-वामसम्म आफूलाई स्थित गर्छ। पार्टीको मिशन [[महात्मा गांधी]]कालीन स्वतन्त्रता पूर्वको [[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस|कांग्रेस]] पुनर्जीवित गर्ने अभियानको रूपमा वर्णन गरिएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://x.com/jansuraajonline/status/1892394900563644491|title=जन सुराज आजादी पूर्वको महात्मा गांधीको कांग्रेस पुनर्जीवित गर्ने अभियान हो।|last=Suraaj|first=Jan|website=X (formely Twitter)|access-date=23 May 2025}}</ref> == चुनावी प्रदर्शन == === बिहार उपचुनाव (नवंबर २०२४) === प्रशांत किशोरको नेतृत्वमा जन सुराज पार्टीले १३ नवंबर २०२४ को बिहार उपचुनावमा चार विधानसभा क्षेत्रहरू—बेलागंज, इमामगंज (एससी), रामगढ़ र तरारी—बाट चुनाव लडे। निर्वाचन आयोगका अनुसार पार्टीको मत प्रतिशत यसप्रकार थियो: {| class="wikitable sortable" |+ जन सुराज पार्टी-बिहार उपचुनाव, नवंबर २०२४ ! निर्वाचन क्षेत्र ! उम्मेदवार ! मतदान ! मत प्रतिशत ! स्थिति |- |[[बेलागंज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|बेलागंज]] |मोहम्मद अमजद |17,285 |10.66% |तीस्रो |- |इमामगंज (एससी) |जितेंद्र पासवान |37,103 |22.46% |तीस्रो |- |रामगढ़ |सुशील कुमार सिंह |6,513 |6.30% |चौथो |- |[[तरारी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|तरारी]] |किरण सिंह |5,592 |3.48% |तीस्रो |} == बाह्य लिंक == * [https://www.jansuraaj.org/ आधिकारिक वेबसाइट] [[श्रेणी:बिहारको राजनीति]] jxfpzm1pa2th27zaxbreacvqmsovu2a 265340 265339 2026-04-02T15:35:55Z Ramesh Deuba 3534 265340 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party | party_name = जन सुराज पार्टी | colorcode = #ffcd19 | symbol = स्कूलको झोला | flag = | foundation = {{Start date and age|df=yes|2024|10|02}} {{small|(''जन सुराज पार्टी''को रूपमा)}} ----{{Start date and age|df=yes|2022|05|02}} {{small|(''जन सुराज अभियान''को रूपमा)}} ---- | abbreviation = JSP | ideology = {{ubl|[[गांधीवाद]]|[[w:en:Social liberalism|सामाजिक उदारवाद]]}} | headquarters = सुइट नम्बर 2, पहिलो तल्ला, डाकिनेश्वर बिल्डिंग, 10 हेले रोड, नयाँ दिल्ली-110001 | logo = | founder = [[प्रशांत किशोर]] | leader = [[प्रशांत किशोर]] | chairman = | eci = [[List of political parties in India#Unrecognised parties|अमान्यता प्राप्त राजनीतिक दल (RUPP)]] | website = {{URL|https://www.jansuraaj.org/}} | loksabha_seats = {{Infobox political party/seats|0|543|hex=#ffcd19}} | rajyasabha_seats = {{Infobox political party/seats|0|245|hex={{party color|जन सुराज पार्टी}}}} | state_seats_name = [[बिहार विधान सभा]] | state_seats = {{Composition bar|0|243|hex={{party color|जन सुराज पार्टी}}}} | state_seats = {{Composition bar|0|243|hex=#ffcd19}}'''[[बिहार विधान सभा]]''' {{Composition bar|1|75|hex=#ffcd19}}'''[[बिहार विधान परिषद]]''' | state2_seats_name = [[बिहार विधान परिषद]] | state2_seats = {{Composition bar|1|75|hex={{party color|जन सुराज पार्टी}}}} | slogan = ''सही व्यक्ति, सही सोच र सामूहिक प्रयास''<br/>(''{{translation|Right people, right thinking, and collective effort}}'') | colours = {{Color box|#FFCD19}} पहेँलो | chairman = [[w:en:Uday Singh|उदय सिंह]] (''राष्ट्रिय'') <br/> [[w:en:Manoj Bharti|मनोज भारती]] (''बिहार'') | Political position = [[Centrism|केंद्र]] | spokesperson = [[Pavan Varma|पवन वर्मा]] र यादवांश गिरी <ref>{{Cite web|url=https://x.com/jansuraajonline/status/1913144914218545260|title=महत्वपूर्ण सूचना - जन सुराज पार्टीका विचारहरू र पक्ष प्रेस/मिडियामा राख्न पार्टीको तर्फबाट राष्ट्रिय मुख्य प्रवक्ता श्री पवन वर्मा र श्री यादवांश गिरी अधिकृत छन्।}}</ref>}} '''जन सुराज पार्टी''' (संक्षेपमा '''JSP''') भारतको एक राजनीतिक दल हो, जसको स्थापना [[प्रशांत किशोर]]ले २ अक्टोबर २०२४ मा [[बिहार]]मा गरेका थिए। यो पार्टी ''जन सुराज अभियान''बाट उत्पन्न भएको हो, जुन अभियानले जमीनस्तरमा जनता र स्थानीय समस्याहरूको पहिचान गर्दै दीर्घकालीन शासनको खाका तयार गर्ने उद्देश्य राखेको थियो। == इतिहास == === प्रारम्भिक गतिविधि === मे २०२१ मा [[पश्चिम बंगाल विधान सभा निर्वाचन २०२१|पश्चिम बंगाल]] र [[तमिलनाडु विधानसभा निर्वाचन २०२१|तमिलनाडु]]मा सफल चुनाव अभियानहरूपछि, किशोरले टेलिभिजन मार्फत चुनाव रणनीतिकारको रूपमा आफ्नो सेवानिवृत्ति घोषणा गरे। उनले भने, "मैले जुन काम गर्दैछु, त्यसलाई जारी राख्न चाहन्न। पर्याप्त काम गरिसकें। अब ब्रेक लिनु र नयाँ चुनौतीहरू सामना गर्ने समय आएको छ।"<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/elections/west-bengal-assembly-polls-2021/story/prashant-kishor-retires-election-management-bengal-election-1798049-2021-05-02|title=After Bengal victory, Prashant Kishor retires from election management|date=2 May 2021|website=India Today|language=en|access-date=22 May 2025}}</ref> ५ मे २०२२ मा, किशोरले [[पटना]]मा एक प्रेस कन्फरेन्समार्फत ''जन सुराज अभियान'' औपचारिक रूपमा सुरु गरे र सम्पूर्ण [[बिहार]]मा ३,५००+ किमीको पदयात्रा गर्ने योजना सार्वजनिक गरे। मे देखि अक्टोबर २०२२ सम्म उनले राज्यभर यात्रा गर्दै विभिन्न समुदायका व्यक्तिहरूसँग भेटेर उनीहरूको समस्याहरू बुझे र दीर्घकालीन शासन रणनीति तयार गरे।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/prashant-kishor-padyatra-bihar-political-party-7902317/|title=Prashant Kishor says no political party for now, announces 'padyatra' in Bihar|date=5 May 2022|website=The Indian Express|language=en|access-date=22 May 2025}}</ref> === पदयात्रा === जन सुराज पदयात्रा [[गांधी जयंती|२ अक्टोबर २०२२]] मा गांधी आश्रम, भिटिहरवा, [[पश्चिमी चम्पारण जिल्ला|पश्चिम चम्पारण]]बाट सुरु भएको थियो। दुई वर्षमा किशोर र उनकी टीमले ५,०००+ गाउँहरूको भ्रमण गरी स्थानीय मुद्दाहरू पहिचान गरे र आगामी १० वर्षको विकास रोडमैप तयार गरे। अभियानका मुख्य लक्ष्यहरू यसप्रकार थिए:<ref>{{Cite web|url=https://www.jansuraaj.org/padyatra?lang=en|title=Jan Suraaaj {{!}} बिहारको रूपान्तरणको लागि {{!}} For the transformation of Bihar|website=www.jansuraaj.org|access-date=27 November 2024}}</ref> # समाजको सहयोगमा '''जमीनी स्तरमा सक्षम व्यक्तिहरूको पहिचान''' गरी लोकतान्त्रिक प्लेटफर्म उपलब्ध गराउने। # स्थानीय समस्याहरूको प्राथमिकता र पंचायत/नगरपालिकाका आवश्यकताहरूको खाका तयार गर्न अवसर बुझ्ने। # '''अर्को १५ वर्षको लागि दृष्टि दस्तावेज तयार गर्ने''', जसमा शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगार, आर्थिक विकास, कृषि, उद्योग र सामाजिक न्यायजस्ता क्षेत्रहरू समावेश छन्। यस अवधिमा, [[भारतमा पंचायती राज|पंचायती राज]] प्रणालीमार्फत युवाहरूलाई राजनीतिमा प्रवेश गराउन पीके यूथ क्लब लगायतका पहलहरू सञ्चालन गरियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.jansuraaj.org/youth-club?lang=en|title=Jan Suraaaj {{!}} बिहारको रूपान्तरणको लागि {{!}} For the transformation of Bihar|website=www.jansuraaj.org|access-date=22 May 2025}}</ref> === पार्टी गठन === २ अक्टोबर २०२४ मा, किशोरले औपचारिक रूपमा जन सुराज पार्टी गठन गरे, १ करोड सदस्यको आधार दाबी गर्दै। [[अनुसूचित जाति|एससी]] समुदायका पूर्व आईएफएस अधिकारी मनोज भारतीलाई बिहार राज्य अध्यक्ष नियुक्त गरियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/manoj-bharti-former-diplomat-iit-graduate-is-prashant-kishor-new-jan-suraaj-party-working-president-6701848|title=Ex Diplomat, IIT Grad Is Working President Of Prashant Kishor's New Party|website=NDTV.com|access-date=27 November 2024}}</ref> १९ मे २०२५ मा, १५० सदस्यीय राज्य कोर समितिले सर्वसम्मतिले [[पूर्णिया लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|पूर्णिया]]का पूर्व [[सांसद, लोक सभा|लोकसभा सांसद]] [[उदय सिंह]]लाई राष्ट्रिय अध्यक्ष चयन गर्यो।<ref>{{Cite web|url=https://news.abplive.com/elections/bihar-assembly-elections-prashant-kishor-named-uday-singh-as-jan-suraaj-party-s-president-1773418|title=Prashant Kishor Appoints Ex-BJP MP Uday Singh As Jan Suraaj's First National President|last=Focus|first=ABP Live|date=19 May 2025|website=news.abplive.com|language=en|access-date=22 May 2025}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! rowspan="2" style="background-color:#FFD700; color:black;" |नं. ! rowspan="2" style="background-color:#FFD700; color:black;" |चित्र ! rowspan="2" style="background-color:#FFD700; color:black;" |नाम (संस्थापक/अध्यक्ष/प्रवक्ता) <br />{{Small|(Founder/President/Spokesperson)}} ! colspan="3" style="background-color:#FFD700; color:black;" |कार्यकाल |- ! style="background-color:#FFD700; color:black;" |शुरुआत ! style="background-color:#FFD700; color:black;" |अवस्था ! style="background-color:#FFD700; color:black;" |उमेर |- !1 | |'''[[प्रशांत किशोर]]'''<br /><small>जन सुराज पार्टीका संस्थापक</small> |2 अक्टोबर 2024 |''अविकसित'' |{{Age in years and days|2024|10|02}} |- !2 |[[चित्र:Manoj_Kumar_Bharti_-_16112904.jpg|100x100पिक्सेल]] |'''मनोज भारती'''<br /><small>[[बिहार]] राज्यका प्रथम अध्यक्ष</small> |2 अक्टोबर 2024 |''अविकसित'' |{{Age in years and days|2024|10|02}} |- !3 | |'''[[उदय सिंह]]'''<br /><small>जन सुराज पार्टीका प्रथम राष्ट्रिय अध्यक्ष</small> |19 मे 2025 |''अविकसित'' |{{Age in years and days|2025|05|19}} |- !4 |[[चित्र:Pavan_Varma_2005.jpg|125x125पिक्सेल]] |'''[[पवन कुमार वर्मा|पवन वर्मा]]'''<br /><small>राष्ट्रिय मुख्य प्रवक्ता</small> |23 जनवरी 2025 |''अविकसित'' |{{Age in years and days|2025|01|23}} |} == विचारधारा == जेएसपी [[गांधीवाद]]को दर्शन अनुसरण गर्दछ र [[राजनीतिक वर्णक्रम|वैचारिक स्पेक्ट्रम]]मा केन्द्रदेखि केन्द्र-वामसम्म आफूलाई स्थित गर्छ। पार्टीको मिशन [[महात्मा गांधी]]कालीन स्वतन्त्रता पूर्वको [[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस|कांग्रेस]] पुनर्जीवित गर्ने अभियानको रूपमा वर्णन गरिएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://x.com/jansuraajonline/status/1892394900563644491|title=जन सुराज आजादी पूर्वको महात्मा गांधीको कांग्रेस पुनर्जीवित गर्ने अभियान हो।|last=Suraaj|first=Jan|website=X (formely Twitter)|access-date=23 May 2025}}</ref> == चुनावी प्रदर्शन == === बिहार उपचुनाव (नवंबर २०२४) === प्रशांत किशोरको नेतृत्वमा जन सुराज पार्टीले १३ नवंबर २०२४ को बिहार उपचुनावमा चार विधानसभा क्षेत्रहरू—बेलागंज, इमामगंज (एससी), रामगढ़ र तरारी—बाट चुनाव लडे। निर्वाचन आयोगका अनुसार पार्टीको मत प्रतिशत यसप्रकार थियो: {| class="wikitable sortable" |+ जन सुराज पार्टी-बिहार उपचुनाव, नवंबर २०२४ ! निर्वाचन क्षेत्र ! उम्मेदवार ! मतदान ! मत प्रतिशत ! स्थिति |- |[[बेलागंज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|बेलागंज]] |मोहम्मद अमजद |17,285 |10.66% |तीस्रो |- |इमामगंज (एससी) |जितेंद्र पासवान |37,103 |22.46% |तीस्रो |- |रामगढ़ |सुशील कुमार सिंह |6,513 |6.30% |चौथो |- |[[तरारी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|तरारी]] |किरण सिंह |5,592 |3.48% |तीस्रो |} == बाह्य लिंक == * [https://www.jansuraaj.org/ आधिकारिक वेबसाइट] [[श्रेणी:बिहारको राजनीति]] ioqeoukywd15b9x3499rv8mwao3jhy9 0 26397 265341 2026-04-02T15:46:30Z Ramesh Deuba 3534 नयाँ लेख 265341 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport |name = २०३० को नेपालको विमान अपहरण |occurrence_type = विमान अपहरण |date = २०३० जेठ २८ |type = विमान अपहरण |site = फारबिसगञ्ज, बिहार |aircraft_type = ट्विन अटर |aircraft_name = |operator = [[नेपाल वायुसेवा निगम]] |tail_number = 9N-ABB |origin = [[विराटनगर विमानस्थल|बिराटनगर विमानस्थल]], विराटनगर, नेपाल |destination = [[त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]], काठमाडौँ, नेपाल |passengers = १९ |crew = |injuries = ० |fatalities = ० |survivors = १९ |image = File:Pokhara Airport (9032278612).jpg |alt = |caption = [[पोखरा विमानस्थल]]मा, चालिस वर्षपछि घनामा संलग्न विमान |coordinates = |missing = |stopover = |stopover0 = |last_stopover = |image_upright = }} '''२०३० को नेपालको विमान अपहरण''' (विराटनगर विमान अपहरण पनि भनिन्छ) [[नेपाल]]को इतिहासको पहिलो विमान अपहरण थियो। यसको मुख्य नायक [[नेपाली कांग्रेस]]का [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] थिए, जो पछि [[नेपालको प्रधानमन्त्री]] पाँच पटक निर्वाचित भएका थिए। अपहरणको योजना [[नेपाल राष्ट्र बैंक|नेपाल राष्ट्र बैंक]]को [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]] शाखाबाट काठमाडौँ ल्याइरहेको पैसा लुट्ने उद्देश्यले बनाइएको थियो। अपहरणको उद्देश्य नेपालमा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापनाको लागि शस्त्रक्रान्ति गर्न आवश्यक पैसा सङ्कलन गर्नु थियो। यो शस्त्रक्रान्ति [[महेन्द्र वीर विक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]को प्रत्यक्ष शासन अन्तर्गतको निर्दलीय [[पञ्चायती व्यवस्था]]को विरुद्ध थियो। == विमान == विमान डिएचसी-६ ट्विन अटर (दर्ता: 9N–ABB) थियो, जुन २०२८ मा [[नेपाल वायुसेवा निगम|शाही नेपाल वायुसेवा निगम]]ले खरिद गरेको थियो।<ref>{{cite web |title=9N-ABB |url=http://twinotterarchive.com/DHC-6_302.html |publisher=Twin Otter Archive |accessdate=1 October 2018}}</ref> == अपहरणकारी == [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] अपहरणको मुख्य नायक थिए। उनी नेपालमा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापनाको लागि शस्त्रक्रान्ति गर्न चाहन्थे, तर पर्याप्त पैसा थिएन। उनको भेट [[दुर्गा सुवेदी]]सँग भयो, जो भर्खरै जेलबाट रिहा भएका प्रजातन्त्र सेनानी थिए। जेलमा उनले जापान एयरलाइन्स फ्लाइट ३५१को अपहरणको अध्ययन गरेका थिए, जसबाट पैसा सङ्कलन गर्ने तरिका सिकेका थिए।<ref name="Buddha Air" /> उनीहरूले विराटनगरको नेपाल राष्ट्र बैंकका कर्मचारी मदन अर्यालबाट बैंकले विमानमार्फत पैसा ओसारिरहेको सूचना पाएका थिए। अपहरण टोलीमा नरेन्द्र ढुङ्गेल र बसन्त भट्टराई पनि थिए।<ref>{{cite web|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-08-12/tell-all-account-of-1973-hijacking-hits-shelves.html|title=Tell-all account of 1973 hijacking hits shelves|date=12 August 2018|publisher=The Kathmandu Post|accessdate=1 October 2018}}</ref> == चालक दल र यात्री == विमानमा चालक दलका तीन सदस्य र अभिनेत्री [[माला सिन्हा]]सहित १९ यात्री सवार थिए।<ref name="Buddha Air" /> == अपहरण == २०३० जेठ २८ मा [[नेपाल राष्ट्र बैंक]] भारतबाट विराटनगर हुँदै काठमाडौँमा रूपैयाँ ओसार्दै थियो। ८:३० बजे [[नेपाल वायुसेवा निगम]]को विमान काठमाडौँको लागि उडेको थियो।<ref name="CS-USLoC" /> उडेको केही मिनेटमै अपहरणकारीहरूले विमान नियन्त्रणमा लिएका थिए र फारबिसगञ्ज, बिहारमा अवतरण गराए।<ref name="BasnetRepublica" /> मुख्य अपहरणकारीहरू बसन्त भट्टराई, दुर्गा सुबेदी र नगेन्द्र प्रसाद ढुङ्गेल थिए। [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] र चक्र बास्तोला पैसा दार्जिलिङ पुर्‍याउन सक्रिय थिए।<ref name="GhimireTKP" /> भारतीय नागरिक गणेश शर्माले गाडी चलाएका थिए। फारबिसगञ्जमा अन्य सहभागीहरूमा विनोद अर्याल, [[सुशील कोइराला]], मनहरी बराल, राजेन्द्र दाहाल र बिरु लामा थिए।<ref name="BasnetRepublica" /> पैसा दार्जिलिङ पुर्‍याउन तीन अलग गाडी प्रयोग गरियो।<ref name="BasnetRepublica" /> == हतियार == अपहरणमा अवैध पेस्तोल, दुई ३२-रिभल्बर र एक ३६-ग्रेनेड बम प्रयोग भएको थियो। == घटना पश्चात् == अपहरणकारीहरू [[दार्जिलिङ]], बनारस हुँदै [[मुम्बई]] पुगे। एक वर्षभित्र नगेन्द्र ढुङ्गेल बाहेक सबै अपहरणकारी भारतमा पक्राउ परे। सन् १९७५ को भारतीय सङ्कटकालपछि उनीहरू सबै रिहा भए। == विवाद == प्रजातन्त्रका लागि खर्च हुने भनिएको पैसा दुरुपयोग भएको जनाइएको छ। [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराल]]ले समेत पैसा दुरुपयोग भएको शंका व्यक्त गरेका थिए। == हेर्नुहोस् == * [[इन्डियन एयरलाइन्स फ्लाइट ८१४|इन्डियन एयरलाइन्स उडान ८१४ अपहरण]] * {{नेपालमा भएका विमान दुर्घटनाहरू}} == सन्दर्भ == {{Reflist|refs= <ref name="BasnetRepublica">Post Bahadur Basnet, [http://www.myrepublica.com/portal/index.php?action=news_details&news_id=16917 "Operation Ganesh out, place hijack plan in"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150929165625/http://www.myrepublica.com/portal/index.php?action=news_details&news_id=16917 |date=September 29, 2015 }}, ''Republica'', April 1, 2010</ref> <ref name="GhimireTKP">Madhav Ghimire and Lilaballav Ghimire, [http://www.ekantipur.com/2010/03/27/oped/gpk-and-the-hijack/311118/ "GPK and the hijack"], ''The Kathmandu Post'', March 27, 2010</ref> <ref name="CS-USLoC">[http://www.countrystudies.us/nepal/19.htm "The Panchayat System under King Mahendra"], ''Country Studies/Area Handbook Series, U.S. Library of Congress''</ref> }} == बाह्य लिङ्क == * [https://web.archive.org/web/20100918172317/http://buddhaair.com/yatra/2010_april.pdf "पञ्चायलाई हल्लाउने विमान अपहरण"] [[श्रेणी:नेपालमा भएका विमान दुर्घटनाहरू]] [[श्रेणी:विकिथन-७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] b59ni7nop8d40gdanheev683wayzg0k 10 26398 265342 2026-04-02T15:49:10Z Ramesh Deuba 3534 "{{Infobox Aircraft occurrence |name = २०३० को नेपालको विमान अपहरण |occurrence_type = विमान अपहरण |date = २०३० जेठ २८ |type = विमान अपहरण |site = फारबिसगञ्ज बिहार |aircraft_type = ट्विन अटर |aircraft_name = |operator..." सँग पृष्ठ सिर्जना गरियो 265342 wikitext text/x-wiki {{Infobox Aircraft occurrence |name = २०३० को नेपालको विमान अपहरण |occurrence_type = विमान अपहरण |date = २०३० जेठ २८ |type = विमान अपहरण |site = फारबिसगञ्ज बिहार |aircraft_type = ट्विन अटर |aircraft_name = |operator = [[नेपाल वायुसेवा निगम]] |tail_number = 9N-ABB |origin = [[विराटनगर विमानस्थल|बिराटनगर विमानस्थल]], विराटनगर, नेपाल |destination = [[त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]], काठमाडौँ, नेपाल |passengers = १९ |crew = |injuries = ० |fatalities = ० |survivors = १९ ||image=File:Pokhara Airport (9032278612).jpg|alt=|caption=[[पोखरा विमानस्थल]]मा, चालिस वर्ष पश्चात् घनामा संलग्न विमान|coordinates=|missing=|stopover=|stopover0=|last_stopover=|image_upright=}} jtapcparbnnoz4nqbqdpm3k816hyp4p