विकिपिडिया dtywiki https://dty.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter मिडिया बिशेष कुरणि प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता कुरणि विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता चित्र चित्र कुरणि मिडियाविकि मिडियाविकि कुरणि ढाँचा ढाँचा कुरणि मद्दत मद्दत कुरणि श्रेणी श्रेणी कुरणि TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल कुरणि Event Event talk 3 23553 265442 256585 2026-04-24T08:30:44Z CptViraj 3362 CptViraj द्वारा [[प्रयोगकर्ता कुरणि:Babulbaishya]] पृष्ठलाई [[प्रयोगकर्ता कुरणि:BabulB]] मि सारियो: प्रयोगकर्तालाई पुन: नामाकरण गर्दा "[[Special:CentralAuth/Babulbaishya|Babulbaishya]]" लाई "[[Special:CentralAuth/BabulB|BabulB]]"मा स्वचालित रूपमा सारियो 256585 wikitext text/x-wiki {{ढाँचा:स्वागतम|realName=|name=Babulbaishya}} -- [[प्रयोगकर्ता:डोटेली विकिपिडिया स्वागतम|डोटेली विकिपिडिया स्वागतम]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:डोटेली विकिपिडिया स्वागतम|कुरडी]]) २१:४६, १६ मार्च २०२३ (+0545) lp0cqslihwzuo0spo1zk4ap62wmb8sp 0 26394 265440 265348 2026-04-23T21:36:59Z CommonsDelinker 334 Removing [[:c:File:Nagabhata_II.jpg|Nagabhata_II.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Yann|Yann]] because: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]]. 265440 wikitext text/x-wiki [[File:Chokha, Battle of Haldighati, painted 1822.jpg|thumb|400px|[[हल्दीघाटीको युद्ध]] को एक दृश्य, जुन [[मुगल]]हरू र [[महाराणा प्रताप]] बीच लडिएको थियो।]] पश्चिमी [[भारत]]को राज्य [[राजस्थान]]मा मानव बसोबासको इतिहास करिब १,००,००० वर्षअघिसम्म पुग्छ। करिब ईसा पूर्व ५००० देखि २००० सम्म राजस्थानका धेरै क्षेत्रहरू [[सिन्धु घाटी सभ्यता|सिन्धु घाटी सभ्यता]]को स्थलका रूपमा रहेका थिए। [[कालिबङ्गन]] राजस्थानको प्रमुख सिन्धु स्थल हो, जहाँ [[वेदी (altar)|अग्नि वेदीहरू]] फेला परेका छन्, जुन [[लोथल]]मा पाइएकासँग मिल्दोजुल्दो छन्।<ref>Frontiers of the Indus Civilization</ref> [[File:Statue of Maharana Pratap of Mewar, commemorating the Battle of Haldighati, City Palace, Udaipur.jpg|thumb|[[उदयपुर सिटी प्यालेस]]मा रहेको [[महाराणा प्रताप]]को मूर्ति, राजस्थानका अग्रणी शासक]][[File:Jantar Mantar at Jaipur.jpg|thumb|[[जंतर मंतर, जयपुर|जंतर मंतर]], [[सवाई जय सिंह]]द्वारा निर्माण गरिएका खगोलीय स्मारकहरू।]] करिब ईसा पूर्व २००० तिर [[सरस्वती नदी]] राज्यको [[अरावली पर्वतमाला]] हुँदै बग्थ्यो। [[वैदिक काल]]मा हालको राजस्थान क्षेत्रलाई ''[[ब्रह्मावर्त]]'' (देवताहरूले सिर्जना गरेको भूमि र सरस्वती तथा दृषद्वती नदीबीचको क्षेत्र) भनेर चिनिन्थ्यो। [[मत्स्य (जनजाति)|मत्स्य राज्य]] (करिब ईसा पूर्व १५००–३५०) वैदिक राज्यहरूमा सबैभन्दा महत्वपूर्णमध्ये एक थियो। यस राज्यका प्रमुख शासक राजा [[विराट]] थिए, जसले [[कुरुक्षेत्र युद्ध]]मा [[पाण्डव]]हरूको पक्षमा सहभागी भएका थिए। वैदिक कालपछि राजस्थानमा धेरै [[महाजनपद]]हरूले शासन गरेका थिए, जसमा मत्स्य, [[सुरसेन]], [[कुरु राज्य]], [[अर्जुनायन]], [[शिवि राज्य]] आदि पर्दछन्। [[File:Statue of Maharana Pratap of Mewar, commemorating the Battle of Haldighati, City Palace, Udaipur.jpg|thumb|[[उदयपुर सिटी प्यालेस]]मा रहेको [[महाराणा प्रताप]]को मूर्ति, राजस्थानका अग्रणी शासक]][[File:Jantar Mantar at Jaipur.jpg|thumb|[[जंतर मंतर, जयपुर|जंतर मंतर]], [[सवाई जय सिंह]]द्वारा निर्माण गरिएका खगोलीय स्मारकहरू।]] करिब ईसा पूर्व २००० तिर [[सरस्वती नदी]] राज्यको [[अरावली पर्वतमाला]] हुँदै बग्थ्यो। [[वैदिक काल]]मा हालको राजस्थान क्षेत्रलाई ''[[ब्रह्मावर्त]]'' (देवताहरूले सिर्जना गरेको भूमि र सरस्वती तथा दृषद्वती नदीबीचको क्षेत्र) भनेर चिनिन्थ्यो। [[मत्स्य (जनजाति)|मत्स्य राज्य]] (करिब ईसा पूर्व १५००–३५०) वैदिक राज्यहरूमध्ये एक महत्वपूर्ण राज्य थियो। यस राज्यका प्रमुख शासक राजा [[विराट]] थिए, जसले [[कुरुक्षेत्र युद्ध]]मा [[पाण्डव]]हरूको पक्षमा सहभागी भएका थिए। वैदिक कालपछि राजस्थानमा धेरै [[महाजनपद]]हरूले शासन गरेका थिए, जसमा मत्स्य, [[सुरसेन]], [[कुरु राज्य]], [[अर्जुनायन]], [[शिवि राज्य]] आदि पर्दछन्। [[भारतको मध्यकालीन राज्यहरू|प्रारम्भिक मध्यकालीन अवधि]]मा धेरै [[राजपूत वंश तथा राज्यहरूको सूची|राजपूत राज्यहरू]]को उदय भयो, जसमध्ये [[शाकम्भरीका चाहमान|चौहान]] तथा [[गौर (वंश)|गौर वंश]] ([[अजमेर]]), [[सिसोदिया वंश]] ([[मेवाड राज्य|मेवाड]]), [[गुर्जर-प्रतिहार वंश|गुर्जर-प्रतिहार]] तथा [[राठौड वंश]] ([[मारवाड]]) उल्लेखनीय छन्। यससँगै [[गहलोत|गोहील]] र [[शेखावत]] ([[शेखावाटी]]) जस्ता विभिन्न राजपूत कुलहरू पनि रहेका थिए।<ref name=":1">{{Cite book |last=Gupta |first=Kunj Bihari Lal |url=https://books.google.com/books?id=hUU5AQAAIAAJ |title=The Evolution of Administration of the Former Bharatpur State, 1722-1947 |date=1969 |publisher=Vidya Bhawan |language=en |access-date=29 January 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407010929/https://books.google.com/books?id=hUU5AQAAIAAJ |url-status=live }}</ref> [[गुर्जर-प्रतिहार साम्राज्य]]ले ८औँदेखि ११औँ शताब्दीसम्म [[भारतीय उपमहाद्वीपमा मुस्लिम आक्रमणहरू|मुस्लिम आक्रमणहरू]] विरुद्ध अवरोधको रूपमा काम गरेको थियो। प्रतिहार सेनाको शक्तिले [[अरब]]हरूलाई [[सिन्ध]] बाहिर विस्तार हुनबाट प्रभावकारी रूपमा रोकेको थियो, जुन करिब ३०० वर्षसम्म उनीहरूको एकमात्र विजय क्षेत्र रह्यो।<ref>{{Cite book |last=Tod |first=James |url=https://books.google.com/books?id=WjtLAAAAYAAJ&q=Jat |title=The Annals and Antiquities of Rajastʾhan: Or the Central and Western Rajpoot States of India |date=1899 |publisher=Indian Publication Society |language=en |access-date=29 January 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407110206/https://books.google.com/books?id=WjtLAAAAYAAJ&q=Jat |url-status=live }}</ref> [[पृथ्वीराज चौहान]]ले [[गौर राजपूत|गौराती-गोडवाडका गौर वंश]]सँग मिलेर गठबन्धनको नेतृत्व गरेका थिए, जसले [[घुरी वंश|घुरी सेना]]लाई पराजित गर्‍यो। [[गोहील वंश|गोहील]] तथा चित्तौडका [[सिसोदिया वंश|सिसोदिया]]हरूले पनि [[मुगल]]हरू विरुद्ध कठिन परिस्थितिमा निरन्तर प्रतिरोध जारी राखे, जसले अन्ततः [[हम्मीर सिंह|महाराणा हम्मीर]], [[कुम्भा (मेवाड)|महाराणा कुम्भा]], [[राणा सांगा|महाराणा सांगा]], [[महाराणा प्रताप]] र [[राज सिंह प्रथम|महाराणा राज सिंह]]जस्ता नेतृत्वको उदय गरायो।<ref>{{Cite book |last=General |first=India Office of the Registrar |url=https://books.google.com/books?id=1V1EAQAAMAAJ |title=Census of India, 1971: Series 1: India |date=1975 |publisher=Manager of Publications |language=en |access-date=29 January 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407010930/https://books.google.com/books?id=1V1EAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref> आफ्नो दीर्घ सैन्य जीवनमा महाराणा सांगा ले छिमेकी धेरै मुस्लिम राज्यहरू विरुद्ध लगातार विजय हासिल गरेका थिए, विशेषतः [[लोदी वंश]] (दिल्ली) विरुद्ध। उनले [[तराइनको दोस्रो युद्ध]] (११९२) पछि पहिलो पटक विभिन्न राजपूत कुलहरूलाई एकताबद्ध गरे र तैमुरी शासक [[बाबर]] विरुद्ध अभियान चलाए।<ref name="archive.org">{{Cite web|url=https://archive.org/details/rajasthanthroughtheagesvol1bakshis.r._751_U/page/200/mode/1up?view=theater|title=Rajasthan Through the Ages Vol 1 Bakshi S. R.}}</ref> १६औँ शताब्दीमा महाराणा प्रताप र महाराणा सांगा दुबै मुगल आक्रमणहरू विरुद्ध राजपूत वीरताको प्रतीक बने।{{sfn|Sarkar|1994|pp=41–42}} राजस्थानका अन्य प्रसिद्ध शासकहरूमा मारवाडका [[मालदेव राठौड]], [[बीकानेर]]का राय सिंह तथा [[जयपुर]]को [[आमेर राज्य|आमेर]]का [[कछवाहा]] शासकहरू—जसमा [[मान सिंह प्रथम]] र [[सवाई जय सिंह]] समावेश छन्—पर्छन्। प्रारम्भिक आधुनिक अवधिमा उदय भएका अन्य राज्यहरूमा [[जोहिया]] ( [[जाङ्गलदेश]] ), [[सिन्सिनवार (थर)|सिन्सिनवार]] ( [[भरतपुर राज्य]] ) तथा [[राणा (उपाधि)|राणा]] ( [[धौलपुर]] ) उल्लेखनीय छन्। [[सूरज मल]] राजस्थानको भरतपुरका सबैभन्दा महान् शासक मानिन्छन्।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&q=Jats+175+lakh+rupees|title=An Advanced History of Modern India|last=Sen|first=Sailendra Nath|publisher=Macmillan|year=2010|isbn=978-0-230-32885-3|pages=420}}</ref> आधुनिक कालका प्रमुख शासकमध्ये [[गंगा सिंह|महाराजा गंगा सिंह]] (बीकानेर राज्य) उल्लेखनीय थिए। उनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि सन् १९२७ मा [[गङ्गा नहर (राजस्थान)|गङ्गा नहर आयोजना]]को सम्पन्नता थियो।<ref name="Hillel2016">{{citation|author=Daniel Hillel|title=Advances in Irrigation|url=https://books.google.com/books?id=RQXgBAAAQBAJ&pg=PA132|year=2016|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4832-1527-3|page=132}}</ref> राजस्थानका महत्वपूर्ण स्थापत्य कृतिहरूमध्ये [[जंतर मंतर, जयपुर|जंतर मंतर]], [[दिलवारा मन्दिरहरू]], [[लेक प्यालेस|लेक प्यालेस रिसोर्ट]], [[सिटी प्यालेस, जयपुर|जयपुर सिटी प्यालेस]], [[सिटी प्यालेस, उदयपुर|उदयपुर सिटी प्यालेस]], [[चित्तौडगढ किल्ला]], [[जैसलमेर हवेलीहरू]] तथा [[कुम्भलगढ]] (भारतको महान पर्खाल भनेर चिनिने) प्रमुख छन्। [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश]]हरूले राजस्थानका शासकहरूसँग विभिन्न सन्धिहरू गरे र स्थानीय शासकहरूलाई आफ्ना सहयोगी बनाए, जसलाई आफ्ना [[देशी रियासत]]हरूमा शासन गर्न अनुमति दिइयो। यस अवधिमा [[भारतीय अनिकाल|अनिकाल]] तथा [[ब्रिटिश राज#आर्थिक प्रभाव|आर्थिक शोषण]] देखिएको थियो। [[राजपूताना एजेन्सी]] ब्रिटिश भारत साम्राज्यको एउटा प्रशासनिक इकाई थियो, जसले [[राजपूताना]]का विभिन्न देशी राज्यहरूको व्यवस्थापन गर्थ्यो।<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_162.gif |title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 156. |access-date=2026-04-02 |archive-date=2021-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605125918/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_162.gif |url-status=dead }}</ref> [[भारत स्वतन्त्रता ऐन १९४७|भारतीय स्वतन्त्रता]] पछि सन् १९४७ मा [[भारतको राजनीतिक एकीकरण|राजपूताना]]का विभिन्न देशी राज्यहरू सात चरणमा एकीकृत भई १ नोभेम्बर १९५६ मा वर्तमान राजस्थान राज्यको निर्माण भयो। == राजस्थानको इतिहासको कालविभाजन == [[File:IN-RJ.svg|thumb|150px|राजस्थानको स्थान]] ;पूर्व–ऐतिहासिक अवधि (पाषाण युग) * प्रारम्भिक पाषाण युग (करिब ईसा पूर्व १०,००,००० – १,००,०००) * मध्य पाषाण युग (करिब ईसा पूर्व १,००,००० – ४०,०००) * उत्तर पाषाण युग (करिब ईसा पूर्व ४०,००० – ८,०००) * नवपाषाण युग (करिब ईसा पूर्व ८,००० – ५,०००) ;प्रोटो–ऐतिहासिक अवधि (करिब ईसा पूर्व ५००० – १५००) * [[ताम्रपाषाण युग]] (करिब ईसा पूर्व ५००० – ३०००) * [[काँस्य युग]] (करिब ईसा पूर्व ३००० – १५००) ;लौह युग तथा प्राचीन अवधि (करिब ईसा पूर्व १५०० – ३००) * [[वैदिक काल]] (करिब ईसा पूर्व १५०० – ६००) * [[महाजनपद|महाजनपद तथा जनजातीय राज्यहरू]] (करिब ईसा पूर्व ६०० – ३००) ** यस अवधिमा राजस्थानमा [[शिवि राज्य|शिवि]], [[सल्व राज्य|सल्व]], [[मालव]] लगायतका राज्यहरूले शासन गरेका थिए। यी राज्यहरू पछि [[मौर्य साम्राज्य]] अन्तर्गत पनि रहेका थिए। ;शास्त्रीय अवधि (करिब ईसा पूर्व ३०० – ५५० ई.) * यस अवधिमा धेरै जनजातीय राज्यहरूले [[कुषाण साम्राज्य]] तथा [[गुप्त साम्राज्य]] अन्तर्गत स्वतन्त्र रूपमा शासन गरेका थिए। ;प्रारम्भिक मध्यकालीन अवधि (करिब ५५० – १००० ई.) * यस अवधिलाई "राजपूत काल" पनि भनिन्छ, किनभने यस समयमा धेरै राजपूत वंश तथा राज्यहरूको उदय भएको थियो। ;उत्तर मध्यकालीन अवधि (करिब १००० – १५६८ ई.) * यस अवधिमा राजपूत राज्यहरूले मुस्लिम विस्तार विरुद्ध संघर्ष तथा प्रतिरोध गरेका थिए। ;आधुनिक अवधि (करिब १५६८ – १९४७ ई.) * [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] आक्रमणहरू तथा तिनको विरुद्ध प्रतिरोध (करिब १५६८ – १७२०) * मराठा प्रभाव (करिब १७२० – १८१७) * [[राजपूताना एजेन्सी|राजपूताना]]का देशी रियासतहरू [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश साम्राज्य]] अन्तर्गत (करिब १८१७ – १९४७) ;स्वतन्त्रतापछि अवधि (करिब १९४७ पछाडि) * [[राजस्थानको एकीकरण]] (करिब १९४८ – १९५६) == प्रोटो–ऐतिहासिक अवधि (करिब ईसा पूर्व ५०००–१५००) == === सिन्धु घाटी सभ्यता === {{Main|सिन्धु घाटी सभ्यता}}[[File:Kalibangan Harappan seals.jpg|thumb|कालिबङ्गनका हरप्पा मुहरहरू]] सिन्धु–सरस्वती सभ्यता, अथवा सिन्धु घाटी सभ्यता, [[काँस्य युग]]को एउटा सभ्यता थियो, जुन भारतको उत्तर–पश्चिमी क्षेत्रमा विकसित भएको थियो। यो सभ्यता करिब ईसा पूर्व ३३०० देखि १३०० सम्म कायम रह्यो, र यसको परिपक्व अवस्था करिब ईसा पूर्व २६०० देखि १९०० सम्म थियो। [[File:Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png|thumb|right|सिन्धु घाटी सभ्यताको परिपक्व अवस्थाको नक्सा]] * [[बारोर]] ([[श्रीगंगानगर]]) र [[करणपुरा]] ([[हनुमानगढ]]) राजस्थानका प्रमुख सिन्धु घाटी सभ्यता स्थलहरू हुन्। === कालिबङ्गन सभ्यता === कालिबङ्गन [[तहसिल]] [[पिलिबङ्गन]]मा अवस्थित एक सहर हो, जुन [[हनुमानगढ जिल्ला]]मा पर्छ। यसलाई [[दृषद्वती]] र [[सरस्वती नदी]]को संगममा बनेको भू–त्रिकोण क्षेत्रमा स्थापित भएको मानिन्छ। यस स्थलमा [[सिन्धु घाटी सभ्यता]]को प्रागैतिहासिक तथा पूर्व–मौर्यकालीन स्वरूप पहिलो पटक [[लुइजी पियो टेस्सितोरी]]द्वारा पहिचान गरिएको थियो। कालिबङ्गनको उत्खनन प्रतिवेदन उत्खनन सम्पन्न भएको ३४ वर्षपछि, सन् २००३ मा [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]]द्वारा पूर्ण रूपमा प्रकाशित गरिएको थियो। [[File:Westernmound.jpg|thumb|right|‘सिटाडेल’ भनेर चिनिने ढिस्को कालिबङ्गनका भग्नावशेषको एक भाग हो]] उक्त प्रतिवेदनले कालिबङ्गनलाई सिन्धु घाटी सभ्यताको एक प्रमुख प्रादेशिक राजधानी भएको निष्कर्ष निकालेको छ। कालिबङ्गन यसको विशिष्ट “अग्नि वेदीहरू” तथा विश्वकै सबैभन्दा प्राचीन प्रमाणित “जोतेको खेत” का लागि प्रसिद्ध छ। करिब ईसा पूर्व २९०० तिर कालिबङ्गन क्षेत्र योजनाबद्ध सहरको रूपमा विकसित भएको थियो। कालिबङ्गनको प्रागैतिहासिक स्थल [[लुइजी पियो टेस्सितोरी]] (१८८७–१९१९), एक इटालियन इन्डोलोजिस्ट, द्वारा पत्ता लगाइएको थियो। उनी प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूको अध्ययन गरिरहेका थिए र उक्त क्षेत्रमा रहेका भग्नावशेषहरूको स्वरूपबाट अचम्मित भएका थिए। त्यसपछि उनले [[जोन मार्शल]] (भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण)सँग सहयोग मागेका थिए। उत्खननले अप्रत्याशित रूपमा दुई तहका संस्कृतिहरू उजागर गर्‍यो, जसमा माथिल्लो तह (कालिबङ्गन I) हरप्पा संस्कृतिसँग सम्बन्धित छ, जसमा सहरको जालीनुमा संरचना देखिन्छ। तल्लो तह (कालिबङ्गन II) लाई पहिले प्रि–हरप्पा भनिन्थ्यो, तर अहिले “प्रारम्भिक हरप्पा” वा “हरप्पा पूर्ववर्ती” भनेर चिनिन्छ। यस क्षेत्रका अन्य नजिकका सिन्धु सभ्यता स्थलहरूमा [[बालु, कैथल|बालु]], [[कुनाल]], [[बनावली]] आदि पर्दछन्।<ref>{{cite web | publisher = [[Encyclopædia Britannica]] | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India | access-date = 2008-12-31 | last = Calkins | first = PB | author2 = Alam M | title = India | archive-date = 8 May 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150508084916/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India | url-status = live }}</ref><ref>{{cite book | last = Lal | first = BB | title = Purātattva | publisher = [[Indian Archaeological Society]] | year = 2002 | chapter = The Homeland of Indo-European Languages and Culture: Some Thoughts | pages = 1–5}}</ref> === गणेश्वर सभ्यता === गणेश्वर [[तामा]]का खानीहरूको नजिक, [[सीकर]]–[[झुंझुनू]] क्षेत्रको [[खेत्री]] तामा बेल्टमा अवस्थित छ, जुन [[राजस्थान]]मा पर्दछ। [[गणेश्वर–जोधपुरा संस्कृति]]का हालसम्म ८० भन्दा बढी अन्य स्थलहरू पहिचान गरिएका छन्।<ref>Hooja, Rima. "The Transition to Food Production." In A History of Rajasthan, 206-08. New Delhi: Rupa, 2006</ref> यस अवधिलाई करिब ईसा पूर्व ३०००–२००० मानिएको छ। इतिहासकार [[रत्न चन्द्र अग्रवाल]]का अनुसार गणेश्वरको उत्खनन सन् १९७७ मा गरिएको थियो। उत्खननबाट तामाका विभिन्न वस्तुहरू जस्तै तीरका टुप्पा, भाला, माछा मार्ने काँटा, चुरा तथा छेनीहरू फेला परेका थिए। यसका साथै [[सूक्ष्मपाषाण उपकरण|माइक्रोलिथ]] तथा अन्य ढुंगाका उपकरणहरूको आधारमा गणेश्वर संस्कृतिलाई प्रि–[[हरप्पा सभ्यता|हरप्पा काल]]सँग सम्बन्धित मानिन्छ। गणेश्वरमा तीन सांस्कृतिक चरणहरू देखिन्छन्: * चरण १ (ईसा पूर्व ३८००) — जसमा चर्ट (chert) उपकरण प्रयोग गर्ने शिकार तथा संकलनमा आधारित समुदायहरू थिए। * चरण २ (ईसा पूर्व २८००) — जसमा तामाको धातु कार्य तथा पकाइएका माटाका भाँडाकुँडाको प्रारम्भ देखिन्छ। * चरण ३ (ईसा पूर्व १८००) — जसमा विभिन्न प्रकारका माटाका भाँडाकुँडा तथा तामाका सामग्रीहरूको उत्पादन भएको पाइन्छ।<ref>Joshi, M.C, ed. "Indian Archaeology: 1987-88 A Review." Archaeological Survey of India, 1992, 101-02. Accessed 7 March 2018. asi.nic.in/nmma_reviews/Indian Archaeology 1987-88 A Review.pdf</ref> == प्राचीन तथा शास्त्रीय अवधि (करिब ईसा पूर्व १५०० – ५५० ई.) == === मत्स्य राज्य (करिब ईसा पूर्व १४०० – ३५०) === मत्स्य राज्य प्रारम्भिक वैदिक युगको एक [[जनपद]] थियो, जुन पछि उत्तर वैदिक कालमा विकसित भई पूर्ण राज्यको रूपमा स्थापित भयो। यो राज्य ''सोलस'' (सोह्र) [[महाजनपद]]हरू मध्ये एक थियो। यस क्षेत्रमा रहेको [[चित्रित धूसर मृद्भाण्ड संस्कृति]] (PGW) पछि करिब ईसा पूर्व ७००–५०० तिर [[उत्तरी कालो पालिस गरिएको मृद्भाण्ड]] (NBPW) संस्कृतिले स्थान लियो, जुन प्रमुख [[महाजनपद]] राज्यहरूको उदयसँग सम्बन्धित थियो (जस्तै [[कुरु राज्य|कुरु]], [[पाञ्चाल]], [[मत्स्य (जनजाति)|मत्स्य]], [[सुरसेन]] र [[वत्स]])।<ref>{{Cite journal|last=Bhan|first=Suraj|date=2006-12-01|title=North Indian Protohistory and Vedic Aryans|journal=Ancient Asia|volume=1|pages=173|doi=10.5334/aa.06115|issn=2042-5937|doi-access=free}}</ref> यो राज्य केन्द्रीय भारतमा [[कुरु राज्य]] नजिक अवस्थित थियो। यसको स्थापना मत्स्य कुलका [[द्वैत]]ले गरेका थिए, जो महान सम्राट [[उपरिचर वसु]]का पुत्र थिए।<ref name=r2>{{cite web|url=http://rajassembly.nic.in/raj-integration.htm|title=Integration of Rajasthan|publisher=Rajasthan Legislative Assembly website|access-date=2009-06-04|archive-date=14 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180914202508/http://rajassembly.nic.in/raj-integration.htm|url-status=live}}</ref> ==== भौगोलिक अवस्था ==== [[File:Late Vedic Culture (1100-500 BCE).png|thumb|वैदिक कालका राज्यहरू। मत्स्य राज्य दायाँतर्फ अवस्थित देखिन्छ।]] केन्द्रीय मत्स्यको उत्तरतर्फ [[कुरु राज्य]] अवस्थित थियो। यक्रिल्लोमा जस्ता कुरु क्षेत्रहरू यसको पूर्वतर्फ रहेका थिए। यसको पश्चिमतर्फ [[सल्व राज्य]] र उत्तर–पश्चिमतर्फ [[महोत्थ]] अवस्थित थिए। दक्षिणतर्फ [[निषाद]], निषध तथा [[कुरु राज्य]]का क्षेत्रहरू जस्तै [[नवराष्ट्र]] अवस्थित थिए।<ref>{{Citation|last=Dalal|first=Roshen|title=Hinduism and its basic texts|date=2017-07-14|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315545936-11|work=Reading the Sacred Scriptures|pages=250, 157–170|location=New York|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781315545936-11|isbn=978-1-315-54593-6|access-date=2020-09-16|archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703061631/https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781315545936-11/hinduism-basic-texts-roshen-dalal|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> ==== इतिहास तथा कुरुक्षेत्र युद्धमा भूमिका ==== महाभारत युद्धमा सम्पूर्ण मत्स्य राजपरिवारले पाण्डवहरूको पक्षबाट युद्ध लडेका थिए। [[विराट]] आफ्ना भाइहरू उत्तरा र शङ्खसँग आएका थिए। श्वेता पनि दक्षिणबाट आफ्ना छोरा निर्भितासहित युद्धमा सहभागी भएका थिए। [[File:The Pandava and Kaurava armies face each other.JPG|thumb|कुरुक्षेत्र युद्धको एक दृश्य]] पहिलो दिन उत्तरा शल्यसँग लड्दै मृत्यु भए। आफ्ना सौतेनी भाइको मृत्युले क्रोधित भएका श्वेताले कुरु सेनामा ठूलो विनाश मच्चाए, तर भीष्मले उनलाई वध गरे। सातौँ दिन द्रोणाचार्यले शङ्ख र निर्भितालाई मारे। पन्ध्रौँ दिन द्रोणाचार्यले विराटलाई पनि वध गरे। विराटका सबै भाइहरू पनि द्रोणाचार्यसँग लड्दा मारिए। अठारौँ दिन मध्यरातमा अश्वत्थामाले मत्स्य सेनाको बाँकी भागलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गरिदिए।<ref name=Malik>{{Cite book |last=Malik |first=Dr Malti |url=https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12 |title=History of India |date=2016 |publisher=New Saraswati House India Pvt Ltd |isbn=978-81-7335-498-4 |pages=52–53 |language=en |access-date=10 December 2021 |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703061640/https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12 |url-status=live }}</ref> उत्तर वैदिक कालसम्म आइपुग्दा मत्स्यहरूले [[कुरु (राज्य)|कुरु]]हरूको दक्षिण र [[यमुना नदी]]को पश्चिममा अवस्थित राज्यमा शासन गर्थे, जसले यसलाई [[पाञ्चाल]] राज्यबाट अलग पार्थ्यो। यो क्षेत्र करिब [[जयपुर]] ([[राजस्थान]]) सँग मेल खान्छ, र यसमा सम्पूर्ण [[हिण्डौन ब्लक|हिण्डौन]], [[अलवर]] तथा [[भरतपुर, भारत|भरतपुर]]का केही भागहरू, साथै [[दक्षिण हरियाणा]] समावेश थिए। मत्स्यको राजधानी [[बैराट|विराटनगरी]] (हालको [[बैराट]]) थियो, जुन यसको संस्थापक राजा विराटको नामबाट राखिएको मानिन्छ।<ref>{{Cite book|last=Ratnawat, Shyam Singh. Sharma, Krishna Gopal.|title=History and culture of Rajasthan : from earliest times upto 1956 A.D.|date=1999|publisher=Centre for Rajasthan Studies, University of Rajasthan|pages=7|oclc=606486051}}</ref> ==== मत्स्य संघ ==== आधुनिक कालमा अर्को [[युनाइटेड स्टेट्स अफ मत्स्य]] चार [[देशी रियासत]]हरू—[[भरतपुर राज्य|भरतपुर]], [[धौलपुर राज्य|धौलपुर]], [[अलवर राज्य|अलवर]] र [[करौली राज्य|करौली]]—लाई मिलाएर सन् १९४७ देखि १९४९ सम्म अस्थायी रूपमा गठन गरिएको थियो।<ref name=a>{{Cite web |url=http://www.worldstatesmen.org/India_states.html |title=States of India since 1947 |access-date=13 November 2021 |archive-date=1 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701103006/http://worldstatesmen.org/India_states.html |url-status=live }}</ref> [[शोभा राम कुमावत]] ([[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]) यस राज्यका पहिलो तथा अन्तिम मुख्यमन्त्री थिए, जसले १८ मार्च १९४८ देखि १५ मे १९४९ सम्म पद सम्हालेका थिए।<ref name=a/> धौलपुरका महाराजालाई यसको राजप्रमुख बनाइएको थियो। १५ मे १९४९ मा मत्स्य संघलाई [[ग्रेटर राजस्थान]]सँग विलय गरियो,<ref name=r1>{{cite web|url=https://rajassembly.nic.in/OverviewRajLegislature.aspx|title=History of Legislature in Rajasthan|publisher=Rajasthan Legislative Assembly website|access-date=2009-06-04|archive-date=18 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818172206/https://rajassembly.nic.in/OverviewRajLegislature.aspx|url-status=live}}</ref> जसबाट [[युनाइटेड स्टेट अफ राजस्थान]] गठन भयो, र पछि २६ जनवरी १९५० मा यसले वर्तमान राजस्थान राज्यको रूप लियो।<ref name=r2/> === प्राचीन राज्यहरू (करिब ईसा पूर्व ७०० – ५५० ई.) === [[File:EpicIndia.jpg|thumb|प्राचीन भारतका राज्यहरू]] ==== उत्तरी राजस्थान क्षेत्र ==== * [[सल्व राज्य|सल्व]] * [[यौधेय]] * कन्यक राज्य * द्वैत राज्य * अम्वस्थ राज्य ==== पूर्वी राजस्थान क्षेत्र ==== * [[निषध]] * [[अर्जुनायन]] ==== केन्द्रीय राजस्थान क्षेत्र ==== * [[निषाद]] ==== पश्चिमी राजस्थान क्षेत्र ==== * [[अभीर राज्य|अभीर]] * [[शूद्र राज्य|शूद्र]] * [[शिवि राज्य]] * [[सिन्धु राज्य]] ==== दक्षिणी राजस्थान क्षेत्र ==== * [[मालव]] * [[गुर्जर राज्य]] * [[कुन्ती राज्य]] यी वीर राज्यहरूले [[शक]], [[हूण]] लगायतका धेरै विदेशी आक्रमणकारीहरूलाई पराजित गरेका थिए। [[File:Bhabru inscription.jpg|thumb|सम्राट अशोकको [[लघु शिलालेख]] ३, जुन [[विराटनगढ]] ([[राजस्थान]]) स्थित [[बैराट मन्दिर]] अगाडि फेला परेको थियो।<ref name=ASI>{{cite book |title=Archaeological Survey Of India Four Reports Made During The Years 1862 - 63 - 64 - 65 Volume Ii |date=1871 |pages=242–248 |url=https://books.google.com/books?id=3s4OAAAAQAAJ |last1=Cunningham |first1=Sir Alexander |access-date=31 October 2023 |archive-date=31 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031092627/https://books.google.com/books?id=3s4OAAAAQAAJ |url-status=live }}</ref>]] === विदेशी साम्राज्यहरूको आक्रमण (करिब १०० – ३०० ई.) === यी विदेशी साम्राज्यहरू—[[पश्चिमी सत्रप|सत्रप]], [[कुषाण साम्राज्य|कुषाण]] र [[हूण]]—ले पश्चिमी र उत्तर–पूर्वी राजस्थानका केही क्षेत्रहरूमा आक्रमण गरी शासन गरे। तिनीहरूले [[शिवि राज्य|शिवि]], [[अर्जुनायन]], [[यौधेय]] र [[मालव]] जस्ता स्वदेशी राज्यहरूको कडा प्रतिरोधको सामना गर्नुपरेको थियो। पछि यी विदेशी साम्राज्यहरूलाई [[सातवाहन साम्राज्य|सातवाहन]] र [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त]]हरूले पराजित गरे। == प्रारम्भिक मध्यकालीन अवधि (करिब ५५०–१००० ई.) == === गुर्जर-प्रतिहार साम्राज्य (करिब ५५०–१०३६ ई.) === [[गुर्जर-प्रतिहार|गुर्जर प्रतिहार साम्राज्य]]ले छैठौँदेखि एघारौँ शताब्दीसम्म [[अरब]] आक्रमणकारीहरूलाई अवरोधको रूपमा काम गर्‍यो। [[प्रतिहार साम्राज्य]]को प्रमुख उपलब्धि पश्चिमबाट हुने विदेशी आक्रमणहरूलाई सफलतापूर्वक प्रतिरोध गर्नुमा छ, जुन [[जुनैद]]का दिनहरूदेखि सुरु भएको थियो। [[उमैय्यद अभियानहरू भारतमा]] (७४०) को समयमा [[नागभट्ट I]]को नेतृत्वमा शासकहरूको गठबन्धनले ७११ ई. मा अरबहरूलाई पराजित गरी तिनीहरूलाई [[सिन्ध]]तिर फिर्ता हुन बाध्य पार्‍यो।<ref>R. C. Majumdar 1977, p. 298-299</ref> इतिहासकार [[R. C. Majumdar]]ले उल्लेख गर्छन् कि यसलाई अरब लेखकहरूले स्पष्ट रूपमा स्वीकार गरेका थिए। उनी थप्छन् कि भारतका इतिहासकारहरूले मुसलमान आक्रमणकारीहरूको ढिलो प्रगतिको कारणमा चकित भएका छन्, जुन उनीहरूको अन्य भागहरूमा तीव्र प्रगतिसँग तुलना गर्दा फरक छ। लगभग ३०० वर्षसम्मको अवधि भित्र अरबहरूलाई सिन्ध सीमाभन्दा अघि रोक्न प्रतिहार सेनाको शक्ति निर्णायक सावित भएको देखिन्छ।{{sfn|Chaurasia|2002a|pp=207–208}} ==== माण्डव्यपुरका प्रतिहार (करिब ५५०–८६० ई.) ==== माण्डव्यपुरका प्रतिहारहरू (Pratīhāras of Māṇḍavyapura), जसलाई ''मन्डोरका प्रतिहार'' पनि भनिन्छ, भारतीय वंशका शासक थिए। उनीहरूले छैठौँदेखि नवौँ शताब्दी ई.सम्म वर्तमान [[राजस्थान]]का केही क्षेत्रहरूमा शासन गरेका थिए। उनीहरूले पहिलो पटक आफ्नो राजधानी माण्डव्यपुर (आधुनिक [[मन्डोर]])मा स्थापना गरे, र पछि मेडन्तक (आधुनिक [[मेरता शहर|मेरता]])बाट शासन गरे। साम्राज्यिक [[गुर्जर-प्रतिहार वंश|प्रतिहार]]हरूले आफुलाई पौराणिक नायक लक्ष्मणको वंशज भएको दाबी पनि गर्थे। परिवारका प्रारम्भिक ऐतिहासिक सदस्यहरू हरिचन्द्र र उनका दोस्रो पत्नी भद्रा थिए। हरिचन्द्र ब्राह्मण थिए, भने भद्रा एक [[क्षत्रिय]] कुलकी महिला थिइन्। उनीहरूका चार छोरा थिए: भोगभट्ट, कक्का, रज्जिला र डड्डा। यी चार जनाले माण्डव्यपुरमा कब्जा गरी त्यहाँ प्राचीर निर्माण गरे।{{sfn|Mishra|1966|p=3}} माण्डव्यपुरको विजयअघि परिवार कहाँ बस्थ्यो भन्ने थाहा छैन।{{sfn|Puri|1957|p=20}} ==== भिन्माला (कन्नौज) का प्रतिहार (करिब ७३०–१०३६) ==== [[File:Map of the Gurjara-Pratiharas (circa 800-950 CE).png|thumb|प्रतिहार साम्राज्यको विस्तार]] नागभट प्रथम (७३०–७६०) सम्भवतः प्रारम्भमा [[चावड़ा वंश|भिन्मालाका चावड़ाहरू]]को अधीनस्थ थिए। उनले आफ्नो पहिचान चावड़ा साम्राज्यको पतनपछि पाए, जब अरबहरूले [[सिन्ध]]मा आफ्नो कब्जा जमाएर आक्रमण गरे। [[Nagabhata I|नागभट प्रतिहार I]] (७३०–७५६) ले पछि मन्डोरबाट पूर्व र दक्षिणतर्फ आफ्नो नियन्त्रण विस्तार गरे, [[मालवा]]लाई [[ग्वालियर]] र गुजरातको [[भरुच]] बन्दरगाहसम्म विजय गरे। उनले आफ्नो राजधानी [[उज्जैन|अवन्ती]] (मालवा) मा स्थापना गरे र अरबहरूको विस्तारलाई रोके। ७३८ ई. मा [[राजस्थान युद्ध]]मा नागभटले प्रतिहारहरूको गठबन्धनको नेतृत्व गर्दै मुस्लिम अरबहरूलाई हराए, जसले पूर्वी [[पश्चिमी एशिया]] र [[ईरान]]मा विजय प्रगति गर्दै थिए। अरब इतिहासकार सुलैमानले ८५१ ई. मा प्रतिहारहरूको सेना वर्णन गर्दा भन्छन्, "गुर्जरका शासकले धेरै सेना राखेका छन् र भारतका अरू कुनै शासकसँग यति उत्कृष्ट अश्वदलों छैन। उनी अरबहरूको विरोधी छन्, तर अरब शासकलाई सबैभन्दा महान् शासकको रूपमा स्वीकार गर्छन्। भारतका राजाहरूमध्ये उनी इस्लामी धर्मको सबैभन्दा ठूलो विरोधी हुन्। उनका धन र उँट तथा घोडा धेरै छन्।"{{sfn|Chaurasia|2002a|p=207}} [[मिहिर भोज]] वंशका सबैभन्दा महान् शासक थिए। उनका अधीनता मानिने विजय भएका क्षेत्रहरूमा [[त्रावानी]], [[वल्ला]], [[माड़ा]], [[आर्य]], [[गुजरात्र]], [[लाटा पर्वर्त]] र [[चंदेला]]हरू (बुन्देलखण्ड) समावेश थिए। भोजको [[दौलतपुरा]]–[[दौसा]] शिलालेख (८४३ ई.) ले दौसा क्षेत्रको उनको शासन पुष्टि गर्छ। अर्को शिलालेखमा उल्लेख छ, "भोजका क्षेत्रहरू [[सतलज]] नदीको पूर्वसम्म फैलिएका थिए।" [[महमु्द अफ़ घज़नी]]ले १०१८ ई. मा [[कन्नौज]] कब्जा गरे र प्रतिहार शासक राजपाल भागे। पछि उनलाई [[चंदेला शासक|विद्याधर]]ले कब्जा गरी मारिदिए।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=a9j9ZJGJOV0C&pg=PA25 |title=The Candellas of Jejākabhukti |first=R. K. |last=Dikshit |publisher=Abhinav |year=1976 |isbn=9788170170464 |page=72 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=irHN2UA_Z7gC&pg=PA27 |title=The Early Rulers of Khajurāho |first=Sisirkumar |last=Mitra |publisher=Motilal Banarsidass |year=1977 |isbn=9788120819979 |pages=72–73 }}</ref> चंदेला शासकले राजपालको छोरा त्रिलोचनपालालाई प्रॉक्सी राजा बनाए। कन्नौजका अन्तिम गुर्जर-प्रतिहार शासक जसपालको १०३६ ई. मा निधन भयो। ==== प्रतिहार कला ==== गुर्जर-प्रतिहार युगबाट वास्तुकला, मूर्तिकलाहरू र उकेरा प्यानलहरूका उल्लेखनीय उदाहरणहरू पाइन्छन्।<ref>{{cite book|title=Epic scenes in Indian plastic art|first=Jayantika |last=Kala|publisher=Abhinav Publications|year=1988|isbn=978-81-7017-228-4|url=https://books.google.com/books?id=MLcGKezqdDIC&pg=PA5|page=5}}</ref> उनीहरूको मन्दिरहरू खुला मण्डप शैलीमा निर्माण गरिएका थिए। सबैभन्दा प्रख्यात गुर्जर-प्रतिहार शैलीको वास्तुकला मध्ये एक [[Khajuraho]] हो, जुन तिनका अधीनस्थ [[चंदेला]]हरूले [[बुन्देलखण्ड]]मा निर्माण गरेका थिए। ;मāरु-गुर्जर वास्तुकला [[Māru-Gurjara architecture]] गुर्जर-प्रतिहार साम्राज्यको समयमा विकसित भयो। ;महावीर जैन मन्दिर, ओसियन [[Mahavira Jain temple, Osian]] ७८३ ई. मा निर्माण गरिएको थियो,{{Sfn|Kalia|1982|p=2}} जसले पश्चिम भारतको सबैभन्दा पुरानो बाँचेको जैन मन्दिरको रूपमा चिनिन्छ। ;बारोली मन्दिर समूह [[File:Baroli_temple.jpg|thumb|घटेश्वरा महादेव मन्दिर, [[Baroli Temples|बारोली मन्दिर समूह]]। यी मन्दिरहरू १०औँ–११औँ शताब्दीमा [[गुर्जर-प्रतिहार वंश]]ले बनाएका थिए।]] [[Baroli Temples|बारोली मन्दिर समूह]] आठ मन्दिरहरू समावेश गर्दछ, जुन प्रतिहारहरूले निर्मित गरेका थिए र एउटा पर्खालले घेरिएको परिसरमा स्थित छन्।<ref name="Bajpai2006">{{cite book|first=K. D. |last=Bajpai|title=History of Gopāchala|url=https://books.google.com/books?id=Q3KcwLKuRnYC&pg=PA31|year=2006|publisher=Bharatiya Jnanpith|isbn=978-81-263-1155-2|page=31}}</ref> ==== अन्य प्रतिहार शाखाहरू ==== ;बड्डोच शाखा (स. ६००–७००) जानिएका बड्डोच शासकहरू: * धड्डा १ (६००–६२७) * धड्डा २ (६२७–६५५) * जयभट्ट (६५५–७००) ;राजोगढ़ शाखा बड़ेगुजरहरू राजोगढ़का शासक थिए: * [[Parmeshver Manthandev]] (८८५–९१५) पर्मेश्वर मन्थानदेवपछि कुनै अभिलेख उपलब्ध छैन। === मेवाड़ राज्य (स. ५६६–१९४८ ई.) === ==== गुहिला वंश (स. ५६६–१३०३ ई.) ==== [[File:Map rajasthan mewar.png|thumb|[[मेवाड़]] क्षेत्रको नक्सा]] गुहिला वंशले वर्तमान [[राजस्थान]] राज्यको मेदापट्ट क्षेत्र (आधुनिक मेवाड़) शासन गरेको थियो। छैठौं शताब्दीमा, वर्तमान राजस्थानमा तीन फरक ''गुहिला वंश''हरूको शासनको प्रमाण पाइन्छ: * [[Nagda]]–[[Ahar]] का गुहिला, * किश्किंधा (आधुनिक [[Kalyanpur, Rajasthan|कल्याणपुर]]) का गुहिला, * धवगर्ता (वर्तमान [[Dhor]]) का गुहिला। सातौं शताब्दीको अभिलेख अनुसार यीमध्ये कुनै पनि वंशले प्रतिष्ठित उत्पत्ति दावी गरेको थिएन। गुहिला वंशका धवगर्ता वंशले स्पष्ट रूपमा [[मोरी]] (पछी मौर्य) राजाहरूलाई अधीनस्थको रूपमा उल्लेख गरेको छ। अन्य दुई वंशका प्रारम्भिक राजा पनि अधीनस्थताको सङ्केत गर्ने शीर्षक प्रयोग गर्थे। दशौं शताब्दी सम्ममा, नागदा-अहरका गुहिला वंश मात्र बाँचेका थिए। यस समयमा तिनीहरूको राजनीतिक स्थिति उच्च भएको र गुहिला राजाहरूले ''[[Maharajadhiraja]]'' जस्ता उच्च शाही शीर्षक ग्रहण गरेका थिए। यस समयमा, वंशले प्रतिष्ठित उत्पत्ति दाबी गर्न थालेको थियो, र यसले यसको संस्थापक गुहदत्तलाई ''महादेव'' ([[ब्राह्मण]]) भनेको, जो आनन्दपुर (आधुनिक [[Vadnagar]]) बाट सरेको थियो भनी दाबी गरे। बादका बर्दिक कथा अनुसार, वंशको संस्थापक गुहादित्य [[Vallabhi]] का [[Maitraka]] शासक शिलादित्यका पुत्र भएको दाबी गरिएको छ, तर यसलाई ऐतिहासिक प्रमाणले समर्थन गर्दैन। ९७७ ई. को अतपुर शिलालेख र १०८३ ई. को कद्मल शिलालेख अनुसार गुहदत्तको उत्तराधिकारी भोजा थियो, जसले [[Eklingji]] मा एक ट्याङ्क निर्माण गराए। १२८५ ई. को अचलेश्वर शिलालेखले उनलाई [[विष्णु]]का भक्तको रूपमा वर्णन गरेको छ। भोजाको उत्तराधिकारी महेन्द्र र नागादित्य थिए। बर्दिक कथाले भन्छ कि नागादित्य [[भिल]]सँगको युद्धमा मरे। नागादित्यको उत्तराधिकारी शिलादित्यले परिवारको राजनीतिक स्थिति उल्लेखनीय रूपमा बढाए, जुन उनको ६४६ ई. को सामोली शिलालेख र उनका उत्तराधिकारीहरूको अभिलेखहरूबाट स्पष्ट हुन्छ। आर. वी. सोमानीले अनुमान गरेका छन् कि [[Jawar|जावर]] मा ताम्र र जिंक खानी उनको शासनकालमा उत्खनन गरिएका थिए, जसले राज्यको आर्थिक समृद्धि धेरै बढाएको थियो। महेन्द्रको उत्तराधिकारी कलाभोजा थिए, जसलाई धेरै इतिहासकारले [[Bappa Rawal]] सँग पहिचान गरेका छन्। १२औं शताब्दी मध्यमा, वंश दुई शाखामा विभाजित भयो। वरिष्ठ शाखा (जसका शासकलाई पछि 'Rawal' भनिन्थ्यो) [[Chittor Fort|चित्तौडगढ]]बाट शासन गर्थे र [[1303 Siege of Chittorgarh|दिल्ली सुल्तानको आक्रमण]]मा [[Ratnasimha]]को पराजयसँग समाप्त भयो। जूनियर शाखा सेसोदा बाट शासन गर्थे, ''[[Rana (title)|Rana]]'' शीर्षक प्रयोग गर्थे र पछि [[Sisodia Dynasty|सिसोदिया]] राजपूत वंशको उदय भयो। ==== गुहिला वंशको शाखा विभाजन ==== [[Ranasimha|रानासिंह]] (११५८ ई.) को शासनकालमा, गुहिला वंश दुई शाखामा विभाजित भयो।{{sfnm|Chakravarti|1987|1pp=119–121|Banerjee|1958|2pp=14–15}} विभाजन पछि ''Rawal'' शाखाले ११६५–१३०३ ई. सम्म शासन गर्यो। ==== सिसोदिया वंश (स. १३२६–१९४८ ई.) ==== सिसोदिया वंशले आफ्नो वंशावलीलाई १२औं शताब्दीका गुहिला राजा रानासिंहको पुत्र राहापा संग जोड्दछ। मुख्य गुहिला वंशको अन्त्य [[Khalji dynasty|खालजी वंश]]सँगको [[Siege of Chittorgarh (1303)|चित्तौडगढको युद्ध]]मा पराजयपछि भयो। १३२६ ई. मा [[Rana Hammir]], जसले उक्त वंशको एक कनिष्ठ शाखा प्रतिनिधित्व गर्थे, क्षेत्र पुनः कब्जा गरे, वंश पुनर्स्थापना गरे र सिसोदिया वंशको संस्थापक बने। यस वंशका सबै पछि आउने महाराणा मेवाड़का राजा सिसोदिया वंशका सदस्य थिए। सिसोदियाहरूले पूर्व गुहिला राजधानी [[Chittor Fort|चित्तौड़]]मा आफ्नो नियन्त्रण पुनः स्थापित गरे।<ref name=":0"/><ref name="Naravane"/><ref>{{Cite book|last=Manoshi|first=Bhattacharya|title=The Royal Rajputs|year=2008|isbn=9788129114013|pages=42–46|publisher=Rupa & Company }}</ref> सिसोदिया वंशका प्रमुख शासकहरूमा [[Rana Hammir]] (१३२६–१३६४), [[Kumbha of Mewar|राणा कुम्भ]] (१४३३–१४६८), [[Rana Sanga]] (१५०८–१५२८) र [[Maharana Pratap|राणा प्रताप]] (१५७२–१५९७) पर्छन्। [[Bhonsle]] वंश, जसका सदस्य [[Maratha empire|मराठा साम्राज्य]]का संस्थापक [[Shivaji]] थिए, पनि सिसोदिया परिवारको शाखाबाट उत्पत्ति दाबी गर्छन्।<ref name="S1998"/> त्यस्तै, [[Rana dynasty]] अफ [[Nepal]] ले पनि मेवाड़का रानासँग आफ्नो वंश जोडेको दाबी गरेको छ।<ref/> [[File:Maharana Kumbhakarna of Mewar.jpg|thumb|[[महाराणा कुम्भ]]]] [[File:Depiction of king Rana Sanga.jpg|thumb|[[राणा संग]]]] [[File:RajaRaviVarma MaharanaPratap.jpg|thumb|[[महाराणा प्रताप]]]] [[File:Maharana Raj Singh riding.jpg|thumb|[[राणा राज सिंह]]]] === जैसलमेरको भाटी वंश (स. ६००–१९४९ ई.) === भाटी वंशको उद्गम [[Bhatner]] बाट भएको हो र यसले उक्त क्षेत्रमा शासन स्थापना गर्यो। [[Jaisalmer]] का महाराजाहरू आफ्नो वंशावली [[Jaitsimha]] मार्फत जोडी रहेको दाबी गर्छन्, जो ९औं शताब्दीका [[Bhati]] कुलका शासक थिए। उनी [[Deoraj]], प्रसिद्ध [[Yaduvanshi Bhati]] राजपूत राजकुमार, का उत्तराधिकारी हुन्। यस वंशसँगै "Rawal" उपाधि सुरु भयो। "Rawal" को अर्थ "राजपरिवारको सदस्य" हो।<ref>{{cite book |last=Judge |title=Mapping social exclusion in India: Caste, Religion, and Borderlands |date=13 March 2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107056091 |url=https://books.google.com/books?id=bNJkAwAAQBAJ&pg=PA176 |access-date=25 November 2021 |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703062631/https://books.google.com/books?id=bNJkAwAAQBAJ&pg=PA176 |url-status=live }}</ref> ==== राज्यको स्थापना ==== [[File:Jaisalmer in Rajasthan (India).svg|thumb|[[Rajasthan]]मा [[Jaisalmer]]को स्थान]] कथा अनुसार, देओराजले छिमेकी मुख्यको छोरीसँग विवाह गर्ने योजना बनाएका थिए। तर देओराजका बुबा र ८०० जना परिवार तथा अनुयायीहरू विवाह समारोहमा आकस्मिक रूपमा आक्रमणमा परे र मारे गए। देओराज एक ब्राह्मण योगीको सहयोगले भाग्न सफल भए, जसले राजकुमारलाई आफूसँगैको ब्राह्मणको रूपमा लुकायो। जब देओराजको खोजीमा आएका छिमेकी मुख्यका अनुयायीहरू भेट भए, ब्राह्मणले उनीहरूलाई विश्वस्त पार्नुभयो कि देओराज पनि ब्राह्मण हुन्, किनकि उनले एउटै थालबाट खानुभयो—कुनै पनि ब्राह्मण अरू जातिका मानिससँग यस्तो काम गर्दैन। यसरी देओराज र बाँकी बाँचेका वंशजहरूले आफ्नो सामर्थ्य पुनःस्थापित गरे र पछि उनले [[Derawar]]को किल्ला बनाएका थिए।<ref name="Beny & Matheson. Page 51">Beny & Matheson, p. 51.</ref> देओराजले पछि [[Lodhruva|Laudrava]] (आजको [[Jaisalmer]]को करिब १५ किमी दक्षिण-पूर्व) अर्को राजपूत वंशबाट कब्जा गरेर आफ्नो राजधानी बनाएका थिए।<ref name="Beny & Matheson. Page 51"/> भाटीको मुख्य प्रतिस्पर्धी [[Rathore (Rajput clan)|Rथोर]] वंशहरू थिए, जो [[Jodhpur]] र [[Bikaner]]मा थिए। उनीहरूले [[fort]] र [[Depression (geology)|पानीको ठाउँ]]हरूको लागि लडाइँ गर्थे, किनकि प्रारम्भिक कालदेखि नै जैसलमेर क्षेत्र ऊँट कारवाँ व्यापार मार्गले छिचोलिएको थियो, जसले उत्तर भारत र मध्य एशियालाई [[Gujarat]]को अरब सागर तटीय बन्दरगाहसँग जोड्थ्यो र त्यसपछि [[Persia]], अरब र [[Egypt]]सम्म पुग्थ्यो। यसको स्थानले जैसलमेरलाई व्यापारमा कर लगाउन र रणनीतिक रूपमा उपयुक्त बनाएको थियो।<ref name="Ganda_1990"/> [[File:Asia 800ad.jpg|thumb|२५०px|सन् ८०० ई.मा [[Bhati|भाटी राज्य]], जसलाई मुल्थान भनेर चिनिन्छ]] भाटी शासकहरूले मूलतः अफगानिस्तानका भागहरूमा शासन गरेका थिए; उनीहरूको पूर्वज रावल गजलाई [[Gajni]] शहरको संस्थापक मानिन्छ। जेम्स टोडका अनुसार यो आधुनिक [[Ghazni]] हो भने, कन्निङ्गह्याम यसलाई आधुनिक [[Rawalpindi]] ठान्दछन्। उनका उत्तराधिकारी रावल सालिवाहनलाई [[Sialkot]] शहरको संस्थापक मानिन्छ र उनले यसलाई आफ्नो नयाँ राजधानी बनाएका थिए। सालिवाहनले ७८ ई.मा कहरोरमा [[Saka Scythians]]लाई पराजित गरे र ''Saka-ari'' (साकासँगको शत्रु) उपाधि ग्रहण गरे। सालिवाहनका नाति रावल भाटीले छिमेकी क्षेत्रहरूमा विजय प्राप्त गरे। भाटी वंशको नाम यहीँबाट आएको हो।<ref>{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_008.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 14, page 2 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|access-date=25 November 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111225401/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_008.gif|url-status=live}}</ref> ==== देरावर किल्ला ==== [[Derawar fort]] पहिलो पटक ९औँ शताब्दीमा ''राय जज्जा भुट्टा'', [[Bhati]] वंशका [[Hindus|हिन्दू]] राजपूत शासकले निर्माण गरेका थिए,<ref name="Khaliq2017"/> यो [[Jaisalmer]] र [[Bahawalpur]]का राजा [[Rawal Deoraj Bhati]]लाई [[mwod:tribute|श्रद्धास्वरूप]] समर्पित गरिएको थियो।<ref name="dawn"/><ref name="DeraRawal"/> किल्लालाई सुरुमा ''Dera Rawal'' भनेर चिनिन्थ्यो, पछि ''Dera Rawar'' भनिन थाल्यो र समयसँगै यसको उच्चारण बदलिँदै आजको नाम ''Derawar''मा परिणत भयो।<ref name="DeraRawal"/> [[File:Derawar Fort, Bahawalpur I.jpg|thumb|९औँ शताब्दीमा भुट्टा शासक राय जज्जा भुट्टाद्वारा बनाइएको [[Derawar Fort]]]] ==== मध्यकालीन अवधि ==== वर्ष 1156 मा, [[Rawal Jaisal]] ले आफ्नै नामबाट नयाँ राजधानी स्थापना गरे, जुन माटोको किल्ला थियो र त्यसलाई [[Jaisalmer]] नाम दिए। [[File:Rawal Jaisal Singh, the founder and first ruler of the Kingdom of Jaisalmer.jpg|thumb|[[Rawal Jaisal]], मुख्य भाटी राज्यका संस्थापक]] [[Jaisalmer]]को पहिलो ''[[Jauhar]]'' 1294 मा भएको थियो, जब [[Delhi Sultanate|दिल्ली]]का तुर्किक शासक [[Alauddin Khalji]]को शासनकालमा यो घटना घट्यो। यसको कारण भाटीहरूले ३००० घोडा र खच्चरमा सारिएको विशाल खजाना क्याराभानमा हमला गर्नु थियो।<ref>Beny & Matheson, p. 147.</ref> ==== जैसलमेरको रियासत ==== [[File:Jaisalmer and Neighbours.svg|thumb|जैसलमेर राज्य]] वर्ष 1818 मा, [[Jaisalmer State|जैसलमेरका रावलहरू]]ले ब्रिटिशसँग सम्झौता गरे र यसले राजपरम्पराको सुनिश्चितता प्रदान गर्यो। जैसलमेर ब्रिटिशसँग सम्झौता गर्ने अन्तिम राजपूत राज्यहरूमध्ये एक थियो। 1829 मा जैसलमेरले बीकानेरसँगको युद्ध टार्न ब्रिटिश सेवाहरूको सहारा लिनु पर्यो, र 10 वर्ष पछि 1839 मा पहिलो [[Anglo-Afghan War|अंग्लो-अफगान युद्ध]]का लागि ब्रिटिशलाई बोलाउनु पर्‍यो।<ref name="Martinelli and Michell, p. 239">Martinelli and Michell, p. 239.</ref> === चौहान वंश (स. 650–1315 ई.) === [[Chauhan dynasty]] वा [[Chahamana dynasty]] एक महान शक्ति थियो जसले 6औं देखि 12औं शताब्दीसम्म शासन गरेको थियो, करिब 400 वर्षभन्दा बढी समय शासन गर्दै। चौहान राजवंश [[राजपूत]] वंशमा पर्छ र यसले आधुनिक [[Rajasthan]], [[Haryana]], [[Madhya Pradesh]] र [[Delhi]] का भागहरूमा शासन गरेको थियो। उनीहरूले मातृभूमिको रक्षा गर्न आफ्ना सम्पत्ति र जीवनसमेत बलिदान गरेका थिए। चाहमनहरूलाई चार [[Agnivanshi]] राजपूत वंशहरूमध्ये राखिएको छ, जसका पूर्वजहरू भनिन्छ कि ''[[Agnikund]]'' ([[homa (ritual)|हवन]]) बाट उत्पन्न भएका थिए। यस कथालाई सबैभन्दा पहिले 16औं शताब्दीको ''[[Prithviraj Raso]]'' का संस्करणहरूले उल्लेख गरेका छन्। चौहान वंशसँग सम्बन्धित शासन गर्ने वंशहरूमा समावेश छन्: * [[Chahamanas of Shakambhari]] (चौहान, [[Ajmer]]) * [[Chahamanas of Naddula]] (चौहान, [[Nadol]]) * [[Chahamanas of Jalor]] (चौहान, [[Jalore Fort|Jalore]]); नाडुलाको शाखाबाट छुटेको * [[Chahamanas of Ranastambhapura]] (चौहान, [[Ranthambore Fort|Ranthambore]]); शाकम्भरी शाखाबाट छुटेको * Chahamanas of [[Lata (region)|Lata]] * Chahamanas of [[Dholpur]] * Chahamanas of [[Pratapgarh, Rajasthan|Partabgarh]] चौहान वंशको वंशजले शासन गर्ने रियासतहरूमा समावेश छन्:<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.35598 |title=Memoranda on the Indian States |publisher=Government Of India |year=1939 |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.35598/page/n120 110]–139 }}</ref> * [[बुन्दी राज्य]] * [[चाङ्भाकर राज्य]] * [[कोरिया राज्य]] * [[कोटा राज्य]] * [[सिरोही राज्य]] * [[सोनपुर राज्य]] * [[अम्बलियारा राज्य]] ==== शाकम्भरीका चहमान (सन् ६५०–११९४ ई) ==== शाकम्भरीका चहमान (IAST: Cāhamāna), सामान्यतया साम्भरका चौहानहरू भनेर चिनिने, एक वंश थियो जसले आजको [[Rajasthan]] र यसका छिमेकी क्षेत्रहरूमा ६औं शताब्दी देखि १२औं शताब्दी सम्म शासन गरेको थियो। उनीहरूले शासन गरेको क्षेत्रलाई [[Sapadalaksha]] भनेर चिनिन्थ्यो। उनीहरू चहमान (चौहान) वंशको सबैभन्दा प्रमुख शासन गर्ने परिवार थिए, र मध्यकालीन कथाहरूमा [[अग्निवंशी]] [[राजपूत]]हरूको रूपमा वर्गीकृत गरिएका छन्। चहमानहरूले सुरुमा आफ्नो राजधानी [[Sambhar Lake Town|शाकम्भरी]] (आजको साम्भर ताल नगर) मा राखेका थिए। १०औं शताब्दी सम्म उनीहरू [[Gurjara-Pratihara dynasty|प्रतिहार]] अधीनस्थ (वास्सल)को रूपमा शासन गर्थे। प्रतिहार शक्ति [[त्रिपक्षीय संघर्ष]] पछि कमजोर भएपछि, चहमान शासक [[Simharaja]] ले [[महाराजाधिराज]] उपाधि ग्रहण गरे। १२औं शताब्दीको शुरुवातमा, [[Ajayaraja II]] ले राज्यको राजधानी [[Ajayameru]] (आधुनिक [[Ajmer]]) मा सार्‍यो। यस कारण, चहमान शासकहरूलाई अजमेरका चौहानहरू पनि भनिन्छ। ===== क्षेत्र ===== चहमानहरूको क्षेत्र विस्तार हुँदै जाँदा, उनीहरूले शासन गरेको सम्पूर्ण भूभागलाई [[Sapadalaksha]] वा [[Jangladesh]] भनेर चिनिन थाल्यो।{{sfn|Sarda|1935|p=217}} यसमा पछि चहमानहरूले बनाएका राजधानीहरू अजयमेरु ([[Ajmer]]) र शाकम्भरी ([[Sambhar, Rajasthan|Sambhar]]) पनि समावेश थिए।{{sfn|Sarda|1935|p=224}} यो शब्द चहमानहरूले कब्जा गरेको फराकिलो क्षेत्रलाई जनाउन पनि प्रयोग हुन थाल्यो। प्रारम्भिक मध्यकालीन भारतीय शिलालेखहरू र समकालीन मुस्लिम इतिहासकारहरूको लेखन अनुसार, निम्न शहरहरू पनि Sapadalaksha मा समावेश थिए: [[Hansi]] (हालको [[Haryana]]), [[Mandore]] (हालको [[Marwar]] क्षेत्र), र [[Mandalgarh]] (हालको [[Mewar]] क्षेत्र)।{{sfn|Sarda|1935|p=225}} ===== इतिहास ===== [[File:Anna sarobar-2-ajmir.jpg|thumb|अन्जा सरोवर, अजयमेरु]] सर्वप्रथम ऐतिहासिक चहमान राजा ६औं शताब्दीका शासक [[Vasudeva (Chahamana dynasty)|वासुदेव]] हुन्। [[Ajmer]]मा रहेको [[Ana Sagar]] ताल चहमान शासक [[Arnoraja]] ले बनाएका थिए। पछिल्ला चहमान शासकहरूले विभिन्न [[Ghaznavid]] आक्रमणको सामना गर्नु परेको थियो। [[Ajayaraja II]] (शासन: सन् १११०–११३५) ले एक गजनवी आक्रमण नष्ट गरे र पारमारा राजा [[Naravarman]] लाई पनि पराजित गरे। उनले राजधानी शाकम्भरीबाट अजयमेरु (अजयमेरु) सरेको थिए, जुन शहर उनले स्थापना गरेका वा ठूलो मात्रामा विस्तार गरेका थिए।{{sfnm|Singh|1964|1pp=131–132|Sharma|1959|2p=40}} उनका उत्तराधिकारी अरनोराजाले टोमरा क्षेत्रमा आक्रमण गरे र गजनवी आक्रमणलाई पनि विफल बनाए। तर, उनले गुजरातका चालुक्य शासक [[Jayasimha Siddharaja]] र [[Kumarapala (Chaulukya dynasty)|कुमारपाला]] विरुद्धमा केही असफलता भोगे र अन्ततः आफ्नै पुत्र [[Jagaddeva (Chahamana dynasty)|जगदेव]] द्वारा मारिए।{{sfn|Singh|1964|p=140-141}} [[File:Bisaldeo temple submerged.jpg|thumb|left|[[Bisaldeo मन्दिर]] [[Vigraharaja IV]] द्वारा बनाइएको]] अरनोराजाका कान्छा पुत्र [[Vigraharaja IV]] ले चहमान क्षेत्रहरूलाई व्यापक रूपमा विस्तार गरे र [[Delhi]] टोमरा वंशबाट कब्जा गरे। वंशको सबैभन्दा प्रसिद्ध शासक सोमेश्वरका पुत्र [[Prithviraja III]] वा [[Prithviraj Chauhan]] हुन्। उनले धेरै छिमेकी राजा पराजित गरे, जसमध्ये ११८२–८३ मा [[Chandela]] शासक [[Paramardi]] पनि थिए, यद्यपि चन्देला क्षेत्र आफ्नो साम्राज्यमा समाहित गर्न सकिएन।{{sfn|Talbot|2015|pp=39}} सन् ११९१ मा उनले [[first Battle of Tarain]] मा [[Muhammad of Ghor]] लाई पराजित गरे। तर अर्को वर्ष दोस्रो [[Battle of Tarain]] मा पराजित भए र अन्ततः मारिए।{{sfn|Khan|2008|p=xvii}} [[File:Prithvi Raj Chauhan (Edited).jpg|thumb|right|[[Prithviraj Chauhan|प्रिथ्वीराज तृतीय]], वंशको सबैभन्दा प्रसिद्ध शासक]] मोहम्मद अफ घोरले प्रिथ्वीराजका पुत्र [[Govindaraja IV]] लाई अधीनस्थ शासकको रूपमा नियुक्त गरे। प्रिथ्वीराजका भाई [[Hariraja]] ले उनलाई पदच्युत गरेर आफ्नो पूर्वजको केही भाग पुनः कब्जा गरे। ११९४ मा हरिराज घोरिदहरूले पराजित भए। गोविंदराजलाई घोरिदहरूले [[Ranthambore Fort|रानथम्भोर]] को जागीर दिए। त्यहाँ उनले वंशको [[Chahamanas of Ranastambhapura|नयाँ शाखा]] स्थापना गरे।{{sfn|Singh|1964|p=221}} ===== सांस्कृतिक उपलब्धिहरू ===== [[File:Harshnathtemple.jpg|thumb|[[Harshnath]] मन्दिर चहमान शासकहरूले बनाएका थिए]] चहमान शासकहरूले थुप्रै हिन्दू मन्दिरहरूको निर्माण गराएका थिए, जसमध्ये धेरै [[Prithviraja III]] को पराजय पछि [[Ghurid]] आक्रमणकारीहरूले नष्ट गरेका थिए।{{sfn|Sharma|1959|p=87}} धेरै चहमान शासकहरूले [[Harshnath|हर्षनाथ]] मन्दिरको निर्माणमा योगदान दिएका थिए, सम्भवत: यसलाई [[Govindaraja I]] ले प्रायोजन गरेका थिए।{{sfn|Sharma|1959|p=26}} ''[[Prithviraja Vijaya]]'' अनुसार: * [[Simharaja]] ले [[Pushkar]]मा ठूलो शिव मन्दिर निर्माण गरेका थिए।{{sfn|Singh|1964|p=104}} * [[Chamundaraja (Chahamana dynasty)|चमुण्डराजा]] ले नारापुरा (हालको [[Narwar]], [[Ajmer district]]) मा [[Vishnu]] मन्दिर निर्माण गरेका थिए।{{sfn|Singh|1964|p=124}} * [[Prithviraja I]] ले [[Somnath temple]] जाने मार्गमा तीर्थयात्रीहरूको लागि भोजन वितरण केन्द्र (''anna-satra'') बनाएका थिए।{{sfn|Singh|1964|p=128}} * [[Someshvara (Chahamana dynasty)|सोमेश्वर]] ले अजयमेरुमा पाँच मन्दिरसमेत गरी धेरै मन्दिरहरूको निर्माण गरेका थिए।{{sfn|Sharma|1959|pp=69–70}}{{sfn|Singh|1964|p=159}} [[Vigraharaja IV]] कला र साहित्यप्रति आफ्नो संरक्षणका लागि प्रसिद्ध थिए, र उनले स्वयं ''[[Harikeli Nataka]]'' नाटक पनि रचना गरेका थिए। उनको शासनकालमा निर्माण गरिएको संरचना पछि [[Adhai Din Ka Jhonpra]] मस्जिदमा रूपान्तरण गरिएको थियो।{{sfn|Talbot|2015|pp=37–38}} ==== नाडुलाको चहमान वंश (सन् ९५०–११९७) ==== नाडुलाका चहमान, जसलाई नडोलका चौहान पनि भनिन्छ, भारतको एक प्रसिद्ध राजवंश थियो। उनीहरूले १०औं देखि १२औं शताब्दीको बीचमा आफ्नो राजधानी [[Naddula]] (हालको [[Nadol]], [[Rajasthan]]) वरिपरि रहेको [[Marwar]] क्षेत्रको शासन गरेका थिए। नाडुलाका चहमानहरू [[Chahamanas of Shakambhari]] का शाखा थिए। यस वंशका संस्थापक लक्ष्मण (अथवा राव लखा) १०औं शताब्दीका शाकम्भरी शासक [[Vakpatiraja I]] का पुत्र थिए। उनका भाई [[Simharaja]] ले पिताको निधन पछि शाकम्भरीको सिंहासन सम्हाले।{{sfn|Singh|1964|p=233}} आगामी शासकहरूले छिमेकी राज्यहरू जस्तै [[Paramara dynasty|परमार]] ([[Malwa]])का राजा, [[Chaulukya]]हरू, र [[Ghaznavids]] विरुद्ध युद्ध लडेका थिए।{{sfn|Sen|1999|p=334}} अन्तिम शासक जयतसिंह सम्भवत: सन् ११९७ मा [[Qutb al-Din Aibak]] द्वारा पराजित भएका थिए।{{sfn|Singh|1964|pp=262–263}} ==== जलोरका चहमान वंश (सन् ११६०–१३११) ==== जलोरका चहमान, जसलाई जलोरका चौहान पनि भनिन्छ, भारतको एक राजवंश थियो जसले हालको [[Rajasthan]] मा रहेको [[Jalore]] क्षेत्रको शासन सन् ११६० देखि १३११ सम्म गरेको थियो। उनीहरू [[Chahamanas of Naddula]] का शाखा थिए र गुजरातका [[Chaulukya]]हरूको अधीनस्थ शासकको रूपमा शासन गरेका थिए। छोटो समयका लागि उनीहरू स्वतन्त्र भए पनि अन्ततः [[Delhi Sultanate]]सँगको [[Siege of Jalore]] युद्धमा पराजित भए। जलोरका चहमानहरू [[Chahamanas of Naddula|नाडुला शाखा]] का चहमान राजा [[Alhanadeva|अल्हाना]] का वंशज थिए। मूलतः [[Jalore Fort]] १२औं शताब्दीको सुरुदेखि [[Paramara dynasty|परमार]]को शाखाले नियन्त्रण गरेको थियो। अल्हानाको शासनकालमा नाडुलाका चहमानहरूले यसलाई कब्जा गरे। अल्हानाका पुत्र [[Kirtipala]] ले आफ्नो पिता र भाई ([[Kelhanadeva|केल्हाना]], राजकुमार) बाट १२ गाउँहरूको जागिर प्राप्त गरे। उनले आफ्नो क्षेत्रको प्रशासन [[Suvarnagiri]] वा [[Sonagiri]] बाट चलाए, जुन पहाडमा जलोर किल्ला अवस्थित छ। यस कारणले गर्दा उनी पर्ने शाखालाई [[Sonagara]] भनिन थाल्यो।{{sfn|Srivastava|1979|pp=1–2}} ==== रणस्थंभपुरका चहमान वंश (सन् ११९२–१३०१) ==== [[File:Rani haveli.jpg|thumb|रानी हवेली]] रणस्थंभपुरका चहमानहरू १३औँ शताब्दीको भारतीय राजवंश थिए। उनीहरूले वर्तमान [[Rajasthan]] मा आफ्नो राजधानी [[Ranthambore Fort|रणस्थंभपुर]] ([[Ranthambore Fort|रणथम्भोर]]) वरिपरि शासन गरे। प्रारम्भमा उनीहरू [[Delhi Sultanate]] का अधीनस्थ थिए, तर पछि स्वतन्त्र शासक बने। उनीहरू [[Chahamanas of Shakambhari]] वंशका सदस्य थिए र स्थानीय राजस्थानी बर्दिक साहित्यमा 'रणथम्भोरका चौहान' भनेर चिनिन्छन्। [[File:Naulakha gate,ranthambor fort.jpg|thumb|नौलखा गेट]] रणस्थंभपुरको चहमान वंशको स्थापना [[Govindaraja IV|गोविन्दराज]] ले गरे, जसले ११९२ मा [[Ghurid]] का अधीनस्थ भएर शासन गर्न स्वीकारे, जब उनका पितालाई, [[Chahamanas of Shakambhari|शाकम्भरी चहमान]] राजा [[Prithviraja III]] लाई पराजित गरिएको थियो। गोविन्दराजका वंशजहरूले १३औँ शताब्दीमा दिल्ली सल्तनतसँग आफ्नो स्वतन्त्रता प्राप्त र गुमाउँदै गए। वंशको अन्तिम राजा [[Hammiradeva|हम्मिरा]] ले विस्तारवादी नीति अपनाए र छिमेकी केही राज्यहरूमा आक्रमण गरे। यो वंश १३०१ मा [[Siege of Ranthambore (1301)|रणथम्भोरको घेराबन्दी]]मा दिल्ली सल्तनतका [[Alauddin Khalji]]सँगको युद्धमा पराजित भएर समाप्त भयो। === राणा सांगा अन्तर्गत राजपूताना === [[File:Rana Sanga of Mewar.jpg|thumb|[[Rana Sanga]] १६औँ शताब्दीको [[चित्तौड़]] राजा र उत्तर-पश्चिम भारतको राजपूत महासंघको प्रमुख। उनले दिल्ली, मालवा र गुजरातका सुल्तानलाई १८ ठूला युद्धमा पराजित गरी राजस्थान, मालवा र गुजरातमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापना गरे।{{sfn|Sharma|1954|p=18}}]] सन् १५०८ मा [[Rana Sanga]] ले आफ्ना भाइहरूसँगको लामो संघर्षपछि सिंहासन आरोहण गरे। उनी महत्वाकांक्षी राजा थिए जसअन्तर्गत मेवाड़ शक्ति र समृद्धिको शिखरमा पुगे। राणा सांगा अन्तर्गत राजपूत शक्ति उत्तर भारतमा पुनः उदयको सम्भावना राख्थ्यो।<ref name="RR">{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Rajasthan/History |title=History of Rajasthan by Deryck O.Lodrick |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=22 October 2020 |archive-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022065233/https://www.britannica.com/place/Rajasthan/History |url-status=live }}</ref> उनले आफ्नो शासन क्षेत्र उत्तरमा [[सतलज]]देखि दक्षिणमा [[नर्मदा नदी]]सम्म फैलाए। उनले मालवा कब्जा गरी यसमा आफ्नो नियन्त्रण स्थापना गरे र पश्चिममा [[सिन्धु नदी]]देखि पूर्वमा [[बयाना]]सम्म फैलाए। सैन्य अभियानमा उनले [[Battle of Khatoli|खटौलीको युद्ध]]मा [[Ibrahim Lodhi]] लाई पराजित गरे र राजस्थानको ठूलो भाग स्वतन्त्र गराए। यसबाहेक उनले [[उत्तर प्रदेश]]को केही भाग जस्तै चाँदवरमा आफ्नो नियन्त्रण स्थापना गरे र त्यहाँको हिस्सा आफ्ना सहयोगी [[Rao Manik Chand Chauhan]] लाई दिए, जसले पछि [[Battle of Khanwa|खानवा युद्ध]]मा उनको साथ दिए।{{sfn|Sharma|1954|p=17}} त्यसपछि राणा सांगाले [[Battle of Dholpur|धोलपुरको युद्ध]]मा फेरि [[Ibrahim Lodhi]] विरुद्ध लडे जहाँ राजपूत महासंघ विजयी भयो। यस विजयपश्चात सांगाले मालवा कब्जा गरी [[Chanderi]] आफ्ना एक जागिरदार [[Medini Rai]] लाई प्रदान गरे। राइले मालवाको शासन चन्देरीलाई राजधानी बनाएर गरे।{{sfn|Chaurasia|2002b|pp=156-157}} सांगाले ५०,००० राजपूत सेनासहित [[Gujarat]]मा आक्रमण गरे। उनले गुजरात सुल्तानत plunder गरे र मुस्लिम सेनालाई राजधानी [[Ahmedabad]]सम्म पछ्याए। उनले उत्तर गुजरात सफलतापूर्वक जोडेर त्यहाँका एक जागिरदारलाई शासन गर्न नियुक्त गरे। यी विजयपश्चात सांगाले राजस्थान, मालवा र गुजरातको ठूलो भागमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गरे।{{sfn|Sharma|1954|p=18}} गुजरात अभियानमा राजपूतहरूले करिब २०० मसल र केही मुस्लिम शहरहरू जलाए। यस अभियानमा धेरै मुस्लिम महिलाहरूलाई बन्दी बनाएर राजस्थानका बजारमा बेचिएको थियो।{{sfn|Chaube|1975|pp=132-139}} गोपीनाथ शर्मा अनुसार, यस अभियानले सांगाको प्रसिद्धि मात्र बढाएन, तर गुजरातमा राजपूतहरूको धार्मिक कट्टरताका कारण उनलाई मुस्लिमहरूको दृष्टिमा अप्रिय बनायो।{{sfn|Sharma|1954|pp=15}} यी विजयपछि उनले उत्तर भारतका धेरै राजपूत राज्यहरूलाई एकत्रित गरी [[Babur]] लाई भारतबाट हटाउने र दिल्लीमा हिन्दू शक्ति पुनःस्थापना गर्ने योजना बनाए।{{sfn|Sharma|1954|p=19}} सांगाले १,००,००० राजपूत सैनिकसहित बाबर विरुद्धको अभियान अघि बढाए। यो युद्ध उत्तर भारतको प्रभुत्वका लागि राजपूत र [[Mughals]]बीच भएको थियो।{{sfn|Sharma|1954|p=8}} तर, खानवा युद्धमा बाबरको उत्कृष्ट नेतृत्व र आधुनिक रणनीतिका कारण राजपूत महासंघ निर्णायक पराजय भोग्न बाध्य भयो। यो युद्ध [[First Battle of Panipat]] भन्दा ऐतिहासिक र घटनापूर्ण मानिन्छ, जसले भारतमा मुगल शासन दृढ बनायो र पुनः उदाउँदो राजपूत शक्तिलाई समाप्त गर्‍यो। युद्धमा पहिलो पटक [[cannons]], [[matchlocks]], swivel guns र [[Mortar (weapon)|mortars]] को प्रयोग व्यापक रूपमा भयो।{{sfn|Rao|1991|p=453-454}} यो युद्ध मध्यकालीन भारतमा अन्तिमपटक राजपूतहरू विदेशी आक्रमणकारीविरुद्ध एकजुट भएको समय हो। यद्यपि सही क्षतिवृत्तिहरू अज्ञात छन्, अनुमान गरिएको छ कि सबै राजपूत घरानाले आफ्नो धेरै विश्वासपात्र सहयोगी गुमाए।{{sfn|Sarkar|1994|pp=32-33}} राणा सांगा युद्धभूमिबाट बेहोस अवस्थामा आफ्ना जागिरदार [[Prithviraj Singh I]] (जयपुर) र [[Maldeo Rathore]] (मारवाड़) द्वारा उद्धार गरिए। चेतना फर्केपछि उनले शपथ गरे कि बाबरलाई पराजित नगरी र दिल्ली कब्जा नगरी चित्तौड़ फर्किने छैनन्। उनले पागडी नलगाउने र टाउकोमा कपडा ओढ्ने परम्परा अपनाए।{{sfn|Sharma|1954|pp=43}} बाबरविरुद्ध अर्को युद्ध तयारी गर्दा आफ्नै राजदारहरूले उनलाई विष दिए, जसले अर्को युद्धको विरोध गरेका थिए। उनी सन् १५२८ को जनवरीमा [[Kalpi]]मा निधन भए।{{sfn|Sharma|1954|pp=44}} पराजयपछि उनका जागिरदार [[Medini Rai]] [[Battle of Chanderi|चन्देरीको युद्ध]]मा बाबरसँग पराजित भए र उनका राजधानी चन्देरी बाबरले कब्जा गरे। मल्लिका र बालबालिका आत्मदाह गरेर आफ्नो सम्मान रक्षा गरे। बाबरले मालवा र चन्देरी कब्जा गरे, तर मालवा सुल्तानको वंशज अहमद शाहलाई मालवा नियन्त्रणमा दिए। यसरी बाबरले मालवामा मुस्लिम शासन पुनर्स्थापित गरे।{{sfn|Chaurasia|2002b|pp=166-168}} === मेवातका खानजादा === [[File:Raja_Hasan_Khan_Mewati.jpg|thumb|[[Hasan Khan Mewati|राजा हसन खान मेवाती]], १५०४–१५२७ सम्म मेवातका खानजादा राजपूत शासक]] [[Mewat State|मेवात राज्य]], सन् १३७२ देखि १५२७ सम्म दक्षिण एसियामा एक स्वतन्त्र राज्यको रूपमा रहेको थियो, जसको राजधानी [[Alwar]] थियो। यसलाई [[Khanzadas of Mewat|मेवातका खानजादा]]हरूले शासन गर्थे, जो राजपूताना मूलका मुस्लिम राजपूत वंशका थिए। उनीहरूको वंशावली [[Nahar Khan|राजा सोनपर पाल]] सम्म पुग्छ, जो यदुवंशी राजपूत थिए र दिल्ली सल्तनतकालमा इस्लाम स्वीकारे। खानजादाहरू सुन्नी इस्लाम मान्ने, सन् १३७२ मा [[Firuz Shah Tughlaq]] द्वारा मेवातमा वारिसीय शासकीय अधिकार स्थापित गरे। समयक्रममा उनीहरूले आफ्नो सम्पूर्ण सार्वभौमिकता स्थापित गरे र १५२७ मा शासनको अन्त्यसम्म कायम रहे।<ref>{{cite book |last1=Bharadwaj |first1=Suraj |url=https://www.oxfordscholarship.com/mobile/view/10.1093/acprof:oso/9780199462797.001.0001/acprof-9780199462797-chapter-2 |title=State Formation in Mewat Relationship of the Khanzadas with the Delhi Sultanate, the Mughal State, and Other Regional Potentates |date=2016 |publisher=Oxford University Press |page=11 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199462797.001.0001 |isbn=978-0-19-946279-7 |accessdate=24 October 2019}}</ref><ref>{{Cite web |title=Meo Rajput by Sardar Azeemullah Khan Meo |url=https://www.jadeed.store/meo-rajput.html |access-date=2023-02-23 |website=www.jadeed.store |language=en |archive-date=23 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230223211516/https://www.jadeed.store/meo-rajput.html |url-status=dead }}</ref> [[Hasan Khan Mewati|राजा हसन खान मेवाती]] लगभग दुई शताब्दीसम्म मेवात क्षेत्र शासन गर्ने वंशबाट आएका थिए र आफ्नो सार्वभौमिकता घोषणा गरेका थिए। [[Babur]] द्वारा 'मेवात देश'को नेता मानिएका हसन खान मेवातीले [[Battle of Khanwa|खानवा युद्ध]]मा ५,००० सहयोगीहरूलाई नेतृत्व गर्दै [[Rana Sanga]]को राजपूत महासंघसँग बाबरविरुद्ध लडे। उनले १५औँ शताब्दीमा [[Alwar Fort]] पुनर्निर्माण पनि गरेका थिए।<ref>{{Citation |last=Chandra |first=Satish |title=Mughal India |date=1982-04-01 |work=The Cambridge Economic History of India |pages=458–471 |url=http://dx.doi.org/10.1017/chol9780521226929.027 |access-date=2023-11-07 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521226929.027 |isbn=978-1-139-05451-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |title=Tareekh-e-Miyo Chhatri by Hakeem Abdush Shakoor |url=https://www.rekhta.org/ebooks/tareekh-e-miyo-chhatri-hakeem-abdush-shakoor-ebooks |access-date=2022-06-14 |website=Rekhta |language=en}}</ref> सैनिक अभियानमा राजा हसन खान मेवाती [[First Battle of Panipat|पहिलो पानीपत युद्ध]]मा [[Ibrahim Lodi]]को पक्षमा बाबरविरुद्ध सामेल थिए। पराजयको बाबजुद उनले धैर्यपूर्वक [[Rana Sanga]]सँगको गठबन्धनमा रहँदै बाबरको आक्रमणको सामना गरे। [[Battle of Khanwa|खानवा युद्ध]]मा राजा हसन खान मेवातीले [[Rana Sanga]]को समर्थन गरे। राणा सांगा खस्दा उनले सेनापतिको झण्डा सम्हाले र १२,००० अश्वारोहीसहित शक्तिशाली आक्रमण नेतृत्व गरे। प्रारम्भमा सफल देखिए पनि, युद्धको क्रममा हसन खान मेवाती एक तोपको गोलीले गम्भीर छातीको घाउबाट मृत्यु भए। उनी वीरता र दृढताको प्रतीक बने।<ref>{{Cite web |date=2018-12-18 |title=अलवर का वीर देशभक्त सपूत, जिससे बाबर भी घबराता था, बाबर के खिलाफ जमकर किया था युद्ध {{!}} Hasan Khan Mewati Alwar Story In Hindi |url=https://www.patrika.com/alwar-news/hasan-khan-mewati-alwar-story-in-hindi-3854583/ |access-date=2023-11-07 |website=Patrika News |language=hi-IN}}</ref> खानजादा वंशमा उल्लेखनीय उपाधिहरूमा "वली-ए-मेवात" र पछि १५०५ मा हसन खान मेवातीद्वारा प्रचलित "शाह-ए-मेवात" समावेश छन्। == आधुनिक काल (सन् १५६८–१९४७) == === मुघल आक्रमण र राजपूत प्रतिरोध === [[File:Maharana Pratap By Surendra Singh Shaktawat.jpg|thumb|[[Maharana Pratap]] को चित्र, [[Raja Ravi Varma]] द्वारा]] १६औँ शताब्दीमा [[Mughal Empire|मुघल]] सम्राट [[Akbar]] ले राजपूताना विस्तार गरे। उनले [[Siege of Chittorgarh (1567–1568)|चित्तौडगढमा घेराबन्दी]] गरी १५६८ मा मेवाड़ राज्यलाई पराजित गरे। त्यस्तै, [[Siege of Ranthambore (1568)|रणथम्भोरमा घेराबन्दी]] गरी [[Rao Surjan Hada|सुरजान हाडा]]का सेना पराजित गरे। अकबरले राजपूत शासकहरूको विश्वास जित्न विवाहिक गठबन्धनको पनि व्यवस्था गरे। उनले स्वयं [[Mariam-uz-Zamani#The misnomer of Jodha Bai|जोधा बाई]]सँग विवाह गरे। त्यस्तै, धेरै राजपूत युवराजहरूलाई उच्च पदमा नियुक्त गरे, जस्तै [[Man Singh I|मान सिंह]], जो ''[[navaratnas]]'' मध्ये एक थिए। तथापि, केही राजपूत शासकहरू अकबरको अधीनस्थता स्वीकार्न तयार थिएनन् र स्वतन्त्र रहन चाहन्थे। यस्ता दुई शासकहरू थिए [[Udai Singh II|उदय सिंह]] (मेवाड़) र [[Chandrasen Rathore]] (मारवाड़)। उनीहरूले अकबरको सर्वोच्चता स्वीकारेन् र निरन्तर युद्धमा रहे। यो संघर्ष [[Rana Pratap]] द्वारा निरन्तरता दिइयो। उनको सेना [[Battle of Haldighati|हल्दीघाटी युद्ध]]मा अकबरको सेनासँग भिड्यो, जहाँ उनी पराजित र घाइते भए। त्यसपछि उनले १२ वर्षसम्म गुप्त जीवन विताए र समय-समयमा मुघलहरूमा आक्रमण गरे। मध्यकालीन राजपूत चित्रकला ([[Rajput painting]]) र वास्तुकलामा ([[Architecture of Rajasthan|राजपूत वास्तुकला]]) मुघल प्रभाव देखिन्छ। === जात राज्यहरूको उदय === ==== भरतपुर जाट राज्य (सन् १७२२–१९४८) ==== भरतपुर राज्य,जसलाई भरतपुर जात राज्यको रूपमा पनि चिनिन्छ, उत्तरी भारतमा हिन्दू राज्य थियो। यसलाई हिन्दू जातहरूको [[Sinsinwar]] वंशले शासन गर्थे। राजा [[Suraj Mal]] (१७५५–१७६३) को शासनकालमा राज्यको वार्षिक आम्दानी १,७५०,००,००० रुपैयाँ थियो।<ref>{{Cite journal |last1=Dube |first1=V. S. |last2=Misra |first2=M. L. |date=January 1944 |title=Galena Deposit of Jotri, Bharatpur State |url=http://dx.doi.org/10.1080/0371750x.1944.11012048 |journal=Transactions of the Indian Ceramic Society |volume=3 |issue=1 |pages=81–83 |doi=10.1080/0371750x.1944.11012048 |issn=0371-750X |access-date=6 December 2022 |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703062632/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0371750X.1944.11012048 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> भरतपुर राज्यको स्थापना [[Delhi]], [[Agra]] र [[Mathura]] वरिपरिको क्षेत्रमा बसोबास गर्ने [[Jats]]ले मुघलहरूविरुद्ध विद्रोह गर्दा भएको थियो। राजपूत र जातबीच जमिन्दारी अधिकारमा संघर्ष पनि थियो। १६९१ सम्म, राजा राम सिन्सिनी र उनका उत्तराधिकारी [[Churaman]] मुघलको अधीनस्थ बने। [[Rajaram of Sinsini|राजाराम]] ले [[Akbar]]का अवशेष जलाएर सिँसिनीमा सानो किल्ला स्थापना गरे।<ref>{{Cite book |last=Bhatia |first=O. P. Singh |url=https://books.google.com/books?id=smdXAAAAMAAJ |title=History of India, from 1707 to 1856 |date=1968 |publisher=Surjeet Book Depot |language=en |access-date=29 January 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407110208/https://books.google.com/books?id=smdXAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> [[File:Maharaja Suraj Mal.jpg|thumb|[[Suraj Mal]] भरतपुरका शासक, आधुनिक लेखकहरूले उनलाई "जातहरूको प्लेटो" र "जात ओडिसियस"को रूपमा वर्णन गरेका छन्।<ref>R.C.Majumdar, H.C.Raychaudhury, ''Kalikaranjan Datta: An Advanced History of India'', fourth edition, 1978, {{ISBN|0-333-90298-X}}, Page-535</ref>]] राजा सुरज मलले १२ जुन १७६१ मा [[Agra]] कब्जा गरे। उनले प्रसिद्ध मुघल स्मारक [[Taj Mahal]] का दुई चाँदीका ढोकाहरू पगालेर प्रयोग गरे। भरतपुर शासकले १७७४ सम्म आग्रा कब्जा राखे। ==== ढोलपुर जाट राज्य (सन् १८०६–१९४९) ==== पूर्वी राजस्थानमा अवस्थित ढोलपुर राज्य को स्थापना १८०६ मा [[Rana Kirat Singh]] (गोहाड) द्वारा भएको थियो। १८१८ पछि, राज्य [[British India|ब्रिटिश भारत]]को [[Rajputana Agency]]को अधीनस्थ भयो। रानाहरूले १९४७ सम्म शासन गरे, जब भारत स्वतन्त्र भयो र राज्य [[Union of India (country)|भारत संघ]]मा विलय भयो।<ref>{{Cite web |title=Dholpur: History, Geography, Places to See |url=https://www.rajras.in/rajasthan/districts/dholpur/ |access-date=2022-12-06 |website=RajRAS {{!}} RAS Exam Preparation |language=en-US |archive-date=6 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206003258/https://www.rajras.in/rajasthan/districts/dholpur/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Imperial Gazetteer of India, v. 11, p. 323 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V11_329.gif |access-date=2022-12-06 |website=dsal.uchicago.edu |archive-date=7 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207133325/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V11_329.gif |url-status=live }}</ref> ==== मराठा प्रभाव (सन् १७२०–१८१७) ==== १७२० देखि, [[Maratha Empire]] उत्तरतर्फ विस्तार गर्न थाल्यो, [[Peshwa]] [[Baji Rao I]]को नेतृत्वमा।<ref>{{cite web | url=https://www.indovacations.net/Rajasthan-Tour-Package/Maratha-RajputsRelations.htm | title=Maratha Rajputs Relations, History of Rajasthan | access-date=8 April 2023 | archive-date=8 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230408035948/https://www.indovacations.net/Rajasthan-Tour-Package/Maratha-RajputsRelations.htm | url-status=live }}</ref> यसले मराठा साम्राज्यलाई [[Rajput]] राज्यहरूसँग सम्पर्कमा ल्यायो। केही राजपूत राज्यहरूले मराठाको अधीनस्थता स्वीकारे, केहीले प्रतिरोध गरे। [[House of Holkar|होलकर]] र [[Scindhias]] नेतृत्वमा धेरै अभियानहरू चले।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lF0FvjG3GWEC&pg=PA70 |title=The Rajputs of Rajputana: A Glimpse of Medieval Rajasthan |first=M. S. |last=Naravane |year= 1999|publisher=APH |isbn=9788176481182 |access-date=16 March 2014}}</ref> ==== ब्रिटिश प्रभाव (सन् १८१७–१९४७) ==== [[File:Map of Rajputana or Rajasthan 1920.jpg|thumb|250px|[[राजपुताना]] वा राजस्थान, १९२०]] ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनी को आगमनले विभिन्न स्वतन्त्र र ऐतिहासिक राज्यहरूलाई [[Rajputana Agency]] अन्तर्गत ल्यायो। पछि यसलाई राजपूताना प्रान्त नाम दिइयो र १९४९ मा राजस्थानमा रूपान्तरण भयो। ब्रिटिशले सन्धि गरेर अधिकांश राजपूत राज्यहरूलाई स्थानीय स्वायत्तता र मराठा तथा पिंडारी आक्रमणबाट सुरक्षा सुनिश्चित गरे। [[अजमेर]] ब्रिटिश भारतको प्रान्त भयो भने स्वतन्त्र राजपूत राज्यहरू, मुस्लिम टोंक राज्य र जात राज्यहरू (भरतपुर, ढोलपुर)लाई राजपूताना एजेन्सीमा राखियो। [[File:Jaipur,_Principal_Street,_c._1875.jpg|thumb|[[जयपुर]], Length सडक, करिब १८७५]] १८१७–१८१८ मा ब्रिटिशले लगभग सबै राजपूत राज्यहरूसँग सन्धि गरे। यसरी राजस्थानमा ब्रिटिश शासनको आरम्भ भयो। '''ब्रिटिश प्रिन्सली राज्यहरू''': *जैसलमेर राज्य *बीकानेर राज्य *जोधपुर राज्य *जयपुर राज्य *उदयपुर राज्य *अलवर राज्य *किशनगढ़ राज्य *डूंगरपुर राज्य *सिरोही राज्य *बन्सवाड़ा राज्य *गौड़ात-गोदवाड राज्य *कोटा राज्य *बुंडी राज्य *भरतपुर राज्य *करौली राज्य *ढोलपुर राज्य यी राज्यहरू १९४८ देखि १९५६ सम्म सात चरणमा विलय भई आधुनिक [[राजस्थान]] गठन गरे। == स्वतन्त्रता पश्चात् (सन् १९४७–वर्तमान) == [[File:Nehru with Manik Lal Verma (April 1948).jpg|thumb|सन् १९४८ अप्रिल १२ मा [[उदयपुर]]मा आयोजित समारोहमा, राजस्थान संघको पुनर्गठन, जसमा [[उदयपुर राज्य|उदयपुरका महाराणा]] नयाँ [[राजप्रमुख]] बने, [[जवाहरलाल नेहरू]]ले संघका प्रधानमन्त्री [[माणिक लाल वर्मा]]लाई शपथ ग्रहण गराइरहेका छन्।]] [[राजस्थान]]को नाम [[राजपूताना]]का रूपमा १२औँ शताब्दीमा, [[घुरीड]] आक्रमणअघि लोकप्रिय भएको थियो। यसै समयमा [[राजपूत]] जात भारतीय सामाजिक संरचनामा अलग जातको रूपमा देखा पर्‍यो।{{sfn|Sarkar|1960|pp=32}} राज्य ३० मार्च १९४९ मा गठन भएको हो, जब ब्रिटीश क्राउनले अंगिकार गरेको राजपूताना भारतको प्रभुत्वमा समाहित भयो। भारतको स्वतन्त्रता पछि, राजस्थान राज्यको नाम संविधानअनुसार २६ जनवरी १९५० मा मान्यता प्राप्त भयो, पी. सत्यनारायण राव समितिको सिफारिस अनुसार। सबैभन्दा ठूलो शहर [[जयपुर]]लाई राजधानीको रूपमा घोषणा गरियो। [[जयपुर]] सन् १७२७ मा आमेरका कच्छावा शासक [[जयसिंह द्वितीय]]ले स्थापना गरेका थिए। ब्रिटिश शासनकालमा शहर जयपुर राज्यको राजधानी रह्यो। स्वतन्त्रता पश्चात् १९४७ मा जयपुर नयाँ राजस्थान राज्यको राजधानी बन्यो।{{sfn|Sarkar|1994|pp=22}} === राजस्थानको एकीकरण === आजको रूपमा राजस्थान गठन गर्न सात चरण लागेका थिए। ==== पहिलो चरण ==== सन् १९४८ मार्चमा "मत्स्य संघ" गठन भयो, जसमा [[अलवर]], [[भरतपुर]], [[ढालपुर]] र [[करौली]] समावेश थिए। ==== दोस्रो चरण ==== २५ मार्च १९४८ मा [[कोटा]]को [[उमेद भवन प्यालेस]]मा [[बांसवाड़ा]], [[बुंदी]], [[डूंगरपुर]], [[झालावर]], [[किशनगढ़]], [[कोटा]], [[प्रतापगढ़]], [[शाहपुरा]], र [[टोंक]]का शासकहरूले भारतीय संघमा प्रवेश गरे र राजस्थानको हिस्सा बने। यसलाई पहिलो "[[राजस्थान]] संघ" पनि भनिन्छ। [[कोटा]]का [[भिम सिंह द्वितीय]]लाई पहिलो [[राजप्रमुख]] बनाइयो। ==== तेस्रो चरण ==== सन् १९४८ अप्रिलमा उदयपुरले संघमा प्रवेश गर्यो र उदयपुरका महाराणा [[राजप्रमुख]] बने। यसरी दक्षिण र दक्षिणपूर्वका राज्यहरूको एकीकरण लगभग पूरा भयो। ==== चौथो चरण ==== [[जयपुर]], [[बीकानेर]], [[जोधपुर]] र [[जैसलमेर]]ले अझै स्वतन्त्रता राखेका थिए। सुरक्षा दृष्टिले, मरुभूमि राज्यहरूको भारतीय संघमा समावेश हुनु आवश्यक थियो। मार्च १९४९ मा यी राज्यहरूले "Instrument of Accession" मा हस्ताक्षर गरे। जयपुरका महाराजा [[मान सिंह द्वितीय]]लाई [[राजप्रमुख]] बनाइयो र जयपुर राजधानी घोषित भयो। उदयपुरका महाराणा [[भोपाल सिंह]] वरिष्ठ [[महाराजप्रमुख]] बनाइयो। ==== पाँचौं चरण ==== सन् १९४९ मा, [[भरतपुर]], [[अलवर]], [[करौली]] र [[ढालपुर]]को "मत्स्य संयुक्त राज्य" राजस्थानमा समाहित भयो। ==== छैठौं चरण ==== २६ जनवरी १९५० मा १८ राज्यहरू सँगै [[सिरोही]] राज्य पनि एकीकरण भए। अब अबू र दिलवारा [[बॉम्बे]] (हाल [[गुजरात]])मा रहिरहे। ==== सातौं चरण ==== नवंबर १९५६ मा [[राज्य पुनर्गठन ऐन, १९५६]] अनुसार, अजमेर, अबू रोड, पूर्व सिरोही राज्य, [[सुनल-तप्पा]] क्षेत्र र [[झालावाड़]]को सिरोंज उपजिला राजस्थानमा समाहित भयो। यसरी आजको राजस्थानको सीमा स्थिर भयो। राजस्थानको एकीकरण १ नोभेम्बर १९५६ मा सम्पन्न भयो। === राजस्थानको पहिलो सरकार === [[File:Hiralal Shastri 1976 stamp of India.jpg|thumb|हीरालाल शास्त्री, राजस्थानका प्रथम मुख्यमन्त्री]] गुरमुख निहाल सिंह लाई राजस्थानको पहिलो राज्यपाल नियुक्त गरियो। हीरालाल शास्त्री लाई पहिलो नामित [[मुख्यमन्त्री]] बनाइयो, जसले ७ अप्रिल १९४९ मा पदभार ग्रहण गरे। उनी पछि अरू दुई नामित मुख्यमन्त्री बने, त्यसपछि टीका राम पालिवाल सन् १९५१ मार्च ३ बाट पहिलो निर्वाचित मुख्यमन्त्री बने। === समकालीन राजस्थान === [[भारत–पाक युद्ध १९६५|दोश्रो भारत–पाक युद्ध]]मा, सेप्टेम्बर १९६५ मा पाकिस्तानले राजस्थानमा आक्रमण गर्यो। पछि [[ताशकंद घोषणा पत्र]] अनुसार क्षेत्र फिर्ता भयो। पूर्व राजाहरूलाई [[प्राइभि पर्स]] र विशेष सुविधाहरू संविधानअनुसार दिइयो। १९७१ मा [[इन्दिरा गान्धी]]ले प्राइभि पर्स समाप्त गरिन्। पूर्व महाराजाहरू अझै आफ्नो उपाधि "महाराजा" प्रयोग गर्छन्। धेरैले महलहरूलाई होटेलमा रूपान्तरण गरेका छन्, केही राजनीतिमा सक्रिय छन्। === प्रशासनको विकास === हाल राजस्थानमा नयाँ [[प्रतापगढ़ जिल्ला]] समेत गरी ५० जिल्ला, १०५ उपविभाग, ३७,८८९ गाउँ, ३५०+ तहसील र २२२ नगर छन्। १७ मार्च २०२३ मा राजस्थान सरकारले १९ नयाँ जिल्ला र ३ नयाँ प्रशासनिक क्षेत्र घोषणा गर्यो। जयपुर र जोधपुर जिल्ला पुनर्गठित भए: जयपुर अर्बन, जयपुर ग्रामीण, जोधपुर अर्बन, जोधपुर ग्रामीण। यसपछि जम्मा जिल्ला ५० र प्रशासनिक क्षेत्र १० भयो। सरकारी सेवाहरूको सहज पहुँचको लागि राजस्थान सरकारले [https://www.ssoid.site/ SSO ID] प्रणाली लागू गरेको छ। यसले नागरिकलाई शिक्षा, रोजगार र कल्याण योजनाहरूमा एउटै लगइनबाट पहुँच दिन्छ। ==थप पढाइ== {{refbegin}} * {{citation |title=भारतीय इतिहास अध्ययन: राजस्थानको युगहरु: राजपूतहरूको धरोहर |first1=R. K. |last1=Gupta |first2=S. R. |last2=Bakshi |volume=1 |publisher=Sarup & Sons |year=2008 |isbn=9788176258418 |url=https://books.google.com/books?id=gHNoU2zcDnIC}} {{refend}} ==सन्दर्भ== [[Category:राजस्थानको इतिहास| ]] ds2u9txmawop6klu9lmemxnbhvphvs9 0 26402 265444 265368 2026-04-24T09:20:24Z Janak Bhatta 18 /* प्रागैतिहासिक */ थपथाप 265444 wikitext text/x-wiki प्रागैतिहासिक कालमाइ, [[युक्रेन]] पूर्वी युरोपको पोन्टिक स्टेपी क्षेत्रको एक महत्वपूर्ण भाग थ्योः। ये क्षेत्रलाई युरेसियन सांस्कृतिक विकासमाइ महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्याः थ्योः। जैमाइ चाल्कोलिथिक रे काँस्य युगको प्रसार, इन्डो-युरोपेली आप्रवासन, तथा घोडालाइ घरपालुवा बनाउन्या प्रक्रिया समावेश छन्। प्राचीन कालमाइ युक्रेनको भूभाग सिथियाको एक अंश थ्योः। पछा, आप्रवासन अवधिमाइ याँ ग्रेउथुङ्गी, गेटे, गोथ रे हुनअनले बसोबास गर्‍या। युक्रेनको दक्षिणी तटीय क्षेत्रअनमाइ प्रारम्भमाइ ग्रीकअनले रे तइपछा रोमीअनले उपनिवेश स्थापना गर्‍या थ्याः।<ref>Matossian ''Shaping World History'' p. 43</ref><ref>{{cite web |url= http://imh.org/history-of-the-horse/legacy-of-the-horse/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur.html/ |title= What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur |access-date= 12 December 2010 |work= International Museum of the Horse |archive-date= 14 December 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191214163832/http://imh.org/history-of-the-horse/legacy-of-the-horse/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur.html/ |url-status= dead }}(Citation does not exist anymore)</ref><ref name="cbc.ca">{{cite news |title= Horsey-aeology, Binary Black Holes, Tracking Red Tides, Fish Re-evolution, Walk Like a Man, Fact or Fiction |url= http://www.cbc.ca/quirks/episode/2009/03/07/horsey-aeology-binary-black-holes-tracking-red-tides-fish-re-evolution-walk-like-a-man-fact-or-ficti/|work= Quirks and Quarks Podcast with Bob Macdonald |publisher= [[CBC Radio]] |date=7 March 2009|access-date=18 September 2010}}(Link does not exist anymore)</ref> प्रारम्भिक मध्ययुगमाइ यो क्षेत्र स्लाभिक विस्तारको केन्द्र बन्यो। किभन रस राज्यको स्थापना सङ्गेे युक्रेनको भितरको भूभाग लिखित इतिहासमाइ प्रवेश गर्‍यो। किभन रस एक शक्तिशाली राज्यको रूपमाइ विकसित भयाः लै उच्च मध्ययुगमाइ कमजोर हुँनोइ गयो रे १३औँ शताब्दीमाइ मङ्गोल साम्राज्यबठे ध्वस्त बनाइयो। १४औँ रे १५औँ शताब्दीमाइ वर्तमान युक्रेनका भूभागअन माइ भौत बाह्य शक्तिअनको नियन्त्रणमाइ पुग्या। तीमध्ये गोल्डेन होर्डे, क्रिमियन खानाते, लिथुआनियाको ग्रान्ड डची रे पोल्याण्डको राज्य प्रमुख थ्याः। पछा [[लिथुआनिया]] रे [[पोल्याण्ड]] क्रेवोको संघ रे लुब्लिनको संघमार्फत एकीकृत भई पोलिश–लिथुआनियन राष्ट्रमण्डल बन्याः। यिसै बीच, क्रिमियन खानाते लगायतका संरक्षित क्षेत्रअन रे प्रत्यक्ष प्रशासनमार्फत ओटोमन साम्राज्य कालो सागर क्षेत्रको प्रमुख शक्ति बन्यो। सन् १६४८ माइ पोलिश लिथुआनियन राष्ट्रमण्डल विरुद्ध कोस्याकअनको विद्रोह सुरु भयो। त्यसपछि हेट्मान बोहदान खमेल्नेत्स्कीले जनवरी १६५४ माइ पेरियास्लाभ सन्धिमा सहमति जनायाः। ये सन्धिले कोस्याक हेटमानेट रे रूसबीच सम्बन्ध स्थापित गर्‍यो, रे ये को वास्तविक प्रकृति विषयमाइ विद्वानअनबीच विवाद रइआइ रैछ।<ref>{{Cite book|last=Kroll|first=Piotr|date=2008|title=Od ugody hadziackiej do Cudnowa. Kozaczyzna między Rzecząpospolitą a Moskwą w latach 1658-1660|doi=10.31338/uw.9788323518808|isbn=978-83-235-1880-8}}</ref> ये घटनाले सन् १६५४-१६६७ को रुसो–पोलिश युद्ध निम्त्यायो। साथै, हादियाक सन्धि असफल भयो। जैले पोलिश–लिथुआनियन-रुथेनियन राष्ट्रमण्डल गठन गद्दा उद्देश्य राखिया थ्योः। अन्ततः १६८६ माइ चिरस्थायी शान्ति सन्धि माइ हस्ताक्षर भयो।<ref>{{cite book |title= A History of Russia |page= 199 |author = Riasanovsky, Nicholas V. |publisher= Oxford University Press |year= 1963}}</ref> जै अनसार युक्रेनको पूर्वी भाग (ड्निप्रो नदीको पूर्व) रूसी नियन्त्रणमाइ गयो। येको सट्टामाइ रूसले पोल्याण्डलाई क्षतिपूर्ति स्वरूप रकम तिद्दु सहमति जणायो। ये सन्धिको पोल्याण्डमाइ कडा विरोध भयो रे सन् १७१० सम्म पोलिश-लिथुआनियन सेजमद्वारा अनुमोदन गरिया थिएन। येको कानुनी वैधता विषयमा आजिलै पनि विवाद रइँ आयाः छ। क्याकि १७६४ को सेजमले येलाई औपचारिक रूपमाइ पुष्टि गरियाः आथिन्।<ref>[[Eugeniusz Romer]], O wschodniej granicy Polski z przed 1772 r., w: Księga Pamiątkowa ku czci Oswalda Balzera, t. II, Lwów 1925, s. [355].</ref> ग्रेट नर्दन वारका समयमाइ इभान माजेपा ले सन् १७०८ माइ चार्ल्स बारौँ सित गठबन्धन गर्‍या। तइपछा लै, सन् १७०८ बठे १७०९ सम्म का भौति ठण्कडीमाइ स्विडेनी सेनालाई भौति कमजोर बनायो। त्यसपछा सन् १७०९ माइ पोल्टावाको युद्ध माइ [[स्विडेन]] पराजित भयो। जैले हेटमानेटको शक्ति कमजोर बन्यो प्रक्रियालाई तीव्र बनायो। येपछा १८औँ शताब्दीको बिचतिर कोस्याक हेटमानेट क्रमशः कमजोर हुँनोइ गयो रे अन्ततः १७६० का दशकमाइ येको विघटन भयो। साथै सन् १७७० का दशकमाइ जापोरोजियन सिच लाई नष्ट गरियो। जैले कोस्याकअनको राजनीतिक रे सैन्य प्रभाव समाप्त गर्‍यो। सन् १७७२ बठे १७९५ सम्म भया पोल्याण्डको विभाजन रे तै पछा क्रिमियन खानात मथि रूसी विजयपछा, वर्तमान युक्रेनका अधिकांश भूभागअन रूसी साम्राज्य रे ह्याब्सबर्ग अस्ट्रिया को नियन्त्रणमाइ आए। यी शक्तिअनले करिब एक शताब्दीसम्म युक्रेनका क्षेत्रअनमाइ शासन गर्‍याः। ==प्रागैतिहासिक== होमो जातिका सदस्यहरूले युक्रेनमा गरेको बसोबासलाई टाढाको पाषाणयुगको प्रागैतिहासिक कालमा दस्तावेज गरिएको छ। पश्चिमी युक्रेनमा अवस्थित कोरोलेभोमा १.४ मिलियन वर्ष पुरानो ढुङ्गाका औजारहरूको खोजले युरोपमा होमिनिनहरूको सबैभन्दा पुरानो सुरक्षित रूपमा मिति प्राप्त उपस्थितिहरू मध्ये एकलाई चिन्ह लगाउँछ। यी औजारहरूले होमो जातिका प्रारम्भिक सदस्यहरूको व्यवहार र अनुकूलन रणनीतिहरूमा महत्त्वपूर्ण अन्तर्दृष्टि प्रदान गर्दछ, सम्भवतः होमो इरेक्टस, किनकि तिनीहरू तल्लो पाषाणयुग अवधिमा महाद्वीपमा विस्तार भएका थिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *{{Commons category-inline}} *[http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Ukraine:_Primary_Documents युक्रेनको इतिहास: प्राथमिक कागजातहरू (वेबसूची)] *[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Ukraine/_Topics/history/home.html युक्रेनको इतिहास]: १० वटा पूरा पुस्तकहरू *[http://www.day.kiev.ua/131109/ युक्रेनी इतिहास सिंहावलोकन] ''डेन'' (युक्रेनी भाषामा) मा प्रकाशित। [[श्रेणी:युक्रेनको इतिहास]] [[श्रेणी:इतिहास]] nyvx9vyyxwpgg6ddbpuearyyiiyy3dc 265445 265444 2026-04-24T09:40:12Z Janak Bhatta 18 /* प्रागैतिहासिक */ 265445 wikitext text/x-wiki प्रागैतिहासिक कालमाइ, [[युक्रेन]] पूर्वी युरोपको पोन्टिक स्टेपी क्षेत्रको एक महत्वपूर्ण भाग थ्योः। ये क्षेत्रलाई युरेसियन सांस्कृतिक विकासमाइ महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्याः थ्योः। जैमाइ चाल्कोलिथिक रे काँस्य युगको प्रसार, इन्डो-युरोपेली आप्रवासन, तथा घोडालाइ घरपालुवा बनाउन्या प्रक्रिया समावेश छन्। प्राचीन कालमाइ युक्रेनको भूभाग सिथियाको एक अंश थ्योः। पछा, आप्रवासन अवधिमाइ याँ ग्रेउथुङ्गी, गेटे, गोथ रे हुनअनले बसोबास गर्‍या। युक्रेनको दक्षिणी तटीय क्षेत्रअनमाइ प्रारम्भमाइ ग्रीकअनले रे तइपछा रोमीअनले उपनिवेश स्थापना गर्‍या थ्याः।<ref>Matossian ''Shaping World History'' p. 43</ref><ref>{{cite web |url= http://imh.org/history-of-the-horse/legacy-of-the-horse/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur.html/ |title= What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur |access-date= 12 December 2010 |work= International Museum of the Horse |archive-date= 14 December 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191214163832/http://imh.org/history-of-the-horse/legacy-of-the-horse/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur.html/ |url-status= dead }}(Citation does not exist anymore)</ref><ref name="cbc.ca">{{cite news |title= Horsey-aeology, Binary Black Holes, Tracking Red Tides, Fish Re-evolution, Walk Like a Man, Fact or Fiction |url= http://www.cbc.ca/quirks/episode/2009/03/07/horsey-aeology-binary-black-holes-tracking-red-tides-fish-re-evolution-walk-like-a-man-fact-or-ficti/|work= Quirks and Quarks Podcast with Bob Macdonald |publisher= [[CBC Radio]] |date=7 March 2009|access-date=18 September 2010}}(Link does not exist anymore)</ref> प्रारम्भिक मध्ययुगमाइ यो क्षेत्र स्लाभिक विस्तारको केन्द्र बन्यो। किभन रस राज्यको स्थापना सङ्गेे युक्रेनको भितरको भूभाग लिखित इतिहासमाइ प्रवेश गर्‍यो। किभन रस एक शक्तिशाली राज्यको रूपमाइ विकसित भयाः लै उच्च मध्ययुगमाइ कमजोर हुँनोइ गयो रे १३औँ शताब्दीमाइ मङ्गोल साम्राज्यबठे ध्वस्त बनाइयो। १४औँ रे १५औँ शताब्दीमाइ वर्तमान युक्रेनका भूभागअन माइ भौत बाह्य शक्तिअनको नियन्त्रणमाइ पुग्या। तीमध्ये गोल्डेन होर्डे, क्रिमियन खानाते, लिथुआनियाको ग्रान्ड डची रे पोल्याण्डको राज्य प्रमुख थ्याः। पछा [[लिथुआनिया]] रे [[पोल्याण्ड]] क्रेवोको संघ रे लुब्लिनको संघमार्फत एकीकृत भई पोलिश–लिथुआनियन राष्ट्रमण्डल बन्याः। यिसै बीच, क्रिमियन खानाते लगायतका संरक्षित क्षेत्रअन रे प्रत्यक्ष प्रशासनमार्फत ओटोमन साम्राज्य कालो सागर क्षेत्रको प्रमुख शक्ति बन्यो। सन् १६४८ माइ पोलिश लिथुआनियन राष्ट्रमण्डल विरुद्ध कोस्याकअनको विद्रोह सुरु भयो। त्यसपछि हेट्मान बोहदान खमेल्नेत्स्कीले जनवरी १६५४ माइ पेरियास्लाभ सन्धिमा सहमति जनायाः। ये सन्धिले कोस्याक हेटमानेट रे रूसबीच सम्बन्ध स्थापित गर्‍यो, रे ये को वास्तविक प्रकृति विषयमाइ विद्वानअनबीच विवाद रइआइ रैछ।<ref>{{Cite book|last=Kroll|first=Piotr|date=2008|title=Od ugody hadziackiej do Cudnowa. Kozaczyzna między Rzecząpospolitą a Moskwą w latach 1658-1660|doi=10.31338/uw.9788323518808|isbn=978-83-235-1880-8}}</ref> ये घटनाले सन् १६५४-१६६७ को रुसो–पोलिश युद्ध निम्त्यायो। साथै, हादियाक सन्धि असफल भयो। जैले पोलिश–लिथुआनियन-रुथेनियन राष्ट्रमण्डल गठन गद्दा उद्देश्य राखिया थ्योः। अन्ततः १६८६ माइ चिरस्थायी शान्ति सन्धि माइ हस्ताक्षर भयो।<ref>{{cite book |title= A History of Russia |page= 199 |author = Riasanovsky, Nicholas V. |publisher= Oxford University Press |year= 1963}}</ref> जै अनसार युक्रेनको पूर्वी भाग (ड्निप्रो नदीको पूर्व) रूसी नियन्त्रणमाइ गयो। येको सट्टामाइ रूसले पोल्याण्डलाई क्षतिपूर्ति स्वरूप रकम तिद्दु सहमति जणायो। ये सन्धिको पोल्याण्डमाइ कडा विरोध भयो रे सन् १७१० सम्म पोलिश-लिथुआनियन सेजमद्वारा अनुमोदन गरिया थिएन। येको कानुनी वैधता विषयमा आजिलै पनि विवाद रइँ आयाः छ। क्याकि १७६४ को सेजमले येलाई औपचारिक रूपमाइ पुष्टि गरियाः आथिन्।<ref>[[Eugeniusz Romer]], O wschodniej granicy Polski z przed 1772 r., w: Księga Pamiątkowa ku czci Oswalda Balzera, t. II, Lwów 1925, s. [355].</ref> ग्रेट नर्दन वारका समयमाइ इभान माजेपा ले सन् १७०८ माइ चार्ल्स बारौँ सित गठबन्धन गर्‍या। तइपछा लै, सन् १७०८ बठे १७०९ सम्म का भौति ठण्कडीमाइ स्विडेनी सेनालाई भौति कमजोर बनायो। त्यसपछा सन् १७०९ माइ पोल्टावाको युद्ध माइ [[स्विडेन]] पराजित भयो। जैले हेटमानेटको शक्ति कमजोर बन्यो प्रक्रियालाई तीव्र बनायो। येपछा १८औँ शताब्दीको बिचतिर कोस्याक हेटमानेट क्रमशः कमजोर हुँनोइ गयो रे अन्ततः १७६० का दशकमाइ येको विघटन भयो। साथै सन् १७७० का दशकमाइ जापोरोजियन सिच लाई नष्ट गरियो। जैले कोस्याकअनको राजनीतिक रे सैन्य प्रभाव समाप्त गर्‍यो। सन् १७७२ बठे १७९५ सम्म भया पोल्याण्डको विभाजन रे तै पछा क्रिमियन खानात मथि रूसी विजयपछा, वर्तमान युक्रेनका अधिकांश भूभागअन रूसी साम्राज्य रे ह्याब्सबर्ग अस्ट्रिया को नियन्त्रणमाइ आए। यी शक्तिअनले करिब एक शताब्दीसम्म युक्रेनका क्षेत्रअनमाइ शासन गर्‍याः। ==प्रागैतिहासिक== होमो जातिका सदस्यअनले युक्रेनमाइ गर्या बसोबासलाई टाढाको पाषाणयुगको प्रागैतिहासिक कालमा दस्तावेज गरियाः छ। पश्चिमी युक्रेनमा अवस्थित कोरोलेभोमा १.४ मिलियन वर्ष पुरानो ढुङ्गाका औजारहरूको खोजले युरोपमा होमिनिनहरूको सबैभन्दा पुरानो सुरक्षित रूपमा मिति प्राप्त उपस्थितिहरू मध्ये एकलाई चिन्ह लगाउँछ। यी औजारहरूले होमो जातिका प्रारम्भिक सदस्यहरूको व्यवहार र अनुकूलन रणनीतिहरूमा महत्त्वपूर्ण अन्तर्दृष्टि प्रदान गर्दछ, सम्भवतः होमो इरेक्टस, किनकि तिनीहरू तल्लो पाषाणयुग अवधिमा महाद्वीपमा विस्तार भएका थ्याः।ref name=Garba2024>{{cite journal |last1=Garba |first1=R. |last2=Usyk |first2=V. |last3=Ylä-Mella |first3=L. |last4=Kameník |first4=J. |last5=Stübner |first5=K. |last6=Lachner |first6=J. |last7=Rugel |first7=G. |last8=Veselovský |first8=F. |last9=Gerasimenko |first9=N. |last10=Herries |first10=A. I. R. |last11=Kučera |first11=J. |last12=Knudsen |first12=M. F. |last13=Jansen |first13=J. D. |title=East-to-west human dispersal into Europe 1.4 million years ago |journal=Nature |date=28 March 2024 |volume=627 |issue=8005 |pages=805–810 |pmid=38448591 |doi=10.1038/s41586-024-07151-3 |bibcode=2024Natur.627..805G }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *{{Commons category-inline}} *[http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Ukraine:_Primary_Documents युक्रेनको इतिहास: प्राथमिक कागजातहरू (वेबसूची)] *[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Ukraine/_Topics/history/home.html युक्रेनको इतिहास]: १० वटा पूरा पुस्तकहरू *[http://www.day.kiev.ua/131109/ युक्रेनी इतिहास सिंहावलोकन] ''डेन'' (युक्रेनी भाषामा) मा प्रकाशित। [[श्रेणी:युक्रेनको इतिहास]] [[श्रेणी:इतिहास]] keat2o357ddrkeiy0s6n6igo5mf0exx 265446 265445 2026-04-24T09:40:41Z Janak Bhatta 18 /* प्रागैतिहासिक */ 265446 wikitext text/x-wiki प्रागैतिहासिक कालमाइ, [[युक्रेन]] पूर्वी युरोपको पोन्टिक स्टेपी क्षेत्रको एक महत्वपूर्ण भाग थ्योः। ये क्षेत्रलाई युरेसियन सांस्कृतिक विकासमाइ महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्याः थ्योः। जैमाइ चाल्कोलिथिक रे काँस्य युगको प्रसार, इन्डो-युरोपेली आप्रवासन, तथा घोडालाइ घरपालुवा बनाउन्या प्रक्रिया समावेश छन्। प्राचीन कालमाइ युक्रेनको भूभाग सिथियाको एक अंश थ्योः। पछा, आप्रवासन अवधिमाइ याँ ग्रेउथुङ्गी, गेटे, गोथ रे हुनअनले बसोबास गर्‍या। युक्रेनको दक्षिणी तटीय क्षेत्रअनमाइ प्रारम्भमाइ ग्रीकअनले रे तइपछा रोमीअनले उपनिवेश स्थापना गर्‍या थ्याः।<ref>Matossian ''Shaping World History'' p. 43</ref><ref>{{cite web |url= http://imh.org/history-of-the-horse/legacy-of-the-horse/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur.html/ |title= What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur |access-date= 12 December 2010 |work= International Museum of the Horse |archive-date= 14 December 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191214163832/http://imh.org/history-of-the-horse/legacy-of-the-horse/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur.html/ |url-status= dead }}(Citation does not exist anymore)</ref><ref name="cbc.ca">{{cite news |title= Horsey-aeology, Binary Black Holes, Tracking Red Tides, Fish Re-evolution, Walk Like a Man, Fact or Fiction |url= http://www.cbc.ca/quirks/episode/2009/03/07/horsey-aeology-binary-black-holes-tracking-red-tides-fish-re-evolution-walk-like-a-man-fact-or-ficti/|work= Quirks and Quarks Podcast with Bob Macdonald |publisher= [[CBC Radio]] |date=7 March 2009|access-date=18 September 2010}}(Link does not exist anymore)</ref> प्रारम्भिक मध्ययुगमाइ यो क्षेत्र स्लाभिक विस्तारको केन्द्र बन्यो। किभन रस राज्यको स्थापना सङ्गेे युक्रेनको भितरको भूभाग लिखित इतिहासमाइ प्रवेश गर्‍यो। किभन रस एक शक्तिशाली राज्यको रूपमाइ विकसित भयाः लै उच्च मध्ययुगमाइ कमजोर हुँनोइ गयो रे १३औँ शताब्दीमाइ मङ्गोल साम्राज्यबठे ध्वस्त बनाइयो। १४औँ रे १५औँ शताब्दीमाइ वर्तमान युक्रेनका भूभागअन माइ भौत बाह्य शक्तिअनको नियन्त्रणमाइ पुग्या। तीमध्ये गोल्डेन होर्डे, क्रिमियन खानाते, लिथुआनियाको ग्रान्ड डची रे पोल्याण्डको राज्य प्रमुख थ्याः। पछा [[लिथुआनिया]] रे [[पोल्याण्ड]] क्रेवोको संघ रे लुब्लिनको संघमार्फत एकीकृत भई पोलिश–लिथुआनियन राष्ट्रमण्डल बन्याः। यिसै बीच, क्रिमियन खानाते लगायतका संरक्षित क्षेत्रअन रे प्रत्यक्ष प्रशासनमार्फत ओटोमन साम्राज्य कालो सागर क्षेत्रको प्रमुख शक्ति बन्यो। सन् १६४८ माइ पोलिश लिथुआनियन राष्ट्रमण्डल विरुद्ध कोस्याकअनको विद्रोह सुरु भयो। त्यसपछि हेट्मान बोहदान खमेल्नेत्स्कीले जनवरी १६५४ माइ पेरियास्लाभ सन्धिमा सहमति जनायाः। ये सन्धिले कोस्याक हेटमानेट रे रूसबीच सम्बन्ध स्थापित गर्‍यो, रे ये को वास्तविक प्रकृति विषयमाइ विद्वानअनबीच विवाद रइआइ रैछ।<ref>{{Cite book|last=Kroll|first=Piotr|date=2008|title=Od ugody hadziackiej do Cudnowa. Kozaczyzna między Rzecząpospolitą a Moskwą w latach 1658-1660|doi=10.31338/uw.9788323518808|isbn=978-83-235-1880-8}}</ref> ये घटनाले सन् १६५४-१६६७ को रुसो–पोलिश युद्ध निम्त्यायो। साथै, हादियाक सन्धि असफल भयो। जैले पोलिश–लिथुआनियन-रुथेनियन राष्ट्रमण्डल गठन गद्दा उद्देश्य राखिया थ्योः। अन्ततः १६८६ माइ चिरस्थायी शान्ति सन्धि माइ हस्ताक्षर भयो।<ref>{{cite book |title= A History of Russia |page= 199 |author = Riasanovsky, Nicholas V. |publisher= Oxford University Press |year= 1963}}</ref> जै अनसार युक्रेनको पूर्वी भाग (ड्निप्रो नदीको पूर्व) रूसी नियन्त्रणमाइ गयो। येको सट्टामाइ रूसले पोल्याण्डलाई क्षतिपूर्ति स्वरूप रकम तिद्दु सहमति जणायो। ये सन्धिको पोल्याण्डमाइ कडा विरोध भयो रे सन् १७१० सम्म पोलिश-लिथुआनियन सेजमद्वारा अनुमोदन गरिया थिएन। येको कानुनी वैधता विषयमा आजिलै पनि विवाद रइँ आयाः छ। क्याकि १७६४ को सेजमले येलाई औपचारिक रूपमाइ पुष्टि गरियाः आथिन्।<ref>[[Eugeniusz Romer]], O wschodniej granicy Polski z przed 1772 r., w: Księga Pamiątkowa ku czci Oswalda Balzera, t. II, Lwów 1925, s. [355].</ref> ग्रेट नर्दन वारका समयमाइ इभान माजेपा ले सन् १७०८ माइ चार्ल्स बारौँ सित गठबन्धन गर्‍या। तइपछा लै, सन् १७०८ बठे १७०९ सम्म का भौति ठण्कडीमाइ स्विडेनी सेनालाई भौति कमजोर बनायो। त्यसपछा सन् १७०९ माइ पोल्टावाको युद्ध माइ [[स्विडेन]] पराजित भयो। जैले हेटमानेटको शक्ति कमजोर बन्यो प्रक्रियालाई तीव्र बनायो। येपछा १८औँ शताब्दीको बिचतिर कोस्याक हेटमानेट क्रमशः कमजोर हुँनोइ गयो रे अन्ततः १७६० का दशकमाइ येको विघटन भयो। साथै सन् १७७० का दशकमाइ जापोरोजियन सिच लाई नष्ट गरियो। जैले कोस्याकअनको राजनीतिक रे सैन्य प्रभाव समाप्त गर्‍यो। सन् १७७२ बठे १७९५ सम्म भया पोल्याण्डको विभाजन रे तै पछा क्रिमियन खानात मथि रूसी विजयपछा, वर्तमान युक्रेनका अधिकांश भूभागअन रूसी साम्राज्य रे ह्याब्सबर्ग अस्ट्रिया को नियन्त्रणमाइ आए। यी शक्तिअनले करिब एक शताब्दीसम्म युक्रेनका क्षेत्रअनमाइ शासन गर्‍याः। ==प्रागैतिहासिक== होमो जातिका सदस्यअनले युक्रेनमाइ गर्या बसोबासलाई टाढाको पाषाणयुगको प्रागैतिहासिक कालमा दस्तावेज गरियाः छ। पश्चिमी युक्रेनमा अवस्थित कोरोलेभोमा १.४ मिलियन वर्ष पुरानो ढुङ्गाका औजारहरूको खोजले युरोपमा होमिनिनहरूको सबैभन्दा पुरानो सुरक्षित रूपमा मिति प्राप्त उपस्थितिहरू मध्ये एकलाई चिन्ह लगाउँछ। यी औजारहरूले होमो जातिका प्रारम्भिक सदस्यहरूको व्यवहार र अनुकूलन रणनीतिहरूमा महत्त्वपूर्ण अन्तर्दृष्टि प्रदान गर्दछ, सम्भवतः होमो इरेक्टस, किनकि तिनीहरू तल्लो पाषाणयुग अवधिमा महाद्वीपमा विस्तार भएका थ्याः।<ref name=Garba2024>{{cite journal |last1=Garba |first1=R. |last2=Usyk |first2=V. |last3=Ylä-Mella |first3=L. |last4=Kameník |first4=J. |last5=Stübner |first5=K. |last6=Lachner |first6=J. |last7=Rugel |first7=G. |last8=Veselovský |first8=F. |last9=Gerasimenko |first9=N. |last10=Herries |first10=A. I. R. |last11=Kučera |first11=J. |last12=Knudsen |first12=M. F. |last13=Jansen |first13=J. D. |title=East-to-west human dispersal into Europe 1.4 million years ago |journal=Nature |date=28 March 2024 |volume=627 |issue=8005 |pages=805–810 |pmid=38448591 |doi=10.1038/s41586-024-07151-3 |bibcode=2024Natur.627..805G }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *{{Commons category-inline}} *[http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Ukraine:_Primary_Documents युक्रेनको इतिहास: प्राथमिक कागजातहरू (वेबसूची)] *[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Ukraine/_Topics/history/home.html युक्रेनको इतिहास]: १० वटा पूरा पुस्तकहरू *[http://www.day.kiev.ua/131109/ युक्रेनी इतिहास सिंहावलोकन] ''डेन'' (युक्रेनी भाषामा) मा प्रकाशित। [[श्रेणी:युक्रेनको इतिहास]] [[श्रेणी:इतिहास]] 56unmc2zc42er1crq0ua84n0vjtnuql 3 26432 265439 2026-04-23T13:50:04Z डोटेली विकिपिडिया स्वागतम 800 नौला प्रयोगकर्ताअनाः वार्ता पन्नामी [[ढाँचा:स्वागतम|स्वागतम रैबार]] पठाइयो: 265439 wikitext text/x-wiki {{ढाँचा:स्वागतम|realName=|name=OwieX}} -- [[प्रयोगकर्ता:डोटेली विकिपिडिया स्वागतम|डोटेली विकिपिडिया स्वागतम]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:डोटेली विकिपिडिया स्वागतम|कुरडी]]) १९:३५, २३ अप्रिल २०२६ (+0545) bnjga4mmc0set2gq12ticwhf7cfjsq0 3 26433 265441 2026-04-24T06:12:20Z डोटेली विकिपिडिया स्वागतम 800 नौला प्रयोगकर्ताअनाः वार्ता पन्नामी [[ढाँचा:स्वागतम|स्वागतम रैबार]] पठाइयो: 265441 wikitext text/x-wiki {{ढाँचा:स्वागतम|realName=|name=Krdbot}} -- [[प्रयोगकर्ता:डोटेली विकिपिडिया स्वागतम|डोटेली विकिपिडिया स्वागतम]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:डोटेली विकिपिडिया स्वागतम|कुरडी]]) ११:५७, २४ अप्रिल २०२६ (+0545) 8fbvkwtwepj5lfi9gwwggrszohkbqw5 3 26434 265443 2026-04-24T08:30:44Z CptViraj 3362 CptViraj द्वारा [[प्रयोगकर्ता कुरणि:Babulbaishya]] पृष्ठलाई [[प्रयोगकर्ता कुरणि:BabulB]] मि सारियो: प्रयोगकर्तालाई पुन: नामाकरण गर्दा "[[Special:CentralAuth/Babulbaishya|Babulbaishya]]" लाई "[[Special:CentralAuth/BabulB|BabulB]]"मा स्वचालित रूपमा सारियो 265443 wikitext text/x-wiki #अनुप्रेषण [[प्रयोगकर्ता कुरणि:BabulB]] gs7ak5dto8a67463tthywlainz2x5qo