މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="dv">
  <siteinfo>
    <sitename>ވިކިޕީޑިއާ</sitename>
    <dbname>dvwiki</dbname>
    <base>https://dv.wikipedia.org/wiki/%DE%89%DE%A6%DE%87%DE%A8_%DE%9E%DE%A6%DE%8A%DE%B0%DE%99%DE%A7</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">މީޑިއާ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ޚާއްސަ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ޚިޔާލު</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">މެމްބަރު</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">މެމްބަރުގެ ވާހަކަ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ވިކިޕީޑިއާ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ވިކިޕީޑިއާ ޚިޔާލު</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ފައިލު</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ފައިލުގެ ޚިޔާލު</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">މީޑިއާވިކީ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">މިޑިއާވިކީ ޚިޔާލު</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ފަންވަތް</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ފަންވަތުގެ ޚިޔާލު</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">އެހީ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">އެހީގެ ޚިޔާލު</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ޤިސްމު</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ޤިސްމުގެ ޚިޔާލު</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ނެރު</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ނެރު ޚިޔާލު</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">މޮޑިއުލް</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">މޮޑިއުލް ޚިޔާލު</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3176</id>
    <revision>
      <id>137628</id>
      <parentid>137619</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T15:43:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memberuser</username>
        <id>25611</id>
      </contributor>
      <origin>137628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60299" sha1="2tr8gms7qxu6v62whwl6iva8eejtiun" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް
| office              = [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]
| image               = Maumoon Abdul Gayoom portrait 2013.jpg
| caption             = މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް، 2013
| term_start          = 11 ނޮވެންބަރު 1978
| term_end            = 11 ނޮވެންބަރު 2008
| predecessor         = [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]
| office1             = މިނިސްޓަރ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޓްރެޜަރީ
| president1          = ހަމަ [[މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| succeeded1          = އިސްމާޢީލް ފަތުޙީ
| predecessor1        = މުޙައްމަދު ނޫރައްދީން
| termstart1          = 5 ޖަނަވަރީ 1989
| termend1            = 1 ސެޕްޓެންބަރު 2004
| office2             = މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީގެ ގަވަރުނަރު
| termstart2          = 1 ޖުލައި 1981
| termend2            = 31 އޮގަސްޓު 2004
| predecessor2        = މަޤާމު އުފެއްދެވުން
| president2          = ހަމަ [[މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| office4             = މިނިސްޓަރ އޮފް ޑިފެންސް އެންޑް ނޭޝަނަލް ސެކިޔުރިޓީ
| president4          = ހަމަ [[މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| termstart4          = 11 ނޮވެންބަރު 1978
| termend4            = 11 ނޮވެންބަރު 1993
| predecessor4        = [[ޢަބްދުލްޙަންނާން ޙަލީމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު]]
| succeeded4          = [[ލެފްޓިނަންޓް ޖެނެރަލް (ރިޓަޔަރޑް) ޢަބްދުއްސައްތާރު އާދަމް]]
| office5             = މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓް
| termstart5          = 29 މާރިޗު 1977
| termend5            = 11 ނޮވެންބަރު 1978
| president5          = [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]
| office6             = [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އެކުވެރި ދައުލަތްތަކުގެ ޖަމްޢިއްޔާ]]އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައަޅުއްވައިފައި ހުންނަވާ ދާއިމީ މަންދޫބު
| president6          = [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]
| termstart6          = 24 ސެޕްޓެންބަރު 1976
| termend6            = 28 މާރިޗު 1977
| predecessor6        = [[ޢަބްދުއްސައްތާރު މޫސާދީދީ]]
| succeeded6          = [[ފަތުޙުﷲ ޖަމީލް]]
| birth_date          = {{Birth date and age|1937|12|29|df=yes}}
| birth_place         = [[މާލެ]]، [[ދިވެހިރާއްޖެ]]
| children            = {{flatlist|
*ދުންޔާ މައުމޫން
*ޔުމްނާ މައުމޫން
*އަޙްމަދު ފާރިސް މައުމޫން
*[[މުޙައްމަދު ޣައްސާން މައުމޫން]]
}}
| spouse              = ނަސްރީނާ އިބްރާހީމް
| education           = [[މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލް]]
| alma_mater          = [[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|އަލްއަޒްހަރު ޔުނިވަރސިޓީ]]، [[މިޞްރު]]&lt;br/&gt;އެމެރިކަން ޔުނިވަރސިޓީ އިން ކައިރޯ
| successor           = [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]]
| successor2          = މުޙައްމަދު ޖަލީލު
| relations           = [[ޢަބްދުﷲ ޙަމީދު]]&lt;br/&gt;[[ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| parents             = ބައްޕާފުޅު: [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް]]
| awards              = ނިޝާން ޣާޒީގެ ޢިއްޒަތުގެ ވެރިކަން - 2013
| otherparty          = [[ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ]] (2005 - 2011)&lt;br/&gt;[[ޕްރޮގްރެސިވް ޕާޓީ އޮފް މޯލްޑިވްސް]] (2011 - 2017)&lt;br/&gt;މޯލްޑިވްސް ރިފޯމް މޫވްމެންޓް (2019 - 2025)
| party               = މިނިވަން (1978 - 2005)، (2017 - 2019)، (2025އިން ފެށިގެން)
| signature           = Maumoon Abdul Gayoom signature.svg
}}
'''ނިޝާން ޣާޒީގެ ޢިއްޒަތުގެ ވެރިޔާ އަލްއުސްތާޛު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް''' ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގަތީ މީލާދީ ސަނަތުން 29 ޑިސެންބަރު 1937 (ހިޖުރީ ސަނަތުން 26 ޝައްވާލު 1356) ވީ ބުދަ ދުވަހު މައްޗަންގޮޅީ ކާމިނީގޭގައެވެ. ތުއްޕުޅު އިރުގެ ޙަޔާތްޕުޅު ހޭދަކުރެއްވީ މަންމާފުޅާއި ބައްޕާފުޅުގެ އޯގާތެރި ބެއްލެވުމުގެ ދަށުގައި މއ. ކާމިނީގޭގައެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ އަޞްލު ނަންފުޅަކީ ޢަބްދުﷲ މައުމޫން ޚައިރީއެވެ. ގޭތެރޭގެ ނަންފުޅެއްގެ ގޮތުން މަޝްހޫރުވެފައިވަނީ ޅަ ސީދީ އެވެ. ނަމަވެސް މަދްރަސީ ދައުރުގައި ކިޔައި އުޅުނީ ޢަބްދުﷲ މައުމޫންކަމަށް [ރައީސްގެ ތިންވަނަ ފަސް އަހަރުގެ ކުލަގަދަ ޚިދުމަތްތައް (1993)]  މި ފޮތުން ހާމަވެއެވެ. (މޫންލައިޓް، 1978) 

ޢަބްދުﷲ މައުމޫން ޚައިރީ ގެ ނަންފުޅު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް ބަދަލުވިކަމަށްވަނީ އެ މަނިކުފާނު ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ވަޑައިގަތުމަށް ޕާސްޕޯޓް ހެއްދެވުމުގައި އިސްވެ އުޅުއްވި ބޭފުޅަކަށް އެރި އޮޅުމެއްގެ ސަބަބުންނެވެ. ޢާއްމުކޮށް ކިޔައި އުޅުނީ [މައުމޫން] ކަމަށްވުމުން ފުރިހަމަ ނަންފުޅު ފޯމުގައި ލިޔުނު މީހަކު [މައުމޫން] މި ނަންފުޅާ ގުޅުވައިގެން ބައްޕާފުޅުގެ ނަންފުޅު އިތުރުކުރައްވައި [މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]ގެ ގޮތުގައި ޕާސްޕޯޓް ހެއްދެވީއެވެ.


197 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެންބަރު މަހުގެ 11ވަނަ ދުވަހުން ފެށިގެން 2008 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހާ ހަމައަށް [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]ކަން ކުރައްވައިފައިވަނީ އެ މަނިކުފާނެވެ. [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ|ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމާ]] އެ މަނިކުފާނު ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވީ 1978 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހު އޭރުގެ ރައީސް [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު|އިބްރާހީމް ނާޞިރު (ނޣޢވ)]] އަށް ފަހުގައެވެ. މައުމޫން އެންމެފަހުން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމަށް އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތީ 2003ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޫބަރު މަހުގެ ތެރޭގައި %90.02 ގެ އަޣުލަބިއްޔަތަކުންނެވެ. 

==ޢާއިލާ==
'''މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް'''ގެ ބައްޕާފުޅަކީ އިބްރާހީމް މާފަތް ތަކުރުފާނުގެ [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް|ފަޟީލަތުއްޝައިޚުލްމަރްޙޫމު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް (މާފަތްގޭ ދޮން ސީދީ)]] އެވެ. އަދި މަންމާފުޅަކީ ބޮއިގަސްދޮށުގޭ މޫސާ ކަލޭފާނުގެ ކަތްދައިދީ (ޚަދީޖާ މޫސާ) އެވެ. މައުމޫނާ އެއްބަފާ 25 ބޭފުޅުން ތިބެއެވެ. މައުމޫނަކީ ޢާއިލާގެ 10ވަނަ ބޭފުޅާއެވެ. [[މިޞްރު]]ގެ [[ޤާހިރާ]]ގައި ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރައްވަން އުޅުއްވި ދުވަސްވަރު، 1954ވަނަ އަހަރު މައުމޫންގެ މަންމާފުޅު އަވަހާރަވިއެވެ. ބައްޕާފުޅު އަވަހާރަވީ 1982 ގައި ޢުމުރުފުޅުން 87 އަހަރުގައެވެ. [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް|ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމަށް]] އޭނާގެ ދަރިފުޅު މައުމޫން ވެރިކަމާ ޙަވާލުވުމާއި، މައުމޫންގެ ފުރަތަމަ ދައުރުގެ މަންޒަރުތައް ދެކިވަޑައިގަތުމުގެ އުފާ ލިބިވަޑައިގެންފައިވެއެވެ.

1965ވަނަ އަހަރު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމާއި ނަސްރީނާއާ ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ބައްދަލުވިއެވެ. އޭރު ނަސްރީނާއަކީ [[ދިވެހިރާއްޖެ]]އިން [[ޤާހިރާ]]އަށް ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރުމަށް ގޮސް ހުރި ދަރިވަރެކެވެ. އެ ކަމަނާގެ ޢުމުރުފުޅުން އޭރު 15 އަހަރުފުޅެވެ. އަދި މައުމޫންގެ ޢުމުރުފުޅުން 27 އަހަރުފުޅެވެ. އޭގެ 4 އަހަރުފަހުން 1969 ޖުލައި 14ވަނަ ދުވަހު [[މިޞްރު]]ގެ [[ޤާހިރާ]]ގައި މައުމޫނާއި ނަސްރީނާ ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތެވެ. ކައިވެންޏަށް މާ ގިނަ ދުވަސްތަކެއްނުވެ [[ނައިޖީރިއާ]]ގެ އަޙްމަދު ބެއްލޯ ޔުނިވަރސިޓީގައި އިސްލާމިކް ސްޓަޑީޒް ލެކްޗަރަރއެއްގެ މަޤާމު މައުމޫން އަދާކުރެއްވިއެވެ.

1970ވަނަ އަހަރު މި ދެމަފިރީންނަށް އެއްމާބަނޑު ދެ އަންހެން ބޭފުޅުން ލިބިވަޑައިގަތެވެ. އެއީ ދުންޔާ މައުމޫނާއި ޔުމްނާ މައުމޫނެވެ. ދެވަނަ ފަހަރަށް ނަސްރީނާ ބަލިވެ އިންނެވުމުން މައުމޫން، އެ ކަމަނާ [[މާލެ]]އަށް ފޮނުއްވިއެވެ. މި ދެމަފިރީންގެ ފުރަތަމަ ފިރިހެން ބޭފުޅާކަމަށްވާ އަޙްމަދު ފާރިސް މައުމޫން އުފަންވީ 1971 މާރިޗު 31ވަނަ ދުވަހު [[މާލެ|މާލޭ]]ގައެވެ. އޭގެ 9 އަހަރު ފަހުން ހަގު ދަރިކަލުން [[މުޙައްމަދު ޣައްސާން މައުމޫން]] އުފަންވީ 1980 ޖޫން 12ވަނަ ދުވަހުއެވެ.{{familytree/start|style=font-size:100%;line-height:100%;}}
{{familytree | | |IBRAH|y|UNKN1| |MOODI|y|MARDI| | IBRAH=އިބްރާހީމް މާފަތް ތަކުރުފާނު|UNKN1=ގަލޮޅު ސިއްތި|MOODI='''މޫސާ ދީދީ'''|MARDI=މަރްޔަމް ދީދީ}}
{{familytree | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | }}
{{familytree | | | | |ABDIB|~|~|y|~|~|KHAMO| | | | ABDIB=[[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް]]|KHAMO='''ޚަދީޖާ މޫސާ'''}}
{{familytree | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | }}
{{familytree | | | | | | | | |MAUGA| | | | | | | | MAUGA=މައުމޫން އަބްދުލްޤައްޔޫމް}}
{{familytree/end}}

==ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުން==
މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޅަފަތުގެ ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވީ އެ މަނިކުފާނުގެ ޢިލްމުވެރި ބައްޕާފުޅު [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް|ފަޟީލަތުއްޝައިޚުލްމަރްޙޫމު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް]]ގެ އަރިހުންނެވެ. އެއަށްފަހު [[މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލް|މަދްރަސަތުލްމަޖީދިއްޔާ]]އިން ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ފަހު [[އޮޅުދޫކަރަ|ސިލޯނަށް]] ވަޑައިގެން ކުޑަ ދުވަސްކޮޅަކު ކިޔަވައިވިދާޅުވިއެވެ. އޭގެފަހުގައި [[މިޞްރު|މިޞްރަށް]] ވަޑައިގެން [[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|ޖާމިޢުލްއަޒްހަރުން]] މަތީ ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވިއެވެ. އެ ޔުނިވަރސިޓީގެ ކުއްލިއްޔަތުއްޝަރީޢާ ވަލްޤާނޫނުގައި އިސްލާމީ ޝަރީޢާއާއި ޤާނޫނުގެ ރޮނގުން ފުރަތަމަ ޑިގްރީއާއި މާސްޓަރސް ޑިގްރީ ފުރިހަމަ ކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެ ދާއިރާއިން ޕީއެޗްޑީ ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ޓަކައި ތީސީސް ލިޔުއްވާނެ ދާއިރާ ކަނޑައަޅުއްވައި ޕްލޭން ހައްދަވައި އެ ޕްލޭން ޔުނިވަރސިޓީއަށް ހުށަހެޅުއްވިއެވެ. މި ޕްލޭން [[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|އަޒްހަރުން]] ޤަބޫލުކުރައްވައި ޕީއެޗްޑީ ދަރިވަރެއްގެ ގޮތުގައި ރަޖިސްޓްރީކުރެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް ދިމާވި ކަމަކާ ހުރެ އެ ކަން ކުރިޔަށް ގެންދެވޭ ގޮތެއްނުވިއެވެ.

މީގެއިތުރުން މައުމޫން ވަނީ [[ޤާހިރާ]]ގައި ހުންނަ އެމެރިކަން ޔުނިވަރސިޓީ އޮފް ކައިރޯއިން ވެސް ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރައްވައިފައެވެ.

==ޚިދުމަތް==
1969ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން 1971ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް މައުމޫން ހުންނެވީ [[ނައިޖީރިއާ]]ގެ އަޙްމަދު ބެއްލޯ ޔުނިވަރސިޓީގެ ޢަބްދުﷲ ބަޔޭރޯ ކޮލެޖުގައި އިސްލާމިކް ސްޓަޑީޒްގެ ލެކްޗަރަރއެއްގެ މަޤާމުގައެވެ. އެ ޔުނިވަރސިޓީގައި މަސައްކަތްކުރެއްވުމަށް ފަހު 1971ވަނަ އަހަރުގެ ކުރީކޮޅު މައުމޫން ރާއްޖެ ވަޑައިގަތެވެ. ރާއްޖެ ވަޑައިގަތުމަށް ފަހު 1971އިން 1972އަށް [[މާލެ|މާލޭ]] [[އަމީނިއްޔާ ސުކޫލް|އަމީނިއްޔާ ސްކޫލް]]ގައި އިނގިރޭސިބަހާއި، ހިސާބާއި، އިސްލާމް މާއްދާ ކިޔަވައިދެއްވިއެވެ. 1972ވަނަ އަހަރު ސަރުކާރުގެ ޝިޕިންގ ޑިޕާޓްމަންޓަށް ބަދަލުކުރެވި އެ ޑިޕާޓްމަންޓުގައި މެނޭޖަރެއްގެ މަޤާމު އަދާކުރެއްވިއެވެ.

1974ވަނަ އަހަރު، ސަރުކާރުގެ ޓެލެކޮމިއުނިކޭޝަންސް ޑިޕާޓްމަންޓުގެ އަންޑަރސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން އެ ތަނުގެ ޑިރެކްޓަރުކަން ކުރެއްވިއެވެ. ހަމަ އެ އަހަރުގެ ފަހުކޮޅު، ބޮޑުވަޒީރު [[އަޙްމަދު ޒަކީ]]ގެ އޮފީހުގެ ސްޕެޝަލް އަންޑަރސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމަށް ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. 1975ވަނަ އަހަރުގެ މާރިޗު މަހު [[އަޙްމަދު ޒަކީ]] މަޤާމުން ވަކިކުރައްވައި، ބޮޑުވަޒީރުގެ މަޤާމު އުވައިލެއްވުމާ ގުޅިގެން މައުމޫންގެ އެ މަޤާމު ނިމުމަކަށް އައެވެ. އެއަށްފަހު [[ކޮޅުނބު]]ގައި ދުވަސްކޮޅަކު އުޅުއްވުމަށް ފަހު އެނބުރި ރާއްޖެ ވަޑައިގަތުމުން، އޭނާ ޢައްޔަންކުރެއްވީ [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]ގައި ހުންނަވާ ދިވެހި ސަފީރުގެ ނާއިބުގެ މަޤާމަށެވެ. 1975ވަނަ އަހަރު ޑިޕާޓްމަންޓް އޮފް އެކްސްޓަރނަލް އެފެއާޒްގެ އަންޑަރސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމަށް ވެސް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޢައްޔަންކުރައްވައިފައިވެއެވެ.

1976ވަނަ އަހަރު ޓްރާންސްޕޯޓް އެންޑް ކޮމިއުނިކޭޝަން މިނިސްޓަރުގެ ނާއިބުކަމުގެ މަޤާމަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. އަދި ހަމަ އެ އަހަރުގެ ސެޕްޓެންބަރު 24 ގައި [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]] އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައަޅުއްވައިފައި ހުންނަވާ ދާއިމީ މަންދޫބަކަށް މައުމޫން ހަމަޖެއްސެވިއެވެ. އެ މަޤާމުގައި ހުންނެވުމަށް ފަހު އެނބުރި ރާއްޖެ ވަޑައިގަތީ 1977ވަނަ އަހަރުގެ މާރިޗު މަހުގައެވެ. އެއަށްފަހު 1978 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމާ ހަމައަށް ހުންނެވީ މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓްގެ މަޤާމުގައެވެ. 

== ރިޔާސީ އިންތިޚާބުތައް ==

=== 1978 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ===
1978ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމްގެ ނަންފުޅާއި އޭރުގެ ރައީސް [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]ގެ ނަންފުޅު [[ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިސް|މަޖިލީހަށް]] ހުށަހެޅުނެވެ. މަޖިލީހުގައި ނެގުނު ވޯޓުގައި [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު|ނާޞިރަށް]] 41 ވޯޓު ލިބިވަޑައިގެންނެވި އިރު މައުމޫނަށް ލިބިވަޑައިގަތީ 5 ވޯޓެވެ. ނަމަވެސް ޞިއްޙީ ސަބަބުތަކަށް ޓަކައި ރިޔާސީ ތިންވަނަ ދައުރަކަށް ކުރިމަތިނުލެއްވުމަށް ރައީސް [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު|ނާޞިރު]] ނިންމެވިއެވެ. އެއަށްފަހު ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ރައީސްކަމަށް ތިން ބޭފުޅެއްގެ ނަން ހުށަހެޅިއެވެ. އެއީ މިނިސްޓަރ އޮފް އެޑިޔުކޭޝަން އަދި ކުރީގެ ނާއިބު ރައީސް [[ޢަބްދުއްސައްތާރު މޫސާދީދީ]]އާއި، މިނިސްޓަރ އޮފް ހެލްތު [[މުއުމިނާ ޙަލީމް|މުއުމިނާ ޙަލީމާއި]] މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމެވެ. އެ ބޭފުޅުންގެ ތެރެއިން ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރެއްވުމަށް ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ހޮވި ބޭފުޅަކީ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމެވެ. 

1978 ޖުލައި 28ވަނަ ދުވަހު ނެގުނު ރައްޔިތުންގެ ފެންނަ ނުފެންނަ ވޯޓުގައި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވަނީ %92.96 ވޯޓު ހޯއްދަވައިފައެވެ. މިއާއެކު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމަށް މައުމޫން އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތެވެ. 

=== 1983، 1988، 1993، 1988 ގެ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުތައް ===
1983ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރައްވާނެ ކެންޑިޑޭޓަކަށް ވެސް ހޮވުނީ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމެވެ. 1983 ސެޕްޓެންބަރު 30ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ވޯޓުގައި 57,913 ވޯޓު (%95.62) ހޯއްދަވައިގެން ރިޔާސީ ދެވަނަ ދައުރަކަށް މައުމޫން ހޮވިވަޑައިގަތެވެ.

1988ވަނަ އަހަރު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި މައުމޫން ވަނީ 69,373 ވޯޓު ހޯއްދަވައިފައެވެ. މިއީ ވޯޓުލީ މީހުންގެ %96.47 އެވެ. އޭނާއާ ދެކޮޅަށް ލިބިފައިވަނީ 2,537 ވޯޓެވެ.

1993ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރެއްވުމަށް މައުމޫނާ އެކު އޭނާގެ ޅިޔަނު [[އިލްޔާސް އިބްރާހީމް]] ވާދަކުރެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް މަޖިލީހުން ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓެއްގެ ގޮތުގައި ހޮވީ މައުމޫނެވެ. އެ ފަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި %92.8 ވޯޓު ހޯއްދަވައި 1993 އޮކްޓޫބަރު 1ވަނަ ދުވަހު ރިޔާސީ ހަތަރުވަނަ ދައުރަކަށް އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތެވެ.

1998 އޮކްޓޫބަރު 16ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި، 86,504 ވޯޓު (%90.90) ހޯއްދަވައިގެން ފަސްވަނަ ދައުރަކަށް މައުމޫން އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތެވެ.

=== 2003 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ===
ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ހުރިހާ މެންބަރުން (50 މެންބަރުން) ގެ ވޯޓާ އެކު، ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރާނެ ކެންޑިޑޭޓަކަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ހޮވުނެވެ. އެ އިންތިޚާބުގައި 102,909 ވޯޓު (%90.28) ކާމިޔާބުކުރައްވައިގެން، ރިޔާސީ ހަވަނަ ދައުރެއް މައުމޫން ކަށަވަރުކުރެއްވިއެވެ. 

=== 2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ===
2008ވަނަ އަހަރު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި މިހާރު ޢަމަލުކުރެވެމުންދާ ފެހި ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ބޭއްވި ފުރަތަމަ ރިޔާސީ އިންތިޚާބެވެ. އަދި އެއީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ބޭއްވި ގިނަ ޕާޓީ އެކުލެވޭ ވާދަވެރި ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ވެސްމެއެވެ. 

2007ވަނަ އަހަރުގެ އޮގަސްޓު މަހު، [[ހައްދުންމަތި|ހައްދުންމައްޗަށް]] ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅެއްގެ ތެރެއިން، 2008ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި [[ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ|ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ (ޑީއާރުޕީ)]] ގެ ފަރާތުން ވާދަކުރައްވާނެކަން މައުމޫން އިޢުލާނުކުރެއްވިއެވެ. ޑީއާރުޕީގެ އަސާސީ ޤަވާޢިދު ބުނާގޮތުން، ޕާޓީގެ ލީޑަރަކީ ޕާޓީގެ ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓްކަމަށް ވާތީ، މައުމޫނަކީ އޭރު ވެސް އެ ޕާޓީގެ ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓެވެ. 

އާ ޤާނޫނުއަސާސީގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަން ކުރެއްވޭނީ ގިނަވެގެން ދެ ދައުރުގައި ކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތުމާ އެކު، ހަތްވަނަ ދައުރަކަށް މައުމޫން ކުރިމަތިލެއްވުމުން އެ މައްސަލަ [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓު|ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓަށް]] ހުށަހެޅުނެވެ. އެ މައްސަލައިގައި ސުޕްރީމް ކޯޓުން ނިންމައިފައިވަނީ ދައުރުގެ ޙުދޫދުތައް ހިނގާނީ އައު ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ފުރިހަމަކުރާ ދައުރުތަކަށް އެކަނި ކަމަށެވެ. އަދި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަކީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމަށް ޝަރުޠު ފުރިހަމަވާ މީހެއްކަމަށެވެ.

2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި މައުމޫންގެ ރަނިންގ މޭޓެއްގެ ގޮތުގައި އިޚްތިޔާރުކުރެއްވީ އޭރުގެ މިނިސްޓަރ އޮފް އެޓޯލްސް ޑިވެލޮޕްމަންޓް [[އަޙްމަދު ތަސްމީން ޢަލީ]]އެވެ.

2008 އޮކްޓޫބަރު 8ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ފުރަތަމަ ބުރުގައި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ހިމެނޭ ގޮތުން ޖުމުލަ 6 ކެންޑިޑޭޓުން ވާދަކުރެއްވިއެވެ. މައުމޫނާ އެކު ދެން ވާދަކުރެއްވީ [[ޤާސިމް އިބްރާހީމް]]، [[ޙަސަން ސަޢީދު|ޑރ. ޙަސަން ސަޢީދު]]، [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]]، [[އިބްރާހިމް އިސްމާޢިލް|އިބްރާހިމް އިސްމާޢީލް]]، [[ޢުމަރު ނަސީރު|ޢުމަރު ނަޞީރު]]، މި 5 ބޭފޫޅުންނެވެ. އިންތިޚާބުގެ ފުރަތަމަ ބުރުގައި 71,731 ވޯޓާ އެކު ވޯޓުލީ މީހުންގެ %40.63 ހޯއްދަވައި ފުރަތަމަ ބުރު ކާމިޔާބުކުރެއްވީ މައުމޫނެވެ. ނަމަވެސް އެއްވެސް ކެންޑިޑޭޓަކަށް %50 ވޯޓު ލިބިފައިނުވާތީ އިންތިޚާބުގެ ދެވަނަ ބުރު ބާއްވައިފައިވެއެވެ.

2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ދެވަނަ ބުރު ބޭއްވީ 2008 އޮކްޓޫބަރު 28ވަނަ ދުވަހުއެވެ. ދެވަނަ ބުރުގައި ވާދަކުރެއްވީ ފުރަތަމަ ބުރުން އެންމެ ގިނަ ވޯޓު ލިބިވަޑައިގެންނެވި ދެ ކެންޑިޑޭޓުންކަމަށްވާ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމާއި [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު|މުޙައްމަދު ނަޝީދެވެ]]. ދެވަނަ ބުރުގައި 97,222 ވޯޓު (%54.21) ހޯއްދަވައި އިންތިޚާބު ކާމިޔާބުކުރެއްވީ [[ދިވެހިރައްޔިތުންގެ ޑިމޮކްރެޓިކް ޕާޓީ]]ގެ ކެންޑިޑޭޓު މުޙައްމަދު ނަޝީދެވެ. 82,121 ވޯޓު (%45.79) އާ އެކު މައުމޫނަށް ކުރިމަތިވެވަޑައިގެންނެވީ ނާކާމިޔާބީއާއެވެ.

== ރިޔާސީ ދައުރުތައް (1978 - 2008) ==
އަލްއުސްތާޛު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެވަނަ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ދެވަނަ ރައީސްގެ ގޮތުގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ ހުވާކުރެއްވީ 11 ނޮވެންބަރު 1978 (10 ޛުލްޙިއްޖާ 1398) ވީ ހޮނިހިރު ވިލޭރޭގެ މެންދަމު 00:00 ގައެވެ. އެ މަނިކުފާނަށް ހުވާ ލައިދެއްވީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އޭރުގެ އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރު [[މޫސާ ފަތުޙީ|ފަޟީލަތުލްއުސްތާޛުއްޝައިޚުލްމަރްޙޫމު މޫސާ ފަތުޙީ އަލްއަޒްހަރީ]]އެވެ. އޭގެފަހުން ވިދިވިދިގެން 5 އަހަރުގެ 6 ދައުރަށް، ރައްޔިތުންގެ ވަރަށް ތަނަވަސް އަޣުލަބިއްޔަތަކުން މައުމޫން ވަނީ ހޮވިވަޑައިގެންފައެވެ. އަދި އެ މަނިކުފާނު ވަނީ ދިވެހި ޤައުމަށާއި ރައްޔިތުންނަށް ވަރަށް އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވައިފައެވެ.

ރައީސް މައުމޫންގެ ޒަޢާމަތު ވެގެންދިޔައީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ތަފާތު ރޮނގުރޮނގުން ކުރިއެރުމާއި ތަރައްޤީ ލިބުނު އަހަރުތަކަކަށެވެ. އެ މަނިކުފާނު ވެރިކަމާ ޙަވާލުވީ އަހަރު، 1978 ގައި، ރާއްޖޭގެ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ނިސްބަތް، ބޮލަކަށް ޖެހޭ މިންވަރަކީ 180 އެމެރިކާ ޑޮލަރަށް ވުރެ މަދު ޢަދަދެކެވެ. ނަމަވެސް އެ މަނިކުފާނުގެ ވެރިކަން ނިމުނު އިރު، 2008 ގައި، އެ ޢަދަދު ވަނީ 4500 އެމެރިކާ ޑޮލަރަށް އިތުރުވެފައެވެ.

މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމާ ޢަވާލުވެވަޑައިގެންނެވި އިރު ރާއްޖޭގައި ހުރީ ސަރުކާރުގެ އެންމެ 4 ސްކޫލެވެ. ލިޔަންކިޔަން ދަންނަ މީހުންނަށް ވުރެ، ލިޔަންކިޔަން ނުދަންނަ މީހުން ގިނައެވެ. 2008 ގައި އެމަނިކުފާނު ވެރިކަމުން ވަކިވެވަޑައިގެންނެވި އިރު، ސަރުކާރުގެ 221 ސްކޫލް ހިނގަމުންދިޔައެވެ. 1978 ގައި، 65 ޔުނިވަރސިޓީ ގްރެޖުއޭޓުން ތިބި އިރު، އެ މަނިކުފާނުގެ ރިޔާސަތުގައި އެ ޢަދަދު 4000 އަށް އިތުރުވެފައިވެއެވެ. ލިޔަންކިޔަން ދަންނަ މީހުންގެ ނިސްބަތް އޮތީ ހުޅަނގުގެ ޤައުމުތަކާ ފައިހަމަކުރެވޭ މިންވަރުގައެވެ. 99 އިންސައްތައާ ގާތްކުރާ ޢަދަދެއްގައެވެ. ޞިއްޙީ ދާއިރާއަށް ބަލާ އިރު، ރައީސް މައުމޫންގެ ރިޔާސަތު ފެށުނު އިރު ތިބީ 23 ޑޮކްޓަރުންނާއި 74 ނަރުހުންނެވެ. 2008 ނިމުނު އިރު، 600 ޑޮކްޓަރުންނާއި، 1300 ނަރުހުންނާއި، 800 ކޮމިއުނިޓީ ހެލްތް ވޯރކަރުން ޚިދުމަތުގައި ތިއްބެވިއެވެ. ވެރިކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވިއިރު ރާއްޖޭގައި ހުރީ ހަމަ އެންމެ ހޮސްޕިޓަލެކެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ ޒަޢާމަތު ނިމުނު އިރު ރާއްޖޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކުގައި 22 ހޮސްޕިޓަލް ޤާއިމުވެފައި ހުއްޓެވެ. 1978 ގައި ރާއްޖޭގައި އޮތީ އެންމެ 15 ރިޒޯޓެވެ. އެ އަހަރު ރާއްޖެ އައީ 15,000 ފަތުރުވެރީންނެވެ. 2008 ގައި ރާއްޖޭގައި ހުރި ރިޒޯޓުގެ އަދަދު 100 އާ ގާތްކުރާ ޢަދަދަކަށް އިތުރުވިއިރު، އެ އަހަރު 600,000 އަށް ވުރެ ގިނަ ފަތުރުވެރީން ރާއްޖެއަށް ޒިޔާރަތްކުރިއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިސްލާމީ ވަޙްދަތު ދެމެހެއްޓެވުމަށް ޓަކައި ވެސް ރައީސް މައުމޫން ވަނީ އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވައިފައެވެ. ރާއްޖޭގައި އިސްލާމީ ތަޢުލީމާއި ތަފާތު އިސްލާމީ ފަންނުތައް ކިޔަވައިދެއްވުމަށް ޓަކައި އުފެއްދެވި މަރުކަޒު [މަޢުހަދުއްދިރާސާތިލްއިސްލާމިއްޔާ] ހުޅުވުނީ ހިޖުރީ 15ވަނަ ޤަރުނުގެ މުނާސަބަތުގައި ހިޖުރީ އާ އަހަރުގެ ފުރަތަމަ ދުވަހުއެވެ. އެއީ، 1980ވަނަ އަހަރުގެ ފެބުރުވަރީ މަހުގެ 9ވަނަ ދުވަހުއެވެ. އޭގެފަހުން ޢަރަބި ތަޢުލީމު ދޭ ދެވަނަ މަދަރުސާ [&lt;nowiki/&gt;[[ޢަރަބިއްޔާ ސްކޫލު]]] ހުޅުވިގެންދިޔައެވެ. ރާއްޖެއިން ލިޔަންކިޔަން ނުދަތުން މުޅިން ފިލުވައިލެއްވުމަށްޓަކައި 1 ޖެނުއަރީ 1980 ގައި ފެށްޓެވި އަސާސީ ތަޢުލީމުގެ މަޝްރޫޢަކީ، އެމަނިކުފާނު ހިންގެވި މަޝްރޫޢުތަކުގެ ތެރެއިން ވަރަށް ކާމިޔާބު މަޝްރޫޢެކެވެ.

== ފުރުއްވި މަޤާމުތައް ==
* [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]] އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައަޅުއްވައިފައި ހުންނަވާ ދާއިމީ މަންދޫބުކަން
* [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]ގައި ހުންނަ ދިވެހި ސަފީރުގެ އޮފީހުގެ ވެރިޔާކަން
* [[އަމީނިއްޔާ ސުކޫލް|އަމީނިއްޔާ ސްކޫލް]]ގެ މުދައްރިސްކަން
* [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]] ގައި ހުންނަވާ ދިވެހި ދައުލަތުގެ ވަކީލުކަން
* ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އޮފީހުގެ ޚާއްޞަ ވަކީލުކަން
* މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓްކަން
* ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަން
* ސިފައިންނާއި ފުލުހުންގެ އެންމެ މަތީ ވެރިޔާކަން
* އެމްއެމްއޭގެ ގަވަރުނަރުކަން
* މިނިސްޓަރ އޮފް ޑިފެންސް އެންޑް ނޭޝަނަލް ސެކިއުރިޓީކަން
* މިނިސްޓަރ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޓެރަޜަރީކަން

==ފާހަގަކުރެވޭ ދަތުރުތަކާއި ބައިވެރިވެވަޑައިގައިގެންނެވި ބައްދަލުވުން==
* މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމަށް ފަހު ކުރެއްވި ފުރަތަމަ ދަތުރަކީ [[ލީބިޔާ]]އަށް ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅެވެ. މި ދަތުރުފުޅުކުރެއްވީ އެ ޤައުމުގައި ބޭއްވުނު 10ވަނަ [[ސެޕްޓެމްބަރ ރިވޮލިއުޝަން]] ފާހަގަކުރުމުގެ ޙަފްލާގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމަށެވެ.
* 1981 ގައި [[ސައޫދީ އަރަބިއްޔާ|ސަޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާ]]ގައި ބޭއްވި 3ވަނަ އިސްލާމިކް ސަމިޓް ކޮންފެރެންސް އޮފް [[އޯރަގަނައިޒޭޝަން އޮފް ދަ އިސްލާމިކް ކޮންފެރެންސް|އޯގަނައިޒޭޝަން އޮފް ދަ އިސްލާމިކް ކޮންފެރެންސް]] ގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމަށް މައުމޫން އެ ޤައުމަށް ވަޑައިގަތެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން އައި.އެސް.ސީގެ ހުރިހާ ބައްދަލުވުމެއްގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަންނަވައެވެ. މީގެ ތެރޭގައި 1984 ގައި [[މޮރޮކޯ]] ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމާއި، 1987 ގައި [[ކުވެއިތު|ކުވައިތު]]ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމާއި, 1991 ގައި [[ސެނެގާލް]]ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމާއި، 1994 ގައި [[މޮރޮކޯ]]ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުން އަދި 1997ގައި [[ޕާކިސްތާން|ޕާކިސްތާނު]]ގައި ބޭއްވުނު ބައްދަލުވުން ހިމެނެއެވެ.
* 1981 ގައި [[އޭޝިއާ]]ގެ ބައެއް ޤައުމުތަކަށް ސަރުކާރުގެ ދަތުރުފުޅެއް ކުރެއްވިއެވެ. މިގޮތުން މި ދަތުރުފުޅުގައި ވަޑައިގަތީ [[ސިންގަޕޫރު|ސިންގަޕޫރާއި]] [[މެލޭޝިޔާ]]އަށެވެ.
* 10 މޭ 1982 ގައި [[ލަންޑަން|ލަންޑަނަށް]] ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ހައިސިއްޔަތުން މައުމޫން ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅަކީ ހުޅަނގުގެ ޤައުމަކަށް މި މަނިކުފާނު ކުރެއްވި ފުރަތަމަ ދަތުރުފުޅެވެ.
* އޮކްޓޫބަރު 1982 ގައި [[ފިޖީ]] ގައި ބޭއްވި '''ކޮމަންވެލްތު'''ގެ އިސްވެރީންގެ ބައްދަލުވުމުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގެންނެވިއެވެ.
* 1982ވަނަ އަހަރު [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]އަށް ސަރުކާރުގެ ދަތުރުފުޅެއް ކުރެއްވިއެވެ. މި ދަތުރުފުޅުގެ ބޭނުންފުޅަކަށްވީ ދެ ޤައުމުގެ ގުޅުން އިތުރަށް ބަދަހިކުރުމެވެ.
== ފާހަގަކުރެވޭ ޚިދުމަތްތައް ==
=== އަދަބީ ޚިދުމަތްތައް ===
މައުމޫންގެ އަދަބީ ޚިދުމަތުގެ ފެށުން ގުޅިފައިވަނީ މަދްރަސީ ދައުރާއެވެ. ސިލޯނުގައި ކިޔަވައިވިދާޅުވަމުން ގެންދެވިއިރުވެސް ތަފާތު އެކިއެކި އަދަބީ ޙަރަކާތްތަކުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތެވެ. މިޞްރުގައި ކިޔަވައިވިދާޅުވަން ހުންނެވިއިރު ދަރިވަރުން ނެރުއްވި މަޖައްލާއަށް ލިޔުއްވި އަދަބީ އިޖްތިމާޢީ ލިޔުއްވުންތަކަކީ ފާހަގަކޮށްލެވޭފަދަ މުހިއްމު ލިޔުއްވުންތަކެކެވެ.

{{ambox | text = މިލިޔުމުގައި ފަންވަތް ވެބްސައިޓްގައި ޢަބުދުލް ޢަޒީޒް ޖަމާލް އަބޫބަކުރު ލިޔެފައިވާ ބައެއް ހިމެނެއެވެ}}
ތަޢުލީމީ ދައުރު ނިންމަވައިލެއްވުމަށްފަހު މާލެވަޑައިގެންވެސް އަދަބީ ޙަރަކާތްތަކުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތީ ވަރަށް މުރާލިފުޅުކަމާއެކީގައެވެ. 70 ގެ އަހަރުތަކުގައި މަޝްހޫރުވި އަމާޒު މަޖައްލާއަށާއި ހަފުތާ ނޫހަށް ވަރަށް &quot;ދީލަތި&quot;ގޮތެއްގައި ލިޔުއްވަމުން ގެންދެވިއެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ ގިނަ ލިޔުއްވުންތައް ހުރީ ބަހާއި ބަހުގެ އަދަބިއްޔާތާއި އިޖްތިމާޢީ ދާއިރާގެ ތެރޭގައެވެ. އަދި ދީނީ ރޮނުންވެސް ތަފާތު ލިޔުއްވުންތައް ލިޔުއްވައިފައިވެއެވެ. 
މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަކީ ވާހަކަދެއްކުންތެރިކަމުގެ އުސްލޫބަށް ބޮޑު އިންޤިލާބެއް ގެންނެވި މުޤައްރިރެކެވެ. މިހާރު އަޅުގަނޑުމެންނަށް މި ފާހަގަކުރެވޭ ގޮތަށް ސަލާމާއި ޙަމްދު ޞަލަވާތާއި މުޚާޠަބުކުރެއްވުމުގެ ފޯމެޓް ވާހަކަދެއްކުންތެރިކަމުގެތެރޭގައި ވައިގައި ހިއްޕުވައިލެއްވީ އެމަނިކުފާނެވެ.

އެ މަނިކުފާނަށް 11 ނޮވެމްބަރ 1978 ގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަން ލިބިވަޑައިގަތުމާއެކު [ދިވެހިބަހާއި އަދަބަށް ޚިދުމަތްކުރާ މަޖްލިސް]ގެ ނަމުގައި ވަކި މުއައްސަސާއެއް އުފައްދަވައި އެއީ ދައުލަތުން ކުރައްވާ ޚާއްޞަ މަސައްކަތްޕުޅެއް ކަމުގައި ހަމަޖެއްސެވިއެވެ. އަދި [ދިވެހި ތާރީޚާއި ސަގާފަތަށް ޚިދުމަތްކުރާ މަޖްލިސް] ގެ ނަމުގައި އެހެން މުއައްސަސާއެއް އުފެއްދެވިއެވެ. ފަހުން މި ދެ މުއައްސަސާ އެއްކޮށްލައްވައި [ދިވެހިބަހާއި ތާރީޚަށް ޚިދުމަތްކުރާ ޤައުމީ މަރުކަޒު]ގެ ނަމަށް ބަދަލުކުރެއްވިއެވެ. މިދެންނެވި މަރުކަޒުން ނެރުއްވަން ފައްޓަވައިގެން ކުރިޔަށް ގެންދަވާ [ފަތްތޫރަ] މަޖައްލާއަށް [ފަހުބަސް] ގެ ނަމުގައި ލިޔުއްވި އަދަބީ ލިޔުންތަކަކީ މިއަދުގެ ދަރިވަރުން އަދަބީ މުތްތަކެއްކަމުގައި ބަލަމުން ގެންދާ މަޒުމޫނުތަކެކެވެ.

=== އަސާސީ ތައުލީމް===
މައުމޫންގެ ރައީސްކަމުގައި ސިޔާސަތަށް ގެންނެވި އެންމެ ބޮޑު ބަދަލަކީ [އިންސާނުންނަށް ފެނާއި ކާބޯތަކެތި ލިބުމަކީ އެބައިމީހުންގެ ޙައްޤެއް ކަމުގައި ވާ ފަދައި ތަޢުލީމު ލިބުމަކީވެސް އެބައި މީހުންގެ ޙައްޤެއް] ކަމުގައި ސަރުކާރުން ޤަބޫލުކުރެއްވުމެވެ.

މައުމޫންގެ ސަރުކާރުގެ ވަރަށް ކުރީކޮޅު ރާއްޖޭގެ މީހުންގެ ލިޔަންކިޔަން ދަތުމުގެ ނިސްބަސް ހޯއްދެވުމަށް ދިރާސާއެއް ކުރެއްވިއެވެ. މި ދިރާސާގެ ނަތީޖާއިން އެނގުނީ 1979 ގައި ރާއްޖޭގެ އޭރުގެ އާބާދީގެ %24.77 މީހުންނަށް ލިޔަންކިޔަން ނޭނގޭކަމެވެ. (ފުރަދާނަ، އޮކްޓޯބަރ 2003). އެހެންކަމުން ދިވެހި ޤައުމުން ލިޔަންކިޔަން ނުދަތުން މުޅިން ފޮހެލެއްވުމުގެ މަޤްޞަދުގައި 1 ޖެނުއަރީ 1980 ގައި [އަސާސީ ތަޢުލީމުގެ މަޝްރޫޢު] ސަރުކާރުން އިޢުލާންކުރެއްވިއެވެ. މި މަޝްރޫޢުގެ ދަށުން ޢަމަލީ މަސައްކަތް ފަށައިގަނެވުނީ 24 ފެބްރުއަރީ 1980 ގައި ޚުދު މައުމޫން އަސާސީ ތަޢުލީމުގެ ކްލާސްތަކަށް ކިޔަވައިދެއްވަން ފެއްޓެވުމުންނެވެ. މި ގޮތުގެ މަތީން ވަރަށް ފޯރިޔާއެކު މި މަޝްރޫޢު ދިޔައީ ކުރިޔަށެވެ. މި މަޝްރޫޢުގެ ސަބަބުން 1999 ގެ ނިޔަލަށް ރާއްޖޭގެ ލިޔަންކިޔަން ނުދަތުމުގެ ނިސްބަތް %1.06 އަށް ތިރިކުރެވުނެވެ. 
===ރަސްމީ ތަޢުލީމް ފުޅާކުރެއްވުން ===
ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމާ މައުމޫން ޙަވާލުވެވަޑައިގަތްއިރުވެސް ރާއްޖޭގައި ނިޒާމީ ތަޢުލީމުވަނީ ތަޢާރުފުކުރެވިފައެވެ. މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ތަޢުލީމު ދެވެނީ މާލޭގައި އެކަންޏެވެ. ފަށާ ތަޢުލީމުދޭ މޮންޓެސޫރީ ސްކޫލުން ޖާގަލިބެނީ ނަސީބުގަދަ  ކުއްޖަކަށެވެ. އޭރު މުޅި ރާއްޖޭގައިވެސް ސަރުކާރުގެ ޚަރަދުގައި ހިންގާ ހުރީ އެންމެ 4 ސްކޫލެވެ.

މައުމޫންގެ ވެރިކަމުގައި ފުރަތަމަ އެޅުއްވި ފިޔަވަޅަކީ ރާއްޖޭގެ ކޮންމެ އަތޮޅެއްގައި ވަރަށް ކުއްލި ގޮތެއްގައި [ޕްރައިމަރީ ސްކޫލެއް] އުފައްދަވައި ހިންގަވާން ފެއްޓެވުމެވެ. ކޮންމެ ސްކޫލަކަށް އަތޮޅުން ހޯދާ 2 މުދައްރިސަކާއި ސަރުކާރުން ފޮނުވާ ޓީޗަރަކާއި ނާޒިރެއް ހަމަޖައްސަވައިގެންނެވެ. މިނިސްޓްރީ އޮފް ޕްރޮވިންޝަލް އެފެއަރޒްގެ ދަށުން ހިންގަވަން ފެއްޓެވި މި ސްކޫލްތައް ވަގުތީ ގޮތުން ހިންގަވަންފެއްޓެވީ ވަގުތީ ޢިމާރާތްތަކުގައެވެ. (ފަހުން ޖަޕާނު ސަރުކާރުގެ އެހީގައި ޢިމާރާތްކުރެވުނު [އަތޮޅު މަދަރުސާ]ގެ އާޢިމާރާތްތަކަށް މިތަންތަން ބަދަލުކުރެވުނެވެ.) ދެން އެޅުއްވި މުހިއްމު އަނެއް ފިޔަވަޅަކީ 10 އަހަރަށްވުރެ ދިގު މުއްދަތުގައި މެދު ނުކެނޑި ހިނގަމުން އައި އަމިއްލަ މަދްރަސާ މަކްތަބުފަދަ ތަންތަނަށް ސަރުކާރުން ދާއިމީ އެހީ ދެއްވަން ފެއްޓެވުމާއެކު، ޢުމުރު ހަމަވާ ހުރިހާ ކުދީންނަށް މޮންޓެސޫރީ ސްކޫލުން (މިހާރުގެ އިސްކަންދަރު ސްކޫލުން) ޖާގަ ހުޅުވައިލެއްވުމެވެ. (ފުރަދާނަ، ޖެނުއަރީ 2003). އަދި 2000 ވަނަ އަހަރުގެ ނިޔަލަށް މުޅިރާއްޖޭގެ ހުރިހާ ރަށަކަށް ފަށާތަޢުލީމާއި މެދުމަދުރަސީ ތަޢުލީމު ޢާއްމު ކުރެއްވިއެވެ. (އެޑިޔުކޭޝަން، 2008) . 2008 ވަނަ އަހަރު ނިމުނު އިރު ރާއްޖޭގައި ސީދާ ސަރުކާރުން ހިންގަވާ 221 ސްކޫލް ހުއްޓެވެ. (Statistical year book 2009)  .


===ސާނަވީ ތަޢުލީމް މަތީ ސާނަވީ ތަޢުލީމް ފުޅާކުރެއްވުން ===
މައުމޫން ރައީސްކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވިއިރު ސާނަވީއަށް ކިޔަވައިދެނީ ހަމައެކަނި އަމީނިއްޔާ އާއި މަޖީދިއްޔާގައި ކަމަށް ވިޔަސް އެ މަނިކުފާނު ވެރިކަމުން ވަޑައިގެންނެވިއިރު، ރާއްޖޭގެ ހުރިހާ އަތޮޅަކަށް ވަނީ ސާނަވީ ތަޢުލީމު ތަޢާރަފުކުރައްވައިފައެވެ.

މަތީތަޢުލީމަށް މަގުފަހިކުރެއްވުމަށްޓަކައި 3 ޖުލައި 1979 ގައި ސައެންސް އެޑިޔުކޭޝަން ސެންޓަރ (މިހާރުގެ ސެންޓަރ ފޮރ ހަޔަރ ސެކަންޑަރީ އެޑިޔުކޭޝަން) އުފެއްދެވިއެވެ. އަދި އައްޑުއަތޮޅު ހިތަދޫގައި [މުޙިއްބުއްދީން ސްކޫލް] ގެނަމުގައި، ހދ. ކުޅުދުއްފުށީގައި [ޖަލާލުއްދީން ސްކޫލް] ގެ ނަމުގައި ފެންވަރު ރަނގަޅު ދެ ސާނަވީ ސްކޫލް ބިނާކުރައްވައި މި ދެ ސްކޫލްގައިވެސް ސާނަވީއާއި މަތީ ސާނަވީ ތަޢުލީމު ދޭން ފެއްޓެވިއެވެ.

===އަރަބި އިސްލާމީ ތަޢުލީމް ===
ރާއްޖޭގައި ދީނި ތަޢުލީމު ފުޅާކުރެއްވުމުގެ މަޤްޞަދުގައި [މަޢުހަދުއްދިރާސާތިލްއިސްލާމިއްޔާ]ގެ ނަމުގައި 9 ފެބްރުއަރީ 1980 ގައި ޢިލްމީ މަރުކަޒެއް ބިނާކުރައްވައި ޤުރްއާނުގެ ޢިލްމާއި ދީނީ ޢިލްމު ފަތުރުއްވަން ފެއްޓެވިއެވެ. މިއަދު މިތަން ވަނީ ކޮލެޖެއްގެ ފެންވަރަށް ތަރައްޤީކުރައްވައި [ކުއްލިއްޔަތުއްދިރާސާތިލްއިސްލާމިއްޔާ]ގެ ނަމަށް ބަދަލުކުރައްވައިފައެވެ. އަދި މައުހަދަށް ބޭނުވާ ކުދީން ހޯއްދެވުމަށްޓަކައި ފީޑަރ ސްކޫލެއްގެ ގޮތުން 8 ފެބްރުއަރީ 1987 ގައި [އަލްމަދްރަސަތުލްޢަރަބިއްޔަތުލްއިސްލާމިއްޔާ] ގެ ނަމުގައި ޢަރަބި ބަހުން ކިޔަވައިދޭ ފަށާތަޢުލީމުގެ މަދްރަސާއެއް  ޤާއިމުކުރެއްވިއެވެ.

=== މަތީ ތައުލީމް ===
1978 ގައި ރައީސްކަމާ މައުމޫން ޙަވާލުވެވަޑައިގަތް އިރު، ޔުނިވަރސިޓީ ގުރެޖުއޭޓުންގެ ގޮތުގައި ރާއްޖޭގައި ތިއްބެވީ އެންމެ 65 ބޭފުޅުންނެވެ. އެހެންކަމުން މައުމޫންގެ ސަރުކާރުން ބޭރު ޤައުމުތަކުގެ އެހީ ހޯއްދަވައިގެންނާއި ދިވެހި ދައުލަތުގެ ބަޖެޓުން ޚަރަދުކުރައްވައިގެން ރާއްޖެއިން ބޭރުން މަތީ ތައުލީމް ޙާޞިލުކުރެއްވުމުގެ ފުރުޞަތު ހުޅުވައިލެއްވިއެވެ. ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ޔުނިވަރސިޓީ ގުރެޖުއޭޓުންގެ ޢަދަދު 2008 ނިމުނު އިރު 3000 އަށްވުރެ މައްޗަށް ވަނީ އަރައިފައެވެ. (ޑީ.އާރ.ޕީ. ގެ މެނި ފެސްޓޯ- 2008). މީގެ އިތުރުން ރާއްޖޭގައި ތިބެގެން މަތީ ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެވޭނެ މަގު ފަހިކުރުމަށްޓަކައި 1998 ވަނަ އަހަރު މޯލްޑިވްސް ކޮލެޖް އޮފް ހަޔަރއެޑިޔުކޭޝަން ސަރުކާރުން އުފެއްދެވިއެވެ.

=== ޞިއްހީ ޚިދުމަތް ===
މައުމޫން ރައީސް ކަމާ ޙަވާލުވެ ވަޑައިގަތް އިރު މުޅި ރާއްޖޭގައި ހުރީ އެންމެ ހޮސްޕިޓަލެކެވެ. މުޅި ރާއްޖޭގައި ޚިދުމަތްކުރައްވަނީ އެންމެ 7 ޑޮކްޓަރުންނެވެ. އޭރު ބައެއް އަތޮޅުތަކުގައި ހެލްތު ސެންޓަރ ޤާއިމުކުރެވިފައި ވިޔަސް އެއިން ކޮންމެ ތަނެއްގައި މަސައްކަތް ކުރައްވަނީ އެންމެ ހެލްތު އެސިސްޓެންޓެކެވެ. މިއަދު ކޮންމެ އަތޮޅެއްގައި ހޮސްޕިޓަލެއް އެބަހުއްޓެވެ. ކޮންމެ ރަށެއްގައި ޞިއްޙީ ޚިދުމަތްދޭނެ ހޮސްޕޓަލެއް ނުވަތަ ޞިއްޙީ މަރުކަޒެއް ނުވަތަ ހެލްތު ޕޯސްޓެއް އެބަހުއްޓެވެ. 2008 ނިމުނުއިރު ޞިއްޙީ ޚިދުމަތުގައި 550 ޑޮކްޓަރުންނާއި 1200 ނަރުހުންނާއި 800 ކޮމިޔުނިޓީ ހެލްތުވަރކަރުން ރާއްޖޭގެ ކަންކޮޅުތަކުގައި ޙަރަކާތްތެރިވެއެވެ.

ރައީސް މައުމޫން ޞިއްޙީ ދާއިރާއިން ކޮށްދެއްވި ޚިދުމަތުގެ ތަފްޞީލަށް ބަލައިލުމަކީ މިފަދަ ކުރު މަޒުމޫނެއްގައި ކުރެވޭނެ ކަމެއް ކަމަށް ނުވާތީ، މި ދާއިރާއިން ކޮށްދެއްވި މުހިއްމު ބައެއް ކަންކަން ފާހަގަކޮށްލުމުން ފުއްދައިލާނަމެވެ.

* ޅަފަތުގައި މަރުވާ ކުދީންގެ ނިސްބަތް ކޮންމެ 1000 އަކުން 120 އަށް އޮއްވައި އެ ޢަދަދު 10 އަށް ދަށްކުރެއްވުން.
* 5އަހަރުގެ ދަށުގެ ކުޑަކުދީން މަރުވާ ރޭޓް ކޮންމެ 1000 އަކުން 180 ގައި އޮއްވައި އެ ޢަދަދު ކޮންމެ އެއހާހަކުން 18 އަށް ތިރިކުރެއްވުން
މީހަކު ދިރިހުންނާނެ އެވްރެޖް ޢުމުރު 48 އަހަރުން 73 އަހަރަށް މަތިކުރެއްވުން

* ރާއްޖޭގައި ހުރި ހޮސްޕިޓަލުގެ ޢަދަދު 1 ން 22 އަށް އިތުރުކުރެއްވުން
* ރާއްޖޭގެ ހުރިހާ ކުޑަކުދީންނަށް ވެކްސިން ދިނުމުގެ މަޝްރޫޢު ކާމިޔާބުކަމާއެކު ހިންގެވުން.
* ރާއްޖެއިން ޖުޒާމްބަލި ނައްތައިލެއްވުން
* ޕޯލިޔޯ ނައްތައިލެއްވުން (1997 ގައި)
* މަލޭރިޔާ ނައްތައިލެއްވުން (1984 ގައި)
* ފައިލޭރިޔާ ނައްތައިލެއްވުން
* ޓީބީ (ކެއްސުންބަލި) މައިތިރިކުރެއްވުން. (މިހާރުގެ ނިސްބަތަކީ ކޮންމެ 1000 މީހަކުން 0.01 މީހުންނެވެ.)

=== މަސްވެރިކަމުގެ ޞިނާޢަތު ===

މައުމޫން ރައީސްކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތް އިރު ލަންކާ ސަރުކާރުނަ ވަނީ ރާއްޖޭގެ ހިކިކަނޑުމަސް ގަތުން މުޅިން ހުއްޓައިލައިފައެވެ. މިކަމަށް ޙައްލެއް ހޯއްދެވުމުގެ ގޮތުން 22 އޭޕްރިލް 1979 ގައި ލަންކާ ސަރުކާރާ ވާހަކަދައްކަވައިގެން 27 އޭޕްރިލް 1979 ން ފެށިގެން އަލުން ހިކިކަނޑުމަސް ލަންކާ އަށް ގަންނަ ގޮތަށް ހަމަޖެހި އަދި އަދަށް ދާންދެންވެސް އެކަން ކުރިޔަށް އެބަދެއެވެ.

މަސވެރިންނަށް ލުއި ފަސޭހަކަން ހޯއްދަވައިދެއްވުމުގެ ގޮތުން 1980 ގައި ފެއްޓެވި އޮއިވާލި ކަނދުފަތި ހަރުކުރުމުގެ މަޝްރޫޢުގެ ދަށުން ރާއްޖޭގެ އެކި ސަރަޙައްދުގައި 272 ށްވުރެ ގިނަ ކަނދުފަތި ވަނީ ހަރުކޮށްދެއްވައިފައެވެ.

ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ އުޞޫލުން ފެލިވަރުގައި ހިނގަމުންއައި ކޭނިންފެކްޓްރީ އަކީ ސައްތައިން ސައްތަ ސަރުކާރުގެ ކުންފުންޏެއް ކަމުގައި ހަމަޖެއްސެވިއެވެ.
1982 ން ފެށިގެން 2 ވަނަ ޖީލުގެ މަސްދޯނި ފަހަރު ސަރުކާރުގެ ޚަރަދުގައި ބަނދެ، ދިގުމުއްދަތުން އަގު އަދާކުރާ ގޮތަށް މަސްވެރީންނަށް ލިބޭ ގޮތް ހަމަޖެއްސެވިއެވެ.

މަސްވެރީންނަށް މުޖްތަމަޢުގައި ދެވޭ ޤަދަރު އިތުރުކޮށްދެއްވުމަށްޓަކައި 10 ޑިސެމްބަރ އަކީ މަސްވެރިންގެ ދުވަސް ކަމުގައި ކަނޑައަޅުއްވައި 1981 ންފެށިގެން މިދުވަސް ޤައުމީ ފެންވަރުގައި ފާހަގަކުރައްވަން ފެއްޓެވިއެވެ. މަސްވެރިކަމުގެ ޞިނާޢަތު ވާދަވެރި ވިޔަފާރީގެ އުޞޫލުން ހުޅުވައިލައްވައި ބޮޑެތި އިންވެސްޓްމަންޓްތައް ކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ފަހިކޮށްދެއްވިއެވެ. (މިނިސްޓްރީ އޮފް ފިޝަރީޒް އެގްރިކަލްޗަރ އެންޑް މެރިން ރިސޯސަސް 2008)

=== ފަތުރުވެރިކަން ===
1972 ގައި ރާއްޖެއަށް ފަތުރުވެރިކަން ތަޢާރުފު ވީނަމަވެސް 1978 ގެ ނިޔަލަށް ފަތުރުވެރިކަމުން ދައުލަތަށް ލިބޭ އާމްދަނީއެއް ނެތެވެ. އެއީ ވަކި ބަޔެއްގެ ޖީބަށް ވަންނަ ފައިސާއެއް ކަމުގައި އޮތީވެފައެވެ. ފަންނީ އެއްވެސް ބަޔެއް މުޅި ދާއިރާގައިވެސް ނެތި، ކުރެވެމުން އައި މަސައްކަތް އެއީ ޤައުމީ އިޤްތިޞާތުގެ އެންމެ ވަރުގަދަ ތަނބުކަމުގައި ހެއްދެވިއެވެ. 1987 ގައި ފަތުރުވެރިކަމުގެ ދާއިރާއަށް މީހުން ތަމްރީނު ކުރުމަށްޓަކައި [ސްކޫލް އޮފް ހޮޓެލް އެންޑް ކޭޓަރިންގ] ގެނަމުގައި މަރުކަޒެއް ޤައިމުކުރެއްވި އެވެ. ވިސްނުންތެރިކަމާއި ރޭއްވެވުމާއެކު ތިމާވެއްޓާ ރައްޓެހި، ދެމެހެއްޓެނިވި ގޮތެއްގައި މިމަސައްކަތް ތަރައްޤީ ކުރައްވައި މުޅި ދުނިޔޭގެ ރަންވަނަތައް ޙާޞިލުކުރެއްވިއެވެ. (މިނިސްޓްރީ އޮފް ޓޫރިޒަމް 2008)

=== ރާއްޖެތެރެ ތަރައްގީ ކުރުމުގެ މަޝްރޫޢު ===
މައުމޫން ރައީސްކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތްއިރު، ރަށްރަށުގެ މިސްކިތްތަކާއި ރަށު އޮފީސްތަކަކީ ސަރުކާރުން ޢިމާރާތް ކުރައްވާ ތަންތަނެއް ނޫނެވެ. އެއީ ރައްޔިތުން އަމިއްލަޔަށް އެމީހުންގެ ޚަރަދުގައި ބިނާކޮށްފައި ހުރި ދެރަވަރުގެ ތަންތަނެވެ. ފުރާޅުގައި ފަންލައި ބިތުގައި ގޯނިދަމައިފައި ނުވަތަ ރާނައި ސިމެންތި ނުޖަހައި ހުންނަނ އޮފީސްތައް ބައިވަރެވެ. މިސްކިތުގައި ބައްތިދިއްލައި ކުނާ އަޅައި ހެދުމަކީ ސަރުކާރަކާ ބެހޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. ރަށު އޮފީސްތަކަކީ ސަރުކާރުގެ ތަނަތަނަށް ނުވާތީ އެތަންތާނގައި ޤައުމީ ދިދަ ނެގުމެއްވެސް ނޯވެއެވެ. ރަށު އޮފީހުގައި ތިއްބަވަނީ ކަތީބަކާއި ކުޑަކަތީބަކު އެކަންޏެވެ.

މިކަން މިހެން އޮއްވައި މިއަދު މިފެންނަ މިންވަރަށް ރަށު އޮފީސްތަކާއި މިސްކިތްތައް ރާއްޖެތެރެ ތަރައްޤީކުރުމުގެ މަޝްރޫޢުގެ ދަށުން ތަރައްޤީކުރެއްވިއެވެ. މުވައްޒިފުން ލައްވައި ޤައުމީ ދިދަ ނަގައި ޒަމާނީކުރެއްވިއެވެ.

=== އެހެނިހެން ބައެއް ކަންކަން ===
ރައީސް މައުމޫންގެ ޒަޢާމަތުގައި ދިވެހި ޤައުމަށް ކުރެއްވި ޚިދުމަތްތައް ބަޔާންކުރުމަށް މަދު ޞަފުޙާތަކެއް ނުފުދެއެވެ. ބޭނުންވަނީ އެއްތަ ބައިވަރު ފޮތްތަކެކެވެ. އެހެންކަމުން އެ އުނދަގޫ މަސައްކަތްކުރުމަށް ޢުޛުރުވެރިވުމާއެކު އެ މަނިކުފާނުގެ މުހިއްމު އެހެން ބައެއް ޚިދުމަތްތައް ލިސްޓުކޮށްލުމުން ފުއްދައިލާނަމެވެ.

* މާލޭ ބިންހިއްކުމުގެ މަޝްރޫޢު
* މާލޭ މަގުހެދުމުގެ މަޝްރޫޢު
* ރަށްރަށުގެ ބަނދަރުހެދުމާއި ލަފައިފުރުމުގެ ދަތިކަން ޙައްލުކޮށްދެއްވުން
* އިސްލާމީ މަރުކަޒު ބިނާކުރުން
* އިލެކްޓްރިކް އަލިން ރާއްޖޭގެ ކަންކޮޅުތައް ދިއލައިލެއްވުން
* ރައީސް އޮފީހާއި ތީމުގެ ޒަމާނީ ފެންވަރަށް ޢިމާރާތްކުރުން
* އާސާރީ ތަރިކާ ޙމާޔަތްކުރެއްވުމުގެ ގޮތުން ހުކުރުމިސްކިތާއި ޢީދުމިސްކިތާއި މިފަދަ އެހެން މިސްކިތަތައް ދިގުމުއްދަތަކަށް ހުންނާނެ ގޮތަށް ސައެންޓިފިކް ގޮތުން ރައްކާތެރިކުރުން.
* ނޫސްވެރިކަން ތަރައްޤީކުރައްވައި ޒަމާނީކުރެއްވުން
* އިޖްތިމާޢީ ޚިދުމަތްތެރީންނަށް ހިތްވަރު ދެއްވުމަށްޓަކައި ޤައުމީ އިނާމް ތަޢާރުފުކުރެއްވުން.
* ސިފައިން ތަރައްޤީކުރައްވައި ޒަމާނީކުރެއްވުމާއެކު ފުލުހުންނަކީ މަދަނީ ބަޔެއްގެ ގޮތުގައި ހަމަޖެއްސެވުން.
* އަތޮޅުތަކަށް ވައިގެ ދަތުރުފަތުރުގެ ޚިދުމަތް ތަޢާރުފްކުރެއްވުމަށްޓަކައި ސަރަޙައްދީ ވައިގެ ބަނދަރުތައް ޤާއިމުކުރެއްވުން
* ސިފައިންނާއި ފުލުހުންގެ ޚިދުމަތް އަތޮޅުތަކަށް ފުޅާކުރެއްވުން.
* ޗާޕުގެ ޚިދުމަތް ތަރައްޤީކުރައްވައި ފުޅާކުރެއްވުން.
* އިންފޮރމޭޝަން ކޮމިޔުނިކޭޝަން ޓެކްނޮލޮޖީ ރާއްޖެއަށް ތަޢާރުފްކުރައްވައި ޢާއްމުކުރެއްވުން.
* މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީ އުފެއްދެވުން.
* މަލްޓިޕާޓީ ޑިމޮކްރެސީ ތަޢާރަފްކުރެއްވުން.
* ރަށުކޯޓުތައް އުފެއްދެވުން.
* ހައިކޯޓާއި ސުޕްރީމް ކޯޓް އުފެއްދެވުން.


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin: 1em auto 1em auto; &quot;
|-
|ކުރިން ހުންނެވީ:&lt;br /&gt;[[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]|| bgcolor=&quot;LightGray&quot; | '''[[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]'''&lt;br /&gt;1978-2008|| ފަހުން ވަޑައިގަތީ:&lt;br /&gt;'''[[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]]'''
|}

==ރިފަރެންސް==
*  [[ރޯއިސްޓަން އެލިސް]] ލިޔުއްވާފައިވާ [[އަ މޭން ފޯރ އޯލް އައިލެންޑްސް]] - ISBN 981-204-852-9
* ހަދާނާއި ތާރީޚްގެ ތެރެއިން - 1 ވަނަ ބައި - އަހުމަދު ނަޖީބް - 2006

==އިތުރު ފާލަންތައް==

*[https://web.archive.org/web/20041210094828/http://www.presidencymaldives.gov.mv/v3/ ދިވެހި ރާއްޖޭގެ ރައީސުލް ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ވެބްސައިޓް]

{{wikiquote|Maumoon Abdul Gayoom|މައުމޫނު އަބްދުލް ޤައްޔޫމް}}
{{commonscat|Maumoon Abdul Gayyoom}}

{{MaldivesPresidents}}

[[ޤިސްމު:ދިވެހި ސިޔާސީ ލީޑަރުން|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:Knights Grand Cross of the Order of St Michael and St George|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:1937 births|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:Living people|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ]]
[[ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދީނީ ޢިލްމުވެރީން]]</text>
      <sha1>2tr8gms7qxu6v62whwl6iva8eejtiun</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>137629</id>
      <parentid>137628</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T15:55:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memberuser</username>
        <id>25611</id>
      </contributor>
      <origin>137629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67858" sha1="t9kw0i971zkgkw4uj1tfos3671yo7zb" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް
| office              = [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]
| image               = Maumoon Abdul Gayoom portrait 2013.jpg
| caption             = މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް، 2013
| term_start          = 11 ނޮވެންބަރު 1978
| term_end            = 11 ނޮވެންބަރު 2008
| predecessor         = [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]
| office1             = މިނިސްޓަރ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޓްރެޜަރީ
| president1          = ހަމަ [[މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| succeeded1          = އިސްމާޢީލް ފަތުޙީ
| predecessor1        = މުޙައްމަދު ނޫރައްދީން
| termstart1          = 5 ޖަނަވަރީ 1989
| termend1            = 1 ސެޕްޓެންބަރު 2004
| office2             = މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީގެ ގަވަރުނަރު
| termstart2          = 1 ޖުލައި 1981
| termend2            = 31 އޮގަސްޓު 2004
| predecessor2        = މަޤާމު އުފެއްދެވުން
| president2          = ހަމަ [[މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| office4             = މިނިސްޓަރ އޮފް ޑިފެންސް އެންޑް ނޭޝަނަލް ސެކިޔުރިޓީ
| president4          = ހަމަ [[މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| termstart4          = 11 ނޮވެންބަރު 1978
| termend4            = 11 ނޮވެންބަރު 1993
| predecessor4        = [[ޢަބްދުލްޙަންނާން ޙަލީމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު]]
| succeeded4          = [[ލެފްޓިނަންޓް ޖެނެރަލް (ރިޓަޔަރޑް) ޢަބްދުއްސައްތާރު އާދަމް]]
| office5             = މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓް
| termstart5          = 29 މާރިޗު 1977
| termend5            = 11 ނޮވެންބަރު 1978
| president5          = [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]
| office6             = [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އެކުވެރި ދައުލަތްތަކުގެ ޖަމްޢިއްޔާ]]އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައަޅުއްވައިފައި ހުންނަވާ ދާއިމީ މަންދޫބު
| president6          = [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]
| termstart6          = 24 ސެޕްޓެންބަރު 1976
| termend6            = 28 މާރިޗު 1977
| predecessor6        = [[ޢަބްދުއްސައްތާރު މޫސާދީދީ]]
| succeeded6          = [[ފަތުޙުﷲ ޖަމީލް]]
| birth_date          = {{Birth date and age|1937|12|29|df=yes}}
| birth_place         = [[މާލެ]]، [[ދިވެހިރާއްޖެ]]
| children            = {{flatlist|
*ދުންޔާ މައުމޫން
*ޔުމްނާ މައުމޫން
*އަޙްމަދު ފާރިސް މައުމޫން
*[[މުޙައްމަދު ޣައްސާން މައުމޫން]]
}}
| spouse              = ނަސްރީނާ އިބްރާހީމް
| education           = [[މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލް]]
| alma_mater          = [[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|އަލްއަޒްހަރު ޔުނިވަރސިޓީ]]، [[މިޞްރު]]&lt;br/&gt;އެމެރިކަން ޔުނިވަރސިޓީ އިން ކައިރޯ
| successor           = [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]]
| successor2          = މުޙައްމަދު ޖަލީލު
| relations           = [[ޢަބްދުﷲ ޙަމީދު]]&lt;br/&gt;[[ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| parents             = ބައްޕާފުޅު: [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް]]
| awards              = ނިޝާން ޣާޒީގެ ޢިއްޒަތުގެ ވެރިކަން - 2013
| otherparty          = [[ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ]] (2005 - 2011)&lt;br/&gt;[[ޕްރޮގްރެސިވް ޕާޓީ އޮފް މޯލްޑިވްސް]] (2011 - 2017)&lt;br/&gt;މޯލްޑިވްސް ރިފޯމް މޫވްމެންޓް (2019 - 2025)
| party               = މިނިވަން (1978 - 2005)، (2017 - 2019)، (2025އިން ފެށިގެން)
| signature           = Maumoon Abdul Gayoom signature.svg
}}
'''ނިޝާން ޣާޒީގެ ޢިއްޒަތުގެ ވެރިޔާ އަލްއުސްތާޛު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް''' ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގަތީ މީލާދީ ސަނަތުން 29 ޑިސެންބަރު 1937 (ހިޖުރީ ސަނަތުން 26 ޝައްވާލު 1356) ވީ ބުދަ ދުވަހު މައްޗަންގޮޅީ ކާމިނީގޭގައެވެ. ތުއްޕުޅު އިރުގެ ޙަޔާތްޕުޅު ހޭދަކުރެއްވީ މަންމާފުޅާއި ބައްޕާފުޅުގެ އޯގާތެރި ބެއްލެވުމުގެ ދަށުގައި މއ. ކާމިނީގޭގައެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ އަޞްލު ނަންފުޅަކީ ޢަބްދުﷲ މައުމޫން ޚައިރީއެވެ. ގޭތެރޭގެ ނަންފުޅެއްގެ ގޮތުން މަޝްހޫރުވެފައިވަނީ ޅަ ސީދީ އެވެ. ނަމަވެސް މަދްރަސީ ދައުރުގައި ކިޔައި އުޅުނީ ޢަބްދުﷲ މައުމޫންކަމަށް [ރައީސްގެ ތިންވަނަ ފަސް އަހަރުގެ ކުލަގަދަ ޚިދުމަތްތައް (1993)]  މި ފޮތުން ހާމަވެއެވެ. (މޫންލައިޓް، 1978) 

ޢަބްދުﷲ މައުމޫން ޚައިރީ ގެ ނަންފުޅު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް ބަދަލުވިކަމަށްވަނީ އެ މަނިކުފާނު ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ވަޑައިގަތުމަށް ޕާސްޕޯޓް ހެއްދެވުމުގައި އިސްވެ އުޅުއްވި ބޭފުޅަކަށް އެރި އޮޅުމެއްގެ ސަބަބުންނެވެ. ޢާއްމުކޮށް ކިޔައި އުޅުނީ [މައުމޫން] ކަމަށްވުމުން ފުރިހަމަ ނަންފުޅު ފޯމުގައި ލިޔުނު މީހަކު [މައުމޫން] މި ނަންފުޅާ ގުޅުވައިގެން ބައްޕާފުޅުގެ ނަންފުޅު އިތުރުކުރައްވައި [މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]ގެ ގޮތުގައި ޕާސްޕޯޓް ހެއްދެވީއެވެ.


197 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެންބަރު މަހުގެ 11ވަނަ ދުވަހުން ފެށިގެން 2008 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހާ ހަމައަށް [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]ކަން ކުރައްވައިފައިވަނީ އެ މަނިކުފާނެވެ. [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ|ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމާ]] އެ މަނިކުފާނު ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވީ 1978 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހު އޭރުގެ ރައީސް [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު|އިބްރާހީމް ނާޞިރު (ނޣޢވ)]] އަށް ފަހުގައެވެ. މައުމޫން އެންމެފަހުން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމަށް އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތީ 2003ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޫބަރު މަހުގެ ތެރޭގައި %90.02 ގެ އަޣުލަބިއްޔަތަކުންނެވެ. 

==ޢާއިލާ==
'''މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް'''ގެ ބައްޕާފުޅަކީ އިބްރާހީމް މާފަތް ތަކުރުފާނުގެ [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް|ފަޟީލަތުއްޝައިޚުލްމަރްޙޫމު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް (މާފަތްގޭ ދޮން ސީދީ)]] އެވެ. އަދި މަންމާފުޅަކީ ބޮއިގަސްދޮށުގޭ މޫސާ ކަލޭފާނުގެ ކަތްދައިދީ (ޚަދީޖާ މޫސާ) އެވެ. މައުމޫނާ އެއްބަފާ 25 ބޭފުޅުން ތިބެއެވެ. މައުމޫނަކީ ޢާއިލާގެ 10ވަނަ ބޭފުޅާއެވެ. [[މިޞްރު]]ގެ [[ޤާހިރާ]]ގައި ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރައްވަން އުޅުއްވި ދުވަސްވަރު، 1954ވަނަ އަހަރު މައުމޫންގެ މަންމާފުޅު އަވަހާރަވިއެވެ. ބައްޕާފުޅު އަވަހާރަވީ 1982 ގައި ޢުމުރުފުޅުން 87 އަހަރުގައެވެ. [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް|ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމަށް]] އޭނާގެ ދަރިފުޅު މައުމޫން ވެރިކަމާ ޙަވާލުވުމާއި، މައުމޫންގެ ފުރަތަމަ ދައުރުގެ މަންޒަރުތައް ދެކިވަޑައިގަތުމުގެ އުފާ ލިބިވަޑައިގެންފައިވެއެވެ.

1965ވަނަ އަހަރު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމާއި ނަސްރީނާއާ ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ބައްދަލުވިއެވެ. އޭރު ނަސްރީނާއަކީ [[ދިވެހިރާއްޖެ]]އިން [[ޤާހިރާ]]އަށް ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރުމަށް ގޮސް ހުރި ދަރިވަރެކެވެ. އެ ކަމަނާގެ ޢުމުރުފުޅުން އޭރު 15 އަހަރުފުޅެވެ. އަދި މައުމޫންގެ ޢުމުރުފުޅުން 27 އަހަރުފުޅެވެ. އޭގެ 4 އަހަރުފަހުން 1969 ޖުލައި 14ވަނަ ދުވަހު [[މިޞްރު]]ގެ [[ޤާހިރާ]]ގައި މައުމޫނާއި ނަސްރީނާ ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތެވެ. ކައިވެންޏަށް މާ ގިނަ ދުވަސްތަކެއްނުވެ [[ނައިޖީރިއާ]]ގެ އަޙްމަދު ބެއްލޯ ޔުނިވަރސިޓީގައި އިސްލާމިކް ސްޓަޑީޒް ލެކްޗަރަރއެއްގެ މަޤާމު މައުމޫން އަދާކުރެއްވިއެވެ.

1970ވަނަ އަހަރު މި ދެމަފިރީންނަށް އެއްމާބަނޑު ދެ އަންހެން ބޭފުޅުން ލިބިވަޑައިގަތެވެ. އެއީ ދުންޔާ މައުމޫނާއި ޔުމްނާ މައުމޫނެވެ. ދެވަނަ ފަހަރަށް ނަސްރީނާ ބަލިވެ އިންނެވުމުން މައުމޫން، އެ ކަމަނާ [[މާލެ]]އަށް ފޮނުއްވިއެވެ. މި ދެމަފިރީންގެ ފުރަތަމަ ފިރިހެން ބޭފުޅާކަމަށްވާ އަޙްމަދު ފާރިސް މައުމޫން އުފަންވީ 1971 މާރިޗު 31ވަނަ ދުވަހު [[މާލެ|މާލޭ]]ގައެވެ. އޭގެ 9 އަހަރު ފަހުން ހަގު ދަރިކަލުން [[މުޙައްމަދު ޣައްސާން މައުމޫން]] އުފަންވީ 1980 ޖޫން 12ވަނަ ދުވަހުއެވެ.{{familytree/start|style=font-size:100%;line-height:100%;}}
{{familytree | | |IBRAH|y|UNKN1| |MOODI|y|MARDI| | IBRAH=އިބްރާހީމް މާފަތް ތަކުރުފާނު|UNKN1=ގަލޮޅު ސިއްތި|MOODI='''މޫސާ ދީދީ'''|MARDI=މަރްޔަމް ދީދީ}}
{{familytree | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | }}
{{familytree | | | | |ABDIB|~|~|y|~|~|KHAMO| | | | ABDIB=[[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް]]|KHAMO='''ޚަދީޖާ މޫސާ'''}}
{{familytree | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | }}
{{familytree | | | | | | | | |MAUGA| | | | | | | | MAUGA=މައުމޫން އަބްދުލްޤައްޔޫމް}}
{{familytree/end}}

==ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުން==
މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޅަފަތުގެ ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވީ އެ މަނިކުފާނުގެ ޢިލްމުވެރި ބައްޕާފުޅު [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް|ފަޟީލަތުއްޝައިޚުލްމަރްޙޫމު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް]]ގެ އަރިހުންނެވެ. އެއަށްފަހު [[މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލް|މަދްރަސަތުލްމަޖީދިއްޔާ]]އިން ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ފަހު [[އޮޅުދޫކަރަ|ސިލޯނަށް]] ވަޑައިގެން ކުޑަ ދުވަސްކޮޅަކު ކިޔަވައިވިދާޅުވިއެވެ. އޭގެފަހުގައި [[މިޞްރު|މިޞްރަށް]] ވަޑައިގެން [[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|ޖާމިޢުލްއަޒްހަރުން]] މަތީ ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވިއެވެ. އެ ޔުނިވަރސިޓީގެ ކުއްލިއްޔަތުއްޝަރީޢާ ވަލްޤާނޫނުގައި އިސްލާމީ ޝަރީޢާއާއި ޤާނޫނުގެ ރޮނގުން ފުރަތަމަ ޑިގްރީއާއި މާސްޓަރސް ޑިގްރީ ފުރިހަމަ ކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެ ދާއިރާއިން ޕީއެޗްޑީ ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ޓަކައި ތީސީސް ލިޔުއްވާނެ ދާއިރާ ކަނޑައަޅުއްވައި ޕްލޭން ހައްދަވައި އެ ޕްލޭން ޔުނިވަރސިޓީއަށް ހުށަހެޅުއްވިއެވެ. މި ޕްލޭން [[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|އަޒްހަރުން]] ޤަބޫލުކުރައްވައި ޕީއެޗްޑީ ދަރިވަރެއްގެ ގޮތުގައި ރަޖިސްޓްރީކުރެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް ދިމާވި ކަމަކާ ހުރެ އެ ކަން ކުރިޔަށް ގެންދެވޭ ގޮތެއްނުވިއެވެ.

މީގެއިތުރުން މައުމޫން ވަނީ [[ޤާހިރާ]]ގައި ހުންނަ އެމެރިކަން ޔުނިވަރސިޓީ އޮފް ކައިރޯއިން ވެސް ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރައްވައިފައެވެ.

==ޚިދުމަތް==
1969ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން 1971ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް މައުމޫން ހުންނެވީ [[ނައިޖީރިއާ]]ގެ އަޙްމަދު ބެއްލޯ ޔުނިވަރސިޓީގެ ޢަބްދުﷲ ބަޔޭރޯ ކޮލެޖުގައި އިސްލާމިކް ސްޓަޑީޒްގެ ލެކްޗަރަރއެއްގެ މަޤާމުގައެވެ. އެ ޔުނިވަރސިޓީގައި މަސައްކަތްކުރެއްވުމަށް ފަހު 1971ވަނަ އަހަރުގެ ކުރީކޮޅު މައުމޫން ރާއްޖެ ވަޑައިގަތެވެ. ރާއްޖެ ވަޑައިގަތުމަށް ފަހު 1971އިން 1972އަށް [[މާލެ|މާލޭ]] [[އަމީނިއްޔާ ސުކޫލް|އަމީނިއްޔާ ސްކޫލް]]ގައި އިނގިރޭސިބަހާއި، ހިސާބާއި، އިސްލާމް މާއްދާ ކިޔަވައިދެއްވިއެވެ. 1972ވަނަ އަހަރު ސަރުކާރުގެ ޝިޕިންގ ޑިޕާޓްމަންޓަށް ބަދަލުކުރެވި އެ ޑިޕާޓްމަންޓުގައި މެނޭޖަރެއްގެ މަޤާމު އަދާކުރެއްވިއެވެ.

1974ވަނަ އަހަރު، ސަރުކާރުގެ ޓެލެކޮމިއުނިކޭޝަންސް ޑިޕާޓްމަންޓުގެ އަންޑަރސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން އެ ތަނުގެ ޑިރެކްޓަރުކަން ކުރެއްވިއެވެ. ހަމަ އެ އަހަރުގެ ފަހުކޮޅު، ބޮޑުވަޒީރު [[އަޙްމަދު ޒަކީ]]ގެ އޮފީހުގެ ސްޕެޝަލް އަންޑަރސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމަށް ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. 1975ވަނަ އަހަރުގެ މާރިޗު މަހު [[އަޙްމަދު ޒަކީ]] މަޤާމުން ވަކިކުރައްވައި، ބޮޑުވަޒީރުގެ މަޤާމު އުވައިލެއްވުމާ ގުޅިގެން މައުމޫންގެ އެ މަޤާމު ނިމުމަކަށް އައެވެ. އެއަށްފަހު [[ކޮޅުނބު]]ގައި ދުވަސްކޮޅަކު އުޅުއްވުމަށް ފަހު އެނބުރި ރާއްޖެ ވަޑައިގަތުމުން، އޭނާ ޢައްޔަންކުރެއްވީ [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]ގައި ހުންނަވާ ދިވެހި ސަފީރުގެ ނާއިބުގެ މަޤާމަށެވެ. 1975ވަނަ އަހަރު ޑިޕާޓްމަންޓް އޮފް އެކްސްޓަރނަލް އެފެއާޒްގެ އަންޑަރސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމަށް ވެސް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޢައްޔަންކުރައްވައިފައިވެއެވެ.

1976ވަނަ އަހަރު ޓްރާންސްޕޯޓް އެންޑް ކޮމިއުނިކޭޝަން މިނިސްޓަރުގެ ނާއިބުކަމުގެ މަޤާމަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. އަދި ހަމަ އެ އަހަރުގެ ސެޕްޓެންބަރު 24 ގައި [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]] އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައަޅުއްވައިފައި ހުންނަވާ ދާއިމީ މަންދޫބަކަށް މައުމޫން ހަމަޖެއްސެވިއެވެ. އެ މަޤާމުގައި ހުންނެވުމަށް ފަހު އެނބުރި ރާއްޖެ ވަޑައިގަތީ 1977ވަނަ އަހަރުގެ މާރިޗު މަހުގައެވެ. އެއަށްފަހު 1978 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމާ ހަމައަށް ހުންނެވީ މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓްގެ މަޤާމުގައެވެ. 

== ރިޔާސީ އިންތިޚާބުތައް ==

=== 1978 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ===
1978ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމްގެ ނަންފުޅާއި އޭރުގެ ރައީސް [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]ގެ ނަންފުޅު [[ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިސް|މަޖިލީހަށް]] ހުށަހެޅުނެވެ. މަޖިލީހުގައި ނެގުނު ވޯޓުގައި [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު|ނާޞިރަށް]] 41 ވޯޓު ލިބިވަޑައިގެންނެވި އިރު މައުމޫނަށް ލިބިވަޑައިގަތީ 5 ވޯޓެވެ. ނަމަވެސް ޞިއްޙީ ސަބަބުތަކަށް ޓަކައި ރިޔާސީ ތިންވަނަ ދައުރަކަށް ކުރިމަތިނުލެއްވުމަށް ރައީސް [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު|ނާޞިރު]] ނިންމެވިއެވެ. އެއަށްފަހު ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ރައީސްކަމަށް ތިން ބޭފުޅެއްގެ ނަން ހުށަހެޅިއެވެ. އެއީ މިނިސްޓަރ އޮފް އެޑިޔުކޭޝަން އަދި ކުރީގެ ނާއިބު ރައީސް [[ޢަބްދުއްސައްތާރު މޫސާދީދީ]]އާއި، މިނިސްޓަރ އޮފް ހެލްތު [[މުއުމިނާ ޙަލީމް|މުއުމިނާ ޙަލީމާއި]] މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމެވެ. އެ ބޭފުޅުންގެ ތެރެއިން ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރެއްވުމަށް ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ހޮވި ބޭފުޅަކީ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމެވެ. 

1978 ޖުލައި 28ވަނަ ދުވަހު ނެގުނު ރައްޔިތުންގެ ފެންނަ ނުފެންނަ ވޯޓުގައި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވަނީ %92.96 ވޯޓު ހޯއްދަވައިފައެވެ. މިއާއެކު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމަށް މައުމޫން އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތެވެ. 

=== 1983، 1988، 1993، 1988 ގެ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުތައް ===
1983ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރައްވާނެ ކެންޑިޑޭޓަކަށް ވެސް ހޮވުނީ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމެވެ. 1983 ސެޕްޓެންބަރު 30ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ވޯޓުގައި 57,913 ވޯޓު (%95.62) ހޯއްދަވައިގެން ރިޔާސީ ދެވަނަ ދައުރަކަށް މައުމޫން ހޮވިވަޑައިގަތެވެ.

1988ވަނަ އަހަރު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި މައުމޫން ވަނީ 69,373 ވޯޓު ހޯއްދަވައިފައެވެ. މިއީ ވޯޓުލީ މީހުންގެ %96.47 އެވެ. އޭނާއާ ދެކޮޅަށް ލިބިފައިވަނީ 2,537 ވޯޓެވެ.

1993ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރެއްވުމަށް މައުމޫނާ އެކު އޭނާގެ ޅިޔަނު [[އިލްޔާސް އިބްރާހީމް]] ވާދަކުރެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް މަޖިލީހުން ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓެއްގެ ގޮތުގައި ހޮވީ މައުމޫނެވެ. އެ ފަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި %92.8 ވޯޓު ހޯއްދަވައި 1993 އޮކްޓޫބަރު 1ވަނަ ދުވަހު ރިޔާސީ ހަތަރުވަނަ ދައުރަކަށް އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތެވެ.

1998 އޮކްޓޫބަރު 16ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި، 86,504 ވޯޓު (%90.90) ހޯއްދަވައިގެން ފަސްވަނަ ދައުރަކަށް މައުމޫން އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތެވެ.

=== 2003 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ===
ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ހުރިހާ މެންބަރުން (50 މެންބަރުން) ގެ ވޯޓާ އެކު، ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރާނެ ކެންޑިޑޭޓަކަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ހޮވުނެވެ. އެ އިންތިޚާބުގައި 102,909 ވޯޓު (%90.28) ކާމިޔާބުކުރައްވައިގެން، ރިޔާސީ ހަވަނަ ދައުރެއް މައުމޫން ކަށަވަރުކުރެއްވިއެވެ. 

=== 2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ===
2008ވަނަ އަހަރު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި މިހާރު ޢަމަލުކުރެވެމުންދާ ފެހި ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ބޭއްވި ފުރަތަމަ ރިޔާސީ އިންތިޚާބެވެ. އަދި އެއީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ބޭއްވި ގިނަ ޕާޓީ އެކުލެވޭ ވާދަވެރި ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ވެސްމެއެވެ. 

2007ވަނަ އަހަރުގެ އޮގަސްޓު މަހު، [[ހައްދުންމަތި|ހައްދުންމައްޗަށް]] ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅެއްގެ ތެރެއިން، 2008ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި [[ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ|ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ (ޑީއާރުޕީ)]] ގެ ފަރާތުން ވާދަކުރައްވާނެކަން މައުމޫން އިޢުލާނުކުރެއްވިއެވެ. ޑީއާރުޕީގެ އަސާސީ ޤަވާޢިދު ބުނާގޮތުން، ޕާޓީގެ ލީޑަރަކީ ޕާޓީގެ ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓްކަމަށް ވާތީ، މައުމޫނަކީ އޭރު ވެސް އެ ޕާޓީގެ ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓެވެ. 

އާ ޤާނޫނުއަސާސީގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަން ކުރެއްވޭނީ ގިނަވެގެން ދެ ދައުރުގައި ކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތުމާ އެކު، ހަތްވަނަ ދައުރަކަށް މައުމޫން ކުރިމަތިލެއްވުމުން އެ މައްސަލަ [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓު|ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓަށް]] ހުށަހެޅުނެވެ. އެ މައްސަލައިގައި ސުޕްރީމް ކޯޓުން ނިންމައިފައިވަނީ ދައުރުގެ ޙުދޫދުތައް ހިނގާނީ އައު ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ފުރިހަމަކުރާ ދައުރުތަކަށް އެކަނި ކަމަށެވެ. އަދި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަކީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމަށް ޝަރުޠު ފުރިހަމަވާ މީހެއްކަމަށެވެ.

2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި މައުމޫންގެ ރަނިންގ މޭޓެއްގެ ގޮތުގައި އިޚްތިޔާރުކުރެއްވީ އޭރުގެ މިނިސްޓަރ އޮފް އެޓޯލްސް ޑިވެލޮޕްމަންޓް [[އަޙްމަދު ތަސްމީން ޢަލީ]]އެވެ.

2008 އޮކްޓޫބަރު 8ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ފުރަތަމަ ބުރުގައި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ހިމެނޭ ގޮތުން ޖުމުލަ 6 ކެންޑިޑޭޓުން ވާދަކުރެއްވިއެވެ. މައުމޫނާ އެކު ދެން ވާދަކުރެއްވީ [[ޤާސިމް އިބްރާހީމް]]، [[ޙަސަން ސަޢީދު|ޑރ. ޙަސަން ސަޢީދު]]، [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]]، [[އިބްރާހިމް އިސްމާޢިލް|އިބްރާހިމް އިސްމާޢީލް]]، [[ޢުމަރު ނަސީރު|ޢުމަރު ނަޞީރު]]، މި 5 ބޭފޫޅުންނެވެ. އިންތިޚާބުގެ ފުރަތަމަ ބުރުގައި 71,731 ވޯޓާ އެކު ވޯޓުލީ މީހުންގެ %40.63 ހޯއްދަވައި ފުރަތަމަ ބުރު ކާމިޔާބުކުރެއްވީ މައުމޫނެވެ. ނަމަވެސް އެއްވެސް ކެންޑިޑޭޓަކަށް %50 ވޯޓު ލިބިފައިނުވާތީ އިންތިޚާބުގެ ދެވަނަ ބުރު ބާއްވައިފައިވެއެވެ.

2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ދެވަނަ ބުރު ބޭއްވީ 2008 އޮކްޓޫބަރު 28ވަނަ ދުވަހުއެވެ. ދެވަނަ ބުރުގައި ވާދަކުރެއްވީ ފުރަތަމަ ބުރުން އެންމެ ގިނަ ވޯޓު ލިބިވަޑައިގެންނެވި ދެ ކެންޑިޑޭޓުންކަމަށްވާ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމާއި [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު|މުޙައްމަދު ނަޝީދެވެ]]. ދެވަނަ ބުރުގައި 97,222 ވޯޓު (%54.21) ހޯއްދަވައި އިންތިޚާބު ކާމިޔާބުކުރެއްވީ [[ދިވެހިރައްޔިތުންގެ ޑިމޮކްރެޓިކް ޕާޓީ]]ގެ ކެންޑިޑޭޓު މުޙައްމަދު ނަޝީދެވެ. 82,121 ވޯޓު (%45.79) އާ އެކު މައުމޫނަށް ކުރިމަތިވެވަޑައިގެންނެވީ ނާކާމިޔާބީއާއެވެ.

== ރިޔާސީ ދައުރުތައް (1978 - 2008) ==
އަލްއުސްތާޛު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެވަނަ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ދެވަނަ ރައީސްގެ ގޮތުގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ ހުވާކުރެއްވީ 11 ނޮވެންބަރު 1978 (10 ޛުލްޙިއްޖާ 1398) ވީ ހޮނިހިރު ވިލޭރޭގެ މެންދަމު 00:00 ގައެވެ. އެ މަނިކުފާނަށް ހުވާ ލައިދެއްވީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އޭރުގެ އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރު [[މޫސާ ފަތުޙީ|ފަޟީލަތުލްއުސްތާޛުއްޝައިޚުލްމަރްޙޫމު މޫސާ ފަތުޙީ އަލްއަޒްހަރީ]]އެވެ. އޭގެފަހުން ވިދިވިދިގެން 5 އަހަރުގެ 6 ދައުރަށް، ރައްޔިތުންގެ ވަރަށް ތަނަވަސް އަޣުލަބިއްޔަތަކުން މައުމޫން ވަނީ ހޮވިވަޑައިގެންފައެވެ. އަދި އެ މަނިކުފާނު ވަނީ ދިވެހި ޤައުމަށާއި ރައްޔިތުންނަށް ވަރަށް އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވައިފައެވެ.

ރައީސް މައުމޫންގެ ޒަޢާމަތު ވެގެންދިޔައީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ތަފާތު ރޮނގުރޮނގުން ކުރިއެރުމާއި ތަރައްޤީ ލިބުނު އަހަރުތަކަކަށެވެ. އެ މަނިކުފާނު ވެރިކަމާ ޙަވާލުވީ އަހަރު، 1978 ގައި، ރާއްޖޭގެ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ނިސްބަތް، ބޮލަކަށް ޖެހޭ މިންވަރަކީ 180 އެމެރިކާ ޑޮލަރަށް ވުރެ މަދު ޢަދަދެކެވެ. ނަމަވެސް އެ މަނިކުފާނުގެ ވެރިކަން ނިމުނު އިރު، 2008 ގައި، އެ ޢަދަދު ވަނީ 4500 އެމެރިކާ ޑޮލަރަށް އިތުރުވެފައެވެ.

މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމާ ޢަވާލުވެވަޑައިގެންނެވި އިރު ރާއްޖޭގައި ހުރީ ސަރުކާރުގެ އެންމެ 4 ސްކޫލެވެ. ލިޔަންކިޔަން ދަންނަ މީހުންނަށް ވުރެ، ލިޔަންކިޔަން ނުދަންނަ މީހުން ގިނައެވެ. 2008 ގައި އެމަނިކުފާނު ވެރިކަމުން ވަކިވެވަޑައިގެންނެވި އިރު، ސަރުކާރުގެ 221 ސްކޫލް ހިނގަމުންދިޔައެވެ. 1978 ގައި، 65 ޔުނިވަރސިޓީ ގްރެޖުއޭޓުން ތިބި އިރު، އެ މަނިކުފާނުގެ ރިޔާސަތުގައި އެ ޢަދަދު 4000 އަށް އިތުރުވެފައިވެއެވެ. ލިޔަންކިޔަން ދަންނަ މީހުންގެ ނިސްބަތް އޮތީ ހުޅަނގުގެ ޤައުމުތަކާ ފައިހަމަކުރެވޭ މިންވަރުގައެވެ. 99 އިންސައްތައާ ގާތްކުރާ ޢަދަދެއްގައެވެ. ޞިއްޙީ ދާއިރާއަށް ބަލާ އިރު، ރައީސް މައުމޫންގެ ރިޔާސަތު ފެށުނު އިރު ތިބީ 23 ޑޮކްޓަރުންނާއި 74 ނަރުހުންނެވެ. 2008 ނިމުނު އިރު، 600 ޑޮކްޓަރުންނާއި، 1300 ނަރުހުންނާއި، 800 ކޮމިއުނިޓީ ހެލްތް ވޯރކަރުން ޚިދުމަތުގައި ތިއްބެވިއެވެ. ވެރިކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވިއިރު ރާއްޖޭގައި ހުރީ ހަމަ އެންމެ ހޮސްޕިޓަލެކެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ ޒަޢާމަތު ނިމުނު އިރު ރާއްޖޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކުގައި 22 ހޮސްޕިޓަލް ޤާއިމުވެފައި ހުއްޓެވެ. 1978 ގައި ރާއްޖޭގައި އޮތީ އެންމެ 15 ރިޒޯޓެވެ. އެ އަހަރު ރާއްޖެ އައީ 15,000 ފަތުރުވެރީންނެވެ. 2008 ގައި ރާއްޖޭގައި ހުރި ރިޒޯޓުގެ އަދަދު 100 އާ ގާތްކުރާ ޢަދަދަކަށް އިތުރުވިއިރު، އެ އަހަރު 600,000 އަށް ވުރެ ގިނަ ފަތުރުވެރީން ރާއްޖެއަށް ޒިޔާރަތްކުރިއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިސްލާމީ ވަޙްދަތު ދެމެހެއްޓެވުމަށް ޓަކައި ވެސް ރައީސް މައުމޫން ވަނީ އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވައިފައެވެ. ރާއްޖޭގައި އިސްލާމީ ތަޢުލީމާއި ތަފާތު އިސްލާމީ ފަންނުތައް ކިޔަވައިދެއްވުމަށް ޓަކައި އުފެއްދެވި މަރުކަޒު [މަޢުހަދުއްދިރާސާތިލްއިސްލާމިއްޔާ] ހުޅުވުނީ ހިޖުރީ 15ވަނަ ޤަރުނުގެ މުނާސަބަތުގައި ހިޖުރީ އާ އަހަރުގެ ފުރަތަމަ ދުވަހުއެވެ. އެއީ، 1980ވަނަ އަހަރުގެ ފެބުރުވަރީ މަހުގެ 9ވަނަ ދުވަހުއެވެ. އޭގެފަހުން ޢަރަބި ތަޢުލީމު ދޭ ދެވަނަ މަދަރުސާ [&lt;nowiki/&gt;[[ޢަރަބިއްޔާ ސްކޫލު|އަލްމަދްރަސަތުލްޢަރަބިއްޔަތުލްއިސްލާމިއްޔާ (ޢަރަބިއްޔާ ސްކޫލް)]]] ހުޅުވިގެންދިޔައެވެ. ރާއްޖެއިން ލިޔަންކިޔަން ނުދަތުން މުޅިން ފިލުވައިލެއްވުމަށް ޓަކައި 1980 ޖަނަވަރީ 1 ގައި ފެށްޓެވި އަސާސީ ތަޢުލީމުގެ މަޝްރޫޢަކީ، އެ މަނިކުފާނު ހިންގެވި މަޝްރޫޢުތަކުގެ ތެރެއިން ވަރަށް ކާމިޔާބު މަޝްރޫޢެކެވެ. 

ރާއްޖޭގެ ރައްޔިތުންގެ މެދުގައި ދީނީ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރެއްވުމަށް ޓަކައި ރަމަޟާން މަހަށް ޚާއްޞަ ކުރައްވައިގެން، ހިޖުރައިން 1400ވަނަ އަހަރުގެ ރަމަޟާން މަހުގެ 1ވަނަ ދުވަހުގެ ރެއިން ފެށިގެން، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީގެ، އޭރުގެ މުލީއާގޭގައި ރައީސް މައުމޫން ފެށްޓެވި ޤުރްއާން ކިޔެވުމާއި ދީނީ މައުޟޫޢަށް ވާހަކަ ދެއްކުމުގެ ޕްރޮގްރާމަކީ މިގޮތުން ޚާއްޞަ ގޮތެއްގައި ފާހަގަކޮށްލެވޭ ޕްރޮގްރާމެކެވެ. މި ޕްރޮގްރާމް މެދުކެނޑުމެއްނެތި ކުރިއަށް ގެންދެވިއެވެ. އޭރު ރާއްޖޭގައި ދީނީ ޢިލްމުވެރިން މަދުކަމާ އެކު، އެ ޕްރޮގްރާމްގައި ގިނަ ތަޤްރީރުތަކެއް ކުރެއްވީ ޚުދު އެ މަނިކުފާނެވެ. އަދި ރާއްޖެއިން ބޭރުގެ ވާޢިޡުންނާއި ޤާރީން ގެންނަވައި، މި ޕްރޮގްރާމް މުއްސަނދިކުރެއްވިއެވެ.

އެ މަނިކުފާނުގެ މަސައްކަތްޕުޅުތަކުގެ ތެރެއިން، ރާއްޖޭގެ ކޮންމެ ރަށެއްގައި މިސްކިތް ބިނާކުރައްވައި، ކީރިތި ޤުރްއާން ތަޖުވީދު މަގުން ކިޔެވުމުގެ ފަންނު ދިރުވުމަށް ޚިދުމަތްކުރެއްވުމާއި، ދީނީ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރެއްވުމަށް މީޑިއާ މެދުވެރިކުރައްވައި ތަފާތު ޕްރޮގްރާމްތައް އަމިއްލަފުޅަށް ކުރިއަށް ގެންދެވިކަން އެއީ ވެސް ފާހަގަކޮށްލެވޭ ކަންކަމެވެ. އަދި އެ މަނިކުފާނުގެ ވެރިކަމުގައި ކީރިތި ޤުރްއާނުގެ ޢިލްމު ފެތުރުއްވުމަށް ހުޅުއްވި ކީރިތި ޤުރްއާނާ ބެހޭ މަރުކަޒަކީ ވެސް އެ މަނިކުފާނު ދީނީ ރޮނގުން ކުރެއްވި މަތިވެރި ޚިދުމަތެކެވެ. ރައީސް މައުމޫނަކީ، ދީނީ އަދި ޢިލްމީ ގިނަ ފޮތްތަކެއް ލިޔުއްވައި ޝާއިޢުކުރެއްވުމުގެ އިތުރުން [ދީނުގެ މަގު]ގެ ނަމުގައި ދީނީ ހަފްތާ މަޖައްލާއެއް ވެސް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އޮފީހުން ނެރުއްވަމުން ގެންދެވި ޢިލްމުވެރިއެކެވެ. އޭގެއިތުރުން، ވެރިކަމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އުފުއްލަވަމުން ވެސް އެ މަނިކުފާނު ގެންދެވީ މެދުނުކެނޑި މުދައްރިސެއްގެ ދައުރު އަދާކުރައްވަމުންނެވެ. އިސްލާމީ ޝަރީޢަތާއި އުޞޫލުލްފިޤްހުގެ ޢިލްމުގެ ފިލާވަޅުތައް ކުއްލިއްޔަތުއްދިރާސާތިލްއިސްލާމިއްޔާގެ ދަރިވަރުންނަށް ޤަވާޢިދުން ނަންގަވައިދެއްވަމުން ގެންދެވިއެވެ.

ރާއްޖޭގެ އެންމެބޮޑު އާބާދީއެއް އޮތީ މާލޭ ސަރަޙައްދުގައި ކަމަށްވުމާ އެކު، މާލޭ ސަރަޙައްދަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލަ ޙައްލުކުރެއްވުމަށް ރައީސް މައުމޫންގެ ޒަޢާމަތުގައި ދެއްވި އަހަންމިއްޔަތުކަން ވެސް އެއީ އެމަނިކުފާނުގެ ޚިދުމަތްތަކުގެ ތެރެއިން ފާހަގަކުރެވޭ މުހިންމު ޚިދުމަތެކެވެ. ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމާ އެމަނިކުފާނު ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމަށް ފަހު، އެންމެ ބޮޑު އިސްކަމެއް ދެއްވި އެއްކަމަކީ، މާލެއިން ހިއްކެންހުރި ސަރަޙައްދުތައް ހިއްކުމަށް ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅުތަކެވެ. މިގޮތުން ހިއްކި ސަރަޙައްދުން އެތައް ބަޔަކަށް ގޯތި ދެއްވައި، ޞިނާޢީ އެކި މަޝްރޫޢުތަކަށް ބިން ޚާއްޞަކުރެއްވިއެވެ. މީގެއިތުރުން، ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލަ ޙައްލުކުރެއްވުމަށް އެމަނިކުފާނު ފެށްޓެވި އެންމެ އަގުބޮޑު އެއް މަޝްރޫޢަކީ [[ހުޅުމާލެ|ހުޅުމާލޭ]] މަޝްރޫޢެވެ. 1997ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޫބަރު މަހުގެ 16ވަނަ ދުވަހު އެ މަނިކުފާނު އިފްތިތާޙުކޮށްދެއްވި މި މަޝްރޫޢު ވެގެންދިޔައީ، ދިވެހިންގެ އެތައް ބަޔަކަށް އެތައް ހިތްހަމަޖެހުމަކާއި، ފޮނި އުންމީދުތަކެއް ގެނެސްދިން މަޝްރޫޢަކަށެވެ. ހުޅުމާލޭގައި މީހުން ދިރިއުޅެން ފެށުން އިފްތިތާޙުވެގެންދިޔައީ، އޭގެ 6 އަހަރުފަހުން 2004ވަނަ އަހަރުގެ މޭ މަހުގެ 12ވަނަ ދުވަހުއެވެ. ރައީސް މައުމޫން ސިފަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުން ނަމަ، އެ ދުވަހަކީ ރާއްޖޭގެ ގިނަ ބަޔަކު ދެކެމުން އައި ފިނިފެންމަލުގެ ހުވަފެން ޙަޤީޤަތަކަށްވެގެންދިޔަ ދުވަހެވެ.

ރައީސް މައުމޫންގެ މަސައްކަތްޕުޅުތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ އަލިގަދަކޮށް ފާހަގަވެގެންދިޔަ އެއް މަސައްކަތްޕުޅަކީ، ސަރަޙައްދީ އެއްބައިވަންތަކަމަށާއި، އިސްލާމީ އުންމަތުގެ ޙައްޤުތައް ޙިމާޔަތްކުރެއްވުމަށް ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅެވެ. ރައީސް މައުމޫނަކީ، ސަރަޙައްދީ ޖަމްޢިއްޔާ [&lt;nowiki/&gt;[[ސާރކް]]]ގެ އެއް ބާނީއެވެ. އޭގެއިތުރުން، އެ މަނިކުފާނަކީ، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ބޮޑެތި ބައްދަލުވުންތަކުގައި [[ފަލަސްޠީނު]]ގެ މައްސަލައިގައި މެދުނުކެނޑި ވަކާލާތުކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ.

1987 ގައި ރައީސް މައުމޫން މުޅި ދުނިޔޭގެ ސަމާލުކަން ހޯއްދެވީ، އެ އަހަރު ވެންކޫވަރގައި އޮތް ކޮމަންވެލްތް ސަމިޓުގައާއި، އަދި އެ އަހަރު [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]]ގެ ޢާންމު މަޖިލީހުގައި، ކަނޑުގެ ލޮނުގަނޑު އުފުލުމުގެ މައްސަލައާއި، މޫސުމަށް އަންނަ ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން، ރާއްޖެއާއި އެހެނިހެން ކުދި ޖަޒީރާ ޤައުމުތަކަށް ހުރި ނުރައްކަލާ ބެހޭގޮތުން ބައިނަލްއަޤްވާމީ ސަމާލުކަން ހޯއްދެވުމާ ގުޅިގެންނެވެ. އެ ކަން ފާހަގަވެގެންދިޔައީ، ޤައުމެއްގެ އެންމެ އިސްވެރިޔަކު މި މައްސަލައާމެދު އެންމެ މަތީ ފެންވަރުގައި އެންމެ ފުރަތަމަ އަޑުއުފުއްލެވި ފަހަރު ކަމުގައެވެ.

== ފުރުއްވި މަޤާމުތައް ==
* [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]] އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައަޅުއްވައިފައި ހުންނަވާ ދާއިމީ މަންދޫބުކަން
* [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]ގައި ހުންނަ ދިވެހި ސަފީރުގެ އޮފީހުގެ ވެރިޔާކަން
* [[އަމީނިއްޔާ ސުކޫލް|އަމީނިއްޔާ ސްކޫލް]]ގެ މުދައްރިސްކަން
* [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]] ގައި ހުންނަވާ ދިވެހި ދައުލަތުގެ ވަކީލުކަން
* ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އޮފީހުގެ ޚާއްޞަ ވަކީލުކަން
* މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓްކަން
* ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަން
* ސިފައިންނާއި ފުލުހުންގެ އެންމެ މަތީ ވެރިޔާކަން
* އެމްއެމްއޭގެ ގަވަރުނަރުކަން
* މިނިސްޓަރ އޮފް ޑިފެންސް އެންޑް ނޭޝަނަލް ސެކިއުރިޓީކަން
* މިނިސްޓަރ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޓެރަޜަރީކަން

==ފާހަގަކުރެވޭ ދަތުރުތަކާއި ބައިވެރިވެވަޑައިގައިގެންނެވި ބައްދަލުވުން==
* މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމަށް ފަހު ކުރެއްވި ފުރަތަމަ ދަތުރަކީ [[ލީބިޔާ]]އަށް ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅެވެ. މި ދަތުރުފުޅުކުރެއްވީ އެ ޤައުމުގައި ބޭއްވުނު 10ވަނަ [[ސެޕްޓެމްބަރ ރިވޮލިއުޝަން]] ފާހަގަކުރުމުގެ ޙަފްލާގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމަށެވެ.
* 1981 ގައި [[ސައޫދީ އަރަބިއްޔާ|ސަޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާ]]ގައި ބޭއްވި 3ވަނަ އިސްލާމިކް ސަމިޓް ކޮންފެރެންސް އޮފް [[އޯރަގަނައިޒޭޝަން އޮފް ދަ އިސްލާމިކް ކޮންފެރެންސް|އޯގަނައިޒޭޝަން އޮފް ދަ އިސްލާމިކް ކޮންފެރެންސް]] ގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމަށް މައުމޫން އެ ޤައުމަށް ވަޑައިގަތެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން އައި.އެސް.ސީގެ ހުރިހާ ބައްދަލުވުމެއްގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަންނަވައެވެ. މީގެ ތެރޭގައި 1984 ގައި [[މޮރޮކޯ]] ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމާއި، 1987 ގައި [[ކުވެއިތު|ކުވައިތު]]ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމާއި, 1991 ގައި [[ސެނެގާލް]]ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމާއި، 1994 ގައި [[މޮރޮކޯ]]ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުން އަދި 1997ގައި [[ޕާކިސްތާން|ޕާކިސްތާނު]]ގައި ބޭއްވުނު ބައްދަލުވުން ހިމެނެއެވެ.
* 1981 ގައި [[އޭޝިއާ]]ގެ ބައެއް ޤައުމުތަކަށް ސަރުކާރުގެ ދަތުރުފުޅެއް ކުރެއްވިއެވެ. މިގޮތުން މި ދަތުރުފުޅުގައި ވަޑައިގަތީ [[ސިންގަޕޫރު|ސިންގަޕޫރާއި]] [[މެލޭޝިޔާ]]އަށެވެ.
* 10 މޭ 1982 ގައި [[ލަންޑަން|ލަންޑަނަށް]] ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ހައިސިއްޔަތުން މައުމޫން ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅަކީ ހުޅަނގުގެ ޤައުމަކަށް މި މަނިކުފާނު ކުރެއްވި ފުރަތަމަ ދަތުރުފުޅެވެ.
* އޮކްޓޫބަރު 1982 ގައި [[ފިޖީ]] ގައި ބޭއްވި '''ކޮމަންވެލްތު'''ގެ އިސްވެރީންގެ ބައްދަލުވުމުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގެންނެވިއެވެ.
* 1982ވަނަ އަހަރު [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]އަށް ސަރުކާރުގެ ދަތުރުފުޅެއް ކުރެއްވިއެވެ. މި ދަތުރުފުޅުގެ ބޭނުންފުޅަކަށްވީ ދެ ޤައުމުގެ ގުޅުން އިތުރަށް ބަދަހިކުރުމެވެ.
== ފާހަގަކުރެވޭ ޚިދުމަތްތައް ==
=== އަދަބީ ޚިދުމަތްތައް ===
މައުމޫންގެ އަދަބީ ޚިދުމަތުގެ ފެށުން ގުޅިފައިވަނީ މަދްރަސީ ދައުރާއެވެ. ސިލޯނުގައި ކިޔަވައިވިދާޅުވަމުން ގެންދެވިއިރުވެސް ތަފާތު އެކިއެކި އަދަބީ ޙަރަކާތްތަކުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތެވެ. މިޞްރުގައި ކިޔަވައިވިދާޅުވަން ހުންނެވިއިރު ދަރިވަރުން ނެރުއްވި މަޖައްލާއަށް ލިޔުއްވި އަދަބީ އިޖްތިމާޢީ ލިޔުއްވުންތަކަކީ ފާހަގަކޮށްލެވޭފަދަ މުހިއްމު ލިޔުއްވުންތަކެކެވެ.

{{ambox | text = މިލިޔުމުގައި ފަންވަތް ވެބްސައިޓްގައި ޢަބުދުލް ޢަޒީޒް ޖަމާލް އަބޫބަކުރު ލިޔެފައިވާ ބައެއް ހިމެނެއެވެ}}
ތަޢުލީމީ ދައުރު ނިންމަވައިލެއްވުމަށްފަހު މާލެވަޑައިގެންވެސް އަދަބީ ޙަރަކާތްތަކުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތީ ވަރަށް މުރާލިފުޅުކަމާއެކީގައެވެ. 70 ގެ އަހަރުތަކުގައި މަޝްހޫރުވި އަމާޒު މަޖައްލާއަށާއި ހަފުތާ ނޫހަށް ވަރަށް &quot;ދީލަތި&quot;ގޮތެއްގައި ލިޔުއްވަމުން ގެންދެވިއެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ ގިނަ ލިޔުއްވުންތައް ހުރީ ބަހާއި ބަހުގެ އަދަބިއްޔާތާއި އިޖްތިމާޢީ ދާއިރާގެ ތެރޭގައެވެ. އަދި ދީނީ ރޮނުންވެސް ތަފާތު ލިޔުއްވުންތައް ލިޔުއްވައިފައިވެއެވެ. 
މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަކީ ވާހަކަދެއްކުންތެރިކަމުގެ އުސްލޫބަށް ބޮޑު އިންޤިލާބެއް ގެންނެވި މުޤައްރިރެކެވެ. މިހާރު އަޅުގަނޑުމެންނަށް މި ފާހަގަކުރެވޭ ގޮތަށް ސަލާމާއި ޙަމްދު ޞަލަވާތާއި މުޚާޠަބުކުރެއްވުމުގެ ފޯމެޓް ވާހަކަދެއްކުންތެރިކަމުގެތެރޭގައި ވައިގައި ހިއްޕުވައިލެއްވީ އެމަނިކުފާނެވެ.

އެ މަނިކުފާނަށް 11 ނޮވެމްބަރ 1978 ގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަން ލިބިވަޑައިގަތުމާއެކު [ދިވެހިބަހާއި އަދަބަށް ޚިދުމަތްކުރާ މަޖްލިސް]ގެ ނަމުގައި ވަކި މުއައްސަސާއެއް އުފައްދަވައި އެއީ ދައުލަތުން ކުރައްވާ ޚާއްޞަ މަސައްކަތްޕުޅެއް ކަމުގައި ހަމަޖެއްސެވިއެވެ. އަދި [ދިވެހި ތާރީޚާއި ސަގާފަތަށް ޚިދުމަތްކުރާ މަޖްލިސް] ގެ ނަމުގައި އެހެން މުއައްސަސާއެއް އުފެއްދެވިއެވެ. ފަހުން މި ދެ މުއައްސަސާ އެއްކޮށްލައްވައި [ދިވެހިބަހާއި ތާރީޚަށް ޚިދުމަތްކުރާ ޤައުމީ މަރުކަޒު]ގެ ނަމަށް ބަދަލުކުރެއްވިއެވެ. މިދެންނެވި މަރުކަޒުން ނެރުއްވަން ފައްޓަވައިގެން ކުރިޔަށް ގެންދަވާ [ފަތްތޫރަ] މަޖައްލާއަށް [ފަހުބަސް] ގެ ނަމުގައި ލިޔުއްވި އަދަބީ ލިޔުންތަކަކީ މިއަދުގެ ދަރިވަރުން އަދަބީ މުތްތަކެއްކަމުގައި ބަލަމުން ގެންދާ މަޒުމޫނުތަކެކެވެ.

=== އަސާސީ ތައުލީމް===
މައުމޫންގެ ރައީސްކަމުގައި ސިޔާސަތަށް ގެންނެވި އެންމެ ބޮޑު ބަދަލަކީ [އިންސާނުންނަށް ފެނާއި ކާބޯތަކެތި ލިބުމަކީ އެބައިމީހުންގެ ޙައްޤެއް ކަމުގައި ވާ ފަދައި ތަޢުލީމު ލިބުމަކީވެސް އެބައި މީހުންގެ ޙައްޤެއް] ކަމުގައި ސަރުކާރުން ޤަބޫލުކުރެއްވުމެވެ.

މައުމޫންގެ ސަރުކާރުގެ ވަރަށް ކުރީކޮޅު ރާއްޖޭގެ މީހުންގެ ލިޔަންކިޔަން ދަތުމުގެ ނިސްބަސް ހޯއްދެވުމަށް ދިރާސާއެއް ކުރެއްވިއެވެ. މި ދިރާސާގެ ނަތީޖާއިން އެނގުނީ 1979 ގައި ރާއްޖޭގެ އޭރުގެ އާބާދީގެ %24.77 މީހުންނަށް ލިޔަންކިޔަން ނޭނގޭކަމެވެ. (ފުރަދާނަ، އޮކްޓޯބަރ 2003). އެހެންކަމުން ދިވެހި ޤައުމުން ލިޔަންކިޔަން ނުދަތުން މުޅިން ފޮހެލެއްވުމުގެ މަޤްޞަދުގައި 1 ޖެނުއަރީ 1980 ގައި [އަސާސީ ތަޢުލީމުގެ މަޝްރޫޢު] ސަރުކާރުން އިޢުލާންކުރެއްވިއެވެ. މި މަޝްރޫޢުގެ ދަށުން ޢަމަލީ މަސައްކަތް ފަށައިގަނެވުނީ 24 ފެބްރުއަރީ 1980 ގައި ޚުދު މައުމޫން އަސާސީ ތަޢުލީމުގެ ކްލާސްތަކަށް ކިޔަވައިދެއްވަން ފެއްޓެވުމުންނެވެ. މި ގޮތުގެ މަތީން ވަރަށް ފޯރިޔާއެކު މި މަޝްރޫޢު ދިޔައީ ކުރިޔަށެވެ. މި މަޝްރޫޢުގެ ސަބަބުން 1999 ގެ ނިޔަލަށް ރާއްޖޭގެ ލިޔަންކިޔަން ނުދަތުމުގެ ނިސްބަތް %1.06 އަށް ތިރިކުރެވުނެވެ. 
===ރަސްމީ ތަޢުލީމް ފުޅާކުރެއްވުން ===
ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމާ މައުމޫން ޙަވާލުވެވަޑައިގަތްއިރުވެސް ރާއްޖޭގައި ނިޒާމީ ތަޢުލީމުވަނީ ތަޢާރުފުކުރެވިފައެވެ. މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ތަޢުލީމު ދެވެނީ މާލޭގައި އެކަންޏެވެ. ފަށާ ތަޢުލީމުދޭ މޮންޓެސޫރީ ސްކޫލުން ޖާގަލިބެނީ ނަސީބުގަދަ  ކުއްޖަކަށެވެ. އޭރު މުޅި ރާއްޖޭގައިވެސް ސަރުކާރުގެ ޚަރަދުގައި ހިންގާ ހުރީ އެންމެ 4 ސްކޫލެވެ.

މައުމޫންގެ ވެރިކަމުގައި ފުރަތަމަ އެޅުއްވި ފިޔަވަޅަކީ ރާއްޖޭގެ ކޮންމެ އަތޮޅެއްގައި ވަރަށް ކުއްލި ގޮތެއްގައި [ޕްރައިމަރީ ސްކޫލެއް] އުފައްދަވައި ހިންގަވާން ފެއްޓެވުމެވެ. ކޮންމެ ސްކޫލަކަށް އަތޮޅުން ހޯދާ 2 މުދައްރިސަކާއި ސަރުކާރުން ފޮނުވާ ޓީޗަރަކާއި ނާޒިރެއް ހަމަޖައްސަވައިގެންނެވެ. މިނިސްޓްރީ އޮފް ޕްރޮވިންޝަލް އެފެއަރޒްގެ ދަށުން ހިންގަވަން ފެއްޓެވި މި ސްކޫލްތައް ވަގުތީ ގޮތުން ހިންގަވަންފެއްޓެވީ ވަގުތީ ޢިމާރާތްތަކުގައެވެ. (ފަހުން ޖަޕާނު ސަރުކާރުގެ އެހީގައި ޢިމާރާތްކުރެވުނު [އަތޮޅު މަދަރުސާ]ގެ އާޢިމާރާތްތަކަށް މިތަންތަން ބަދަލުކުރެވުނެވެ.) ދެން އެޅުއްވި މުހިއްމު އަނެއް ފިޔަވަޅަކީ 10 އަހަރަށްވުރެ ދިގު މުއްދަތުގައި މެދު ނުކެނޑި ހިނގަމުން އައި އަމިއްލަ މަދްރަސާ މަކްތަބުފަދަ ތަންތަނަށް ސަރުކާރުން ދާއިމީ އެހީ ދެއްވަން ފެއްޓެވުމާއެކު، ޢުމުރު ހަމަވާ ހުރިހާ ކުދީންނަށް މޮންޓެސޫރީ ސްކޫލުން (މިހާރުގެ އިސްކަންދަރު ސްކޫލުން) ޖާގަ ހުޅުވައިލެއްވުމެވެ. (ފުރަދާނަ، ޖެނުއަރީ 2003). އަދި 2000 ވަނަ އަހަރުގެ ނިޔަލަށް މުޅިރާއްޖޭގެ ހުރިހާ ރަށަކަށް ފަށާތަޢުލީމާއި މެދުމަދުރަސީ ތަޢުލީމު ޢާއްމު ކުރެއްވިއެވެ. (އެޑިޔުކޭޝަން، 2008) . 2008 ވަނަ އަހަރު ނިމުނު އިރު ރާއްޖޭގައި ސީދާ ސަރުކާރުން ހިންގަވާ 221 ސްކޫލް ހުއްޓެވެ. (Statistical year book 2009)  .


===ސާނަވީ ތަޢުލީމް މަތީ ސާނަވީ ތަޢުލީމް ފުޅާކުރެއްވުން ===
މައުމޫން ރައީސްކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވިއިރު ސާނަވީއަށް ކިޔަވައިދެނީ ހަމައެކަނި އަމީނިއްޔާ އާއި މަޖީދިއްޔާގައި ކަމަށް ވިޔަސް އެ މަނިކުފާނު ވެރިކަމުން ވަޑައިގެންނެވިއިރު، ރާއްޖޭގެ ހުރިހާ އަތޮޅަކަށް ވަނީ ސާނަވީ ތަޢުލީމު ތަޢާރަފުކުރައްވައިފައެވެ.

މަތީތަޢުލީމަށް މަގުފަހިކުރެއްވުމަށްޓަކައި 3 ޖުލައި 1979 ގައި ސައެންސް އެޑިޔުކޭޝަން ސެންޓަރ (މިހާރުގެ ސެންޓަރ ފޮރ ހަޔަރ ސެކަންޑަރީ އެޑިޔުކޭޝަން) އުފެއްދެވިއެވެ. އަދި އައްޑުއަތޮޅު ހިތަދޫގައި [މުޙިއްބުއްދީން ސްކޫލް] ގެނަމުގައި، ހދ. ކުޅުދުއްފުށީގައި [ޖަލާލުއްދީން ސްކޫލް] ގެ ނަމުގައި ފެންވަރު ރަނގަޅު ދެ ސާނަވީ ސްކޫލް ބިނާކުރައްވައި މި ދެ ސްކޫލްގައިވެސް ސާނަވީއާއި މަތީ ސާނަވީ ތަޢުލީމު ދޭން ފެއްޓެވިއެވެ.

===އަރަބި އިސްލާމީ ތަޢުލީމް ===
ރާއްޖޭގައި ދީނި ތަޢުލީމު ފުޅާކުރެއްވުމުގެ މަޤްޞަދުގައި [މަޢުހަދުއްދިރާސާތިލްއިސްލާމިއްޔާ]ގެ ނަމުގައި 9 ފެބްރުއަރީ 1980 ގައި ޢިލްމީ މަރުކަޒެއް ބިނާކުރައްވައި ޤުރްއާނުގެ ޢިލްމާއި ދީނީ ޢިލްމު ފަތުރުއްވަން ފެއްޓެވިއެވެ. މިއަދު މިތަން ވަނީ ކޮލެޖެއްގެ ފެންވަރަށް ތަރައްޤީކުރައްވައި [ކުއްލިއްޔަތުއްދިރާސާތިލްއިސްލާމިއްޔާ]ގެ ނަމަށް ބަދަލުކުރައްވައިފައެވެ. އަދި މައުހަދަށް ބޭނުވާ ކުދީން ހޯއްދެވުމަށްޓަކައި ފީޑަރ ސްކޫލެއްގެ ގޮތުން 8 ފެބްރުއަރީ 1987 ގައި [އަލްމަދްރަސަތުލްޢަރަބިއްޔަތުލްއިސްލާމިއްޔާ] ގެ ނަމުގައި ޢަރަބި ބަހުން ކިޔަވައިދޭ ފަށާތަޢުލީމުގެ މަދްރަސާއެއް  ޤާއިމުކުރެއްވިއެވެ.

=== މަތީ ތައުލީމް ===
1978 ގައި ރައީސްކަމާ މައުމޫން ޙަވާލުވެވަޑައިގަތް އިރު، ޔުނިވަރސިޓީ ގުރެޖުއޭޓުންގެ ގޮތުގައި ރާއްޖޭގައި ތިއްބެވީ އެންމެ 65 ބޭފުޅުންނެވެ. އެހެންކަމުން މައުމޫންގެ ސަރުކާރުން ބޭރު ޤައުމުތަކުގެ އެހީ ހޯއްދަވައިގެންނާއި ދިވެހި ދައުލަތުގެ ބަޖެޓުން ޚަރަދުކުރައްވައިގެން ރާއްޖެއިން ބޭރުން މަތީ ތައުލީމް ޙާޞިލުކުރެއްވުމުގެ ފުރުޞަތު ހުޅުވައިލެއްވިއެވެ. ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ޔުނިވަރސިޓީ ގުރެޖުއޭޓުންގެ ޢަދަދު 2008 ނިމުނު އިރު 3000 އަށްވުރެ މައްޗަށް ވަނީ އަރައިފައެވެ. (ޑީ.އާރ.ޕީ. ގެ މެނި ފެސްޓޯ- 2008). މީގެ އިތުރުން ރާއްޖޭގައި ތިބެގެން މަތީ ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެވޭނެ މަގު ފަހިކުރުމަށްޓަކައި 1998 ވަނަ އަހަރު މޯލްޑިވްސް ކޮލެޖް އޮފް ހަޔަރއެޑިޔުކޭޝަން ސަރުކާރުން އުފެއްދެވިއެވެ.

=== ޞިއްހީ ޚިދުމަތް ===
މައުމޫން ރައީސް ކަމާ ޙަވާލުވެ ވަޑައިގަތް އިރު މުޅި ރާއްޖޭގައި ހުރީ އެންމެ ހޮސްޕިޓަލެކެވެ. މުޅި ރާއްޖޭގައި ޚިދުމަތްކުރައްވަނީ އެންމެ 7 ޑޮކްޓަރުންނެވެ. އޭރު ބައެއް އަތޮޅުތަކުގައި ހެލްތު ސެންޓަރ ޤާއިމުކުރެވިފައި ވިޔަސް އެއިން ކޮންމެ ތަނެއްގައި މަސައްކަތް ކުރައްވަނީ އެންމެ ހެލްތު އެސިސްޓެންޓެކެވެ. މިއަދު ކޮންމެ އަތޮޅެއްގައި ހޮސްޕިޓަލެއް އެބަހުއްޓެވެ. ކޮންމެ ރަށެއްގައި ޞިއްޙީ ޚިދުމަތްދޭނެ ހޮސްޕޓަލެއް ނުވަތަ ޞިއްޙީ މަރުކަޒެއް ނުވަތަ ހެލްތު ޕޯސްޓެއް އެބަހުއްޓެވެ. 2008 ނިމުނުއިރު ޞިއްޙީ ޚިދުމަތުގައި 550 ޑޮކްޓަރުންނާއި 1200 ނަރުހުންނާއި 800 ކޮމިޔުނިޓީ ހެލްތުވަރކަރުން ރާއްޖޭގެ ކަންކޮޅުތަކުގައި ޙަރަކާތްތެރިވެއެވެ.

ރައީސް މައުމޫން ޞިއްޙީ ދާއިރާއިން ކޮށްދެއްވި ޚިދުމަތުގެ ތަފްޞީލަށް ބަލައިލުމަކީ މިފަދަ ކުރު މަޒުމޫނެއްގައި ކުރެވޭނެ ކަމެއް ކަމަށް ނުވާތީ، މި ދާއިރާއިން ކޮށްދެއްވި މުހިއްމު ބައެއް ކަންކަން ފާހަގަކޮށްލުމުން ފުއްދައިލާނަމެވެ.

* ޅަފަތުގައި މަރުވާ ކުދީންގެ ނިސްބަތް ކޮންމެ 1000 އަކުން 120 އަށް އޮއްވައި އެ ޢަދަދު 10 އަށް ދަށްކުރެއްވުން.
* 5އަހަރުގެ ދަށުގެ ކުޑަކުދީން މަރުވާ ރޭޓް ކޮންމެ 1000 އަކުން 180 ގައި އޮއްވައި އެ ޢަދަދު ކޮންމެ އެއހާހަކުން 18 އަށް ތިރިކުރެއްވުން
މީހަކު ދިރިހުންނާނެ އެވްރެޖް ޢުމުރު 48 އަހަރުން 73 އަހަރަށް މަތިކުރެއްވުން

* ރާއްޖޭގައި ހުރި ހޮސްޕިޓަލުގެ ޢަދަދު 1 ން 22 އަށް އިތުރުކުރެއްވުން
* ރާއްޖޭގެ ހުރިހާ ކުޑަކުދީންނަށް ވެކްސިން ދިނުމުގެ މަޝްރޫޢު ކާމިޔާބުކަމާއެކު ހިންގެވުން.
* ރާއްޖެއިން ޖުޒާމްބަލި ނައްތައިލެއްވުން
* ޕޯލިޔޯ ނައްތައިލެއްވުން (1997 ގައި)
* މަލޭރިޔާ ނައްތައިލެއްވުން (1984 ގައި)
* ފައިލޭރިޔާ ނައްތައިލެއްވުން
* ޓީބީ (ކެއްސުންބަލި) މައިތިރިކުރެއްވުން. (މިހާރުގެ ނިސްބަތަކީ ކޮންމެ 1000 މީހަކުން 0.01 މީހުންނެވެ.)

=== މަސްވެރިކަމުގެ ޞިނާޢަތު ===

މައުމޫން ރައީސްކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތް އިރު ލަންކާ ސަރުކާރުނަ ވަނީ ރާއްޖޭގެ ހިކިކަނޑުމަސް ގަތުން މުޅިން ހުއްޓައިލައިފައެވެ. މިކަމަށް ޙައްލެއް ހޯއްދެވުމުގެ ގޮތުން 22 އޭޕްރިލް 1979 ގައި ލަންކާ ސަރުކާރާ ވާހަކަދައްކަވައިގެން 27 އޭޕްރިލް 1979 ން ފެށިގެން އަލުން ހިކިކަނޑުމަސް ލަންކާ އަށް ގަންނަ ގޮތަށް ހަމަޖެހި އަދި އަދަށް ދާންދެންވެސް އެކަން ކުރިޔަށް އެބަދެއެވެ.

މަސވެރިންނަށް ލުއި ފަސޭހަކަން ހޯއްދަވައިދެއްވުމުގެ ގޮތުން 1980 ގައި ފެއްޓެވި އޮއިވާލި ކަނދުފަތި ހަރުކުރުމުގެ މަޝްރޫޢުގެ ދަށުން ރާއްޖޭގެ އެކި ސަރަޙައްދުގައި 272 ށްވުރެ ގިނަ ކަނދުފަތި ވަނީ ހަރުކޮށްދެއްވައިފައެވެ.

ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ އުޞޫލުން ފެލިވަރުގައި ހިނގަމުންއައި ކޭނިންފެކްޓްރީ އަކީ ސައްތައިން ސައްތަ ސަރުކާރުގެ ކުންފުންޏެއް ކަމުގައި ހަމަޖެއްސެވިއެވެ.
1982 ން ފެށިގެން 2 ވަނަ ޖީލުގެ މަސްދޯނި ފަހަރު ސަރުކާރުގެ ޚަރަދުގައި ބަނދެ، ދިގުމުއްދަތުން އަގު އަދާކުރާ ގޮތަށް މަސްވެރީންނަށް ލިބޭ ގޮތް ހަމަޖެއްސެވިއެވެ.

މަސްވެރީންނަށް މުޖްތަމަޢުގައި ދެވޭ ޤަދަރު އިތުރުކޮށްދެއްވުމަށްޓަކައި 10 ޑިސެމްބަރ އަކީ މަސްވެރިންގެ ދުވަސް ކަމުގައި ކަނޑައަޅުއްވައި 1981 ންފެށިގެން މިދުވަސް ޤައުމީ ފެންވަރުގައި ފާހަގަކުރައްވަން ފެއްޓެވިއެވެ. މަސްވެރިކަމުގެ ޞިނާޢަތު ވާދަވެރި ވިޔަފާރީގެ އުޞޫލުން ހުޅުވައިލައްވައި ބޮޑެތި އިންވެސްޓްމަންޓްތައް ކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ފަހިކޮށްދެއްވިއެވެ. (މިނިސްޓްރީ އޮފް ފިޝަރީޒް އެގްރިކަލްޗަރ އެންޑް މެރިން ރިސޯސަސް 2008)

=== ފަތުރުވެރިކަން ===
1972 ގައި ރާއްޖެއަށް ފަތުރުވެރިކަން ތަޢާރުފު ވީނަމަވެސް 1978 ގެ ނިޔަލަށް ފަތުރުވެރިކަމުން ދައުލަތަށް ލިބޭ އާމްދަނީއެއް ނެތެވެ. އެއީ ވަކި ބަޔެއްގެ ޖީބަށް ވަންނަ ފައިސާއެއް ކަމުގައި އޮތީވެފައެވެ. ފަންނީ އެއްވެސް ބަޔެއް މުޅި ދާއިރާގައިވެސް ނެތި، ކުރެވެމުން އައި މަސައްކަތް އެއީ ޤައުމީ އިޤްތިޞާތުގެ އެންމެ ވަރުގަދަ ތަނބުކަމުގައި ހެއްދެވިއެވެ. 1987 ގައި ފަތުރުވެރިކަމުގެ ދާއިރާއަށް މީހުން ތަމްރީނު ކުރުމަށްޓަކައި [ސްކޫލް އޮފް ހޮޓެލް އެންޑް ކޭޓަރިންގ] ގެނަމުގައި މަރުކަޒެއް ޤައިމުކުރެއްވި އެވެ. ވިސްނުންތެރިކަމާއި ރޭއްވެވުމާއެކު ތިމާވެއްޓާ ރައްޓެހި، ދެމެހެއްޓެނިވި ގޮތެއްގައި މިމަސައްކަތް ތަރައްޤީ ކުރައްވައި މުޅި ދުނިޔޭގެ ރަންވަނަތައް ޙާޞިލުކުރެއްވިއެވެ. (މިނިސްޓްރީ އޮފް ޓޫރިޒަމް 2008)

=== ރާއްޖެތެރެ ތަރައްގީ ކުރުމުގެ މަޝްރޫޢު ===
މައުމޫން ރައީސްކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތްއިރު، ރަށްރަށުގެ މިސްކިތްތަކާއި ރަށު އޮފީސްތަކަކީ ސަރުކާރުން ޢިމާރާތް ކުރައްވާ ތަންތަނެއް ނޫނެވެ. އެއީ ރައްޔިތުން އަމިއްލަޔަށް އެމީހުންގެ ޚަރަދުގައި ބިނާކޮށްފައި ހުރި ދެރަވަރުގެ ތަންތަނެވެ. ފުރާޅުގައި ފަންލައި ބިތުގައި ގޯނިދަމައިފައި ނުވަތަ ރާނައި ސިމެންތި ނުޖަހައި ހުންނަނ އޮފީސްތައް ބައިވަރެވެ. މިސްކިތުގައި ބައްތިދިއްލައި ކުނާ އަޅައި ހެދުމަކީ ސަރުކާރަކާ ބެހޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. ރަށު އޮފީސްތަކަކީ ސަރުކާރުގެ ތަނަތަނަށް ނުވާތީ އެތަންތާނގައި ޤައުމީ ދިދަ ނެގުމެއްވެސް ނޯވެއެވެ. ރަށު އޮފީހުގައި ތިއްބަވަނީ ކަތީބަކާއި ކުޑަކަތީބަކު އެކަންޏެވެ.

މިކަން މިހެން އޮއްވައި މިއަދު މިފެންނަ މިންވަރަށް ރަށު އޮފީސްތަކާއި މިސްކިތްތައް ރާއްޖެތެރެ ތަރައްޤީކުރުމުގެ މަޝްރޫޢުގެ ދަށުން ތަރައްޤީކުރެއްވިއެވެ. މުވައްޒިފުން ލައްވައި ޤައުމީ ދިދަ ނަގައި ޒަމާނީކުރެއްވިއެވެ.

=== އެހެނިހެން ބައެއް ކަންކަން ===
ރައީސް މައުމޫންގެ ޒަޢާމަތުގައި ދިވެހި ޤައުމަށް ކުރެއްވި ޚިދުމަތްތައް ބަޔާންކުރުމަށް މަދު ޞަފުޙާތަކެއް ނުފުދެއެވެ. ބޭނުންވަނީ އެއްތަ ބައިވަރު ފޮތްތަކެކެވެ. އެހެންކަމުން އެ އުނދަގޫ މަސައްކަތްކުރުމަށް ޢުޛުރުވެރިވުމާއެކު އެ މަނިކުފާނުގެ މުހިއްމު އެހެން ބައެއް ޚިދުމަތްތައް ލިސްޓުކޮށްލުމުން ފުއްދައިލާނަމެވެ.

* މާލޭ ބިންހިއްކުމުގެ މަޝްރޫޢު
* މާލޭ މަގުހެދުމުގެ މަޝްރޫޢު
* ރަށްރަށުގެ ބަނދަރުހެދުމާއި ލަފައިފުރުމުގެ ދަތިކަން ޙައްލުކޮށްދެއްވުން
* އިސްލާމީ މަރުކަޒު ބިނާކުރުން
* އިލެކްޓްރިކް އަލިން ރާއްޖޭގެ ކަންކޮޅުތައް ދިއލައިލެއްވުން
* ރައީސް އޮފީހާއި ތީމުގެ ޒަމާނީ ފެންވަރަށް ޢިމާރާތްކުރުން
* އާސާރީ ތަރިކާ ޙމާޔަތްކުރެއްވުމުގެ ގޮތުން ހުކުރުމިސްކިތާއި ޢީދުމިސްކިތާއި މިފަދަ އެހެން މިސްކިތަތައް ދިގުމުއްދަތަކަށް ހުންނާނެ ގޮތަށް ސައެންޓިފިކް ގޮތުން ރައްކާތެރިކުރުން.
* ނޫސްވެރިކަން ތަރައްޤީކުރައްވައި ޒަމާނީކުރެއްވުން
* އިޖްތިމާޢީ ޚިދުމަތްތެރީންނަށް ހިތްވަރު ދެއްވުމަށްޓަކައި ޤައުމީ އިނާމް ތަޢާރުފުކުރެއްވުން.
* ސިފައިން ތަރައްޤީކުރައްވައި ޒަމާނީކުރެއްވުމާއެކު ފުލުހުންނަކީ މަދަނީ ބަޔެއްގެ ގޮތުގައި ހަމަޖެއްސެވުން.
* އަތޮޅުތަކަށް ވައިގެ ދަތުރުފަތުރުގެ ޚިދުމަތް ތަޢާރުފްކުރެއްވުމަށްޓަކައި ސަރަޙައްދީ ވައިގެ ބަނދަރުތައް ޤާއިމުކުރެއްވުން
* ސިފައިންނާއި ފުލުހުންގެ ޚިދުމަތް އަތޮޅުތަކަށް ފުޅާކުރެއްވުން.
* ޗާޕުގެ ޚިދުމަތް ތަރައްޤީކުރައްވައި ފުޅާކުރެއްވުން.
* އިންފޮރމޭޝަން ކޮމިޔުނިކޭޝަން ޓެކްނޮލޮޖީ ރާއްޖެއަށް ތަޢާރުފްކުރައްވައި ޢާއްމުކުރެއްވުން.
* މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީ އުފެއްދެވުން.
* މަލްޓިޕާޓީ ޑިމޮކްރެސީ ތަޢާރަފްކުރެއްވުން.
* ރަށުކޯޓުތައް އުފެއްދެވުން.
* ހައިކޯޓާއި ސުޕްރީމް ކޯޓް އުފެއްދެވުން.


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin: 1em auto 1em auto; &quot;
|-
|ކުރިން ހުންނެވީ:&lt;br /&gt;[[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]|| bgcolor=&quot;LightGray&quot; | '''[[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]'''&lt;br /&gt;1978-2008|| ފަހުން ވަޑައިގަތީ:&lt;br /&gt;'''[[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]]'''
|}

==ރިފަރެންސް==
*  [[ރޯއިސްޓަން އެލިސް]] ލިޔުއްވާފައިވާ [[އަ މޭން ފޯރ އޯލް އައިލެންޑްސް]] - ISBN 981-204-852-9
* ހަދާނާއި ތާރީޚްގެ ތެރެއިން - 1 ވަނަ ބައި - އަހުމަދު ނަޖީބް - 2006

==އިތުރު ފާލަންތައް==

*[https://web.archive.org/web/20041210094828/http://www.presidencymaldives.gov.mv/v3/ ދިވެހި ރާއްޖޭގެ ރައީސުލް ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ވެބްސައިޓް]

{{wikiquote|Maumoon Abdul Gayoom|މައުމޫނު އަބްދުލް ޤައްޔޫމް}}
{{commonscat|Maumoon Abdul Gayyoom}}

{{MaldivesPresidents}}

[[ޤިސްމު:ދިވެހި ސިޔާސީ ލީޑަރުން|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:Knights Grand Cross of the Order of St Michael and St George|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:1937 births|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:Living people|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ]]
[[ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދީނީ ޢިލްމުވެރީން]]</text>
      <sha1>t9kw0i971zkgkw4uj1tfos3671yo7zb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>137630</id>
      <parentid>137629</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T16:08:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memberuser</username>
        <id>25611</id>
      </contributor>
      <origin>137630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70379" sha1="72vdsnmlkwmx0u4oo3vmx4udhxvs3qf" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް
| office              = [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]
| image               = Maumoon Abdul Gayoom portrait 2013.jpg
| caption             = މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް، 2013
| term_start          = 11 ނޮވެންބަރު 1978
| term_end            = 11 ނޮވެންބަރު 2008
| predecessor         = [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]
| office1             = މިނިސްޓަރ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޓްރެޜަރީ
| president1          = ހަމަ [[މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| succeeded1          = އިސްމާޢީލް ފަތުޙީ
| predecessor1        = މުޙައްމަދު ނޫރައްދީން
| termstart1          = 5 ޖަނަވަރީ 1989
| termend1            = 1 ސެޕްޓެންބަރު 2004
| office2             = މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީގެ ގަވަރުނަރު
| termstart2          = 1 ޖުލައި 1981
| termend2            = 31 އޮގަސްޓު 2004
| predecessor2        = މަޤާމު އުފެއްދެވުން
| president2          = ހަމަ [[މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| office4             = މިނިސްޓަރ އޮފް ޑިފެންސް އެންޑް ނޭޝަނަލް ސެކިޔުރިޓީ
| president4          = ހަމަ [[މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| termstart4          = 11 ނޮވެންބަރު 1978
| termend4            = 11 ނޮވެންބަރު 1993
| predecessor4        = [[ޢަބްދުލްޙަންނާން ޙަލީމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު]]
| succeeded4          = [[ލެފްޓިނަންޓް ޖެނެރަލް (ރިޓަޔަރޑް) ޢަބްދުއްސައްތާރު އާދަމް]]
| office5             = މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓް
| termstart5          = 29 މާރިޗު 1977
| termend5            = 11 ނޮވެންބަރު 1978
| president5          = [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]
| office6             = [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އެކުވެރި ދައުލަތްތަކުގެ ޖަމްޢިއްޔާ]]އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައަޅުއްވައިފައި ހުންނަވާ ދާއިމީ މަންދޫބު
| president6          = [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]
| termstart6          = 24 ސެޕްޓެންބަރު 1976
| termend6            = 28 މާރިޗު 1977
| predecessor6        = [[ޢަބްދުއްސައްތާރު މޫސާދީދީ]]
| succeeded6          = [[ފަތުޙުﷲ ޖަމީލް]]
| birth_date          = {{Birth date and age|1937|12|29|df=yes}}
| birth_place         = [[މާލެ]]، [[ދިވެހިރާއްޖެ]]
| children            = {{flatlist|
*ދުންޔާ މައުމޫން
*ޔުމްނާ މައުމޫން
*އަޙްމަދު ފާރިސް މައުމޫން
*[[މުޙައްމަދު ޣައްސާން މައުމޫން]]
}}
| spouse              = ނަސްރީނާ އިބްރާހީމް
| education           = [[މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލް]]
| alma_mater          = [[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|އަލްއަޒްހަރު ޔުނިވަރސިޓީ]]، [[މިޞްރު]]&lt;br/&gt;އެމެރިކަން ޔުނިވަރސިޓީ އިން ކައިރޯ
| successor           = [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]]
| successor2          = މުޙައްމަދު ޖަލީލު
| relations           = [[ޢަބްދުﷲ ޙަމީދު]]&lt;br/&gt;[[ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| parents             = ބައްޕާފުޅު: [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް]]
| awards              = ނިޝާން ޣާޒީގެ ޢިއްޒަތުގެ ވެރިކަން - 2013
| otherparty          = [[ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ]] (2005 - 2011)&lt;br/&gt;[[ޕްރޮގްރެސިވް ޕާޓީ އޮފް މޯލްޑިވްސް]] (2011 - 2017)&lt;br/&gt;މޯލްޑިވްސް ރިފޯމް މޫވްމެންޓް (2019 - 2025)
| party               = މިނިވަން (1978 - 2005)، (2017 - 2019)، (2025އިން ފެށިގެން)
| signature           = Maumoon Abdul Gayoom signature.svg
}}
'''ނިޝާން ޣާޒީގެ ޢިއްޒަތުގެ ވެރިޔާ އަލްއުސްތާޛު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް''' ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގަތީ މީލާދީ ސަނަތުން 29 ޑިސެންބަރު 1937 (ހިޖުރީ ސަނަތުން 26 ޝައްވާލު 1356) ވީ ބުދަ ދުވަހު މައްޗަންގޮޅީ ކާމިނީގޭގައެވެ. ތުއްޕުޅު އިރުގެ ޙަޔާތްޕުޅު ހޭދަކުރެއްވީ މަންމާފުޅާއި ބައްޕާފުޅުގެ އޯގާތެރި ބެއްލެވުމުގެ ދަށުގައި މއ. ކާމިނީގޭގައެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ އަޞްލު ނަންފުޅަކީ ޢަބްދުﷲ މައުމޫން ޚައިރީއެވެ. ގޭތެރޭގެ ނަންފުޅެއްގެ ގޮތުން މަޝްހޫރުވެފައިވަނީ ޅަ ސީދީ އެވެ. ނަމަވެސް މަދްރަސީ ދައުރުގައި ކިޔައި އުޅުނީ ޢަބްދުﷲ މައުމޫންކަމަށް [ރައީސްގެ ތިންވަނަ ފަސް އަހަރުގެ ކުލަގަދަ ޚިދުމަތްތައް (1993)]  މި ފޮތުން ހާމަވެއެވެ. (މޫންލައިޓް، 1978) 

ޢަބްދުﷲ މައުމޫން ޚައިރީ ގެ ނަންފުޅު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް ބަދަލުވިކަމަށްވަނީ އެ މަނިކުފާނު ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ވަޑައިގަތުމަށް ޕާސްޕޯޓް ހެއްދެވުމުގައި އިސްވެ އުޅުއްވި ބޭފުޅަކަށް އެރި އޮޅުމެއްގެ ސަބަބުންނެވެ. ޢާއްމުކޮށް ކިޔައި އުޅުނީ [މައުމޫން] ކަމަށްވުމުން ފުރިހަމަ ނަންފުޅު ފޯމުގައި ލިޔުނު މީހަކު [މައުމޫން] މި ނަންފުޅާ ގުޅުވައިގެން ބައްޕާފުޅުގެ ނަންފުޅު އިތުރުކުރައްވައި [މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]ގެ ގޮތުގައި ޕާސްޕޯޓް ހެއްދެވީއެވެ.


197 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެންބަރު މަހުގެ 11ވަނަ ދުވަހުން ފެށިގެން 2008 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހާ ހަމައަށް [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]ކަން ކުރައްވައިފައިވަނީ އެ މަނިކުފާނެވެ. [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ|ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމާ]] އެ މަނިކުފާނު ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވީ 1978 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހު އޭރުގެ ރައީސް [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު|އިބްރާހީމް ނާޞިރު (ނޣޢވ)]] އަށް ފަހުގައެވެ. މައުމޫން އެންމެފަހުން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމަށް އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތީ 2003ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޫބަރު މަހުގެ ތެރޭގައި %90.02 ގެ އަޣުލަބިއްޔަތަކުންނެވެ. 

==ޢާއިލާ==
'''މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް'''ގެ ބައްޕާފުޅަކީ އިބްރާހީމް މާފަތް ތަކުރުފާނުގެ [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް|ފަޟީލަތުއްޝައިޚުލްމަރްޙޫމު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް (މާފަތްގޭ ދޮން ސީދީ)]] އެވެ. އަދި މަންމާފުޅަކީ ބޮއިގަސްދޮށުގޭ މޫސާ ކަލޭފާނުގެ ކަތްދައިދީ (ޚަދީޖާ މޫސާ) އެވެ. މައުމޫނާ އެއްބަފާ 25 ބޭފުޅުން ތިބެއެވެ. މައުމޫނަކީ ޢާއިލާގެ 10ވަނަ ބޭފުޅާއެވެ. [[މިޞްރު]]ގެ [[ޤާހިރާ]]ގައި ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރައްވަން އުޅުއްވި ދުވަސްވަރު، 1954ވަނަ އަހަރު މައުމޫންގެ މަންމާފުޅު އަވަހާރަވިއެވެ. ބައްޕާފުޅު އަވަހާރަވީ 1982 ގައި ޢުމުރުފުޅުން 87 އަހަރުގައެވެ. [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް|ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމަށް]] އޭނާގެ ދަރިފުޅު މައުމޫން ވެރިކަމާ ޙަވާލުވުމާއި، މައުމޫންގެ ފުރަތަމަ ދައުރުގެ މަންޒަރުތައް ދެކިވަޑައިގަތުމުގެ އުފާ ލިބިވަޑައިގެންފައިވެއެވެ.

1965ވަނަ އަހަރު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމާއި ނަސްރީނާއާ ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ބައްދަލުވިއެވެ. އޭރު ނަސްރީނާއަކީ [[ދިވެހިރާއްޖެ]]އިން [[ޤާހިރާ]]އަށް ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރުމަށް ގޮސް ހުރި ދަރިވަރެކެވެ. އެ ކަމަނާގެ ޢުމުރުފުޅުން އޭރު 15 އަހަރުފުޅެވެ. އަދި މައުމޫންގެ ޢުމުރުފުޅުން 27 އަހަރުފުޅެވެ. އޭގެ 4 އަހަރުފަހުން 1969 ޖުލައި 14ވަނަ ދުވަހު [[މިޞްރު]]ގެ [[ޤާހިރާ]]ގައި މައުމޫނާއި ނަސްރީނާ ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތެވެ. ކައިވެންޏަށް މާ ގިނަ ދުވަސްތަކެއްނުވެ [[ނައިޖީރިއާ]]ގެ އަޙްމަދު ބެއްލޯ ޔުނިވަރސިޓީގައި އިސްލާމިކް ސްޓަޑީޒް ލެކްޗަރަރއެއްގެ މަޤާމު މައުމޫން އަދާކުރެއްވިއެވެ.

1970ވަނަ އަހަރު މި ދެމަފިރީންނަށް އެއްމާބަނޑު ދެ އަންހެން ބޭފުޅުން ލިބިވަޑައިގަތެވެ. އެއީ ދުންޔާ މައުމޫނާއި ޔުމްނާ މައުމޫނެވެ. ދެވަނަ ފަހަރަށް ނަސްރީނާ ބަލިވެ އިންނެވުމުން މައުމޫން، އެ ކަމަނާ [[މާލެ]]އަށް ފޮނުއްވިއެވެ. މި ދެމަފިރީންގެ ފުރަތަމަ ފިރިހެން ބޭފުޅާކަމަށްވާ އަޙްމަދު ފާރިސް މައުމޫން އުފަންވީ 1971 މާރިޗު 31ވަނަ ދުވަހު [[މާލެ|މާލޭ]]ގައެވެ. އޭގެ 9 އަހަރު ފަހުން ހަގު ދަރިކަލުން [[މުޙައްމަދު ޣައްސާން މައުމޫން]] އުފަންވީ 1980 ޖޫން 12ވަނަ ދުވަހުއެވެ.{{familytree/start|style=font-size:100%;line-height:100%;}}
{{familytree | | |IBRAH|y|UNKN1| |MOODI|y|MARDI| | IBRAH=އިބްރާހީމް މާފަތް ތަކުރުފާނު|UNKN1=ގަލޮޅު ސިއްތި|MOODI='''މޫސާ ދީދީ'''|MARDI=މަރްޔަމް ދީދީ}}
{{familytree | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | }}
{{familytree | | | | |ABDIB|~|~|y|~|~|KHAMO| | | | ABDIB=[[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް]]|KHAMO='''ޚަދީޖާ މޫސާ'''}}
{{familytree | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | }}
{{familytree | | | | | | | | |MAUGA| | | | | | | | MAUGA=މައުމޫން އަބްދުލްޤައްޔޫމް}}
{{familytree/end}}

==ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުން==
މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޅަފަތުގެ ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވީ އެ މަނިކުފާނުގެ ޢިލްމުވެރި ބައްޕާފުޅު [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް|ފަޟީލަތުއްޝައިޚުލްމަރްޙޫމު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް]]ގެ އަރިހުންނެވެ. އެއަށްފަހު [[މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލް|މަދްރަސަތުލްމަޖީދިއްޔާ]]އިން ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ފަހު [[އޮޅުދޫކަރަ|ސިލޯނަށް]] ވަޑައިގެން ކުޑަ ދުވަސްކޮޅަކު ކިޔަވައިވިދާޅުވިއެވެ. އޭގެފަހުގައި [[މިޞްރު|މިޞްރަށް]] ވަޑައިގެން [[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|ޖާމިޢުލްއަޒްހަރުން]] މަތީ ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވިއެވެ. އެ ޔުނިވަރސިޓީގެ ކުއްލިއްޔަތުއްޝަރީޢާ ވަލްޤާނޫނުގައި އިސްލާމީ ޝަރީޢާއާއި ޤާނޫނުގެ ރޮނގުން ފުރަތަމަ ޑިގްރީއާއި މާސްޓަރސް ޑިގްރީ ފުރިހަމަ ކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެ ދާއިރާއިން ޕީއެޗްޑީ ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ޓަކައި ތީސީސް ލިޔުއްވާނެ ދާއިރާ ކަނޑައަޅުއްވައި ޕްލޭން ހައްދަވައި އެ ޕްލޭން ޔުނިވަރސިޓީއަށް ހުށަހެޅުއްވިއެވެ. މި ޕްލޭން [[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|އަޒްހަރުން]] ޤަބޫލުކުރައްވައި ޕީއެޗްޑީ ދަރިވަރެއްގެ ގޮތުގައި ރަޖިސްޓްރީކުރެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް ދިމާވި ކަމަކާ ހުރެ އެ ކަން ކުރިޔަށް ގެންދެވޭ ގޮތެއްނުވިއެވެ.

މީގެއިތުރުން މައުމޫން ވަނީ [[ޤާހިރާ]]ގައި ހުންނަ އެމެރިކަން ޔުނިވަރސިޓީ އޮފް ކައިރޯއިން ވެސް ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރައްވައިފައެވެ.

==ޚިދުމަތް==
1969ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން 1971ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް މައުމޫން ހުންނެވީ [[ނައިޖީރިއާ]]ގެ އަޙްމަދު ބެއްލޯ ޔުނިވަރސިޓީގެ ޢަބްދުﷲ ބަޔޭރޯ ކޮލެޖުގައި އިސްލާމިކް ސްޓަޑީޒްގެ ލެކްޗަރަރއެއްގެ މަޤާމުގައެވެ. އެ ޔުނިވަރސިޓީގައި މަސައްކަތްކުރެއްވުމަށް ފަހު 1971ވަނަ އަހަރުގެ ކުރީކޮޅު މައުމޫން ރާއްޖެ ވަޑައިގަތެވެ. ރާއްޖެ ވަޑައިގަތުމަށް ފަހު 1971އިން 1972އަށް [[މާލެ|މާލޭ]] [[އަމީނިއްޔާ ސުކޫލް|އަމީނިއްޔާ ސްކޫލް]]ގައި އިނގިރޭސިބަހާއި، ހިސާބާއި، އިސްލާމް މާއްދާ ކިޔަވައިދެއްވިއެވެ. 1972ވަނަ އަހަރު ސަރުކާރުގެ ޝިޕިންގ ޑިޕާޓްމަންޓަށް ބަދަލުކުރެވި އެ ޑިޕާޓްމަންޓުގައި މެނޭޖަރެއްގެ މަޤާމު އަދާކުރެއްވިއެވެ.

1974ވަނަ އަހަރު، ސަރުކާރުގެ ޓެލެކޮމިއުނިކޭޝަންސް ޑިޕާޓްމަންޓުގެ އަންޑަރސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން އެ ތަނުގެ ޑިރެކްޓަރުކަން ކުރެއްވިއެވެ. ހަމަ އެ އަހަރުގެ ފަހުކޮޅު، ބޮޑުވަޒީރު [[އަޙްމަދު ޒަކީ]]ގެ އޮފީހުގެ ސްޕެޝަލް އަންޑަރސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމަށް ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. 1975ވަނަ އަހަރުގެ މާރިޗު މަހު [[އަޙްމަދު ޒަކީ]] މަޤާމުން ވަކިކުރައްވައި، ބޮޑުވަޒީރުގެ މަޤާމު އުވައިލެއްވުމާ ގުޅިގެން މައުމޫންގެ އެ މަޤާމު ނިމުމަކަށް އައެވެ. އެއަށްފަހު [[ކޮޅުނބު]]ގައި ދުވަސްކޮޅަކު އުޅުއްވުމަށް ފަހު އެނބުރި ރާއްޖެ ވަޑައިގަތުމުން، އޭނާ ޢައްޔަންކުރެއްވީ [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]ގައި ހުންނަވާ ދިވެހި ސަފީރުގެ ނާއިބުގެ މަޤާމަށެވެ. 1975ވަނަ އަހަރު ޑިޕާޓްމަންޓް އޮފް އެކްސްޓަރނަލް އެފެއާޒްގެ އަންޑަރސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމަށް ވެސް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޢައްޔަންކުރައްވައިފައިވެއެވެ.

1976ވަނަ އަހަރު ޓްރާންސްޕޯޓް އެންޑް ކޮމިއުނިކޭޝަން މިނިސްޓަރުގެ ނާއިބުކަމުގެ މަޤާމަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. އަދި ހަމަ އެ އަހަރުގެ ސެޕްޓެންބަރު 24 ގައި [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]] އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައަޅުއްވައިފައި ހުންނަވާ ދާއިމީ މަންދޫބަކަށް މައުމޫން ހަމަޖެއްސެވިއެވެ. އެ މަޤާމުގައި ހުންނެވުމަށް ފަހު އެނބުރި ރާއްޖެ ވަޑައިގަތީ 1977ވަނަ އަހަރުގެ މާރިޗު މަހުގައެވެ. އެއަށްފަހު 1978 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމާ ހަމައަށް ހުންނެވީ މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓްގެ މަޤާމުގައެވެ. 

=== ފުރުއްވި މަޤާމުތައް ===
* [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]] އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައަޅުއްވައިފައި ހުންނަވާ ދާއިމީ މަންދޫބުކަން
* [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]ގައި ހުންނަ ދިވެހި ސަފީރުގެ އޮފީހުގެ ވެރިޔާކަން
* [[އަމީނިއްޔާ ސުކޫލް|އަމީނިއްޔާ ސްކޫލް]]ގެ މުދައްރިސްކަން
* [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]] ގައި ހުންނަވާ ދިވެހި ދައުލަތުގެ ވަކީލުކަން
* ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އޮފީހުގެ ޚާއްޞަ ވަކީލުކަން
* މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓްކަން
* ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަން
* ސިފައިންނާއި ފުލުހުންގެ އެންމެ މަތީ ވެރިޔާކަން
* އެމްއެމްއޭގެ ގަވަރުނަރުކަން
* މިނިސްޓަރ އޮފް ޑިފެންސް އެންޑް ނޭޝަނަލް ސެކިއުރިޓީކަން
* މިނިސްޓަރ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޓެރަޜަރީކަން

== ވާދަކުރެއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުތައް ==

=== 1978 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ===
1978ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމްގެ ނަންފުޅާއި އޭރުގެ ރައީސް [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]ގެ ނަންފުޅު [[ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިސް|މަޖިލީހަށް]] ހުށަހެޅުނެވެ. މަޖިލީހުގައި ނެގުނު ވޯޓުގައި [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު|ނާޞިރަށް]] 41 ވޯޓު ލިބިވަޑައިގެންނެވި އިރު މައުމޫނަށް ލިބިވަޑައިގަތީ 5 ވޯޓެވެ. ނަމަވެސް ޞިއްޙީ ސަބަބުތަކަށް ޓަކައި ރިޔާސީ ތިންވަނަ ދައުރަކަށް ކުރިމަތިނުލެއްވުމަށް ރައީސް [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު|ނާޞިރު]] ނިންމެވިއެވެ. އެއަށްފަހު ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ރައީސްކަމަށް ތިން ބޭފުޅެއްގެ ނަން ހުށަހެޅިއެވެ. އެއީ މިނިސްޓަރ އޮފް އެޑިޔުކޭޝަން އަދި ކުރީގެ ނާއިބު ރައީސް [[ޢަބްދުއްސައްތާރު މޫސާދީދީ]]އާއި، މިނިސްޓަރ އޮފް ހެލްތު [[މުއުމިނާ ޙަލީމް|މުއުމިނާ ޙަލީމާއި]] މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމެވެ. އެ ބޭފުޅުންގެ ތެރެއިން ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރެއްވުމަށް ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ހޮވި ބޭފުޅަކީ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމެވެ. 

1978 ޖުލައި 28ވަނަ ދުވަހު ނެގުނު ރައްޔިތުންގެ ފެންނަ ނުފެންނަ ވޯޓުގައި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވަނީ %92.96 ވޯޓު ހޯއްދަވައިފައެވެ. މިއާއެކު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމަށް މައުމޫން އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތެވެ. 

=== 1983، 1988، 1993، 1988 ގެ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުތައް ===
1983ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރައްވާނެ ކެންޑިޑޭޓަކަށް ވެސް ހޮވުނީ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމެވެ. 1983 ސެޕްޓެންބަރު 30ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ވޯޓުގައި 57,913 ވޯޓު (%95.62) ހޯއްދަވައިގެން ރިޔާސީ ދެވަނަ ދައުރަކަށް މައުމޫން ހޮވިވަޑައިގަތެވެ.

1988ވަނަ އަހަރު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި މައުމޫން ވަނީ 69,373 ވޯޓު ހޯއްދަވައިފައެވެ. މިއީ ވޯޓުލީ މީހުންގެ %96.47 އެވެ. އޭނާއާ ދެކޮޅަށް ލިބިފައިވަނީ 2,537 ވޯޓެވެ.

1993ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރެއްވުމަށް މައުމޫނާ އެކު އޭނާގެ ޅިޔަނު [[އިލްޔާސް އިބްރާހީމް]] ވާދަކުރެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް މަޖިލީހުން ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓެއްގެ ގޮތުގައި ހޮވީ މައުމޫނެވެ. އެ ފަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި %92.8 ވޯޓު ހޯއްދަވައި 1993 އޮކްޓޫބަރު 1ވަނަ ދުވަހު ރިޔާސީ ހަތަރުވަނަ ދައުރަކަށް އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތެވެ.

1998 އޮކްޓޫބަރު 16ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި، 86,504 ވޯޓު (%90.90) ހޯއްދަވައިގެން ފަސްވަނަ ދައުރަކަށް މައުމޫން އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތެވެ.

=== 2003 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ===
ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ހުރިހާ މެންބަރުން (50 މެންބަރުން) ގެ ވޯޓާ އެކު، ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރާނެ ކެންޑިޑޭޓަކަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ހޮވުނެވެ. އެ އިންތިޚާބުގައި 102,909 ވޯޓު (%90.28) ކާމިޔާބުކުރައްވައިގެން، ރިޔާސީ ހަވަނަ ދައުރެއް މައުމޫން ކަށަވަރުކުރެއްވިއެވެ. 

=== 2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ===
2008ވަނަ އަހަރު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި މިހާރު ޢަމަލުކުރެވެމުންދާ ފެހި ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ބޭއްވި ފުރަތަމަ ރިޔާސީ އިންތިޚާބެވެ. އަދި އެއީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ބޭއްވި ގިނަ ޕާޓީ އެކުލެވޭ ވާދަވެރި ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ވެސްމެއެވެ. 

2007ވަނަ އަހަރުގެ އޮގަސްޓު މަހު، [[ހައްދުންމަތި|ހައްދުންމައްޗަށް]] ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅެއްގެ ތެރެއިން، 2008ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި [[ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ|ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ (ޑީއާރުޕީ)]] ގެ ފަރާތުން ވާދަކުރައްވާނެކަން މައުމޫން އިޢުލާނުކުރެއްވިއެވެ. ޑީއާރުޕީގެ އަސާސީ ޤަވާޢިދު ބުނާގޮތުން، ޕާޓީގެ ލީޑަރަކީ ޕާޓީގެ ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓްކަމަށް ވާތީ، މައުމޫނަކީ އޭރު ވެސް އެ ޕާޓީގެ ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓެވެ. 

އާ ޤާނޫނުއަސާސީގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަން ކުރެއްވޭނީ ގިނަވެގެން ދެ ދައުރުގައި ކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތުމާ އެކު، ހަތްވަނަ ދައުރަކަށް މައުމޫން ކުރިމަތިލެއްވުމުން އެ މައްސަލަ [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓު|ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓަށް]] ހުށަހެޅުނެވެ. އެ މައްސަލައިގައި ސުޕްރީމް ކޯޓުން ނިންމައިފައިވަނީ ދައުރުގެ ޙުދޫދުތައް ހިނގާނީ އައު ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ފުރިހަމަކުރާ ދައުރުތަކަށް އެކަނި ކަމަށެވެ. އަދި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަކީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމަށް ޝަރުޠު ފުރިހަމަވާ މީހެއްކަމަށެވެ.

2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި މައުމޫންގެ ރަނިންގ މޭޓެއްގެ ގޮތުގައި އިޚްތިޔާރުކުރެއްވީ އޭރުގެ މިނިސްޓަރ އޮފް އެޓޯލްސް ޑިވެލޮޕްމަންޓް [[އަޙްމަދު ތަސްމީން ޢަލީ]]އެވެ.

2008 އޮކްޓޫބަރު 8ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ފުރަތަމަ ބުރުގައި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ހިމެނޭ ގޮތުން ޖުމުލަ 6 ކެންޑިޑޭޓުން ވާދަކުރެއްވިއެވެ. މައުމޫނާ އެކު ދެން ވާދަކުރެއްވީ [[ޤާސިމް އިބްރާހީމް]]، [[ޙަސަން ސަޢީދު|ޑރ. ޙަސަން ސަޢީދު]]، [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]]، [[އިބްރާހިމް އިސްމާޢިލް|އިބްރާހިމް އިސްމާޢީލް]]، [[ޢުމަރު ނަސީރު|ޢުމަރު ނަޞީރު]]، މި 5 ބޭފޫޅުންނެވެ. އިންތިޚާބުގެ ފުރަތަމަ ބުރުގައި 71,731 ވޯޓާ އެކު ވޯޓުލީ މީހުންގެ %40.63 ހޯއްދަވައި ފުރަތަމަ ބުރު ކާމިޔާބުކުރެއްވީ މައުމޫނެވެ. ނަމަވެސް އެއްވެސް ކެންޑިޑޭޓަކަށް %50 ވޯޓު ލިބިފައިނުވާތީ އިންތިޚާބުގެ ދެވަނަ ބުރު ބާއްވައިފައިވެއެވެ.

2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ދެވަނަ ބުރު ބޭއްވީ 2008 އޮކްޓޫބަރު 28ވަނަ ދުވަހުއެވެ. ދެވަނަ ބުރުގައި ވާދަކުރެއްވީ ފުރަތަމަ ބުރުން އެންމެ ގިނަ ވޯޓު ލިބިވަޑައިގެންނެވި ދެ ކެންޑިޑޭޓުންކަމަށްވާ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމާއި [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު|މުޙައްމަދު ނަޝީދެވެ]]. ދެވަނަ ބުރުގައި 97,222 ވޯޓު (%54.21) ހޯއްދަވައި އިންތިޚާބު ކާމިޔާބުކުރެއްވީ [[ދިވެހިރައްޔިތުންގެ ޑިމޮކްރެޓިކް ޕާޓީ]]ގެ ކެންޑިޑޭޓު މުޙައްމަދު ނަޝީދެވެ. 82,121 ވޯޓު (%45.79) އާ އެކު މައުމޫނަށް ކުރިމަތިވެވަޑައިގެންނެވީ ނާކާމިޔާބީއާއެވެ.

== ރިޔާސީ ދައުރު (1978 - 2008) ==
އަލްއުސްތާޛު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެވަނަ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ދެވަނަ ރައީސްގެ ގޮތުގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ ހުވާކުރެއްވީ 11 ނޮވެންބަރު 1978 (10 ޛުލްޙިއްޖާ 1398) ވީ ހޮނިހިރު ވިލޭރޭގެ މެންދަމު 00:00 ގައެވެ. އެ މަނިކުފާނަށް ހުވާ ލައިދެއްވީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އޭރުގެ އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރު [[މޫސާ ފަތުޙީ|ފަޟީލަތުލްއުސްތާޛުއްޝައިޚުލްމަރްޙޫމު މޫސާ ފަތުޙީ އަލްއަޒްހަރީ]]އެވެ. އޭގެފަހުން ވިދިވިދިގެން 5 އަހަރުގެ 6 ދައުރަށް، ރައްޔިތުންގެ ވަރަށް ތަނަވަސް އަޣުލަބިއްޔަތަކުން މައުމޫން ވަނީ ހޮވިވަޑައިގެންފައެވެ. އަދި އެ މަނިކުފާނު ވަނީ ދިވެހި ޤައުމަށާއި ރައްޔިތުންނަށް ވަރަށް އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވައިފައެވެ.

ރައީސް މައުމޫންގެ ޒަޢާމަތު ވެގެންދިޔައީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ތަފާތު ރޮނގުރޮނގުން ކުރިއެރުމާއި ތަރައްޤީ ލިބުނު އަހަރުތަކަކަށެވެ. އެ މަނިކުފާނު ވެރިކަމާ ޙަވާލުވީ އަހަރު، 1978 ގައި، ރާއްޖޭގެ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ނިސްބަތް، ބޮލަކަށް ޖެހޭ މިންވަރަކީ 180 އެމެރިކާ ޑޮލަރަށް ވުރެ މަދު ޢަދަދެކެވެ. ނަމަވެސް އެ މަނިކުފާނުގެ ވެރިކަން ނިމުނު އިރު، 2008 ގައި، އެ ޢަދަދު ވަނީ 4500 އެމެރިކާ ޑޮލަރަށް އިތުރުވެފައެވެ.

މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމާ ޢަވާލުވެވަޑައިގެންނެވި އިރު ރާއްޖޭގައި ހުރީ ސަރުކާރުގެ އެންމެ 4 ސްކޫލެވެ. ލިޔަންކިޔަން ދަންނަ މީހުންނަށް ވުރެ، ލިޔަންކިޔަން ނުދަންނަ މީހުން ގިނައެވެ. 2008 ގައި އެމަނިކުފާނު ވެރިކަމުން ވަކިވެވަޑައިގެންނެވި އިރު، ސަރުކާރުގެ 221 ސްކޫލް ހިނގަމުންދިޔައެވެ. 1978 ގައި، 65 ޔުނިވަރސިޓީ ގްރެޖުއޭޓުން ތިބި އިރު، އެ މަނިކުފާނުގެ ރިޔާސަތުގައި އެ ޢަދަދު 4000 އަށް އިތުރުވެފައިވެއެވެ. ލިޔަންކިޔަން ދަންނަ މީހުންގެ ނިސްބަތް އޮތީ ހުޅަނގުގެ ޤައުމުތަކާ ފައިހަމަކުރެވޭ މިންވަރުގައެވެ. 99 އިންސައްތައާ ގާތްކުރާ ޢަދަދެއްގައެވެ. ޞިއްޙީ ދާއިރާއަށް ބަލާ އިރު، ރައީސް މައުމޫންގެ ރިޔާސަތު ފެށުނު އިރު ތިބީ 23 ޑޮކްޓަރުންނާއި 74 ނަރުހުންނެވެ. 2008 ނިމުނު އިރު، 600 ޑޮކްޓަރުންނާއި، 1300 ނަރުހުންނާއި، 800 ކޮމިއުނިޓީ ހެލްތް ވޯރކަރުން ޚިދުމަތުގައި ތިއްބެވިއެވެ. ވެރިކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވިއިރު ރާއްޖޭގައި ހުރީ ހަމަ އެންމެ ހޮސްޕިޓަލެކެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ ޒަޢާމަތު ނިމުނު އިރު ރާއްޖޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކުގައި 22 ހޮސްޕިޓަލް ޤާއިމުވެފައި ހުއްޓެވެ. 1978 ގައި ރާއްޖޭގައި އޮތީ އެންމެ 15 ރިޒޯޓެވެ. އެ އަހަރު ރާއްޖެ އައީ 15,000 ފަތުރުވެރީންނެވެ. 2008 ގައި ރާއްޖޭގައި ހުރި ރިޒޯޓުގެ އަދަދު 100 އާ ގާތްކުރާ ޢަދަދަކަށް އިތުރުވިއިރު، އެ އަހަރު 600,000 އަށް ވުރެ ގިނަ ފަތުރުވެރީން ރާއްޖެއަށް ޒިޔާރަތްކުރިއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިސްލާމީ ވަޙްދަތު ދެމެހެއްޓެވުމަށް ޓަކައި ވެސް ރައީސް މައުމޫން ވަނީ އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވައިފައެވެ. ރާއްޖޭގައި އިސްލާމީ ތަޢުލީމާއި ތަފާތު އިސްލާމީ ފަންނުތައް ކިޔަވައިދެއްވުމަށް ޓަކައި އުފެއްދެވި މަރުކަޒު [މަޢުހަދުއްދިރާސާތިލްއިސްލާމިއްޔާ] ހުޅުވުނީ ހިޖުރީ 15ވަނަ ޤަރުނުގެ މުނާސަބަތުގައި ހިޖުރީ އާ އަހަރުގެ ފުރަތަމަ ދުވަހުއެވެ. އެއީ، 1980ވަނަ އަހަރުގެ ފެބުރުވަރީ މަހުގެ 9ވަނަ ދުވަހުއެވެ. އޭގެފަހުން ޢަރަބި ތަޢުލީމު ދޭ ދެވަނަ މަދަރުސާ [&lt;nowiki/&gt;[[ޢަރަބިއްޔާ ސްކޫލު|އަލްމަދްރަސަތުލްޢަރަބިއްޔަތުލްއިސްލާމިއްޔާ (ޢަރަބިއްޔާ ސްކޫލް)]]] ހުޅުވިގެންދިޔައެވެ. ރާއްޖެއިން ލިޔަންކިޔަން ނުދަތުން މުޅިން ފިލުވައިލެއްވުމަށް ޓަކައި 1980 ޖަނަވަރީ 1 ގައި ފެށްޓެވި އަސާސީ ތަޢުލީމުގެ މަޝްރޫޢަކީ، އެ މަނިކުފާނު ހިންގެވި މަޝްރޫޢުތަކުގެ ތެރެއިން ވަރަށް ކާމިޔާބު މަޝްރޫޢެކެވެ.

ރާއްޖޭގެ ރައްޔިތުންގެ މެދުގައި ދީނީ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރެއްވުމަށް ޓަކައި ރަމަޟާން މަހަށް ޚާއްޞަ ކުރައްވައިގެން، ހިޖުރައިން 1400ވަނަ އަހަރުގެ ރަމަޟާން މަހުގެ 1ވަނަ ދުވަހުގެ ރެއިން ފެށިގެން، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީގެ، އޭރުގެ މުލީއާގޭގައި ރައީސް މައުމޫން ފެށްޓެވި ޤުރްއާން ކިޔެވުމާއި ދީނީ މައުޟޫޢަށް ވާހަކަ ދެއްކުމުގެ ޕްރޮގްރާމަކީ މިގޮތުން ޚާއްޞަ ގޮތެއްގައި ފާހަގަކޮށްލެވޭ ޕްރޮގްރާމެކެވެ. މި ޕްރޮގްރާމް މެދުކެނޑުމެއްނެތި ކުރިއަށް ގެންދެވިއެވެ. އޭރު ރާއްޖޭގައި ދީނީ ޢިލްމުވެރިން މަދުކަމާ އެކު، އެ ޕްރޮގްރާމްގައި ގިނަ ތަޤްރީރުތަކެއް ކުރެއްވީ ޚުދު އެ މަނިކުފާނެވެ. އަދި ރާއްޖެއިން ބޭރުގެ ވާޢިޡުންނާއި ޤާރީން ގެންނަވައި، މި ޕްރޮގްރާމް މުއްސަނދިކުރެއްވިއެވެ.

އެ މަނިކުފާނުގެ މަސައްކަތްޕުޅުތަކުގެ ތެރެއިން، ރާއްޖޭގެ ކޮންމެ ރަށެއްގައި މިސްކިތް ބިނާކުރައްވައި، ކީރިތި ޤުރްއާން ތަޖުވީދު މަގުން ކިޔެވުމުގެ ފަންނު ދިރުވުމަށް ޚިދުމަތްކުރެއްވުމާއި، ދީނީ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރެއްވުމަށް މީޑިއާ މެދުވެރިކުރައްވައި ތަފާތު ޕްރޮގްރާމްތައް އަމިއްލަފުޅަށް ކުރިއަށް ގެންދެވިކަން އެއީ ވެސް ފާހަގަކޮށްލެވޭ ކަންކަމެވެ. އަދި އެ މަނިކުފާނުގެ ވެރިކަމުގައި ކީރިތި ޤުރްއާނުގެ ޢިލްމު ފެތުރުއްވުމަށް ހުޅުއްވި ކީރިތި ޤުރްއާނާ ބެހޭ މަރުކަޒަކީ ވެސް އެ މަނިކުފާނު ދީނީ ރޮނގުން ކުރެއްވި މަތިވެރި ޚިދުމަތެކެވެ. ރައީސް މައުމޫނަކީ، ދީނީ އަދި ޢިލްމީ ގިނަ ފޮތްތަކެއް ލިޔުއްވައި ޝާއިޢުކުރެއްވުމުގެ އިތުރުން [ދީނުގެ މަގު]ގެ ނަމުގައި ދީނީ ހަފްތާ މަޖައްލާއެއް ވެސް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އޮފީހުން ނެރުއްވަމުން ގެންދެވި ޢިލްމުވެރިއެކެވެ. އޭގެއިތުރުން، ވެރިކަމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އުފުއްލަވަމުން ވެސް އެ މަނިކުފާނު ގެންދެވީ މެދުނުކެނޑި މުދައްރިސެއްގެ ދައުރު އަދާކުރައްވަމުންނެވެ. އިސްލާމީ ޝަރީޢަތާއި އުޞޫލުލްފިޤްހުގެ ޢިލްމުގެ ފިލާވަޅުތައް ކުއްލިއްޔަތުއްދިރާސާތިލްއިސްލާމިއްޔާގެ ދަރިވަރުންނަށް ޤަވާޢިދުން ނަންގަވައިދެއްވަމުން ގެންދެވިއެވެ.

ރާއްޖޭގެ އެންމެ ބޮޑު އާބާދީއެއް އޮތީ މާލޭ ސަރަޙައްދުގައި ކަމަށްވުމާ އެކު، މާލޭ ސަރަޙައްދަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލަ ޙައްލުކުރެއްވުމަށް ރައީސް މައުމޫންގެ ޒަޢާމަތުގައި ދެއްވި އަހަންމިއްޔަތުކަން ވެސް އެއީ އެމަނިކުފާނުގެ ޚިދުމަތްތަކުގެ ތެރެއިން ފާހަގަކުރެވޭ މުހިންމު ޚިދުމަތެކެވެ. ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމާ އެމަނިކުފާނު ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމަށް ފަހު، އެންމެ ބޮޑު އިސްކަމެއް ދެއްވި އެއްކަމަކީ، މާލެއިން ހިއްކެންހުރި ސަރަޙައްދުތައް ހިއްކުމަށް ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅުތަކެވެ. މިގޮތުން ހިއްކި ސަރަޙައްދުން އެތައް ބަޔަކަށް ގޯތި ދެއްވައި، ޞިނާޢީ އެކި މަޝްރޫޢުތަކަށް ބިން ޚާއްޞަކުރެއްވިއެވެ. މީގެއިތުރުން، ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލަ ޙައްލުކުރެއްވުމަށް އެމަނިކުފާނު ފެށްޓެވި އެންމެ އަގުބޮޑު އެއް މަޝްރޫޢަކީ [[ހުޅުމާލެ|ހުޅުމާލޭ]] މަޝްރޫޢެވެ. 1997ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޫބަރު މަހުގެ 16ވަނަ ދުވަހު އެ މަނިކުފާނު އިފްތިތާޙުކޮށްދެއްވި މި މަޝްރޫޢު ވެގެންދިޔައީ، ދިވެހިންގެ އެތައް ބަޔަކަށް އެތައް ހިތްހަމަޖެހުމަކާއި، ފޮނި އުންމީދުތަކެއް ގެނެސްދިން މަޝްރޫޢަކަށެވެ. ހުޅުމާލޭގައި މީހުން ދިރިއުޅެން ފެށުން އިފްތިތާޙުވެގެންދިޔައީ، އޭގެ 6 އަހަރުފަހުން 2004ވަނަ އަހަރުގެ މޭ މަހުގެ 12ވަނަ ދުވަހުއެވެ. ރައީސް މައުމޫން ސިފަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުން ނަމަ، އެ ދުވަހަކީ ރާއްޖޭގެ ގިނަ ބަޔަކު ދެކެމުން އައި ފިނިފެންމަލުގެ ހުވަފެން ޙަޤީޤަތަކަށްވެގެންދިޔަ ދުވަހެވެ.

ރައީސް މައުމޫންގެ މަސައްކަތްޕުޅުތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ އަލިގަދަކޮށް ފާހަގަވެގެންދިޔަ އެއް މަސައްކަތްޕުޅަކީ، ސަރަޙައްދީ އެއްބައިވަންތަކަމަށާއި، އިސްލާމީ އުންމަތުގެ ޙައްޤުތައް ޙިމާޔަތްކުރެއްވުމަށް ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅެވެ. ރައީސް މައުމޫނަކީ، ސަރަޙައްދީ ޖަމްޢިއްޔާ [&lt;nowiki/&gt;[[ސާރކް]]]ގެ އެއް ބާނީއެވެ. އޭގެއިތުރުން، އެ މަނިކުފާނަކީ، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ބޮޑެތި ބައްދަލުވުންތަކުގައި [[ފަލަސްޠީނު]]ގެ މައްސަލައިގައި މެދުނުކެނޑި ވަކާލާތުކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ.

1987 ގައި ރައީސް މައުމޫން މުޅި ދުނިޔޭގެ ސަމާލުކަން ހޯއްދެވީ، އެ އަހަރު ވެންކޫވަރގައި އޮތް ކޮމަންވެލްތް ސަމިޓުގައާއި، އަދި އެ އަހަރު [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]]ގެ ޢާންމު މަޖިލީހުގައި، ކަނޑުގެ ލޮނުގަނޑު އުފުލުމުގެ މައްސަލައާއި، މޫސުމަށް އަންނަ ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން، ރާއްޖެއާއި އެހެނިހެން ކުދި ޖަޒީރާ ޤައުމުތަކަށް ހުރި ނުރައްކަލާ ބެހޭގޮތުން ބައިނަލްއަޤްވާމީ ސަމާލުކަން ހޯއްދެވުމާ ގުޅިގެންނެވެ. އެ ކަން ފާހަގަވެގެންދިޔައީ، ޤައުމެއްގެ އެންމެ އިސްވެރިޔަކު މި މައްސަލައާމެދު އެންމެ މަތީ ފެންވަރުގައި އެންމެ ފުރަތަމަ އަޑުއުފުއްލެވި ފަހަރު ކަމުގައެވެ.

ރައީސް މައުމޫންގެ ވެރިކަމުގެ ތެރޭގައި ރާއްޖޭގެ މިނިވަންކަމާއި ސިޔާދަތަށް އެންމެ ބޮޑު ނުރައްކަލެއް ކުރިމަތިކުރުވި ކަމަކީ [[3 ނޮވެމްބަރ 1988|1988 ނޮވެންބަރު 3ވަނަ ދުވަހު ކުރިމަތިވި ޢުދުވާނީ ޙަމަލާއެވެ.]] އެ ޙަމަލާއިން، މާތްވެގެންވާ އިސްލާމްދީނާއި، ދިވެހި ޤައުމާއި ދިވެހި ރައްޔިތުން ސަލާމަތްކުރެއްވުމަށް އެ މަނިކުފާނު ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅުތައް ވެސް ފާހަގޮށްލެވެއެވެ. އެއީ، އިސްލާމްދީނާއި ޤައުމާއި ރައްޔިތުންގެ ދިފާޢުގައި އެ މަނިކުފާނު ވެވަޑައިގެންނެވި ވަރަށް މަތިވެރި ޤުރްބާނީއެކެވެ. މީގެއިތުރުން އެ މަނިކުފާނުގެ ވެރިކަމުގައި ދިމާވި ބޮޑެތި ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި 1987 އެޕްރީލް 11ވަނަ ދުވަހު ކުރިމަތިވި ބޮޑު ރާޅު އެރުމުގެ ހާދިސާއާއި، 2004 ޑިސެންބަރު 26ވަނަ ދުވަހުގެ ސުނާމީ ކާރިސާ ހިމެނެއެވެ.

==ފާހަގަކުރެވޭ ދަތުރުތަކާއި ބައިވެރިވެވަޑައިގައިގެންނެވި ބައްދަލުވުން==
މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވަނީ އެ މަނިކުފާނުގެ 30 އަހަރުގެ ރިޔާސަތުގައި ދުނިޔޭގެ 35 އަށް ވުރެ ގިނަ ޤައުމަށް ޒިޔާރަތްކުރައްވައިފައެވެ. ރައީސްކަމުގެ ހުވާކުރެއްވުމަށް ފަހު އެންމެ ފުރަތަމަ ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅަކީ [[ލީބިޔާ]]ގެ &quot;1 ސެޕްޓެމްބަރު އިންޤިލާބު&quot; ފާހަގަކުރުމުގެ ރަސްމިއްޔާތުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމަށް އެ ޤައުމަށް ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ [[ލީބިޔާ]]، [[ސެނެގާލް]]، [[ދެކުނު އެފްރިކާ]]އަށް ޒިޔާރަތްކުރެއްވި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ރައީސެވެ. ވެރިކަން ނިމުނު އިރު، މައުމޫން ވަނީ އެކި ފަންތީގައި 16 ފަހަރަށް ވުރެ ގިނައިން [[އިންޑިޔާ|އިންޑިއާ]]ށް ޒިޔާރަތްކުރައްވައިފައެވެ. މިއީ ރާއްޖޭގެ ރައީސަކު [[އިންޑިޔާ]] އެންމެ ގިނައިން ދަތުރުކުރެއްވި ރެކޯޑެވެ.

* މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމަށް ފަހު ކުރެއްވި ފުރަތަމަ ދަތުރަކީ [[ލީބިޔާ]]އަށް ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅެވެ. މި ދަތުރުފުޅުކުރެއްވީ އެ ޤައުމުގައި ބޭއްވުނު 10ވަނަ [[ސެޕްޓެމްބަރ ރިވޮލިއުޝަން]] ފާހަގަކުރުމުގެ ޙަފްލާގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމަށެވެ.
* 1981 ގައި [[ސައޫދީ އަރަބިއްޔާ|ސަޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާ]]ގައި ބޭއްވި 3ވަނަ އިސްލާމިކް ސަމިޓް ކޮންފެރެންސް އޮފް [[އޯރަގަނައިޒޭޝަން އޮފް ދަ އިސްލާމިކް ކޮންފެރެންސް|އޯގަނައިޒޭޝަން އޮފް ދަ އިސްލާމިކް ކޮންފެރެންސް]] ގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމަށް މައުމޫން އެ ޤައުމަށް ވަޑައިގަތެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން އައި.އެސް.ސީގެ ހުރިހާ ބައްދަލުވުމެއްގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަންނަވައެވެ. މީގެ ތެރޭގައި 1984 ގައި [[މޮރޮކޯ]] ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމާއި، 1987 ގައި [[ކުވެއިތު|ކުވައިތު]]ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމާއި, 1991 ގައި [[ސެނެގާލް]]ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމާއި، 1994 ގައި [[މޮރޮކޯ]]ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުން އަދި 1997ގައި [[ޕާކިސްތާން|ޕާކިސްތާނު]]ގައި ބޭއްވުނު ބައްދަލުވުން ހިމެނެއެވެ.
* 1981 ގައި [[އޭޝިއާ]]ގެ ބައެއް ޤައުމުތަކަށް ސަރުކާރުގެ ދަތުރުފުޅެއް ކުރެއްވިއެވެ. މިގޮތުން މި ދަތުރުފުޅުގައި ވަޑައިގަތީ [[ސިންގަޕޫރު|ސިންގަޕޫރާއި]] [[މެލޭޝިޔާ]]އަށެވެ.
* 10 މޭ 1982 ގައި [[ލަންޑަން|ލަންޑަނަށް]] ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ހައިސިއްޔަތުން މައުމޫން ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅަކީ ހުޅަނގުގެ ޤައުމަކަށް މި މަނިކުފާނު ކުރެއްވި ފުރަތަމަ ދަތުރުފުޅެވެ.
* އޮކްޓޫބަރު 1982 ގައި [[ފިޖީ]] ގައި ބޭއްވި '''ކޮމަންވެލްތު'''ގެ އިސްވެރީންގެ ބައްދަލުވުމުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގެންނެވިއެވެ.
* 1982ވަނަ އަހަރު [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]އަށް ސަރުކާރުގެ ދަތުރުފުޅެއް ކުރެއްވިއެވެ. މި ދަތުރުފުޅުގެ ބޭނުންފުޅަކަށްވީ ދެ ޤައުމުގެ ގުޅުން އިތުރަށް ބަދަހިކުރުމެވެ.
== ފާހަގަކުރެވޭ ޚިދުމަތްތައް ==
=== އަދަބީ ޚިދުމަތްތައް ===
މައުމޫންގެ އަދަބީ ޚިދުމަތުގެ ފެށުން ގުޅިފައިވަނީ މަދްރަސީ ދައުރާއެވެ. ސިލޯނުގައި ކިޔަވައިވިދާޅުވަމުން ގެންދެވިއިރުވެސް ތަފާތު އެކިއެކި އަދަބީ ޙަރަކާތްތަކުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތެވެ. މިޞްރުގައި ކިޔަވައިވިދާޅުވަން ހުންނެވިއިރު ދަރިވަރުން ނެރުއްވި މަޖައްލާއަށް ލިޔުއްވި އަދަބީ އިޖްތިމާޢީ ލިޔުއްވުންތަކަކީ ފާހަގަކޮށްލެވޭފަދަ މުހިއްމު ލިޔުއްވުންތަކެކެވެ.

{{ambox | text = މިލިޔުމުގައި ފަންވަތް ވެބްސައިޓްގައި ޢަބުދުލް ޢަޒީޒް ޖަމާލް އަބޫބަކުރު ލިޔެފައިވާ ބައެއް ހިމެނެއެވެ}}
ތަޢުލީމީ ދައުރު ނިންމަވައިލެއްވުމަށްފަހު މާލެވަޑައިގެންވެސް އަދަބީ ޙަރަކާތްތަކުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތީ ވަރަށް މުރާލިފުޅުކަމާއެކީގައެވެ. 70 ގެ އަހަރުތަކުގައި މަޝްހޫރުވި އަމާޒު މަޖައްލާއަށާއި ހަފުތާ ނޫހަށް ވަރަށް &quot;ދީލަތި&quot;ގޮތެއްގައި ލިޔުއްވަމުން ގެންދެވިއެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ ގިނަ ލިޔުއްވުންތައް ހުރީ ބަހާއި ބަހުގެ އަދަބިއްޔާތާއި އިޖްތިމާޢީ ދާއިރާގެ ތެރޭގައެވެ. އަދި ދީނީ ރޮނުންވެސް ތަފާތު ލިޔުއްވުންތައް ލިޔުއްވައިފައިވެއެވެ. 
މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަކީ ވާހަކަދެއްކުންތެރިކަމުގެ އުސްލޫބަށް ބޮޑު އިންޤިލާބެއް ގެންނެވި މުޤައްރިރެކެވެ. މިހާރު އަޅުގަނޑުމެންނަށް މި ފާހަގަކުރެވޭ ގޮތަށް ސަލާމާއި ޙަމްދު ޞަލަވާތާއި މުޚާޠަބުކުރެއްވުމުގެ ފޯމެޓް ވާހަކަދެއްކުންތެރިކަމުގެތެރޭގައި ވައިގައި ހިއްޕުވައިލެއްވީ އެމަނިކުފާނެވެ.

އެ މަނިކުފާނަށް 11 ނޮވެމްބަރ 1978 ގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަން ލިބިވަޑައިގަތުމާއެކު [ދިވެހިބަހާއި އަދަބަށް ޚިދުމަތްކުރާ މަޖްލިސް]ގެ ނަމުގައި ވަކި މުއައްސަސާއެއް އުފައްދަވައި އެއީ ދައުލަތުން ކުރައްވާ ޚާއްޞަ މަސައްކަތްޕުޅެއް ކަމުގައި ހަމަޖެއްސެވިއެވެ. އަދި [ދިވެހި ތާރީޚާއި ސަގާފަތަށް ޚިދުމަތްކުރާ މަޖްލިސް] ގެ ނަމުގައި އެހެން މުއައްސަސާއެއް އުފެއްދެވިއެވެ. ފަހުން މި ދެ މުއައްސަސާ އެއްކޮށްލައްވައި [ދިވެހިބަހާއި ތާރީޚަށް ޚިދުމަތްކުރާ ޤައުމީ މަރުކަޒު]ގެ ނަމަށް ބަދަލުކުރެއްވިއެވެ. މިދެންނެވި މަރުކަޒުން ނެރުއްވަން ފައްޓަވައިގެން ކުރިޔަށް ގެންދަވާ [ފަތްތޫރަ] މަޖައްލާއަށް [ފަހުބަސް] ގެ ނަމުގައި ލިޔުއްވި އަދަބީ ލިޔުންތަކަކީ މިއަދުގެ ދަރިވަރުން އަދަބީ މުތްތަކެއްކަމުގައި ބަލަމުން ގެންދާ މަޒުމޫނުތަކެކެވެ.

=== އަސާސީ ތައުލީމް===
މައުމޫންގެ ރައީސްކަމުގައި ސިޔާސަތަށް ގެންނެވި އެންމެ ބޮޑު ބަދަލަކީ [އިންސާނުންނަށް ފެނާއި ކާބޯތަކެތި ލިބުމަކީ އެބައިމީހުންގެ ޙައްޤެއް ކަމުގައި ވާ ފަދައި ތަޢުލީމު ލިބުމަކީވެސް އެބައި މީހުންގެ ޙައްޤެއް] ކަމުގައި ސަރުކާރުން ޤަބޫލުކުރެއްވުމެވެ.

މައުމޫންގެ ސަރުކާރުގެ ވަރަށް ކުރީކޮޅު ރާއްޖޭގެ މީހުންގެ ލިޔަންކިޔަން ދަތުމުގެ ނިސްބަސް ހޯއްދެވުމަށް ދިރާސާއެއް ކުރެއްވިއެވެ. މި ދިރާސާގެ ނަތީޖާއިން އެނގުނީ 1979 ގައި ރާއްޖޭގެ އޭރުގެ އާބާދީގެ %24.77 މީހުންނަށް ލިޔަންކިޔަން ނޭނގޭކަމެވެ. (ފުރަދާނަ، އޮކްޓޯބަރ 2003). އެހެންކަމުން ދިވެހި ޤައުމުން ލިޔަންކިޔަން ނުދަތުން މުޅިން ފޮހެލެއްވުމުގެ މަޤްޞަދުގައި 1 ޖެނުއަރީ 1980 ގައި [އަސާސީ ތަޢުލީމުގެ މަޝްރޫޢު] ސަރުކާރުން އިޢުލާންކުރެއްވިއެވެ. މި މަޝްރޫޢުގެ ދަށުން ޢަމަލީ މަސައްކަތް ފަށައިގަނެވުނީ 24 ފެބްރުއަރީ 1980 ގައި ޚުދު މައުމޫން އަސާސީ ތަޢުލީމުގެ ކްލާސްތަކަށް ކިޔަވައިދެއްވަން ފެއްޓެވުމުންނެވެ. މި ގޮތުގެ މަތީން ވަރަށް ފޯރިޔާއެކު މި މަޝްރޫޢު ދިޔައީ ކުރިޔަށެވެ. މި މަޝްރޫޢުގެ ސަބަބުން 1999 ގެ ނިޔަލަށް ރާއްޖޭގެ ލިޔަންކިޔަން ނުދަތުމުގެ ނިސްބަތް %1.06 އަށް ތިރިކުރެވުނެވެ. 
===ރަސްމީ ތަޢުލީމް ފުޅާކުރެއްވުން ===
ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމާ މައުމޫން ޙަވާލުވެވަޑައިގަތްއިރުވެސް ރާއްޖޭގައި ނިޒާމީ ތަޢުލީމުވަނީ ތަޢާރުފުކުރެވިފައެވެ. މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ތަޢުލީމު ދެވެނީ މާލޭގައި އެކަންޏެވެ. ފަށާ ތަޢުލީމުދޭ މޮންޓެސޫރީ ސްކޫލުން ޖާގަލިބެނީ ނަސީބުގަދަ  ކުއްޖަކަށެވެ. އޭރު މުޅި ރާއްޖޭގައިވެސް ސަރުކާރުގެ ޚަރަދުގައި ހިންގާ ހުރީ އެންމެ 4 ސްކޫލެވެ.

މައުމޫންގެ ވެރިކަމުގައި ފުރަތަމަ އެޅުއްވި ފިޔަވަޅަކީ ރާއްޖޭގެ ކޮންމެ އަތޮޅެއްގައި ވަރަށް ކުއްލި ގޮތެއްގައި [ޕްރައިމަރީ ސްކޫލެއް] އުފައްދަވައި ހިންގަވާން ފެއްޓެވުމެވެ. ކޮންމެ ސްކޫލަކަށް އަތޮޅުން ހޯދާ 2 މުދައްރިސަކާއި ސަރުކާރުން ފޮނުވާ ޓީޗަރަކާއި ނާޒިރެއް ހަމަޖައްސަވައިގެންނެވެ. މިނިސްޓްރީ އޮފް ޕްރޮވިންޝަލް އެފެއަރޒްގެ ދަށުން ހިންގަވަން ފެއްޓެވި މި ސްކޫލްތައް ވަގުތީ ގޮތުން ހިންގަވަންފެއްޓެވީ ވަގުތީ ޢިމާރާތްތަކުގައެވެ. (ފަހުން ޖަޕާނު ސަރުކާރުގެ އެހީގައި ޢިމާރާތްކުރެވުނު [އަތޮޅު މަދަރުސާ]ގެ އާޢިމާރާތްތަކަށް މިތަންތަން ބަދަލުކުރެވުނެވެ.) ދެން އެޅުއްވި މުހިއްމު އަނެއް ފިޔަވަޅަކީ 10 އަހަރަށްވުރެ ދިގު މުއްދަތުގައި މެދު ނުކެނޑި ހިނގަމުން އައި އަމިއްލަ މަދްރަސާ މަކްތަބުފަދަ ތަންތަނަށް ސަރުކާރުން ދާއިމީ އެހީ ދެއްވަން ފެއްޓެވުމާއެކު، ޢުމުރު ހަމަވާ ހުރިހާ ކުދީންނަށް މޮންޓެސޫރީ ސްކޫލުން (މިހާރުގެ އިސްކަންދަރު ސްކޫލުން) ޖާގަ ހުޅުވައިލެއްވުމެވެ. (ފުރަދާނަ، ޖެނުއަރީ 2003). އަދި 2000 ވަނަ އަހަރުގެ ނިޔަލަށް މުޅިރާއްޖޭގެ ހުރިހާ ރަށަކަށް ފަށާތަޢުލީމާއި މެދުމަދުރަސީ ތަޢުލީމު ޢާއްމު ކުރެއްވިއެވެ. (އެޑިޔުކޭޝަން، 2008) . 2008 ވަނަ އަހަރު ނިމުނު އިރު ރާއްޖޭގައި ސީދާ ސަރުކާރުން ހިންގަވާ 221 ސްކޫލް ހުއްޓެވެ. (Statistical year book 2009)  .


===ސާނަވީ ތަޢުލީމް މަތީ ސާނަވީ ތަޢުލީމް ފުޅާކުރެއްވުން ===
މައުމޫން ރައީސްކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވިއިރު ސާނަވީއަށް ކިޔަވައިދެނީ ހަމައެކަނި އަމީނިއްޔާ އާއި މަޖީދިއްޔާގައި ކަމަށް ވިޔަސް އެ މަނިކުފާނު ވެރިކަމުން ވަޑައިގެންނެވިއިރު، ރާއްޖޭގެ ހުރިހާ އަތޮޅަކަށް ވަނީ ސާނަވީ ތަޢުލީމު ތަޢާރަފުކުރައްވައިފައެވެ.

މަތީތަޢުލީމަށް މަގުފަހިކުރެއްވުމަށްޓަކައި 3 ޖުލައި 1979 ގައި ސައެންސް އެޑިޔުކޭޝަން ސެންޓަރ (މިހާރުގެ ސެންޓަރ ފޮރ ހަޔަރ ސެކަންޑަރީ އެޑިޔުކޭޝަން) އުފެއްދެވިއެވެ. އަދި އައްޑުއަތޮޅު ހިތަދޫގައި [މުޙިއްބުއްދީން ސްކޫލް] ގެނަމުގައި، ހދ. ކުޅުދުއްފުށީގައި [ޖަލާލުއްދީން ސްކޫލް] ގެ ނަމުގައި ފެންވަރު ރަނގަޅު ދެ ސާނަވީ ސްކޫލް ބިނާކުރައްވައި މި ދެ ސްކޫލްގައިވެސް ސާނަވީއާއި މަތީ ސާނަވީ ތަޢުލީމު ދޭން ފެއްޓެވިއެވެ.

===އަރަބި އިސްލާމީ ތަޢުލީމް ===
ރާއްޖޭގައި ދީނި ތަޢުލީމު ފުޅާކުރެއްވުމުގެ މަޤްޞަދުގައި [މަޢުހަދުއްދިރާސާތިލްއިސްލާމިއްޔާ]ގެ ނަމުގައި 9 ފެބްރުއަރީ 1980 ގައި ޢިލްމީ މަރުކަޒެއް ބިނާކުރައްވައި ޤުރްއާނުގެ ޢިލްމާއި ދީނީ ޢިލްމު ފަތުރުއްވަން ފެއްޓެވިއެވެ. މިއަދު މިތަން ވަނީ ކޮލެޖެއްގެ ފެންވަރަށް ތަރައްޤީކުރައްވައި [ކުއްލިއްޔަތުއްދިރާސާތިލްއިސްލާމިއްޔާ]ގެ ނަމަށް ބަދަލުކުރައްވައިފައެވެ. އަދި މައުހަދަށް ބޭނުވާ ކުދީން ހޯއްދެވުމަށްޓަކައި ފީޑަރ ސްކޫލެއްގެ ގޮތުން 8 ފެބްރުއަރީ 1987 ގައި [އަލްމަދްރަސަތުލްޢަރަބިއްޔަތުލްއިސްލާމިއްޔާ] ގެ ނަމުގައި ޢަރަބި ބަހުން ކިޔަވައިދޭ ފަށާތަޢުލީމުގެ މަދްރަސާއެއް  ޤާއިމުކުރެއްވިއެވެ.

=== މަތީ ތައުލީމް ===
1978 ގައި ރައީސްކަމާ މައުމޫން ޙަވާލުވެވަޑައިގަތް އިރު، ޔުނިވަރސިޓީ ގުރެޖުއޭޓުންގެ ގޮތުގައި ރާއްޖޭގައި ތިއްބެވީ އެންމެ 65 ބޭފުޅުންނެވެ. އެހެންކަމުން މައުމޫންގެ ސަރުކާރުން ބޭރު ޤައުމުތަކުގެ އެހީ ހޯއްދަވައިގެންނާއި ދިވެހި ދައުލަތުގެ ބަޖެޓުން ޚަރަދުކުރައްވައިގެން ރާއްޖެއިން ބޭރުން މަތީ ތައުލީމް ޙާޞިލުކުރެއްވުމުގެ ފުރުޞަތު ހުޅުވައިލެއްވިއެވެ. ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ޔުނިވަރސިޓީ ގުރެޖުއޭޓުންގެ ޢަދަދު 2008 ނިމުނު އިރު 3000 އަށްވުރެ މައްޗަށް ވަނީ އަރައިފައެވެ. (ޑީ.އާރ.ޕީ. ގެ މެނި ފެސްޓޯ- 2008). މީގެ އިތުރުން ރާއްޖޭގައި ތިބެގެން މަތީ ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެވޭނެ މަގު ފަހިކުރުމަށްޓަކައި 1998 ވަނަ އަހަރު މޯލްޑިވްސް ކޮލެޖް އޮފް ހަޔަރއެޑިޔުކޭޝަން ސަރުކާރުން އުފެއްދެވިއެވެ.

=== ޞިއްހީ ޚިދުމަތް ===
މައުމޫން ރައީސް ކަމާ ޙަވާލުވެ ވަޑައިގަތް އިރު މުޅި ރާއްޖޭގައި ހުރީ އެންމެ ހޮސްޕިޓަލެކެވެ. މުޅި ރާއްޖޭގައި ޚިދުމަތްކުރައްވަނީ އެންމެ 7 ޑޮކްޓަރުންނެވެ. އޭރު ބައެއް އަތޮޅުތަކުގައި ހެލްތު ސެންޓަރ ޤާއިމުކުރެވިފައި ވިޔަސް އެއިން ކޮންމެ ތަނެއްގައި މަސައްކަތް ކުރައްވަނީ އެންމެ ހެލްތު އެސިސްޓެންޓެކެވެ. މިއަދު ކޮންމެ އަތޮޅެއްގައި ހޮސްޕިޓަލެއް އެބަހުއްޓެވެ. ކޮންމެ ރަށެއްގައި ޞިއްޙީ ޚިދުމަތްދޭނެ ހޮސްޕޓަލެއް ނުވަތަ ޞިއްޙީ މަރުކަޒެއް ނުވަތަ ހެލްތު ޕޯސްޓެއް އެބަހުއްޓެވެ. 2008 ނިމުނުއިރު ޞިއްޙީ ޚިދުމަތުގައި 550 ޑޮކްޓަރުންނާއި 1200 ނަރުހުންނާއި 800 ކޮމިޔުނިޓީ ހެލްތުވަރކަރުން ރާއްޖޭގެ ކަންކޮޅުތަކުގައި ޙަރަކާތްތެރިވެއެވެ.

ރައީސް މައުމޫން ޞިއްޙީ ދާއިރާއިން ކޮށްދެއްވި ޚިދުމަތުގެ ތަފްޞީލަށް ބަލައިލުމަކީ މިފަދަ ކުރު މަޒުމޫނެއްގައި ކުރެވޭނެ ކަމެއް ކަމަށް ނުވާތީ، މި ދާއިރާއިން ކޮށްދެއްވި މުހިއްމު ބައެއް ކަންކަން ފާހަގަކޮށްލުމުން ފުއްދައިލާނަމެވެ.

* ޅަފަތުގައި މަރުވާ ކުދީންގެ ނިސްބަތް ކޮންމެ 1000 އަކުން 120 އަށް އޮއްވައި އެ ޢަދަދު 10 އަށް ދަށްކުރެއްވުން.
* 5އަހަރުގެ ދަށުގެ ކުޑަކުދީން މަރުވާ ރޭޓް ކޮންމެ 1000 އަކުން 180 ގައި އޮއްވައި އެ ޢަދަދު ކޮންމެ އެއހާހަކުން 18 އަށް ތިރިކުރެއްވުން
މީހަކު ދިރިހުންނާނެ އެވްރެޖް ޢުމުރު 48 އަހަރުން 73 އަހަރަށް މަތިކުރެއްވުން

* ރާއްޖޭގައި ހުރި ހޮސްޕިޓަލުގެ ޢަދަދު 1 ން 22 އަށް އިތުރުކުރެއްވުން
* ރާއްޖޭގެ ހުރިހާ ކުޑަކުދީންނަށް ވެކްސިން ދިނުމުގެ މަޝްރޫޢު ކާމިޔާބުކަމާއެކު ހިންގެވުން.
* ރާއްޖެއިން ޖުޒާމްބަލި ނައްތައިލެއްވުން
* ޕޯލިޔޯ ނައްތައިލެއްވުން (1997 ގައި)
* މަލޭރިޔާ ނައްތައިލެއްވުން (1984 ގައި)
* ފައިލޭރިޔާ ނައްތައިލެއްވުން
* ޓީބީ (ކެއްސުންބަލި) މައިތިރިކުރެއްވުން. (މިހާރުގެ ނިސްބަތަކީ ކޮންމެ 1000 މީހަކުން 0.01 މީހުންނެވެ.)

=== މަސްވެރިކަމުގެ ޞިނާޢަތު ===

މައުމޫން ރައީސްކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތް އިރު ލަންކާ ސަރުކާރުނަ ވަނީ ރާއްޖޭގެ ހިކިކަނޑުމަސް ގަތުން މުޅިން ހުއްޓައިލައިފައެވެ. މިކަމަށް ޙައްލެއް ހޯއްދެވުމުގެ ގޮތުން 22 އޭޕްރިލް 1979 ގައި ލަންކާ ސަރުކާރާ ވާހަކަދައްކަވައިގެން 27 އޭޕްރިލް 1979 ން ފެށިގެން އަލުން ހިކިކަނޑުމަސް ލަންކާ އަށް ގަންނަ ގޮތަށް ހަމަޖެހި އަދި އަދަށް ދާންދެންވެސް އެކަން ކުރިޔަށް އެބަދެއެވެ.

މަސވެރިންނަށް ލުއި ފަސޭހަކަން ހޯއްދަވައިދެއްވުމުގެ ގޮތުން 1980 ގައި ފެއްޓެވި އޮއިވާލި ކަނދުފަތި ހަރުކުރުމުގެ މަޝްރޫޢުގެ ދަށުން ރާއްޖޭގެ އެކި ސަރަޙައްދުގައި 272 ށްވުރެ ގިނަ ކަނދުފަތި ވަނީ ހަރުކޮށްދެއްވައިފައެވެ.

ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ އުޞޫލުން ފެލިވަރުގައި ހިނގަމުންއައި ކޭނިންފެކްޓްރީ އަކީ ސައްތައިން ސައްތަ ސަރުކާރުގެ ކުންފުންޏެއް ކަމުގައި ހަމަޖެއްސެވިއެވެ.
1982 ން ފެށިގެން 2 ވަނަ ޖީލުގެ މަސްދޯނި ފަހަރު ސަރުކާރުގެ ޚަރަދުގައި ބަނދެ، ދިގުމުއްދަތުން އަގު އަދާކުރާ ގޮތަށް މަސްވެރީންނަށް ލިބޭ ގޮތް ހަމަޖެއްސެވިއެވެ.

މަސްވެރީންނަށް މުޖްތަމަޢުގައި ދެވޭ ޤަދަރު އިތުރުކޮށްދެއްވުމަށްޓަކައި 10 ޑިސެމްބަރ އަކީ މަސްވެރިންގެ ދުވަސް ކަމުގައި ކަނޑައަޅުއްވައި 1981 ންފެށިގެން މިދުވަސް ޤައުމީ ފެންވަރުގައި ފާހަގަކުރައްވަން ފެއްޓެވިއެވެ. މަސްވެރިކަމުގެ ޞިނާޢަތު ވާދަވެރި ވިޔަފާރީގެ އުޞޫލުން ހުޅުވައިލައްވައި ބޮޑެތި އިންވެސްޓްމަންޓްތައް ކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ފަހިކޮށްދެއްވިއެވެ. (މިނިސްޓްރީ އޮފް ފިޝަރީޒް އެގްރިކަލްޗަރ އެންޑް މެރިން ރިސޯސަސް 2008)

=== ފަތުރުވެރިކަން ===
1972 ގައި ރާއްޖެއަށް ފަތުރުވެރިކަން ތަޢާރުފު ވީނަމަވެސް 1978 ގެ ނިޔަލަށް ފަތުރުވެރިކަމުން ދައުލަތަށް ލިބޭ އާމްދަނީއެއް ނެތެވެ. އެއީ ވަކި ބަޔެއްގެ ޖީބަށް ވަންނަ ފައިސާއެއް ކަމުގައި އޮތީވެފައެވެ. ފަންނީ އެއްވެސް ބަޔެއް މުޅި ދާއިރާގައިވެސް ނެތި، ކުރެވެމުން އައި މަސައްކަތް އެއީ ޤައުމީ އިޤްތިޞާތުގެ އެންމެ ވަރުގަދަ ތަނބުކަމުގައި ހެއްދެވިއެވެ. 1987 ގައި ފަތުރުވެރިކަމުގެ ދާއިރާއަށް މީހުން ތަމްރީނު ކުރުމަށްޓަކައި [ސްކޫލް އޮފް ހޮޓެލް އެންޑް ކޭޓަރިންގ] ގެނަމުގައި މަރުކަޒެއް ޤައިމުކުރެއްވި އެވެ. ވިސްނުންތެރިކަމާއި ރޭއްވެވުމާއެކު ތިމާވެއްޓާ ރައްޓެހި، ދެމެހެއްޓެނިވި ގޮތެއްގައި މިމަސައްކަތް ތަރައްޤީ ކުރައްވައި މުޅި ދުނިޔޭގެ ރަންވަނަތައް ޙާޞިލުކުރެއްވިއެވެ. (މިނިސްޓްރީ އޮފް ޓޫރިޒަމް 2008)

=== ރާއްޖެތެރެ ތަރައްގީ ކުރުމުގެ މަޝްރޫޢު ===
މައުމޫން ރައީސްކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތްއިރު، ރަށްރަށުގެ މިސްކިތްތަކާއި ރަށު އޮފީސްތަކަކީ ސަރުކާރުން ޢިމާރާތް ކުރައްވާ ތަންތަނެއް ނޫނެވެ. އެއީ ރައްޔިތުން އަމިއްލަޔަށް އެމީހުންގެ ޚަރަދުގައި ބިނާކޮށްފައި ހުރި ދެރަވަރުގެ ތަންތަނެވެ. ފުރާޅުގައި ފަންލައި ބިތުގައި ގޯނިދަމައިފައި ނުވަތަ ރާނައި ސިމެންތި ނުޖަހައި ހުންނަނ އޮފީސްތައް ބައިވަރެވެ. މިސްކިތުގައި ބައްތިދިއްލައި ކުނާ އަޅައި ހެދުމަކީ ސަރުކާރަކާ ބެހޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. ރަށު އޮފީސްތަކަކީ ސަރުކާރުގެ ތަނަތަނަށް ނުވާތީ އެތަންތާނގައި ޤައުމީ ދިދަ ނެގުމެއްވެސް ނޯވެއެވެ. ރަށު އޮފީހުގައި ތިއްބަވަނީ ކަތީބަކާއި ކުޑަކަތީބަކު އެކަންޏެވެ.

މިކަން މިހެން އޮއްވައި މިއަދު މިފެންނަ މިންވަރަށް ރަށު އޮފީސްތަކާއި މިސްކިތްތައް ރާއްޖެތެރެ ތަރައްޤީކުރުމުގެ މަޝްރޫޢުގެ ދަށުން ތަރައްޤީކުރެއްވިއެވެ. މުވައްޒިފުން ލައްވައި ޤައުމީ ދިދަ ނަގައި ޒަމާނީކުރެއްވިއެވެ.

=== އެހެނިހެން ބައެއް ކަންކަން ===
ރައީސް މައުމޫންގެ ޒަޢާމަތުގައި ދިވެހި ޤައުމަށް ކުރެއްވި ޚިދުމަތްތައް ބަޔާންކުރުމަށް މަދު ޞަފުޙާތަކެއް ނުފުދެއެވެ. ބޭނުންވަނީ އެއްތަ ބައިވަރު ފޮތްތަކެކެވެ. އެހެންކަމުން އެ އުނދަގޫ މަސައްކަތްކުރުމަށް ޢުޛުރުވެރިވުމާއެކު އެ މަނިކުފާނުގެ މުހިއްމު އެހެން ބައެއް ޚިދުމަތްތައް ލިސްޓުކޮށްލުމުން ފުއްދައިލާނަމެވެ.

* މާލޭ ބިންހިއްކުމުގެ މަޝްރޫޢު
* މާލޭ މަގުހެދުމުގެ މަޝްރޫޢު
* ރަށްރަށުގެ ބަނދަރުހެދުމާއި ލަފައިފުރުމުގެ ދަތިކަން ޙައްލުކޮށްދެއްވުން
* އިސްލާމީ މަރުކަޒު ބިނާކުރުން
* އިލެކްޓްރިކް އަލިން ރާއްޖޭގެ ކަންކޮޅުތައް ދިއލައިލެއްވުން
* ރައީސް އޮފީހާއި ތީމުގެ ޒަމާނީ ފެންވަރަށް ޢިމާރާތްކުރުން
* އާސާރީ ތަރިކާ ޙމާޔަތްކުރެއްވުމުގެ ގޮތުން ހުކުރުމިސްކިތާއި ޢީދުމިސްކިތާއި މިފަދަ އެހެން މިސްކިތަތައް ދިގުމުއްދަތަކަށް ހުންނާނެ ގޮތަށް ސައެންޓިފިކް ގޮތުން ރައްކާތެރިކުރުން.
* ނޫސްވެރިކަން ތަރައްޤީކުރައްވައި ޒަމާނީކުރެއްވުން
* އިޖްތިމާޢީ ޚިދުމަތްތެރީންނަށް ހިތްވަރު ދެއްވުމަށްޓަކައި ޤައުމީ އިނާމް ތަޢާރުފުކުރެއްވުން.
* ސިފައިން ތަރައްޤީކުރައްވައި ޒަމާނީކުރެއްވުމާއެކު ފުލުހުންނަކީ މަދަނީ ބަޔެއްގެ ގޮތުގައި ހަމަޖެއްސެވުން.
* އަތޮޅުތަކަށް ވައިގެ ދަތުރުފަތުރުގެ ޚިދުމަތް ތަޢާރުފްކުރެއްވުމަށްޓަކައި ސަރަޙައްދީ ވައިގެ ބަނދަރުތައް ޤާއިމުކުރެއްވުން
* ސިފައިންނާއި ފުލުހުންގެ ޚިދުމަތް އަތޮޅުތަކަށް ފުޅާކުރެއްވުން.
* ޗާޕުގެ ޚިދުމަތް ތަރައްޤީކުރައްވައި ފުޅާކުރެއްވުން.
* އިންފޮރމޭޝަން ކޮމިޔުނިކޭޝަން ޓެކްނޮލޮޖީ ރާއްޖެއަށް ތަޢާރުފްކުރައްވައި ޢާއްމުކުރެއްވުން.
* މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީ އުފެއްދެވުން.
* މަލްޓިޕާޓީ ޑިމޮކްރެސީ ތަޢާރަފްކުރެއްވުން.
* ރަށުކޯޓުތައް އުފެއްދެވުން.
* ހައިކޯޓާއި ސުޕްރީމް ކޯޓް އުފެއްދެވުން.


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin: 1em auto 1em auto; &quot;
|-
|ކުރިން ހުންނެވީ:&lt;br /&gt;[[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]|| bgcolor=&quot;LightGray&quot; | '''[[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]'''&lt;br /&gt;1978-2008|| ފަހުން ވަޑައިގަތީ:&lt;br /&gt;'''[[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]]'''
|}

==ރިފަރެންސް==
*  [[ރޯއިސްޓަން އެލިސް]] ލިޔުއްވާފައިވާ [[އަ މޭން ފޯރ އޯލް އައިލެންޑްސް]] - ISBN 981-204-852-9
* ހަދާނާއި ތާރީޚްގެ ތެރެއިން - 1 ވަނަ ބައި - އަހުމަދު ނަޖީބް - 2006

==އިތުރު ފާލަންތައް==

*[https://web.archive.org/web/20041210094828/http://www.presidencymaldives.gov.mv/v3/ ދިވެހި ރާއްޖޭގެ ރައީސުލް ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ވެބްސައިޓް]

{{wikiquote|Maumoon Abdul Gayoom|މައުމޫނު އަބްދުލް ޤައްޔޫމް}}
{{commonscat|Maumoon Abdul Gayyoom}}

{{MaldivesPresidents}}

[[ޤިސްމު:ދިވެހި ސިޔާސީ ލީޑަރުން|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:Knights Grand Cross of the Order of St Michael and St George|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:1937 births|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:Living people|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ]]
[[ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދީނީ ޢިލްމުވެރީން]]</text>
      <sha1>72vdsnmlkwmx0u4oo3vmx4udhxvs3qf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>137631</id>
      <parentid>137630</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T16:11:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memberuser</username>
        <id>25611</id>
      </contributor>
      <origin>137631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70828" sha1="mhdy8fv29xiy0hb8bow7qmf2vc2igd4" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް
| office              = [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]
| image               = Maumoon Abdul Gayoom portrait 2013.jpg
| caption             = މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް، 2013
| term_start          = 11 ނޮވެންބަރު 1978
| term_end            = 11 ނޮވެންބަރު 2008
| predecessor         = [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]
| office1             = މިނިސްޓަރ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޓްރެޜަރީ
| president1          = ހަމަ [[މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| succeeded1          = އިސްމާޢީލް ފަތުޙީ
| predecessor1        = މުޙައްމަދު ނޫރައްދީން
| termstart1          = 5 ޖަނަވަރީ 1989
| termend1            = 1 ސެޕްޓެންބަރު 2004
| office2             = މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީގެ ގަވަރުނަރު
| termstart2          = 1 ޖުލައި 1981
| termend2            = 31 އޮގަސްޓު 2004
| predecessor2        = މަޤާމު އުފެއްދެވުން
| president2          = ހަމަ [[މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| office4             = މިނިސްޓަރ އޮފް ޑިފެންސް އެންޑް ނޭޝަނަލް ސެކިޔުރިޓީ
| president4          = ހަމަ [[މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| termstart4          = 11 ނޮވެންބަރު 1978
| termend4            = 11 ނޮވެންބަރު 1993
| predecessor4        = [[ޢަބްދުލްޙަންނާން ޙަލީމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު]]
| succeeded4          = [[ލެފްޓިނަންޓް ޖެނެރަލް (ރިޓަޔަރޑް) ޢަބްދުއްސައްތާރު އާދަމް]]
| office5             = މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓް
| termstart5          = 29 މާރިޗު 1977
| termend5            = 11 ނޮވެންބަރު 1978
| president5          = [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]
| office6             = [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އެކުވެރި ދައުލަތްތަކުގެ ޖަމްޢިއްޔާ]]އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައަޅުއްވައިފައި ހުންނަވާ ދާއިމީ މަންދޫބު
| president6          = [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]
| termstart6          = 24 ސެޕްޓެންބަރު 1976
| termend6            = 28 މާރިޗު 1977
| predecessor6        = [[ޢަބްދުއްސައްތާރު މޫސާދީދީ]]
| succeeded6          = [[ފަތުޙުﷲ ޖަމީލް]]
| birth_date          = {{Birth date and age|1937|12|29|df=yes}}
| birth_place         = [[މާލެ]]، [[ދިވެހިރާއްޖެ]]
| children            = {{flatlist|
*ދުންޔާ މައުމޫން
*ޔުމްނާ މައުމޫން
*އަޙްމަދު ފާރިސް މައުމޫން
*[[މުޙައްމަދު ޣައްސާން މައުމޫން]]
}}
| spouse              = ނަސްރީނާ އިބްރާހީމް
| education           = [[މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލް]]
| alma_mater          = [[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|އަލްއަޒްހަރު ޔުނިވަރސިޓީ]]، [[މިޞްރު]]&lt;br/&gt;އެމެރިކަން ޔުނިވަރސިޓީ އިން ކައިރޯ
| successor           = [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]]
| successor2          = މުޙައްމަދު ޖަލީލު
| relations           = [[ޢަބްދުﷲ ޙަމީދު]]&lt;br/&gt;[[ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| parents             = ބައްޕާފުޅު: [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް]]
| awards              = ނިޝާން ޣާޒީގެ ޢިއްޒަތުގެ ވެރިކަން - 2013
| otherparty          = [[ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ]] (2005 - 2011)&lt;br/&gt;[[ޕްރޮގްރެސިވް ޕާޓީ އޮފް މޯލްޑިވްސް]] (2011 - 2017)&lt;br/&gt;މޯލްޑިވްސް ރިފޯމް މޫވްމެންޓް (2019 - 2025)
| party               = މިނިވަން (1978 - 2005)، (2017 - 2019)، (2025އިން ފެށިގެން)
| signature           = Maumoon Abdul Gayoom signature.svg
}}
'''ނިޝާން ޣާޒީގެ ޢިއްޒަތުގެ ވެރިޔާ އަލްއުސްތާޛު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް''' ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގަތީ މީލާދީ ސަނަތުން 29 ޑިސެންބަރު 1937 (ހިޖުރީ ސަނަތުން 26 ޝައްވާލު 1356) ވީ ބުދަ ދުވަހު މައްޗަންގޮޅީ ކާމިނީގޭގައެވެ. ތުއްޕުޅު އިރުގެ ޙަޔާތްޕުޅު ހޭދަކުރެއްވީ މަންމާފުޅާއި ބައްޕާފުޅުގެ އޯގާތެރި ބެއްލެވުމުގެ ދަށުގައި މއ. ކާމިނީގޭގައެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ އަޞްލު ނަންފުޅަކީ ޢަބްދުﷲ މައުމޫން ޚައިރީއެވެ. ގޭތެރޭގެ ނަންފުޅެއްގެ ގޮތުން މަޝްހޫރުވެފައިވަނީ ޅަ ސީދީ އެވެ. ނަމަވެސް މަދްރަސީ ދައުރުގައި ކިޔައި އުޅުނީ ޢަބްދުﷲ މައުމޫންކަމަށް [ރައީސްގެ ތިންވަނަ ފަސް އަހަރުގެ ކުލަގަދަ ޚިދުމަތްތައް (1993)]  މި ފޮތުން ހާމަވެއެވެ. (މޫންލައިޓް، 1978) 

ޢަބްދުﷲ މައުމޫން ޚައިރީ ގެ ނަންފުޅު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް ބަދަލުވިކަމަށްވަނީ އެ މަނިކުފާނު ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ވަޑައިގަތުމަށް ޕާސްޕޯޓް ހެއްދެވުމުގައި އިސްވެ އުޅުއްވި ބޭފުޅަކަށް އެރި އޮޅުމެއްގެ ސަބަބުންނެވެ. ޢާއްމުކޮށް ކިޔައި އުޅުނީ [މައުމޫން] ކަމަށްވުމުން ފުރިހަމަ ނަންފުޅު ފޯމުގައި ލިޔުނު މީހަކު [މައުމޫން] މި ނަންފުޅާ ގުޅުވައިގެން ބައްޕާފުޅުގެ ނަންފުޅު އިތުރުކުރައްވައި [މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]ގެ ގޮތުގައި ޕާސްޕޯޓް ހެއްދެވީއެވެ.


197 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެންބަރު މަހުގެ 11ވަނަ ދުވަހުން ފެށިގެން 2008 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހާ ހަމައަށް [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]ކަން ކުރައްވައިފައިވަނީ އެ މަނިކުފާނެވެ. [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ|ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމާ]] އެ މަނިކުފާނު ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވީ 1978 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހު އޭރުގެ ރައީސް [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު|އިބްރާހީމް ނާޞިރު (ނޣޢވ)]] އަށް ފަހުގައެވެ. މައުމޫން އެންމެފަހުން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމަށް އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތީ 2003ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޫބަރު މަހުގެ ތެރޭގައި %90.02 ގެ އަޣުލަބިއްޔަތަކުންނެވެ. 

==ޢާއިލާ==
'''މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް'''ގެ ބައްޕާފުޅަކީ އިބްރާހީމް މާފަތް ތަކުރުފާނުގެ [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް|ފަޟީލަތުއްޝައިޚުލްމަރްޙޫމު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް (މާފަތްގޭ ދޮން ސީދީ)]] އެވެ. އަދި މަންމާފުޅަކީ ބޮއިގަސްދޮށުގޭ މޫސާ ކަލޭފާނުގެ ކަތްދައިދީ (ޚަދީޖާ މޫސާ) އެވެ. މައުމޫނާ އެއްބަފާ 25 ބޭފުޅުން ތިބެއެވެ. މައުމޫނަކީ ޢާއިލާގެ 10ވަނަ ބޭފުޅާއެވެ. [[މިޞްރު]]ގެ [[ޤާހިރާ]]ގައި ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރައްވަން އުޅުއްވި ދުވަސްވަރު، 1954ވަނަ އަހަރު މައުމޫންގެ މަންމާފުޅު އަވަހާރަވިއެވެ. ބައްޕާފުޅު އަވަހާރަވީ 1982 ގައި ޢުމުރުފުޅުން 87 އަހަރުގައެވެ. [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް|ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމަށް]] އޭނާގެ ދަރިފުޅު މައުމޫން ވެރިކަމާ ޙަވާލުވުމާއި، މައުމޫންގެ ފުރަތަމަ ދައުރުގެ މަންޒަރުތައް ދެކިވަޑައިގަތުމުގެ އުފާ ލިބިވަޑައިގެންފައިވެއެވެ.

1965ވަނަ އަހަރު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމާއި ނަސްރީނާއާ ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ބައްދަލުވިއެވެ. އޭރު ނަސްރީނާއަކީ [[ދިވެހިރާއްޖެ]]އިން [[ޤާހިރާ]]އަށް ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރުމަށް ގޮސް ހުރި ދަރިވަރެކެވެ. އެ ކަމަނާގެ ޢުމުރުފުޅުން އޭރު 15 އަހަރުފުޅެވެ. އަދި މައުމޫންގެ ޢުމުރުފުޅުން 27 އަހަރުފުޅެވެ. އޭގެ 4 އަހަރުފަހުން 1969 ޖުލައި 14ވަނަ ދުވަހު [[މިޞްރު]]ގެ [[ޤާހިރާ]]ގައި މައުމޫނާއި ނަސްރީނާ ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތެވެ. ކައިވެންޏަށް މާ ގިނަ ދުވަސްތަކެއްނުވެ [[ނައިޖީރިއާ]]ގެ އަޙްމަދު ބެއްލޯ ޔުނިވަރސިޓީގައި އިސްލާމިކް ސްޓަޑީޒް ލެކްޗަރަރއެއްގެ މަޤާމު މައުމޫން އަދާކުރެއްވިއެވެ.

1970ވަނަ އަހަރު މި ދެމަފިރީންނަށް އެއްމާބަނޑު ދެ އަންހެން ބޭފުޅުން ލިބިވަޑައިގަތެވެ. އެއީ ދުންޔާ މައުމޫނާއި ޔުމްނާ މައުމޫނެވެ. ދެވަނަ ފަހަރަށް ނަސްރީނާ ބަލިވެ އިންނެވުމުން މައުމޫން، އެ ކަމަނާ [[މާލެ]]އަށް ފޮނުއްވިއެވެ. މި ދެމަފިރީންގެ ފުރަތަމަ ފިރިހެން ބޭފުޅާކަމަށްވާ އަޙްމަދު ފާރިސް މައުމޫން އުފަންވީ 1971 މާރިޗު 31ވަނަ ދުވަހު [[މާލެ|މާލޭ]]ގައެވެ. އޭގެ 9 އަހަރު ފަހުން ހަގު ދަރިކަލުން [[މުޙައްމަދު ޣައްސާން މައުމޫން]] އުފަންވީ 1980 ޖޫން 12ވަނަ ދުވަހުއެވެ.{{familytree/start|style=font-size:100%;line-height:100%;}}
{{familytree | | |IBRAH|y|UNKN1| |MOODI|y|MARDI| | IBRAH=އިބްރާހީމް މާފަތް ތަކުރުފާނު|UNKN1=ގަލޮޅު ސިއްތި|MOODI='''މޫސާ ދީދީ'''|MARDI=މަރްޔަމް ދީދީ}}
{{familytree | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | }}
{{familytree | | | | |ABDIB|~|~|y|~|~|KHAMO| | | | ABDIB=[[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް]]|KHAMO='''ޚަދީޖާ މޫސާ'''}}
{{familytree | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | }}
{{familytree | | | | | | | | |MAUGA| | | | | | | | MAUGA=މައުމޫން އަބްދުލްޤައްޔޫމް}}
{{familytree/end}}

==ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުން==
މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޅަފަތުގެ ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވީ އެ މަނިކުފާނުގެ ޢިލްމުވެރި ބައްޕާފުޅު [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް|ފަޟީލަތުއްޝައިޚުލްމަރްޙޫމު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް]]ގެ އަރިހުންނެވެ. އެއަށްފަހު [[މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލް|މަދްރަސަތުލްމަޖީދިއްޔާ]]އިން ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ފަހު [[އޮޅުދޫކަރަ|ސިލޯނަށް]] ވަޑައިގެން ކުޑަ ދުވަސްކޮޅަކު ކިޔަވައިވިދާޅުވިއެވެ. އޭގެފަހުގައި [[މިޞްރު|މިޞްރަށް]] ވަޑައިގެން [[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|ޖާމިޢުލްއަޒްހަރުން]] މަތީ ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވިއެވެ. އެ ޔުނިވަރސިޓީގެ ކުއްލިއްޔަތުއްޝަރީޢާ ވަލްޤާނޫނުގައި އިސްލާމީ ޝަރީޢާއާއި ޤާނޫނުގެ ރޮނގުން ފުރަތަމަ ޑިގްރީއާއި މާސްޓަރސް ޑިގްރީ ފުރިހަމަ ކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެ ދާއިރާއިން ޕީއެޗްޑީ ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ޓަކައި ތީސީސް ލިޔުއްވާނެ ދާއިރާ ކަނޑައަޅުއްވައި ޕްލޭން ހައްދަވައި އެ ޕްލޭން ޔުނިވަރސިޓީއަށް ހުށަހެޅުއްވިއެވެ. މި ޕްލޭން [[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|އަޒްހަރުން]] ޤަބޫލުކުރައްވައި ޕީއެޗްޑީ ދަރިވަރެއްގެ ގޮތުގައި ރަޖިސްޓްރީކުރެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް ދިމާވި ކަމަކާ ހުރެ އެ ކަން ކުރިޔަށް ގެންދެވޭ ގޮތެއްނުވިއެވެ.

މީގެއިތުރުން މައުމޫން ވަނީ [[ޤާހިރާ]]ގައި ހުންނަ އެމެރިކަން ޔުނިވަރސިޓީ އޮފް ކައިރޯއިން ވެސް ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރައްވައިފައެވެ.

==ޚިދުމަތް==
1969ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން 1971ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް މައުމޫން ހުންނެވީ [[ނައިޖީރިއާ]]ގެ އަޙްމަދު ބެއްލޯ ޔުނިވަރސިޓީގެ ޢަބްދުﷲ ބަޔޭރޯ ކޮލެޖުގައި އިސްލާމިކް ސްޓަޑީޒްގެ ލެކްޗަރަރއެއްގެ މަޤާމުގައެވެ. އެ ޔުނިވަރސިޓީގައި މަސައްކަތްކުރެއްވުމަށް ފަހު 1971ވަނަ އަހަރުގެ ކުރީކޮޅު މައުމޫން ރާއްޖެ ވަޑައިގަތެވެ. ރާއްޖެ ވަޑައިގަތުމަށް ފަހު 1971އިން 1972އަށް [[މާލެ|މާލޭ]] [[އަމީނިއްޔާ ސުކޫލް|އަމީނިއްޔާ ސްކޫލް]]ގައި އިނގިރޭސިބަހާއި، ހިސާބާއި، އިސްލާމް މާއްދާ ކިޔަވައިދެއްވިއެވެ. 1972ވަނަ އަހަރު ސަރުކާރުގެ ޝިޕިންގ ޑިޕާޓްމަންޓަށް ބަދަލުކުރެވި އެ ޑިޕާޓްމަންޓުގައި މެނޭޖަރެއްގެ މަޤާމު އަދާކުރެއްވިއެވެ.

1974ވަނަ އަހަރު، ސަރުކާރުގެ ޓެލެކޮމިއުނިކޭޝަންސް ޑިޕާޓްމަންޓުގެ އަންޑަރސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން އެ ތަނުގެ ޑިރެކްޓަރުކަން ކުރެއްވިއެވެ. ހަމަ އެ އަހަރުގެ ފަހުކޮޅު، ބޮޑުވަޒީރު [[އަޙްމަދު ޒަކީ]]ގެ އޮފީހުގެ ސްޕެޝަލް އަންޑަރސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމަށް ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. 1975ވަނަ އަހަރުގެ މާރިޗު މަހު [[އަޙްމަދު ޒަކީ]] މަޤާމުން ވަކިކުރައްވައި، ބޮޑުވަޒީރުގެ މަޤާމު އުވައިލެއްވުމާ ގުޅިގެން މައުމޫންގެ އެ މަޤާމު ނިމުމަކަށް އައެވެ. އެއަށްފަހު [[ކޮޅުނބު]]ގައި ދުވަސްކޮޅަކު އުޅުއްވުމަށް ފަހު އެނބުރި ރާއްޖެ ވަޑައިގަތުމުން، އޭނާ ޢައްޔަންކުރެއްވީ [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]ގައި ހުންނަވާ ދިވެހި ސަފީރުގެ ނާއިބުގެ މަޤާމަށެވެ. 1975ވަނަ އަހަރު ޑިޕާޓްމަންޓް އޮފް އެކްސްޓަރނަލް އެފެއާޒްގެ އަންޑަރސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމަށް ވެސް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޢައްޔަންކުރައްވައިފައިވެއެވެ.

1976ވަނަ އަހަރު ޓްރާންސްޕޯޓް އެންޑް ކޮމިއުނިކޭޝަން މިނިސްޓަރުގެ ނާއިބުކަމުގެ މަޤާމަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. އަދި ހަމަ އެ އަހަރުގެ ސެޕްޓެންބަރު 24 ގައި [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]] އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައަޅުއްވައިފައި ހުންނަވާ ދާއިމީ މަންދޫބަކަށް މައުމޫން ހަމަޖެއްސެވިއެވެ. އެ މަޤާމުގައި ހުންނެވުމަށް ފަހު އެނބުރި ރާއްޖެ ވަޑައިގަތީ 1977ވަނަ އަހަރުގެ މާރިޗު މަހުގައެވެ. އެއަށްފަހު 1978 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމާ ހަމައަށް ހުންނެވީ މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓްގެ މަޤާމުގައެވެ. 

=== ފުރުއްވި މަޤާމުތައް ===
* [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]] އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައަޅުއްވައިފައި ހުންނަވާ ދާއިމީ މަންދޫބުކަން
* [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]ގައި ހުންނަ ދިވެހި ސަފީރުގެ އޮފީހުގެ ވެރިޔާކަން
* [[އަމީނިއްޔާ ސުކޫލް|އަމީނިއްޔާ ސްކޫލް]]ގެ މުދައްރިސްކަން
* [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]] ގައި ހުންނަވާ ދިވެހި ދައުލަތުގެ ވަކީލުކަން
* ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އޮފީހުގެ ޚާއްޞަ ވަކީލުކަން
* މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓްކަން
* ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަން
* ސިފައިންނާއި ފުލުހުންގެ އެންމެ މަތީ ވެރިޔާކަން
* އެމްއެމްއޭގެ ގަވަރުނަރުކަން
* މިނިސްޓަރ އޮފް ޑިފެންސް އެންޑް ނޭޝަނަލް ސެކިއުރިޓީކަން
* މިނިސްޓަރ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޓެރަޜަރީކަން

== ވާދަކުރެއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުތައް ==

=== 1978 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ===
1978ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމްގެ ނަންފުޅާއި އޭރުގެ ރައީސް [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]ގެ ނަންފުޅު [[ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިސް|މަޖިލީހަށް]] ހުށަހެޅުނެވެ. މަޖިލީހުގައި ނެގުނު ވޯޓުގައި [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު|ނާޞިރަށް]] 41 ވޯޓު ލިބިވަޑައިގެންނެވި އިރު މައުމޫނަށް ލިބިވަޑައިގަތީ 5 ވޯޓެވެ. ނަމަވެސް ޞިއްޙީ ސަބަބުތަކަށް ޓަކައި ރިޔާސީ ތިންވަނަ ދައުރަކަށް ކުރިމަތިނުލެއްވުމަށް ރައީސް [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު|ނާޞިރު]] ނިންމެވިއެވެ. އެއަށްފަހު ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ރައީސްކަމަށް ތިން ބޭފުޅެއްގެ ނަން ހުށަހެޅިއެވެ. އެއީ މިނިސްޓަރ އޮފް އެޑިޔުކޭޝަން އަދި ކުރީގެ ނާއިބު ރައީސް [[ޢަބްދުއްސައްތާރު މޫސާދީދީ]]އާއި، މިނިސްޓަރ އޮފް ހެލްތު [[މުއުމިނާ ޙަލީމް|މުއުމިނާ ޙަލީމާއި]] މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމެވެ. އެ ބޭފުޅުންގެ ތެރެއިން ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރެއްވުމަށް ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ހޮވި ބޭފުޅަކީ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމެވެ. 

1978 ޖުލައި 28ވަނަ ދުވަހު ނެގުނު ރައްޔިތުންގެ ފެންނަ ނުފެންނަ ވޯޓުގައި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވަނީ %92.96 ވޯޓު ހޯއްދަވައިފައެވެ. މިއާއެކު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމަށް މައުމޫން އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތެވެ. 

=== 1983، 1988، 1993، 1988 ގެ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުތައް ===
1983ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރައްވާނެ ކެންޑިޑޭޓަކަށް ވެސް ހޮވުނީ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމެވެ. 1983 ސެޕްޓެންބަރު 30ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ވޯޓުގައި 57,913 ވޯޓު (%95.62) ހޯއްދަވައިގެން ރިޔާސީ ދެވަނަ ދައުރަކަށް މައުމޫން ހޮވިވަޑައިގަތެވެ.

1988ވަނަ އަހަރު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި މައުމޫން ވަނީ 69,373 ވޯޓު ހޯއްދަވައިފައެވެ. މިއީ ވޯޓުލީ މީހުންގެ %96.47 އެވެ. އޭނާއާ ދެކޮޅަށް ލިބިފައިވަނީ 2,537 ވޯޓެވެ.

1993ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރެއްވުމަށް މައުމޫނާ އެކު އޭނާގެ ޅިޔަނު [[އިލްޔާސް އިބްރާހީމް]] ވާދަކުރެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް މަޖިލީހުން ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓެއްގެ ގޮތުގައި ހޮވީ މައުމޫނެވެ. އެ ފަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި %92.8 ވޯޓު ހޯއްދަވައި 1993 އޮކްޓޫބަރު 1ވަނަ ދުވަހު ރިޔާސީ ހަތަރުވަނަ ދައުރަކަށް އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތެވެ.

1998 އޮކްޓޫބަރު 16ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި، 86,504 ވޯޓު (%90.90) ހޯއްދަވައިގެން ފަސްވަނަ ދައުރަކަށް މައުމޫން އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތެވެ.

=== 2003 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ===
ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ހުރިހާ މެންބަރުން (50 މެންބަރުން) ގެ ވޯޓާ އެކު، ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރާނެ ކެންޑިޑޭޓަކަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ހޮވުނެވެ. އެ އިންތިޚާބުގައި 102,909 ވޯޓު (%90.28) ކާމިޔާބުކުރައްވައިގެން، ރިޔާސީ ހަވަނަ ދައުރެއް މައުމޫން ކަށަވަރުކުރެއްވިއެވެ. 

=== 2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ===
2008ވަނަ އަހަރު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި މިހާރު ޢަމަލުކުރެވެމުންދާ ފެހި ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ބޭއްވި ފުރަތަމަ ރިޔާސީ އިންތިޚާބެވެ. އަދި އެއީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ބޭއްވި ގިނަ ޕާޓީ އެކުލެވޭ ވާދަވެރި ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ވެސްމެއެވެ. 

2007ވަނަ އަހަރުގެ އޮގަސްޓު މަހު، [[ހައްދުންމަތި|ހައްދުންމައްޗަށް]] ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅެއްގެ ތެރެއިން، 2008ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި [[ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ|ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ (ޑީއާރުޕީ)]] ގެ ފަރާތުން ވާދަކުރައްވާނެކަން މައުމޫން އިޢުލާނުކުރެއްވިއެވެ. ޑީއާރުޕީގެ އަސާސީ ޤަވާޢިދު ބުނާގޮތުން، ޕާޓީގެ ލީޑަރަކީ ޕާޓީގެ ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓްކަމަށް ވާތީ، މައުމޫނަކީ އޭރު ވެސް އެ ޕާޓީގެ ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓެވެ. 

އާ ޤާނޫނުއަސާސީގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަން ކުރެއްވޭނީ ގިނަވެގެން ދެ ދައުރުގައި ކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތުމާ އެކު، ހަތްވަނަ ދައުރަކަށް މައުމޫން ކުރިމަތިލެއްވުމުން އެ މައްސަލަ [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓު|ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓަށް]] ހުށަހެޅުނެވެ. އެ މައްސަލައިގައި ސުޕްރީމް ކޯޓުން ނިންމައިފައިވަނީ ދައުރުގެ ޙުދޫދުތައް ހިނގާނީ އައު ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ފުރިހަމަކުރާ ދައުރުތަކަށް އެކަނި ކަމަށެވެ. އަދި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަކީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމަށް ޝަރުޠު ފުރިހަމަވާ މީހެއްކަމަށެވެ.

2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި މައުމޫންގެ ރަނިންގ މޭޓެއްގެ ގޮތުގައި އިޚްތިޔާރުކުރެއްވީ އޭރުގެ މިނިސްޓަރ އޮފް އެޓޯލްސް ޑިވެލޮޕްމަންޓް [[އަޙްމަދު ތަސްމީން ޢަލީ]]އެވެ.

2008 އޮކްޓޫބަރު 8ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ފުރަތަމަ ބުރުގައި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ހިމެނޭ ގޮތުން ޖުމުލަ 6 ކެންޑިޑޭޓުން ވާދަކުރެއްވިއެވެ. މައުމޫނާ އެކު ދެން ވާދަކުރެއްވީ [[ޤާސިމް އިބްރާހީމް]]، [[ޙަސަން ސަޢީދު|ޑރ. ޙަސަން ސަޢީދު]]، [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]]، [[އިބްރާހިމް އިސްމާޢިލް|އިބްރާހިމް އިސްމާޢީލް]]، [[ޢުމަރު ނަސީރު|ޢުމަރު ނަޞީރު]]، މި 5 ބޭފޫޅުންނެވެ. އިންތިޚާބުގެ ފުރަތަމަ ބުރުގައި 71,731 ވޯޓާ އެކު ވޯޓުލީ މީހުންގެ %40.63 ހޯއްދަވައި ފުރަތަމަ ބުރު ކާމިޔާބުކުރެއްވީ މައުމޫނެވެ. ނަމަވެސް އެއްވެސް ކެންޑިޑޭޓަކަށް %50 ވޯޓު ލިބިފައިނުވާތީ އިންތިޚާބުގެ ދެވަނަ ބުރު ބާއްވައިފައިވެއެވެ.

2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ދެވަނަ ބުރު ބޭއްވީ 2008 އޮކްޓޫބަރު 28ވަނަ ދުވަހުއެވެ. ދެވަނަ ބުރުގައި ވާދަކުރެއްވީ ފުރަތަމަ ބުރުން އެންމެ ގިނަ ވޯޓު ލިބިވަޑައިގެންނެވި ދެ ކެންޑިޑޭޓުންކަމަށްވާ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމާއި [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު|މުޙައްމަދު ނަޝީދެވެ]]. ދެވަނަ ބުރުގައި 97,222 ވޯޓު (%54.21) ހޯއްދަވައި އިންތިޚާބު ކާމިޔާބުކުރެއްވީ [[ދިވެހިރައްޔިތުންގެ ޑިމޮކްރެޓިކް ޕާޓީ]]ގެ ކެންޑިޑޭޓު މުޙައްމަދު ނަޝީދެވެ. 82,121 ވޯޓު (%45.79) އާ އެކު މައުމޫނަށް ކުރިމަތިވެވަޑައިގެންނެވީ ނާކާމިޔާބީއާއެވެ.

== ރިޔާސީ ދައުރު (1978 - 2008) ==
އަލްއުސްތާޛު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެވަނަ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ދެވަނަ ރައީސްގެ ގޮތުގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ ހުވާކުރެއްވީ 11 ނޮވެންބަރު 1978 (10 ޛުލްޙިއްޖާ 1398) ވީ ހޮނިހިރު ވިލޭރޭގެ މެންދަމު 00:00 ގައެވެ. އެ މަނިކުފާނަށް ހުވާ ލައިދެއްވީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އޭރުގެ އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރު [[މޫސާ ފަތުޙީ|ފަޟީލަތުލްއުސްތާޛުއްޝައިޚުލްމަރްޙޫމު މޫސާ ފަތުޙީ އަލްއަޒްހަރީ]]އެވެ. އޭގެފަހުން ވިދިވިދިގެން 5 އަހަރުގެ 6 ދައުރަށް، ރައްޔިތުންގެ ވަރަށް ތަނަވަސް އަޣުލަބިއްޔަތަކުން މައުމޫން ވަނީ ހޮވިވަޑައިގެންފައެވެ. އަދި އެ މަނިކުފާނު ވަނީ ދިވެހި ޤައުމަށާއި ރައްޔިތުންނަށް ވަރަށް އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވައިފައެވެ.

ރައީސް މައުމޫންގެ ޒަޢާމަތު ވެގެންދިޔައީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ތަފާތު ރޮނގުރޮނގުން ކުރިއެރުމާއި ތަރައްޤީ ލިބުނު އަހަރުތަކަކަށެވެ. އެ މަނިކުފާނު ވެރިކަމާ ޙަވާލުވީ އަހަރު، 1978 ގައި، ރާއްޖޭގެ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ނިސްބަތް، ބޮލަކަށް ޖެހޭ މިންވަރަކީ 180 އެމެރިކާ ޑޮލަރަށް ވުރެ މަދު ޢަދަދެކެވެ. ނަމަވެސް އެ މަނިކުފާނުގެ ވެރިކަން ނިމުނު އިރު، 2008 ގައި، އެ ޢަދަދު ވަނީ 4500 އެމެރިކާ ޑޮލަރަށް އިތުރުވެފައެވެ.

މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމާ ޢަވާލުވެވަޑައިގެންނެވި އިރު ރާއްޖޭގައި ހުރީ ސަރުކާރުގެ އެންމެ 4 ސްކޫލެވެ. ލިޔަންކިޔަން ދަންނަ މީހުންނަށް ވުރެ، ލިޔަންކިޔަން ނުދަންނަ މީހުން ގިނައެވެ. 2008 ގައި އެމަނިކުފާނު ވެރިކަމުން ވަކިވެވަޑައިގެންނެވި އިރު، ސަރުކާރުގެ 221 ސްކޫލް ހިނގަމުންދިޔައެވެ. 1978 ގައި، 65 ޔުނިވަރސިޓީ ގްރެޖުއޭޓުން ތިބި އިރު، އެ މަނިކުފާނުގެ ރިޔާސަތުގައި އެ ޢަދަދު 4000 އަށް އިތުރުވެފައިވެއެވެ. ލިޔަންކިޔަން ދަންނަ މީހުންގެ ނިސްބަތް އޮތީ ހުޅަނގުގެ ޤައުމުތަކާ ފައިހަމަކުރެވޭ މިންވަރުގައެވެ. 99 އިންސައްތައާ ގާތްކުރާ ޢަދަދެއްގައެވެ. ޞިއްޙީ ދާއިރާއަށް ބަލާ އިރު، ރައީސް މައުމޫންގެ ރިޔާސަތު ފެށުނު އިރު ތިބީ 23 ޑޮކްޓަރުންނާއި 74 ނަރުހުންނެވެ. 2008 ނިމުނު އިރު، 600 ޑޮކްޓަރުންނާއި، 1300 ނަރުހުންނާއި، 800 ކޮމިއުނިޓީ ހެލްތް ވޯރކަރުން ޚިދުމަތުގައި ތިއްބެވިއެވެ. ވެރިކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވިއިރު ރާއްޖޭގައި ހުރީ ހަމަ އެންމެ ހޮސްޕިޓަލެކެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ ޒަޢާމަތު ނިމުނު އިރު ރާއްޖޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކުގައި 22 ހޮސްޕިޓަލް ޤާއިމުވެފައި ހުއްޓެވެ. 1978 ގައި ރާއްޖޭގައި އޮތީ އެންމެ 15 ރިޒޯޓެވެ. އެ އަހަރު ރާއްޖެ އައީ 15,000 ފަތުރުވެރީންނެވެ. 2008 ގައި ރާއްޖޭގައި ހުރި ރިޒޯޓުގެ އަދަދު 100 އާ ގާތްކުރާ ޢަދަދަކަށް އިތުރުވިއިރު، އެ އަހަރު 600,000 އަށް ވުރެ ގިނަ ފަތުރުވެރީން ރާއްޖެއަށް ޒިޔާރަތްކުރިއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިސްލާމީ ވަޙްދަތު ދެމެހެއްޓެވުމަށް ޓަކައި ވެސް ރައީސް މައުމޫން ވަނީ އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވައިފައެވެ. ރާއްޖޭގައި އިސްލާމީ ތަޢުލީމާއި ތަފާތު އިސްލާމީ ފަންނުތައް ކިޔަވައިދެއްވުމަށް ޓަކައި އުފެއްދެވި މަރުކަޒު [މަޢުހަދުއްދިރާސާތިލްއިސްލާމިއްޔާ] ހުޅުވުނީ ހިޖުރީ 15ވަނަ ޤަރުނުގެ މުނާސަބަތުގައި ހިޖުރީ އާ އަހަރުގެ ފުރަތަމަ ދުވަހުއެވެ. އެއީ، 1980ވަނަ އަހަރުގެ ފެބުރުވަރީ މަހުގެ 9ވަނަ ދުވަހުއެވެ. އޭގެފަހުން ޢަރަބި ތަޢުލީމު ދޭ ދެވަނަ މަދަރުސާ [&lt;nowiki/&gt;[[ޢަރަބިއްޔާ ސްކޫލު|އަލްމަދްރަސަތުލްޢަރަބިއްޔަތުލްއިސްލާމިއްޔާ (ޢަރަބިއްޔާ ސްކޫލް)]]] ހުޅުވިގެންދިޔައެވެ. ރާއްޖެއިން ލިޔަންކިޔަން ނުދަތުން މުޅިން ފިލުވައިލެއްވުމަށް ޓަކައި 1980 ޖަނަވަރީ 1 ގައި ފެށްޓެވި އަސާސީ ތަޢުލީމުގެ މަޝްރޫޢަކީ، އެ މަނިކުފާނު ހިންގެވި މަޝްރޫޢުތަކުގެ ތެރެއިން ވަރަށް ކާމިޔާބު މަޝްރޫޢެކެވެ.

ރާއްޖޭގެ ރައްޔިތުންގެ މެދުގައި ދީނީ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރެއްވުމަށް ޓަކައި ރަމަޟާން މަހަށް ޚާއްޞަ ކުރައްވައިގެން، ހިޖުރައިން 1400ވަނަ އަހަރުގެ ރަމަޟާން މަހުގެ 1ވަނަ ދުވަހުގެ ރެއިން ފެށިގެން، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީގެ، އޭރުގެ މުލީއާގޭގައި ރައީސް މައުމޫން ފެށްޓެވި ޤުރްއާން ކިޔެވުމާއި ދީނީ މައުޟޫޢަށް ވާހަކަ ދެއްކުމުގެ ޕްރޮގްރާމަކީ މިގޮތުން ޚާއްޞަ ގޮތެއްގައި ފާހަގަކޮށްލެވޭ ޕްރޮގްރާމެކެވެ. މި ޕްރޮގްރާމް މެދުކެނޑުމެއްނެތި ކުރިއަށް ގެންދެވިއެވެ. އޭރު ރާއްޖޭގައި ދީނީ ޢިލްމުވެރިން މަދުކަމާ އެކު، އެ ޕްރޮގްރާމްގައި ގިނަ ތަޤްރީރުތަކެއް ކުރެއްވީ ޚުދު އެ މަނިކުފާނެވެ. އަދި ރާއްޖެއިން ބޭރުގެ ވާޢިޡުންނާއި ޤާރީން ގެންނަވައި، މި ޕްރޮގްރާމް މުއްސަނދިކުރެއްވިއެވެ.

އެ މަނިކުފާނުގެ މަސައްކަތްޕުޅުތަކުގެ ތެރެއިން، ރާއްޖޭގެ ކޮންމެ ރަށެއްގައި މިސްކިތް ބިނާކުރައްވައި، ކީރިތި ޤުރްއާން ތަޖުވީދު މަގުން ކިޔެވުމުގެ ފަންނު ދިރުވުމަށް ޚިދުމަތްކުރެއްވުމާއި، ދީނީ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރެއްވުމަށް މީޑިއާ މެދުވެރިކުރައްވައި ތަފާތު ޕްރޮގްރާމްތައް އަމިއްލަފުޅަށް ކުރިއަށް ގެންދެވިކަން އެއީ ވެސް ފާހަގަކޮށްލެވޭ ކަންކަމެވެ. އަދި އެ މަނިކުފާނުގެ ވެރިކަމުގައި ކީރިތި ޤުރްއާނުގެ ޢިލްމު ފެތުރުއްވުމަށް ހުޅުއްވި ކީރިތި ޤުރްއާނާ ބެހޭ މަރުކަޒަކީ ވެސް އެ މަނިކުފާނު ދީނީ ރޮނގުން ކުރެއްވި މަތިވެރި ޚިދުމަތެކެވެ. ރައީސް މައުމޫނަކީ، ދީނީ އަދި ޢިލްމީ ގިނަ ފޮތްތަކެއް ލިޔުއްވައި ޝާއިޢުކުރެއްވުމުގެ އިތުރުން [ދީނުގެ މަގު]ގެ ނަމުގައި ދީނީ ހަފްތާ މަޖައްލާއެއް ވެސް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އޮފީހުން ނެރުއްވަމުން ގެންދެވި ޢިލްމުވެރިއެކެވެ. އޭގެއިތުރުން، ވެރިކަމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އުފުއްލަވަމުން ވެސް އެ މަނިކުފާނު ގެންދެވީ މެދުނުކެނޑި މުދައްރިސެއްގެ ދައުރު އަދާކުރައްވަމުންނެވެ. އިސްލާމީ ޝަރީޢަތާއި އުޞޫލުލްފިޤްހުގެ ޢިލްމުގެ ފިލާވަޅުތައް ކުއްލިއްޔަތުއްދިރާސާތިލްއިސްލާމިއްޔާގެ ދަރިވަރުންނަށް ޤަވާޢިދުން ނަންގަވައިދެއްވަމުން ގެންދެވިއެވެ.

ރާއްޖޭގެ އެންމެ ބޮޑު އާބާދީއެއް އޮތީ މާލޭ ސަރަޙައްދުގައި ކަމަށްވުމާ އެކު، މާލޭ ސަރަޙައްދަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލަ ޙައްލުކުރެއްވުމަށް ރައީސް މައުމޫންގެ ޒަޢާމަތުގައި ދެއްވި އަހަންމިއްޔަތުކަން ވެސް އެއީ އެމަނިކުފާނުގެ ޚިދުމަތްތަކުގެ ތެރެއިން ފާހަގަކުރެވޭ މުހިންމު ޚިދުމަތެކެވެ. ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމާ އެމަނިކުފާނު ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމަށް ފަހު، އެންމެ ބޮޑު އިސްކަމެއް ދެއްވި އެއްކަމަކީ، މާލެއިން ހިއްކެންހުރި ސަރަޙައްދުތައް ހިއްކުމަށް ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅުތަކެވެ. މިގޮތުން ހިއްކި ސަރަޙައްދުން އެތައް ބަޔަކަށް ގޯތި ދެއްވައި، ޞިނާޢީ އެކި މަޝްރޫޢުތަކަށް ބިން ޚާއްޞަކުރެއްވިއެވެ. މީގެއިތުރުން، ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލަ ޙައްލުކުރެއްވުމަށް އެމަނިކުފާނު ފެށްޓެވި އެންމެ އަގުބޮޑު އެއް މަޝްރޫޢަކީ [[ހުޅުމާލެ|ހުޅުމާލޭ]] މަޝްރޫޢެވެ. 1997ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޫބަރު މަހުގެ 16ވަނަ ދުވަހު އެ މަނިކުފާނު އިފްތިތާޙުކޮށްދެއްވި މި މަޝްރޫޢު ވެގެންދިޔައީ، ދިވެހިންގެ އެތައް ބަޔަކަށް އެތައް ހިތްހަމަޖެހުމަކާއި، ފޮނި އުންމީދުތަކެއް ގެނެސްދިން މަޝްރޫޢަކަށެވެ. ހުޅުމާލޭގައި މީހުން ދިރިއުޅެން ފެށުން އިފްތިތާޙުވެގެންދިޔައީ، އޭގެ 6 އަހަރުފަހުން 2004ވަނަ އަހަރުގެ މޭ މަހުގެ 12ވަނަ ދުވަހުއެވެ. ރައީސް މައުމޫން ސިފަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުން ނަމަ، އެ ދުވަހަކީ ރާއްޖޭގެ ގިނަ ބަޔަކު ދެކެމުން އައި ފިނިފެންމަލުގެ ހުވަފެން ޙަޤީޤަތަކަށްވެގެންދިޔަ ދުވަހެވެ.

ރައީސް މައުމޫންގެ މަސައްކަތްޕުޅުތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ އަލިގަދަކޮށް ފާހަގަވެގެންދިޔަ އެއް މަސައްކަތްޕުޅަކީ، ސަރަޙައްދީ އެއްބައިވަންތަކަމަށާއި، އިސްލާމީ އުންމަތުގެ ޙައްޤުތައް ޙިމާޔަތްކުރެއްވުމަށް ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅެވެ. ރައީސް މައުމޫނަކީ، ސަރަޙައްދީ ޖަމްޢިއްޔާ [&lt;nowiki/&gt;[[ސާރކް]]]ގެ އެއް ބާނީއެވެ. އޭގެއިތުރުން، އެ މަނިކުފާނަކީ، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ބޮޑެތި ބައްދަލުވުންތަކުގައި [[ފަލަސްޠީނު]]ގެ މައްސަލައިގައި މެދުނުކެނޑި ވަކާލާތުކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ.

1987 ގައި ރައީސް މައުމޫން މުޅި ދުނިޔޭގެ ސަމާލުކަން ހޯއްދެވީ، އެ އަހަރު ވެންކޫވަރގައި އޮތް ކޮމަންވެލްތް ސަމިޓުގައާއި، އަދި އެ އަހަރު [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]]ގެ ޢާންމު މަޖިލީހުގައި، ކަނޑުގެ ލޮނުގަނޑު އުފުލުމުގެ މައްސަލައާއި، މޫސުމަށް އަންނަ ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން، ރާއްޖެއާއި އެހެނިހެން ކުދި ޖަޒީރާ ޤައުމުތަކަށް ހުރި ނުރައްކަލާ ބެހޭގޮތުން ބައިނަލްއަޤްވާމީ ސަމާލުކަން ހޯއްދެވުމާ ގުޅިގެންނެވެ. އެ ކަން ފާހަގަވެގެންދިޔައީ، ޤައުމެއްގެ އެންމެ އިސްވެރިޔަކު މި މައްސަލައާމެދު އެންމެ މަތީ ފެންވަރުގައި އެންމެ ފުރަތަމަ އަޑުއުފުއްލެވި ފަހަރު ކަމުގައެވެ.

ރައީސް މައުމޫންގެ ވެރިކަމުގެ ތެރޭގައި ރާއްޖޭގެ މިނިވަންކަމާއި ސިޔާދަތަށް އެންމެ ބޮޑު ނުރައްކަލެއް ކުރިމަތިކުރުވި ކަމަކީ [[3 ނޮވެމްބަރ 1988|1988 ނޮވެންބަރު 3ވަނަ ދުވަހު ކުރިމަތިވި ޢުދުވާނީ ޙަމަލާއެވެ.]] އެ ޙަމަލާއިން، މާތްވެގެންވާ އިސްލާމްދީނާއި، ދިވެހި ޤައުމާއި ދިވެހި ރައްޔިތުން ސަލާމަތްކުރެއްވުމަށް އެ މަނިކުފާނު ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅުތައް ވެސް ފާހަގޮށްލެވެއެވެ. އެއީ، އިސްލާމްދީނާއި ޤައުމާއި ރައްޔިތުންގެ ދިފާޢުގައި އެ މަނިކުފާނު ވެވަޑައިގެންނެވި ވަރަށް މަތިވެރި ޤުރްބާނީއެކެވެ. މީގެއިތުރުން އެ މަނިކުފާނުގެ ވެރިކަމުގައި ދިމާވި ބޮޑެތި ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި 1987 އެޕްރީލް 11ވަނަ ދުވަހު ކުރިމަތިވި ބޮޑު ރާޅު އެރުމުގެ ހާދިސާއާއި، 2004 ޑިސެންބަރު 26ވަނަ ދުވަހުގެ ސުނާމީ ކާރިސާ ހިމެނެއެވެ.

==ފާހަގަކުރެވޭ ދަތުރުތަކާއި ބައިވެރިވެވަޑައިގައިގެންނެވި ބައްދަލުވުން==
[[ފައިލު:List of international presidential trips made by Maumoon Abdul Gayoom.svg|thumb|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ރައީސްކަމުގައި ހުންނަވައި ޒިޔާރަތްކުރެއްވި ޤައުމުތައް. (ޒިޔާރަތްކުރެއްވި ޤައުމުތައް ނޫ ކުލައިން، ދިވެހިރާއްޖެ ރަތް ކުލައިން)]]
މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވަނީ އެ މަނިކުފާނުގެ 30 އަހަރުގެ ރިޔާސަތުގައި ދުނިޔޭގެ 35 އަށް ވުރެ ގިނަ ޤައުމަށް ޒިޔާރަތްކުރައްވައިފައެވެ. ރައީސްކަމުގެ ހުވާކުރެއްވުމަށް ފަހު އެންމެ ފުރަތަމަ ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅަކީ [[ލީބިޔާ]]ގެ &quot;1 ސެޕްޓެމްބަރު އިންޤިލާބު&quot; ފާހަގަކުރުމުގެ ރަސްމިއްޔާތުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމަށް އެ ޤައުމަށް ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ [[ލީބިޔާ]]، [[ސެނެގާލް]]، [[ދެކުނު އެފްރިކާ]]އަށް ޒިޔާރަތްކުރެއްވި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ރައީސެވެ. ވެރިކަން ނިމުނު އިރު، މައުމޫން ވަނީ އެކި ފަންތީގައި 16 ފަހަރަށް ވުރެ ގިނައިން [[އިންޑިޔާ|އިންޑިއާ]]ށް ޒިޔާރަތްކުރައްވައިފައެވެ. މިއީ ރާއްޖޭގެ ރައީސަކު އެހައިތަނަށް [[އިންޑިޔާ|އިންޑިއާ]]އަށް އެންމެ ގިނައިން ދަތުރުކުރެއްވުމުގެ ރެކޯޑެވެ.

* މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމަށް ފަހު ކުރެއްވި ފުރަތަމަ ދަތުރުފުޅަކީ [[ލީބިޔާ]]އަށް ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅެވެ. މި ދަތުރުފުޅުކުރެއްވީ އެ ޤައުމުގައި ބޭއްވުނު 10ވަނަ [[ސެޕްޓެމްބަރ ރިވޮލިއުޝަން]] ފާހަގަކުރުމުގެ ޙަފްލާގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމަށެވެ.
* 1981 ގައި [[ސައޫދީ އަރަބިއްޔާ|ސަޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާ]]ގައި ބޭއްވި 3ވަނަ އިސްލާމިކް ސަމިޓް ކޮންފެރެންސް އޮފް [[އޯރަގަނައިޒޭޝަން އޮފް ދަ އިސްލާމިކް ކޮންފެރެންސް|އޯގަނައިޒޭޝަން އޮފް ދަ އިސްލާމިކް ކޮންފެރެންސް]] ގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމަށް މައުމޫން އެ ޤައުމަށް ވަޑައިގަތެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން އައި.އެސް.ސީގެ ހުރިހާ ބައްދަލުވުމެއްގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަންނަވައެވެ. މީގެ ތެރޭގައި 1984 ގައި [[މޮރޮކޯ]] ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމާއި، 1987 ގައި [[ކުވެއިތު|ކުވައިތު]]ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމާއި, 1991 ގައި [[ސެނެގާލް]]ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމާއި، 1994 ގައި [[މޮރޮކޯ]]ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުން އަދި 1997ގައި [[ޕާކިސްތާން|ޕާކިސްތާނު]]ގައި ބޭއްވުނު ބައްދަލުވުން ހިމެނެއެވެ.
* 1981 ގައި [[އޭޝިއާ]]ގެ ބައެއް ޤައުމުތަކަށް ސަރުކާރުގެ ދަތުރުފުޅެއް ކުރެއްވިއެވެ. މިގޮތުން މި ދަތުރުފުޅުގައި ވަޑައިގަތީ [[ސިންގަޕޫރު|ސިންގަޕޫރާއި]] [[މެލޭޝިޔާ]]އަށެވެ.
* 10 މޭ 1982 ގައި [[ލަންޑަން|ލަންޑަނަށް]] ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ހައިސިއްޔަތުން މައުމޫން ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅަކީ ހުޅަނގުގެ ޤައުމަކަށް މި މަނިކުފާނު ކުރެއްވި ފުރަތަމަ ދަތުރުފުޅެވެ.
* އޮކްޓޫބަރު 1982 ގައި [[ފިޖީ]] ގައި ބޭއްވި '''ކޮމަންވެލްތު'''ގެ އިސްވެރީންގެ ބައްދަލުވުމުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގެންނެވިއެވެ.
* 1982ވަނަ އަހަރު [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]އަށް ސަރުކާރުގެ ދަތުރުފުޅެއް ކުރެއްވިއެވެ. މި ދަތުރުފުޅުގެ ބޭނުންފުޅަކަށްވީ ދެ ޤައުމުގެ ގުޅުން އިތުރަށް ބަދަހިކުރުމެވެ.
== ފާހަގަކުރެވޭ ޚިދުމަތްތައް ==
=== އަދަބީ ޚިދުމަތްތައް ===
މައުމޫންގެ އަދަބީ ޚިދުމަތުގެ ފެށުން ގުޅިފައިވަނީ މަދްރަސީ ދައުރާއެވެ. ސިލޯނުގައި ކިޔަވައިވިދާޅުވަމުން ގެންދެވިއިރުވެސް ތަފާތު އެކިއެކި އަދަބީ ޙަރަކާތްތަކުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތެވެ. މިޞްރުގައި ކިޔަވައިވިދާޅުވަން ހުންނެވިއިރު ދަރިވަރުން ނެރުއްވި މަޖައްލާއަށް ލިޔުއްވި އަދަބީ އިޖްތިމާޢީ ލިޔުއްވުންތަކަކީ ފާހަގަކޮށްލެވޭފަދަ މުހިއްމު ލިޔުއްވުންތަކެކެވެ.

{{ambox | text = މިލިޔުމުގައި ފަންވަތް ވެބްސައިޓްގައި ޢަބުދުލް ޢަޒީޒް ޖަމާލް އަބޫބަކުރު ލިޔެފައިވާ ބައެއް ހިމެނެއެވެ}}
ތަޢުލީމީ ދައުރު ނިންމަވައިލެއްވުމަށްފަހު މާލެވަޑައިގެންވެސް އަދަބީ ޙަރަކާތްތަކުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތީ ވަރަށް މުރާލިފުޅުކަމާއެކީގައެވެ. 70 ގެ އަހަރުތަކުގައި މަޝްހޫރުވި އަމާޒު މަޖައްލާއަށާއި ހަފުތާ ނޫހަށް ވަރަށް &quot;ދީލަތި&quot;ގޮތެއްގައި ލިޔުއްވަމުން ގެންދެވިއެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ ގިނަ ލިޔުއްވުންތައް ހުރީ ބަހާއި ބަހުގެ އަދަބިއްޔާތާއި އިޖްތިމާޢީ ދާއިރާގެ ތެރޭގައެވެ. އަދި ދީނީ ރޮނުންވެސް ތަފާތު ލިޔުއްވުންތައް ލިޔުއްވައިފައިވެއެވެ. 
މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަކީ ވާހަކަދެއްކުންތެރިކަމުގެ އުސްލޫބަށް ބޮޑު އިންޤިލާބެއް ގެންނެވި މުޤައްރިރެކެވެ. މިހާރު އަޅުގަނޑުމެންނަށް މި ފާހަގަކުރެވޭ ގޮތަށް ސަލާމާއި ޙަމްދު ޞަލަވާތާއި މުޚާޠަބުކުރެއްވުމުގެ ފޯމެޓް ވާހަކަދެއްކުންތެރިކަމުގެތެރޭގައި ވައިގައި ހިއްޕުވައިލެއްވީ އެމަނިކުފާނެވެ.

އެ މަނިކުފާނަށް 11 ނޮވެމްބަރ 1978 ގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަން ލިބިވަޑައިގަތުމާއެކު [ދިވެހިބަހާއި އަދަބަށް ޚިދުމަތްކުރާ މަޖްލިސް]ގެ ނަމުގައި ވަކި މުއައްސަސާއެއް އުފައްދަވައި އެއީ ދައުލަތުން ކުރައްވާ ޚާއްޞަ މަސައްކަތްޕުޅެއް ކަމުގައި ހަމަޖެއްސެވިއެވެ. އަދި [ދިވެހި ތާރީޚާއި ސަގާފަތަށް ޚިދުމަތްކުރާ މަޖްލިސް] ގެ ނަމުގައި އެހެން މުއައްސަސާއެއް އުފެއްދެވިއެވެ. ފަހުން މި ދެ މުއައްސަސާ އެއްކޮށްލައްވައި [ދިވެހިބަހާއި ތާރީޚަށް ޚިދުމަތްކުރާ ޤައުމީ މަރުކަޒު]ގެ ނަމަށް ބަދަލުކުރެއްވިއެވެ. މިދެންނެވި މަރުކަޒުން ނެރުއްވަން ފައްޓަވައިގެން ކުރިޔަށް ގެންދަވާ [ފަތްތޫރަ] މަޖައްލާއަށް [ފަހުބަސް] ގެ ނަމުގައި ލިޔުއްވި އަދަބީ ލިޔުންތަކަކީ މިއަދުގެ ދަރިވަރުން އަދަބީ މުތްތަކެއްކަމުގައި ބަލަމުން ގެންދާ މަޒުމޫނުތަކެކެވެ.

=== އަސާސީ ތައުލީމް===
މައުމޫންގެ ރައީސްކަމުގައި ސިޔާސަތަށް ގެންނެވި އެންމެ ބޮޑު ބަދަލަކީ [އިންސާނުންނަށް ފެނާއި ކާބޯތަކެތި ލިބުމަކީ އެބައިމީހުންގެ ޙައްޤެއް ކަމުގައި ވާ ފަދައި ތަޢުލީމު ލިބުމަކީވެސް އެބައި މީހުންގެ ޙައްޤެއް] ކަމުގައި ސަރުކާރުން ޤަބޫލުކުރެއްވުމެވެ.

މައުމޫންގެ ސަރުކާރުގެ ވަރަށް ކުރީކޮޅު ރާއްޖޭގެ މީހުންގެ ލިޔަންކިޔަން ދަތުމުގެ ނިސްބަސް ހޯއްދެވުމަށް ދިރާސާއެއް ކުރެއްވިއެވެ. މި ދިރާސާގެ ނަތީޖާއިން އެނގުނީ 1979 ގައި ރާއްޖޭގެ އޭރުގެ އާބާދީގެ %24.77 މީހުންނަށް ލިޔަންކިޔަން ނޭނގޭކަމެވެ. (ފުރަދާނަ، އޮކްޓޯބަރ 2003). އެހެންކަމުން ދިވެހި ޤައުމުން ލިޔަންކިޔަން ނުދަތުން މުޅިން ފޮހެލެއްވުމުގެ މަޤްޞަދުގައި 1 ޖެނުއަރީ 1980 ގައި [އަސާސީ ތަޢުލީމުގެ މަޝްރޫޢު] ސަރުކާރުން އިޢުލާންކުރެއްވިއެވެ. މި މަޝްރޫޢުގެ ދަށުން ޢަމަލީ މަސައްކަތް ފަށައިގަނެވުނީ 24 ފެބްރުއަރީ 1980 ގައި ޚުދު މައުމޫން އަސާސީ ތަޢުލީމުގެ ކްލާސްތަކަށް ކިޔަވައިދެއްވަން ފެއްޓެވުމުންނެވެ. މި ގޮތުގެ މަތީން ވަރަށް ފޯރިޔާއެކު މި މަޝްރޫޢު ދިޔައީ ކުރިޔަށެވެ. މި މަޝްރޫޢުގެ ސަބަބުން 1999 ގެ ނިޔަލަށް ރާއްޖޭގެ ލިޔަންކިޔަން ނުދަތުމުގެ ނިސްބަތް %1.06 އަށް ތިރިކުރެވުނެވެ. 
===ރަސްމީ ތަޢުލީމް ފުޅާކުރެއްވުން ===
ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމާ މައުމޫން ޙަވާލުވެވަޑައިގަތްއިރުވެސް ރާއްޖޭގައި ނިޒާމީ ތަޢުލީމުވަނީ ތަޢާރުފުކުރެވިފައެވެ. މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ތަޢުލީމު ދެވެނީ މާލޭގައި އެކަންޏެވެ. ފަށާ ތަޢުލީމުދޭ މޮންޓެސޫރީ ސްކޫލުން ޖާގަލިބެނީ ނަސީބުގަދަ  ކުއްޖަކަށެވެ. އޭރު މުޅި ރާއްޖޭގައިވެސް ސަރުކާރުގެ ޚަރަދުގައި ހިންގާ ހުރީ އެންމެ 4 ސްކޫލެވެ.

މައުމޫންގެ ވެރިކަމުގައި ފުރަތަމަ އެޅުއްވި ފިޔަވަޅަކީ ރާއްޖޭގެ ކޮންމެ އަތޮޅެއްގައި ވަރަށް ކުއްލި ގޮތެއްގައި [ޕްރައިމަރީ ސްކޫލެއް] އުފައްދަވައި ހިންގަވާން ފެއްޓެވުމެވެ. ކޮންމެ ސްކޫލަކަށް އަތޮޅުން ހޯދާ 2 މުދައްރިސަކާއި ސަރުކާރުން ފޮނުވާ ޓީޗަރަކާއި ނާޒިރެއް ހަމަޖައްސަވައިގެންނެވެ. މިނިސްޓްރީ އޮފް ޕްރޮވިންޝަލް އެފެއަރޒްގެ ދަށުން ހިންގަވަން ފެއްޓެވި މި ސްކޫލްތައް ވަގުތީ ގޮތުން ހިންގަވަންފެއްޓެވީ ވަގުތީ ޢިމާރާތްތަކުގައެވެ. (ފަހުން ޖަޕާނު ސަރުކާރުގެ އެހީގައި ޢިމާރާތްކުރެވުނު [އަތޮޅު މަދަރުސާ]ގެ އާޢިމާރާތްތަކަށް މިތަންތަން ބަދަލުކުރެވުނެވެ.) ދެން އެޅުއްވި މުހިއްމު އަނެއް ފިޔަވަޅަކީ 10 އަހަރަށްވުރެ ދިގު މުއްދަތުގައި މެދު ނުކެނޑި ހިނގަމުން އައި އަމިއްލަ މަދްރަސާ މަކްތަބުފަދަ ތަންތަނަށް ސަރުކާރުން ދާއިމީ އެހީ ދެއްވަން ފެއްޓެވުމާއެކު، ޢުމުރު ހަމަވާ ހުރިހާ ކުދީންނަށް މޮންޓެސޫރީ ސްކޫލުން (މިހާރުގެ އިސްކަންދަރު ސްކޫލުން) ޖާގަ ހުޅުވައިލެއްވުމެވެ. (ފުރަދާނަ، ޖެނުއަރީ 2003). އަދި 2000 ވަނަ އަހަރުގެ ނިޔަލަށް މުޅިރާއްޖޭގެ ހުރިހާ ރަށަކަށް ފަށާތަޢުލީމާއި މެދުމަދުރަސީ ތަޢުލީމު ޢާއްމު ކުރެއްވިއެވެ. (އެޑިޔުކޭޝަން، 2008) . 2008 ވަނަ އަހަރު ނިމުނު އިރު ރާއްޖޭގައި ސީދާ ސަރުކާރުން ހިންގަވާ 221 ސްކޫލް ހުއްޓެވެ. (Statistical year book 2009)  .


===ސާނަވީ ތަޢުލީމް މަތީ ސާނަވީ ތަޢުލީމް ފުޅާކުރެއްވުން ===
މައުމޫން ރައީސްކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވިއިރު ސާނަވީއަށް ކިޔަވައިދެނީ ހަމައެކަނި އަމީނިއްޔާ އާއި މަޖީދިއްޔާގައި ކަމަށް ވިޔަސް އެ މަނިކުފާނު ވެރިކަމުން ވަޑައިގެންނެވިއިރު، ރާއްޖޭގެ ހުރިހާ އަތޮޅަކަށް ވަނީ ސާނަވީ ތަޢުލީމު ތަޢާރަފުކުރައްވައިފައެވެ.

މަތީތަޢުލީމަށް މަގުފަހިކުރެއްވުމަށްޓަކައި 3 ޖުލައި 1979 ގައި ސައެންސް އެޑިޔުކޭޝަން ސެންޓަރ (މިހާރުގެ ސެންޓަރ ފޮރ ހަޔަރ ސެކަންޑަރީ އެޑިޔުކޭޝަން) އުފެއްދެވިއެވެ. އަދި އައްޑުއަތޮޅު ހިތަދޫގައި [މުޙިއްބުއްދީން ސްކޫލް] ގެނަމުގައި، ހދ. ކުޅުދުއްފުށީގައި [ޖަލާލުއްދީން ސްކޫލް] ގެ ނަމުގައި ފެންވަރު ރަނގަޅު ދެ ސާނަވީ ސްކޫލް ބިނާކުރައްވައި މި ދެ ސްކޫލްގައިވެސް ސާނަވީއާއި މަތީ ސާނަވީ ތަޢުލީމު ދޭން ފެއްޓެވިއެވެ.

===އަރަބި އިސްލާމީ ތަޢުލީމް ===
ރާއްޖޭގައި ދީނި ތަޢުލީމު ފުޅާކުރެއްވުމުގެ މަޤްޞަދުގައި [މަޢުހަދުއްދިރާސާތިލްއިސްލާމިއްޔާ]ގެ ނަމުގައި 9 ފެބްރުއަރީ 1980 ގައި ޢިލްމީ މަރުކަޒެއް ބިނާކުރައްވައި ޤުރްއާނުގެ ޢިލްމާއި ދީނީ ޢިލްމު ފަތުރުއްވަން ފެއްޓެވިއެވެ. މިއަދު މިތަން ވަނީ ކޮލެޖެއްގެ ފެންވަރަށް ތަރައްޤީކުރައްވައި [ކުއްލިއްޔަތުއްދިރާސާތިލްއިސްލާމިއްޔާ]ގެ ނަމަށް ބަދަލުކުރައްވައިފައެވެ. އަދި މައުހަދަށް ބޭނުވާ ކުދީން ހޯއްދެވުމަށްޓަކައި ފީޑަރ ސްކޫލެއްގެ ގޮތުން 8 ފެބްރުއަރީ 1987 ގައި [އަލްމަދްރަސަތުލްޢަރަބިއްޔަތުލްއިސްލާމިއްޔާ] ގެ ނަމުގައި ޢަރަބި ބަހުން ކިޔަވައިދޭ ފަށާތަޢުލީމުގެ މަދްރަސާއެއް  ޤާއިމުކުރެއްވިއެވެ.

=== މަތީ ތައުލީމް ===
1978 ގައި ރައީސްކަމާ މައުމޫން ޙަވާލުވެވަޑައިގަތް އިރު، ޔުނިވަރސިޓީ ގުރެޖުއޭޓުންގެ ގޮތުގައި ރާއްޖޭގައި ތިއްބެވީ އެންމެ 65 ބޭފުޅުންނެވެ. އެހެންކަމުން މައުމޫންގެ ސަރުކާރުން ބޭރު ޤައުމުތަކުގެ އެހީ ހޯއްދަވައިގެންނާއި ދިވެހި ދައުލަތުގެ ބަޖެޓުން ޚަރަދުކުރައްވައިގެން ރާއްޖެއިން ބޭރުން މަތީ ތައުލީމް ޙާޞިލުކުރެއްވުމުގެ ފުރުޞަތު ހުޅުވައިލެއްވިއެވެ. ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ޔުނިވަރސިޓީ ގުރެޖުއޭޓުންގެ ޢަދަދު 2008 ނިމުނު އިރު 3000 އަށްވުރެ މައްޗަށް ވަނީ އަރައިފައެވެ. (ޑީ.އާރ.ޕީ. ގެ މެނި ފެސްޓޯ- 2008). މީގެ އިތުރުން ރާއްޖޭގައި ތިބެގެން މަތީ ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެވޭނެ މަގު ފަހިކުރުމަށްޓަކައި 1998 ވަނަ އަހަރު މޯލްޑިވްސް ކޮލެޖް އޮފް ހަޔަރއެޑިޔުކޭޝަން ސަރުކާރުން އުފެއްދެވިއެވެ.

=== ޞިއްހީ ޚިދުމަތް ===
މައުމޫން ރައީސް ކަމާ ޙަވާލުވެ ވަޑައިގަތް އިރު މުޅި ރާއްޖޭގައި ހުރީ އެންމެ ހޮސްޕިޓަލެކެވެ. މުޅި ރާއްޖޭގައި ޚިދުމަތްކުރައްވަނީ އެންމެ 7 ޑޮކްޓަރުންނެވެ. އޭރު ބައެއް އަތޮޅުތަކުގައި ހެލްތު ސެންޓަރ ޤާއިމުކުރެވިފައި ވިޔަސް އެއިން ކޮންމެ ތަނެއްގައި މަސައްކަތް ކުރައްވަނީ އެންމެ ހެލްތު އެސިސްޓެންޓެކެވެ. މިއަދު ކޮންމެ އަތޮޅެއްގައި ހޮސްޕިޓަލެއް އެބަހުއްޓެވެ. ކޮންމެ ރަށެއްގައި ޞިއްޙީ ޚިދުމަތްދޭނެ ހޮސްޕޓަލެއް ނުވަތަ ޞިއްޙީ މަރުކަޒެއް ނުވަތަ ހެލްތު ޕޯސްޓެއް އެބަހުއްޓެވެ. 2008 ނިމުނުއިރު ޞިއްޙީ ޚިދުމަތުގައި 550 ޑޮކްޓަރުންނާއި 1200 ނަރުހުންނާއި 800 ކޮމިޔުނިޓީ ހެލްތުވަރކަރުން ރާއްޖޭގެ ކަންކޮޅުތަކުގައި ޙަރަކާތްތެރިވެއެވެ.

ރައީސް މައުމޫން ޞިއްޙީ ދާއިރާއިން ކޮށްދެއްވި ޚިދުމަތުގެ ތަފްޞީލަށް ބަލައިލުމަކީ މިފަދަ ކުރު މަޒުމޫނެއްގައި ކުރެވޭނެ ކަމެއް ކަމަށް ނުވާތީ، މި ދާއިރާއިން ކޮށްދެއްވި މުހިއްމު ބައެއް ކަންކަން ފާހަގަކޮށްލުމުން ފުއްދައިލާނަމެވެ.

* ޅަފަތުގައި މަރުވާ ކުދީންގެ ނިސްބަތް ކޮންމެ 1000 އަކުން 120 އަށް އޮއްވައި އެ ޢަދަދު 10 އަށް ދަށްކުރެއްވުން.
* 5އަހަރުގެ ދަށުގެ ކުޑަކުދީން މަރުވާ ރޭޓް ކޮންމެ 1000 އަކުން 180 ގައި އޮއްވައި އެ ޢަދަދު ކޮންމެ އެއހާހަކުން 18 އަށް ތިރިކުރެއްވުން
މީހަކު ދިރިހުންނާނެ އެވްރެޖް ޢުމުރު 48 އަހަރުން 73 އަހަރަށް މަތިކުރެއްވުން

* ރާއްޖޭގައި ހުރި ހޮސްޕިޓަލުގެ ޢަދަދު 1 ން 22 އަށް އިތުރުކުރެއްވުން
* ރާއްޖޭގެ ހުރިހާ ކުޑަކުދީންނަށް ވެކްސިން ދިނުމުގެ މަޝްރޫޢު ކާމިޔާބުކަމާއެކު ހިންގެވުން.
* ރާއްޖެއިން ޖުޒާމްބަލި ނައްތައިލެއްވުން
* ޕޯލިޔޯ ނައްތައިލެއްވުން (1997 ގައި)
* މަލޭރިޔާ ނައްތައިލެއްވުން (1984 ގައި)
* ފައިލޭރިޔާ ނައްތައިލެއްވުން
* ޓީބީ (ކެއްސުންބަލި) މައިތިރިކުރެއްވުން. (މިހާރުގެ ނިސްބަތަކީ ކޮންމެ 1000 މީހަކުން 0.01 މީހުންނެވެ.)

=== މަސްވެރިކަމުގެ ޞިނާޢަތު ===

މައުމޫން ރައީސްކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތް އިރު ލަންކާ ސަރުކާރުނަ ވަނީ ރާއްޖޭގެ ހިކިކަނޑުމަސް ގަތުން މުޅިން ހުއްޓައިލައިފައެވެ. މިކަމަށް ޙައްލެއް ހޯއްދެވުމުގެ ގޮތުން 22 އޭޕްރިލް 1979 ގައި ލަންކާ ސަރުކާރާ ވާހަކަދައްކަވައިގެން 27 އޭޕްރިލް 1979 ން ފެށިގެން އަލުން ހިކިކަނޑުމަސް ލަންކާ އަށް ގަންނަ ގޮތަށް ހަމަޖެހި އަދި އަދަށް ދާންދެންވެސް އެކަން ކުރިޔަށް އެބަދެއެވެ.

މަސވެރިންނަށް ލުއި ފަސޭހަކަން ހޯއްދަވައިދެއްވުމުގެ ގޮތުން 1980 ގައި ފެއްޓެވި އޮއިވާލި ކަނދުފަތި ހަރުކުރުމުގެ މަޝްރޫޢުގެ ދަށުން ރާއްޖޭގެ އެކި ސަރަޙައްދުގައި 272 ށްވުރެ ގިނަ ކަނދުފަތި ވަނީ ހަރުކޮށްދެއްވައިފައެވެ.

ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ އުޞޫލުން ފެލިވަރުގައި ހިނގަމުންއައި ކޭނިންފެކްޓްރީ އަކީ ސައްތައިން ސައްތަ ސަރުކާރުގެ ކުންފުންޏެއް ކަމުގައި ހަމަޖެއްސެވިއެވެ.
1982 ން ފެށިގެން 2 ވަނަ ޖީލުގެ މަސްދޯނި ފަހަރު ސަރުކާރުގެ ޚަރަދުގައި ބަނދެ، ދިގުމުއްދަތުން އަގު އަދާކުރާ ގޮތަށް މަސްވެރީންނަށް ލިބޭ ގޮތް ހަމަޖެއްސެވިއެވެ.

މަސްވެރީންނަށް މުޖްތަމަޢުގައި ދެވޭ ޤަދަރު އިތުރުކޮށްދެއްވުމަށްޓަކައި 10 ޑިސެމްބަރ އަކީ މަސްވެރިންގެ ދުވަސް ކަމުގައި ކަނޑައަޅުއްވައި 1981 ންފެށިގެން މިދުވަސް ޤައުމީ ފެންވަރުގައި ފާހަގަކުރައްވަން ފެއްޓެވިއެވެ. މަސްވެރިކަމުގެ ޞިނާޢަތު ވާދަވެރި ވިޔަފާރީގެ އުޞޫލުން ހުޅުވައިލައްވައި ބޮޑެތި އިންވެސްޓްމަންޓްތައް ކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ފަހިކޮށްދެއްވިއެވެ. (މިނިސްޓްރީ އޮފް ފިޝަރީޒް އެގްރިކަލްޗަރ އެންޑް މެރިން ރިސޯސަސް 2008)

=== ފަތުރުވެރިކަން ===
1972 ގައި ރާއްޖެއަށް ފަތުރުވެރިކަން ތަޢާރުފު ވީނަމަވެސް 1978 ގެ ނިޔަލަށް ފަތުރުވެރިކަމުން ދައުލަތަށް ލިބޭ އާމްދަނީއެއް ނެތެވެ. އެއީ ވަކި ބަޔެއްގެ ޖީބަށް ވަންނަ ފައިސާއެއް ކަމުގައި އޮތީވެފައެވެ. ފަންނީ އެއްވެސް ބަޔެއް މުޅި ދާއިރާގައިވެސް ނެތި، ކުރެވެމުން އައި މަސައްކަތް އެއީ ޤައުމީ އިޤްތިޞާތުގެ އެންމެ ވަރުގަދަ ތަނބުކަމުގައި ހެއްދެވިއެވެ. 1987 ގައި ފަތުރުވެރިކަމުގެ ދާއިރާއަށް މީހުން ތަމްރީނު ކުރުމަށްޓަކައި [ސްކޫލް އޮފް ހޮޓެލް އެންޑް ކޭޓަރިންގ] ގެނަމުގައި މަރުކަޒެއް ޤައިމުކުރެއްވި އެވެ. ވިސްނުންތެރިކަމާއި ރޭއްވެވުމާއެކު ތިމާވެއްޓާ ރައްޓެހި، ދެމެހެއްޓެނިވި ގޮތެއްގައި މިމަސައްކަތް ތަރައްޤީ ކުރައްވައި މުޅި ދުނިޔޭގެ ރަންވަނަތައް ޙާޞިލުކުރެއްވިއެވެ. (މިނިސްޓްރީ އޮފް ޓޫރިޒަމް 2008)

=== ރާއްޖެތެރެ ތަރައްގީ ކުރުމުގެ މަޝްރޫޢު ===
މައުމޫން ރައީސްކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތްއިރު، ރަށްރަށުގެ މިސްކިތްތަކާއި ރަށު އޮފީސްތަކަކީ ސަރުކާރުން ޢިމާރާތް ކުރައްވާ ތަންތަނެއް ނޫނެވެ. އެއީ ރައްޔިތުން އަމިއްލަޔަށް އެމީހުންގެ ޚަރަދުގައި ބިނާކޮށްފައި ހުރި ދެރަވަރުގެ ތަންތަނެވެ. ފުރާޅުގައި ފަންލައި ބިތުގައި ގޯނިދަމައިފައި ނުވަތަ ރާނައި ސިމެންތި ނުޖަހައި ހުންނަނ އޮފީސްތައް ބައިވަރެވެ. މިސްކިތުގައި ބައްތިދިއްލައި ކުނާ އަޅައި ހެދުމަކީ ސަރުކާރަކާ ބެހޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. ރަށު އޮފީސްތަކަކީ ސަރުކާރުގެ ތަނަތަނަށް ނުވާތީ އެތަންތާނގައި ޤައުމީ ދިދަ ނެގުމެއްވެސް ނޯވެއެވެ. ރަށު އޮފީހުގައި ތިއްބަވަނީ ކަތީބަކާއި ކުޑަކަތީބަކު އެކަންޏެވެ.

މިކަން މިހެން އޮއްވައި މިއަދު މިފެންނަ މިންވަރަށް ރަށު އޮފީސްތަކާއި މިސްކިތްތައް ރާއްޖެތެރެ ތަރައްޤީކުރުމުގެ މަޝްރޫޢުގެ ދަށުން ތަރައްޤީކުރެއްވިއެވެ. މުވައްޒިފުން ލައްވައި ޤައުމީ ދިދަ ނަގައި ޒަމާނީކުރެއްވިއެވެ.

=== އެހެނިހެން ބައެއް ކަންކަން ===
ރައީސް މައުމޫންގެ ޒަޢާމަތުގައި ދިވެހި ޤައުމަށް ކުރެއްވި ޚިދުމަތްތައް ބަޔާންކުރުމަށް މަދު ޞަފުޙާތަކެއް ނުފުދެއެވެ. ބޭނުންވަނީ އެއްތަ ބައިވަރު ފޮތްތަކެކެވެ. އެހެންކަމުން އެ އުނދަގޫ މަސައްކަތްކުރުމަށް ޢުޛުރުވެރިވުމާއެކު އެ މަނިކުފާނުގެ މުހިއްމު އެހެން ބައެއް ޚިދުމަތްތައް ލިސްޓުކޮށްލުމުން ފުއްދައިލާނަމެވެ.

* މާލޭ ބިންހިއްކުމުގެ މަޝްރޫޢު
* މާލޭ މަގުހެދުމުގެ މަޝްރޫޢު
* ރަށްރަށުގެ ބަނދަރުހެދުމާއި ލަފައިފުރުމުގެ ދަތިކަން ޙައްލުކޮށްދެއްވުން
* އިސްލާމީ މަރުކަޒު ބިނާކުރުން
* އިލެކްޓްރިކް އަލިން ރާއްޖޭގެ ކަންކޮޅުތައް ދިއލައިލެއްވުން
* ރައީސް އޮފީހާއި ތީމުގެ ޒަމާނީ ފެންވަރަށް ޢިމާރާތްކުރުން
* އާސާރީ ތަރިކާ ޙމާޔަތްކުރެއްވުމުގެ ގޮތުން ހުކުރުމިސްކިތާއި ޢީދުމިސްކިތާއި މިފަދަ އެހެން މިސްކިތަތައް ދިގުމުއްދަތަކަށް ހުންނާނެ ގޮތަށް ސައެންޓިފިކް ގޮތުން ރައްކާތެރިކުރުން.
* ނޫސްވެރިކަން ތަރައްޤީކުރައްވައި ޒަމާނީކުރެއްވުން
* އިޖްތިމާޢީ ޚިދުމަތްތެރީންނަށް ހިތްވަރު ދެއްވުމަށްޓަކައި ޤައުމީ އިނާމް ތަޢާރުފުކުރެއްވުން.
* ސިފައިން ތަރައްޤީކުރައްވައި ޒަމާނީކުރެއްވުމާއެކު ފުލުހުންނަކީ މަދަނީ ބަޔެއްގެ ގޮތުގައި ހަމަޖެއްސެވުން.
* އަތޮޅުތަކަށް ވައިގެ ދަތުރުފަތުރުގެ ޚިދުމަތް ތަޢާރުފްކުރެއްވުމަށްޓަކައި ސަރަޙައްދީ ވައިގެ ބަނދަރުތައް ޤާއިމުކުރެއްވުން
* ސިފައިންނާއި ފުލުހުންގެ ޚިދުމަތް އަތޮޅުތަކަށް ފުޅާކުރެއްވުން.
* ޗާޕުގެ ޚިދުމަތް ތަރައްޤީކުރައްވައި ފުޅާކުރެއްވުން.
* އިންފޮރމޭޝަން ކޮމިޔުނިކޭޝަން ޓެކްނޮލޮޖީ ރާއްޖެއަށް ތަޢާރުފްކުރައްވައި ޢާއްމުކުރެއްވުން.
* މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީ އުފެއްދެވުން.
* މަލްޓިޕާޓީ ޑިމޮކްރެސީ ތަޢާރަފްކުރެއްވުން.
* ރަށުކޯޓުތައް އުފެއްދެވުން.
* ހައިކޯޓާއި ސުޕްރީމް ކޯޓް އުފެއްދެވުން.


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin: 1em auto 1em auto; &quot;
|-
|ކުރިން ހުންނެވީ:&lt;br /&gt;[[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]|| bgcolor=&quot;LightGray&quot; | '''[[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]'''&lt;br /&gt;1978-2008|| ފަހުން ވަޑައިގަތީ:&lt;br /&gt;'''[[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]]'''
|}

==ރިފަރެންސް==
*  [[ރޯއިސްޓަން އެލިސް]] ލިޔުއްވާފައިވާ [[އަ މޭން ފޯރ އޯލް އައިލެންޑްސް]] - ISBN 981-204-852-9
* ހަދާނާއި ތާރީޚްގެ ތެރެއިން - 1 ވަނަ ބައި - އަހުމަދު ނަޖީބް - 2006

==އިތުރު ފާލަންތައް==

*[https://web.archive.org/web/20041210094828/http://www.presidencymaldives.gov.mv/v3/ ދިވެހި ރާއްޖޭގެ ރައީސުލް ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ވެބްސައިޓް]

{{wikiquote|Maumoon Abdul Gayoom|މައުމޫނު އަބްދުލް ޤައްޔޫމް}}
{{commonscat|Maumoon Abdul Gayyoom}}

{{MaldivesPresidents}}

[[ޤިސްމު:ދިވެހި ސިޔާސީ ލީޑަރުން|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:Knights Grand Cross of the Order of St Michael and St George|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:1937 births|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:Living people|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ]]
[[ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދީނީ ޢިލްމުވެރީން]]</text>
      <sha1>mhdy8fv29xiy0hb8bow7qmf2vc2igd4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>137632</id>
      <parentid>137631</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T18:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memberuser</username>
        <id>25611</id>
      </contributor>
      <origin>137632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49234" sha1="7vwr8nwhho4as54fab1jyrndjq8duds" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް
| office              = [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]
| image               = Maumoon Abdul Gayoom portrait 2013.jpg
| caption             = މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް، 2013
| term_start          = 11 ނޮވެންބަރު 1978
| term_end            = 11 ނޮވެންބަރު 2008
| predecessor         = [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]
| office1             = މިނިސްޓަރ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޓްރެޜަރީ
| president1          = ހަމަ [[މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| succeeded1          = އިސްމާޢީލް ފަތުޙީ
| predecessor1        = މުޙައްމަދު ނޫރައްދީން
| termstart1          = 5 ޖަނަވަރީ 1989
| termend1            = 1 ސެޕްޓެންބަރު 2004
| office2             = މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީގެ ގަވަރުނަރު
| termstart2          = 1 ޖުލައި 1981
| termend2            = 31 އޮގަސްޓު 2004
| predecessor2        = މަޤާމު އުފެއްދެވުން
| president2          = ހަމަ [[މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| office4             = މިނިސްޓަރ އޮފް ޑިފެންސް އެންޑް ނޭޝަނަލް ސެކިޔުރިޓީ
| president4          = ހަމަ [[މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| termstart4          = 11 ނޮވެންބަރު 1978
| termend4            = 11 ނޮވެންބަރު 1993
| predecessor4        = [[ޢަބްދުލްޙަންނާން ޙަލީމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު]]
| succeeded4          = [[ލެފްޓިނަންޓް ޖެނެރަލް (ރިޓަޔަރޑް) ޢަބްދުއްސައްތާރު އާދަމް]]
| office5             = މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓް
| termstart5          = 29 މާރިޗު 1977
| termend5            = 11 ނޮވެންބަރު 1978
| president5          = [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]
| office6             = [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އެކުވެރި ދައުލަތްތަކުގެ ޖަމްޢިއްޔާ]]އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައަޅުއްވައިފައި ހުންނަވާ ދާއިމީ މަންދޫބު
| president6          = [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]
| termstart6          = 24 ސެޕްޓެންބަރު 1976
| termend6            = 28 މާރިޗު 1977
| predecessor6        = [[ޢަބްދުއްސައްތާރު މޫސާދީދީ]]
| succeeded6          = [[ފަތުޙުﷲ ޖަމީލް]]
| birth_date          = {{Birth date and age|1937|12|29|df=yes}}
| birth_place         = [[މާލެ]]، [[ދިވެހިރާއްޖެ]]
| children            = {{flatlist|
*ދުންޔާ މައުމޫން
*ޔުމްނާ މައުމޫން
*އަޙްމަދު ފާރިސް މައުމޫން
*[[މުޙައްމަދު ޣައްސާން މައުމޫން]]
}}
| spouse              = ނަސްރީނާ އިބްރާހީމް
| education           = [[މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލް]]
| alma_mater          = [[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|އަލްއަޒްހަރު ޔުނިވަރސިޓީ]]، [[މިޞްރު]]&lt;br/&gt;އެމެރިކަން ޔުނިވަރސިޓީ އިން ކައިރޯ
| successor           = [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]]
| successor2          = މުޙައްމަދު ޖަލީލު
| relations           = [[ޢަބްދުﷲ ޙަމީދު]]&lt;br/&gt;[[ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| parents             = ބައްޕާފުޅު: [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް]]
| awards              = ނިޝާން ޣާޒީގެ ޢިއްޒަތުގެ ވެރިކަން - 2013
| otherparty          = [[ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ]] (2005 - 2011)&lt;br/&gt;[[ޕްރޮގްރެސިވް ޕާޓީ އޮފް މޯލްޑިވްސް]] (2011 - 2017)&lt;br/&gt;މޯލްޑިވްސް ރިފޯމް މޫވްމެންޓް (2019 - 2025)
| party               = މިނިވަން (1978 - 2005)، (2017 - 2019)، (2025އިން ފެށިގެން)
| signature           = Maumoon Abdul Gayoom signature.svg
}}
'''ނިޝާން ޣާޒީގެ ޢިއްޒަތުގެ ވެރިޔާ އަލްއުސްތާޛު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް''' ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގަތީ މީލާދީ ސަނަތުން 29 ޑިސެންބަރު 1937 (ހިޖުރީ ސަނަތުން 26 ޝައްވާލު 1356) ވީ ބުދަ ދުވަހު މައްޗަންގޮޅީ ކާމިނީގޭގައެވެ. ތުއްޕުޅު އިރުގެ ޙަޔާތްޕުޅު ހޭދަކުރެއްވީ މަންމާފުޅާއި ބައްޕާފުޅުގެ އޯގާތެރި ބެއްލެވުމުގެ ދަށުގައި މއ. ކާމިނީގޭގައެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ އަޞްލު ނަންފުޅަކީ ޢަބްދުﷲ މައުމޫން ޚައިރީއެވެ. ގޭތެރޭގެ ނަންފުޅެއްގެ ގޮތުން މަޝްހޫރުވެފައިވަނީ ޅަ ސީދީ އެވެ. ނަމަވެސް މަދްރަސީ ދައުރުގައި ކިޔައި އުޅުނީ ޢަބްދުﷲ މައުމޫންކަމަށް [ރައީސްގެ ތިންވަނަ ފަސް އަހަރުގެ ކުލަގަދަ ޚިދުމަތްތައް (1993)]  މި ފޮތުން ހާމަވެއެވެ. (މޫންލައިޓް، 1978) 

ޢަބްދުﷲ މައުމޫން ޚައިރީ ގެ ނަންފުޅު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް ބަދަލުވިކަމަށްވަނީ އެ މަނިކުފާނު ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ވަޑައިގަތުމަށް ޕާސްޕޯޓް ހެއްދެވުމުގައި އިސްވެ އުޅުއްވި ބޭފުޅަކަށް އެރި އޮޅުމެއްގެ ސަބަބުންނެވެ. ޢާއްމުކޮށް ކިޔައި އުޅުނީ [މައުމޫން] ކަމަށްވުމުން ފުރިހަމަ ނަންފުޅު ފޯމުގައި ލިޔުނު މީހަކު [މައުމޫން] މި ނަންފުޅާ ގުޅުވައިގެން ބައްޕާފުޅުގެ ނަންފުޅު އިތުރުކުރައްވައި [މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]ގެ ގޮތުގައި ޕާސްޕޯޓް ހެއްދެވީއެވެ.


197 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެންބަރު މަހުގެ 11ވަނަ ދުވަހުން ފެށިގެން 2008 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހާ ހަމައަށް [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]ކަން ކުރައްވައިފައިވަނީ އެ މަނިކުފާނެވެ. [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ|ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމާ]] އެ މަނިކުފާނު ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވީ 1978 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހު އޭރުގެ ރައީސް [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު|އިބްރާހީމް ނާޞިރު (ނޣޢވ)]] އަށް ފަހުގައެވެ. މައުމޫން އެންމެފަހުން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމަށް އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތީ 2003ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޫބަރު މަހުގެ ތެރޭގައި %90.02 ގެ އަޣުލަބިއްޔަތަކުންނެވެ. 

==ޢާއިލާ==
'''މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް'''ގެ ބައްޕާފުޅަކީ އިބްރާހީމް މާފަތް ތަކުރުފާނުގެ [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް|ފަޟީލަތުއްޝައިޚުލްމަރްޙޫމު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް (މާފަތްގޭ ދޮން ސީދީ)]] އެވެ. އަދި މަންމާފުޅަކީ ބޮއިގަސްދޮށުގޭ މޫސާ ކަލޭފާނުގެ ކަތްދައިދީ (ޚަދީޖާ މޫސާ) އެވެ. މައުމޫނާ އެއްބަފާ 25 ބޭފުޅުން ތިބެއެވެ. މައުމޫނަކީ ޢާއިލާގެ 10ވަނަ ބޭފުޅާއެވެ. [[މިޞްރު]]ގެ [[ޤާހިރާ]]ގައި ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރައްވަން އުޅުއްވި ދުވަސްވަރު، 1954ވަނަ އަހަރު މައުމޫންގެ މަންމާފުޅު އަވަހާރަވިއެވެ. ބައްޕާފުޅު އަވަހާރަވީ 1982 ގައި ޢުމުރުފުޅުން 87 އަހަރުގައެވެ. [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް|ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމަށް]] އޭނާގެ ދަރިފުޅު މައުމޫން ވެރިކަމާ ޙަވާލުވުމާއި، މައުމޫންގެ ފުރަތަމަ ދައުރުގެ މަންޒަރުތައް ދެކިވަޑައިގަތުމުގެ އުފާ ލިބިވަޑައިގެންފައިވެއެވެ.

1965ވަނަ އަހަރު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމާއި ނަސްރީނާއާ ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ބައްދަލުވިއެވެ. އޭރު ނަސްރީނާއަކީ [[ދިވެހިރާއްޖެ]]އިން [[ޤާހިރާ]]އަށް ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރުމަށް ގޮސް ހުރި ދަރިވަރެކެވެ. އެ ކަމަނާގެ ޢުމުރުފުޅުން އޭރު 15 އަހަރުފުޅެވެ. އަދި މައުމޫންގެ ޢުމުރުފުޅުން 27 އަހަރުފުޅެވެ. އޭގެ 4 އަހަރުފަހުން 1969 ޖުލައި 14ވަނަ ދުވަހު [[މިޞްރު]]ގެ [[ޤާހިރާ]]ގައި މައުމޫނާއި ނަސްރީނާ ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތެވެ. ކައިވެންޏަށް މާ ގިނަ ދުވަސްތަކެއްނުވެ [[ނައިޖީރިއާ]]ގެ އަޙްމަދު ބެއްލޯ ޔުނިވަރސިޓީގައި އިސްލާމިކް ސްޓަޑީޒް ލެކްޗަރަރއެއްގެ މަޤާމު މައުމޫން އަދާކުރެއްވިއެވެ.

1970ވަނަ އަހަރު މި ދެމަފިރީންނަށް އެއްމާބަނޑު ދެ އަންހެން ބޭފުޅުން ލިބިވަޑައިގަތެވެ. އެއީ ދުންޔާ މައުމޫނާއި ޔުމްނާ މައުމޫނެވެ. ދެވަނަ ފަހަރަށް ނަސްރީނާ ބަލިވެ އިންނެވުމުން މައުމޫން، އެ ކަމަނާ [[މާލެ]]އަށް ފޮނުއްވިއެވެ. މި ދެމަފިރީންގެ ފުރަތަމަ ފިރިހެން ބޭފުޅާކަމަށްވާ އަޙްމަދު ފާރިސް މައުމޫން އުފަންވީ 1971 މާރިޗު 31ވަނަ ދުވަހު [[މާލެ|މާލޭ]]ގައެވެ. އޭގެ 9 އަހަރު ފަހުން ހަގު ދަރިކަލުން [[މުޙައްމަދު ޣައްސާން މައުމޫން]] އުފަންވީ 1980 ޖޫން 12ވަނަ ދުވަހުއެވެ.{{familytree/start|style=font-size:100%;line-height:100%;}}
{{familytree | | |IBRAH|y|UNKN1| |MOODI|y|MARDI| | IBRAH=އިބްރާހީމް މާފަތް ތަކުރުފާނު|UNKN1=ގަލޮޅު ސިއްތި|MOODI='''މޫސާ ދީދީ'''|MARDI=މަރްޔަމް ދީދީ}}
{{familytree | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | }}
{{familytree | | | | |ABDIB|~|~|y|~|~|KHAMO| | | | ABDIB=[[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް]]|KHAMO='''ޚަދީޖާ މޫސާ'''}}
{{familytree | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | }}
{{familytree | | | | | | | | |MAUGA| | | | | | | | MAUGA=މައުމޫން އަބްދުލްޤައްޔޫމް}}
{{familytree/end}}

==ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުން==
މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޅަފަތުގެ ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވީ އެ މަނިކުފާނުގެ ޢިލްމުވެރި ބައްޕާފުޅު [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް|ފަޟީލަތުއްޝައިޚުލްމަރްޙޫމު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް]]ގެ އަރިހުންނެވެ. އެއަށްފަހު [[މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލް|މަދްރަސަތުލްމަޖީދިއްޔާ]]އިން ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ފަހު [[އޮޅުދޫކަރަ|ސިލޯނަށް]] ވަޑައިގެން ކުޑަ ދުވަސްކޮޅަކު ކިޔަވައިވިދާޅުވިއެވެ. އޭގެފަހުގައި [[މިޞްރު|މިޞްރަށް]] ވަޑައިގެން [[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|ޖާމިޢުލްއަޒްހަރުން]] މަތީ ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވިއެވެ. އެ ޔުނިވަރސިޓީގެ ކުއްލިއްޔަތުއްޝަރީޢާ ވަލްޤާނޫނުގައި އިސްލާމީ ޝަރީޢާއާއި ޤާނޫނުގެ ރޮނގުން ފުރަތަމަ ޑިގްރީއާއި މާސްޓަރސް ޑިގްރީ ފުރިހަމަ ކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެ ދާއިރާއިން ޕީއެޗްޑީ ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ޓަކައި ތީސީސް ލިޔުއްވާނެ ދާއިރާ ކަނޑައަޅުއްވައި ޕްލޭން ހައްދަވައި އެ ޕްލޭން ޔުނިވަރސިޓީއަށް ހުށަހެޅުއްވިއެވެ. މި ޕްލޭން [[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|އަޒްހަރުން]] ޤަބޫލުކުރައްވައި ޕީއެޗްޑީ ދަރިވަރެއްގެ ގޮތުގައި ރަޖިސްޓްރީކުރެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް ދިމާވި ކަމަކާ ހުރެ އެ ކަން ކުރިޔަށް ގެންދެވޭ ގޮތެއްނުވިއެވެ.

މީގެއިތުރުން މައުމޫން ވަނީ [[ޤާހިރާ]]ގައި ހުންނަ އެމެރިކަން ޔުނިވަރސިޓީ އޮފް ކައިރޯއިން ވެސް ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރައްވައިފައެވެ.

==ޚިދުމަތް==
1969ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން 1971ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް މައުމޫން ހުންނެވީ [[ނައިޖީރިއާ]]ގެ އަޙްމަދު ބެއްލޯ ޔުނިވަރސިޓީގެ ޢަބްދުﷲ ބަޔޭރޯ ކޮލެޖުގައި އިސްލާމިކް ސްޓަޑީޒްގެ ލެކްޗަރަރއެއްގެ މަޤާމުގައެވެ. އެ ޔުނިވަރސިޓީގައި މަސައްކަތްކުރެއްވުމަށް ފަހު 1971ވަނަ އަހަރުގެ ކުރީކޮޅު މައުމޫން ރާއްޖެ ވަޑައިގަތެވެ. ރާއްޖެ ވަޑައިގަތުމަށް ފަހު 1971އިން 1972އަށް [[މާލެ|މާލޭ]] [[އަމީނިއްޔާ ސުކޫލް|އަމީނިއްޔާ ސްކޫލް]]ގައި އިނގިރޭސިބަހާއި، ހިސާބާއި، އިސްލާމް މާއްދާ ކިޔަވައިދެއްވިއެވެ. 1972ވަނަ އަހަރު ސަރުކާރުގެ ޝިޕިންގ ޑިޕާޓްމަންޓަށް ބަދަލުކުރެވި އެ ޑިޕާޓްމަންޓުގައި މެނޭޖަރެއްގެ މަޤާމު އަދާކުރެއްވިއެވެ.

1974ވަނަ އަހަރު، ސަރުކާރުގެ ޓެލެކޮމިއުނިކޭޝަންސް ޑިޕާޓްމަންޓުގެ އަންޑަރސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން އެ ތަނުގެ ޑިރެކްޓަރުކަން ކުރެއްވިއެވެ. ހަމަ އެ އަހަރުގެ ފަހުކޮޅު، ބޮޑުވަޒީރު [[އަޙްމަދު ޒަކީ]]ގެ އޮފީހުގެ ސްޕެޝަލް އަންޑަރސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމަށް ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. 1975ވަނަ އަހަރުގެ މާރިޗު މަހު [[އަޙްމަދު ޒަކީ]] މަޤާމުން ވަކިކުރައްވައި، ބޮޑުވަޒީރުގެ މަޤާމު އުވައިލެއްވުމާ ގުޅިގެން މައުމޫންގެ އެ މަޤާމު ނިމުމަކަށް އައެވެ. އެއަށްފަހު [[ކޮޅުނބު]]ގައި ދުވަސްކޮޅަކު އުޅުއްވުމަށް ފަހު އެނބުރި ރާއްޖެ ވަޑައިގަތުމުން، އޭނާ ޢައްޔަންކުރެއްވީ [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]ގައި ހުންނަވާ ދިވެހި ސަފީރުގެ ނާއިބުގެ މަޤާމަށެވެ. 1975ވަނަ އަހަރު ޑިޕާޓްމަންޓް އޮފް އެކްސްޓަރނަލް އެފެއާޒްގެ އަންޑަރސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމަށް ވެސް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޢައްޔަންކުރައްވައިފައިވެއެވެ.

1976ވަނަ އަހަރު ޓްރާންސްޕޯޓް އެންޑް ކޮމިއުނިކޭޝަން މިނިސްޓަރުގެ ނާއިބުކަމުގެ މަޤާމަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. އަދި ހަމަ އެ އަހަރުގެ ސެޕްޓެންބަރު 24 ގައި [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]] އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައަޅުއްވައިފައި ހުންނަވާ ދާއިމީ މަންދޫބަކަށް މައުމޫން ހަމަޖެއްސެވިއެވެ. އެ މަޤާމުގައި ހުންނެވުމަށް ފަހު އެނބުރި ރާއްޖެ ވަޑައިގަތީ 1977ވަނަ އަހަރުގެ މާރިޗު މަހުގައެވެ. އެއަށްފަހު 1978 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމާ ހަމައަށް ހުންނެވީ މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓްގެ މަޤާމުގައެވެ. 

=== ފުރުއްވި މަޤާމުތައް ===
* [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]] އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައަޅުއްވައިފައި ހުންނަވާ ދާއިމީ މަންދޫބުކަން
* [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]ގައި ހުންނަ ދިވެހި ސަފީރުގެ އޮފީހުގެ ވެރިޔާކަން
* [[އަމީނިއްޔާ ސުކޫލް|އަމީނިއްޔާ ސްކޫލް]]ގެ މުދައްރިސްކަން
* [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]] ގައި ހުންނަވާ ދިވެހި ދައުލަތުގެ ވަކީލުކަން
* ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އޮފީހުގެ ޚާއްޞަ ވަކީލުކަން
* މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓްކަން
* ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަން
* ސިފައިންނާއި ފުލުހުންގެ އެންމެ މަތީ ވެރިޔާކަން
* އެމްއެމްއޭގެ ގަވަރުނަރުކަން
* މިނިސްޓަރ އޮފް ޑިފެންސް އެންޑް ނޭޝަނަލް ސެކިއުރިޓީކަން
* މިނިސްޓަރ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޓެރަޜަރީކަން

== ވާދަކުރެއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުތައް ==

=== 1978 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ===
1978ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމްގެ ނަންފުޅާއި އޭރުގެ ރައީސް [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]ގެ ނަންފުޅު [[ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިސް|މަޖިލީހަށް]] ހުށަހެޅުނެވެ. މަޖިލީހުގައި ނެގުނު ވޯޓުގައި [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު|ނާޞިރަށް]] 41 ވޯޓު ލިބިވަޑައިގެންނެވި އިރު މައުމޫނަށް ލިބިވަޑައިގަތީ 5 ވޯޓެވެ. ނަމަވެސް ޞިއްޙީ ސަބަބުތަކަށް ޓަކައި ރިޔާސީ ތިންވަނަ ދައުރަކަށް ކުރިމަތިނުލެއްވުމަށް ރައީސް [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު|ނާޞިރު]] ނިންމެވިއެވެ. އެއަށްފަހު ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ރައީސްކަމަށް ތިން ބޭފުޅެއްގެ ނަން ހުށަހެޅިއެވެ. އެއީ މިނިސްޓަރ އޮފް އެޑިޔުކޭޝަން އަދި ކުރީގެ ނާއިބު ރައީސް [[ޢަބްދުއްސައްތާރު މޫސާދީދީ]]އާއި، މިނިސްޓަރ އޮފް ހެލްތު [[މުއުމިނާ ޙަލީމް|މުއުމިނާ ޙަލީމާއި]] މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމެވެ. އެ ބޭފުޅުންގެ ތެރެއިން ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރެއްވުމަށް ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ހޮވި ބޭފުޅަކީ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމެވެ. 

1978 ޖުލައި 28ވަނަ ދުވަހު ނެގުނު ރައްޔިތުންގެ ފެންނަ ނުފެންނަ ވޯޓުގައި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވަނީ %92.96 ވޯޓު ހޯއްދަވައިފައެވެ. މިއާއެކު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމަށް މައުމޫން އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތެވެ. 

=== 1983، 1988، 1993، 1988 ގެ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުތައް ===
1983ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރައްވާނެ ކެންޑިޑޭޓަކަށް ވެސް ހޮވުނީ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމެވެ. 1983 ސެޕްޓެންބަރު 30ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ވޯޓުގައި 57,913 ވޯޓު (%95.62) ހޯއްދަވައިގެން ރިޔާސީ ދެވަނަ ދައުރަކަށް މައުމޫން ހޮވިވަޑައިގަތެވެ.

1988ވަނަ އަހަރު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި މައުމޫން ވަނީ 69,373 ވޯޓު ހޯއްދަވައިފައެވެ. މިއީ ވޯޓުލީ މީހުންގެ %96.47 އެވެ. އޭނާއާ ދެކޮޅަށް ލިބިފައިވަނީ 2,537 ވޯޓެވެ.

1993ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރެއްވުމަށް މައުމޫނާ އެކު އޭނާގެ ޅިޔަނު [[އިލްޔާސް އިބްރާހީމް]] ވާދަކުރެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް މަޖިލީހުން ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓެއްގެ ގޮތުގައި ހޮވީ މައުމޫނެވެ. އެ ފަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި %92.8 ވޯޓު ހޯއްދަވައި 1993 އޮކްޓޫބަރު 1ވަނަ ދުވަހު ރިޔާސީ ހަތަރުވަނަ ދައުރަކަށް އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތެވެ.

1998 އޮކްޓޫބަރު 16ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި، 86,504 ވޯޓު (%90.90) ހޯއްދަވައިގެން ފަސްވަނަ ދައުރަކަށް މައުމޫން އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތެވެ.

=== 2003 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ===
ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ހުރިހާ މެންބަރުން (50 މެންބަރުން) ގެ ވޯޓާ އެކު، ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރާނެ ކެންޑިޑޭޓަކަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ހޮވުނެވެ. އެ އިންތިޚާބުގައި 102,909 ވޯޓު (%90.28) ކާމިޔާބުކުރައްވައިގެން، ރިޔާސީ ހަވަނަ ދައުރެއް މައުމޫން ކަށަވަރުކުރެއްވިއެވެ. 

=== 2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ===
2008ވަނަ އަހަރު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި މިހާރު ޢަމަލުކުރެވެމުންދާ ފެހި ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ބޭއްވި ފުރަތަމަ ރިޔާސީ އިންތިޚާބެވެ. އަދި އެއީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ބޭއްވި ގިނަ ޕާޓީ އެކުލެވޭ ވާދަވެރި ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ވެސްމެއެވެ. 

2007ވަނަ އަހަރުގެ އޮގަސްޓު މަހު، [[ހައްދުންމަތި|ހައްދުންމައްޗަށް]] ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅެއްގެ ތެރެއިން، 2008ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި [[ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ|ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ (ޑީއާރުޕީ)]] ގެ ފަރާތުން ވާދަކުރައްވާނެކަން މައުމޫން އިޢުލާނުކުރެއްވިއެވެ. ޑީއާރުޕީގެ އަސާސީ ޤަވާޢިދު ބުނާގޮތުން، ޕާޓީގެ ލީޑަރަކީ ޕާޓީގެ ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓްކަމަށް ވާތީ، މައުމޫނަކީ އޭރު ވެސް އެ ޕާޓީގެ ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓެވެ. 

އާ ޤާނޫނުއަސާސީގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަން ކުރެއްވޭނީ ގިނަވެގެން ދެ ދައުރުގައި ކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތުމާ އެކު، ހަތްވަނަ ދައުރަކަށް މައުމޫން ކުރިމަތިލެއްވުމުން އެ މައްސަލަ [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓު|ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓަށް]] ހުށަހެޅުނެވެ. އެ މައްސަލައިގައި ސުޕްރީމް ކޯޓުން ނިންމައިފައިވަނީ ދައުރުގެ ޙުދޫދުތައް ހިނގާނީ އައު ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ފުރިހަމަކުރާ ދައުރުތަކަށް އެކަނި ކަމަށެވެ. އަދި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަކީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމަށް ޝަރުޠު ފުރިހަމަވާ މީހެއްކަމަށެވެ.

2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި މައުމޫންގެ ރަނިންގ މޭޓެއްގެ ގޮތުގައި އިޚްތިޔާރުކުރެއްވީ އޭރުގެ މިނިސްޓަރ އޮފް އެޓޯލްސް ޑިވެލޮޕްމަންޓް [[އަޙްމަދު ތަސްމީން ޢަލީ]]އެވެ.

2008 އޮކްޓޫބަރު 8ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ފުރަތަމަ ބުރުގައި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ހިމެނޭ ގޮތުން ޖުމުލަ 6 ކެންޑިޑޭޓުން ވާދަކުރެއްވިއެވެ. މައުމޫނާ އެކު ދެން ވާދަކުރެއްވީ [[ޤާސިމް އިބްރާހީމް]]، [[ޙަސަން ސަޢީދު|ޑރ. ޙަސަން ސަޢީދު]]، [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]]، [[އިބްރާހިމް އިސްމާޢިލް|އިބްރާހިމް އިސްމާޢީލް]]، [[ޢުމަރު ނަސީރު|ޢުމަރު ނަޞީރު]]، މި 5 ބޭފޫޅުންނެވެ. އިންތިޚާބުގެ ފުރަތަމަ ބުރުގައި 71,731 ވޯޓާ އެކު ވޯޓުލީ މީހުންގެ %40.63 ހޯއްދަވައި ފުރަތަމަ ބުރު ކާމިޔާބުކުރެއްވީ މައުމޫނެވެ. ނަމަވެސް އެއްވެސް ކެންޑިޑޭޓަކަށް %50 ވޯޓު ލިބިފައިނުވާތީ އިންތިޚާބުގެ ދެވަނަ ބުރު ބާއްވައިފައިވެއެވެ.

2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ދެވަނަ ބުރު ބޭއްވީ 2008 އޮކްޓޫބަރު 28ވަނަ ދުވަހުއެވެ. ދެވަނަ ބުރުގައި ވާދަކުރެއްވީ ފުރަތަމަ ބުރުން އެންމެ ގިނަ ވޯޓު ލިބިވަޑައިގެންނެވި ދެ ކެންޑިޑޭޓުންކަމަށްވާ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމާއި [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު|މުޙައްމަދު ނަޝީދެވެ]]. ދެވަނަ ބުރުގައި 97,222 ވޯޓު (%54.21) ހޯއްދަވައި އިންތިޚާބު ކާމިޔާބުކުރެއްވީ [[ދިވެހިރައްޔިތުންގެ ޑިމޮކްރެޓިކް ޕާޓީ]]ގެ ކެންޑިޑޭޓު މުޙައްމަދު ނަޝީދެވެ. 82,121 ވޯޓު (%45.79) އާ އެކު މައުމޫނަށް ކުރިމަތިވެވަޑައިގެންނެވީ ނާކާމިޔާބީއާއެވެ.

== ރިޔާސީ ދައުރު (1978 - 2008) ==
އަލްއުސްތާޛު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެވަނަ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ދެވަނަ ރައީސްގެ ގޮތުގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ ހުވާކުރެއްވީ 11 ނޮވެންބަރު 1978 (10 ޛުލްޙިއްޖާ 1398) ވީ ހޮނިހިރު ވިލޭރޭގެ މެންދަމު 00:00 ގައެވެ. އެ މަނިކުފާނަށް ހުވާ ލައިދެއްވީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އޭރުގެ އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރު [[މޫސާ ފަތުޙީ|ފަޟީލަތުލްއުސްތާޛުއްޝައިޚުލްމަރްޙޫމު މޫސާ ފަތުޙީ އަލްއަޒްހަރީ]]އެވެ. އޭގެފަހުން ވިދިވިދިގެން 5 އަހަރުގެ 6 ދައުރަށް، ރައްޔިތުންގެ ވަރަށް ތަނަވަސް އަޣުލަބިއްޔަތަކުން މައުމޫން ވަނީ ހޮވިވަޑައިގެންފައެވެ. އަދި އެ މަނިކުފާނު ވަނީ ދިވެހި ޤައުމަށާއި ރައްޔިތުންނަށް ވަރަށް އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވައިފައެވެ.

ރައީސް މައުމޫންގެ ޒަޢާމަތު ވެގެންދިޔައީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ތަފާތު ރޮނގުރޮނގުން ކުރިއެރުމާއި ތަރައްޤީ ލިބުނު އަހަރުތަކަކަށެވެ. އެ މަނިކުފާނު ވެރިކަމާ ޙަވާލުވީ އަހަރު، 1978 ގައި، ރާއްޖޭގެ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ނިސްބަތް، ބޮލަކަށް ޖެހޭ މިންވަރަކީ 180 އެމެރިކާ ޑޮލަރަށް ވުރެ މަދު ޢަދަދެކެވެ. ނަމަވެސް އެ މަނިކުފާނުގެ ވެރިކަން ނިމުނު އިރު، 2008 ގައި، އެ ޢަދަދު ވަނީ 4500 އެމެރިކާ ޑޮލަރަށް އިތުރުވެފައެވެ.

މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމާ ޢަވާލުވެވަޑައިގެންނެވި އިރު ރާއްޖޭގައި ހުރީ ސަރުކާރުގެ އެންމެ 4 ސްކޫލެވެ. ލިޔަންކިޔަން ދަންނަ މީހުންނަށް ވުރެ، ލިޔަންކިޔަން ނުދަންނަ މީހުން ގިނައެވެ. 2008 ގައި އެމަނިކުފާނު ވެރިކަމުން ވަކިވެވަޑައިގެންނެވި އިރު، ސަރުކާރުގެ 221 ސްކޫލް ހިނގަމުންދިޔައެވެ. 1978 ގައި، 65 ޔުނިވަރސިޓީ ގްރެޖުއޭޓުން ތިބި އިރު، އެ މަނިކުފާނުގެ ރިޔާސަތުގައި އެ ޢަދަދު 4000 އަށް އިތުރުވެފައިވެއެވެ. ލިޔަންކިޔަން ދަންނަ މީހުންގެ ނިސްބަތް އޮތީ ހުޅަނގުގެ ޤައުމުތަކާ ފައިހަމަކުރެވޭ މިންވަރުގައެވެ. 99 އިންސައްތައާ ގާތްކުރާ ޢަދަދެއްގައެވެ. ޞިއްޙީ ދާއިރާއަށް ބަލާ އިރު، ރައީސް މައުމޫންގެ ރިޔާސަތު ފެށުނު އިރު ތިބީ 23 ޑޮކްޓަރުންނާއި 74 ނަރުހުންނެވެ. 2008 ނިމުނު އިރު، 600 ޑޮކްޓަރުންނާއި، 1300 ނަރުހުންނާއި، 800 ކޮމިއުނިޓީ ހެލްތް ވޯރކަރުން ޚިދުމަތުގައި ތިއްބެވިއެވެ. ވެރިކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވިއިރު ރާއްޖޭގައި ހުރީ ހަމަ އެންމެ ހޮސްޕިޓަލެކެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ ޒަޢާމަތު ނިމުނު އިރު ރާއްޖޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކުގައި 22 ހޮސްޕިޓަލް ޤާއިމުވެފައި ހުއްޓެވެ. 1978 ގައި ރާއްޖޭގައި އޮތީ އެންމެ 15 ރިޒޯޓެވެ. އެ އަހަރު ރާއްޖެ އައީ 15,000 ފަތުރުވެރީންނެވެ. 2008 ގައި ރާއްޖޭގައި ހުރި ރިޒޯޓުގެ އަދަދު 100 އާ ގާތްކުރާ ޢަދަދަކަށް އިތުރުވިއިރު، އެ އަހަރު 600,000 އަށް ވުރެ ގިނަ ފަތުރުވެރީން ރާއްޖެއަށް ޒިޔާރަތްކުރިއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިސްލާމީ ވަޙްދަތު ދެމެހެއްޓެވުމަށް ޓަކައި ވެސް ރައީސް މައުމޫން ވަނީ އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވައިފައެވެ. ރާއްޖޭގައި އިސްލާމީ ތަޢުލީމާއި ތަފާތު އިސްލާމީ ފަންނުތައް ކިޔަވައިދެއްވުމަށް ޓަކައި އުފެއްދެވި މަރުކަޒު [މަޢުހަދުއްދިރާސާތިލްއިސްލާމިއްޔާ] ހުޅުވުނީ ހިޖުރީ 15ވަނަ ޤަރުނުގެ މުނާސަބަތުގައި ހިޖުރީ އާ އަހަރުގެ ފުރަތަމަ ދުވަހުއެވެ. އެއީ، 1980ވަނަ އަހަރުގެ ފެބުރުވަރީ މަހުގެ 9ވަނަ ދުވަހުއެވެ. އޭގެފަހުން ޢަރަބި ތަޢުލީމު ދޭ ދެވަނަ މަދަރުސާ [&lt;nowiki/&gt;[[ޢަރަބިއްޔާ ސްކޫލު|އަލްމަދްރަސަތުލްޢަރަބިއްޔަތުލްއިސްލާމިއްޔާ (ޢަރަބިއްޔާ ސްކޫލް)]]] ހުޅުވިގެންދިޔައެވެ. ރާއްޖެއިން ލިޔަންކިޔަން ނުދަތުން މުޅިން ފިލުވައިލެއްވުމަށް ޓަކައި 1980 ޖަނަވަރީ 1 ގައި ފެށްޓެވި އަސާސީ ތަޢުލީމުގެ މަޝްރޫޢަކީ، އެ މަނިކުފާނު ހިންގެވި މަޝްރޫޢުތަކުގެ ތެރެއިން ވަރަށް ކާމިޔާބު މަޝްރޫޢެކެވެ.

ރާއްޖޭގެ ރައްޔިތުންގެ މެދުގައި ދީނީ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރެއްވުމަށް ޓަކައި ރަމަޟާން މަހަށް ޚާއްޞަ ކުރައްވައިގެން، ހިޖުރައިން 1400ވަނަ އަހަރުގެ ރަމަޟާން މަހުގެ 1ވަނަ ދުވަހުގެ ރެއިން ފެށިގެން، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީގެ، އޭރުގެ މުލީއާގޭގައި ރައީސް މައުމޫން ފެށްޓެވި ޤުރްއާން ކިޔެވުމާއި ދީނީ މައުޟޫޢަށް ވާހަކަ ދެއްކުމުގެ ޕްރޮގްރާމަކީ މިގޮތުން ޚާއްޞަ ގޮތެއްގައި ފާހަގަކޮށްލެވޭ ޕްރޮގްރާމެކެވެ. މި ޕްރޮގްރާމް މެދުކެނޑުމެއްނެތި ކުރިއަށް ގެންދެވިއެވެ. އޭރު ރާއްޖޭގައި ދީނީ ޢިލްމުވެރިން މަދުކަމާ އެކު، އެ ޕްރޮގްރާމްގައި ގިނަ ތަޤްރީރުތަކެއް ކުރެއްވީ ޚުދު އެ މަނިކުފާނެވެ. އަދި ރާއްޖެއިން ބޭރުގެ ވާޢިޡުންނާއި ޤާރީން ގެންނަވައި، މި ޕްރޮގްރާމް މުއްސަނދިކުރެއްވިއެވެ.

އެ މަނިކުފާނުގެ މަސައްކަތްޕުޅުތަކުގެ ތެރެއިން، ރާއްޖޭގެ ކޮންމެ ރަށެއްގައި މިސްކިތް ބިނާކުރައްވައި، ކީރިތި ޤުރްއާން ތަޖުވީދު މަގުން ކިޔެވުމުގެ ފަންނު ދިރުވުމަށް ޚިދުމަތްކުރެއްވުމާއި، ދީނީ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރެއްވުމަށް މީޑިއާ މެދުވެރިކުރައްވައި ތަފާތު ޕްރޮގްރާމްތައް އަމިއްލަފުޅަށް ކުރިއަށް ގެންދެވިކަން އެއީ ވެސް ފާހަގަކޮށްލެވޭ ކަންކަމެވެ. އަދި އެ މަނިކުފާނުގެ ވެރިކަމުގައި ކީރިތި ޤުރްއާނުގެ ޢިލްމު ފެތުރުއްވުމަށް ހުޅުއްވި ކީރިތި ޤުރްއާނާ ބެހޭ މަރުކަޒަކީ ވެސް އެ މަނިކުފާނު ދީނީ ރޮނގުން ކުރެއްވި މަތިވެރި ޚިދުމަތެކެވެ. ރައީސް މައުމޫނަކީ، ދީނީ އަދި ޢިލްމީ ގިނަ ފޮތްތަކެއް ލިޔުއްވައި ޝާއިޢުކުރެއްވުމުގެ އިތުރުން [ދީނުގެ މަގު]ގެ ނަމުގައި ދީނީ ހަފްތާ މަޖައްލާއެއް ވެސް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އޮފީހުން ނެރުއްވަމުން ގެންދެވި ޢިލްމުވެރިއެކެވެ. އޭގެއިތުރުން، ވެރިކަމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އުފުއްލަވަމުން ވެސް އެ މަނިކުފާނު ގެންދެވީ މެދުނުކެނޑި މުދައްރިސެއްގެ ދައުރު އަދާކުރައްވަމުންނެވެ. އިސްލާމީ ޝަރީޢަތާއި އުޞޫލުލްފިޤްހުގެ ޢިލްމުގެ ފިލާވަޅުތައް ކުއްލިއްޔަތުއްދިރާސާތިލްއިސްލާމިއްޔާގެ ދަރިވަރުންނަށް ޤަވާޢިދުން ނަންގަވައިދެއްވަމުން ގެންދެވިއެވެ.

ރާއްޖޭގެ އެންމެ ބޮޑު އާބާދީއެއް އޮތީ މާލޭ ސަރަޙައްދުގައި ކަމަށްވުމާ އެކު، މާލޭ ސަރަޙައްދަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލަ ޙައްލުކުރެއްވުމަށް ރައީސް މައުމޫންގެ ޒަޢާމަތުގައި ދެއްވި އަހަންމިއްޔަތުކަން ވެސް އެއީ އެމަނިކުފާނުގެ ޚިދުމަތްތަކުގެ ތެރެއިން ފާހަގަކުރެވޭ މުހިންމު ޚިދުމަތެކެވެ. ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމާ އެމަނިކުފާނު ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމަށް ފަހު، އެންމެ ބޮޑު އިސްކަމެއް ދެއްވި އެއްކަމަކީ، މާލެއިން ހިއްކެންހުރި ސަރަޙައްދުތައް ހިއްކުމަށް ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅުތަކެވެ. މިގޮތުން ހިއްކި ސަރަޙައްދުން އެތައް ބަޔަކަށް ގޯތި ދެއްވައި، ޞިނާޢީ އެކި މަޝްރޫޢުތަކަށް ބިން ޚާއްޞަކުރެއްވިއެވެ. މީގެއިތުރުން، ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލަ ޙައްލުކުރެއްވުމަށް އެމަނިކުފާނު ފެށްޓެވި އެންމެ އަގުބޮޑު އެއް މަޝްރޫޢަކީ [[ހުޅުމާލެ|ހުޅުމާލޭ]] މަޝްރޫޢެވެ. 1997ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޫބަރު މަހުގެ 16ވަނަ ދުވަހު އެ މަނިކުފާނު އިފްތިތާޙުކޮށްދެއްވި މި މަޝްރޫޢު ވެގެންދިޔައީ، ދިވެހިންގެ އެތައް ބަޔަކަށް އެތައް ހިތްހަމަޖެހުމަކާއި، ފޮނި އުންމީދުތަކެއް ގެނެސްދިން މަޝްރޫޢަކަށެވެ. ހުޅުމާލޭގައި މީހުން ދިރިއުޅެން ފެށުން އިފްތިތާޙުވެގެންދިޔައީ، އޭގެ 6 އަހަރުފަހުން 2004ވަނަ އަހަރުގެ މޭ މަހުގެ 12ވަނަ ދުވަހުއެވެ. ރައީސް މައުމޫން ސިފަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުން ނަމަ، އެ ދުވަހަކީ ރާއްޖޭގެ ގިނަ ބަޔަކު ދެކެމުން އައި ފިނިފެންމަލުގެ ހުވަފެން ޙަޤީޤަތަކަށްވެގެންދިޔަ ދުވަހެވެ.

ރައީސް މައުމޫންގެ މަސައްކަތްޕުޅުތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ އަލިގަދަކޮށް ފާހަގަވެގެންދިޔަ އެއް މަސައްކަތްޕުޅަކީ، ސަރަޙައްދީ އެއްބައިވަންތަކަމަށާއި، އިސްލާމީ އުންމަތުގެ ޙައްޤުތައް ޙިމާޔަތްކުރެއްވުމަށް ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅެވެ. ރައީސް މައުމޫނަކީ، ސަރަޙައްދީ ޖަމްޢިއްޔާ [&lt;nowiki/&gt;[[ސާރކް]]]ގެ އެއް ބާނީއެވެ. އޭގެއިތުރުން، އެ މަނިކުފާނަކީ، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ބޮޑެތި ބައްދަލުވުންތަކުގައި [[ފަލަސްޠީނު]]ގެ މައްސަލައިގައި މެދުނުކެނޑި ވަކާލާތުކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ.

1987 ގައި ރައީސް މައުމޫން މުޅި ދުނިޔޭގެ ސަމާލުކަން ހޯއްދެވީ، އެ އަހަރު ވެންކޫވަރގައި އޮތް ކޮމަންވެލްތް ސަމިޓުގައާއި، އަދި އެ އަހަރު [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]]ގެ ޢާންމު މަޖިލީހުގައި، ކަނޑުގެ ލޮނުގަނޑު އުފުލުމުގެ މައްސަލައާއި، މޫސުމަށް އަންނަ ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން، ރާއްޖެއާއި އެހެނިހެން ކުދި ޖަޒީރާ ޤައުމުތަކަށް ހުރި ނުރައްކަލާ ބެހޭގޮތުން ބައިނަލްއަޤްވާމީ ސަމާލުކަން ހޯއްދެވުމާ ގުޅިގެންނެވެ. އެ ކަން ފާހަގަވެގެންދިޔައީ، ޤައުމެއްގެ އެންމެ އިސްވެރިޔަކު މި މައްސަލައާމެދު އެންމެ މަތީ ފެންވަރުގައި އެންމެ ފުރަތަމަ އަޑުއުފުއްލެވި ފަހަރު ކަމުގައެވެ.

ރައީސް މައުމޫންގެ ވެރިކަމުގެ ތެރޭގައި ރާއްޖޭގެ މިނިވަންކަމާއި ސިޔާދަތަށް އެންމެ ބޮޑު ނުރައްކަލެއް ކުރިމަތިކުރުވި ކަމަކީ [[3 ނޮވެމްބަރ 1988|1988 ނޮވެންބަރު 3ވަނަ ދުވަހު ކުރިމަތިވި ޢުދުވާނީ ޙަމަލާއެވެ.]] އެ ޙަމަލާއިން، މާތްވެގެންވާ އިސްލާމްދީނާއި، ދިވެހި ޤައުމާއި ދިވެހި ރައްޔިތުން ސަލާމަތްކުރެއްވުމަށް އެ މަނިކުފާނު ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅުތައް ވެސް ފާހަގޮށްލެވެއެވެ. އެއީ، އިސްލާމްދީނާއި ޤައުމާއި ރައްޔިތުންގެ ދިފާޢުގައި އެ މަނިކުފާނު ވެވަޑައިގެންނެވި ވަރަށް މަތިވެރި ޤުރްބާނީއެކެވެ. މީގެއިތުރުން އެ މަނިކުފާނުގެ ވެރިކަމުގައި ދިމާވި ބޮޑެތި ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި 1987 އެޕްރީލް 11ވަނަ ދުވަހު ކުރިމަތިވި ބޮޑު ރާޅު އެރުމުގެ ހާދިސާއާއި، 2004 ޑިސެންބަރު 26ވަނަ ދުވަހުގެ ސުނާމީ ކާރިސާ ހިމެނެއެވެ.

==ފާހަގަކުރެވޭ ދަތުރުތަކާއި ބައިވެރިވެވަޑައިގައިގެންނެވި ބައްދަލުވުން==
[[ފައިލު:List of international presidential trips made by Maumoon Abdul Gayoom.svg|thumb|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ރައީސްކަމުގައި ހުންނަވައި ޒިޔާރަތްކުރެއްވި ޤައުމުތައް. (ޒިޔާރަތްކުރެއްވި ޤައުމުތައް ނޫ ކުލައިން، ދިވެހިރާއްޖެ ރަތް ކުލައިން)]]
[[ފައިލު:The President of Maldives, Mr. Maumoon Abdul Gayoom inspecting the Guard of Honour at the ceremonial reception, in New Delhi on February 11, 2008.jpg|thumb|މައުމޫން އިންޑިއާގައި (2008)]]
މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވަނީ އެ މަނިކުފާނުގެ 30 އަހަރުގެ ރިޔާސަތުގައި ދުނިޔޭގެ 35 އަށް ވުރެ ގިނަ ޤައުމަށް ޒިޔާރަތްކުރައްވައިފައެވެ. ރައީސްކަމުގެ ހުވާކުރެއްވުމަށް ފަހު އެންމެ ފުރަތަމަ ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅަކީ [[ލީބިޔާ]]ގެ &quot;1 ސެޕްޓެމްބަރު އިންޤިލާބު&quot; ފާހަގަކުރުމުގެ ރަސްމިއްޔާތުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމަށް އެ ޤައުމަށް ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ [[ލީބިޔާ]]، [[ސެނެގާލް]]، [[ދެކުނު އެފްރިކާ]]އަށް ޒިޔާރަތްކުރެއްވި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ރައީސެވެ. ވެރިކަން ނިމުނު އިރު، މައުމޫން ވަނީ އެކި ފަންތީގައި 16 ފަހަރަށް ވުރެ ގިނައިން [[އިންޑިޔާ|އިންޑިއާ]]ށް ޒިޔާރަތްކުރައްވައިފައެވެ. މިއީ ރާއްޖޭގެ ރައީސަކު އެހައިތަނަށް [[އިންޑިޔާ|އިންޑިއާ]]އަށް އެންމެ ގިނައިން ދަތުރުކުރެއްވުމުގެ ރެކޯޑެވެ.

* މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމަށް ފަހު ކުރެއްވި ފުރަތަމަ ދަތުރުފުޅަކީ [[ލީބިޔާ]]އަށް ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅެވެ. މި ދަތުރުފުޅުކުރެއްވީ އެ ޤައުމުގައި ބޭއްވުނު 10ވަނަ [[ސެޕްޓެމްބަރ ރިވޮލިއުޝަން]] ފާހަގަކުރުމުގެ ޙަފްލާގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމަށެވެ.
* 1981 ގައި [[ސައޫދީ އަރަބިއްޔާ|ސަޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާ]]ގައި ބޭއްވި 3ވަނަ އިސްލާމިކް ސަމިޓް ކޮންފެރެންސް އޮފް [[އޯރަގަނައިޒޭޝަން އޮފް ދަ އިސްލާމިކް ކޮންފެރެންސް|އޯގަނައިޒޭޝަން އޮފް ދަ އިސްލާމިކް ކޮންފެރެންސް]] ގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމަށް މައުމޫން އެ ޤައުމަށް ވަޑައިގަތެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން އައި.އެސް.ސީގެ ހުރިހާ ބައްދަލުވުމެއްގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަންނަވައެވެ. މީގެ ތެރޭގައި 1984 ގައި [[މޮރޮކޯ]] ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމާއި، 1987 ގައި [[ކުވެއިތު|ކުވައިތު]]ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމާއި, 1991 ގައި [[ސެނެގާލް]]ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމާއި، 1994 ގައި [[މޮރޮކޯ]]ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުން އަދި 1997ގައި [[ޕާކިސްތާން|ޕާކިސްތާނު]]ގައި ބޭއްވުނު ބައްދަލުވުން ހިމެނެއެވެ.
* 1981 ގައި [[އޭޝިއާ]]ގެ ބައެއް ޤައުމުތަކަށް ސަރުކާރުގެ ދަތުރުފުޅެއް ކުރެއްވިއެވެ. މިގޮތުން މި ދަތުރުފުޅުގައި ވަޑައިގަތީ [[ސިންގަޕޫރު|ސިންގަޕޫރާއި]] [[މެލޭޝިޔާ]]އަށެވެ.
* 10 މޭ 1982 ގައި [[ލަންޑަން|ލަންޑަނަށް]] ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ހައިސިއްޔަތުން މައުމޫން ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅަކީ ހުޅަނގުގެ ޤައުމަކަށް މި މަނިކުފާނު ކުރެއްވި ފުރަތަމަ ދަތުރުފުޅެވެ.
* އޮކްޓޫބަރު 1982 ގައި [[ފިޖީ]] ގައި ބޭއްވި '''ކޮމަންވެލްތު'''ގެ އިސްވެރީންގެ ބައްދަލުވުމުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގެންނެވިއެވެ.
1982ވަނަ އަހަރު [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]އަށް ސަރުކާރުގެ ދަތުރުފުޅެއް ކުރެއްވިއެވެ. މި ދަތުރުފުޅުގެ ބޭނުންފުޅަކަށްވީ ދެ ޤައުމުގެ ގުޅުން އިތުރަށް ބަދަހިކުރުމެވެ.

== ރިޔާސީ ދައުރަށް ފަހު ==
2008 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހު [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]ކަމުގެ ހުވާ [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]] ކުރެއްވުމާ ގުޅިގެން މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ބަދަލުވެވަޑައިގަތީ މާލޭގައި ހުންނަ އެ މަނިކުފާނުގެ އަމިއްލަ ގެކޮޅަށެވެ. 

== ލިޔުއްވައިފައިވާ ބައެއް ފޮތްތައް ==

* أُصُولُ الْفِقْه - އިސްލާމީ ފިޤްހުގެ މަޞްދަރުތަކާއި އެ މަޞްދަރުތަކުން ޙުކުމް ދެނެގަނެވޭނެ ހަމަތައް
* އަހަރެމެންގެ ދީނަކީ މިއީ (ތަރުޖަމާ)
* ހެޔޮކަމާއި ތަޤްވާގެ މައްސަރު
* އިސްލާމްދީނަކީ ރީތިކަމުގެ ދީނެވެ.
* އަންހެނަކު އިސްލާމީ ޤައުމެއްގެ އެންމެ މަތީ މަޤާމު އަދާކުރުމަކީ ޝަރްޢީ ގޮތުން ހުއްދަކަމެއްތޯ؟
* ޙައްޖާއި ޢުމްރާވުމުގައި ކިޔާ ބައެއް ދުޢާ މާނައާ އެކު
* އަޙްކާމުލްޙައްޖު ވަލްޢުމްރާ (1ވަނަ ބައި އަދި 2ވަނަ ބައި)&lt;br /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin: 1em auto 1em auto; &quot;
|-
|ކުރިން ހުންނެވީ:&lt;br /&gt;[[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]|| bgcolor=&quot;LightGray&quot; | '''[[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]'''&lt;br /&gt;1978-2008|| ފަހުން ވަޑައިގަތީ:&lt;br /&gt;'''[[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]]'''
|}

==ރިފަރެންސް==
*  [[ރޯއިސްޓަން އެލިސް]] ލިޔުއްވާފައިވާ [[އަ މޭން ފޯރ އޯލް އައިލެންޑްސް]] - ISBN 981-204-852-9
* ހަދާނާއި ތާރީޚްގެ ތެރެއިން - 1 ވަނަ ބައި - އަހުމަދު ނަޖީބް - 2006

==އިތުރު ފާލަންތައް==

*[https://web.archive.org/web/20041210094828/http://www.presidencymaldives.gov.mv/v3/ ދިވެހި ރާއްޖޭގެ ރައީސުލް ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ވެބްސައިޓް]

{{wikiquote|Maumoon Abdul Gayoom|މައުމޫނު އަބްދުލް ޤައްޔޫމް}}
{{commonscat|Maumoon Abdul Gayyoom}}

{{MaldivesPresidents}}

[[ޤިސްމު:ދިވެހި ސިޔާސީ ލީޑަރުން|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:Knights Grand Cross of the Order of St Michael and St George|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:1937 births|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:Living people|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ]]
[[ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދީނީ ޢިލްމުވެރީން]]</text>
      <sha1>7vwr8nwhho4as54fab1jyrndjq8duds</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>137633</id>
      <parentid>137632</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T09:28:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memberuser</username>
        <id>25611</id>
      </contributor>
      <origin>137633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51360" sha1="47pcti02bamw10htmd0nb21busavolx" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް
| office              = [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]
| image               = Maumoon Abdul Gayoom portrait 2013.jpg
| caption             = މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް، 2013
| term_start          = 11 ނޮވެންބަރު 1978
| term_end            = 11 ނޮވެންބަރު 2008
| predecessor         = [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]
| office1             = މިނިސްޓަރ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޓްރެޜަރީ
| president1          = ހަމަ [[މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| succeeded1          = އިސްމާޢީލް ފަތުޙީ
| predecessor1        = މުޙައްމަދު ނޫރައްދީން
| termstart1          = 5 ޖަނަވަރީ 1989
| termend1            = 1 ސެޕްޓެންބަރު 2004
| office2             = މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީގެ ގަވަރުނަރު
| termstart2          = 1 ޖުލައި 1981
| termend2            = 31 އޮގަސްޓު 2004
| predecessor2        = މަޤާމު އުފެއްދެވުން
| president2          = ހަމަ [[މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| office4             = މިނިސްޓަރ އޮފް ޑިފެންސް އެންޑް ނޭޝަނަލް ސެކިޔުރިޓީ
| president4          = ހަމަ [[މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| termstart4          = 11 ނޮވެންބަރު 1978
| termend4            = 11 ނޮވެންބަރު 1993
| predecessor4        = [[ޢަބްދުލްޙަންނާން ޙަލީމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު]]
| succeeded4          = [[ލެފްޓިނަންޓް ޖެނެރަލް (ރިޓަޔަރޑް) ޢަބްދުއްސައްތާރު އާދަމް]]
| office5             = މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓް
| termstart5          = 29 މާރިޗު 1977
| termend5            = 11 ނޮވެންބަރު 1978
| president5          = [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]
| office6             = [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އެކުވެރި ދައުލަތްތަކުގެ ޖަމްޢިއްޔާ]]އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައަޅުއްވައިފައި ހުންނަވާ ދާއިމީ މަންދޫބު
| president6          = [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]
| termstart6          = 24 ސެޕްޓެންބަރު 1976
| termend6            = 28 މާރިޗު 1977
| predecessor6        = [[ޢަބްދުއްސައްތާރު މޫސާދީދީ]]
| succeeded6          = [[ފަތުޙުﷲ ޖަމީލް]]
| birth_date          = {{Birth date and age|1937|12|29|df=yes}}
| birth_place         = [[މާލެ]]، [[ދިވެހިރާއްޖެ]]
| children            = {{flatlist|
*ދުންޔާ މައުމޫން
*ޔުމްނާ މައުމޫން
*އަޙްމަދު ފާރިސް މައުމޫން
*[[މުޙައްމަދު ޣައްސާން މައުމޫން]]
}}
| spouse              = ނަސްރީނާ އިބްރާހީމް
| education           = [[މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލް]]
| alma_mater          = [[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|އަލްއަޒްހަރު ޔުނިވަރސިޓީ]]، [[މިޞްރު]]&lt;br/&gt;އެމެރިކަން ޔުނިވަރސިޓީ އިން ކައިރޯ
| successor           = [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]]
| successor2          = މުޙައްމަދު ޖަލީލު
| relations           = [[ޢަބްދުﷲ ޙަމީދު]]&lt;br/&gt;[[ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| parents             = ބައްޕާފުޅު: [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް]]
| awards              = ނިޝާން ޣާޒީގެ ޢިއްޒަތުގެ ވެރިކަން - 2013
| otherparty          = [[ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ]] (2005 - 2011)&lt;br/&gt;[[ޕްރޮގްރެސިވް ޕާޓީ އޮފް މޯލްޑިވްސް]] (2011 - 2017)&lt;br/&gt;މޯލްޑިވްސް ރިފޯމް މޫވްމެންޓް (2019 - 2025)
| party               = މިނިވަން (1978 - 2005)، (2017 - 2019)، (2025އިން ފެށިގެން)
| signature           = Maumoon Abdul Gayoom signature.svg
}}
'''ނިޝާން ޣާޒީގެ ޢިއްޒަތުގެ ވެރިޔާ އަލްއުސްތާޛު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް''' ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގަތީ މީލާދީ ސަނަތުން 29 ޑިސެންބަރު 1937 (ހިޖުރީ ސަނަތުން 26 ޝައްވާލު 1356) ވީ ބުދަ ދުވަހު މައްޗަންގޮޅީ ކާމިނީގޭގައެވެ. ތުއްޕުޅު އިރުގެ ޙަޔާތްޕުޅު ހޭދަކުރެއްވީ މަންމާފުޅާއި ބައްޕާފުޅުގެ އޯގާތެރި ބެއްލެވުމުގެ ދަށުގައި މއ. ކާމިނީގޭގައެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ އަޞްލު ނަންފުޅަކީ ޢަބްދުﷲ މައުމޫން ޚައިރީއެވެ. ގޭތެރޭގެ ނަންފުޅެއްގެ ގޮތުން މަޝްހޫރުވެފައިވަނީ ޅަ ސީދީ އެވެ. ނަމަވެސް މަދްރަސީ ދައުރުގައި ކިޔައި އުޅުނީ ޢަބްދުﷲ މައުމޫންކަމަށް [ރައީސްގެ ތިންވަނަ ފަސް އަހަރުގެ ކުލަގަދަ ޚިދުމަތްތައް (1993)]  މި ފޮތުން ހާމަވެއެވެ. (މޫންލައިޓް، 1978) 

ޢަބްދުﷲ މައުމޫން ޚައިރީ ގެ ނަންފުޅު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް ބަދަލުވިކަމަށްވަނީ އެ މަނިކުފާނު ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ވަޑައިގަތުމަށް ޕާސްޕޯޓް ހެއްދެވުމުގައި އިސްވެ އުޅުއްވި ބޭފުޅަކަށް އެރި އޮޅުމެއްގެ ސަބަބުންނެވެ. ޢާއްމުކޮށް ކިޔައި އުޅުނީ [މައުމޫން] ކަމަށްވުމުން ފުރިހަމަ ނަންފުޅު ފޯމުގައި ލިޔުނު މީހަކު [މައުމޫން] މި ނަންފުޅާ ގުޅުވައިގެން ބައްޕާފުޅުގެ ނަންފުޅު އިތުރުކުރައްވައި [މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]ގެ ގޮތުގައި ޕާސްޕޯޓް ހެއްދެވީއެވެ.


197 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެންބަރު މަހުގެ 11ވަނަ ދުވަހުން ފެށިގެން 2008 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހާ ހަމައަށް [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]ކަން ކުރައްވައިފައިވަނީ އެ މަނިކުފާނެވެ. [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ|ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމާ]] އެ މަނިކުފާނު ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވީ 1978 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހު އޭރުގެ ރައީސް [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު|އިބްރާހީމް ނާޞިރު (ނޣޢވ)]] އަށް ފަހުގައެވެ. މައުމޫން އެންމެފަހުން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމަށް އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތީ 2003ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޫބަރު މަހުގެ ތެރޭގައި %90.02 ގެ އަޣުލަބިއްޔަތަކުންނެވެ. 

==ޢާއިލާ==
'''މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް'''ގެ ބައްޕާފުޅަކީ އިބްރާހީމް މާފަތް ތަކުރުފާނުގެ [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް|ފަޟީލަތުއްޝައިޚުލްމަރްޙޫމު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް (މާފަތްގޭ ދޮން ސީދީ)]] އެވެ. އަދި މަންމާފުޅަކީ ބޮއިގަސްދޮށުގޭ މޫސާ ކަލޭފާނުގެ ކަތްދައިދީ (ޚަދީޖާ މޫސާ) އެވެ. މައުމޫނާ އެއްބަފާ 25 ބޭފުޅުން ތިބެއެވެ. މައުމޫނަކީ ޢާއިލާގެ 10ވަނަ ބޭފުޅާއެވެ. [[މިޞްރު]]ގެ [[ޤާހިރާ]]ގައި ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރައްވަން އުޅުއްވި ދުވަސްވަރު، 1954ވަނަ އަހަރު މައުމޫންގެ މަންމާފުޅު އަވަހާރަވިއެވެ. ބައްޕާފުޅު އަވަހާރަވީ 1982 ގައި ޢުމުރުފުޅުން 87 އަހަރުގައެވެ. [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް|ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމަށް]] އޭނާގެ ދަރިފުޅު މައުމޫން ވެރިކަމާ ޙަވާލުވުމާއި، މައުމޫންގެ ފުރަތަމަ ދައުރުގެ މަންޒަރުތައް ދެކިވަޑައިގަތުމުގެ އުފާ ލިބިވަޑައިގެންފައިވެއެވެ.

1965ވަނަ އަހަރު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމާއި ނަސްރީނާއާ ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ބައްދަލުވިއެވެ. އޭރު ނަސްރީނާއަކީ [[ދިވެހިރާއްޖެ]]އިން [[ޤާހިރާ]]އަށް ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރުމަށް ގޮސް ހުރި ދަރިވަރެކެވެ. އެ ކަމަނާގެ ޢުމުރުފުޅުން އޭރު 15 އަހަރުފުޅެވެ. އަދި މައުމޫންގެ ޢުމުރުފުޅުން 27 އަހަރުފުޅެވެ. އޭގެ 4 އަހަރުފަހުން 1969 ޖުލައި 14ވަނަ ދުވަހު [[މިޞްރު]]ގެ [[ޤާހިރާ]]ގައި މައުމޫނާއި ނަސްރީނާ ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތެވެ. ކައިވެންޏަށް މާ ގިނަ ދުވަސްތަކެއްނުވެ [[ނައިޖީރިއާ]]ގެ އަޙްމަދު ބެއްލޯ ޔުނިވަރސިޓީގައި އިސްލާމިކް ސްޓަޑީޒް ލެކްޗަރަރއެއްގެ މަޤާމު މައުމޫން އަދާކުރެއްވިއެވެ.

1970ވަނަ އަހަރު މި ދެމަފިރީންނަށް އެއްމާބަނޑު ދެ އަންހެން ބޭފުޅުން ލިބިވަޑައިގަތެވެ. އެއީ ދުންޔާ މައުމޫނާއި ޔުމްނާ މައުމޫނެވެ. ދެވަނަ ފަހަރަށް ނަސްރީނާ ބަލިވެ އިންނެވުމުން މައުމޫން، އެ ކަމަނާ [[މާލެ]]އަށް ފޮނުއްވިއެވެ. މި ދެމަފިރީންގެ ފުރަތަމަ ފިރިހެން ބޭފުޅާކަމަށްވާ އަޙްމަދު ފާރިސް މައުމޫން އުފަންވީ 1971 މާރިޗު 31ވަނަ ދުވަހު [[މާލެ|މާލޭ]]ގައެވެ. އޭގެ 9 އަހަރު ފަހުން ހަގު ދަރިކަލުން [[މުޙައްމަދު ޣައްސާން މައުމޫން]] އުފަންވީ 1980 ޖޫން 12ވަނަ ދުވަހުއެވެ.{{familytree/start|style=font-size:100%;line-height:100%;}}
{{familytree | | |IBRAH|y|UNKN1| |MOODI|y|MARDI| | IBRAH=އިބްރާހީމް މާފަތް ތަކުރުފާނު|UNKN1=ގަލޮޅު ސިއްތި|MOODI='''މޫސާ ދީދީ'''|MARDI=މަރްޔަމް ދީދީ}}
{{familytree | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | }}
{{familytree | | | | |ABDIB|~|~|y|~|~|KHAMO| | | | ABDIB=[[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް]]|KHAMO='''ޚަދީޖާ މޫސާ'''}}
{{familytree | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | }}
{{familytree | | | | | | | | |MAUGA| | | | | | | | MAUGA=މައުމޫން އަބްދުލްޤައްޔޫމް}}
{{familytree/end}}

==ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުން==
މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޅަފަތުގެ ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވީ އެ މަނިކުފާނުގެ ޢިލްމުވެރި ބައްޕާފުޅު [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް|ފަޟީލަތުއްޝައިޚުލްމަރްޙޫމު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް]]ގެ އަރިހުންނެވެ. އެއަށްފަހު [[މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލް|މަދްރަސަތުލްމަޖީދިއްޔާ]]އިން ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ފަހު [[އޮޅުދޫކަރަ|ސިލޯނަށް]] ވަޑައިގެން ކުޑަ ދުވަސްކޮޅަކު ކިޔަވައިވިދާޅުވިއެވެ. އޭގެފަހުގައި [[މިޞްރު|މިޞްރަށް]] ވަޑައިގެން [[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|ޖާމިޢުލްއަޒްހަރުން]] މަތީ ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވިއެވެ. އެ ޔުނިވަރސިޓީގެ ކުއްލިއްޔަތުއްޝަރީޢާ ވަލްޤާނޫނުގައި އިސްލާމީ ޝަރީޢާއާއި ޤާނޫނުގެ ރޮނގުން ފުރަތަމަ ޑިގްރީއާއި މާސްޓަރސް ޑިގްރީ ފުރިހަމަ ކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެ ދާއިރާއިން ޕީއެޗްޑީ ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ޓަކައި ތީސީސް ލިޔުއްވާނެ ދާއިރާ ކަނޑައަޅުއްވައި ޕްލޭން ހައްދަވައި އެ ޕްލޭން ޔުނިވަރސިޓީއަށް ހުށަހެޅުއްވިއެވެ. މި ޕްލޭން [[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|އަޒްހަރުން]] ޤަބޫލުކުރައްވައި ޕީއެޗްޑީ ދަރިވަރެއްގެ ގޮތުގައި ރަޖިސްޓްރީކުރެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް ދިމާވި ކަމަކާ ހުރެ އެ ކަން ކުރިޔަށް ގެންދެވޭ ގޮތެއްނުވިއެވެ.

މީގެއިތުރުން މައުމޫން ވަނީ [[ޤާހިރާ]]ގައި ހުންނަ އެމެރިކަން ޔުނިވަރސިޓީ އޮފް ކައިރޯއިން ވެސް ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރައްވައިފައެވެ.

==ޚިދުމަތް==
1969ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން 1971ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް މައުމޫން ހުންނެވީ [[ނައިޖީރިއާ]]ގެ އަޙްމަދު ބެއްލޯ ޔުނިވަރސިޓީގެ ޢަބްދުﷲ ބަޔޭރޯ ކޮލެޖުގައި އިސްލާމިކް ސްޓަޑީޒްގެ ލެކްޗަރަރއެއްގެ މަޤާމުގައެވެ. އެ ޔުނިވަރސިޓީގައި މަސައްކަތްކުރެއްވުމަށް ފަހު 1971ވަނަ އަހަރުގެ ކުރީކޮޅު މައުމޫން ރާއްޖެ ވަޑައިގަތެވެ. ރާއްޖެ ވަޑައިގަތުމަށް ފަހު 1971އިން 1972އަށް [[މާލެ|މާލޭ]] [[އަމީނިއްޔާ ސުކޫލް|އަމީނިއްޔާ ސްކޫލް]]ގައި އިނގިރޭސިބަހާއި، ހިސާބާއި، އިސްލާމް މާއްދާ ކިޔަވައިދެއްވިއެވެ. 1972ވަނަ އަހަރު ސަރުކާރުގެ ޝިޕިންގ ޑިޕާޓްމަންޓަށް ބަދަލުކުރެވި އެ ޑިޕާޓްމަންޓުގައި މެނޭޖަރެއްގެ މަޤާމު އަދާކުރެއްވިއެވެ.

1974ވަނަ އަހަރު، ސަރުކާރުގެ ޓެލެކޮމިއުނިކޭޝަންސް ޑިޕާޓްމަންޓުގެ އަންޑަރސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން އެ ތަނުގެ ޑިރެކްޓަރުކަން ކުރެއްވިއެވެ. ހަމަ އެ އަހަރުގެ ފަހުކޮޅު، ބޮޑުވަޒީރު [[އަޙްމަދު ޒަކީ]]ގެ އޮފީހުގެ ސްޕެޝަލް އަންޑަރސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމަށް ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. 1975ވަނަ އަހަރުގެ މާރިޗު މަހު [[އަޙްމަދު ޒަކީ]] މަޤާމުން ވަކިކުރައްވައި، ބޮޑުވަޒީރުގެ މަޤާމު އުވައިލެއްވުމާ ގުޅިގެން މައުމޫންގެ އެ މަޤާމު ނިމުމަކަށް އައެވެ. އެއަށްފަހު [[ކޮޅުނބު]]ގައި ދުވަސްކޮޅަކު އުޅުއްވުމަށް ފަހު އެނބުރި ރާއްޖެ ވަޑައިގަތުމުން، އޭނާ ޢައްޔަންކުރެއްވީ [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]ގައި ހުންނަވާ ދިވެހި ސަފީރުގެ ނާއިބުގެ މަޤާމަށެވެ. 1975ވަނަ އަހަރު ޑިޕާޓްމަންޓް އޮފް އެކްސްޓަރނަލް އެފެއާޒްގެ އަންޑަރސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމަށް ވެސް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޢައްޔަންކުރައްވައިފައިވެއެވެ.

1976ވަނަ އަހަރު ޓްރާންސްޕޯޓް އެންޑް ކޮމިއުނިކޭޝަން މިނިސްޓަރުގެ ނާއިބުކަމުގެ މަޤާމަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. އަދި ހަމަ އެ އަހަރުގެ ސެޕްޓެންބަރު 24 ގައި [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]] އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައަޅުއްވައިފައި ހުންނަވާ ދާއިމީ މަންދޫބަކަށް މައުމޫން ހަމަޖެއްސެވިއެވެ. އެ މަޤާމުގައި ހުންނެވުމަށް ފަހު އެނބުރި ރާއްޖެ ވަޑައިގަތީ 1977ވަނަ އަހަރުގެ މާރިޗު މަހުގައެވެ. އެއަށްފަހު 1978 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމާ ހަމައަށް ހުންނެވީ މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓްގެ މަޤާމުގައެވެ. 

=== ފުރުއްވި މަޤާމުތައް ===
* [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]] އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައަޅުއްވައިފައި ހުންނަވާ ދާއިމީ މަންދޫބުކަން
* [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]ގައި ހުންނަ ދިވެހި ސަފީރުގެ އޮފީހުގެ ވެރިޔާކަން
* [[އަމީނިއްޔާ ސުކޫލް|އަމީނިއްޔާ ސްކޫލް]]ގެ މުދައްރިސްކަން
* [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]] ގައި ހުންނަވާ ދިވެހި ދައުލަތުގެ ވަކީލުކަން
* ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އޮފީހުގެ ޚާއްޞަ ވަކީލުކަން
* މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓްކަން
* ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަން
* ސިފައިންނާއި ފުލުހުންގެ އެންމެ މަތީ ވެރިޔާކަން
* އެމްއެމްއޭގެ ގަވަރުނަރުކަން
* މިނިސްޓަރ އޮފް ޑިފެންސް އެންޑް ނޭޝަނަލް ސެކިއުރިޓީކަން
* މިނިސްޓަރ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޓެރަޜަރީކަން

== ވާދަކުރެއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުތައް ==

=== 1978 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ===
1978ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމްގެ ނަންފުޅާއި އޭރުގެ ރައީސް [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]ގެ ނަންފުޅު [[ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިސް|މަޖިލީހަށް]] ހުށަހެޅުނެވެ. މަޖިލީހުގައި ނެގުނު ވޯޓުގައި [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު|ނާޞިރަށް]] 41 ވޯޓު ލިބިވަޑައިގެންނެވި އިރު މައުމޫނަށް ލިބިވަޑައިގަތީ 5 ވޯޓެވެ. ނަމަވެސް ޞިއްޙީ ސަބަބުތަކަށް ޓަކައި ރިޔާސީ ތިންވަނަ ދައުރަކަށް ކުރިމަތިނުލެއްވުމަށް ރައީސް [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު|ނާޞިރު]] ނިންމެވިއެވެ. އެއަށްފަހު ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ރައީސްކަމަށް ތިން ބޭފުޅެއްގެ ނަން ހުށަހެޅިއެވެ. އެއީ މިނިސްޓަރ އޮފް އެޑިޔުކޭޝަން އަދި ކުރީގެ ނާއިބު ރައީސް [[ޢަބްދުއްސައްތާރު މޫސާދީދީ]]އާއި، މިނިސްޓަރ އޮފް ހެލްތު [[މުއުމިނާ ޙަލީމް|މުއުމިނާ ޙަލީމާއި]] މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމެވެ. އެ ބޭފުޅުންގެ ތެރެއިން ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރެއްވުމަށް ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ހޮވި ބޭފުޅަކީ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމެވެ. 

1978 ޖުލައި 28ވަނަ ދުވަހު ނެގުނު ރައްޔިތުންގެ ފެންނަ ނުފެންނަ ވޯޓުގައި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވަނީ %92.96 ވޯޓު ހޯއްދަވައިފައެވެ. މިއާއެކު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމަށް މައުމޫން އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތެވެ. 

=== 1983، 1988، 1993، 1988 ގެ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުތައް ===
1983ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރައްވާނެ ކެންޑިޑޭޓަކަށް ވެސް ހޮވުނީ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމެވެ. 1983 ސެޕްޓެންބަރު 30ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ވޯޓުގައި 57,913 ވޯޓު (%95.62) ހޯއްދަވައިގެން ރިޔާސީ ދެވަނަ ދައުރަކަށް މައުމޫން ހޮވިވަޑައިގަތެވެ.

1988ވަނަ އަހަރު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި މައުމޫން ވަނީ 69,373 ވޯޓު ހޯއްދަވައިފައެވެ. މިއީ ވޯޓުލީ މީހުންގެ %96.47 އެވެ. އޭނާއާ ދެކޮޅަށް ލިބިފައިވަނީ 2,537 ވޯޓެވެ.

1993ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރެއްވުމަށް މައުމޫނާ އެކު އޭނާގެ ޅިޔަނު [[އިލްޔާސް އިބްރާހީމް]] ވާދަކުރެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް މަޖިލީހުން ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓެއްގެ ގޮތުގައި ހޮވީ މައުމޫނެވެ. އެ ފަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި %92.8 ވޯޓު ހޯއްދަވައި 1993 އޮކްޓޫބަރު 1ވަނަ ދުވަހު ރިޔާސީ ހަތަރުވަނަ ދައުރަކަށް އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތެވެ.

1998 އޮކްޓޫބަރު 16ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި، 86,504 ވޯޓު (%90.90) ހޯއްދަވައިގެން ފަސްވަނަ ދައުރަކަށް މައުމޫން އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތެވެ.

=== 2003 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ===
ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ހުރިހާ މެންބަރުން (50 މެންބަރުން) ގެ ވޯޓާ އެކު، ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރާނެ ކެންޑިޑޭޓަކަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ހޮވުނެވެ. އެ އިންތިޚާބުގައި 102,909 ވޯޓު (%90.28) ކާމިޔާބުކުރައްވައިގެން، ރިޔާސީ ހަވަނަ ދައުރެއް މައުމޫން ކަށަވަރުކުރެއްވިއެވެ. 

=== 2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ===
2008ވަނަ އަހަރު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި މިހާރު ޢަމަލުކުރެވެމުންދާ ފެހި ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ބޭއްވި ފުރަތަމަ ރިޔާސީ އިންތިޚާބެވެ. އަދި އެއީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ބޭއްވި ގިނަ ޕާޓީ އެކުލެވޭ ވާދަވެރި ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ވެސްމެއެވެ. 

2007ވަނަ އަހަރުގެ އޮގަސްޓު މަހު، [[ހައްދުންމަތި|ހައްދުންމައްޗަށް]] ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅެއްގެ ތެރެއިން، 2008ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި [[ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ|ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ (ޑީއާރުޕީ)]] ގެ ފަރާތުން ވާދަކުރައްވާނެކަން މައުމޫން އިޢުލާނުކުރެއްވިއެވެ. ޑީއާރުޕީގެ އަސާސީ ޤަވާޢިދު ބުނާގޮތުން، ޕާޓީގެ ލީޑަރަކީ ޕާޓީގެ ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓްކަމަށް ވާތީ، މައުމޫނަކީ އޭރު ވެސް އެ ޕާޓީގެ ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓެވެ. 

އާ ޤާނޫނުއަސާސީގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަން ކުރެއްވޭނީ ގިނަވެގެން ދެ ދައުރުގައި ކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތުމާ އެކު، ހަތްވަނަ ދައުރަކަށް މައުމޫން ކުރިމަތިލެއްވުމުން އެ މައްސަލަ [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓު|ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓަށް]] ހުށަހެޅުނެވެ. އެ މައްސަލައިގައި ސުޕްރީމް ކޯޓުން ނިންމައިފައިވަނީ ދައުރުގެ ޙުދޫދުތައް ހިނގާނީ އައު ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ފުރިހަމަކުރާ ދައުރުތަކަށް އެކަނި ކަމަށެވެ. އަދި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަކީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމަށް ޝަރުޠު ފުރިހަމަވާ މީހެއްކަމަށެވެ.

2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި މައުމޫންގެ ރަނިންގ މޭޓެއްގެ ގޮތުގައި އިޚްތިޔާރުކުރެއްވީ އޭރުގެ މިނިސްޓަރ އޮފް އެޓޯލްސް ޑިވެލޮޕްމަންޓް [[އަޙްމަދު ތަސްމީން ޢަލީ]]އެވެ.

2008 އޮކްޓޫބަރު 8ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ފުރަތަމަ ބުރުގައި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ހިމެނޭ ގޮތުން ޖުމުލަ 6 ކެންޑިޑޭޓުން ވާދަކުރެއްވިއެވެ. މައުމޫނާ އެކު ދެން ވާދަކުރެއްވީ [[ޤާސިމް އިބްރާހީމް]]، [[ޙަސަން ސަޢީދު|ޑރ. ޙަސަން ސަޢީދު]]، [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]]، [[އިބްރާހިމް އިސްމާޢިލް|އިބްރާހިމް އިސްމާޢީލް]]، [[ޢުމަރު ނަސީރު|ޢުމަރު ނަޞީރު]]، މި 5 ބޭފޫޅުންނެވެ. އިންތިޚާބުގެ ފުރަތަމަ ބުރުގައި 71,731 ވޯޓާ އެކު ވޯޓުލީ މީހުންގެ %40.63 ހޯއްދަވައި ފުރަތަމަ ބުރު ކާމިޔާބުކުރެއްވީ މައުމޫނެވެ. ނަމަވެސް އެއްވެސް ކެންޑިޑޭޓަކަށް %50 ވޯޓު ލިބިފައިނުވާތީ އިންތިޚާބުގެ ދެވަނަ ބުރު ބާއްވައިފައިވެއެވެ.

2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ދެވަނަ ބުރު ބޭއްވީ 2008 އޮކްޓޫބަރު 28ވަނަ ދުވަހުއެވެ. ދެވަނަ ބުރުގައި ވާދަކުރެއްވީ ފުރަތަމަ ބުރުން އެންމެ ގިނަ ވޯޓު ލިބިވަޑައިގެންނެވި ދެ ކެންޑިޑޭޓުންކަމަށްވާ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމާއި [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު|މުޙައްމަދު ނަޝީދެވެ]]. ދެވަނަ ބުރުގައި 97,222 ވޯޓު (%54.21) ހޯއްދަވައި އިންތިޚާބު ކާމިޔާބުކުރެއްވީ [[ދިވެހިރައްޔިތުންގެ ޑިމޮކްރެޓިކް ޕާޓީ]]ގެ ކެންޑިޑޭޓު މުޙައްމަދު ނަޝީދެވެ. 82,121 ވޯޓު (%45.79) އާ އެކު މައުމޫނަށް ކުރިމަތިވެވަޑައިގެންނެވީ ނާކާމިޔާބީއާއެވެ.

== ރިޔާސީ ދައުރު (1978 - 2008) ==
އަލްއުސްތާޛު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެވަނަ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ދެވަނަ ރައީސްގެ ގޮތުގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ ހުވާކުރެއްވީ 11 ނޮވެންބަރު 1978 (10 ޛުލްޙިއްޖާ 1398) ވީ ހޮނިހިރު ވިލޭރޭގެ މެންދަމު 00:00 ގައެވެ. އެ މަނިކުފާނަށް ހުވާ ލައިދެއްވީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އޭރުގެ އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރު [[މޫސާ ފަތުޙީ|ފަޟީލަތުލްއުސްތާޛުއްޝައިޚުލްމަރްޙޫމު މޫސާ ފަތުޙީ އަލްއަޒްހަރީ]]އެވެ. އޭގެފަހުން ވިދިވިދިގެން 5 އަހަރުގެ 6 ދައުރަށް، ރައްޔިތުންގެ ވަރަށް ތަނަވަސް އަޣުލަބިއްޔަތަކުން މައުމޫން ވަނީ ހޮވިވަޑައިގެންފައެވެ. އަދި އެ މަނިކުފާނު ވަނީ ދިވެހި ޤައުމަށާއި ރައްޔިތުންނަށް ވަރަށް އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވައިފައެވެ.

ރައީސް މައުމޫންގެ ޒަޢާމަތު ވެގެންދިޔައީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ތަފާތު ރޮނގުރޮނގުން ކުރިއެރުމާއި ތަރައްޤީ ލިބުނު އަހަރުތަކަކަށެވެ. އެ މަނިކުފާނު ވެރިކަމާ ޙަވާލުވީ އަހަރު، 1978 ގައި، ރާއްޖޭގެ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ނިސްބަތް، ބޮލަކަށް ޖެހޭ މިންވަރަކީ 180 އެމެރިކާ ޑޮލަރަށް ވުރެ މަދު ޢަދަދެކެވެ. ނަމަވެސް އެ މަނިކުފާނުގެ ވެރިކަން ނިމުނު އިރު، 2008 ގައި، އެ ޢަދަދު ވަނީ 4500 އެމެރިކާ ޑޮލަރަށް އިތުރުވެފައެވެ.

މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމާ ޢަވާލުވެވަޑައިގެންނެވި އިރު ރާއްޖޭގައި ހުރީ ސަރުކާރުގެ އެންމެ 4 ސްކޫލެވެ. ލިޔަންކިޔަން ދަންނަ މީހުންނަށް ވުރެ، ލިޔަންކިޔަން ނުދަންނަ މީހުން ގިނައެވެ. 2008 ގައި އެމަނިކުފާނު ވެރިކަމުން ވަކިވެވަޑައިގެންނެވި އިރު، ސަރުކާރުގެ 221 ސްކޫލް ހިނގަމުންދިޔައެވެ. 1978 ގައި، 65 ޔުނިވަރސިޓީ ގްރެޖުއޭޓުން ތިބި އިރު، އެ މަނިކުފާނުގެ ރިޔާސަތުގައި އެ ޢަދަދު 4000 އަށް އިތުރުވެފައިވެއެވެ. ލިޔަންކިޔަން ދަންނަ މީހުންގެ ނިސްބަތް އޮތީ ހުޅަނގުގެ ޤައުމުތަކާ ފައިހަމަކުރެވޭ މިންވަރުގައެވެ. 99 އިންސައްތައާ ގާތްކުރާ ޢަދަދެއްގައެވެ. ޞިއްޙީ ދާއިރާއަށް ބަލާ އިރު، ރައީސް މައުމޫންގެ ރިޔާސަތު ފެށުނު އިރު ތިބީ 23 ޑޮކްޓަރުންނާއި 74 ނަރުހުންނެވެ. 2008 ނިމުނު އިރު، 600 ޑޮކްޓަރުންނާއި، 1300 ނަރުހުންނާއި، 800 ކޮމިއުނިޓީ ހެލްތް ވޯރކަރުން ޚިދުމަތުގައި ތިއްބެވިއެވެ. ވެރިކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވިއިރު ރާއްޖޭގައި ހުރީ ހަމަ އެންމެ ހޮސްޕިޓަލެކެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ ޒަޢާމަތު ނިމުނު އިރު ރާއްޖޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކުގައި 22 ހޮސްޕިޓަލް ޤާއިމުވެފައި ހުއްޓެވެ. 1978 ގައި ރާއްޖޭގައި އޮތީ އެންމެ 15 ރިޒޯޓެވެ. އެ އަހަރު ރާއްޖެ އައީ 15,000 ފަތުރުވެރީންނެވެ. 2008 ގައި ރާއްޖޭގައި ހުރި ރިޒޯޓުގެ އަދަދު 100 އާ ގާތްކުރާ ޢަދަދަކަށް އިތުރުވިއިރު، އެ އަހަރު 600,000 އަށް ވުރެ ގިނަ ފަތުރުވެރީން ރާއްޖެއަށް ޒިޔާރަތްކުރިއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިސްލާމީ ވަޙްދަތު ދެމެހެއްޓެވުމަށް ޓަކައި ވެސް ރައީސް މައުމޫން ވަނީ އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވައިފައެވެ. ރާއްޖޭގައި އިސްލާމީ ތަޢުލީމާއި ތަފާތު އިސްލާމީ ފަންނުތައް ކިޔަވައިދެއްވުމަށް ޓަކައި އުފެއްދެވި މަރުކަޒު [މަޢުހަދުއްދިރާސާތިލްއިސްލާމިއްޔާ] ހުޅުވުނީ ހިޖުރީ 15ވަނަ ޤަރުނުގެ މުނާސަބަތުގައި ހިޖުރީ އާ އަހަރުގެ ފުރަތަމަ ދުވަހުއެވެ. އެއީ، 1980ވަނަ އަހަރުގެ ފެބުރުވަރީ މަހުގެ 9ވަނަ ދުވަހުއެވެ. އޭގެފަހުން ޢަރަބި ތަޢުލީމު ދޭ ދެވަނަ މަދަރުސާ [&lt;nowiki/&gt;[[ޢަރަބިއްޔާ ސްކޫލު|އަލްމަދްރަސަތުލްޢަރަބިއްޔަތުލްއިސްލާމިއްޔާ (ޢަރަބިއްޔާ ސްކޫލް)]]] ހުޅުވިގެންދިޔައެވެ. ރާއްޖެއިން ލިޔަންކިޔަން ނުދަތުން މުޅިން ފިލުވައިލެއްވުމަށް ޓަކައި 1980 ޖަނަވަރީ 1 ގައި ފެށްޓެވި އަސާސީ ތަޢުލީމުގެ މަޝްރޫޢަކީ، އެ މަނިކުފާނު ހިންގެވި މަޝްރޫޢުތަކުގެ ތެރެއިން ވަރަށް ކާމިޔާބު މަޝްރޫޢެކެވެ.

ރާއްޖޭގެ ރައްޔިތުންގެ މެދުގައި ދީނީ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރެއްވުމަށް ޓަކައި ރަމަޟާން މަހަށް ޚާއްޞަ ކުރައްވައިގެން، ހިޖުރައިން 1400ވަނަ އަހަރުގެ ރަމަޟާން މަހުގެ 1ވަނަ ދުވަހުގެ ރެއިން ފެށިގެން، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީގެ، އޭރުގެ މުލީއާގޭގައި ރައީސް މައުމޫން ފެށްޓެވި ޤުރްއާން ކިޔެވުމާއި ދީނީ މައުޟޫޢަށް ވާހަކަ ދެއްކުމުގެ ޕްރޮގްރާމަކީ މިގޮތުން ޚާއްޞަ ގޮތެއްގައި ފާހަގަކޮށްލެވޭ ޕްރޮގްރާމެކެވެ. މި ޕްރޮގްރާމް މެދުކެނޑުމެއްނެތި ކުރިއަށް ގެންދެވިއެވެ. އޭރު ރާއްޖޭގައި ދީނީ ޢިލްމުވެރިން މަދުކަމާ އެކު، އެ ޕްރޮގްރާމްގައި ގިނަ ތަޤްރީރުތަކެއް ކުރެއްވީ ޚުދު އެ މަނިކުފާނެވެ. އަދި ރާއްޖެއިން ބޭރުގެ ވާޢިޡުންނާއި ޤާރީން ގެންނަވައި، މި ޕްރޮގްރާމް މުއްސަނދިކުރެއްވިއެވެ.

އެ މަނިކުފާނުގެ މަސައްކަތްޕުޅުތަކުގެ ތެރެއިން، ރާއްޖޭގެ ކޮންމެ ރަށެއްގައި މިސްކިތް ބިނާކުރައްވައި، ކީރިތި ޤުރްއާން ތަޖުވީދު މަގުން ކިޔެވުމުގެ ފަންނު ދިރުވުމަށް ޚިދުމަތްކުރެއްވުމާއި، ދީނީ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރެއްވުމަށް މީޑިއާ މެދުވެރިކުރައްވައި ތަފާތު ޕްރޮގްރާމްތައް އަމިއްލަފުޅަށް ކުރިއަށް ގެންދެވިކަން އެއީ ވެސް ފާހަގަކޮށްލެވޭ ކަންކަމެވެ. އަދި އެ މަނިކުފާނުގެ ވެރިކަމުގައި ކީރިތި ޤުރްއާނުގެ ޢިލްމު ފެތުރުއްވުމަށް ހުޅުއްވި ކީރިތި ޤުރްއާނާ ބެހޭ މަރުކަޒަކީ ވެސް އެ މަނިކުފާނު ދީނީ ރޮނގުން ކުރެއްވި މަތިވެރި ޚިދުމަތެކެވެ. ރައީސް މައުމޫނަކީ، ދީނީ އަދި ޢިލްމީ ގިނަ ފޮތްތަކެއް ލިޔުއްވައި ޝާއިޢުކުރެއްވުމުގެ އިތުރުން [ދީނުގެ މަގު]ގެ ނަމުގައި ދީނީ ހަފްތާ މަޖައްލާއެއް ވެސް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އޮފީހުން ނެރުއްވަމުން ގެންދެވި ޢިލްމުވެރިއެކެވެ. އޭގެއިތުރުން، ވެރިކަމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އުފުއްލަވަމުން ވެސް އެ މަނިކުފާނު ގެންދެވީ މެދުނުކެނޑި މުދައްރިސެއްގެ ދައުރު އަދާކުރައްވަމުންނެވެ. އިސްލާމީ ޝަރީޢަތާއި އުޞޫލުލްފިޤްހުގެ ޢިލްމުގެ ފިލާވަޅުތައް ކުއްލިއްޔަތުއްދިރާސާތިލްއިސްލާމިއްޔާގެ ދަރިވަރުންނަށް ޤަވާޢިދުން ނަންގަވައިދެއްވަމުން ގެންދެވިއެވެ.

ރާއްޖޭގެ އެންމެ ބޮޑު އާބާދީއެއް އޮތީ މާލޭ ސަރަޙައްދުގައި ކަމަށްވުމާ އެކު، މާލޭ ސަރަޙައްދަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލަ ޙައްލުކުރެއްވުމަށް ރައީސް މައުމޫންގެ ޒަޢާމަތުގައި ދެއްވި އަހަންމިއްޔަތުކަން ވެސް އެއީ އެމަނިކުފާނުގެ ޚިދުމަތްތަކުގެ ތެރެއިން ފާހަގަކުރެވޭ މުހިންމު ޚިދުމަތެކެވެ. ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމާ އެމަނިކުފާނު ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމަށް ފަހު، އެންމެ ބޮޑު އިސްކަމެއް ދެއްވި އެއްކަމަކީ، މާލެއިން ހިއްކެންހުރި ސަރަޙައްދުތައް ހިއްކުމަށް ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅުތަކެވެ. މިގޮތުން ހިއްކި ސަރަޙައްދުން އެތައް ބަޔަކަށް ގޯތި ދެއްވައި، ޞިނާޢީ އެކި މަޝްރޫޢުތަކަށް ބިން ޚާއްޞަކުރެއްވިއެވެ. މީގެއިތުރުން، ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލަ ޙައްލުކުރެއްވުމަށް އެމަނިކުފާނު ފެށްޓެވި އެންމެ އަގުބޮޑު އެއް މަޝްރޫޢަކީ [[ހުޅުމާލެ|ހުޅުމާލޭ]] މަޝްރޫޢެވެ. 1997ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޫބަރު މަހުގެ 16ވަނަ ދުވަހު އެ މަނިކުފާނު އިފްތިތާޙުކޮށްދެއްވި މި މަޝްރޫޢު ވެގެންދިޔައީ، ދިވެހިންގެ އެތައް ބަޔަކަށް އެތައް ހިތްހަމަޖެހުމަކާއި، ފޮނި އުންމީދުތަކެއް ގެނެސްދިން މަޝްރޫޢަކަށެވެ. ހުޅުމާލޭގައި މީހުން ދިރިއުޅެން ފެށުން އިފްތިތާޙުވެގެންދިޔައީ، އޭގެ 6 އަހަރުފަހުން 2004ވަނަ އަހަރުގެ މޭ މަހުގެ 12ވަނަ ދުވަހުއެވެ. ރައީސް މައުމޫން ސިފަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުން ނަމަ، އެ ދުވަހަކީ ރާއްޖޭގެ ގިނަ ބަޔަކު ދެކެމުން އައި ފިނިފެންމަލުގެ ހުވަފެން ޙަޤީޤަތަކަށްވެގެންދިޔަ ދުވަހެވެ.

ރައީސް މައުމޫންގެ މަސައްކަތްޕުޅުތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ އަލިގަދަކޮށް ފާހަގަވެގެންދިޔަ އެއް މަސައްކަތްޕުޅަކީ، ސަރަޙައްދީ އެއްބައިވަންތަކަމަށާއި، އިސްލާމީ އުންމަތުގެ ޙައްޤުތައް ޙިމާޔަތްކުރެއްވުމަށް ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅެވެ. ރައީސް މައުމޫނަކީ، ސަރަޙައްދީ ޖަމްޢިއްޔާ [&lt;nowiki/&gt;[[ސާރކް]]]ގެ އެއް ބާނީއެވެ. އޭގެއިތުރުން، އެ މަނިކުފާނަކީ، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ބޮޑެތި ބައްދަލުވުންތަކުގައި [[ފަލަސްޠީނު]]ގެ މައްސަލައިގައި މެދުނުކެނޑި ވަކާލާތުކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ.

1987 ގައި ރައީސް މައުމޫން މުޅި ދުނިޔޭގެ ސަމާލުކަން ހޯއްދެވީ، އެ އަހަރު ވެންކޫވަރގައި އޮތް ކޮމަންވެލްތް ސަމިޓުގައާއި، އަދި އެ އަހަރު [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]]ގެ ޢާންމު މަޖިލީހުގައި، ކަނޑުގެ ލޮނުގަނޑު އުފުލުމުގެ މައްސަލައާއި، މޫސުމަށް އަންނަ ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން، ރާއްޖެއާއި އެހެނިހެން ކުދި ޖަޒީރާ ޤައުމުތަކަށް ހުރި ނުރައްކަލާ ބެހޭގޮތުން ބައިނަލްއަޤްވާމީ ސަމާލުކަން ހޯއްދެވުމާ ގުޅިގެންނެވެ. އެ ކަން ފާހަގަވެގެންދިޔައީ، ޤައުމެއްގެ އެންމެ އިސްވެރިޔަކު މި މައްސަލައާމެދު އެންމެ މަތީ ފެންވަރުގައި އެންމެ ފުރަތަމަ އަޑުއުފުއްލެވި ފަހަރު ކަމުގައެވެ.

ރައީސް މައުމޫންގެ ވެރިކަމުގެ ތެރޭގައި ރާއްޖޭގެ މިނިވަންކަމާއި ސިޔާދަތަށް އެންމެ ބޮޑު ނުރައްކަލެއް ކުރިމަތިކުރުވި ކަމަކީ [[3 ނޮވެމްބަރ 1988|1988 ނޮވެންބަރު 3ވަނަ ދުވަހު ކުރިމަތިވި ޢުދުވާނީ ޙަމަލާއެވެ.]] އެ ޙަމަލާއިން، މާތްވެގެންވާ އިސްލާމްދީނާއި، ދިވެހި ޤައުމާއި ދިވެހި ރައްޔިތުން ސަލާމަތްކުރެއްވުމަށް އެ މަނިކުފާނު ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅުތައް ވެސް ފާހަގޮށްލެވެއެވެ. އެއީ، އިސްލާމްދީނާއި ޤައުމާއި ރައްޔިތުންގެ ދިފާޢުގައި އެ މަނިކުފާނު ވެވަޑައިގެންނެވި ވަރަށް މަތިވެރި ޤުރްބާނީއެކެވެ. މީގެއިތުރުން އެ މަނިކުފާނުގެ ވެރިކަމުގައި ދިމާވި ބޮޑެތި ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި 1987 އެޕްރީލް 11ވަނަ ދުވަހު ކުރިމަތިވި ބޮޑު ރާޅު އެރުމުގެ ހާދިސާއާއި، 2004 ޑިސެންބަރު 26ވަނަ ދުވަހުގެ ސުނާމީ ކާރިސާ ހިމެނެއެވެ.

==ފާހަގަކުރެވޭ ދަތުރުތަކާއި ބައިވެރިވެވަޑައިގައިގެންނެވި ބައްދަލުވުން==
[[ފައިލު:List of international presidential trips made by Maumoon Abdul Gayoom.svg|thumb|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ރައީސްކަމުގައި ހުންނަވައި ޒިޔާރަތްކުރެއްވި ޤައުމުތައް. (ޒިޔާރަތްކުރެއްވި ޤައުމުތައް ނޫ ކުލައިން، ދިވެހިރާއްޖެ ރަތް ކުލައިން)]]
[[ފައިލު:The President of Maldives, Mr. Maumoon Abdul Gayoom inspecting the Guard of Honour at the ceremonial reception, in New Delhi on February 11, 2008.jpg|thumb|މައުމޫން އިންޑިއާގައި (2008)]]
މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވަނީ އެ މަނިކުފާނުގެ 30 އަހަރުގެ ރިޔާސަތުގައި ދުނިޔޭގެ 35 އަށް ވުރެ ގިނަ ޤައުމަށް ޒިޔާރަތްކުރައްވައިފައެވެ. ރައީސްކަމުގެ ހުވާކުރެއްވުމަށް ފަހު އެންމެ ފުރަތަމަ ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅަކީ [[ލީބިޔާ]]ގެ &quot;1 ސެޕްޓެމްބަރު އިންޤިލާބު&quot; ފާހަގަކުރުމުގެ ރަސްމިއްޔާތުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމަށް އެ ޤައުމަށް ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ [[ލީބިޔާ]]، [[ސެނެގާލް]]، [[ދެކުނު އެފްރިކާ]]އަށް ޒިޔާރަތްކުރެއްވި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ރައީސެވެ. ވެރިކަން ނިމުނު އިރު، މައުމޫން ވަނީ އެކި ފަންތީގައި 16 ފަހަރަށް ވުރެ ގިނައިން [[އިންޑިޔާ|އިންޑިއާ]]ށް ޒިޔާރަތްކުރައްވައިފައެވެ. މިއީ ރާއްޖޭގެ ރައީސަކު އެހައިތަނަށް [[އިންޑިޔާ|އިންޑިއާ]]އަށް އެންމެ ގިނައިން ދަތުރުކުރެއްވުމުގެ ރެކޯޑެވެ.

* މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމަށް ފަހު ކުރެއްވި ފުރަތަމަ ދަތުރުފުޅަކީ [[ލީބިޔާ]]އަށް ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅެވެ. މި ދަތުރުފުޅުކުރެއްވީ އެ ޤައުމުގައި ބޭއްވުނު 10ވަނަ [[ސެޕްޓެމްބަރ ރިވޮލިއުޝަން]] ފާހަގަކުރުމުގެ ޙަފްލާގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމަށެވެ.
* 1981 ގައި [[ސައޫދީ އަރަބިއްޔާ|ސަޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާ]]ގައި ބޭއްވި 3ވަނަ އިސްލާމިކް ސަމިޓް ކޮންފެރެންސް އޮފް [[އޯރަގަނައިޒޭޝަން އޮފް ދަ އިސްލާމިކް ކޮންފެރެންސް|އޯގަނައިޒޭޝަން އޮފް ދަ އިސްލާމިކް ކޮންފެރެންސް]] ގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމަށް މައުމޫން އެ ޤައުމަށް ވަޑައިގަތެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން އައި.އެސް.ސީގެ ހުރިހާ ބައްދަލުވުމެއްގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަންނަވައެވެ. މީގެ ތެރޭގައި 1984 ގައި [[މޮރޮކޯ]] ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމާއި، 1987 ގައި [[ކުވެއިތު|ކުވައިތު]]ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމާއި, 1991 ގައި [[ސެނެގާލް]]ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމާއި، 1994 ގައި [[މޮރޮކޯ]]ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުން އަދި 1997ގައި [[ޕާކިސްތާން|ޕާކިސްތާނު]]ގައި ބޭއްވުނު ބައްދަލުވުން ހިމެނެއެވެ.
* 1981 ގައި [[އޭޝިއާ]]ގެ ބައެއް ޤައުމުތަކަށް ސަރުކާރުގެ ދަތުރުފުޅެއް ކުރެއްވިއެވެ. މިގޮތުން މި ދަތުރުފުޅުގައި ވަޑައިގަތީ [[ސިންގަޕޫރު|ސިންގަޕޫރާއި]] [[މެލޭޝިޔާ]]އަށެވެ.
* 10 މޭ 1982 ގައި [[ލަންޑަން|ލަންޑަނަށް]] ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ހައިސިއްޔަތުން މައުމޫން ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅަކީ ހުޅަނގުގެ ޤައުމަކަށް މި މަނިކުފާނު ކުރެއްވި ފުރަތަމަ ދަތުރުފުޅެވެ.
* އޮކްޓޫބަރު 1982 ގައި [[ފިޖީ]] ގައި ބޭއްވި '''ކޮމަންވެލްތު'''ގެ އިސްވެރީންގެ ބައްދަލުވުމުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގެންނެވިއެވެ.
1982ވަނަ އަހަރު [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]އަށް ސަރުކާރުގެ ދަތުރުފުޅެއް ކުރެއްވިއެވެ. މި ދަތުރުފުޅުގެ ބޭނުންފުޅަކަށްވީ ދެ ޤައުމުގެ ގުޅުން އިތުރަށް ބަދަހިކުރުމެވެ.

== ރިޔާސީ ދައުރަށް ފަހު ==
2008 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހު [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]ކަމުގެ ހުވާ [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]] ކުރެއްވުމާ ގުޅިގެން މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ބަދަލުވެވަޑައިގަތީ މާލޭގައި ހުންނަ އެ މަނިކުފާނުގެ އަމިއްލަ ގެކޮޅަށެވެ. 

ހިލޭ ސާބަހަށް މަސައްކަތްކުރުމާއި، ދިވެހީންނަށް އިޖުތިމާޢީ އެކި ރޮނގުތަކުން ފައިދާކުރަނިވި ޚިދުމަތްތަކެއް ކުރެއްވުމުގެ މަޤްޞަދުގައި 2010 ޖަނަވަރީ 26ވަނަ ދުވަހު ރައީސް މައުމޫން ވަނީ [މައުމޫން ފައުންޑޭޝަން] ގެ ނަމުގައި ޖަމްޢިއްޔާއެއް އުފައްދަވައިފައެވެ. އަދި އެ ފައުންޑޭޝަންގެ މުއައްސިސްކަމާއި ޗެއަރމަން ކަމުގެ މަޤާމު މިއަދު ވެސް ގެންދަވަނީ ފުރުއްވަމުންނެވެ. 

ރައީސްކަމުން ވަކިވެވަޑައިގެންނެވި އިރު މައުމޫން ހުންނެވީ [[ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ|ޑީއާރުޕީ]]ގައެވެ. ނަމަވެސް 2011ވަނަ އަހަރު އެ ޕާޓީން ވަކިވެވަޑައިގަތުމަށް ފަހު [[ޕްރޮގްރެސިވް ޕާޓީ އޮފް މޯލްޑިވްސް|ޕްރޮގްރެސިވް ޕާޓީ އޮފް މޯލްޑިވްސް (ޕީޕީއެމް)]] ގެ ނަމުގައި އައު ޕާޓީއެއް އުފެއްދެވިއެވެ.  

ދިމާވި އެކި ސަބަބުތަކާ ހުރެ ޕީޕީއެމްގެ ތެރޭގައި އެކި މައްސަލަތައް ކުރިމަތިވިއެވެ. ޕާޓީގެ ލީޑަރޝިޕްގެ ތެރޭގައި ޖެހުނު މައްސަލަތަކަށް ފަހު ޕީޕީއެމުން ވަކިވެވަޑައިގެން &quot;މޯލްޑިވްސް ރިފޯމް މޫވްމަންޓް&quot; ގެ ނަމުގައި މައުމޫން އިސްވެ ހުރެ އައު ޕާޓީއެއް ވަނީ އުފައްދަވައިފައެވެ. ނަމަވެސް ސިޔާސީ ޕާޓީގެ ޤާނޫނު ލާޒިމުކުރާ ޢަދަދު ކަމަށްވާ 3,000 މެމްބަރުން އެ ޕާޓީ އަށް ހަމަކުރެވިފައި ނުވާތީ، 2025 ޖަނަވަރީ 29ވަނަ ދުވަހު އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން ވަނީ ޕާޓީ އުވައިލައި، ސިޔާސީ ޕާޓީތަކުގެ ދަފުތަރުން އުނިކޮށްފައެވެ. 

== ލިޔުއްވައިފައިވާ ބައެއް ފޮތްތައް ==

* أُصُولُ الْفِقْه - އިސްލާމީ ފިޤްހުގެ މަޞްދަރުތަކާއި އެ މަޞްދަރުތަކުން ޙުކުމް ދެނެގަނެވޭނެ ހަމަތައް
* އަހަރެމެންގެ ދީނަކީ މިއީ (ތަރުޖަމާ)
* ހެޔޮކަމާއި ތަޤްވާގެ މައްސަރު
* އިސްލާމްދީނަކީ ރީތިކަމުގެ ދީނެވެ.
* އަންހެނަކު އިސްލާމީ ޤައުމެއްގެ އެންމެ މަތީ މަޤާމު އަދާކުރުމަކީ ޝަރްޢީ ގޮތުން ހުއްދަކަމެއްތޯ؟
* ޙައްޖާއި ޢުމްރާވުމުގައި ކިޔާ ބައެއް ދުޢާ މާނައާ އެކު
* އަޙްކާމުލްޙައްޖު ވަލްޢުމްރާ (1ވަނަ ބައި އަދި 2ވަނަ ބައި)&lt;br /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin: 1em auto 1em auto; &quot;
|-
|ކުރިން ހުންނެވީ:&lt;br /&gt;[[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]|| bgcolor=&quot;LightGray&quot; | '''[[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]'''&lt;br /&gt;1978-2008|| ފަހުން ވަޑައިގަތީ:&lt;br /&gt;'''[[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]]'''
|}

==ރިފަރެންސް==
*  [[ރޯއިސްޓަން އެލިސް]] ލިޔުއްވާފައިވާ [[އަ މޭން ފޯރ އޯލް އައިލެންޑްސް]] - ISBN 981-204-852-9
* ހަދާނާއި ތާރީޚްގެ ތެރެއިން - 1 ވަނަ ބައި - އަހުމަދު ނަޖީބް - 2006

==އިތުރު ފާލަންތައް==

*[https://web.archive.org/web/20041210094828/http://www.presidencymaldives.gov.mv/v3/ ދިވެހި ރާއްޖޭގެ ރައީސުލް ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ވެބްސައިޓް]

{{wikiquote|Maumoon Abdul Gayoom|މައުމޫނު އަބްދުލް ޤައްޔޫމް}}
{{commonscat|Maumoon Abdul Gayyoom}}

{{MaldivesPresidents}}

[[ޤިސްމު:ދިވެހި ސިޔާސީ ލީޑަރުން|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:Knights Grand Cross of the Order of St Michael and St George|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:1937 births|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:Living people|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ]]
[[ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދީނީ ޢިލްމުވެރީން]]</text>
      <sha1>47pcti02bamw10htmd0nb21busavolx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>137634</id>
      <parentid>137633</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T09:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memberuser</username>
        <id>25611</id>
      </contributor>
      <origin>137634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54315" sha1="h1a5967vu41x65ucemnokqysr3cbae4" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް
| office              = [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]
| image               = Maumoon Abdul Gayoom portrait 2013.jpg
| caption             = މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް، 2013
| term_start          = 11 ނޮވެންބަރު 1978
| term_end            = 11 ނޮވެންބަރު 2008
| predecessor         = [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]
| office1             = މިނިސްޓަރ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޓްރެޜަރީ
| president1          = ހަމަ [[މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| succeeded1          = އިސްމާޢީލް ފަތުޙީ
| predecessor1        = މުޙައްމަދު ނޫރައްދީން
| termstart1          = 5 ޖަނަވަރީ 1989
| termend1            = 1 ސެޕްޓެންބަރު 2004
| office2             = މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީގެ ގަވަރުނަރު
| termstart2          = 1 ޖުލައި 1981
| termend2            = 31 އޮގަސްޓު 2004
| predecessor2        = މަޤާމު އުފެއްދެވުން
| president2          = ހަމަ [[މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| office4             = މިނިސްޓަރ އޮފް ޑިފެންސް އެންޑް ނޭޝަނަލް ސެކިޔުރިޓީ
| president4          = ހަމަ [[މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| termstart4          = 11 ނޮވެންބަރު 1978
| termend4            = 11 ނޮވެންބަރު 1993
| predecessor4        = [[ޢަބްދުލްޙަންނާން ޙަލީމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު]]
| succeeded4          = [[ލެފްޓިނަންޓް ޖެނެރަލް (ރިޓަޔަރޑް) ޢަބްދުއްސައްތާރު އާދަމް]]
| office5             = މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓް
| termstart5          = 29 މާރިޗު 1977
| termend5            = 11 ނޮވެންބަރު 1978
| president5          = [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]
| office6             = [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އެކުވެރި ދައުލަތްތަކުގެ ޖަމްޢިއްޔާ]]އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައަޅުއްވައިފައި ހުންނަވާ ދާއިމީ މަންދޫބު
| president6          = [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]
| termstart6          = 24 ސެޕްޓެންބަރު 1976
| termend6            = 28 މާރިޗު 1977
| predecessor6        = [[ޢަބްދުއްސައްތާރު މޫސާދީދީ]]
| succeeded6          = [[ފަތުޙުﷲ ޖަމީލް]]
| birth_date          = {{Birth date and age|1937|12|29|df=yes}}
| birth_place         = [[މާލެ]]، [[ދިވެހިރާއްޖެ]]
| children            = {{flatlist|
*ދުންޔާ މައުމޫން
*ޔުމްނާ މައުމޫން
*އަޙްމަދު ފާރިސް މައުމޫން
*[[މުޙައްމަދު ޣައްސާން މައުމޫން]]
}}
| spouse              = ނަސްރީނާ އިބްރާހީމް
| education           = [[މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލް]]
| alma_mater          = [[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|އަލްއަޒްހަރު ޔުނިވަރސިޓީ]]، [[މިޞްރު]]&lt;br/&gt;އެމެރިކަން ޔުނިވަރސިޓީ އިން ކައިރޯ
| successor           = [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]]
| successor2          = މުޙައްމަދު ޖަލީލު
| relations           = [[ޢަބްދުﷲ ޙަމީދު]]&lt;br/&gt;[[ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]]
| parents             = ބައްޕާފުޅު: [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް]]
| awards              = ނިޝާން ޣާޒީގެ ޢިއްޒަތުގެ ވެރިކަން - 2013
| otherparty          = [[ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ]] (2005 - 2011)&lt;br/&gt;[[ޕްރޮގްރެސިވް ޕާޓީ އޮފް މޯލްޑިވްސް]] (2011 - 2017)&lt;br/&gt;މޯލްޑިވްސް ރިފޯމް މޫވްމެންޓް (2019 - 2025)
| party               = މިނިވަން (1978 - 2005)، (2017 - 2019)، (2025އިން ފެށިގެން)
| signature           = Maumoon Abdul Gayoom signature.svg
}}
'''ނިޝާން ޣާޒީގެ ޢިއްޒަތުގެ ވެރިޔާ އަލްއުސްތާޛު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް''' ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގަތީ މީލާދީ ސަނަތުން 29 ޑިސެންބަރު 1937 (ހިޖުރީ ސަނަތުން 26 ޝައްވާލު 1356) ވީ ބުދަ ދުވަހު މައްޗަންގޮޅީ ކާމިނީގޭގައެވެ. ތުއްޕުޅު އިރުގެ ޙަޔާތްޕުޅު ހޭދަކުރެއްވީ މަންމާފުޅާއި ބައްޕާފުޅުގެ އޯގާތެރި ބެއްލެވުމުގެ ދަށުގައި މއ. ކާމިނީގޭގައެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ އަޞްލު ނަންފުޅަކީ ޢަބްދުﷲ މައުމޫން ޚައިރީއެވެ. ގޭތެރޭގެ ނަންފުޅެއްގެ ގޮތުން މަޝްހޫރުވެފައިވަނީ ޅަ ސީދީ އެވެ. ނަމަވެސް މަދްރަސީ ދައުރުގައި ކިޔައި އުޅުނީ ޢަބްދުﷲ މައުމޫންކަމަށް [ރައީސްގެ ތިންވަނަ ފަސް އަހަރުގެ ކުލަގަދަ ޚިދުމަތްތައް (1993)]  މި ފޮތުން ހާމަވެއެވެ. (މޫންލައިޓް، 1978) 

ޢަބްދުﷲ މައުމޫން ޚައިރީ ގެ ނަންފުޅު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް ބަދަލުވިކަމަށްވަނީ އެ މަނިކުފާނު ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ވަޑައިގަތުމަށް ޕާސްޕޯޓް ހެއްދެވުމުގައި އިސްވެ އުޅުއްވި ބޭފުޅަކަށް އެރި އޮޅުމެއްގެ ސަބަބުންނެވެ. ޢާއްމުކޮށް ކިޔައި އުޅުނީ [މައުމޫން] ކަމަށްވުމުން ފުރިހަމަ ނަންފުޅު ފޯމުގައި ލިޔުނު މީހަކު [މައުމޫން] މި ނަންފުޅާ ގުޅުވައިގެން ބައްޕާފުޅުގެ ނަންފުޅު އިތުރުކުރައްވައި [މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]ގެ ގޮތުގައި ޕާސްޕޯޓް ހެއްދެވީއެވެ.


197 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެންބަރު މަހުގެ 11ވަނަ ދުވަހުން ފެށިގެން 2008 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހާ ހަމައަށް [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]ކަން ކުރައްވައިފައިވަނީ އެ މަނިކުފާނެވެ. [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ|ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމާ]] އެ މަނިކުފާނު ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވީ 1978 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހު އޭރުގެ ރައީސް [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު|އިބްރާހީމް ނާޞިރު (ނޣޢވ)]] އަށް ފަހުގައެވެ. މައުމޫން އެންމެފަހުން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމަށް އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތީ 2003ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޫބަރު މަހުގެ ތެރޭގައި %90.02 ގެ އަޣުލަބިއްޔަތަކުންނެވެ. 

==ޢާއިލާ==
'''މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް'''ގެ ބައްޕާފުޅަކީ އިބްރާހީމް މާފަތް ތަކުރުފާނުގެ [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް|ފަޟީލަތުއްޝައިޚުލްމަރްޙޫމު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް (މާފަތްގޭ ދޮން ސީދީ)]] އެވެ. އަދި މަންމާފުޅަކީ ބޮއިގަސްދޮށުގޭ މޫސާ ކަލޭފާނުގެ ކަތްދައިދީ (ޚަދީޖާ މޫސާ) އެވެ. މައުމޫނާ އެއްބަފާ 25 ބޭފުޅުން ތިބެއެވެ. މައުމޫނަކީ ޢާއިލާގެ 10ވަނަ ބޭފުޅާއެވެ. [[މިޞްރު]]ގެ [[ޤާހިރާ]]ގައި ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރައްވަން އުޅުއްވި ދުވަސްވަރު، 1954ވަނަ އަހަރު މައުމޫންގެ މަންމާފުޅު އަވަހާރަވިއެވެ. ބައްޕާފުޅު އަވަހާރަވީ 1982 ގައި ޢުމުރުފުޅުން 87 އަހަރުގައެވެ. [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް|ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމަށް]] އޭނާގެ ދަރިފުޅު މައުމޫން ވެރިކަމާ ޙަވާލުވުމާއި، މައުމޫންގެ ފުރަތަމަ ދައުރުގެ މަންޒަރުތައް ދެކިވަޑައިގަތުމުގެ އުފާ ލިބިވަޑައިގެންފައިވެއެވެ.

1965ވަނަ އަހަރު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމާއި ނަސްރީނާއާ ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ބައްދަލުވިއެވެ. އޭރު ނަސްރީނާއަކީ [[ދިވެހިރާއްޖެ]]އިން [[ޤާހިރާ]]އަށް ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރުމަށް ގޮސް ހުރި ދަރިވަރެކެވެ. އެ ކަމަނާގެ ޢުމުރުފުޅުން އޭރު 15 އަހަރުފުޅެވެ. އަދި މައުމޫންގެ ޢުމުރުފުޅުން 27 އަހަރުފުޅެވެ. އޭގެ 4 އަހަރުފަހުން 1969 ޖުލައި 14ވަނަ ދުވަހު [[މިޞްރު]]ގެ [[ޤާހިރާ]]ގައި މައުމޫނާއި ނަސްރީނާ ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތެވެ. ކައިވެންޏަށް މާ ގިނަ ދުވަސްތަކެއްނުވެ [[ނައިޖީރިއާ]]ގެ އަޙްމަދު ބެއްލޯ ޔުނިވަރސިޓީގައި އިސްލާމިކް ސްޓަޑީޒް ލެކްޗަރަރއެއްގެ މަޤާމު މައުމޫން އަދާކުރެއްވިއެވެ.

1970ވަނަ އަހަރު މި ދެމަފިރީންނަށް އެއްމާބަނޑު ދެ އަންހެން ބޭފުޅުން ލިބިވަޑައިގަތެވެ. އެއީ ދުންޔާ މައުމޫނާއި ޔުމްނާ މައުމޫނެވެ. ދެވަނަ ފަހަރަށް ނަސްރީނާ ބަލިވެ އިންނެވުމުން މައުމޫން، އެ ކަމަނާ [[މާލެ]]އަށް ފޮނުއްވިއެވެ. މި ދެމަފިރީންގެ ފުރަތަމަ ފިރިހެން ބޭފުޅާކަމަށްވާ އަޙްމަދު ފާރިސް މައުމޫން އުފަންވީ 1971 މާރިޗު 31ވަނަ ދުވަހު [[މާލެ|މާލޭ]]ގައެވެ. އޭގެ 9 އަހަރު ފަހުން ހަގު ދަރިކަލުން [[މުޙައްމަދު ޣައްސާން މައުމޫން]] އުފަންވީ 1980 ޖޫން 12ވަނަ ދުވަހުއެވެ.{{familytree/start|style=font-size:100%;line-height:100%;}}
{{familytree | | |IBRAH|y|UNKN1| |MOODI|y|MARDI| | IBRAH=އިބްރާހީމް މާފަތް ތަކުރުފާނު|UNKN1=ގަލޮޅު ސިއްތި|MOODI='''މޫސާ ދީދީ'''|MARDI=މަރްޔަމް ދީދީ}}
{{familytree | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | }}
{{familytree | | | | |ABDIB|~|~|y|~|~|KHAMO| | | | ABDIB=[[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް]]|KHAMO='''ޚަދީޖާ މޫސާ'''}}
{{familytree | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | }}
{{familytree | | | | | | | | |MAUGA| | | | | | | | MAUGA=މައުމޫން އަބްދުލްޤައްޔޫމް}}
{{familytree/end}}

==ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުން==
މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޅަފަތުގެ ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވީ އެ މަނިކުފާނުގެ ޢިލްމުވެރި ބައްޕާފުޅު [[ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް|ފަޟީލަތުއްޝައިޚުލްމަރްޙޫމު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އިބްރާހީމް]]ގެ އަރިހުންނެވެ. އެއަށްފަހު [[މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލް|މަދްރަސަތުލްމަޖީދިއްޔާ]]އިން ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ފަހު [[އޮޅުދޫކަރަ|ސިލޯނަށް]] ވަޑައިގެން ކުޑަ ދުވަސްކޮޅަކު ކިޔަވައިވިދާޅުވިއެވެ. އޭގެފަހުގައި [[މިޞްރު|މިޞްރަށް]] ވަޑައިގެން [[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|ޖާމިޢުލްއަޒްހަރުން]] މަތީ ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވިއެވެ. އެ ޔުނިވަރސިޓީގެ ކުއްލިއްޔަތުއްޝަރީޢާ ވަލްޤާނޫނުގައި އިސްލާމީ ޝަރީޢާއާއި ޤާނޫނުގެ ރޮނގުން ފުރަތަމަ ޑިގްރީއާއި މާސްޓަރސް ޑިގްރީ ފުރިހަމަ ކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެ ދާއިރާއިން ޕީއެޗްޑީ ޙާޞިލުކުރެއްވުމަށް ޓަކައި ތީސީސް ލިޔުއްވާނެ ދާއިރާ ކަނޑައަޅުއްވައި ޕްލޭން ހައްދަވައި އެ ޕްލޭން ޔުނިވަރސިޓީއަށް ހުށަހެޅުއްވިއެވެ. މި ޕްލޭން [[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|އަޒްހަރުން]] ޤަބޫލުކުރައްވައި ޕީއެޗްޑީ ދަރިވަރެއްގެ ގޮތުގައި ރަޖިސްޓްރީކުރެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް ދިމާވި ކަމަކާ ހުރެ އެ ކަން ކުރިޔަށް ގެންދެވޭ ގޮތެއްނުވިއެވެ.

މީގެއިތުރުން މައުމޫން ވަނީ [[ޤާހިރާ]]ގައި ހުންނަ އެމެރިކަން ޔުނިވަރސިޓީ އޮފް ކައިރޯއިން ވެސް ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރައްވައިފައެވެ.

==ޚިދުމަތް==
1969ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން 1971ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް މައުމޫން ހުންނެވީ [[ނައިޖީރިއާ]]ގެ އަޙްމަދު ބެއްލޯ ޔުނިވަރސިޓީގެ ޢަބްދުﷲ ބަޔޭރޯ ކޮލެޖުގައި އިސްލާމިކް ސްޓަޑީޒްގެ ލެކްޗަރަރއެއްގެ މަޤާމުގައެވެ. އެ ޔުނިވަރސިޓީގައި މަސައްކަތްކުރެއްވުމަށް ފަހު 1971ވަނަ އަހަރުގެ ކުރީކޮޅު މައުމޫން ރާއްޖެ ވަޑައިގަތެވެ. ރާއްޖެ ވަޑައިގަތުމަށް ފަހު 1971އިން 1972އަށް [[މާލެ|މާލޭ]] [[އަމީނިއްޔާ ސުކޫލް|އަމީނިއްޔާ ސްކޫލް]]ގައި އިނގިރޭސިބަހާއި، ހިސާބާއި، އިސްލާމް މާއްދާ ކިޔަވައިދެއްވިއެވެ. 1972ވަނަ އަހަރު ސަރުކާރުގެ ޝިޕިންގ ޑިޕާޓްމަންޓަށް ބަދަލުކުރެވި އެ ޑިޕާޓްމަންޓުގައި މެނޭޖަރެއްގެ މަޤާމު އަދާކުރެއްވިއެވެ.

1974ވަނަ އަހަރު، ސަރުކާރުގެ ޓެލެކޮމިއުނިކޭޝަންސް ޑިޕާޓްމަންޓުގެ އަންޑަރސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން އެ ތަނުގެ ޑިރެކްޓަރުކަން ކުރެއްވިއެވެ. ހަމަ އެ އަހަރުގެ ފަހުކޮޅު، ބޮޑުވަޒީރު [[އަޙްމަދު ޒަކީ]]ގެ އޮފީހުގެ ސްޕެޝަލް އަންޑަރސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމަށް ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. 1975ވަނަ އަހަރުގެ މާރިޗު މަހު [[އަޙްމަދު ޒަކީ]] މަޤާމުން ވަކިކުރައްވައި، ބޮޑުވަޒީރުގެ މަޤާމު އުވައިލެއްވުމާ ގުޅިގެން މައުމޫންގެ އެ މަޤާމު ނިމުމަކަށް އައެވެ. އެއަށްފަހު [[ކޮޅުނބު]]ގައި ދުވަސްކޮޅަކު އުޅުއްވުމަށް ފަހު އެނބުރި ރާއްޖެ ވަޑައިގަތުމުން، އޭނާ ޢައްޔަންކުރެއްވީ [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]ގައި ހުންނަވާ ދިވެހި ސަފީރުގެ ނާއިބުގެ މަޤާމަށެވެ. 1975ވަނަ އަހަރު ޑިޕާޓްމަންޓް އޮފް އެކްސްޓަރނަލް އެފެއާޒްގެ އަންޑަރސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމަށް ވެސް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޢައްޔަންކުރައްވައިފައިވެއެވެ.

1976ވަނަ އަހަރު ޓްރާންސްޕޯޓް އެންޑް ކޮމިއުނިކޭޝަން މިނިސްޓަރުގެ ނާއިބުކަމުގެ މަޤާމަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. އަދި ހަމަ އެ އަހަރުގެ ސެޕްޓެންބަރު 24 ގައި [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]] އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައަޅުއްވައިފައި ހުންނަވާ ދާއިމީ މަންދޫބަކަށް މައުމޫން ހަމަޖެއްސެވިއެވެ. އެ މަޤާމުގައި ހުންނެވުމަށް ފަހު އެނބުރި ރާއްޖެ ވަޑައިގަތީ 1977ވަނަ އަހަރުގެ މާރިޗު މަހުގައެވެ. އެއަށްފަހު 1978 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމާ ހަމައަށް ހުންނެވީ މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓްގެ މަޤާމުގައެވެ. 

=== ފުރުއްވި މަޤާމުތައް ===
* [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]] އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކަނޑައަޅުއްވައިފައި ހުންނަވާ ދާއިމީ މަންދޫބުކަން
* [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]ގައި ހުންނަ ދިވެހި ސަފީރުގެ އޮފީހުގެ ވެރިޔާކަން
* [[އަމީނިއްޔާ ސުކޫލް|އަމީނިއްޔާ ސްކޫލް]]ގެ މުދައްރިސްކަން
* [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]] ގައި ހުންނަވާ ދިވެހި ދައުލަތުގެ ވަކީލުކަން
* ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އޮފީހުގެ ޚާއްޞަ ވަކީލުކަން
* މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓްކަން
* ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަން
* ސިފައިންނާއި ފުލުހުންގެ އެންމެ މަތީ ވެރިޔާކަން
* އެމްއެމްއޭގެ ގަވަރުނަރުކަން
* މިނިސްޓަރ އޮފް ޑިފެންސް އެންޑް ނޭޝަނަލް ސެކިއުރިޓީކަން
* މިނިސްޓަރ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޓެރަޜަރީކަން

== ވާދަކުރެއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުތައް ==

=== 1978 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ===
1978ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމްގެ ނަންފުޅާއި އޭރުގެ ރައީސް [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]ގެ ނަންފުޅު [[ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިސް|މަޖިލީހަށް]] ހުށަހެޅުނެވެ. މަޖިލީހުގައި ނެގުނު ވޯޓުގައި [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު|ނާޞިރަށް]] 41 ވޯޓު ލިބިވަޑައިގެންނެވި އިރު މައުމޫނަށް ލިބިވަޑައިގަތީ 5 ވޯޓެވެ. ނަމަވެސް ޞިއްޙީ ސަބަބުތަކަށް ޓަކައި ރިޔާސީ ތިންވަނަ ދައުރަކަށް ކުރިމަތިނުލެއްވުމަށް ރައީސް [[އިބްރާހީމް ނާޞިރު|ނާޞިރު]] ނިންމެވިއެވެ. އެއަށްފަހު ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ރައީސްކަމަށް ތިން ބޭފުޅެއްގެ ނަން ހުށަހެޅިއެވެ. އެއީ މިނިސްޓަރ އޮފް އެޑިޔުކޭޝަން އަދި ކުރީގެ ނާއިބު ރައީސް [[ޢަބްދުއްސައްތާރު މޫސާދީދީ]]އާއި، މިނިސްޓަރ އޮފް ހެލްތު [[މުއުމިނާ ޙަލީމް|މުއުމިނާ ޙަލީމާއި]] މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމެވެ. އެ ބޭފުޅުންގެ ތެރެއިން ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރެއްވުމަށް ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ހޮވި ބޭފުޅަކީ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމެވެ. 

1978 ޖުލައި 28ވަނަ ދުވަހު ނެގުނު ރައްޔިތުންގެ ފެންނަ ނުފެންނަ ވޯޓުގައި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވަނީ %92.96 ވޯޓު ހޯއްދަވައިފައެވެ. މިއާއެކު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމަށް މައުމޫން އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތެވެ. 

=== 1983، 1988، 1993، 1988 ގެ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުތައް ===
1983ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރައްވާނެ ކެންޑިޑޭޓަކަށް ވެސް ހޮވުނީ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމެވެ. 1983 ސެޕްޓެންބަރު 30ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ވޯޓުގައި 57,913 ވޯޓު (%95.62) ހޯއްދަވައިގެން ރިޔާސީ ދެވަނަ ދައުރަކަށް މައުމޫން ހޮވިވަޑައިގަތެވެ.

1988ވަނަ އަހަރު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި މައުމޫން ވަނީ 69,373 ވޯޓު ހޯއްދަވައިފައެވެ. މިއީ ވޯޓުލީ މީހުންގެ %96.47 އެވެ. އޭނާއާ ދެކޮޅަށް ލިބިފައިވަނީ 2,537 ވޯޓެވެ.

1993ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރެއްވުމަށް މައުމޫނާ އެކު އޭނާގެ ޅިޔަނު [[އިލްޔާސް އިބްރާހީމް]] ވާދަކުރެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް މަޖިލީހުން ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓެއްގެ ގޮތުގައި ހޮވީ މައުމޫނެވެ. އެ ފަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި %92.8 ވޯޓު ހޯއްދަވައި 1993 އޮކްޓޫބަރު 1ވަނަ ދުވަހު ރިޔާސީ ހަތަރުވަނަ ދައުރަކަށް އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތެވެ.

1998 އޮކްޓޫބަރު 16ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި، 86,504 ވޯޓު (%90.90) ހޯއްދަވައިގެން ފަސްވަނަ ދައުރަކަށް މައުމޫން އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތެވެ.

=== 2003 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ===
ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ހުރިހާ މެންބަރުން (50 މެންބަރުން) ގެ ވޯޓާ އެކު، ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރާނެ ކެންޑިޑޭޓަކަށް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ހޮވުނެވެ. އެ އިންތިޚާބުގައި 102,909 ވޯޓު (%90.28) ކާމިޔާބުކުރައްވައިގެން، ރިޔާސީ ހަވަނަ ދައުރެއް މައުމޫން ކަށަވަރުކުރެއްވިއެވެ. 

=== 2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ===
2008ވަނަ އަހަރު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި މިހާރު ޢަމަލުކުރެވެމުންދާ ފެހި ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ބޭއްވި ފުރަތަމަ ރިޔާސީ އިންތިޚާބެވެ. އަދި އެއީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ބޭއްވި ގިނަ ޕާޓީ އެކުލެވޭ ވާދަވެރި ރިޔާސީ އިންތިޚާބު ވެސްމެއެވެ. 

2007ވަނަ އަހަރުގެ އޮގަސްޓު މަހު، [[ހައްދުންމަތި|ހައްދުންމައްޗަށް]] ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅެއްގެ ތެރެއިން، 2008ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި [[ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ|ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ (ޑީއާރުޕީ)]] ގެ ފަރާތުން ވާދަކުރައްވާނެކަން މައުމޫން އިޢުލާނުކުރެއްވިއެވެ. ޑީއާރުޕީގެ އަސާސީ ޤަވާޢިދު ބުނާގޮތުން، ޕާޓީގެ ލީޑަރަކީ ޕާޓީގެ ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓްކަމަށް ވާތީ، މައުމޫނަކީ އޭރު ވެސް އެ ޕާޓީގެ ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓެވެ. 

އާ ޤާނޫނުއަސާސީގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަން ކުރެއްވޭނީ ގިނަވެގެން ދެ ދައުރުގައި ކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތުމާ އެކު، ހަތްވަނަ ދައުރަކަށް މައުމޫން ކުރިމަތިލެއްވުމުން އެ މައްސަލަ [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓު|ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓަށް]] ހުށަހެޅުނެވެ. އެ މައްސަލައިގައި ސުޕްރީމް ކޯޓުން ނިންމައިފައިވަނީ ދައުރުގެ ޙުދޫދުތައް ހިނގާނީ އައު ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ފުރިހަމަކުރާ ދައުރުތަކަށް އެކަނި ކަމަށެވެ. އަދި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަކީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމަށް ޝަރުޠު ފުރިހަމަވާ މީހެއްކަމަށެވެ.

2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި މައުމޫންގެ ރަނިންގ މޭޓެއްގެ ގޮތުގައި އިޚްތިޔާރުކުރެއްވީ އޭރުގެ މިނިސްޓަރ އޮފް އެޓޯލްސް ޑިވެލޮޕްމަންޓް [[އަޙްމަދު ތަސްމީން ޢަލީ]]އެވެ.

2008 އޮކްޓޫބަރު 8ވަނަ ދުވަހު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ފުރަތަމަ ބުރުގައި މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ހިމެނޭ ގޮތުން ޖުމުލަ 6 ކެންޑިޑޭޓުން ވާދަކުރެއްވިއެވެ. މައުމޫނާ އެކު ދެން ވާދަކުރެއްވީ [[ޤާސިމް އިބްރާހީމް]]، [[ޙަސަން ސަޢީދު|ޑރ. ޙަސަން ސަޢީދު]]، [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]]، [[އިބްރާހިމް އިސްމާޢިލް|އިބްރާހިމް އިސްމާޢީލް]]، [[ޢުމަރު ނަސީރު|ޢުމަރު ނަޞީރު]]، މި 5 ބޭފޫޅުންނެވެ. އިންތިޚާބުގެ ފުރަތަމަ ބުރުގައި 71,731 ވޯޓާ އެކު ވޯޓުލީ މީހުންގެ %40.63 ހޯއްދަވައި ފުރަތަމަ ބުރު ކާމިޔާބުކުރެއްވީ މައުމޫނެވެ. ނަމަވެސް އެއްވެސް ކެންޑިޑޭޓަކަށް %50 ވޯޓު ލިބިފައިނުވާތީ އިންތިޚާބުގެ ދެވަނަ ބުރު ބާއްވައިފައިވެއެވެ.

2008 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ދެވަނަ ބުރު ބޭއްވީ 2008 އޮކްޓޫބަރު 28ވަނަ ދުވަހުއެވެ. ދެވަނަ ބުރުގައި ވާދަކުރެއްވީ ފުރަތަމަ ބުރުން އެންމެ ގިނަ ވޯޓު ލިބިވަޑައިގެންނެވި ދެ ކެންޑިޑޭޓުންކަމަށްވާ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމާއި [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު|މުޙައްމަދު ނަޝީދެވެ]]. ދެވަނަ ބުރުގައި 97,222 ވޯޓު (%54.21) ހޯއްދަވައި އިންތިޚާބު ކާމިޔާބުކުރެއްވީ [[ދިވެހިރައްޔިތުންގެ ޑިމޮކްރެޓިކް ޕާޓީ]]ގެ ކެންޑިޑޭޓު މުޙައްމަދު ނަޝީދެވެ. 82,121 ވޯޓު (%45.79) އާ އެކު މައުމޫނަށް ކުރިމަތިވެވަޑައިގެންނެވީ ނާކާމިޔާބީއާއެވެ.

== ރިޔާސީ ދައުރު (1978 - 2008) ==
އަލްއުސްތާޛު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެވަނަ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ދެވަނަ ރައީސްގެ ގޮތުގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ ހުވާކުރެއްވީ 11 ނޮވެންބަރު 1978 (10 ޛުލްޙިއްޖާ 1398) ވީ ހޮނިހިރު ވިލޭރޭގެ މެންދަމު 00:00 ގައެވެ. އެ މަނިކުފާނަށް ހުވާ ލައިދެއްވީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އޭރުގެ އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރު [[މޫސާ ފަތުޙީ|ފަޟީލަތުލްއުސްތާޛުއްޝައިޚުލްމަރްޙޫމު މޫސާ ފަތުޙީ އަލްއަޒްހަރީ]]އެވެ. އޭގެފަހުން ވިދިވިދިގެން 5 އަހަރުގެ 6 ދައުރަށް، ރައްޔިތުންގެ ވަރަށް ތަނަވަސް އަޣުލަބިއްޔަތަކުން މައުމޫން ވަނީ ހޮވިވަޑައިގެންފައެވެ. އަދި އެ މަނިކުފާނު ވަނީ ދިވެހި ޤައުމަށާއި ރައްޔިތުންނަށް ވަރަށް އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވައިފައެވެ.

ރައީސް މައުމޫންގެ ޒަޢާމަތު ވެގެންދިޔައީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ތަފާތު ރޮނގުރޮނގުން ކުރިއެރުމާއި ތަރައްޤީ ލިބުނު އަހަރުތަކަކަށެވެ. އެ މަނިކުފާނު ވެރިކަމާ ޙަވާލުވީ އަހަރު، 1978 ގައި، ރާއްޖޭގެ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ނިސްބަތް، ބޮލަކަށް ޖެހޭ މިންވަރަކީ 180 އެމެރިކާ ޑޮލަރަށް ވުރެ މަދު ޢަދަދެކެވެ. ނަމަވެސް އެ މަނިކުފާނުގެ ވެރިކަން ނިމުނު އިރު، 2008 ގައި، އެ ޢަދަދު ވަނީ 4500 އެމެރިކާ ޑޮލަރަށް އިތުރުވެފައެވެ.

މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމާ ޢަވާލުވެވަޑައިގެންނެވި އިރު ރާއްޖޭގައި ހުރީ ސަރުކާރުގެ އެންމެ 4 ސްކޫލެވެ. ލިޔަންކިޔަން ދަންނަ މީހުންނަށް ވުރެ، ލިޔަންކިޔަން ނުދަންނަ މީހުން ގިނައެވެ. 2008 ގައި އެމަނިކުފާނު ވެރިކަމުން ވަކިވެވަޑައިގެންނެވި އިރު، ސަރުކާރުގެ 221 ސްކޫލް ހިނގަމުންދިޔައެވެ. 1978 ގައި، 65 ޔުނިވަރސިޓީ ގްރެޖުއޭޓުން ތިބި އިރު، އެ މަނިކުފާނުގެ ރިޔާސަތުގައި އެ ޢަދަދު 4000 އަށް އިތުރުވެފައިވެއެވެ. ލިޔަންކިޔަން ދަންނަ މީހުންގެ ނިސްބަތް އޮތީ ހުޅަނގުގެ ޤައުމުތަކާ ފައިހަމަކުރެވޭ މިންވަރުގައެވެ. 99 އިންސައްތައާ ގާތްކުރާ ޢަދަދެއްގައެވެ. ޞިއްޙީ ދާއިރާއަށް ބަލާ އިރު، ރައީސް މައުމޫންގެ ރިޔާސަތު ފެށުނު އިރު ތިބީ 23 ޑޮކްޓަރުންނާއި 74 ނަރުހުންނެވެ. 2008 ނިމުނު އިރު، 600 ޑޮކްޓަރުންނާއި، 1300 ނަރުހުންނާއި، 800 ކޮމިއުނިޓީ ހެލްތް ވޯރކަރުން ޚިދުމަތުގައި ތިއްބެވިއެވެ. ވެރިކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވިއިރު ރާއްޖޭގައި ހުރީ ހަމަ އެންމެ ހޮސްޕިޓަލެކެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ ޒަޢާމަތު ނިމުނު އިރު ރާއްޖޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކުގައި 22 ހޮސްޕިޓަލް ޤާއިމުވެފައި ހުއްޓެވެ. 1978 ގައި ރާއްޖޭގައި އޮތީ އެންމެ 15 ރިޒޯޓެވެ. އެ އަހަރު ރާއްޖެ އައީ 15,000 ފަތުރުވެރީންނެވެ. 2008 ގައި ރާއްޖޭގައި ހުރި ރިޒޯޓުގެ އަދަދު 100 އާ ގާތްކުރާ ޢަދަދަކަށް އިތުރުވިއިރު، އެ އަހަރު 600,000 އަށް ވުރެ ގިނަ ފަތުރުވެރީން ރާއްޖެއަށް ޒިޔާރަތްކުރިއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިސްލާމީ ވަޙްދަތު ދެމެހެއްޓެވުމަށް ޓަކައި ވެސް ރައީސް މައުމޫން ވަނީ އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވައިފައެވެ. ރާއްޖޭގައި އިސްލާމީ ތަޢުލީމާއި ތަފާތު އިސްލާމީ ފަންނުތައް ކިޔަވައިދެއްވުމަށް ޓަކައި އުފެއްދެވި މަރުކަޒު [މަޢުހަދުއްދިރާސާތިލްއިސްލާމިއްޔާ] ހުޅުވުނީ ހިޖުރީ 15ވަނަ ޤަރުނުގެ މުނާސަބަތުގައި ހިޖުރީ އާ އަހަރުގެ ފުރަތަމަ ދުވަހުއެވެ. އެއީ، 1980ވަނަ އަހަރުގެ ފެބުރުވަރީ މަހުގެ 9ވަނަ ދުވަހުއެވެ. އޭގެފަހުން ޢަރަބި ތަޢުލީމު ދޭ ދެވަނަ މަދަރުސާ [&lt;nowiki/&gt;[[ޢަރަބިއްޔާ ސްކޫލު|އަލްމަދްރަސަތުލްޢަރަބިއްޔަތުލްއިސްލާމިއްޔާ (ޢަރަބިއްޔާ ސްކޫލް)]]] ހުޅުވިގެންދިޔައެވެ. ރާއްޖެއިން ލިޔަންކިޔަން ނުދަތުން މުޅިން ފިލުވައިލެއްވުމަށް ޓަކައި 1980 ޖަނަވަރީ 1 ގައި ފެށްޓެވި އަސާސީ ތަޢުލީމުގެ މަޝްރޫޢަކީ، އެ މަނިކުފާނު ހިންގެވި މަޝްރޫޢުތަކުގެ ތެރެއިން ވަރަށް ކާމިޔާބު މަޝްރޫޢެކެވެ.

ރާއްޖޭގެ ރައްޔިތުންގެ މެދުގައި ދީނީ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރެއްވުމަށް ޓަކައި ރަމަޟާން މަހަށް ޚާއްޞަ ކުރައްވައިގެން، ހިޖުރައިން 1400ވަނަ އަހަރުގެ ރަމަޟާން މަހުގެ 1ވަނަ ދުވަހުގެ ރެއިން ފެށިގެން، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީގެ، އޭރުގެ މުލީއާގޭގައި ރައީސް މައުމޫން ފެށްޓެވި ޤުރްއާން ކިޔެވުމާއި ދީނީ މައުޟޫޢަށް ވާހަކަ ދެއްކުމުގެ ޕްރޮގްރާމަކީ މިގޮތުން ޚާއްޞަ ގޮތެއްގައި ފާހަގަކޮށްލެވޭ ޕްރޮގްރާމެކެވެ. މި ޕްރޮގްރާމް މެދުކެނޑުމެއްނެތި ކުރިއަށް ގެންދެވިއެވެ. އޭރު ރާއްޖޭގައި ދީނީ ޢިލްމުވެރިން މަދުކަމާ އެކު، އެ ޕްރޮގްރާމްގައި ގިނަ ތަޤްރީރުތަކެއް ކުރެއްވީ ޚުދު އެ މަނިކުފާނެވެ. އަދި ރާއްޖެއިން ބޭރުގެ ވާޢިޡުންނާއި ޤާރީން ގެންނަވައި، މި ޕްރޮގްރާމް މުއްސަނދިކުރެއްވިއެވެ.

އެ މަނިކުފާނުގެ މަސައްކަތްޕުޅުތަކުގެ ތެރެއިން، ރާއްޖޭގެ ކޮންމެ ރަށެއްގައި މިސްކިތް ބިނާކުރައްވައި، ކީރިތި ޤުރްއާން ތަޖުވީދު މަގުން ކިޔެވުމުގެ ފަންނު ދިރުވުމަށް ޚިދުމަތްކުރެއްވުމާއި، ދީނީ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރެއްވުމަށް މީޑިއާ މެދުވެރިކުރައްވައި ތަފާތު ޕްރޮގްރާމްތައް އަމިއްލަފުޅަށް ކުރިއަށް ގެންދެވިކަން އެއީ ވެސް ފާހަގަކޮށްލެވޭ ކަންކަމެވެ. އަދި އެ މަނިކުފާނުގެ ވެރިކަމުގައި ކީރިތި ޤުރްއާނުގެ ޢިލްމު ފެތުރުއްވުމަށް ހުޅުއްވި ކީރިތި ޤުރްއާނާ ބެހޭ މަރުކަޒަކީ ވެސް އެ މަނިކުފާނު ދީނީ ރޮނގުން ކުރެއްވި މަތިވެރި ޚިދުމަތެކެވެ. ރައީސް މައުމޫނަކީ، ދީނީ އަދި ޢިލްމީ ގިނަ ފޮތްތަކެއް ލިޔުއްވައި ޝާއިޢުކުރެއްވުމުގެ އިތުރުން [ދީނުގެ މަގު]ގެ ނަމުގައި ދީނީ ހަފްތާ މަޖައްލާއެއް ވެސް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އޮފީހުން ނެރުއްވަމުން ގެންދެވި ޢިލްމުވެރިއެކެވެ. އޭގެއިތުރުން، ވެރިކަމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އުފުއްލަވަމުން ވެސް އެ މަނިކުފާނު ގެންދެވީ މެދުނުކެނޑި މުދައްރިސެއްގެ ދައުރު އަދާކުރައްވަމުންނެވެ. އިސްލާމީ ޝަރީޢަތާއި އުޞޫލުލްފިޤްހުގެ ޢިލްމުގެ ފިލާވަޅުތައް ކުއްލިއްޔަތުއްދިރާސާތިލްއިސްލާމިއްޔާގެ ދަރިވަރުންނަށް ޤަވާޢިދުން ނަންގަވައިދެއްވަމުން ގެންދެވިއެވެ.

ރާއްޖޭގެ އެންމެ ބޮޑު އާބާދީއެއް އޮތީ މާލޭ ސަރަޙައްދުގައި ކަމަށްވުމާ އެކު، މާލޭ ސަރަޙައްދަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލަ ޙައްލުކުރެއްވުމަށް ރައީސް މައުމޫންގެ ޒަޢާމަތުގައި ދެއްވި އަހަންމިއްޔަތުކަން ވެސް އެއީ އެމަނިކުފާނުގެ ޚިދުމަތްތަކުގެ ތެރެއިން ފާހަގަކުރެވޭ މުހިންމު ޚިދުމަތެކެވެ. ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ މަޤާމާ އެމަނިކުފާނު ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމަށް ފަހު، އެންމެ ބޮޑު އިސްކަމެއް ދެއްވި އެއްކަމަކީ، މާލެއިން ހިއްކެންހުރި ސަރަޙައްދުތައް ހިއްކުމަށް ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅުތަކެވެ. މިގޮތުން ހިއްކި ސަރަޙައްދުން އެތައް ބަޔަކަށް ގޯތި ދެއްވައި، ޞިނާޢީ އެކި މަޝްރޫޢުތަކަށް ބިން ޚާއްޞަކުރެއްވިއެވެ. މީގެއިތުރުން، ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލަ ޙައްލުކުރެއްވުމަށް އެމަނިކުފާނު ފެށްޓެވި އެންމެ އަގުބޮޑު އެއް މަޝްރޫޢަކީ [[ހުޅުމާލެ|ހުޅުމާލޭ]] މަޝްރޫޢެވެ. 1997ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޫބަރު މަހުގެ 16ވަނަ ދުވަހު އެ މަނިކުފާނު އިފްތިތާޙުކޮށްދެއްވި މި މަޝްރޫޢު ވެގެންދިޔައީ، ދިވެހިންގެ އެތައް ބަޔަކަށް އެތައް ހިތްހަމަޖެހުމަކާއި، ފޮނި އުންމީދުތަކެއް ގެނެސްދިން މަޝްރޫޢަކަށެވެ. ހުޅުމާލޭގައި މީހުން ދިރިއުޅެން ފެށުން އިފްތިތާޙުވެގެންދިޔައީ، އޭގެ 6 އަހަރުފަހުން 2004ވަނަ އަހަރުގެ މޭ މަހުގެ 12ވަނަ ދުވަހުއެވެ. ރައީސް މައުމޫން ސިފަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުން ނަމަ، އެ ދުވަހަކީ ރާއްޖޭގެ ގިނަ ބަޔަކު ދެކެމުން އައި ފިނިފެންމަލުގެ ހުވަފެން ޙަޤީޤަތަކަށްވެގެންދިޔަ ދުވަހެވެ.

ރައީސް މައުމޫންގެ މަސައްކަތްޕުޅުތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ އަލިގަދަކޮށް ފާހަގަވެގެންދިޔަ އެއް މަސައްކަތްޕުޅަކީ، ސަރަޙައްދީ އެއްބައިވަންތަކަމަށާއި، އިސްލާމީ އުންމަތުގެ ޙައްޤުތައް ޙިމާޔަތްކުރެއްވުމަށް ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅެވެ. ރައީސް މައުމޫނަކީ، ސަރަޙައްދީ ޖަމްޢިއްޔާ [&lt;nowiki/&gt;[[ސާރކް]]]ގެ އެއް ބާނީއެވެ. އޭގެއިތުރުން، އެ މަނިކުފާނަކީ، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ބޮޑެތި ބައްދަލުވުންތަކުގައި [[ފަލަސްޠީނު]]ގެ މައްސަލައިގައި މެދުނުކެނޑި ވަކާލާތުކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ.

1987 ގައި ރައީސް މައުމޫން މުޅި ދުނިޔޭގެ ސަމާލުކަން ހޯއްދެވީ، އެ އަހަރު ވެންކޫވަރގައި އޮތް ކޮމަންވެލްތް ސަމިޓުގައާއި، އަދި އެ އަހަރު [[އެކުވެރި ދައުލަތްތައް|އދ.]]ގެ ޢާންމު މަޖިލީހުގައި، ކަނޑުގެ ލޮނުގަނޑު އުފުލުމުގެ މައްސަލައާއި، މޫސުމަށް އަންނަ ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން، ރާއްޖެއާއި އެހެނިހެން ކުދި ޖަޒީރާ ޤައުމުތަކަށް ހުރި ނުރައްކަލާ ބެހޭގޮތުން ބައިނަލްއަޤްވާމީ ސަމާލުކަން ހޯއްދެވުމާ ގުޅިގެންނެވެ. އެ ކަން ފާހަގަވެގެންދިޔައީ، ޤައުމެއްގެ އެންމެ އިސްވެރިޔަކު މި މައްސަލައާމެދު އެންމެ މަތީ ފެންވަރުގައި އެންމެ ފުރަތަމަ އަޑުއުފުއްލެވި ފަހަރު ކަމުގައެވެ.

ރައީސް މައުމޫންގެ ވެރިކަމުގެ ތެރޭގައި ރާއްޖޭގެ މިނިވަންކަމާއި ސިޔާދަތަށް އެންމެ ބޮޑު ނުރައްކަލެއް ކުރިމަތިކުރުވި ކަމަކީ [[3 ނޮވެމްބަރ 1988|1988 ނޮވެންބަރު 3ވަނަ ދުވަހު ކުރިމަތިވި ޢުދުވާނީ ޙަމަލާއެވެ.]] އެ ޙަމަލާއިން، މާތްވެގެންވާ އިސްލާމްދީނާއި، ދިވެހި ޤައުމާއި ދިވެހި ރައްޔިތުން ސަލާމަތްކުރެއްވުމަށް އެ މަނިކުފާނު ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅުތައް ވެސް ފާހަގޮށްލެވެއެވެ. އެއީ، އިސްލާމްދީނާއި ޤައުމާއި ރައްޔިތުންގެ ދިފާޢުގައި އެ މަނިކުފާނު ވެވަޑައިގެންނެވި ވަރަށް މަތިވެރި ޤުރްބާނީއެކެވެ. މީގެއިތުރުން އެ މަނިކުފާނުގެ ވެރިކަމުގައި ދިމާވި ބޮޑެތި ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި 1987 އެޕްރީލް 11ވަނަ ދުވަހު ކުރިމަތިވި ބޮޑު ރާޅު އެރުމުގެ ހާދިސާއާއި، 2004 ޑިސެންބަރު 26ވަނަ ދުވަހުގެ ސުނާމީ ކާރިސާ ހިމެނެއެވެ.

==ފާހަގަކުރެވޭ ދަތުރުތަކާއި ބައިވެރިވެވަޑައިގައިގެންނެވި ބައްދަލުވުން==
[[ފައިލު:List of international presidential trips made by Maumoon Abdul Gayoom.svg|thumb|މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ރައީސްކަމުގައި ހުންނަވައި ޒިޔާރަތްކުރެއްވި ޤައުމުތައް. (ޒިޔާރަތްކުރެއްވި ޤައުމުތައް ނޫ ކުލައިން، ދިވެހިރާއްޖެ ރަތް ކުލައިން)]]
[[ފައިލު:The President of Maldives, Mr. Maumoon Abdul Gayoom inspecting the Guard of Honour at the ceremonial reception, in New Delhi on February 11, 2008.jpg|thumb|މައުމޫން އިންޑިއާގައި (2008)]]
މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވަނީ އެ މަނިކުފާނުގެ 30 އަހަރުގެ ރިޔާސަތުގައި ދުނިޔޭގެ 35 އަށް ވުރެ ގިނަ ޤައުމަށް ޒިޔާރަތްކުރައްވައިފައެވެ. ރައީސްކަމުގެ ހުވާކުރެއްވުމަށް ފަހު އެންމެ ފުރަތަމަ ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅަކީ [[ލީބިޔާ]]ގެ &quot;1 ސެޕްޓެމްބަރު އިންޤިލާބު&quot; ފާހަގަކުރުމުގެ ރަސްމިއްޔާތުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމަށް އެ ޤައުމަށް ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ [[ލީބިޔާ]]، [[ސެނެގާލް]]، [[ދެކުނު އެފްރިކާ]]އަށް ޒިޔާރަތްކުރެއްވި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ރައީސެވެ. ވެރިކަން ނިމުނު އިރު، މައުމޫން ވަނީ އެކި ފަންތީގައި 16 ފަހަރަށް ވުރެ ގިނައިން [[އިންޑިޔާ|އިންޑިއާ]]ށް ޒިޔާރަތްކުރައްވައިފައެވެ. މިއީ ރާއްޖޭގެ ރައީސަކު އެހައިތަނަށް [[އިންޑިޔާ|އިންޑިއާ]]އަށް އެންމެ ގިނައިން ދަތުރުކުރެއްވުމުގެ ރެކޯޑެވެ.

* މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމަށް ފަހު ކުރެއްވި ފުރަތަމަ ދަތުރުފުޅަކީ [[ލީބިޔާ]]އަށް ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅެވެ. މި ދަތުރުފުޅުކުރެއްވީ އެ ޤައުމުގައި ބޭއްވުނު 10ވަނަ [[ސެޕްޓެމްބަރ ރިވޮލިއުޝަން]] ފާހަގަކުރުމުގެ ޙަފްލާގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމަށެވެ.
* 1981 ގައި [[ސައޫދީ އަރަބިއްޔާ|ސަޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާ]]ގައި ބޭއްވި 3ވަނަ އިސްލާމިކް ސަމިޓް ކޮންފެރެންސް އޮފް [[އޯރަގަނައިޒޭޝަން އޮފް ދަ އިސްލާމިކް ކޮންފެރެންސް|އޯގަނައިޒޭޝަން އޮފް ދަ އިސްލާމިކް ކޮންފެރެންސް]] ގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމަށް މައުމޫން އެ ޤައުމަށް ވަޑައިގަތެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން އައި.އެސް.ސީގެ ހުރިހާ ބައްދަލުވުމެއްގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަންނަވައެވެ. މީގެ ތެރޭގައި 1984 ގައި [[މޮރޮކޯ]] ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމާއި، 1987 ގައި [[ކުވެއިތު|ކުވައިތު]]ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމާއި, 1991 ގައި [[ސެނެގާލް]]ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުމާއި، 1994 ގައި [[މޮރޮކޯ]]ގައި ބޭއްވި ބައްދަލުވުން އަދި 1997ގައި [[ޕާކިސްތާން|ޕާކިސްތާނު]]ގައި ބޭއްވުނު ބައްދަލުވުން ހިމެނެއެވެ.
* 1981 ގައި [[އޭޝިއާ]]ގެ ބައެއް ޤައުމުތަކަށް ސަރުކާރުގެ ދަތުރުފުޅެއް ކުރެއްވިއެވެ. މިގޮތުން މި ދަތުރުފުޅުގައި ވަޑައިގަތީ [[ސިންގަޕޫރު|ސިންގަޕޫރާއި]] [[މެލޭޝިޔާ]]އަށެވެ.
* 10 މޭ 1982 ގައި [[ލަންޑަން|ލަންޑަނަށް]] ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ހައިސިއްޔަތުން މައުމޫން ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅަކީ ހުޅަނގުގެ ޤައުމަކަށް މި މަނިކުފާނު ކުރެއްވި ފުރަތަމަ ދަތުރުފުޅެވެ.
* އޮކްޓޫބަރު 1982 ގައި [[ފިޖީ]] ގައި ބޭއްވި '''ކޮމަންވެލްތު'''ގެ އިސްވެރީންގެ ބައްދަލުވުމުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގެންނެވިއެވެ.
1982ވަނަ އަހަރު [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]އަށް ސަރުކާރުގެ ދަތުރުފުޅެއް ކުރެއްވިއެވެ. މި ދަތުރުފުޅުގެ ބޭނުންފުޅަކަށްވީ ދެ ޤައުމުގެ ގުޅުން އިތުރަށް ބަދަހިކުރުމެވެ.

== ރިޔާސީ ދައުރަށް ފަހު ==
2008 ނޮވެންބަރު 11ވަނަ ދުވަހު [[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]ކަމުގެ ހުވާ [[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]] ކުރެއްވުމާ ގުޅިގެން މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ބަދަލުވެވަޑައިގަތީ މާލޭގައި ހުންނަ އެ މަނިކުފާނުގެ އަމިއްލަ ގެކޮޅަށެވެ. 

ހިލޭ ސާބަހަށް މަސައްކަތްކުރުމާއި، ދިވެހީންނަށް އިޖުތިމާޢީ އެކި ރޮނގުތަކުން ފައިދާކުރަނިވި ޚިދުމަތްތަކެއް ކުރެއްވުމުގެ މަޤްޞަދުގައި 2010 ޖަނަވަރީ 26ވަނަ ދުވަހު ރައީސް މައުމޫން ވަނީ [މައުމޫން ފައުންޑޭޝަން] ގެ ނަމުގައި ޖަމްޢިއްޔާއެއް އުފައްދަވައިފައެވެ. އަދި އެ ފައުންޑޭޝަންގެ މުއައްސިސްކަމާއި ޗެއަރމަން ކަމުގެ މަޤާމު މިއަދު ވެސް ގެންދަވަނީ ފުރުއްވަމުންނެވެ. 

ރައީސްކަމުން ވަކިވެވަޑައިގެންނެވި އިރު މައުމޫން ހުންނެވީ [[ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ|ޑީއާރުޕީ]]ގައެވެ. ނަމަވެސް 2011ވަނަ އަހަރު އެ ޕާޓީން ވަކިވެވަޑައިގަތުމަށް ފަހު [[ޕްރޮގްރެސިވް ޕާޓީ އޮފް މޯލްޑިވްސް|ޕްރޮގްރެސިވް ޕާޓީ އޮފް މޯލްޑިވްސް (ޕީޕީއެމް)]] ގެ ނަމުގައި އައު ޕާޓީއެއް އުފެއްދެވިއެވެ.  

ދިމާވި އެކި ސަބަބުތަކާ ހުރެ ޕީޕީއެމްގެ ތެރޭގައި އެކި މައްސަލަތައް ކުރިމަތިވިއެވެ. ޕާޓީގެ ލީޑަރޝިޕްގެ ތެރޭގައި ޖެހުނު މައްސަލަތަކަށް ފަހު ޕީޕީއެމުން ވަކިވެވަޑައިގެން &quot;މޯލްޑިވްސް ރިފޯމް މޫވްމަންޓް&quot; ގެ ނަމުގައި މައުމޫން އިސްވެ ހުރެ އައު ޕާޓީއެއް ވަނީ އުފައްދަވައިފައެވެ. ނަމަވެސް ސިޔާސީ ޕާޓީގެ ޤާނޫނު ލާޒިމުކުރާ ޢަދަދު ކަމަށްވާ 3,000 މެމްބަރުން އެ ޕާޓީ އަށް ހަމަކުރެވިފައި ނުވާތީ، 2025 ޖަނަވަރީ 29ވަނަ ދުވަހު އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން ވަނީ ޕާޓީ އުވައިލައި، ސިޔާސީ ޕާޓީތަކުގެ ދަފުތަރުން އުނިކޮށްފައެވެ. 

== ލިޔުއްވައިފައިވާ ބައެއް ފޮތްތައް ==

* أُصُولُ الْفِقْه - އިސްލާމީ ފިޤްހުގެ މަޞްދަރުތަކާއި އެ މަޞްދަރުތަކުން ޙުކުމް ދެނެގަނެވޭނެ ހަމަތައް
* އަހަރެމެންގެ ދީނަކީ މިއީ (ތަރުޖަމާ)
* ހެޔޮކަމާއި ތަޤްވާގެ މައްސަރު
* އިސްލާމްދީނަކީ ރީތިކަމުގެ ދީނެވެ.
* އަންހެނަކު އިސްލާމީ ޤައުމެއްގެ އެންމެ މަތީ މަޤާމު އަދާކުރުމަކީ ޝަރްޢީ ގޮތުން ހުއްދަކަމެއްތޯ؟
* ޙައްޖާއި ޢުމްރާވުމުގައި ކިޔާ ބައެއް ދުޢާ މާނައާ އެކު
* އަޙްކާމުލްޙައްޖު ވަލްޢުމްރާ (1ވަނަ ބައި އަދި 2ވަނަ ބައި)

== އަގުވަޒަންކުރުންތަކާއި އިނާމުތައް ==
[[ފައިލު:Order of the Rule of Ghazi on President Maumoon Abdul Gayoom, 2013.jpg|thumb|ރައީސް މައުމޫނަށް ނިޝާން ޣާޒީގެ ޢިއްޒަތުގެ ވެރިކަން އަރުވަނީ (2013)]]
ރައީސް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމްގެ ޚިދުމަތްތަކުގެ އަގު ވަޒަންކޮށް، ބޭރުގެ ތިން ޔުނިވަރސިޓީއަކުން ވަނީ އޮނަރަރީ ޑޮކްޓަރޭޓްގެ ޝަރަފު އެމަނިކުފާނަށް އަރުވައިފައެވެ. 1988ވަނަ އަހަރު ޔުނެޕުން ވަނީ ރައީސް މައުމޫނަށް [ގްލޯބަލް 500]ގެ އިނާމު އަރުވާފައެވެ. އަދި، ތިމާވެށީގެ ރޮނގުން [[ޖަރުމަނުވިލާތް|ޖަރުމަނުވިލާތު]]ގެ [ޑީ.އާރު.ވީ] އިނާމާއި، [[އިޓަލީވިލާތް|އިޓަލީވިލާތު]]ގެ [މޭން އޮފް ސީ] އިނާމު ވެސް އެ މަނިކުފާނަށް ލިބިވަޑައިގެންފައިވެއެވެ. އޭގެއިތުރުން، [[އިންޑިޔާ|އިންޑިއާ]] [ޓެރީގެ ސަސްޓޭނަބަލް ޑިވެލޮޕްމަންޓް ލީޑަރޝިޕް އެވޯޑު] 2008ވަނަ އަހަރު އެ މަނިކުފާނަށް ވަނީ ލިބިވަޑައިގެންފައެވެ.

ބޭރުގެ ޢިއްޒަތްތެރިންނަށް [[އިނގިރޭސިވިލާތް|އިނގިރޭސި]] ދައުލަތުން ދެއްވާ އެންމެ މަތީ ލަޤަބު [ޖީ.ސީ.އެމް.ޖީ] އަދި [[ދެކުނު ކޮރެއާ]]ގެ އެންމެ މަތީ ޝަރަފު [ގްރޭންޑް އޯޑަރ އޮފް މުގުންގާވާ] އާއި، [[އޮޅުދޫކަރަ|ސްރީލަންކާ]]ގެ އެންމެ މަތީ ޝަރަފު [މިތުރަ ވިބޫޝަނަ] ވެސް ރައީސް މައުމޫނަށް ވަނީ ލިބިވަޑައިގެންފައެވެ. އޭގެ އިތުރުން، ޑަބްލިޔޫ.އެޗް.އޯ.ގެ [ހެލްތް ފޯރ އޯލް] ރަން މެޑަލާއި، [&lt;nowiki/&gt;[[އަލްއަޒުހަރު ޔުނިވަރސިޓީ|އަލްއަޒްހަރު]]ގެ ޝީލްޑް] ވެސް އެ މަނިކުފާނަށް ލިބިވަޑައިގެންފައިވެއެވެ.

މީގެއިތުރުން ރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ކަމުގެ މަޤާމުގައި ހުންނަވައިގެންނާއި އޭގެ ކުރިން ވެސް، ދިވެހި ޤައުމަށާއި، ދިވެހި ރައްޔިތުންނަށާއި، ދިވެހި ދައުލަތަށް ތަފާތު އެތައް ރޮނގަކުން އެ މަނިކުފާނު ކުރެއްވި ޚިދުމަތްތަކުގެ އަގުވަޒަންކުރައްވައި، 2013ވަނަ އަހަރު، ދިވެހި ދައުލަތުގެ އެންމެ މަތިވެރި ޢިއްޒަތް &quot;ނިޝާން ޣާޒީގެ ޢިއްޒަތުގެ ވެރިކަން (ނ.ޣ.ޢ.ވ)&quot; އެ މަނިކުފާނަށް ވަނީ އަރުވައިފައެވެ.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%; margin: 1em auto 1em auto; &quot;
|-
|ކުރިން ހުންނެވީ:&lt;br /&gt;[[އިބްރާހީމް ނާޞިރު]]|| bgcolor=&quot;LightGray&quot; | '''[[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ]]'''&lt;br /&gt;1978-2008|| ފަހުން ވަޑައިގަތީ:&lt;br /&gt;'''[[މުޙައްމަދު ނަޝީދު]]'''
|}

==ރިފަރެންސް==
*  [[ރޯއިސްޓަން އެލިސް]] ލިޔުއްވާފައިވާ [[އަ މޭން ފޯރ އޯލް އައިލެންޑްސް]] - ISBN 981-204-852-9
* ހަދާނާއި ތާރީޚްގެ ތެރެއިން - 1 ވަނަ ބައި - އަހުމަދު ނަޖީބް - 2006

==އިތުރު ފާލަންތައް==

*[https://web.archive.org/web/20041210094828/http://www.presidencymaldives.gov.mv/v3/ ދިވެހި ރާއްޖޭގެ ރައީސުލް ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީ ވެބްސައިޓް]

{{wikiquote|Maumoon Abdul Gayoom|މައުމޫނު އަބްދުލް ޤައްޔޫމް}}
{{commonscat|Maumoon Abdul Gayyoom}}

{{MaldivesPresidents}}

[[ޤިސްމު:ދިވެހި ސިޔާސީ ލީޑަރުން|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:Knights Grand Cross of the Order of St Michael and St George|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:1937 births|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:Living people|Gayoom, Maumoon Abdul]]
[[ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ]]
[[ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދީނީ ޢިލްމުވެރީން]]</text>
      <sha1>h1a5967vu41x65ucemnokqysr3cbae4</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>