Vikipedio eowiki https://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:%C4%88efpa%C4%9Do MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Aŭdvidaĵo Specialaĵo Diskuto Uzanto Uzanto-Diskuto Vikipedio Vikipedia diskuto Dosiero Dosiero-Diskuto MediaWiki MediaWiki-Diskuto Ŝablono Ŝablono-Diskuto Helpo Helpo-Diskuto Kategorio Kategorio-Diskuto Portalo Portala diskuto Projekto Projekta diskuto TimedText TimedText talk Modulo Modulo-Diskuto Event Event talk Topic 0 945 9363556 9099731 2026-04-30T01:23:10Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363556 wikitext text/x-wiki {{Informkesto Vikipedio|eo}} '''Vikipedio en Esperanto''' estis fondita la [[6-a de novembro|6-an de novembro]] [[2001]] kiel 11-a lingvoversio de la [[interreto|interreta]] [[enciklopedio]] [[Vikipedio]] kaj nuntempe enhavas [[Specialaĵo:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] artikolojn kaj {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|eo|N}} aktivajn redaktantojn. Ĝia fondinto estas konsiderata la [[usona esperantisto]] [[Chuck Smith]]. Esperantistoj kontribuis ankaŭ al la fondiĝo de kelkaj pliaj lingvoversioj de Vikipedio ([[Ĉeĥa Vikipedio|ĉeĥa]], [[Slovaka Vikipedio|slovaka]], [[Oseta Vikipedio|oseta]], [[Svahila Vikipedio|svahila]]) kaj la enkonduko de subteno de la [[Esperanta alfabeto]] en januaro de [[2002]] malfermis la vojon por la [[alfabeto]]j de aliaj lingvoj kaj plifruigis la transiron de la tuta Vikipedio al la normo [[Unikodo]].<ref>[http://blogs.transparent.com/esperanto/unicoding-the-esperanto-wikipedia/ Unicoding the Esperanto Wikipedia (Part 3 of 4)]</ref> Laŭ la nombro de artikoloj ĝi estas la 36-a plej granda lingvoversio de Vikipedio.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|titolo=List of Wikipedias|alirdato=1an Septembron 2022}}</ref> Laŭ deveno de la redaktantoj estas la Vikipedio en Esperanto el ĉiuj lingvoversioj la plej internacia.<ref name="traffic">{{Citaĵo el la reto |url=http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageEditsPerLanguageBreakdown.htm |titolo=Wikimedia Traffic Analysis Report - Page Edits Per Wikipedia Language, citita la 11-an de oktobro 2012 |alirdato=2012-10-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110803213708/http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageEditsPerLanguageBreakdown.htm |arkivdato=2011-08-03 }}</ref> Vikipedio en Esperanto estas ankaŭ la entute plej granda enciklopedio verkita en [[konstruita lingvo]] aŭ planlingvo.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias_by_language_group#Indo-European-based_Constructed_.28340.2C659_.E2.80.93_1.3.25.29|titolo=List of Wikipedias by language group|alirdato=[[29-a de aŭgusto]] [[2015]]}}</ref><ref>Antaŭe tia enciklopedio estis la [[volapuklingva Vikipedio]], kiu tamen plejparte konsistas nur el maŝine generitaj artikoloj enhavantaj statistikajn informojn de precipe geografia karaktero.</ref>[[Dosiero:Vikipedio en Esperanto, frontpaĝo.jpg|eta|Frontpaĝo de la Esperanta Vikipedio, 3 Oktobro 2018]] == Fondiĝo == En decembro [[2001]], [[Chuck Smith]] laboris kun [[Unumondo|Jerry Muelver]] kaj [[:uzanto:Stefano KALB|Stefano Kalb]] por fari bazan vikipedion de 139 artikoloj. La Esperanto-Vikipedio publikiĝis je la 2-a de januaro 2002 kun pli ol 300 paĝoj. Unu jaron post fondiĝo ekzistis 51 vikipediistoj, dudek el ili "tre aktivaj" (pli ol cent redaktoj monate). Komune ili produktis 4.200 artikolojn. == Redaktantoj kaj artikoloj == En januaro [[2008]], la statistiko menciis entute 860 vikipedianojn, el ili 41 tre aktivaj, kiuj produktis komune 94 000 artikolojn. 76 % el la artikoloj havis pli ol duonan kilobajton, kio estas alta, sed ne treege. En junio 2008 la Vikipedio atingis la nombron de 100 000 artikoloj kaj havis lokon 20 inter la diversaj lingvoj. La 13-an de aŭgusto 2014 ĝi atingis la nombron de 200 000 artikoloj,<ref>[https://www.liberafolio.org/arkivo/www.liberafolio.org/2014/la-esperanta-vikipedio-atingis-200-000-artikolojn/ artikolo "Vikipedio atingis 200 000 artikolojn" la 14-an de aŭgusto 2014 en] ''[[Libera Folio]]'' ({{eo}})</ref> kaj la 18-an de julio 2021 la nombron de 300 000 artikoloj.<ref>[https://www.liberafolio.org/2021/07/19/vikipedio-nun-havas-300-000-artikolojn/ artikolo "Vikipedio nun havas 300 000 artikolojn" la 18-an de julio 2021 en] ''[[Libera Folio]]'' ({{eo}})</ref> {{Pluraj bildoj | pozicio = maldekstra | dosiero1 = Very active editors on Esperanto Wikipedia 2002-2015.svg | priskribo1 = Evoluo de la nombro de tre aktivaj redaktantoj (pli ol 100 redaktoj monate) ekde la jaro 2002 | larĝeco1 = 300 | dosiero2 = Number of articles on Esperanto Wikipedia.png | priskribo2 = Evoluo de la nombro de artikoloj ekde la jaro 2001 | larĝeco2 = 435 }} {{Clear|left}} === Deveno de la redaktantoj === Inter aprilo 2011 kaj marto 2012, el ĉiuj redaktoj en la Vikipedio en Esperanto, 17,1 % estis faritaj el [[Francio]], 13,2 % el [[Germanio]], 11,6 % el [[Rumanio]], 10,1 % el [[Hispanio]], po 8,5 % el [[Ĉeĥio]] kaj [[Svislando]], 5,4 % el [[Usono]], 4,7 % el [[Hungario]], 3,9 % el [[Pollando]], 3,1 % el [[Belgio]] kaj po 1,6 % el [[Nederlando]] kaj [[Kolombio]]. Tio igas ĝin la plej internacia el la observitaj lingvaj versioj de Vikipedio, konkurante nur kun la [[Arablingva Vikipedio]], en kiu tamen 42,8 % da redaktoj venis el nur du landoj.<ref name="traffic" /> {| align="right" |- | {{strikesto | titolo=Deveno de redaktaĵoj (10/2013) [http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageEditsPerLanguageBreakdown.htm Fonto]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageEditsPerLanguageBreakdown.htm |titolo=Wikimedia Traffic Analysis Report - Page Edits Per Wikipedia Language |alirdato=2012-10-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110803213708/http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageEditsPerLanguageBreakdown.htm |arkivdato=2011-08-03 }}</ref> | titola strio=#ddd | larĝo=300px | strioj= {{Strikesto/procentoj|[[Germanio]]|Blue|20.0}} {{Strikesto/procentoj|[[Francio]]|Purple|11.8}} {{Strikesto/procentoj|[[Hispanio]]|Red|10.9}} {{Strikesto/procentoj|[[Rumanio]]|Orange|10.0}} {{Strikesto/procentoj|[[Svislando]]|Yellow|7.3}} {{Strikesto/procentoj|[[Rusio]]|Green|6.4}} {{Strikesto/procentoj|[[Belgio]]|Blue|5.5}} {{Strikesto/procentoj|[[Hungario]]|Purple|5.5}} {{Strikesto/procentoj|[[Pollando]]|Red|5.5}} {{Strikesto/procentoj|[[Nederlando]]|Orange|3.6}} {{Strikesto/procentoj|[[Ĉeĥio]]|Yellow|1.8}} {{Strikesto/procentoj|[[Kanado]]|Green|1.8}} {{Strikesto/procentoj|[[Italio]]|Blue|1.8}} {{Strikesto/procentoj|[[Serbio]]|Purple|0.9}} {{Strikesto/procentoj|[[Brazilo]]|Red|0.9}} {{Strikesto/procentoj|[[Usono]]|Orange|0.9}} {{Strikesto/procentoj|[[Malajzio]]|Yellow|0.9}} {{Strikesto/procentoj|[[Islando]]|Green|0.9}} {{Strikesto/procentoj|[[Aŭstralio]]|Blue|0.9}} {{Strikesto/procentoj|[[Litovio]]|Purple|0.9}} {{Strikesto/procentoj|[[Aŭstrio]]|Red|0.9}} {{Strikesto/procentoj|[[Kolombio]]|Orange|0.9}} }} |} == Graveco por la lingvo == La du plej gravaj enciklopediecaj verkoj en Esperanto traktas nur Esperanton: ''[[Enciklopedio de Esperanto]]'' (fakvortaro el 1934) kaj ''[[Esperanto en Perspektivo]]'' (manlibro el 1974). Pri ceteraj temoj ekzistis kaj ekzistas multaj fakaj revuetoj kaj ankaŭ ''[[Scienca Revuo]]'', sed ne enciklopedio. Tial Vikipedio estas la unua vera enciklopedio pri ĝeneralaj temoj en Esperanto. Grava teksto-donaco konsistas el la ''Enciklopedio'' el 1934. Kelkaj libro-aŭtoroj permesis onin uzi aŭ preni tekstojn el konkreta libro, same la magazino ''[[Monato (gazeto)|Monato]]''. Plejparte la tekstoj tamen estiĝas per tradukado el nacilingvaj vikipedioj kaj posta redaktado. == Iniciatoj == [[Esperanto-organizo]]j ne rekte kontribuas, sed subtenas la Vikipedion en Esperanto diversmaniere, ekzemple disponigas ĉambrojn dum renkontiĝoj por informado kaj trejnado. Dum la [[UK 2008|93-a]] [[Universala Kongreso de Esperanto]] en [[Roterdamo]] ([[2008]]) okazis du vikipediaj kunvenoj kaj prelego dum la [[Esperantologia Konferenco]]. [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]], [[EEU]] kaj [[E@I]] subtenis Esperanto-informilon. Aparte E@I daŭre iniciatas vikipedian agadon en la [[interreto]] kaj lige al [[Esperanto-renkontiĝo]]j. [[Petro Chrdle]], en sia artikolo ''SAEST kaj KAEST. Pri fakaplikaj aranĝoj en Ĉeĥio kaj Slovakio'' rakontas pri la fakterminaraj taskoj fare ekde 1978 de foje AEST foje SAEST, poste KAEST. Ekde 2002 la afero okazis en [[Dobřichovice]], kiel sidejo de la agentejo mem, en 2002 mem kun ĉeftemo pri [[elektroniko|elektronikaj rimedoj]]. Tiuokaze elstara prelego estis tiu de [[Chuck Smith]], fondinto de la esperantlingva Vikipedio kiel unu el la unuaj ne-anglalingvaj versioj en 2001, samjare kun la ĝenerala sistemo. Ekde tiam la rilatoj inter KAEST kaj vikipediistoj estis oftaj. En 2008 okazis trejnseminario por vikipedi-kontribuantoj fare de [[Pavla Dvořáková]] kun partopreno de [[Yves Nevelsteen]], redaktoro de manlibro pri Vikipedio. Ĉiuj menciitaj eventoj kaj prelegoj estis kolektitaj en la korespondaj prelegokolektoj.<ref>Petro Chrdle, ''SAEST kaj KAEST. Pri fakaplikaj aranĝoj en Ĉeĥio kaj Slovakio'', en [[La arto labori kune: festlibro por Humphrey Tonkin]], [[Roterdamo]], 2010, [[UEA]] (ISBN 978-92-9017-113-3) pp. 627-635.</ref> == Historio == Vidu ankaŭ: [[Vikipedio:Historio]] === Dekjariĝo === Por omaĝi la 10-jariĝon de la Vikipedio en Esperanto en [[2011]], [[Pavla Dvořáková]] (estrarano de [[Ĉeĥa Esperanto-Asocio]]) kunlabore kun [[E@I]] okazigis de la 26-a ĝis la 30-a de oktobro en [[Svitavy]] ([[Ĉeĥio]]) la unuan esperantistan [[Vikimanio]]n - unikan internacian renkontiĝon de [[esperantisto|esperantistaj]] vikipediistoj kaj interesiĝantoj pri Vikipedio. Solena prelega kaj muzika programo omaĝe al dekjariĝo de la Vikipedio en Esperanto okazis vendrede la [[28-a de oktobro|28-an de oktobro]] [[2011]] en kultura salonego de la [[Domo de Ottendorfer]] en [[Svitavy]] ([[Ĉeĥio]]) kadre de la aranĝo [[Esperanta Vikimanio]]. Sekve la fondinto Chuck Smith faris [[tosto]]n en la [[Esperanto-Muzeo en Svitavy|Esperanto-muzeo]] troviĝanta en teretaĝo de la domo. La dekjariĝan solenaĵon partoprenis proksimume 66 personoj, inkluzive de [[Miroslav Malovec]], esperantisto kaj fondinto de la [[Ĉeĥa Vikipedio]], kaj [[David Šimek]], urbestro de Svitavy. === Dudekjariĝo === Malferme de la jaro 2021 [[ILEI]] publikigis tekston de [[Mireille Grosjean]] pri la dudekjariĝo de la esperantlingva versio de vikipedio.<ref>Vidu Internacian Pedagogian Revuon 2021/1</ref> Sekvis [[UEA]], kiu same kiel ILEI alvokis al kontribuado cele al atingo de 300 000 artikoloj. La 20-an de julio 2021 tiu artikolonombro estis atingita.<ref>Vidu la Facebookpaĝon "Esperanta Vikipedio" en tiu tago.</ref> == Galerio == <gallery> Dosiero:WM2007 Day3 Session1203 ChuckSmith-2.jpg|<center>Chuck Smith dum ''[[Vikimanio|Wikimania]]''-renkontiĝo en 2007 Dosiero:2008-07-25 uk vp pavla dvorakova.JPG|<center>Vikipedio dum [[UK 2008]] Dosiero:2008-07-02 co informilo.JPG|<center>Informilo pri Vikipedio en Esperanto, 2008 Dosiero:Wikipedia-logo-v2-eo-200k.png|<center>Emblemo pri la atingo de pli ol 200 000 artikoloj en aŭgusto 2014 Dosiero:VMEO-300k-artikoloj.webm|thumbtime=3|Kolekto de gratuloj pro la 300 000a artikolo en la esperanta vikipedio </gallery> == Hungara Vikipedio kaj la Esperanto-komunumo == Kelkaj el la artikoloj pri Esperanto en hungara Vikipedio uzas artikolojn el la [[Enciklopedio de Esperanto]] kiel fonton<ref>{{citaĵo el la reto | url =https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl.htm | titolo =Enciklopedio de Esperanto | alirdato = 24-01-2022 | familia nomo =Genadieviĉ ŜIRJAEV | persona nomo =Ivan | aŭtoroligilo = | dato =1934 | verko =| citaĵo =Manko en nia literaturo de informlibro, kie Esperantistoj, precipe kursgvidantoj kaj kursanoj, povus senpene kaj rapide trovi koncizajn kaj ĝustajn sciigojn, necesajn al ili pri kio ajn rilatanta al la Esperanto-movado, kie estus koncentrigitaj kaj eternigitaj biografiaj notoj pri kiel eble plej multaj memorindaj agantoj de la movado, kaj cet., igis min entrepreni tiun ĉi malfacilan taskon, al kies plenumo mi dediĉis tutajn jarojn da laborado." Tiujn vortojn ni legas en la antaŭparolo (apr. 1930) de Ivan Ŝirjaev, kiu en 1931 sendis sian laboraĵon al Literatura Mondo en sep malgrandaj kaj unu granda manskribitaj kajeroj. Tiu ĉi materialo estis la kerno kaj elirpunkto de la Enciklopedio de Esperanto kaj Ivan Ŝirjaev (mortinta en 1933), el kies artikoloj ni uzis multajn por la nova verko, fariĝis pro sia iniciato ĝia ĉefredaktoro. Estas dolore bedaŭrinde, ke li ne povis ĝisvivi la disbranĉiĝon de la arbo, kiu kreskis el la nobla semo de lia valora iniciato. Ni kredas, ke la verko ne malinde gardos lian karan memoron.}}</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * [http://esperanto-ondo.ru/Ind-jaro.htm#2015-intervjuo ''Mi tre feliĉas, ke mi povis plibonigi la vivojn de multaj homoj''] (intervjuo kun Chuck Smith, interalie pri la komenco de Vikipedio en Esperanto) * [http://www.liberafolio.org/2011/vikipedio-en-esperanto-baldau-dekjara Vikipedio en Esperanto - baldaŭ dekjara] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110128080800/http://www.liberafolio.org/2011/vikipedio-en-esperanto-baldau-dekjara |date=2011-01-28 }} (artikolo de Chuck Smith en [[Libera Folio]]) * {{eo}} {{ru}} [[Aleksandr Melnikov|Melnikov, Aleksandro S.]] 2006 : ''[[Tutmondiĝado - lingvoj de malgranda disvasteco - interlingvistiko : situacioj kaj problemoj]]'', Parto 2, 116 p., 37-45, ISBN 5-85216-056-3 == Vidu ankaŭ == * [[Esperanto kaj Libera Scio]] * [[Vikipedio:Historio]] * [[Vikipedio]] * [[Vikipedio:Vikipedio en UK]] * [[Vikipedio:Internacia Vikipedio|"Internacia Vikipedio", statistikaj informoj]] * [[Vikipedio – praktika manlibro]] * [[Vikipedio por vi]] * [[Unumondo]] * [[Vikipedio:Gazetara komuniko 50000]] el [[2006]] * [[Vikipedio:Gazetara komuniko 100000]] el [[2008]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj | commonscat = Esperanto Wikipedia | vikifontaro = Vikipedio en Esperanto atingas sian 250-milan artikolon | vikidatumoj = Q190551 }} * [https://www.facebook.com/Vikipedio/ Paĝo de Esperanta Vikipedio] en [[Fejsbuko]] * [https://epo.wikitrans.net/ WikiTrans Esperanto - Esperanto-tradukon de la anglalingva Vikipedio] * [https://esperanto.wiki/2022/festa-video-pri-300-000-artikoloj-en-la-esperanta-vikipedio Festa video pri 300 000 artikoloj en la Esperanta Vikipedio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220412140436/https://esperanto.wiki/2022/festa-video-pri-300-000-artikoloj-en-la-esperanta-vikipedio |date=2022-04-12 }}, artikolo en la retejo de [[Esperanto kaj Libera Scio]], aldonita 2022-03-18. * [https://www.wikitok.io/ WikiTok] (plurlingva, {{eo}}) - hazardaj vikipediaj artikoloj prezentitaj en la stilo de [[TikTok]] {{Vikipedioj}} {{Unua}} [[Kategorio:Vikipedioj laŭ lingvoj|Esperanto]] [[Kategorio:Esperantlingvaj retejoj]] [[Kategorio:Retejoj aperintaj en 2001]] [[Kategorio:Esperantaj enciklopedioj]] [[Kategorio:Esperanto en 2001]] [[pl:Edycje językowe Wikipedii#E]] bwy2jmpiugyd39g7ctj4f260gql1pbz 0 1323 9363672 9081822 2026-04-30T07:32:52Z Sj1mor 12103 unusola 9363672 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Frans Eemil SILLANPÄÄ''' [frans e:mil sil:ampæ:] (naskiĝis la [[16-a de septembro|16-an de septembro]], [[1888]] en Hämeenkyrö, Sudokcidenta Finnlando, mortis la [[3-a de junio|3-an de junio]], [[1964]] en [[Helsinki]]) estis [[Finnlando|finna]] [[verkisto]]. Sillanpää estas la unusola finno, kiu gajnis la Premion Nobel de Literaturo. Kun [[Psikologia romano|psikologia]] profundeco li priskribis en sia verkaro la vivon de la malriĉaj vilaĝanoj en Finnlando. En la jaro [[1939]] li gajnis la [[Premio Nobel de Literaturo|Premion Nobel de Literaturo]]. Asteroido [[1446 Sillanpää]] lian nomon honoras. == Listo de verkoj == * ''Elämä ja aurinko'' (1916) * ''Ihmislapsia elämän saatossa'' (1917) * ''Hurskas kurjuus'' (1919) * ''Rakas isänmaani'' (1919) * ''Hiltu ja Ragnar'' (1923) * ''Enkelten suojatit'' (1923) * ''Omistani ja omilleni'' (1924) * ''Maan tasalta'' (1924) * ''Töllinmäki'' (1925) * ''Rippi'' (1928) * ''Kiitos hetkistä, Herra...'' (1930) * ''Nuorena nukkunut'' (1931) * ''Miehen tie'' (1932) * ''Virranpohjalta'' (1933) * ''Ihmiset suviyössä'' (1934) * ''Viidestoista'' (1936) {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 1926-1950}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Sillanpaa, Frans Eemil}} [[Kategorio:Finnaj verkistoj]] [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo]] gkwr1nx67w6umwrg56h23y20a0gg2sl 0 1426 9363349 9259165 2026-04-29T13:40:32Z Filozofo 3592 9363349 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} La '''Gregoria kalendaro''' estas nuntempe la plej vaste uzata [[kalendaro]] en la mondo. Ĝi estis unue proponita de [[Kalabrio|kalabria]] kuracisto [[Aloysius Lilius]] kaj oficiale adoptita de la papo [[Gregorio la 13-a]], laŭ kiu ĝi estis nomita. La kalendaro estis oficiale enkondukita la 24-an de februaro [[1582]] pere de papa deklaro ''[[Inter gravissimas (buleo)|Inter gravissimas]]''. Ĝi estas reformita [[Julia kalendaro]]. Jaroj en la reformita kalendaro plu nombriĝas laŭ la sistemo de julia kalendaro, kiu tradicie nombras ilin ekde la supozita nasko de [[Jesuo Kristo]], tiun jaron oni nomas "[[A. D.|annus Domini]]" (AD) aŭ nia (nova) erao (n.e.),<ref>Tiu erao estis kreita nur en la 6-a jarcento fare de [[Romo|romia]] [[monaĥo]] [[Dionysius Exiguus]]</ref> kaj foje estas nomata "komuna erao" (KE), foje ankaŭ nomata "Kristana Erao"<ref>[http://merriam-webster.com/dictionary/common%20era Merriam Webster Online Dictionary]</ref> La ŝanĝoj, kiujn faris Gregorio, korektis la drivon de la [[civila kalendaro]], kiu aperis pro tio, ke meza julia-kalendara jaro (ekzakte 365,25 tagoj) estis iom tro longa, kio kaŭzis tion, ke la tago, kiam oni festis Paskon, drivis malrapide kompare al la civila kalendaro (vidu [[Computus]]). La Gregoria kalendara sistemo ellasis 10 tagojn por denove sinkronigi la kalendaron al la tera orbito kaj teni ĝin sinkrona laŭ la jena regulo de [[superjaro]]: <blockquote>Ĉiu jaro, kiu divideblas per 4 sen resto, estas superjaro, escepte de la jaroj, kiuj senreste divideblas per 100, sed ne per 400. Ekzemple la jaro 1900 ne estis superjaro, sed la jaro 2000 estis tia.<ref>[http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/calendars.php Enkonduko en kalendaron] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190613115330/https://aa.usno.navy.mil/faq/docs/calendars.php|date=2019-06-13}}. (13 September 2007). United States Naval Observatory.</ref></blockquote> Laŭ la julia kalendaro ''ĉiuj'' jaroj, kiuj senreste divideblas per 4, estis superjaroj. == Historio == === Kialoj por la reformo === {{Ĉefartikolo|Reformaj proponoj de la gregoria kalendaro}} ==== Fruaj tradicioj de la pasko-kalkulado ==== [[Dosiero:THE FIRST COUNCIL OF NICEA.jpg|eta|maldekstre|210ra|[[Unua koncilio de Niceo]].]] Laŭ la evangelioj la lasta [[komunio]] okazis en la juda festo de pesaĥo, kiun oni kutime festis en la 14-a tago de la juda printempa monato [[Nisano]]; la [[reviviĝo]] de Kristo okazis en la posta dimanĉo. La judaj lunmonatoj kaj la semajnaj tagoj ne ripetiĝis ĉiujare en la sama maniero; sekve ekestis la demando, laŭ kio orientiĝu pasko kiel festo de sufero kaj reviviĝo de Kristo. Laŭ la tiel nomata "orienta" kutimo (ĉefe en la t.n. [[Malgrand-Azio]]) oni festis la lastan komunion en la 14-a tago de la juda monato Nisano kaj paskon tri tagojn poste, sendepende de la semajnaj tagoj. La t.n. "okcidenta" kutimo (en la ceteraj komunumoj, interalie en Aleksandrio, Palestino kaj en Romo) signifis festi la reviviĝon en dimanĉo kaj la suferadon en la antaŭa vendredo, sendepende en kiu dato tio estis laŭ la juda Nisano. La gregoria reformo naskiĝis de la neceso plenumi unu de la interkonsentoj de la [[Koncilio de Trento]], kiu estis alĝustigi la kalendaron por elimini malĝustigon produktita ekde la [[Unua koncilio de Niceo]], okazinta en la jaro 325,<ref> La Koncilio de Nicea estis la unua granda koncilio de Kristanismo, kunvokita de la imperiestro [[Konstanteno la Granda]] </ref><ref> José Gálvez Krüger (eld.). [https://ec.aciprensa.com/wiki/Luis_Lilio#Los_Concilios_de_Letr.C3.A1n_y_Trento «Luis Lilio».] Enciclopedia Católica. Konsultita la 6an de junio 2018. </ref>​ en kiu oni fiksis la astran momenton en kiu oni devis celebri la Paskon kaj, rilate al tiu, la ceterajn moveblajn religiajn festojn. Kio gravis tial, estis la regulareco de la [[Liturgio|liturgia]] kalendaro, por kio necesis enkonduki determinitajn korektojn en la civila kalendaro. Fone, temis pri kongruigo de la civila kalendaro al la [[tropika jaro]]. En la Koncilio de Niceo en 325 oni interkonsentis akcepti la "okcidentan" kutimon kaj ekde tiam oni kalkulis la paskajn datojn en Aleksandrio. En la Koncilio de Niceo oni decidis, ke la Paskon oni celebru la dimanĉon post la [[plenluno]] posta al la [[Ekvinokso|printempa ekvinokso]] en la norda hemisfero (aŭtuna ekvinokso en la suda hemisfero). Tiun jaron ([[325]]) la ekvinokso estis okazinta en la tago [[21-a de marto]],<ref>El la jaro 45&nbsp;a.n.e., ĝis la jaro 325 estis paŝintaj 370 jaroj, kaj tial okazis antaŭeniro de preskaŭ tri tagoj en la datfiksado. En la dato de okazigo de la unua koncilio de Niceo la [[ekvinokso]]j okazis en la tagoj [[21-a de marto]] kaj 21-a de [[septembro]], dum la [[solstico]]j okazis en la tagoj 21-a de decembro kaj 21-a de junio. Tamen, en la julia kalendaro oni estis fiksinta, ke tiuj okazaĵoj okazu en la tagoj 24-a de la koncernaj monatoj. Ĉar kun la somera kaj vintra solsticoj korespondas la plej mallonga kaj la plej longa noktoj de la jaro, la paganaj celebroj de tiuj noktaj efemeridoj ripetiĝis, kvankam kristanigitaj laŭ atribuoj al [[Sankta Johano Baptista]] (''Nokto de Sankta Johano'') kaj de la [[Kristnasko]] (''Antaŭkristnaska Nokto''), kvankam jam ili ne koincidas kun la respektivaj solsticoj.</ref> sed laŭ la tempopaŝo la dato de la okazaĵo estis fruiĝinta ĝis la punkto ke en [[1582]], la diskongruo estis jam de 10 tagoj, kaj la ekvinokso de tiu sama jaro de 1582 estis datita en la [[11-a de marto]]. La diskongruo devenis de malpreciza kalkulo de la nombro de tagoj kiujn enhavas la tropika jaro; la julia kalendaro kiu instituciigis po unu [[superjaro]]n ĉiun kvaran jaron, konsideris, ke la tropika jaro estis konstituita de 365,25 tagoj, dum la ĝusta cifero estas de 365,2422, aŭ alivorte, 365 tagoj, 5 horoj, 48 minutoj kaj 45,10 sekundoj. Tiuj pli ol 11 minutoj aldone kalkulitaj ĉiujare estis arigintaj en la 1257 jaroj kiuj estis okazintaj inter [[325]] kaj [[1582]] eraron akumulitan de proksimume dek tagoj. [[Dosiero:Christopher Clavius.jpg|eta|dekstre|210ra|[[Christopher Clavius|Kristoforo Klavio]].]] Oni konstituis la "Komisionon de la Kalendaro", en kiuj elstaris la astronomoj [[Christopher Clavius|Kristoforo Klavio]]<ref>Omaĝe al Klavio, unu de la [[Alfrapa kratero|krateroj]] de la [[Luno]] havas lian nomon.</ref> kaj [[Luigi Lilio]]. Klavio, kiu apartenis al la ordeno de [[Jezuitoj]], estis fama matematikisto kaj astronomo kiun [[Galileo Galilei]] nomumis kiel scienca garantianto de siaj teleskopaj observaĵoj. Pri Lilio, oni scias, ke li estis la ĉefa aŭtoro de la reformo de la kalendaro. Li mortis en [[1576]] ne vidinta kompletigita la procezon. En la [[Alfonsaj tabeloj]], prilaboritaj pro iniciato de la monarko [[Alfonso la 10-a (Kastilio)|Alfonso la 10-a de Kastilio]], oni atribuis al la tropika jaro valoron de 365 tagoj, 5 horoj, 49 minutoj kaj 16 sekundoj, kion oni konsideris ĝusta fare de la Komisiono de la Kalendaro. [[Pedro Chacón]], hispana matematikisto, redaktis la ''Compendium'' enhavante la informon de Lilio, apogitan de Klavio, kaj oni aprobis la reformon en la [[14-a de septembro]] [[1580]], por ekpraktiki ĝin en oktobro [[1582]]. Al ĵaŭdo (laŭ juliana kalendaro) [[4-a de oktobro]] [[1582]] sukcedis vendredo (laŭ gregoria kalendaro) [[15-a de oktobro]] 1582. Tial, dek tagoj malaperis ĉar ili estis kromkalkulitaj en la [[julia kalendaro]]. La kalendaron oni adoptis tuje en la landoj en kiuj la [[Katolika Eklezio]] havis hegemonian influon. Tamen, ĉe nekatolikaj landoj, kiel la [[protestantismo|protestantaj]], [[Anglikanismo|anglikanaj]], [[Ortodoksa Kristana Eklezio|ortodoksaj]], kaj aliaj, tiun kalendaron oni ne aplikis ĝis kelkajn jarojn (aŭ eĉ jarcentojn) poste, eĉ en kelkaj el ili tiu nova kalendaro plue nomiĝis julia kalendaro, por eviti la agnoskon de la aixtoritato de la papo de Romo super ĝia aplikigo. Spite la fakton ke en la koncernaj landoj la gregoria kalendaro estas la oficialo kalendaro, la ortodoksaj eklezioj (escepte tiu de [[Finnlando]]) plue uzas la julian kalendaron (aŭ diversajn modifiojn de tiu, diferencaj disde la gregoria kalendaro). Tamen, ekster la retenado de eklezia kalendaro diferenca en kelkaj landoj, la gregoria kalendaro estas konsiderata kiel bazo por la fiksado de la civila jaro en la tuta mondo, inklude la landoj kiuj havas eklezian aŭ religian jaron diferencan disde tiu establita en la gregoria refromo de la 16-a jarcento. Ĉiuokaze por enlandaj aferoj ankoraŭ validas propraj kalendaroj, kiel la [[islama kalendaro]], la [[hebrea kalendaro]], la [[ĉina kalendaro]], la [[irana kalendaro]] ktp. ==== Kalkulproblemoj ==== [[Dosiero:Lavinia Fontana - Portrait of Pope Gregory XIII.jpg|eta|maldekstre||[[Gregorio la 13-a]].]] La aprobo de la [[julia kalendaro]] siatempe estis grava antaŭenpaŝo, sed ĝi ankaŭ havis malgrandan malprecizecon: suna jaro kompare al meza julia jaro estis mallonga je 11 minutoj kaj 14 sekundoj. Dum jaroj tiu ĉi diferenco fariĝis tagoegala kaj kaŭzis malprecizecojn. En la fino de [[14-a jarcento]] la diferenco pligrandiĝis tiugrade, ke la printempa tag-nokta egaleco anstataŭ al la 21-a de marto trafis al la 11-a de marto. Do [[Pasko]], printempa festo, iufoje okazis en la vintro! [[Papo]] [[Gregorio la 13-a]] decidis korekti la eraron. Li invitis specialan komisionon, kaj la tagokalkulo antaŭeniĝis je 10 tagoj. Por ke en estonto similaj eraroj ne okazu, oni decidis en ĉiuj kvarcent jaroj forĵeti tri tagojn, sekve la nombro de superjaroj ene de 400 jaroj reduktiĝis je 3 kompare kun la julia kalendaro. Tio estis la solvo de [[Aloysius Lilius]] en [[1580]]. La fakta bazo estis la kalkulo de [[Koperniko]] pri la longeco de la jaro. En [[1530]] Koperniko esploris la kalkuladojn de [[Ptolemeo]] en [[139]] kaj [[al-Battani]] en [[882]] kaj kalkulis la jaron por si mem; li atingis la nombron 365,2425, kiu fariĝis la longeco de la jaro en la gregoria kalendaro. Ĉi tiu nova kalendaro nomiĝis gregoria, aŭ jarkalkulo laŭ nova stilo, kaj la julia kalendaro estis nomita jarkalkulo laŭ malnova stilo. En 1582, kiam la gregoria kalendaro estis enkondukita, la diferenco inter la du stiloj estis 10 tagoj, en 1900 ĝi atingis 13 tagojn. En venontaj jaroj ĝi pligrandiĝos plu. En 1582, laŭ la papo, la tago post ĵaŭdo, la [[4-a de oktobro]] (la fina tago de la julia kalendaro), estis vendredo, la [[15-a de oktobro]] (la unua tago de la nova gregoria kalendaro). Sekve de tio en la posta jaro 1583 la unua [[ekvinokso]] okazis en la 21-a de marto, kiel intencite. Tio restarigis la situacion en la tempo de la [[koncilio de Niceo]] (325 p. K.). Oni elektis la monaton oktobro, ĉar tiu monato havis relative malmultajn tagojn de sanktuloj; sekve la forigitaj tagoj nur malmulte ĝenis la kalendaron de sanktuloj. Ĝenerale, [[katolikismo|katolikaj]] landoj plejparte aprobis la kalendaron inter 1582–90, [[protestantismo|protestantaj]] landoj inter 1700–53 kaj aliaj landoj inter 1911–28. ==== Precizaj kalkuloj ==== [[Dosiero:Mezzobusto-Lilio-Capoano.jpg|eta|dekstre|200ra|[[Luigi Lilio]] estis alia fakulo kiu faris la kalkulojn necesajn por la gregoria reformo.]] La gregoria kalendaro alĝustigis tiun diskongruon ŝanĝante la ĝeneralan regulon de po unu [[superjaro]] ĉiun kvaran jaron, kaj faras, ke oni esceptigu la jarojn multoblajn de 100, escepto kiu siavice havis alian escepton, nome tiun de la jaroj multoblaj de 400, kiuj ja estis superjaroj. La nova normo de la superjaroj formuliĝis jene: la baza daŭro de la jaro estas de 365 tagoj; sed estos superjaroj (tio estas, havos 366 tagojn) tiuj jaroj divideblaj por 4, escepte la multibloj de 100 (1700, 1800, 1900..., kiuj ne estos superjaroj), de kiuj esceptiĝas siavice tiuj kiuj estas divideblaj ankaŭ por 400 (1600, 2000, 2400..., kiuj ja estos superjaroj). La gregoria kalendaro alĝustigas tiel al 365,2425 tagoj la daŭrn de la jaro, kio lasas eraran diferencon de 0,0003 tagoj jare, tio estas, ''antaŭiras'' ĉirkaŭ 1/2 minuton ĉiujare (proksimume 26 [[sekundo|s]]/jaro), kio signifas, ke oni postulas alĝustigon de po unu tago ĉiun 3323-an jaron. Tiu diferenco devenas de la fakto ke la [[translacio]] de la [[Tero]] ĉirkaŭ la [[Suno]] ne koincidas kun preciza kvanto de tagoj de [[rotacio]] de la Tero ĉirkaŭ ĝia akso. Kiam la centro de la Tero estis trairinta kompletan turniron ĉirkaŭ la Suno kaj estis reveninta al la sama «relativa pozicio» en kiu ĝi estis la antaŭan jaron, kompletiĝis 365 tagoj kaj iom malpli ol unu kvarono de tago (0,2422 estante pli ekzaktaj). Por koincidigi la jaron kun unu [[entjero|entjera kvanto]] de tagoj oni postulas periodajn alĝustigojn je preciza jarkvanto. Tamen, barakti por krei regulon por korekti tiun eraron de unu tago ĉiun 3323-an jaron estas kompleksa kaj komplika. Laŭlonge de tiom longa tempo la Tero malakceliĝas en sia rotacirapideco (kaj malakceliĝas ankaŭ la translacimovado) kaj tio kreas novan diferencon kiun necese oni devas korekti. La Luno faras efikon de prokrasto super tiu turnorapideco pro la ekscentrigo kreita de la [[tajdo]]j. La malpliigo de la turnorapideco kreita de tiu ekscentrigo estas simila al tiu okazigita kiam oni giras [[Flugdisko|flugdiskon]] surmetante al ĝi iomete da malseka [[sablo]] sur unu flanko de la malsupra bordo: kiam oni giras la flugdiskon, ĝia rotacirapideco estas multe pli malgranda ol tiu kiun ĝi havas kiam ne ekzistas tia ekscentrigo. Tiu efiko estas ankoraŭ celo de analizo kaj mezurado fare de la sciencistaro kaj krome ekzistas aliaj efikoj kiuj aldone komplikas la eblojn difini regulojn tiom precize. Tiu eraro estas nur de po unu ono por milionp. Plej praktikebla estas la momento kiam la diferenco estu sufiĉe signifa (grava), tio estas, kiam ĝi iĝu de po unu tago, kaj oni deklaru, ke la sekva superjaro ne estu tio. Ĉiuokaze, mankas preskaŭ du mil jaroj de analizo kaj studado antaŭ ol alvenos la neceso de tiu alĝustigo. [[Dosiero:Atomicclock.jpg|eta|maldekstre|Atoma horloĝo helpas en la precizaj tempokalkuloj.]] Alia malsama problemo, kiel jam oni menciis, estas la malpliiĝo de la rapideco de la tera rotacio (kaj ankaŭ de la tera translacio), kion oni povas mezuri ege precize pere de [[atoma horloĝo]]. Temas pri malsama problemo, ĉar ĝi tute ne rilatas al la kalkulo de la kalendaro kaj, tial, kun la alĝustigoj farendaj al la kalendaro. Tute male: estas la atoma horloĝo kiu devas alĝustiĝi al la teraj movoj, tio estas, al la daŭroj de la suna tago kaj de la tera jaro. La atoma horloĝo mezuras unuforman tempon kiu, tial, ne ekzistas en la naturo (en la realo), kie la movoj de la tuta fizika mondo estas uniforme varieblaj. Spite la fakton, ke ĝi estas la plej uzita, la gregoria kalendaro montras diversajn mankojn kaj misojn. La unua, jam menciita, estas ĝia diferenco disde la tropika jaro, sed ĝi ne multe gravas por praktikaj aferoj. Pli grava estas la diferenco en la daŭro de la monatoj (28, 29, 30 aŭ 31 tagoj) kaj la fakto ke la semajno, kiu estas uzata preskaŭ universale kiel labora tempunuo, ne estas ĝuste integrita kaj kongrua ene de la monatoj, tiel ke la nombro de labortagoj de unu monato povas varii inter 24 kaj 27. Krome en landoj de kristanaj tradicioj aŭ plejmultoj, la fakto ke la Paskon fiksas lunsuna regulo (laŭ la [[Dua koncilio de Niceo|koncilio de Niceo]] tiun feston oni celebru la dimanĉon post la unua [[plenluno]] posta al la [[Ekvinokso|printempa ekvinokso]], fiksita en la 21a de marto por la norda hemisfero) rezultas en ŝanĝoj ĉe diversaj aktivecoj (por ekzemplo en la eduksistemo, turismo, ktp.). === Akcepto de la kalendaro en diversaj landoj === [[Dosiero:Reforma Gregoriana del Calendario Juliano.jpg|eta| ''Lunario Novo, Secondo la Nuova Riforma della Correttione del l'Anno Riformato da N.S. Gregorio XIII'', ("Nova Almanako laŭ la nova reformo por la korekto de la jaro, [kiel] reformita de Sia Moŝto Gregorio la 13-a".) presita en [[Romo]] fare de Vincenzo Accolti en 1582, unu el la unuaj presitaj eldonoj de la nova kalendaro.]] Gregoria kalendaro estis aprobita en diversaj landoj en malsamaj tempoj: * [[1582]] – [[Iberio]] (en Hispanio en europaj teritorioj kaj [[Kanarioj]]), [[Italio]], kaj katolika zono de [[Pollando]]; post la ĵaŭdo de 4a de oktobro 1582 venis la vendredo 15a de oktobro. [[Francio]], [[Loreno]] kaj la valo de la rivero [[Misisipo (rivero)|Misisipo]]; Post la dimanĉo 9a de decembro 1582 venis lundo 20a de decembro. [[Luksemburgio]], [[Kanado]] (escepto [[Nov-Skotio]], [[Novlando]] kaj [[Hudsona Golfo]]) kaj katolika [[Nederlando]] ([[Duklando Brabanto]], [[Zelando]], kaj Staten Generaal); post la lundo 17a de decembro 1582 venis la mardo 28a de decembro. [[Belgio]] ([[Limburgo (Belgio)|Limburgo]] kaj sudaj provincoj); post la ĵaŭdo 20a de decembro 1582 venis vendredo 31a de decembro. [[Dosiero:Pragmática de los diez días del año.pdf|eta|dekstre|250ra|Dekreto de la Kalendaro de Filipo la 2-a (''Pragmática sobre los diez días del año'') (14a de majo 1583, represita en Lima la 14an de julio 1584).]] * [[1583]] – En [[Nederlandoj]] ([[Nederlando|Holando]], [[Flandrio]], Hennegan kaj kelkaj sudaj provincoj), la sabato 1a de januaro 1583 venis post la vendredo [[21a de decembro]] 1582, pro kio tiun jaron estis festoj nek de Kristnasko, nek de Novjaro. [[Germanio]] (katolikaj zonoj, [[Bavario]]): origine la lundon [[21a de februaro]] [[1583]] devis veni post la dimanĉo 10a de februaro, sed la popolo prifajfis. Tial oni decidis, ke la dimanĉo 16a de oktobro 1583 venu post la sabato 5a de oktobro. [[Aŭstrio]] ([[Tirolo]], [[Salcburgio]] kaj [[Provinco Breŝo]]); dimanĉo 16a de oktobro 1583 venis post la sabato 5a de oktobro. Aŭstrio ([[Karintio]]-Kärnten kaj [[Stirio]]-Steiermark): la dimanĉo 25a de decembro 1583 venos post la sabato 14a de decembro. En la hispanaj teritorioj en [[Azio]] kaj [[Ameriko]], kiel ekzemple en la [[Vicreĝlando Nova Hispanio]] (nune [[Meksiko]], Kubo kaj suda Usono) en [[Nordameriko]] kaj Centrameriko; la hispana Sudameriko ([[Vicreĝlando de Peruo]]) kaj Ĝenerala Kapitanlando de [[Filipinoj]]), la sabato [[15a de oktobro]] [[1583]] venis post la vendredo [[4a de oktobro]]. Pro la distanco disde la metropolo kaj la teknika malfacileco alvenigi la ordonon tempoŝanĝi al ĉiuj lokoj en la jaro 1582, la hispana monarko [[Filipo la 2-a (Hispanio)|Filipo la 2-a]], aprobis "Pragmática" la 14an de majo 1583, establanta tiun jaron (1583) por la ŝanĝo de kalendaro en la hispanaj transmaraj teritorioj (Vidu foton apude kaj malsupre).<ref>[http://www.wdl.org/es/item/2837/ Pragmática de los diez días del año].</ref><ref>Mario Ruiz Morales: [http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=3203837 Pragmática astronómica del rey Felipe II].</ref> Nederlando (Groningo): la lundo 21-a de februaro 1583 venis post la 10a de februaro. Sed oni revenis al la juliana kalendaro en julio-aŭgusto 1594 kaj finfine la merkredo 12a de januaro 1701 venis post la mardo 31a de decembro 1700. * [[1583]]–[[1585]] – Katolika [[Germanio]] kaj [[Svislando]] * [[1584]] – [[Aŭstrio]], [[Ĉeĥio]] kaj [[Svislando]]. [[Bohemio]] (Bohemio, [[Moravio]] kaj [[Luzacio]]): la mardo 17a de januaro 1584 venis post la lundo 6a de januaro. [[Svislando]] (plej katolikaj [[kantono]]j): la dimanĉo 22a de januaro venis post la 11a de januaro. [[Silezio]] (Slask): la lundo 23a de januaro venis post la dimanĉo 12a de januaro. * [[1587]] – [[Hungario]]. La dimanĉo 1a de novembro 1587 venis post la sabato 21a de oktobro. * [[1590]] - [[Transilvanio]] (Siebenbürgen-Ardeal-Erdély): la mardo 25a de decembro 1590 venis post la lundo 14a de decembro. * [[1605]] - [[Nov-Skotio]] ([[Kanado]]): de 1605 ĝis 13-a de oktobro 1710. Repuŝis al julia kalendaro de 13-a al 2-a de oktobro 1710. Fine 14-a de septembro 1752 venis post 2-a de septembro. La cetero de Kanado estis uzante la gregorian kalendaron ekde ties origina instalado. * [[1610]] – [[Prusio]]; la ĵaŭdo 2a de septembro 1610 venis poat la merkredo 22a de aŭgusto. * [[1682]] - [[Strasburgo]]: en februaro 1682. * [[1700]] – [[Danio]], [[Norvegio]], kaj la protestantaj regionoj de [[Germanio]], la lundo 1a de marto 1700 venis post la 18a de februaro. [[Nederlando]] (Güeldres-Gelderland, protestanta zono de Nederlando): la lundo 12a de julio 1700 venis post la 30a de junio. [[Utreĥto (provinco)|Utreĥto]] kaj [[Overiselo]]: la dimanĉo 12a de decembro 1700 venis post la sabato 30a de novembro. Kaj [[Svislando]] (escepte de [[Sankt Gallen]]). * [[1701]] [[Nederlando]] (Frizio kaj denove Groningo) kaj Svislando (Zuriko, Berno, Bazelo, Schaffhausen, Gent, Mühlhausen kaj Biel): la merkredo 12a de januaro 1701 venis post la mardo 31a de decembro 1700. [[Nederlando]] ([[Drenthe]]): la ĵaŭdo 12a de majo 1701 venis post la merkredo 30a de aprilo. * [[1724]] – la [[Svislando|svisa]] kantono [[Sankt Gallen]]. * [[1752]] – [[Anglio]] kaj kolonioj (ekz, la nuna [[Usono]]). [[Anglio]] kaj ties kolonioj ([[Novlando]] kaj la marbordo de la [[Golfo Hudsona]], en Kanado; atlantika marbordo de nuna Usono, [[Vaŝingtonio]] kaj [[Oregono]]; [[Skotlando]], [[Irlando]], [[Barato]]): la ĵaŭdo 14a de septembro 1752 venis post la merkredo 2a de septembro. Tio estas la tialo kial oni diras, ke la ĉefaj verkistoj en hispana kaj angla respektive [[Miguel de Cervantes Saavedra]] kaj [[William Shakespeare]] mortis ambaŭ la 23an de aprilo 1616; tamen en la realo Ŝekspiro mortis dek tagojn poste (nome la 3an de majo de la nuna kalendaro, sed ja la 23an de aprilo laŭ la tiama kaj tiea valida kalendaro). En Anglio, la tagoj de la julia kalendaro kiuj okazis antaŭ la enkonduko de la gregoria kalendaro en 1752 estas nomataj OS (''Old Style'' aŭ 'malnova stilo'). La inicialoj NS (''New Style'' aŭ 'nova stilo') indikas la gregorian kalendaron. * [[1753]] – [[Svedio]], [[Finnlando]]. Finnlando kiam estis konkerita de Rusio devis adopti iagrade la julian kalendaron. En la tuta [[Rusia Imperio]] en la jaro 1700 oni decidis nuligi la superjarajn tagojn dum kvar dek jaroj, kio estus akumulinta la dek mankantaj tagoj. Tiun jaron tio plenumiĝis, sed ne en la superjaroj 1704 kaj 1708 (oni ne scias kial). Tial en tiu jardeko iliaj datoj koincidis kun tiuj de neniu alia lando (ĉu ili havis gregorian aŭ julian kalendaron). Poste, en 1712, oni decidis, ke oni revenu al la julia kalendaro aldonante unu tagon ("30a de februaro") al la superjaro 1712. Kvardek jarojn poste, oni decidis finfine fari la drastan normalan ŝanĝon: la ĵaŭdo 1a de marto 1753 venis post la merkredo 17a de februaro. * [[1867]] – [[Alaska]] (kiam ĝi fariĝis federacia ento de [[Usono]] en oktobro) * [[1873]] – [[Japanio]] (la dekreto de aprobo estis malpreciza je superjaro, poste estis precizigata je 11-a de majo 1898 laŭ la Gregoria kalendaro). Antaŭe en Japanio oni uzis propran lunan kalendaron. * [[1875]] - [[Egiptio]] * [[1912]] aŭ [[1929]] – [[Ĉinio]]. Ĉinio antaŭe havis propran lunan kalendaron. Fakuloj ne interkonsentas ĉu la ŝanĝo okazis en 1912 aŭ en 1929. Ĝis antaŭ nelonge en [[Hongkongo]] oni uzis la lunan kalendaron (malfacile tradukebla al la gregoria kalendaro, kiu estas strikte suna). * [[1912]] – [[Albanio]] en decembro 1912. * [[1914]] aŭ [[1926]] - [[Turkio]]: ĝis la 1a de januaro 1914 (laŭ aliaj fakuloj ĉirkaŭ 1926 pro la okcidentigaj reformoj fare de [[Mustafa Kemal Atatürk]]) Turkio funkciis laŭ la [[islama kalendaro]]. * [[1915]] – [[Litovio]] * [[1916]] – [[Bulgario]]: la 14a de aprilo 1916 venis psot la 31a de marto. * [[1918]] – [[Rusio]] kaj [[Estonio]] - la ĵaŭdo 14a de februaro 1918 venis post la merkredo 31a de januaro. Aliaj orientaj zonoj de [[Sovetunio]] ŝanĝis du jarojn poste. * [[1919]] – [[Rumanio]] (la lundo 14a de aprilo 1919 venis post la dimanĉo 31a de marto), [[Serbio]], [[Jugoslavio]]. * [[1923]] – [[Grekio]] - la ĵaŭdo 1a de marto 1923 venis post la 15a de februaro. * [[1926]] – [[Turkio]] * [[1928]] – [[Egiptio]] == Strukturo de la kalendaro == La gregoria kalendaro estas [[suna kalendaro]]: ĝi precize sekvas la [[suno]]n, sed ne la [[luno]]n. Kvankam la monatoj historie devenas de luna periodo, la monatoj komenciĝas kun la nova luno nur tute hazarde. Kontraste, la [[islama kalendaro|islama]] sekvas la lunon, ne la sunon, kaj la [[hebrea kalendaro]] la sunon kaj la lunon. === Jaroj === '''[[Jaro]]j:''' la nombro de la jaro estas laŭ la [[kristana erao]]. Pro kuniĝo de semajna kaj superjara cikloj en la kalendaro estadas 14 tipoj de jaroj: * Normalaj jaroj komenciĝantaj je : ** [[Normala jaro komenciĝanta je lundo|lundo]] ** [[Normala jaro komenciĝanta je mardo|mardo]] ** [[Normala jaro komenciĝanta je merkredo|merkredo]] ** [[Normala jaro komenciĝanta je ĵaŭdo|ĵaŭdo]] ** [[Normala jaro komenciĝanta je vendredo|vendredo]] ** [[Normala jaro komenciĝanta je sabato|sabato]] ** [[Normala jaro komenciĝanta je dimanĉo|dimanĉo]] * Superjaroj komenciĝantaj je : ** [[Superjaro komenciĝanta je lundo|lundo]] ** [[Superjaro komenciĝanta je mardo|mardo]] ** [[Superjaro komenciĝanta je merkredo|merkredo]] ** [[Superjaro komenciĝanta je ĵaŭdo|ĵaŭdo]] ** [[Superjaro komenciĝanta je vendredo|vendredo]] ** [[Superjaro komenciĝanta je sabato|sabato]] ** [[Superjaro komenciĝanta je dimanĉo|dimanĉo]] === Monatoj === '''[[Monato]]j:''' la kalendaro havas 12 monatojn: {| align="right" width="300" || [[Dosiero:Gregorianscher Kalender Petersdom.jpg|eta|300ra|dekstra|Parto de la tombejo de la Papo Gregorio la 13-a kun celebroj okaze de enkonduko de gregoria kalendaro]] |- || |} {| class="wikitable" ! N-ro || Nomo || Tagoj |- | 1 || [[Januaro]] || 31 |- | 2 || [[Februaro]] || 28 aŭ 29 |- | 3 || [[Marto]] || 31 |- | 4 || [[Aprilo]] || 30 |- | 5 || [[Majo]] || 31 |- | 6 || [[Junio]] || 30 |- | 7 || [[Julio]] || 31 |- | 8 || [[Aŭgusto]] || 31 |- | 9 || [[Septembro]] || 30 |- | 10 || [[Oktobro]] || 31 |- | 11 || [[Novembro]] || 30 |- | 12 || [[Decembro]] || 31 |} La kalendaro sekvas la [[suno]]n, ne la [[luno]]n, tiel ke la komenco de printempo estas fiksita je la 21-a de marto. Februaro kutime havas 28 tagojn, sed en la [[superjaro]] ĝi havas 29 tagojn. Do, en la jaroj 1992, 1996, 2000 kaj 1600 ĝi havis 29 tagojn, sed en la jaroj 1993, 1994, 1900 kaj 1700 ĝi havis 28 tagojn. En la julia kalendaro, kontraste, februaro havis 29 tagojn en la jaroj 1900 kaj 1700. Pro tio, la meza gregoria jaro havas 365,2425 suntagojn, dum la julia havas 365,2500. La suna jaro mem estas 365,24219878 suntagoj. La gregoria jaro estas 25,96 sekundojn tro longa (kio fariĝos unu tago post 3320 jaroj). === Semajno === '''[[Semajno]]:''' aldone al la cikloj de monatoj kaj jaroj, estas la ciklo de la semajnoj. La semajno havas sep tagojn: * [[Lundo]] * [[Mardo]] * [[Merkredo]] * [[Ĵaŭdo]] * [[Vendredo]] * [[Sabato]] * [[Dimanĉo]] La [[1-a de januaro]] [[2000]] estis sabato. Dimanĉo kaj sabato estas la "[[semajnfino]]", kutime tagoj de ripozo en la Okcidento. [[Sabato]] estas la tradicia [[judismo|juda]] tago de ripozo kaj [[dimanĉo]] la tradicia [[kristanismo|kristana]] tago de ripozo. '''Tagoj:''' la tago komenciĝas je meznokto kaj havas 24 egalajn horojn. === Memorhelpila poemo === ::''Tridek tagoj en [[septembro]],'' ::''[[aprilo|april']], [[junio]], kaj [[novembro]];'' ::''Ĉiuj kromaj de la [[kalendaro|kalendar']]'' ::''Tridek-unu havas, krom [[februaro|februar']],'' ::''Kun dudek-ok, tri [[jaro]]jn el kvar,'' ::''Sed dudek-naŭ en [[superjaro|superjar']].'' ::: - Tradicia angla poemo; elangligis [[Mateo McLauchlin]] == Reformaj planoj == Multaj kritikantoj de gregoria kalendaro esperis, ke unu (superjare du) el la tagoj de jaro ne apartenu al semajno kaj do la ĉiuj aliaj jartagoj estus en ĉiu jaro sama tago de semajno. Iuj volus ankaŭ plimallongigi aŭ plilongigi longecojn de parto el la monatoj. [[Tutmonda kalendaro]] estas la plej konata tia reforma plano. Iuj volus ŝanĝigi pli simpla difinadon de la temploko de la pasko. Estus pli preciza escepta el la normala supertaga regulo (el tio, ke ĉiu kvara jaro estas superjaro), ke ĉiu 128-a ne estus. == Vidu ankaŭ == * [[0 (jaro)|Jaro 0]] * [[Erao]] * [[Vikiarbo]] > [[Universo]] > [[Abstrakta Mondo]] > [[Kalendaro]] > Gregoria Kalendaro * [[Kalendaro (presaĵo)]] == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * {{cite book |last1=Blackburn |first1= Bonnie |last2= Holford-Strevens |first2= Leofranc |year =1999 | title= The Oxford Companion to the Year | publisher=Oxford University Press |isbn=9780192142313|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00blac}} * {{Cite web|last1=Blegen |first1= Carl W. |url=https://nataliavogeikoff.com/2013/12/25/an-odd-christmas-or-the-christmasless-year-of-1923-in-greece/ | title= An Odd Christmas |editor-first1= Natalia |editor-last1=Vogeikoff-Brogan |date= 25a de Decembro 2013 | series=From the Archivist's Notebook |access-date= 1 April 2018}} * {{Cite book |last=Bond |first=John James |title=Handy Book of Rules and Tables for Verifying Dates With the Christian Era Giving an Account of the Chief Eras and Systems Used by Various Nations... |publisher=George Bell & Sons |year=1875 |location=London |author-link= |chapter=Commencement of the Year, on the 1st of January or otherwise, and adoption of the Gregorian Calendar |chapter-url=https://archive.org/details/handybookofrules00inbond/page/91/mode/2up}} * {{Cite book|last1=Carabias Torres |first1= A. M |date=2012| title=Salamanca y la medida del tiempo | language=es| location= Salamanca |publisher= Ediciones Universidad de Salamanca}} * {{Cite book|author-link1=|last1= Dershowitz | first1= D. |author-link2=Edward Reingold | last2=Reingold |first2= E. M |year= 2008 | title= ''Calendrical Calculations'' | edition = 3rd |publisher= Cambridge University Press | location = Cambridge}} * {{Cite book|author=Gregorio la 13-a | author-link = Gregorio la 13-a |year=1582 | url= https://en.wikisource.org/wiki/Translation:Inter_gravissimas | title= Inter Gravissimas | translator= Wikisource | trans-title=Amongst the most serious tasks of our pastoral office}} * {{Cite journal|author-link1=Jean Meeus |last1=Meeus |first1= J. |last2= Savoie |first2= D. | year= 1992 | url= http://adsabs.harvard.edu/abs/1992JBAA..102...40M |title= The history of the tropical year | journal= Journal of the British Astronomical Association |volume=102 |number=1 | pages= 40–42|bibcode=1992JBAA..102...40M }} * Moyer, Gordon [http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?journal=grc..&year=1983&volume=book&page_ind=181 Aloisius Lilius and the ''Compendium Novae Rationis Restituendi Kalendarium''] Coyne, G. V., Hoskin, M. A., kaj Pedersen, O. (eld.), 1983, en ''Gregorian Reform of the Calendar: Proceedings of the Vatican Conference to Commemorate its 400th Anniversary'', Vatikanurbo, Pontifical Academy of Sciences, Specolo Vaticano, pp. 171–188. * {{Cite journal |date=1995 |title='Give us our eleven days!': calendar reform in eighteenth-century England |url=https://insight.cumbria.ac.uk/id/eprint/684/1/Poole_GiveUsOurEleven.pdf |url-status= |journal=Past & Present |publisher=[[Oxford Academic]] |pages=95–139 |doi=10.1093/past/149.1.95 |jstor=651100 |archive-url= |archive-date= |access-date=4 December 2020 |author-last1=Poole |author-first1=Robert |author1-link=Robert Poole (historian) |issue=149 |issn = 0031-2746 }} * {{Cite book|last1=Richards |first1= E. G. | year= 1998 | title= Mapping Time: The Calendar and its History | publisher =Oxford University Press}} * {{Cite book|last1=Richards |first1= E. G. | year=2013 | chapter= Calendars | editor-first1= S. E. | editor-last1= Urban | editor-first2= P. K. | editor-last2 = Seidelmann | title= Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac | edition = 3rd | pages= 585–624 | location= Mill Valley CA | publisher=University Science Books|isbn=978-1-891389-85-6}} * {{Cite book|editor-last1=Seidelmann | editor-first1= P. K. |year=1992| title= Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac | edition= 2nd |location= Sausalito, CA |publisher= University Science Books}} * {{cite journal |last1=Swerdlow |first1= N. M. |year=1986 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986JHA....17..109S |title= The Length of the Year in the Original Proposal for the Gregorian Calendar | journal=Journal for the History of Astronomy| volume= 17 | number= 49 | pages= 109–118|doi= 10.1177/002182868601700204 |bibcode= 1986JHA....17..109S |s2cid= 118491152 }} * Walker, G. W. (Junio 1945). [https://adsabs.harvard.edu/full/1945PA.....53..218W "Easter Intervals".] Popular Astronomy. Vol. 53, no. 6. pp. 162–178, 218–232. Bibcode:1945PA.....53..218W. * Ziggelaar, A. (1983). Coyne, G. V.; Hoskin, M. A.; Pedersen, O. (eld.). ''The Papal Bull of 1582 Promulgating a Reform of the Calendar. Gregorian Reform of the Calendar: Proceedings of the Vatican Conference to Commemorate its 400th Anniversary''. Vatican City: Pontifical Academy of Sciences, Specolo Vaticano. pp. 201–239. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.tondering.dk/claus/calendar.html Oftaj demandoj pri kalendaroj (en) * http://www.norbyhus.dk/calendar.html <!-- La _Perpetual_ Kalendaro --> * http://www.bluewaterarts.com/calendar/NewInterGravissimas.htm La buleo "Inter _Gravissimas" (la, fr, en) * http://hermes.ulaval.ca/~sitrau/calgreg/bulle.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20000823145830/http://hermes.ulaval.ca/~sitrau/calgreg/bulle.html |date=2000-08-23 }} <!-- Inter _Gravissimas_, _Gregory_ _XIII_'s (taŭro, buleo) prezentante la nova kalendaro (Latina kaj Franca) --> * http://christophe.lavarenne.free.fr/tagnumer.html Gregoria kaj Julia tagnumerilo, senabakaj algoritmoj {{Havenda artikolo|Gregoria kalendaro}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kalendaro]] [[Kategorio:Gregoria kalendaro| ]] 9xkldvw2b2ont6p1e7tqd0e1py5sshc 0 1752 9363770 9069164 2026-04-30T10:41:31Z ThomasPusch 1869 9363770 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Homedoj |dosiero = Hominidae (extant species).jpg |dosiero larĝo=300px |koloro = {{taksonomio/koloro|besto}} |regno = [[Animalo]]j ''Animalia'' |filumo = [[Ĥordulo]]j ''Chordata'' |ordo = [[Primatoj]] ''Primates'' |subordo = [[Seknazaj simiuloj]] ''Haplorrhini'' |infraordo = [[Simiulo]]j ''Simiiformes'' |parvordo = Orientaj simiuloj ''[[Catarrhini]]'' |superfamilio = [[Homoideoj]] ''Hominoidea'' |familio = '''Homedoj''' ''Hominidae'' |familio aŭtoritato = [[John Edward Gray|Gray]], [[1825]] |specioj de subdivizio = [[Genro]]j |subdivizio2 = * Subfamilio [[Ponginae]] ** ''[[Pongo]]'' - [[orangutano]]j * Subfamilio [[Homenoj]] ''Homininae'' ** [[Gorilo]] ''Gorilla'' - [[gorilo]]j ** [[Ĉimpanzo]] ''Pan'' - [[ĉimpanzo]]j ** [[Homo (genro)]] ''Homo'' - [[homo]]j |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj =Distribution of the Great Apes.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} [[Dosiero:Gorilla gorilla gorilla12.jpg|eta|]] '''Homedoj''' (''Hominidae''), pli malformale ankaŭ nomataj ''homsimioj'', estas senvostaj [[simio]]j aŭ, pli precize, [[Biologia klasado|familio]] de la ordo '''[[primatoj]]''', kiel ekzemple: * la [[orangutango]] (''Pongo pygmaeus''); * la [[ĉimpanzo]] (''Pan troglodytes''); * la [[eta ĉimpanzo]]/[[bonobo]] (''Pan paniscus''); * la [[gorilo]] (''Gorilla gorilla''); * la [[homo]] (''Homo sapiens'') (kaj ties praformoj, tiuteme vidu liston en [[Primatoj]] aŭ apartan artikolon [[Prahomo]]) kune ili konsistigas la subfamilion [[Homenoj]]. Nuntempe oni opinias, ke ne nur la homoj apartenas al la homedoj (la gibonoj, kvankam parencaj, ne apartenas tamen al la homedoj). La ne-homaj membroj de ĉi-familio vivas en Ekvatora Afriko, [[Sumatro]], kaj [[Borneo]]. La fosilioj venas de la [[mioceno]] kaj aperas en Afriko kaj Azio. == Kelkaj ecoj pri homedoj == * Pezo: proksimume 48–270 kg; * Viroj ĝenerale pli grandas ol inoj; * Fortikaj korpoj kaj disvolvitaj brakoj; * Polekso (man-dikfingro) kaj halukso (pied-dikfingro) kontraŭstareblaj, escepte en homoj, kies haluksoj ne estas kontraŭstareblaj; * Ĉiuj fingroj havas platajn ungojn; * Neniu havas voston; * Vertikala aŭ duon-vertikala teniĝo; * Granda cerbujo/kranio – la dentformulo estas la sama por ĉiuj – 2/2, 1/1, 2/2, 3/3 = 32, kun larĝaj incizivoj (tranĉodentoj), kaj la kaninoj (kojnodentoj) neniam evoluas ĝis dentegoj (kiel povas okazi en aliaj grupoj); * Ĉiu estas omnivora (ĉiomanĝulo), speciale fruktmanĝuloj. Ĉiu escepte de homoj bone grimpas, sed nur la orangutango estas arbo-loĝema; * Ĉiu povas teni vizaĝ-esprimojn, konstrui nestojn, ĝenerale naskas nur unu idon, kaj ĝenerale tenas longajn prizorg-tempojn rilate al la idoj. '''Homa kromosomo 2 kaj ties similecaj kromosomoj en aliaj homedoj (H= homo; C= ĉimpanzo; G= gorilo; O= orangutango)''' – ''rimarkinda estas la fakto, ke la homa kromosomo similas tiel kiel paro da kromosomoj de aliaj homedoj'' '''Homa kromosomo 5 kaj ties simileca kromosomo en ĉimpanzo''' – la bildo prezentas kromosoman inversigon inter homo kaj ĉimpanzo en la regiono p14.I-q14.I == Homedoj (''Hominidae'') == La simbolo † indikas elmortintan grupon. Tiu ĉi listo ne estas kompleta. === † [[Driopiteko|Driopiteka]] subfamilio (''Dryopithecinae'') === * † Prokonsula genro (''Proconsul'') * † Rangvapiteka genro (''Rangwapithecus'') * † Driopiteka genro (''Dryopithecus'') === Orangutanga subfamilio (''Ponginae'') === * † Ramapiteka genro * † Gigantopiteka genro (''Gigantopithecus'') * [[Orangutango|Orangutanga]] genro (''Pongo'') ** ''Pongo pygmaeus'' === [[homenoj|Homa subfamilio (''Homininae'')]] === * [[Ĉimpanzo|Ĉimpanza]] genro (''Pan'') ** [[Ĉimpanzo]] ''Pan troglodytes'' ** [[Eta ĉimpanzo]] ''Pan paniscus'' * [[Gorilo|Gorila]] genro ** [[Gorilo]] ''Gorilla gorilla'' * † [[Aŭstralopitekoj|Aŭstralopiteka]] genro ** ''[[Australopithecus afarensis]]'' ** ''Australopithecus africanus'' ** † ''[[Ardipithecus ramidus]]'' * † Parantropa genro ** † ''Paranthropus robustus'' ** † ''Paranthropus boisei'' * [[Homo|Homa]] genro ** ''[[Homo habilis]]'' ** ''[[Homo erectus]]'' ** ''[[Homo sapiens]]'' <gallery> Dosiero:Hominidae.PNG|Homeda genealogia arbo Dosiero:Orang.gorilla.skulls.jpg|Kranioj de orangutango kaj gorilo </gallery> {{-}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|commonscat=Hominidae|ReVo=homed}} * [[Restaĵa homeculo]] * [[Ĉado]] * [[Etiopio]] * [[Kenjo]] * [[Tanzanio]] * [[Sud-Afriko]] == Eksteraj ligiloj == * https://web.archive.org/web/20020805134540/http://www.npr.org/programs/atc/features/2002/july/toumai/index.html <!-- _NPR_ Aktualaĵo: _Toumaï_ la Homa Praulo --> * http://www.talkorigins.org/faqs/homs/species.html <!-- Prahomaj Specoj --> * http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Hominidae.html <!-- Universitato _du_ Miĉigano --> * http://www.modernhumanorigins.net <!-- Por pli (detaloj, detalas) sur Prahomaj specoj, inkluzivanta bonega (fotoj, fotas) de fosilio (prahomoj, prahomas) --> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Homedoj| ]] [[Kategorio:Mamul-nomenklaturo de Středa]] [[Kategorio:Familioj de mamuloj]] 8xzy69suyh6gpn4qspnhwnu4dt0gxdc 0 2488 9363787 9281410 2026-04-30T11:42:39Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9363787 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Los Ángeles}} {{Informkesto geografiaĵo | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Los-Anĝeleso | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-en|Los Angeles}} | alia_nomo1 = {{Lang-es|Los Ángeles}} | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Los Angeles | moto = | kromnomo = L.A., La urbo de anĝeloj, La amuza ĉefurbo de la mondo | kromnomo_tipo = Kromnomoj <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 300 | dosiero1 = New LA Infobox Pic Montage 5.jpg | dosiero2 = LA.jpg | piedlinio = Fotomuntaĵo }} | dosiero_grandeco = 300px | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flag of Los Angeles, California.svg | blazono = Seal of Los Angeles.svg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Usono | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = Kalifornio | ŝtato_tipo = Federacia ŝtato | regiono = | distrikto = [[Kantono Los-Anĝeleso|Los-Anĝeleso]] | distrikto_tipo = Kantono | municipo = | municipo_tipo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo_tipo = | ŝoseo = <!-- *** Situo *** --> | situo = Los Anĝeleso | leviĝo = 71 | lat_d = | lat_m = | lat_s = | lat_NS = | long_d = | long_m = | long_s = | long_EW = | latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} | longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} | plej_alta = 1548 | plej_alta_situo = Sisiter Elsie | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = 0 | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 1290.6 | areo_rondumo = 1 | areo1 = 1214.9 | areo1_tipo = de lando | areo2 = 75.7 | areo2_tipo = de akvo | areo_urbo = 4319.9 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto | loĝantaro_urbo = 17755322 | loĝantaro2 = | loĝantaro2_tipo = | loĝantaro_urbo_denseco = auto | loĝantaro2_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = [[4-a de septembro]] [[1781]] | establita_tipo = Fondita | dato = | Urbestro = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}}<br> <small>(ekde {{#invoke:Wikidata|claim|P6|qualifier=P580}})</small> | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC-08:00]] | horzono_DST = [[UTC-07:00]] | poŝtkodo = 90001-90068, 90070-90084, 90086-90089, 90091, 90093-90097, 90099, 90101-90103, 90174, 90185, 90189 | areo_kodo = 213, 310, 323, 424, 661, 818 | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = | mapo_lokumilo = iso | Mapo en angulo =<!--funkcias sen valoro--> | mapo1 = USA Los Angeles Metropolitan Area location map.svg | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Metropola mapo | mapo1_lokumilo = | mapo2 = Los Angeles Freeway Map.png | mapo2_priskribo = Mapo de la ĉefvojoj tra la urbocentro | mapo2_lokumilo = | regiono-ISO = US-CA | mapligilo = jes | zomo = 9 <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [https://www.lacity.org www.lacity.org] | commons = Los Angeles, California <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} [[Dosiero:DowntownLosAngeles.jpg|eta|urbcentra pejzaĝo]] '''Los-Anĝeleso''' aŭ '''Losanĝeleso''' ({{lang-en|Los Angeles}} {{IFA|[lɔs ˈændʒələs]}} {{aŭdigo|En-us-Los Angeles.ogg}}; {{lang-es|Los Ángeles}} {{IFA|[los ˈanxeles]}}; signife ''La Anĝeloj'') estas [[urbo]] en [[Suda Kalifornio]], kiu estis fondita en la [[18-a jarcento]] kiel [[Meksiko|meksika]] farmvilaĝo, kies kompleta nomo estis "{{lang|es|Nuestra Señora la Reina de Los Ángeles del Río de Porciúncula}}", fariĝis mondfama en la [[20-a jarcento]] kiel la loko de [[Holivudo]], centro de la usona [[kinindustrio]] pro la tieaj bona vetero, variega tereno, kaj libereco el tiamaj monopolistoj de [[Novjorko]] (inter ili, [[Edisono]]). Ĝi nun estas la plej granda urbo en [[Kalifornio]], dua plej granda en [[Usono]] post [[Novjorko]], kaj la deka plej granda en la mondo. Kvankam nur 3,6 milionoj da homoj loĝas inter la landlimoj de la urbo Los-Anĝeleso mem, pli ol 16 milionoj enloĝas la urban [[aglomeraĵo]]n de la tri kantonoj [[Kantono Los-Anĝeleso|Los-Anĝeleso]], [[Kantono Orange (Kalifornio)|Orange]] kaj [[Kantono Riverside|Riverside]]. Laŭ la stato de la censo {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La urbo estas la kerno de la pli granda [[Los-Anĝelesa metropola areo]] kaj de la regiono de la [[Granda Los-Anĝelesa Areo]], kiu enhavas 13 milionojn<ref>[http://www.census.gov/popest/data/metro/totals/2012/tables/CBSA-EST2012-01.csv Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas (CBSA)] – United States Census Bureau</ref> kaj ĉirkaŭ 18 milionojn da personoj en la Kombinita Statistika Areo respektive dum 2010, kio faras ĝin unu el la [[Plej grandaj urboj laŭ loĝantaro|plej loĝataj metropolitaj areoj]] en la mondo<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.worldatlas.com/citypops.htm|titolo=City Populations – World City Population, Biggest Largest Cities in the World|alirdato=2011-09-28|eldoninto=Worldatlas.com}}</ref> kaj la dua plej granda en Usono.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_NSRD_GCTPL2.US24PR&prodType=table|titolo=Population and Housing Occupancy Status: 2010 – United States – Metropolitan Statistical Area|alirdato=28a de Septembro 2011|eldoninto=U.S. Census Bureau}}</ref> ''Los Angeles'' estas ankaŭ la [[kantono|kantona sidejo]] de la [[Kantono Los-Anĝeleso]], nome la plej loĝata kaj unu el plej etne diversaj [[kantonoj de Usono]]<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://money.cnn.com/2007/08/08/real_estate/most_diverse_counties/index.htm|titolo=The most ethnically diverse counties in the United States|alirdato=28a de Septembro 2011|aŭtoro=Les Christie|dato=9a de Aŭgusto 2007|eldoninto=CNN}}</ref>, dum la tua areo de ''Los Angeles'' mem estis agnoskita kiel plej diversa el la plej grandaj urboj de la lando.<ref>{{Cite web |url=http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |title=The Top 10 Most Diverse Cities in America |publisher=cnbc.com |accessdate=28a de Septembro, 2011 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-09-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140627175521/http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |arkivdato=2014-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140627175521/http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |archivedate=2014-06-27 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-09-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140627175521/http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |arkivdato=2014-06-27 }}</ref> La urbaj loĝantoj estas menciitaj kiel ''Angelenos''.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Los Angeles: The Architecture of Four Ecologies|familia nomo=Banham|persona nomo=Reyner|jaro=1973|eldoninto=Pelican Books|ISBN=0140211780}}</ref> La urbo estas loko de gravaj institucioj kaj eventoj pri ekonomio, scienco, kulturo kaj amuzo. Ĝi dufoje gastigis la [[olimpiko]]jn, en [[Somera Olimpiko 1932|1932]] kaj en [[Somera Olimpiko 1984|1984]]. == Historio == La marbordan regionon, kie nun estas Los-Anĝeleso, dum jarcentoj loĝis [[indianoj]]. La unuaj eŭropanoj alvenis en 1542 sub [[Juan Rodríguez Cabrillo]], portugaldevena esploristo, kiu ne setlis tie. Meze de la 16-a jarcento la regiono iĝis parto de la vicreĝlando [[Nova Hispanio]]. Vera koloniado fare de hispanoj komenciĝis nur ĉirkaŭ 1769. La urbo estis fondita de hispanaj koloniistoj en [[1781]] kun la nomo "El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Angeles de Porciúncula" (La Urbo de Nia Sinjorino la Reĝino de la Anĝeloj de Porciúncula). La nomo devenis de tiu de kapelo aparteninta al la [[Sankta Francisko]], kies kultantoj, la [[franciskanoj]], regadis la hispanan koloniadon de Kalifornio kaj konstruigis multajn misiejojn tra la ŝtato (ili donis la nomon de sia majstro al la alia urbego de [[Kalifornio]], [[Sanfrancisko]].) Iom post iom, la nomo mallongiĝis al la nuna "Los Angeles" kaj ofte simple al "L.A." {{prononco|elEJ'}} kaj oficiale ''City of Los Angeles''. En 1821 ĝi iĝis parto de sendependiĝanta [[Meksiko]]. Post la [[Meksika-Usona Milito]] ĝi en 1848 per la [[traktato de Guadalupe Hidalgo]] estis kaptita de [[Usono]], kiu en 1850 oficiale igis Kalifornion usona subŝtato. [[Fervojo]]j alvenis pere de la kompletigo de transkontinenta Sudpacifika Fervojo el [[Nov-Orleano]] al Los-Anĝeleso en 1876 kaj la Santa Fe Fervojo en 1885.<ref name="Mulholland2002">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=iP575do7D48C|titolo=William Mulholland and the Rise of Los Angeles|alirdato=30a de Septembro 2011|familia nomo=Mulholland|persona nomo=Catherine|jaro=2002|eldoninto=University of California Press|ISBN=978-0-520-23466-6|paĝo=15}}</ref> [[Nafto]] estis malkovrita kaj en la urbo kaj en la ĉirkaŭa areo en 1892, kaj ĉirkaŭ 1923, la malkovroj estis helpinta Kalifornion iĝi la plej granda naftoproduktanto de la lando, kun ĉirkaŭ unu kvarono de la tutmonda produktado de petrolo.<ref name="Kipen2011">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=aezmS52IavcC&pg=PA45|titolo=Los Angeles in the 1930s: The WPA Guide to the City of Angels|alirdato=30a de Septembro 2011|familia nomo=Kipen|persona nomo=David|jaro=2011|eldoninto=University of California Press|ISBN=978-0-520-26883-8|paĝoj=45–46}}</ref> === [[20-a jarcento]] === Dum la fino de la [[19-a jarcento|19-a]] kaj [[20-a jarcento]]j la urbo kreskadis, ĝis ĝi fariĝis la plej granda en Kalifornio. Ĉirkaŭ 1900, la loĝantaro estis kreskinta al pli ol 102 000,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027/tab13.txt|titolo=Population of the 100 Largest Urban Places: 1900|alirdato=8a de Januaro 2015|dato=15a de Junio 1998|eldoninto=[[United States Census Bureau]]}}</ref> okazigante premon al la [[akvoliverado]] de la urbo.<ref>{{Cite web|url=http://www1.american.edu/ted/mono.htm|title=The Los Angeles Aqueduct and the Owens and Mono Lakes (MONO Case)|publisher=American University|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109051618/http://www1.american.edu/ted/mono.htm|archive-date=9a de Januaro, 2015|url-status=dead|access-date=8a de Januaro, 2015|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-05-14|arkivurl=https://web.archive.org/web/20150109051618/http://www1.american.edu/ted/mono.htm|arkivdato=2015-01-09}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150109051618/http://www1.american.edu/ted/mono.htm |date=2015-01-09 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www1.american.edu/ted/mono.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-05-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150109051618/http://www1.american.edu/ted/mono.htm |arkivdato=2015-01-09 }}</ref> La finkompletigo de Los-Anĝelesa Akvedukto en 1913, sub kontrolo de William Mulholland, sekurigis la kontinuan kreskon de la urbo.<ref name="Reisner1993">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Akn6rUgR_eEC|titolo=Cadillac desert: the American West and its disappearing water|alirdato=30a de Septembro 2011|familia nomo=Reisner|persona nomo=Marc|jaro=1993|eldoninto=Penguin|ISBN=978-0-14-017824-1|paĝo=86}}</ref> Pro klaŭzoj en la ĉarto de la urbo kiu malpermesis, ke la Urbo Los-Anĝeleso vendu aŭ havigu akvon el la [[akvedukto]] al ajna areo ekster siaj limoj, multaj apudaj urboj kaj komunumoj estis devigitaj aliĝi al Los-Anĝeleso.<ref name="LAgrowth">{{citation|last=Basiago|first=Andrew D.|publisher=The Regents of the University of California|title=Water For Los Angeles&nbsp;– Sam Nelson Interview|url=http://texts.cdlib.org/view?docId=ft0v19n64m&doc.view=entire_text|date= 7a de Februaro, 1988|at=11|access-date=7a de Oktobro, 2013}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170301193923/http://navigatela.lacity.org/common/mapgallery/pdf/annex34x44.pdf Annexation and Detachment Map (PDF) (Map).] City of Los Angeles Bureau of Engineering. Arkivita el la originalo (PDF) la 1an de Marto, 2017. Alirita la 1an de Marto, 2017.</ref><ref name="FinalReport">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.lamag.com/citythink/citythinkblog/2013/09/25/citydig-las-20th-century-land-grab|titolo=CityDig: L.A.'s 20th Century Land Grab|alirdato=10a de Oktobro 2013|familia nomo=Creason|persona nomo=Glen|dato=26a de Septembro 2013|eldoninto=Los Angeles Magazine}}</ref> Los-Anĝeleso kreis la unuan municipan regularon por zonigo en Usono. La 14an de Septembro, 1908, la Los-Anĝelesa Urba Konsilantaro, promulgis regularon por zonoj loĝejaj kaj industriaj. La nova regularo establis tri loĝejajn zonojn de unusola tipo, en kiuj industriaj uzoj estis malpermesitaj. La proskriboj inkludis grenejojn, segilejojn kaj ajnan industrian teruzadon kiu postulus funkciadon pere de ekipaĵoj de elektra maŝinaro. Tiuj reguloj estis plifortigitaj kontraŭ industriaj propraĵoj post la fakto. Tiuj malpermesoj estis aldonaj al ekzistantaj aktivecoj kiuj estis jam regulitaj kiel ĝenaj. Tiuj inkludis stokejojn de eksplodaĵoj, gasvorkojn, naftotubadon, buĉejojn, kaj [[Tanado|tanejojn]]. Los-Anĝelesa Urba Konsilantaro ankaŭ markis sep industriajn zonojn ene de la urbo. Tamen, inter 1908 kaj 1915, Los-Anĝelesa Urba Konsilantaro kreis variajn esceptojn al la ampleksaj proskriboj aplikitaj al tiuj tri loĝejaj zonoj, kaj kiel konsekvenco, kelkaj industriaj uzoj aperis ene de ili. Estas du diferencoj inter la Regularo de Loĝeja Distrikto de 1908 kaj postaj zonigaj reguloj en Usono. Unue, leĝoj de 1908 ne establis kompletan zonigan mapon kiel ja faris la Novjorka Zoniga Regularo de 1916. Due, la loĝejaj zonoj ne distingis tipojn de loĝejoj; ili traktis apartamentojn, hotelojn, kaj apartajn loĝejojn de familioj same egale.<ref name="weiss80">{{Citaĵo el libro|titolo=The Rise of the Community Builders: The American Real Estate Industry and Urban Land Planning|aŭtoro=Weiss, Marc A|jaro=1987|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Columbia University Press|ISBN=978-0-231-06505-4|paĝoj=80-86}}</ref> [[Dosiero:View of Hill Street, looking north from 6th Street, Los Angeles, ca.1913 (CHS-5692).jpg|eta|220x220px|maldekstra|Hill Street, norden el la 6a Strato, ĉirkaŭ 1913. Elstaraj lokoj estas Central Park (nuntempe Pershing Square (la arboj, malsupre maldekstre), Hotel Portsmouth (malsupre dekstre), kaj la tunelo de Hill Street (fine de la strato).]] En 1910, [[Hollywood]] aperis en Los-Anĝeleso, kun 10 kinkompanioj jam funkciantaj en la urbo tiam. Ĉirkaŭ 1921, pli ol 80 porcento de la [[kinindustrio]] de la tuta mondo estis koncentrita en L.A.<ref name="Buntin2010">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=y6ZlIkYXjiMC&pg=PA18|titolo=L.A. Noir: The Struggle for the Soul of America's Most Seductive City|alirdato=30a de Septembro 2011|familia nomo=Buntin|persona nomo=John|dato=6a de Aprilo 2010|eldoninto=Random House Digital, Inc.|ISBN=978-0-307-35208-8|paĝo=18}}</ref> La riĉeco generita de la industrio tenis la urbon izolita el multo de la ekonomia perdo suferita de la cetero de la lando dum la [[Granda Depresio]].<ref name="YoungYoung2007">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QYYMqXUyjnUC&pg=PA21|title=The Great Depression in America: a cultural encyclopedia|last1=Young|first1=William H.|last2=Young|first2=Nancy K.|date=Marto 2007|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-33521-1|page=21|access-date=30an de Septembro, 2011}}</ref> Ĉirkaŭ 1930, la loĝantaro superis jam unu milionon da personoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027/tab16.txt|titolo=Population of the 100 Largest Urban Places: 1930|alirdato=8a de Januaro 2015|dato=15a de Junio 1998|eldoninto=[[United States Census Bureau]]}}</ref> En 1932, la urbo estis hejmo de la [[Somera Olimpiko 1932|Somera Olimpiko]]. Dum la [[Dua Mondmilito]], Los-Anĝeleso estis grava centro de milittempa fabrikado, kiel ekzemple por [[ŝipkonstruado]] kaj [[aviadilo]]j. California Shipbuilding Corporation konstruis centojn da ŝipoj Liberty kaj Victory en Terminal Insulo, kaj la areo de Los-Anĝeleso estis la sidejo de ses el la plej gravaj aviadilaj fabrikantoj de la lando ([[Douglas Aircraft Company]], Hughes Aircraft, [[Lockheed]], North American Aviation, Northrop Corporation, kaj Vultee Aircraft). Dum la milito, oni produktis pli da aviadiloj en unu jaro ol en ĉiuj jaroj antaŭ la milito ekde kiam la fratoj Wright flugigis la unuan aviadilon en 1903, kombinite. La fabrikado en Los-Anĝeleso multobliĝis, kaj kiel William S. Knudsen, de la Nacia Defendkonsila Komisio diris, "Ni venkis, ĉar ni strangolis la malamikon per lavango de produktado, kion ili neniam vidis nek revis tion ebla."<ref>Parker, Dana T. ''Building Victory: Aircraft Manufacturing in the Los Angeles Area in World War II,'' pp.5–8, 14, 26, 36, 50, 60, 78, 94, 108, 122, Cypress, CA, 2013. {{ISBN|978-0-9897906-0-4}}.</ref> En la 1930–aj ĝis 1940-aj jaroj, la kantono Los-Anĝeleso estis la nacia ĉefo en [[agrikulturo]].<ref>{{Cite web|last=Carp|first=David|date=2019-06-05|title=Everything you didn't even know you wanted to know about celery|url=https://www.latimes.com/food/la-fo-when-celery-ruled-the-southland-20190508-story.html|access-date=2020-11-06|website=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref> [[Dosiero:Patton during a welcome home parade in Los Angeles, June 9, 1945.jpg|eta|dekstre [[George Patton]] dum bonveniga al hejmo parado en Los-Anĝeleso, la 9an de Junio, 1945.]] Post la fino de la [[Dua Mondmilito]], Los-Anĝeleso kreskis pli rapide ol iam ajn, etendante sin al la Valo San Fernando.<ref name="Bruegmann2006">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=HFjLm2BauZ8C|titolo=Sprawl: A Compact History|alirdato=1a de Oktobro 2011|familia nomo=Bruegmann|persona nomo=Robert|dato=1a de Novembro 2006|eldoninto=University of Chicago Press|ISBN=978-0-226-07691-1|paĝo=133}}</ref> La etendo de la [[Interŝtata Ŝosea Sistemo]] dum la 1950-aj kaj 1960-aj jaroj helpis elpeli ĉeurban kreskon kaj signalis la fermon de la fervoja elektra sistemo de la urbo nome Pacific Electric, iam la plej granda el la mondo. Los-Anĝeleso fifamiĝis pro malbona situacio inter rasoj. Nigrahaŭtuloj tumultis tie jam en 1965 (tumultoj de la kvartalo Watts, kun 34 mortoj kaj ĉirkaŭ 1000 vunditoj) kaj poste tio revenos en 1992, kiel protesto kontraŭ brutaleco polica kaj la malegala ekonomia situacio. En 1969, Kalifornio iĝis la naskoloko de [[Interreto]], ĉar la unua elsendo [[ARPANET]] estis sendita el la [[Universitato de Kalifornio ĉe Los-Anĝeleso]] (UCLA) al la [[SRI International|Stanford Research Institute]] en Menlo Park.<ref name="HafnerLyon1999">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RLKxSvCBQZcC|title=Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet|last1=Hafner|first1=Katie|last2=Lyon|first2=Matthew|date=1a de Aŭgusto, 1999|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-684-87216-2|page=153|author-link1= |access-date=1a de Oktobro, 2011}}</ref> En 1973, Tom Bradley estis elektita kiel la unua [[afrik-usonano]] kiu iĝis urbestro, kaj servis dum kvin regotempoj ĝis sia retiriĝo en 1993. Aliaj okazaĵoj en la urbo dum la 1970-aj jaroj estis la ostaĝokaptoj fare de la Simbiona Liberiga Armeo en Suda Centra en 1974 kaj la murdoj de Hillside Stranglers en 1977–1978. En 1984, la urbo gastigis la Someran Olimpikon [[Somera Olimpiko 1984|por la dua fojo]]. Ĉar [[Usono]] kune kun iuj aliaj landoj pro la armea invado de [[Sovetunio]] en [[Afganio]]n bojkotis la antaŭan [[Somera Olimpiko 1980|Someran Olimpikon 1980]] okazintan en [[Moskvo]], ĉi-foje reage [[Sovetunio]] kaj la aliaj ŝtatoj de la [[Varsovia Traktato]] krom [[Rumanio]] bojkotis la Someran Olimpikon. Spite tiun [[bojkoto]]n, tiuj Olimpiko estis finance pli sukcesa ol ajna alia antaŭa,<ref>{{cite news|url=https://articles.latimes.com/2004/jun/30/local/me-rood30|title=Rodney W. Rood, 88; Played Key Role in 1984 Olympics, Built Support for Metro Rail|last=Woo|first=Elaine|date=30a de Junio, 2004|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=1a de Oktobro, 2011}}</ref> kaj la dua Olimpiko kiu rezultis en profito; la alia, laŭ analizo de tiutempaj gazetaj informoj, estis la [[Somera Olimpiko 1932]], okazinta ankaŭ en Los-Anĝeleso.<ref name="Zarnowski">{{Cite journal|author-link1=Frank Zarnowski|last=Zarnowski|first=C. Frank|date=Summer 1992|title=A Look at Olympic Costs|url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf|url-status=dead|journal=Citius, Altius, Fortius|volume=1|issue=1|pages=16–32|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528012143/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf|archive-date=28a de Majo, 2008|access-date=1a de Oktobro, 2011}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080528012143/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf |date=2008-05-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-05-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080528012143/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf |arkivdato=2008-05-28 }}</ref> Rasaj konfliktoj denove aperis ekde la 29a de Aprilo, 1992, pro la senkulpigo fare de ĵurio el [[Simi Valley]] de kvar [[policano]]j de Los-Anĝeleso (LAPD) kaptitaj per video batante [[Rodney King]], kio rezultis en grandskalaj tumultoj en la urbo.<ref name="RuckerUpton2007">{{Cite book|title=Encyclopedia of American race riots|last1=Rucker|first1=Walter C.|last2=Upton|first2=James N.|last3=Hughey|first3=Matthew W.|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2007|isbn=978-0-313-33301-9|pages=376–85|chapter=Los Angeles (California) Riots of 1992|access-date=1a de Oktobro, 2011|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mQcrpqn0124C&pg=PA376}}</ref><ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.cnn.com/2012/04/25/us/california-post-riot/|titolo=Riot anniversary tour surveys progress and economic challenges in Los Angeles|alirdato=23a de Januaro 2015|familia nomo=Wilson|persona nomo=Stan|dato=25a de Aprilo 2012|verkaĵo=[[CNN]]}}</ref> En 1994, [[tertremo]] de magnitudo 6.7 ĉefe en la kvartalo Northridge frapegis la urbon kaj okazigis 12.5 mil milionojn da usonaj dolaroj en damaĝoj kaj 72 mortojn.<ref>{{cite news|url=https://articles.latimes.com/1995-12-20/news/mn-16032_1_quake-death-toll|title=Study Raises Northridge Quake Death Toll to 72|last=Reich|first=Kenneth|date=20a de Decembro, 1995|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=1a de Oktobro, 2011|page=B1}}</ref> La jarcento finis kun la Skandalo de la Divizio Rampart, nome unu el plej etende dokumentitaj kazoj de polica misfaro en la historio de Usono.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/lapd/scandal/cron.html|titolo=Rampart Scandal Timeline|alirdato=1a de Oktobro 2011|eldoninto=PBS Frontline}}</ref> En 2002, la urbestro James Hahn estris la kampanjon kontraŭ secesio, kio rezultis en tio, ke voĉdonantoj venkis super la klopodoj de Valo San Fernando kaj Hollywood apartiĝi el la urbo.<ref>{{cite news|url=http://www.dailynews.com/20121104/secession-drive-changed-san-fernando-valley-los-angeles|title=Secession drive changed San Fernando Valley, Los Angeles|author=Orlov, Rick|date=3a de Novembro, 2012|newspaper=[[Los Angeles Daily News]]|access-date=12a de Januaro, 2015}}</ref> Los-Anĝeleso estos en 2028 gastiganto de la [[Someraj Olimpikoj|Somera Olimpiko]] kaj de la [[Paralimpiko]], kio faris Los-Anĝeleson la tria urbo kiu estos gastiganto de la Somera Olimpiko trifoje.<ref>{{Cite web|url=https://money.cnn.com/2017/07/31/news/los-angeles-olympics-2028/index.html|title=Los Angeles will host 2028 Olympics|last=Horowitz|first=Julia|date=1a de Aŭgusto, 2017|website=[[CNNMoney]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731190432/http://money.cnn.com/2017/07/31/news/los-angeles-olympics-2028/index.html|archive-date=31a de Julio, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.worldatlas.com/articles/cities-which-have-hosted-multiple-summer-olympic-games.html|title=Cities Which Have Hosted Multiple Summer Olympic Games|website=worldatlas|archive-url=https://web.archive.org/web/20161215161622/http://www.worldatlas.com/articles/cities-which-have-hosted-multiple-summer-olympic-games.html|archive-date=15a de Decembro, 2016|url-status=live}}</ref> == Klimato == [[Dosiero:Los Angeles by Sentinel-2, 2019-03-30.jpg|maldekstra|eta|Satelita foto montras la urbon Los-Anĝeleso.]] Los-Anĝeleso havas mediteranean aŭ subtropikan klimaton. Tro grandaj diferencoj ne estas inter la [[monato]]j. Jare pluvas po 305&nbsp;mm (laŭ aliaj 385; tre malofte neĝas). Laŭ la [[Klimata klasifiko de Köppen|klasifiko de Köppen]] la klimato de la marbordaj partoj estas ''Csb'' kaj de la aliaj ''Csa''. Mezaveraĝe estas rimarkebla [[pluvo]] nur je 35 tagoj en jaro, kaj preskaŭ nur en vintro kaj printempo. La renkonto de varma kaj malvarma aeroj (de la enlandaj dezertoj kaj de la maro respektive) ofte kaŭzas nebulojn aŭ nubojn, precipe en printempo. Tia vetero ofte malhelpas la forblovon de [[haladzo]], kiu tiam kolektiĝas en kaj ĉirkaŭ la urbo. == Geografio == La urbo Los-Anĝeleso kovras totalan areon de 502.7 kvadrataj mejloj (1,302&nbsp;km²), enhavante 468.7 kvadratajn mejlojn (1,214&nbsp;km²) de tero kaj 34.0 kvadratajn mejlojn (88&nbsp;km²) de akvo.<ref name="gazetteer" >[https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2010_place_list_06.txt "2010 Census U.S. Gazetteer Files – Places – California".] United States Census Bureau. Alirita la 15an de Majo 2021.</ref> La urbo etendiĝas 44 mejlojn (71&nbsp;km) nord-suden kaj 29 mejlojn (47&nbsp;km) orient-okcidenten. La perimetro de la urbo estas de 342 mejloj (550&nbsp;km). [[Dosiero:Los Angeles night aerial.jpg|dekstra|eta|Nokta foto de South Bay (Suda Golfo, en la kantono Los-Anĝeleso), 2017, kun la [[Pacifika Oceano]] maldekstre (malhela regiono), duoninsulo Palos Verdes (Verdaj bastonoj) dekstre apude (malmultaj lumoj), San Pedro, en la centro antaŭe kaj Terminal Island dekstre antaŭe (brila regiono).]] Los-Anĝeleso estas kaj ebena kaj monteteca. La plej alta punkto en la urbo mem estas Monto Lukens (1,547 m),<ref>{{Cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#50|title=Elevations of the 50 Largest Cities (by population, 1980 Census)|publisher=[[United States Geological Survey]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111002023211/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|archive-date=2a de Oktobro, 2011|url-status=dead|access-date=3a de Oktobro, 2011|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-05-15|arkivurl=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#50|arkivdato=2011-10-15}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#50 |date=2011-10-15 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-05-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120722022527/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |arkivdato=2012-07-22 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://angeles.sierraclub.org/hps/guides/09e.htm|titolo=Mount Lukens Guide|alirdato=3a de Oktobro 2011|eldoninto=Sierra Club Angeles Chapter|arkivurl=https://web.archive.org/web/20111124012746/http://angeles.sierraclub.org/hps/guides/09e.htm|arkivdato=2011-11-24}}</ref> situa en la nordorienta pinto de Valo San Fernando. La orienta pinto de la Montoj Santa Monica etendas el Downtown (urbocentro) ĝis la [[Pacifika Oceano]] kaj apartigas la Los-Anĝelesan Basenon el la Valo San Fernando. La regiono de Los-Anĝeleso situas en la [[pacifika fajro-ringo]], zono de sismologia nestabileco. Ĉiujare okazas proksimume 10.000 tertremoj<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://earthquake.usgs.gov/learn/facts.php | titolo = Earthquake Facts | titolo-aldono = | alirdato = 2012-12-16 | | formato = HTML | verko = Earthquake Hazards Program | eldonisto = USGS | lingvo = {{en}} | citaĵo = (15) Each year the southern California area has about 10,000 earthquakes. }}</ref>. Kelkaj marbordaj lokoj de la urbo estas sub certa risko de [[cunamo]]j. Post la [[Granda Ĉilia Tertremo]] en 1960 cunamo damaĝis kelkajn havenojn. === Kvartaloj === * [[Bel Air (Los-Anĝeleso)|Bel Air]] == Vidindaĵoj == * [[Ĉina Teatrejo (Los-Anĝeleso)|Ĉina Teatrejo]] * [[Egipta Teatrejo (Los-Anĝeleso)|Egipta Teatrejo]] * [[El Capitan Theatre]] * [[Trotuaro de famo en Holivudo]] * [[Los-Anĝeles-Kantona Muzeo de Arto]] * ''[[The Broad]]'' * [[Muzeo Grammy ĉe Los-Anĝeleso]] * [[Kina muzeo en Los-Anĝeleso]] * [[Holokaŭsta Muzeo de Los-Anĝeleso]] [[Dosiero:Metro Gold Line Breda P2550.jpg|eta|maldekstre|Amasa transporto ĉe Los-Anĝeleso kondukis al granda uzado de [[Metroo de Los-Anĝeleso|malpeza trajno]].]] ==Servoj== * [[Areno Crypto.com]] * [[Internacia Dokumentaria Asocio]] === Universitatoj === * [[Kalifornia Ŝtata Universitato en Northridge]] * [[Universitato de Kalifornio en Los-Anĝeleso]] ([[UCLA]]) en la urbodistrikto ''Westwood'' * [[Usona Juda Universitato]] == Transporto == La urbo kaj la cetero de la Los-Anĝelesa metropola areo estas servita de etenda reto de ŝoseoj. La Texas Transportation Institute, kiu publikigas ĉiujaran informon Urban Mobility Report, rangigis la ŝosean trafikon de Los-Anĝeles kiel la plej ŝtopita en Usono en 2005 mezurita per la ĉiujara prokrasto por veturanto.<ref>Woolsey, Matt (25a de Aprilo 2008). [https://www.forbes.com/consent/?toURL=https://www.forbes.com/2008/04/24/cities-commute-fuel-forbeslife-cx_mw_0424realestate.html "Best And Worst Cities For Commuters".] Forbes. Alirita la 24an de Oktobro, 2011.</ref> La averaĝa veturanto en Los-Anĝeleso devis suferi 72 horojn de trafika prokrasto jare laŭ tiu studo. Tiu amasa transporto ĉe Los-Anĝeleso kondukis al granda uzado de [[Metroo de Los-Anĝeleso|malpeza trajno]]. [[Dosiero:LAX LA.jpg|eta|La konstruaĵo ''Theme Building'' en la [[Flughaveno Los-Anĝeleso]].]] La ĉefa internacia kaj enlanda flughaveno kiu servas al Los-Anĝeleso estas internacia [[Flughaveno Los-Anĝeleso]] (IATA: LAX, ICAO: KLAX), ofte referencata per sia flughavena kodo, '''LAX'''. Aliaj gravaj apudaj komercaj flughavenoj estas la jenaj: * (IATA: ONT, ICAO: KONT) Ontario International Airport, de la urbo Ontario, CA; servas al Inland Empire. * (IATA: BUR, ICAO: KBUR) Hollywood Burbank Airport, kunposedo de la urboj Burbank, Glendale, kaj Pasadena. Iam konata kiel Bob Hope Airport kaj kiel Burbank Airport; la plej proksima flughaveno al Downtown Los Angeles; servas al Valoj San Fernando, San Gabriel, kaj Antelope. * (IATA: LGB, ICAO: KLGB) Long Beach Airport, servas al la areo Long Beach/Harbor. * (IATA: SNA, ICAO: KSNA) John Wayne Airport de la Kantono Orange. Ankaŭ unu el la plej aktivaj flughavenoj de la mondo estas en Los-Anĝeleso, nome Van Nuys Airport (IATA: VNY, ICAO: KVNY).<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.lawa.org/welcome_VNY.aspx?id=92|titolo=Van Nuys Airport General Description|alirdato=25a de Oktobro 2011|eldoninto=Los Angeles World Airports|arkivurl=https://web.archive.org/web/20111005140814/http://www.lawa.org/welcome_VNY.aspx?id=92|arkivdato=2011-10-05}}</ref> == Amaskomunikiloj == [[Dosiero:Foxplaza la.jpg|alt=|eta|La nuboskrapulo Fox Plaza en kvartalo Century City, sidejo de [[20th Century Studios|20th Century Fox]].|189px]] La ĉefa ĵurnalo en la areo estas [[Los Angeles Times]]. "La Opinión", la plej grava ĵurnalo en [[hispana]] el la urbo estas ankaŭ tiu de plej ampleksa cirkulado en Usono. Estas ankaŭ granda vario de regionaj ĵurnaloj kaj gazetoj kiel ''[[Los Angeles Daily News]]'' (kiu fokusas al Valo San Fernando), L.A. Weekly, Los Angeles City Beat, la gazeto Los Angeles, ''[[Los Angeles Business Journal]]'', ''[[Los Angeles Daily Journal]]'', ''[[The Hollywood Reporter]]'' kaj la gazeto ''[[Variety]]''. Krom la revuoj kaj ĵurnaloj en angla kaj hispana, estas nombraj lokaj gazetoj por komunumoj de enmigrantoj en iliaj respektivaj lingvoj (por ekzemplo la korea, persa, rusa kaj japana). Los-Anĝeleso havas grandan varion de lokaj televidaj kanaloj. La plej gravaj televidĉenoj estas KABC-TV 7 ([[ABC]]), KCBS 2 ([[CBS]]), KNBC-TV 4 ([[NBC]]), KTTV-TV 11 ([[Fox]]), KTLA-TV 5 (WB), KCOP-TV 13 (UPN), kaj KPXN-TV 30 (i). Estas ankaŭ nombraj kanaloj en hispana. == Famuloj == * en Los-Anĝeleso naskiĝis: ** [[David Carradine]] ** [[Dustin Hoffman]] ** [[Liza Minnelli]] ** [[Billie Eilish]] ** [[Carmen Scarpitta]] ** [[Nimród Antal]], hungardevena filma reĝisoro [[Dosiero:Los Angeles, CA from the air.jpg|eta|dekstra|300px|{{centre|Los-Anĝelesa metropola areo}}]] * en Los-Anĝeleso mortis: ** [[hungaroj|hungaraj]] akvopilkistoj [[Gyula Kánásy]] kaj [[Miklós Martin]] ** hungaraj [[aktoro]]j [[Vilma Bánky]], [[Lucy Doraine]], [[Erzsi Eöry]], [[Éva Gábor]], [[István Gyergyai]], [[Edit Hlatky]] kaj [[Éva Szörényi]] ** hungara [[gitaristo]] [[Tamás Barta]] ** hungardevenaj [[komponisto]]j [[Miklós Rózsa]] kaj [[Jenő Zádor]] ** hungardevena kuristo [[László Tábori]] ** hungara [[ministro]] [[Tibor Scitovszky (ministro)|Tibor Scitovszky]] ** hungara operkantisto [[Kálmán Pataky]] ** hungara [[pentristo]] [[Tibor Jankay]] ** hungardevena [[pianisto]] [[Ervin Nyíregyházi]] ** hungardevena [[psikologo]] [[Alajos Kannás]] ** hungara-usona aktoro [[Gábor Kertész]] ** hungara violonisto [[Erna Rubinstein]] ** hungaraj violonĉelistoj [[Jenő Kerpely]] kaj [[Gábor Rejtő]] * en [[Holivudo]] mortis: ** hungaraj [[aktoro]]j [[Oszkár Beregi]], [[Hanna Hertelendy]] kaj [[Jenő Gerő|S.Z. Sakall]] == Ĝemelurboj == [[Dosiero:Los Angeles Sister Cities sign 2014-05-14.JPG|eta|dekstra|300px|{{centre|indikiloj al la partneraj urboj}}]] {{Div col|cols = 2}} * {{flago|Israelo}} [[Eilat]], [[Israelo]] (1959) * {{flago|Japanio}} [[Nagojo]], [[Japanio]] (1959) * {{flago|Brazilo}} [[Salvador de Bahio]], [[Brazilo]] (1962) * {{flago|Francio}} [[Bordozo]], [[Francio]] (1964) * {{flago|Germanio}} [[Berlino]], [[Germanio]] (1967) * {{flago|Zambio}} [[Lusako]], [[Zambio]] (1968) * {{flago|Meksiko}} [[Meksikurbo]], [[Meksiko]] (1969) * {{flago|Novzelando}} [[Auckland]], [[Novzelando]] (1971) * {{flago|Sud-Koreio}} [[Busan]], [[Sud-Koreio]] (1971) * {{flago|Barato}} [[Mumbajo]], [[Barato]] (1972) * {{flago|Irano}} [[Teherano]], [[Irano]] (1972) * {{flago|Tajvano}} [[Tajpeo]], [[Tajvano]] (1979) * {{flago|Ĉinio}} [[Kantono (Ĉinio)|Kantono]], [[Ĉinio]] (1981) * {{flago|Grekio}} [[Ateno]], [[Grekio]] (1984, okaze de la [[Somera Olimpiko 1984]]) * {{flago|Rusio}} [[Sankt-Peterburgo]], nun [[Rusio]], <small>tiam Leningrado en [[Sovetunio]]</small> (1984) * {{flago|Kanado}} [[Vankuvero]], [[Kanado]] (1986) * {{flago|Egiptio}} [[Gizo]], [[Egiptio]] (1989) * {{flago|Indonezio}} [[Ĝakarto]], [[Indonezio]] (1990) * {{flago|Litovio}} [[Kaŭno]], [[Litovio]] (1991) * {{flago|Filipinoj}} [[Makati]], [[Filipinoj]] (1992) * {{flago|Kroatio}} [[Split]], [[Kroatio]] (1993) * {{flago|Salvadoro}} [[San Salvador]], [[Salvadoro]] (2005) * {{flago|Libano}} [[Bejruto]], [[Libano]] (2006) * {{flago|Italio}} [[Ischia]], [[Italio]] (2006) * {{flago|Armenio}} [[Erevano]], [[Armenio]] (2007) {{Div col end}} == Esperantistoj en Los-Anĝeleso == * [[Edwin Joseph Baker]] ==En Esperanto aperis== *'''Los Angeles, (Kalifornio). La urbo kaj la graflando'''. Eld. [[Komerca Ĉambro de Los Angeles]],1912(?) {{citaĵo|Bele presita, 62-paĝa propaganda broŝuro pri Los Angeles — 26 belaj [[kliŝaĵo]]j ornamas tiun libreton kiu enhavas multnombrajn detalojn pri la [[vivcirkonstanco]]j en tiu rova "Eldorado". La broŝuro kaj ĉiaj pluaj detaloj estas senpage haveblaj ĉe la Komerca ĉambro de Los Angeles, kiu sendis tra Eŭropo la konatan esperantistan propagandiston S-on Parrish.|[[Belga Esperantisto]] n050 (dec 1912)}} == Bildoj == <gallery mode="packed" heights="180"> Dosiero:Los_Angeles_Library_Tower_(small).jpg|La turo de la biblioteko en Los-Anĝeleso Dosiero:L.A Financial district.JPG|Negocista kvartalo en Los-Anĝeleso Dosiero:LosAngeles02.jpg|Nokta bildo pri Los-Anĝeleso </gallery> {{Granda dosiero|Los angeles mountains to ocean pano.jpg|2000px|Vasta panoramo de Los-Anĝeleso}} == Vidu ankaŭ == * [[West Hollywood]] * [[Listo de milionurboj]] * [[Los Angeles Lakers]] * [[Plej grandaj urboj]] (laŭ enloĝantaro) * [[Metroo de Los-Anĝeleso]] * [[Tramtransporto en Los-Anĝeleso]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * Anonimo 1912 : ''Los Angeles, Kalifornio : La urbo kaj la graflando'', unua esperanta eldono, Komerca Ĉambro, Los Angeles, Kalifornio, 63 paĝoj. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|n=Kategorio:Los-Anĝeleso|ReVo=losangxeles}} * {{oficiala retejo}} ({{en}}) * https://www.discoverlosangeles.com/ <!-- (L, Metroo)|_ _INC_.: _Los_ (Anĝeloj, Anĝelinoj) (Konvencio, Kongreso) & Vizitantoj (Kontoro, Oficejo) --> * http://www.usc.edu/isd/archives/la {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060207085720/http://www.usc.edu/isd/archives/la/ |date=2006-02-07 }} <!-- (L, Metroo)._.: (Pasinta, Preter), (Surscenigi, Enscenigi, Prezenti, Aktuala, Donaco) kaj (Debutanta, Estonta) --> * http://vladimir-okc.narod.ru/UU-html/truu39.htm [[Unuetaĝa Usono]] ĉ.39 "Lando de Dio" en Esperanto * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Los Angeles|revizio=1023235613}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Los Ángeles|revizio=135411374}} {{-}} {{Granda dosiero|Los Angeles Panorama from Griffith Observatory 2013.jpg|1500px|{{center|Panoramo de Los Angeles je 2013 kiel vidite el observejo ''Griffith''.<br />Maldekstre al dekstre: Los Feliz, la urbocentro Los Angeles kaj [[Hollywood]]}}}} {{Metropoloj}} {{Kantonaj ĉefurboj de Kalifornio}} {{Urboj de la kantono Los-Anĝeleso}} {{Havenda artikolo|Los Anĝeleso (Kalifornio)}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Los-Anĝeleso| ]] [[Kategorio:Urboj de Kalifornio]] [[Kategorio:Milionurboj]] [[Kategorio:Kantono Los-Anĝeleso (Kalifornio)]] [[Kategorio:Somerolimpikaj urboj]] 9uc906qv3ox8qrkazdtf1f8bcp5kwpn 9363788 9363787 2026-04-30T11:43:49Z ThomasPusch 1869 9363788 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Los Ángeles}} {{Informkesto geografiaĵo | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Los-Anĝeleso | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-en|Los Angeles}} | alia_nomo1 = {{Lang-es|Los Ángeles}} | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Los Angeles | moto = | kromnomo = L.A., La urbo de anĝeloj, La amuza ĉefurbo de la mondo | kromnomo_tipo = Kromnomoj <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 300 | dosiero1 = New LA Infobox Pic Montage 5.jpg | dosiero2 = LA.jpg | piedlinio = Fotomuntaĵo }} | dosiero_grandeco = 300px | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flag of Los Angeles, California.svg | blazono = Seal of Los Angeles.svg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Usono | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = Kalifornio | ŝtato_tipo = Federacia ŝtato | regiono = | distrikto = [[Kantono Los-Anĝeleso|Los-Anĝeleso]] | distrikto_tipo = Kantono | municipo = | municipo_tipo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo_tipo = | ŝoseo = <!-- *** Situo *** --> | situo = Los Anĝeleso | leviĝo = 71 | lat_d = | lat_m = | lat_s = | lat_NS = | long_d = | long_m = | long_s = | long_EW = | latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} | longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} | plej_alta = 1548 | plej_alta_situo = Sisiter Elsie | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = 0 | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 1290.6 | areo_rondumo = 1 | areo1 = 1214.9 | areo1_tipo = de lando | areo2 = 75.7 | areo2_tipo = de akvo | areo_urbo = 4319.9 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto | loĝantaro_urbo = 17755322 | loĝantaro2 = | loĝantaro2_tipo = | loĝantaro_urbo_denseco = auto | loĝantaro2_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = [[4-a de septembro]] [[1781]] | establita_tipo = Fondita | dato = | Urbestro = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}}<br> <small>(ekde {{#invoke:Wikidata|claim|P6|qualifier=P580}})</small> | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC-08:00]] | horzono_DST = [[UTC-07:00]] | poŝtkodo = 90001-90068, 90070-90084, 90086-90089, 90091, 90093-90097, 90099, 90101-90103, 90174, 90185, 90189 | areo_kodo = 213, 310, 323, 424, 661, 818 | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = | mapo_lokumilo = iso | Mapo en angulo =<!--funkcias sen valoro--> | mapo1 = USA Los Angeles Metropolitan Area location map.svg | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Metropola mapo | mapo1_lokumilo = | mapo2 = Los Angeles Freeway Map.png | mapo2_priskribo = Mapo de la ĉefvojoj tra la urbocentro | mapo2_lokumilo = | regiono-ISO = US-CA | mapligilo = jes | zomo = 9 <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [https://www.lacity.org www.lacity.org] | commons = Los Angeles, California <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} [[Dosiero:DowntownLosAngeles.jpg|eta|urbcentra pejzaĝo]] '''Los-Anĝeleso''' aŭ '''Losanĝeleso''' ({{lang-en|Los Angeles}} {{IFA|[lɔs ˈændʒələs]}} {{aŭdigo|En-us-Los Angeles.ogg}}; {{lang-es|Los Ángeles}} {{IFA|[los ˈanxeles]}}; signife ''La Anĝeloj'') estas [[urbo]] en [[Suda Kalifornio]], kiu estis fondita en la [[18-a jarcento]] kiel [[Meksiko|meksika]] farmvilaĝo, kies kompleta nomo estis "{{lang|es|Nuestra Señora la Reina de Los Ángeles del Río de Porciúncula}}", fariĝis mondfama en la [[20-a jarcento]] kiel la loko de [[Holivudo]], centro de la usona [[kinindustrio]] pro la tieaj bona vetero, variega tereno, kaj libereco el tiamaj monopolistoj de [[Novjorko]] (inter ili, [[Edisono]]). Ĝi nun estas la plej granda urbo en [[Kalifornio]], dua plej granda en [[Usono]] post [[Novjorko]], kaj la deka plej granda en la mondo. Kvankam nur 3,6 milionoj da homoj loĝas inter la landlimoj de la urbo Los-Anĝeleso mem, pli ol 16 milionoj enloĝas la urban [[aglomeraĵo]]n de la tri kantonoj [[Kantono Los-Anĝeleso|Los-Anĝeleso]], [[Kantono Orange (Kalifornio)|Orange]] kaj [[Kantono Riverside|Riverside]]. Laŭ la stato de la censo {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La urbo estas la kerno de la pli granda [[Los-Anĝelesa metropola areo]] kaj de la regiono de la [[Granda Los-Anĝelesa Areo]], kiu enhavas 13 milionojn<ref>[http://www.census.gov/popest/data/metro/totals/2012/tables/CBSA-EST2012-01.csv Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas (CBSA)] – United States Census Bureau</ref> kaj ĉirkaŭ 18 milionojn da personoj en la Kombinita Statistika Areo respektive dum 2010, kio faras ĝin unu el la [[Plej grandaj urboj laŭ loĝantaro|plej loĝataj metropolitaj areoj]] en la mondo<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.worldatlas.com/citypops.htm|titolo=City Populations – World City Population, Biggest Largest Cities in the World|alirdato=2011-09-28|eldoninto=Worldatlas.com}}</ref> kaj la dua plej granda en Usono.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_NSRD_GCTPL2.US24PR&prodType=table|titolo=Population and Housing Occupancy Status: 2010 – United States – Metropolitan Statistical Area|alirdato=28a de Septembro 2011|eldoninto=U.S. Census Bureau}}</ref> ''Los Angeles'' estas ankaŭ la [[kantono|kantona sidejo]] de la [[Kantono Los-Anĝeleso]], nome la plej loĝata kaj unu el plej etne diversaj [[kantonoj de Usono]]<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://money.cnn.com/2007/08/08/real_estate/most_diverse_counties/index.htm|titolo=The most ethnically diverse counties in the United States|alirdato=28a de Septembro 2011|aŭtoro=Les Christie|dato=9a de Aŭgusto 2007|eldoninto=CNN}}</ref>, dum la tua areo de ''Los Angeles'' mem estis agnoskita kiel plej diversa el la plej grandaj urboj de la lando.<ref>{{Cite web |url=http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |title=The Top 10 Most Diverse Cities in America |publisher=cnbc.com |accessdate=28a de Septembro, 2011 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-09-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140627175521/http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |arkivdato=2014-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140627175521/http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |archivedate=2014-06-27 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-09-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140627175521/http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |arkivdato=2014-06-27 }}</ref> La urbaj loĝantoj estas menciitaj kiel ''Angelenos''.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Los Angeles: The Architecture of Four Ecologies|familia nomo=Banham|persona nomo=Reyner|jaro=1973|eldoninto=Pelican Books|ISBN=0140211780}}</ref> La urbo estas loko de gravaj institucioj kaj eventoj pri ekonomio, scienco, kulturo kaj amuzo. Ĝi dufoje gastigis la [[olimpiko]]jn, en [[Somera Olimpiko 1932|1932]] kaj en [[Somera Olimpiko 1984|1984]]. == Historio == La marbordan regionon, kie nun estas Los-Anĝeleso, dum jarcentoj loĝis [[indianoj]]. La unuaj eŭropanoj alvenis en 1542 sub [[Juan Rodríguez Cabrillo]], portugaldevena esploristo, kiu ne setlis tie. Meze de la 16-a jarcento la regiono iĝis parto de la vicreĝlando [[Nova Hispanio]]. Vera koloniado fare de hispanoj komenciĝis nur ĉirkaŭ 1769. La urbo estis fondita de hispanaj koloniistoj en [[1781]] kun la nomo "El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Angeles de Porciúncula" (La Urbo de Nia Sinjorino la Reĝino de la Anĝeloj de Porciúncula). La nomo devenis de tiu de kapelo aparteninta al la [[Sankta Francisko]], kies kultantoj, la [[franciskanoj]], regadis la hispanan koloniadon de Kalifornio kaj konstruigis multajn misiejojn tra la ŝtato (ili donis la nomon de sia majstro al la alia urbego de [[Kalifornio]], [[Sanfrancisko]].) Iom post iom, la nomo mallongiĝis al la nuna "Los Angeles" kaj ofte simple al "L.A." {{prononco|elEJ'}} kaj oficiale ''City of Los Angeles''. En 1821 ĝi iĝis parto de sendependiĝanta [[Meksiko]]. Post la [[Meksika-Usona Milito]] ĝi en 1848 per la [[traktato de Guadalupe Hidalgo]] estis kaptita de [[Usono]], kiu en 1850 oficiale igis Kalifornion usona subŝtato. [[Fervojo]]j alvenis pere de la kompletigo de transkontinenta Sudpacifika Fervojo el [[Nov-Orleano]] al Los-Anĝeleso en 1876 kaj la Santa Fe Fervojo en 1885.<ref name="Mulholland2002">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=iP575do7D48C|titolo=William Mulholland and the Rise of Los Angeles|alirdato=30a de Septembro 2011|familia nomo=Mulholland|persona nomo=Catherine|jaro=2002|eldoninto=University of California Press|ISBN=978-0-520-23466-6|paĝo=15}}</ref> [[Nafto]] estis malkovrita kaj en la urbo kaj en la ĉirkaŭa areo en 1892, kaj ĉirkaŭ 1923, la malkovroj estis helpinta Kalifornion iĝi la plej granda naftoproduktanto de la lando, kun ĉirkaŭ unu kvarono de la tutmonda produktado de petrolo.<ref name="Kipen2011">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=aezmS52IavcC&pg=PA45|titolo=Los Angeles in the 1930s: The WPA Guide to the City of Angels|alirdato=30a de Septembro 2011|familia nomo=Kipen|persona nomo=David|jaro=2011|eldoninto=University of California Press|ISBN=978-0-520-26883-8|paĝoj=45–46}}</ref> === [[20-a jarcento]] === Dum la fino de la [[19-a jarcento|19-a]] kaj [[20-a jarcento]]j la urbo kreskadis, ĝis ĝi fariĝis la plej granda en Kalifornio. Ĉirkaŭ 1900, la loĝantaro estis kreskinta al pli ol 102 000,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027/tab13.txt|titolo=Population of the 100 Largest Urban Places: 1900|alirdato=8a de Januaro 2015|dato=15a de Junio 1998|eldoninto=[[United States Census Bureau]]}}</ref> okazigante premon al la [[akvoliverado]] de la urbo.<ref>{{Cite web|url=http://www1.american.edu/ted/mono.htm|title=The Los Angeles Aqueduct and the Owens and Mono Lakes (MONO Case)|publisher=American University|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109051618/http://www1.american.edu/ted/mono.htm|archive-date=9a de Januaro, 2015|url-status=dead|access-date=8a de Januaro, 2015|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-05-14|arkivurl=https://web.archive.org/web/20150109051618/http://www1.american.edu/ted/mono.htm|arkivdato=2015-01-09}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150109051618/http://www1.american.edu/ted/mono.htm |date=2015-01-09 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www1.american.edu/ted/mono.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-05-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150109051618/http://www1.american.edu/ted/mono.htm |arkivdato=2015-01-09 }}</ref> La finkompletigo de Los-Anĝelesa Akvedukto en 1913, sub kontrolo de William Mulholland, sekurigis la kontinuan kreskon de la urbo.<ref name="Reisner1993">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Akn6rUgR_eEC|titolo=Cadillac desert: the American West and its disappearing water|alirdato=30a de Septembro 2011|familia nomo=Reisner|persona nomo=Marc|jaro=1993|eldoninto=Penguin|ISBN=978-0-14-017824-1|paĝo=86}}</ref> Pro klaŭzoj en la ĉarto de la urbo kiu malpermesis, ke la Urbo Los-Anĝeleso vendu aŭ havigu akvon el la [[akvedukto]] al ajna areo ekster siaj limoj, multaj apudaj urboj kaj komunumoj estis devigitaj aliĝi al Los-Anĝeleso.<ref name="LAgrowth">{{citation|last=Basiago|first=Andrew D.|publisher=The Regents of the University of California|title=Water For Los Angeles&nbsp;– Sam Nelson Interview|url=http://texts.cdlib.org/view?docId=ft0v19n64m&doc.view=entire_text|date= 7a de Februaro, 1988|at=11|access-date=7a de Oktobro, 2013}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170301193923/http://navigatela.lacity.org/common/mapgallery/pdf/annex34x44.pdf Annexation and Detachment Map (PDF) (Map).] City of Los Angeles Bureau of Engineering. Arkivita el la originalo (PDF) la 1an de Marto, 2017. Alirita la 1an de Marto, 2017.</ref><ref name="FinalReport">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.lamag.com/citythink/citythinkblog/2013/09/25/citydig-las-20th-century-land-grab|titolo=CityDig: L.A.'s 20th Century Land Grab|alirdato=10a de Oktobro 2013|familia nomo=Creason|persona nomo=Glen|dato=26a de Septembro 2013|eldoninto=Los Angeles Magazine}}</ref> Los-Anĝeleso kreis la unuan municipan regularon por zonigo en Usono. La 14an de Septembro, 1908, la Los-Anĝelesa Urba Konsilantaro, promulgis regularon por zonoj loĝejaj kaj industriaj. La nova regularo establis tri loĝejajn zonojn de unusola tipo, en kiuj industriaj uzoj estis malpermesitaj. La proskriboj inkludis grenejojn, segilejojn kaj ajnan industrian teruzadon kiu postulus funkciadon pere de ekipaĵoj de elektra maŝinaro. Tiuj reguloj estis plifortigitaj kontraŭ industriaj propraĵoj post la fakto. Tiuj malpermesoj estis aldonaj al ekzistantaj aktivecoj kiuj estis jam regulitaj kiel ĝenaj. Tiuj inkludis stokejojn de eksplodaĵoj, gasvorkojn, naftotubadon, buĉejojn, kaj [[Tanado|tanejojn]]. Los-Anĝelesa Urba Konsilantaro ankaŭ markis sep industriajn zonojn ene de la urbo. Tamen, inter 1908 kaj 1915, Los-Anĝelesa Urba Konsilantaro kreis variajn esceptojn al la ampleksaj proskriboj aplikitaj al tiuj tri loĝejaj zonoj, kaj kiel konsekvenco, kelkaj industriaj uzoj aperis ene de ili. Estas du diferencoj inter la Regularo de Loĝeja Distrikto de 1908 kaj postaj zonigaj reguloj en Usono. Unue, leĝoj de 1908 ne establis kompletan zonigan mapon kiel ja faris la Novjorka Zoniga Regularo de 1916. Due, la loĝejaj zonoj ne distingis tipojn de loĝejoj; ili traktis apartamentojn, hotelojn, kaj apartajn loĝejojn de familioj same egale.<ref name="weiss80">{{Citaĵo el libro|titolo=The Rise of the Community Builders: The American Real Estate Industry and Urban Land Planning|aŭtoro=Weiss, Marc A|jaro=1987|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Columbia University Press|ISBN=978-0-231-06505-4|paĝoj=80-86}}</ref> [[Dosiero:View of Hill Street, looking north from 6th Street, Los Angeles, ca.1913 (CHS-5692).jpg|eta|220x220px|maldekstra|Hill Street, norden el la 6a Strato, ĉirkaŭ 1913. Elstaraj lokoj estas Central Park (nuntempe Pershing Square (la arboj, malsupre maldekstre), Hotel Portsmouth (malsupre dekstre), kaj la tunelo de Hill Street (fine de la strato).]] En 1910, [[Hollywood]] aperis en Los-Anĝeleso, kun 10 kinkompanioj jam funkciantaj en la urbo tiam. Ĉirkaŭ 1921, pli ol 80 porcento de la [[kinindustrio]] de la tuta mondo estis koncentrita en L.A.<ref name="Buntin2010">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=y6ZlIkYXjiMC&pg=PA18|titolo=L.A. Noir: The Struggle for the Soul of America's Most Seductive City|alirdato=30a de Septembro 2011|familia nomo=Buntin|persona nomo=John|dato=6a de Aprilo 2010|eldoninto=Random House Digital, Inc.|ISBN=978-0-307-35208-8|paĝo=18}}</ref> La riĉeco generita de la industrio tenis la urbon izolita el multo de la ekonomia perdo suferita de la cetero de la lando dum la [[Granda Depresio]].<ref name="YoungYoung2007">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QYYMqXUyjnUC&pg=PA21|title=The Great Depression in America: a cultural encyclopedia|last1=Young|first1=William H.|last2=Young|first2=Nancy K.|date=Marto 2007|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-33521-1|page=21|access-date=30an de Septembro, 2011}}</ref> Ĉirkaŭ 1930, la loĝantaro superis jam unu milionon da personoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027/tab16.txt|titolo=Population of the 100 Largest Urban Places: 1930|alirdato=8a de Januaro 2015|dato=15a de Junio 1998|eldoninto=[[United States Census Bureau]]}}</ref> En 1932, la urbo estis hejmo de la [[Somera Olimpiko 1932|Somera Olimpiko]]. Dum la [[Dua Mondmilito]], Los-Anĝeleso estis grava centro de milittempa fabrikado, kiel ekzemple por [[ŝipkonstruado]] kaj [[aviadilo]]j. California Shipbuilding Corporation konstruis centojn da ŝipoj Liberty kaj Victory en Terminal Insulo, kaj la areo de Los-Anĝeleso estis la sidejo de ses el la plej gravaj aviadilaj fabrikantoj de la lando ([[Douglas Aircraft Company]], Hughes Aircraft, [[Lockheed]], North American Aviation, Northrop Corporation, kaj Vultee Aircraft). Dum la milito, oni produktis pli da aviadiloj en unu jaro ol en ĉiuj jaroj antaŭ la milito ekde kiam la fratoj Wright flugigis la unuan aviadilon en 1903, kombinite. La fabrikado en Los-Anĝeleso multobliĝis, kaj kiel William S. Knudsen, de la Nacia Defendkonsila Komisio diris, "Ni venkis, ĉar ni strangolis la malamikon per lavango de produktado, kion ili neniam vidis nek revis tion ebla."<ref>Parker, Dana T. ''Building Victory: Aircraft Manufacturing in the Los Angeles Area in World War II,'' pp.5–8, 14, 26, 36, 50, 60, 78, 94, 108, 122, Cypress, CA, 2013. {{ISBN|978-0-9897906-0-4}}.</ref> En la 1930–aj ĝis 1940-aj jaroj, la kantono Los-Anĝeleso estis la nacia ĉefo en [[agrikulturo]].<ref>{{Cite web|last=Carp|first=David|date=2019-06-05|title=Everything you didn't even know you wanted to know about celery|url=https://www.latimes.com/food/la-fo-when-celery-ruled-the-southland-20190508-story.html|access-date=2020-11-06|website=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref> [[Dosiero:Patton during a welcome home parade in Los Angeles, June 9, 1945.jpg|eta|dekstre [[George Patton]] dum bonveniga al hejmo parado en Los-Anĝeleso, la 9an de Junio, 1945.]] Post la fino de la [[Dua Mondmilito]], Los-Anĝeleso kreskis pli rapide ol iam ajn, etendante sin al la Valo San Fernando.<ref name="Bruegmann2006">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=HFjLm2BauZ8C|titolo=Sprawl: A Compact History|alirdato=1a de Oktobro 2011|familia nomo=Bruegmann|persona nomo=Robert|dato=1a de Novembro 2006|eldoninto=University of Chicago Press|ISBN=978-0-226-07691-1|paĝo=133}}</ref> La etendo de la [[Interŝtata Ŝosea Sistemo]] dum la 1950-aj kaj 1960-aj jaroj helpis elpeli ĉeurban kreskon kaj signalis la fermon de la fervoja elektra sistemo de la urbo nome Pacific Electric, iam la plej granda el la mondo. Los-Anĝeleso fifamiĝis pro malbona situacio inter rasoj. Nigrahaŭtuloj tumultis tie jam en 1965 (tumultoj de la kvartalo Watts, kun 34 mortoj kaj ĉirkaŭ 1000 vunditoj) kaj poste tio revenos en 1992, kiel protesto kontraŭ brutaleco polica kaj la malegala ekonomia situacio. En 1969, Kalifornio iĝis la naskoloko de [[Interreto]], ĉar la unua elsendo [[ARPANET]] estis sendita el la [[Universitato de Kalifornio ĉe Los-Anĝeleso]] (UCLA) al la [[SRI International|Stanford Research Institute]] en Menlo Park.<ref name="HafnerLyon1999">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RLKxSvCBQZcC|title=Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet|last1=Hafner|first1=Katie|last2=Lyon|first2=Matthew|date=1a de Aŭgusto, 1999|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-684-87216-2|page=153|author-link1= |access-date=1a de Oktobro, 2011}}</ref> En 1973, Tom Bradley estis elektita kiel la unua [[afrik-usonano]] kiu iĝis urbestro, kaj servis dum kvin regotempoj ĝis sia retiriĝo en 1993. Aliaj okazaĵoj en la urbo dum la 1970-aj jaroj estis la ostaĝokaptoj fare de la Simbiona Liberiga Armeo en Suda Centra en 1974 kaj la murdoj de Hillside Stranglers en 1977–1978. En 1984, la urbo gastigis la Someran Olimpikon [[Somera Olimpiko 1984|por la dua fojo]]. Ĉar [[Usono]] kune kun iuj aliaj landoj pro la armea invado de [[Sovetunio]] en [[Afganio]]n bojkotis la antaŭan [[Somera Olimpiko 1980|Someran Olimpikon 1980]] okazintan en [[Moskvo]], ĉi-foje reage [[Sovetunio]] kaj la aliaj ŝtatoj de la [[Varsovia Traktato]] krom [[Rumanio]] bojkotis la Someran Olimpikon. Spite tiun [[bojkoto]]n, tiuj Olimpiko estis finance pli sukcesa ol ajna alia antaŭa,<ref>{{cite news|url=https://articles.latimes.com/2004/jun/30/local/me-rood30|title=Rodney W. Rood, 88; Played Key Role in 1984 Olympics, Built Support for Metro Rail|last=Woo|first=Elaine|date=30a de Junio, 2004|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=1a de Oktobro, 2011}}</ref> kaj la dua Olimpiko kiu rezultis en profito; la alia, laŭ analizo de tiutempaj gazetaj informoj, estis la [[Somera Olimpiko 1932]], okazinta ankaŭ en Los-Anĝeleso.<ref name="Zarnowski">{{Cite journal|author-link1=Frank Zarnowski|last=Zarnowski|first=C. Frank|date=Summer 1992|title=A Look at Olympic Costs|url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf|url-status=dead|journal=Citius, Altius, Fortius|volume=1|issue=1|pages=16–32|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528012143/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf|archive-date=28a de Majo, 2008|access-date=1a de Oktobro, 2011}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080528012143/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf |date=2008-05-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-05-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080528012143/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf |arkivdato=2008-05-28 }}</ref> Rasaj konfliktoj denove aperis ekde la 29a de Aprilo, 1992, pro la senkulpigo fare de ĵurio el [[Simi Valley]] de kvar [[policano]]j de Los-Anĝeleso (LAPD) kaptitaj per video batante [[Rodney King]], kio rezultis en grandskalaj tumultoj en la urbo.<ref name="RuckerUpton2007">{{Cite book|title=Encyclopedia of American race riots|last1=Rucker|first1=Walter C.|last2=Upton|first2=James N.|last3=Hughey|first3=Matthew W.|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2007|isbn=978-0-313-33301-9|pages=376–85|chapter=Los Angeles (California) Riots of 1992|access-date=1a de Oktobro, 2011|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mQcrpqn0124C&pg=PA376}}</ref><ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.cnn.com/2012/04/25/us/california-post-riot/|titolo=Riot anniversary tour surveys progress and economic challenges in Los Angeles|alirdato=23a de Januaro 2015|familia nomo=Wilson|persona nomo=Stan|dato=25a de Aprilo 2012|verkaĵo=[[CNN]]}}</ref> En 1994, [[tertremo]] de magnitudo 6.7 ĉefe en la kvartalo Northridge frapegis la urbon kaj okazigis 12.5 mil milionojn da usonaj dolaroj en damaĝoj kaj 72 mortojn.<ref>{{cite news|url=https://articles.latimes.com/1995-12-20/news/mn-16032_1_quake-death-toll|title=Study Raises Northridge Quake Death Toll to 72|last=Reich|first=Kenneth|date=20a de Decembro, 1995|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=1a de Oktobro, 2011|page=B1}}</ref> La jarcento finis kun la Skandalo de la Divizio Rampart, nome unu el plej etende dokumentitaj kazoj de polica misfaro en la historio de Usono.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/lapd/scandal/cron.html|titolo=Rampart Scandal Timeline|alirdato=1a de Oktobro 2011|eldoninto=PBS Frontline}}</ref> En 2002, la urbestro James Hahn estris la kampanjon kontraŭ secesio, kio rezultis en tio, ke voĉdonantoj venkis super la klopodoj de Valo San Fernando kaj Hollywood apartiĝi el la urbo.<ref>{{cite news|url=http://www.dailynews.com/20121104/secession-drive-changed-san-fernando-valley-los-angeles|title=Secession drive changed San Fernando Valley, Los Angeles|author=Orlov, Rick|date=3a de Novembro, 2012|newspaper=[[Los Angeles Daily News]]|access-date=12a de Januaro, 2015}}</ref> Los-Anĝeleso estos en 2028 gastiganto de la [[Someraj Olimpikoj|Somera Olimpiko]] kaj de la [[Paralimpiko]], kio faris Los-Anĝeleson la tria urbo kiu estos gastiganto de la Somera Olimpiko trifoje.<ref>{{Cite web|url=https://money.cnn.com/2017/07/31/news/los-angeles-olympics-2028/index.html|title=Los Angeles will host 2028 Olympics|last=Horowitz|first=Julia|date=1a de Aŭgusto, 2017|website=[[CNNMoney]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731190432/http://money.cnn.com/2017/07/31/news/los-angeles-olympics-2028/index.html|archive-date=31a de Julio, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.worldatlas.com/articles/cities-which-have-hosted-multiple-summer-olympic-games.html|title=Cities Which Have Hosted Multiple Summer Olympic Games|website=worldatlas|archive-url=https://web.archive.org/web/20161215161622/http://www.worldatlas.com/articles/cities-which-have-hosted-multiple-summer-olympic-games.html|archive-date=15a de Decembro, 2016|url-status=live}}</ref> == Klimato == [[Dosiero:Los Angeles by Sentinel-2, 2019-03-30.jpg|maldekstra|eta|Satelita foto montras la urbon Los-Anĝeleso.]] Los-Anĝeleso havas mediteranean aŭ subtropikan klimaton. Tro grandaj diferencoj ne estas inter la [[monato]]j. Jare pluvas po 305&nbsp;mm (laŭ aliaj 385; tre malofte neĝas). Laŭ la [[Klimata klasifiko de Köppen|klasifiko de Köppen]] la klimato de la marbordaj partoj estas ''Csb'' kaj de la aliaj ''Csa''. Mezaveraĝe estas rimarkebla [[pluvo]] nur je 35 tagoj en jaro, kaj preskaŭ nur en vintro kaj printempo. La renkonto de varma kaj malvarma aeroj (de la enlandaj dezertoj kaj de la maro respektive) ofte kaŭzas nebulojn aŭ nubojn, precipe en printempo. Tia vetero ofte malhelpas la forblovon de [[haladzo]], kiu tiam kolektiĝas en kaj ĉirkaŭ la urbo. == Geografio == La urbo Los-Anĝeleso kovras totalan areon de 502.7 kvadrataj mejloj (1,302&nbsp;km²), enhavante 468.7 kvadratajn mejlojn (1,214&nbsp;km²) de tero kaj 34.0 kvadratajn mejlojn (88&nbsp;km²) de akvo.<ref name="gazetteer" >[https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2010_place_list_06.txt "2010 Census U.S. Gazetteer Files – Places – California".] United States Census Bureau. Alirita la 15an de Majo 2021.</ref> La urbo etendiĝas 44 mejlojn (71&nbsp;km) nord-suden kaj 29 mejlojn (47&nbsp;km) orient-okcidenten. La perimetro de la urbo estas de 342 mejloj (550&nbsp;km). [[Dosiero:Los Angeles night aerial.jpg|dekstra|eta|Nokta foto de South Bay (Suda Golfo, en la kantono Los-Anĝeleso), 2017, kun la [[Pacifika Oceano]] maldekstre (malhela regiono), duoninsulo Palos Verdes (Verdaj bastonoj) dekstre apude (malmultaj lumoj), San Pedro, en la centro antaŭe kaj Terminal Island dekstre antaŭe (brila regiono).]] Los-Anĝeleso estas kaj ebena kaj monteteca. La plej alta punkto en la urbo mem estas Monto Lukens (1,547 m),<ref>{{Cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#50|title=Elevations of the 50 Largest Cities (by population, 1980 Census)|publisher=[[United States Geological Survey]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111002023211/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|archive-date=2a de Oktobro, 2011|url-status=dead|access-date=3a de Oktobro, 2011|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-05-15|arkivurl=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#50|arkivdato=2011-10-15}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#50 |date=2011-10-15 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-05-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120722022527/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |arkivdato=2012-07-22 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://angeles.sierraclub.org/hps/guides/09e.htm|titolo=Mount Lukens Guide|alirdato=3a de Oktobro 2011|eldoninto=Sierra Club Angeles Chapter|arkivurl=https://web.archive.org/web/20111124012746/http://angeles.sierraclub.org/hps/guides/09e.htm|arkivdato=2011-11-24}}</ref> situa en la nordorienta pinto de Valo San Fernando. La orienta pinto de la Montoj Santa Monica etendas el Downtown (urbocentro) ĝis la [[Pacifika Oceano]] kaj apartigas la Los-Anĝelesan Basenon el la Valo San Fernando. La regiono de Los-Anĝeleso situas en la [[pacifika fajro-ringo]], zono de sismologia nestabileco. Ĉiujare okazas proksimume 10.000 tertremoj<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://earthquake.usgs.gov/learn/facts.php | titolo = Earthquake Facts | titolo-aldono = | alirdato = 2012-12-16 | | formato = HTML | verko = Earthquake Hazards Program | eldonisto = USGS | lingvo = {{en}} | citaĵo = (15) Each year the southern California area has about 10,000 earthquakes. }}</ref>. Kelkaj marbordaj lokoj de la urbo estas sub certa risko de [[cunamo]]j. Post la [[Granda Ĉilia Tertremo]] en 1960 cunamo damaĝis kelkajn havenojn. === Kvartaloj === * [[Bel Air (Los-Anĝeleso)|Bel Air]] == Vidindaĵoj == * [[Ĉina Teatrejo (Los-Anĝeleso)|Ĉina Teatrejo]] * [[Egipta Teatrejo (Los-Anĝeleso)|Egipta Teatrejo]] * [[El Capitan Theatre]] * [[Trotuaro de famo en Holivudo]] * [[Los-Anĝeles-Kantona Muzeo de Arto]] * ''[[The Broad]]'' * [[Muzeo Grammy ĉe Los-Anĝeleso]] * [[Kina muzeo en Los-Anĝeleso]] * [[Holokaŭsta Muzeo de Los-Anĝeleso]] [[Dosiero:Metro Gold Line Breda P2550.jpg|eta|maldekstre|Amasa transporto ĉe Los-Anĝeleso kondukis al granda uzado de [[Metroo de Los-Anĝeleso|malpeza trajno]].]] ==Servoj== * [[Areno Crypto.com]] * [[Internacia Dokumentaria Asocio]] === Universitatoj === * [[Kalifornia Ŝtata Universitato en Northridge]] * [[Universitato de Kalifornio en Los-Anĝeleso]] ([[UCLA]]) en la urbodistrikto ''Westwood'' * [[Usona Juda Universitato]] == Transporto == La urbo kaj la cetero de la Los-Anĝelesa metropola areo estas servita de etenda reto de ŝoseoj. La Texas Transportation Institute, kiu publikigas ĉiujaran informon Urban Mobility Report, rangigis la ŝosean trafikon de Los-Anĝeles kiel la plej ŝtopita en Usono en 2005 mezurita per la ĉiujara prokrasto por veturanto.<ref>Woolsey, Matt (25a de Aprilo 2008). [https://www.forbes.com/consent/?toURL=https://www.forbes.com/2008/04/24/cities-commute-fuel-forbeslife-cx_mw_0424realestate.html "Best And Worst Cities For Commuters".] Forbes. Alirita la 24an de Oktobro, 2011.</ref> La averaĝa veturanto en Los-Anĝeleso devis suferi 72 horojn de trafika prokrasto jare laŭ tiu studo. Tiu amasa transporto ĉe Los-Anĝeleso kondukis al granda uzado de [[Metroo de Los-Anĝeleso|malpeza trajno]]. [[Dosiero:LAX LA.jpg|eta|La konstruaĵo ''Theme Building'' en la [[Flughaveno Los-Anĝeleso]].]] La ĉefa internacia kaj enlanda flughaveno kiu servas al Los-Anĝeleso estas internacia [[Flughaveno Los-Anĝeleso]] (IATA: LAX, ICAO: KLAX), ofte referencata per sia flughavena kodo, '''LAX'''. Aliaj gravaj apudaj komercaj flughavenoj estas la jenaj: * (IATA: ONT, ICAO: KONT) Ontario International Airport, de la urbo Ontario, CA; servas al Inland Empire. * (IATA: BUR, ICAO: KBUR) Hollywood Burbank Airport, kunposedo de la urboj Burbank, Glendale, kaj Pasadena. Iam konata kiel Bob Hope Airport kaj kiel Burbank Airport; la plej proksima flughaveno al Downtown Los Angeles; servas al Valoj San Fernando, San Gabriel, kaj Antelope. * (IATA: LGB, ICAO: KLGB) Long Beach Airport, servas al la areo Long Beach/Harbor. * (IATA: SNA, ICAO: KSNA) John Wayne Airport de la Kantono Orange. Ankaŭ unu el la plej aktivaj flughavenoj de la mondo estas en Los-Anĝeleso, nome Van Nuys Airport (IATA: VNY, ICAO: KVNY).<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.lawa.org/welcome_VNY.aspx?id=92|titolo=Van Nuys Airport General Description|alirdato=25a de Oktobro 2011|eldoninto=Los Angeles World Airports|arkivurl=https://web.archive.org/web/20111005140814/http://www.lawa.org/welcome_VNY.aspx?id=92|arkivdato=2011-10-05}}</ref> == Amaskomunikiloj == [[Dosiero:Foxplaza la.jpg|alt=|eta|La nuboskrapulo Fox Plaza en kvartalo Century City, sidejo de [[20th Century Studios|20th Century Fox]].|189px]] La ĉefa ĵurnalo en la areo estas [[Los Angeles Times]]. "La Opinión", la plej grava ĵurnalo en [[hispana]] el la urbo estas ankaŭ tiu de plej ampleksa cirkulado en Usono. Estas ankaŭ granda vario de regionaj ĵurnaloj kaj gazetoj kiel ''[[Los Angeles Daily News]]'' (kiu fokusas al Valo San Fernando), L.A. Weekly, Los Angeles City Beat, la gazeto Los Angeles, ''[[Los Angeles Business Journal]]'', ''[[Los Angeles Daily Journal]]'', ''[[The Hollywood Reporter]]'' kaj la gazeto ''[[Variety]]''. Krom la revuoj kaj ĵurnaloj en angla kaj hispana, estas nombraj lokaj gazetoj por komunumoj de enmigrantoj en iliaj respektivaj lingvoj (por ekzemplo la korea, persa, rusa kaj japana). Los-Anĝeleso havas grandan varion de lokaj televidaj kanaloj. La plej gravaj televidĉenoj estas KABC-TV 7 ([[ABC]]), KCBS 2 ([[CBS]]), KNBC-TV 4 ([[NBC]]), KTTV-TV 11 ([[Fox]]), KTLA-TV 5 (WB), KCOP-TV 13 (UPN), kaj KPXN-TV 30 (i). Estas ankaŭ nombraj kanaloj en hispana. == Famuloj == * en Los-Anĝeleso naskiĝis: ** [[David Carradine]] ** [[Dustin Hoffman]] ** [[Liza Minnelli]] ** [[Billie Eilish]] ** [[Carmen Scarpitta]] ** [[Nimród Antal]], hungardevena filma reĝisoro [[Dosiero:Los Angeles, CA from the air.jpg|eta|dekstra|300px|{{centre|Los-Anĝelesa metropola areo}}]] * en Los-Anĝeleso mortis: ** [[hungaroj|hungaraj]] akvopilkistoj [[Gyula Kánásy]] kaj [[Miklós Martin]] ** hungaraj [[aktoro]]j [[Vilma Bánky]], [[Lucy Doraine]], [[Erzsi Eöry]], [[Éva Gábor]], [[István Gyergyai]], [[Edit Hlatky]] kaj [[Éva Szörényi]] ** hungara [[gitaristo]] [[Tamás Barta]] ** hungardevenaj [[komponisto]]j [[Miklós Rózsa]] kaj [[Jenő Zádor]] ** hungardevena kuristo [[László Tábori]] ** hungara [[ministro]] [[Tibor Scitovszky (ministro)|Tibor Scitovszky]] ** hungara operkantisto [[Kálmán Pataky]] ** hungara [[pentristo]] [[Tibor Jankay]] ** hungardevena [[pianisto]] [[Ervin Nyíregyházi]] ** hungardevena [[psikologo]] [[Alajos Kannás]] ** hungara-usona aktoro [[Gábor Kertész]] ** hungara violonisto [[Erna Rubinstein]] ** hungaraj violonĉelistoj [[Jenő Kerpely]] kaj [[Gábor Rejtő]] * en [[Holivudo]] mortis: ** hungaraj [[aktoro]]j [[Oszkár Beregi]], [[Hanna Hertelendy]] kaj [[Jenő Gerő|S.Z. Sakall]] == Ĝemelurboj == [[Dosiero:Los Angeles Sister Cities sign 2014-05-14.JPG|eta|dekstra|300px|{{centre|indikiloj al la partneraj urboj}}]] {{Div col|cols = 2}} * {{flago|Israelo}} [[Eilat]], [[Israelo]] (1959) * {{flago|Japanio}} [[Nagojo]], [[Japanio]] (1959) * {{flago|Brazilo}} [[Salvador de Bahio]], [[Brazilo]] (1962) * {{flago|Francio}} [[Bordozo]], [[Francio]] (1964) * {{flago|Germanio}} [[Berlino]], [[Germanio]] (1967) * {{flago|Zambio}} [[Lusako]], [[Zambio]] (1968) * {{flago|Meksiko}} [[Meksikurbo]], [[Meksiko]] (1969) * {{flago|Novzelando}} [[Auckland]], [[Novzelando]] (1971) * {{flago|Sud-Koreio}} [[Busan]], [[Sud-Koreio]] (1971) * {{flago|Barato}} [[Mumbajo]], [[Barato]] (1972) * {{flago|Irano}} [[Teherano]], [[Irano]] (1972) * {{flago|Tajvano}} [[Tajpeo]], [[Tajvano]] (1979) * {{flago|Ĉinio}} [[Kantono (Ĉinio)|Kantono]], [[Ĉinio]] (1981) * {{flago|Grekio}} [[Ateno]], [[Grekio]] (1984, okaze de la [[Somera Olimpiko 1984]]) * {{flago|Rusio}} [[Sankt-Peterburgo]], nun [[Rusio]], <small>tiam Leningrado en [[Sovetunio]]</small> (1984) * {{flago|Kanado}} [[Vankuvero]], [[Kanado]] (1986) * {{flago|Egiptio}} [[Gizo]], [[Egiptio]] (1989) * {{flago|Indonezio}} [[Ĝakarto]], [[Indonezio]] (1990) * {{flago|Litovio}} [[Kaŭno]], [[Litovio]] (1991) * {{flago|Filipinoj}} [[Makati]], [[Filipinoj]] (1992) * {{flago|Kroatio}} [[Split]], [[Kroatio]] (1993) * {{flago|Salvadoro}} [[San Salvador]], [[Salvadoro]] (2005) * {{flago|Libano}} [[Bejruto]], [[Libano]] (2006) * {{flago|Italio}} [[Ischia]], [[Italio]] (2006) * {{flago|Armenio}} [[Erevano]], [[Armenio]] (2007) {{Div col end}} == Esperantistoj en Los-Anĝeleso == * [[Edwin Joseph Baker]] ==En Esperanto aperis== *'''Los Angeles, (Kalifornio). La urbo kaj la graflando'''. Eld. [[Komerca Ĉambro de Los Angeles]],1912(?) {{citaĵo|Bele presita, 62-paĝa propaganda broŝuro pri Los Angeles — 26 belaj [[kliŝaĵo]]j ornamas tiun libreton kiu enhavas multnombrajn detalojn pri la [[vivcirkonstanco]]j en tiu rova "Eldorado". La broŝuro kaj ĉiaj pluaj detaloj estas senpage haveblaj ĉe la Komerca ĉambro de Los Angeles, kiu sendis tra Eŭropo la konatan esperantistan propagandiston S-on Parrish.|[[Belga Esperantisto]] n050 (dec 1912)}} == Bildoj == <gallery mode="packed" heights="180"> Dosiero:Los_Angeles_Library_Tower_(small).jpg|La turo de la biblioteko en Los-Anĝeleso Dosiero:L.A Financial district.JPG|Negocista kvartalo en Los-Anĝeleso Dosiero:LosAngeles02.jpg|Nokta bildo pri Los-Anĝeleso </gallery> {{Granda dosiero|Los angeles mountains to ocean pano.jpg|2000px|Vasta panoramo de Los-Anĝeleso}} == Vidu ankaŭ == * [[West Hollywood]] * [[Listo de milionurboj]] * [[Los Angeles Lakers]] * [[Plej grandaj urboj]] (laŭ enloĝantaro) * [[Metroo de Los-Anĝeleso]] * [[Tramtransporto en Los-Anĝeleso]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * Anonimo 1912 : ''Los Angeles, Kalifornio : La urbo kaj la graflando'', unua esperanta eldono, Komerca Ĉambro, Los Angeles, Kalifornio, 63 paĝoj. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|n=Kategorio:Los-Anĝeleso|ReVo=losangxeles}} * {{oficiala retejo|https://www.lacity.org}} ({{en}}) * https://www.discoverlosangeles.com/ <!-- (L, Metroo)|_ _INC_.: _Los_ (Anĝeloj, Anĝelinoj) (Konvencio, Kongreso) & Vizitantoj (Kontoro, Oficejo) --> * http://www.usc.edu/isd/archives/la {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060207085720/http://www.usc.edu/isd/archives/la/ |date=2006-02-07 }} <!-- (L, Metroo)._.: (Pasinta, Preter), (Surscenigi, Enscenigi, Prezenti, Aktuala, Donaco) kaj (Debutanta, Estonta) --> * http://vladimir-okc.narod.ru/UU-html/truu39.htm [[Unuetaĝa Usono]] ĉ.39 "Lando de Dio" en Esperanto * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Los Angeles|revizio=1023235613}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Los Ángeles|revizio=135411374}} {{-}} {{Granda dosiero|Los Angeles Panorama from Griffith Observatory 2013.jpg|1500px|{{center|Panoramo de Los Angeles je 2013 kiel vidite el observejo ''Griffith''.<br />Maldekstre al dekstre: Los Feliz, la urbocentro Los Angeles kaj [[Hollywood]]}}}} {{Metropoloj}} {{Kantonaj ĉefurboj de Kalifornio}} {{Urboj de la kantono Los-Anĝeleso}} {{Havenda artikolo|Los Anĝeleso (Kalifornio)}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Los-Anĝeleso| ]] [[Kategorio:Urboj de Kalifornio]] [[Kategorio:Milionurboj]] [[Kategorio:Kantono Los-Anĝeleso (Kalifornio)]] [[Kategorio:Somerolimpikaj urboj]] dppfn9hsxc1uwdrz6xjf92p184mq4i7 9363789 9363788 2026-04-30T11:46:27Z ThomasPusch 1869 9363789 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Los Ángeles}} {{Informkesto geografiaĵo | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Los-Anĝeleso | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-en|Los Angeles}} | alia_nomo1 = {{Lang-es|Los Ángeles}} | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Los Angeles | moto = | kromnomo = L.A., La urbo de anĝeloj, La amuza ĉefurbo de la mondo | kromnomo_tipo = Kromnomoj <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 300 | dosiero1 = New LA Infobox Pic Montage 5.jpg | dosiero2 = LA.jpg | piedlinio = Fotomuntaĵo }} | dosiero_grandeco = 300px | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flag of Los Angeles, California.svg | blazono = Seal of Los Angeles.svg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Usono | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = Kalifornio | ŝtato_tipo = Federacia ŝtato | regiono = | distrikto = [[Kantono Los-Anĝeleso|Los-Anĝeleso]] | distrikto_tipo = Kantono | municipo = | municipo_tipo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo_tipo = | ŝoseo = <!-- *** Situo *** --> | situo = Los Anĝeleso | leviĝo = 71 | lat_d = | lat_m = | lat_s = | lat_NS = | long_d = | long_m = | long_s = | long_EW = | latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} | longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} | plej_alta = 1548 | plej_alta_situo = Sisiter Elsie | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = 0 | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 1290.6 | areo_rondumo = 1 | areo1 = 1214.9 | areo1_tipo = de lando | areo2 = 75.7 | areo2_tipo = de akvo | areo_urbo = 4319.9 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto | loĝantaro_urbo = 17755322 | loĝantaro2 = | loĝantaro2_tipo = | loĝantaro_urbo_denseco = auto | loĝantaro2_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = [[4-a de septembro]] [[1781]] | establita_tipo = Fondita | dato = | Urbestro = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}}<br> <small>(ekde {{#invoke:Wikidata|claim|P6|qualifier=P580}})</small> | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC-08:00]] | horzono_DST = [[UTC-07:00]] | poŝtkodo = 90001-90068, 90070-90084, 90086-90089, 90091, 90093-90097, 90099, 90101-90103, 90174, 90185, 90189 | areo_kodo = 213, 310, 323, 424, 661, 818 | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = | mapo_lokumilo = iso | Mapo en angulo =<!--funkcias sen valoro--> | mapo1 = USA Los Angeles Metropolitan Area location map.svg | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Metropola mapo | mapo1_lokumilo = | mapo2 = Los Angeles Freeway Map.png | mapo2_priskribo = Mapo de la ĉefvojoj tra la urbocentro | mapo2_lokumilo = | regiono-ISO = US-CA | mapligilo = jes | zomo = 9 <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [https://www.lacity.org www.lacity.org] | commons = Los Angeles, California <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} [[Dosiero:DowntownLosAngeles.jpg|eta|urbcentra pejzaĝo]] '''Los-Anĝeleso''' aŭ '''Losanĝeleso''' ({{lang-en|Los Angeles}} {{IFA|[lɔs ˈændʒələs]}} {{aŭdigo|En-us-Los Angeles.ogg}}; {{lang-es|Los Ángeles}} {{IFA|[los ˈanxeles]}}; signife ''La Anĝeloj'') estas [[urbo]] en [[Suda Kalifornio]], kiu estis fondita en la [[18-a jarcento]] kiel [[Meksiko|meksika]] farmvilaĝo, kies kompleta nomo estis "{{lang|es|Nuestra Señora la Reina de Los Ángeles del Río de Porciúncula}}", fariĝis mondfama en la [[20-a jarcento]] kiel la loko de [[Holivudo]], centro de la usona [[kinindustrio]] pro la tieaj bona vetero, variega tereno, kaj libereco el tiamaj monopolistoj de [[Novjorko]] (inter ili, [[Edisono]]). Ĝi nun estas la plej granda urbo en [[Kalifornio]], dua plej granda en [[Usono]] post [[Novjorko]], kaj la deka plej granda en la mondo. Kvankam nur 3,6 milionoj da homoj loĝas inter la landlimoj de la urbo Los-Anĝeleso mem, pli ol 16 milionoj enloĝas la urban [[aglomeraĵo]]n de la tri kantonoj [[Kantono Los-Anĝeleso|Los-Anĝeleso]], [[Kantono Orange (Kalifornio)|Orange]] kaj [[Kantono Riverside|Riverside]]. Laŭ la stato de la censo {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La urbo estas la kerno de la pli granda [[Los-Anĝelesa metropola areo]] kaj de la regiono de la [[Granda Los-Anĝelesa Areo]], kiu enhavas 13 milionojn<ref>[http://www.census.gov/popest/data/metro/totals/2012/tables/CBSA-EST2012-01.csv Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas (CBSA)] – United States Census Bureau</ref> kaj ĉirkaŭ 18 milionojn da personoj en la Kombinita Statistika Areo respektive dum 2010, kio faras ĝin unu el la [[Plej grandaj urboj laŭ loĝantaro|plej loĝataj metropolitaj areoj]] en la mondo<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.worldatlas.com/citypops.htm|titolo=City Populations – World City Population, Biggest Largest Cities in the World|alirdato=2011-09-28|eldoninto=Worldatlas.com}}</ref> kaj la dua plej granda en Usono.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_NSRD_GCTPL2.US24PR&prodType=table|titolo=Population and Housing Occupancy Status: 2010 – United States – Metropolitan Statistical Area|alirdato=28a de Septembro 2011|eldoninto=U.S. Census Bureau}}</ref> ''Los Angeles'' estas ankaŭ la [[kantono|kantona sidejo]] de la [[Kantono Los-Anĝeleso]], nome la plej loĝata kaj unu el plej etne diversaj [[kantonoj de Usono]]<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://money.cnn.com/2007/08/08/real_estate/most_diverse_counties/index.htm|titolo=The most ethnically diverse counties in the United States|alirdato=28a de Septembro 2011|aŭtoro=Les Christie|dato=9a de Aŭgusto 2007|eldoninto=CNN}}</ref>, dum la tua areo de ''Los Angeles'' mem estis agnoskita kiel plej diversa el la plej grandaj urboj de la lando.<ref>{{Cite web |url=http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |title=The Top 10 Most Diverse Cities in America |publisher=cnbc.com |accessdate=28a de Septembro, 2011 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-09-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140627175521/http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |arkivdato=2014-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140627175521/http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |archivedate=2014-06-27 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-09-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140627175521/http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |arkivdato=2014-06-27 }}</ref> La urbaj loĝantoj estas menciitaj kiel ''Angelenos''.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Los Angeles: The Architecture of Four Ecologies|familia nomo=Banham|persona nomo=Reyner|jaro=1973|eldoninto=Pelican Books|ISBN=0140211780}}</ref> La urbo estas loko de gravaj institucioj kaj eventoj pri ekonomio, scienco, kulturo kaj amuzo. Ĝi dufoje gastigis la [[olimpiko]]jn, en [[Somera Olimpiko 1932|1932]] kaj en [[Somera Olimpiko 1984|1984]]. == Historio == La marbordan regionon, kie nun estas Los-Anĝeleso, dum jarcentoj loĝis [[indianoj]]. La unuaj eŭropanoj alvenis en 1542 sub [[Juan Rodríguez Cabrillo]], portugaldevena esploristo, kiu ne setlis tie. Meze de la 16-a jarcento la regiono iĝis parto de la vicreĝlando [[Nova Hispanio]]. Vera koloniado fare de hispanoj komenciĝis nur ĉirkaŭ 1769. La urbo estis fondita de hispanaj koloniistoj en [[1781]] kun la nomo "El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Angeles de Porciúncula" (La Urbo de Nia Sinjorino la Reĝino de la Anĝeloj de Porciúncula). La nomo devenis de tiu de kapelo aparteninta al la [[Sankta Francisko]], kies kultantoj, la [[franciskanoj]], regadis la hispanan koloniadon de Kalifornio kaj konstruigis multajn misiejojn tra la ŝtato (ili donis la nomon de sia majstro al la alia urbego de [[Kalifornio]], [[Sanfrancisko]].) Iom post iom, la nomo mallongiĝis al la nuna "Los Angeles" kaj ofte simple al "L.A." {{prononco|elEJ'}} kaj oficiale ''City of Los Angeles''. En 1821 ĝi iĝis parto de sendependiĝanta [[Meksiko]]. Post la [[Meksika-Usona Milito]] ĝi en 1848 per la [[traktato de Guadalupe Hidalgo]] estis kaptita de [[Usono]], kiu en 1850 oficiale igis Kalifornion usona subŝtato. [[Fervojo]]j alvenis pere de la kompletigo de transkontinenta Sudpacifika Fervojo el [[Nov-Orleano]] al Los-Anĝeleso en 1876 kaj la Santa Fe Fervojo en 1885.<ref name="Mulholland2002">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=iP575do7D48C|titolo=William Mulholland and the Rise of Los Angeles|alirdato=30a de Septembro 2011|familia nomo=Mulholland|persona nomo=Catherine|jaro=2002|eldoninto=University of California Press|ISBN=978-0-520-23466-6|paĝo=15}}</ref> [[Nafto]] estis malkovrita kaj en la urbo kaj en la ĉirkaŭa areo en 1892, kaj ĉirkaŭ 1923, la malkovroj estis helpinta Kalifornion iĝi la plej granda naftoproduktanto de la lando, kun ĉirkaŭ unu kvarono de la tutmonda produktado de petrolo.<ref name="Kipen2011">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=aezmS52IavcC&pg=PA45|titolo=Los Angeles in the 1930s: The WPA Guide to the City of Angels|alirdato=30a de Septembro 2011|familia nomo=Kipen|persona nomo=David|jaro=2011|eldoninto=University of California Press|ISBN=978-0-520-26883-8|paĝoj=45–46}}</ref> === [[20-a jarcento]] === Dum la fino de la [[19-a jarcento|19-a]] kaj [[20-a jarcento]]j la urbo kreskadis, ĝis ĝi fariĝis la plej granda en Kalifornio. Ĉirkaŭ 1900, la loĝantaro estis kreskinta al pli ol 102 000,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027/tab13.txt|titolo=Population of the 100 Largest Urban Places: 1900|alirdato=8a de Januaro 2015|dato=15a de Junio 1998|eldoninto=[[United States Census Bureau]]}}</ref> okazigante premon al la [[akvoliverado]] de la urbo.<ref>{{Cite web|url=http://www1.american.edu/ted/mono.htm|title=The Los Angeles Aqueduct and the Owens and Mono Lakes (MONO Case)|publisher=American University|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109051618/http://www1.american.edu/ted/mono.htm|archive-date=9a de Januaro, 2015|url-status=dead|access-date=8a de Januaro, 2015|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-05-14|arkivurl=https://web.archive.org/web/20150109051618/http://www1.american.edu/ted/mono.htm|arkivdato=2015-01-09}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150109051618/http://www1.american.edu/ted/mono.htm |date=2015-01-09 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www1.american.edu/ted/mono.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-05-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150109051618/http://www1.american.edu/ted/mono.htm |arkivdato=2015-01-09 }}</ref> La finkompletigo de Los-Anĝelesa Akvedukto en 1913, sub kontrolo de William Mulholland, sekurigis la kontinuan kreskon de la urbo.<ref name="Reisner1993">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Akn6rUgR_eEC|titolo=Cadillac desert: the American West and its disappearing water|alirdato=30a de Septembro 2011|familia nomo=Reisner|persona nomo=Marc|jaro=1993|eldoninto=Penguin|ISBN=978-0-14-017824-1|paĝo=86}}</ref> Pro klaŭzoj en la ĉarto de la urbo kiu malpermesis, ke la Urbo Los-Anĝeleso vendu aŭ havigu akvon el la [[akvedukto]] al ajna areo ekster siaj limoj, multaj apudaj urboj kaj komunumoj estis devigitaj aliĝi al Los-Anĝeleso.<ref name="LAgrowth">{{citation|last=Basiago|first=Andrew D.|publisher=The Regents of the University of California|title=Water For Los Angeles&nbsp;– Sam Nelson Interview|url=http://texts.cdlib.org/view?docId=ft0v19n64m&doc.view=entire_text|date= 7a de Februaro, 1988|at=11|access-date=7a de Oktobro, 2013}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170301193923/http://navigatela.lacity.org/common/mapgallery/pdf/annex34x44.pdf Annexation and Detachment Map (PDF) (Map).] City of Los Angeles Bureau of Engineering. Arkivita el la originalo (PDF) la 1an de Marto, 2017. Alirita la 1an de Marto, 2017.</ref><ref name="FinalReport">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.lamag.com/citythink/citythinkblog/2013/09/25/citydig-las-20th-century-land-grab|titolo=CityDig: L.A.'s 20th Century Land Grab|alirdato=10a de Oktobro 2013|familia nomo=Creason|persona nomo=Glen|dato=26a de Septembro 2013|eldoninto=Los Angeles Magazine}}</ref> Los-Anĝeleso kreis la unuan municipan regularon por zonigo en Usono. La 14an de Septembro, 1908, la Los-Anĝelesa Urba Konsilantaro, promulgis regularon por zonoj loĝejaj kaj industriaj. La nova regularo establis tri loĝejajn zonojn de unusola tipo, en kiuj industriaj uzoj estis malpermesitaj. La proskriboj inkludis grenejojn, segilejojn kaj ajnan industrian teruzadon kiu postulus funkciadon pere de ekipaĵoj de elektra maŝinaro. Tiuj reguloj estis plifortigitaj kontraŭ industriaj propraĵoj post la fakto. Tiuj malpermesoj estis aldonaj al ekzistantaj aktivecoj kiuj estis jam regulitaj kiel ĝenaj. Tiuj inkludis stokejojn de eksplodaĵoj, gasvorkojn, naftotubadon, buĉejojn, kaj [[Tanado|tanejojn]]. Los-Anĝelesa Urba Konsilantaro ankaŭ markis sep industriajn zonojn ene de la urbo. Tamen, inter 1908 kaj 1915, Los-Anĝelesa Urba Konsilantaro kreis variajn esceptojn al la ampleksaj proskriboj aplikitaj al tiuj tri loĝejaj zonoj, kaj kiel konsekvenco, kelkaj industriaj uzoj aperis ene de ili. Estas du diferencoj inter la Regularo de Loĝeja Distrikto de 1908 kaj postaj zonigaj reguloj en Usono. Unue, leĝoj de 1908 ne establis kompletan zonigan mapon kiel ja faris la Novjorka Zoniga Regularo de 1916. Due, la loĝejaj zonoj ne distingis tipojn de loĝejoj; ili traktis apartamentojn, hotelojn, kaj apartajn loĝejojn de familioj same egale.<ref name="weiss80">{{Citaĵo el libro|titolo=The Rise of the Community Builders: The American Real Estate Industry and Urban Land Planning|aŭtoro=Weiss, Marc A|jaro=1987|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Columbia University Press|ISBN=978-0-231-06505-4|paĝoj=80-86}}</ref> [[Dosiero:View of Hill Street, looking north from 6th Street, Los Angeles, ca.1913 (CHS-5692).jpg|eta|220x220px|maldekstra|Hill Street, norden el la 6a Strato, ĉirkaŭ 1913. Elstaraj lokoj estas Central Park (nuntempe Pershing Square (la arboj, malsupre maldekstre), Hotel Portsmouth (malsupre dekstre), kaj la tunelo de Hill Street (fine de la strato).]] En 1910, [[Hollywood]] aperis en Los-Anĝeleso, kun 10 kinkompanioj jam funkciantaj en la urbo tiam. Ĉirkaŭ 1921, pli ol 80 porcento de la [[kinindustrio]] de la tuta mondo estis koncentrita en L.A.<ref name="Buntin2010">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=y6ZlIkYXjiMC&pg=PA18|titolo=L.A. Noir: The Struggle for the Soul of America's Most Seductive City|alirdato=30a de Septembro 2011|familia nomo=Buntin|persona nomo=John|dato=6a de Aprilo 2010|eldoninto=Random House Digital, Inc.|ISBN=978-0-307-35208-8|paĝo=18}}</ref> La riĉeco generita de la industrio tenis la urbon izolita el multo de la ekonomia perdo suferita de la cetero de la lando dum la [[Granda Depresio]].<ref name="YoungYoung2007">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QYYMqXUyjnUC&pg=PA21|title=The Great Depression in America: a cultural encyclopedia|last1=Young|first1=William H.|last2=Young|first2=Nancy K.|date=Marto 2007|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-33521-1|page=21|access-date=30an de Septembro, 2011}}</ref> Ĉirkaŭ 1930, la loĝantaro superis jam unu milionon da personoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027/tab16.txt|titolo=Population of the 100 Largest Urban Places: 1930|alirdato=8a de Januaro 2015|dato=15a de Junio 1998|eldoninto=[[United States Census Bureau]]}}</ref> En 1932, la urbo estis hejmo de la [[Somera Olimpiko 1932|Somera Olimpiko]]. Dum la [[Dua Mondmilito]], Los-Anĝeleso estis grava centro de milittempa fabrikado, kiel ekzemple por [[ŝipkonstruado]] kaj [[aviadilo]]j. California Shipbuilding Corporation konstruis centojn da ŝipoj Liberty kaj Victory en Terminal Insulo, kaj la areo de Los-Anĝeleso estis la sidejo de ses el la plej gravaj aviadilaj fabrikantoj de la lando ([[Douglas Aircraft Company]], Hughes Aircraft, [[Lockheed]], North American Aviation, Northrop Corporation, kaj Vultee Aircraft). Dum la milito, oni produktis pli da aviadiloj en unu jaro ol en ĉiuj jaroj antaŭ la milito ekde kiam la fratoj Wright flugigis la unuan aviadilon en 1903, kombinite. La fabrikado en Los-Anĝeleso multobliĝis, kaj kiel William S. Knudsen, de la Nacia Defendkonsila Komisio diris, "Ni venkis, ĉar ni strangolis la malamikon per lavango de produktado, kion ili neniam vidis nek revis tion ebla."<ref>Parker, Dana T. ''Building Victory: Aircraft Manufacturing in the Los Angeles Area in World War II,'' pp.5–8, 14, 26, 36, 50, 60, 78, 94, 108, 122, Cypress, CA, 2013. {{ISBN|978-0-9897906-0-4}}.</ref> En la 1930–aj ĝis 1940-aj jaroj, la kantono Los-Anĝeleso estis la nacia ĉefo en [[agrikulturo]].<ref>{{Cite web|last=Carp|first=David|date=2019-06-05|title=Everything you didn't even know you wanted to know about celery|url=https://www.latimes.com/food/la-fo-when-celery-ruled-the-southland-20190508-story.html|access-date=2020-11-06|website=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref> [[Dosiero:Patton during a welcome home parade in Los Angeles, June 9, 1945.jpg|eta|dekstre [[George Patton]] dum bonveniga al hejmo parado en Los-Anĝeleso, la 9an de Junio, 1945.]] Post la fino de la [[Dua Mondmilito]], Los-Anĝeleso kreskis pli rapide ol iam ajn, etendante sin al la Valo San Fernando.<ref name="Bruegmann2006">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=HFjLm2BauZ8C|titolo=Sprawl: A Compact History|alirdato=1a de Oktobro 2011|familia nomo=Bruegmann|persona nomo=Robert|dato=1a de Novembro 2006|eldoninto=University of Chicago Press|ISBN=978-0-226-07691-1|paĝo=133}}</ref> La etendo de la [[Interŝtata Ŝosea Sistemo]] dum la 1950-aj kaj 1960-aj jaroj helpis elpeli ĉeurban kreskon kaj signalis la fermon de la fervoja elektra sistemo de la urbo nome Pacific Electric, iam la plej granda el la mondo. Los-Anĝeleso fifamiĝis pro malbona situacio inter rasoj. Nigrahaŭtuloj tumultis tie jam en 1965 (tumultoj de la kvartalo Watts, kun 34 mortoj kaj ĉirkaŭ 1000 vunditoj) kaj poste tio revenos en 1992, kiel protesto kontraŭ brutaleco polica kaj la malegala ekonomia situacio. En 1969, Kalifornio iĝis la naskoloko de [[Interreto]], ĉar la unua elsendo [[ARPANET]] estis sendita el la [[Universitato de Kalifornio ĉe Los-Anĝeleso]] (UCLA) al la [[SRI International|Stanford Research Institute]] en Menlo Park.<ref name="HafnerLyon1999">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RLKxSvCBQZcC|title=Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet|last1=Hafner|first1=Katie|last2=Lyon|first2=Matthew|date=1a de Aŭgusto, 1999|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-684-87216-2|page=153|author-link1= |access-date=1a de Oktobro, 2011}}</ref> En 1973, Tom Bradley estis elektita kiel la unua [[afrik-usonano]] kiu iĝis urbestro, kaj servis dum kvin regotempoj ĝis sia retiriĝo en 1993. Aliaj okazaĵoj en la urbo dum la 1970-aj jaroj estis la ostaĝokaptoj fare de la Simbiona Liberiga Armeo en Suda Centra en 1974 kaj la murdoj de Hillside Stranglers en 1977–1978. En 1984, la urbo gastigis la Someran Olimpikon [[Somera Olimpiko 1984|por la dua fojo]]. Ĉar [[Usono]] kune kun iuj aliaj landoj pro la armea invado de [[Sovetunio]] en [[Afganio]]n bojkotis la antaŭan [[Somera Olimpiko 1980|Someran Olimpikon 1980]] okazintan en [[Moskvo]], ĉi-foje reage [[Sovetunio]] kaj la aliaj ŝtatoj de la [[Varsovia Traktato]] krom [[Rumanio]] bojkotis la Someran Olimpikon. Spite tiun [[bojkoto]]n, tiuj Olimpiko estis finance pli sukcesa ol ajna alia antaŭa,<ref>{{cite news|url=https://articles.latimes.com/2004/jun/30/local/me-rood30|title=Rodney W. Rood, 88; Played Key Role in 1984 Olympics, Built Support for Metro Rail|last=Woo|first=Elaine|date=30a de Junio, 2004|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=1a de Oktobro, 2011}}</ref> kaj la dua Olimpiko kiu rezultis en profito; la alia, laŭ analizo de tiutempaj gazetaj informoj, estis la [[Somera Olimpiko 1932]], okazinta ankaŭ en Los-Anĝeleso.<ref name="Zarnowski">{{Cite journal|author-link1=Frank Zarnowski|last=Zarnowski|first=C. Frank|date=Summer 1992|title=A Look at Olympic Costs|url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf|url-status=dead|journal=Citius, Altius, Fortius|volume=1|issue=1|pages=16–32|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528012143/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf|archive-date=28a de Majo, 2008|access-date=1a de Oktobro, 2011}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080528012143/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf |date=2008-05-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-05-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080528012143/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf |arkivdato=2008-05-28 }}</ref> Rasaj konfliktoj denove aperis ekde la 29a de Aprilo, 1992, pro la senkulpigo fare de ĵurio el [[Simi Valley]] de kvar [[policano]]j de Los-Anĝeleso (LAPD) kaptitaj per video batante [[Rodney King]], kio rezultis en grandskalaj tumultoj en la urbo.<ref name="RuckerUpton2007">{{Cite book|title=Encyclopedia of American race riots|last1=Rucker|first1=Walter C.|last2=Upton|first2=James N.|last3=Hughey|first3=Matthew W.|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2007|isbn=978-0-313-33301-9|pages=376–85|chapter=Los Angeles (California) Riots of 1992|access-date=1a de Oktobro, 2011|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mQcrpqn0124C&pg=PA376}}</ref><ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.cnn.com/2012/04/25/us/california-post-riot/|titolo=Riot anniversary tour surveys progress and economic challenges in Los Angeles|alirdato=23a de Januaro 2015|familia nomo=Wilson|persona nomo=Stan|dato=25a de Aprilo 2012|verkaĵo=[[CNN]]}}</ref> En 1994, [[tertremo]] de magnitudo 6.7 ĉefe en la kvartalo Northridge frapegis la urbon kaj okazigis 12.5 mil milionojn da usonaj dolaroj en damaĝoj kaj 72 mortojn.<ref>{{cite news|url=https://articles.latimes.com/1995-12-20/news/mn-16032_1_quake-death-toll|title=Study Raises Northridge Quake Death Toll to 72|last=Reich|first=Kenneth|date=20a de Decembro, 1995|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=1a de Oktobro, 2011|page=B1}}</ref> La jarcento finis kun la Skandalo de la Divizio Rampart, nome unu el plej etende dokumentitaj kazoj de polica misfaro en la historio de Usono.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/lapd/scandal/cron.html|titolo=Rampart Scandal Timeline|alirdato=1a de Oktobro 2011|eldoninto=PBS Frontline}}</ref> En 2002, la urbestro James Hahn estris la kampanjon kontraŭ secesio, kio rezultis en tio, ke voĉdonantoj venkis super la klopodoj de Valo San Fernando kaj Hollywood apartiĝi el la urbo.<ref>{{cite news|url=http://www.dailynews.com/20121104/secession-drive-changed-san-fernando-valley-los-angeles|title=Secession drive changed San Fernando Valley, Los Angeles|author=Orlov, Rick|date=3a de Novembro, 2012|newspaper=[[Los Angeles Daily News]]|access-date=12a de Januaro, 2015}}</ref> Los-Anĝeleso estos en 2028 gastiganto de la [[Someraj Olimpikoj|Somera Olimpiko]] kaj de la [[Paralimpiko]], kio faris Los-Anĝeleson la tria urbo kiu estos gastiganto de la Somera Olimpiko trifoje.<ref>{{Cite web|url=https://money.cnn.com/2017/07/31/news/los-angeles-olympics-2028/index.html|title=Los Angeles will host 2028 Olympics|last=Horowitz|first=Julia|date=1a de Aŭgusto, 2017|website=[[CNNMoney]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731190432/http://money.cnn.com/2017/07/31/news/los-angeles-olympics-2028/index.html|archive-date=31a de Julio, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.worldatlas.com/articles/cities-which-have-hosted-multiple-summer-olympic-games.html|title=Cities Which Have Hosted Multiple Summer Olympic Games|website=worldatlas|archive-url=https://web.archive.org/web/20161215161622/http://www.worldatlas.com/articles/cities-which-have-hosted-multiple-summer-olympic-games.html|archive-date=15a de Decembro, 2016|url-status=live}}</ref> == Klimato == [[Dosiero:Los Angeles by Sentinel-2, 2019-03-30.jpg|maldekstra|eta|Satelita foto montras la urbon Los-Anĝeleso.]] Los-Anĝeleso havas mediteranean aŭ subtropikan klimaton. Tro grandaj diferencoj ne estas inter la [[monato]]j. Jare pluvas po 305&nbsp;mm (laŭ aliaj 385; tre malofte neĝas). Laŭ la [[Klimata klasifiko de Köppen|klasifiko de Köppen]] la klimato de la marbordaj partoj estas ''Csb'' kaj de la aliaj ''Csa''. Mezaveraĝe estas rimarkebla [[pluvo]] nur je 35 tagoj en jaro, kaj preskaŭ nur en vintro kaj printempo. La renkonto de varma kaj malvarma aeroj (de la enlandaj dezertoj kaj de la maro respektive) ofte kaŭzas nebulojn aŭ nubojn, precipe en printempo. Tia vetero ofte malhelpas la forblovon de [[haladzo]], kiu tiam kolektiĝas en kaj ĉirkaŭ la urbo. == Geografio == La urbo Los-Anĝeleso kovras totalan areon de 502.7 kvadrataj mejloj (1,302&nbsp;km²), enhavante 468.7 kvadratajn mejlojn (1,214&nbsp;km²) de tero kaj 34.0 kvadratajn mejlojn (88&nbsp;km²) de akvo.<ref name="gazetteer" >[https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2010_place_list_06.txt "2010 Census U.S. Gazetteer Files – Places – California".] United States Census Bureau. Alirita la 15an de Majo 2021.</ref> La urbo etendiĝas 44 mejlojn (71&nbsp;km) nord-suden kaj 29 mejlojn (47&nbsp;km) orient-okcidenten. La perimetro de la urbo estas de 342 mejloj (550&nbsp;km). [[Dosiero:Los Angeles night aerial.jpg|dekstra|eta|Nokta foto de South Bay (Suda Golfo, en la kantono Los-Anĝeleso), 2017, kun la [[Pacifika Oceano]] maldekstre (malhela regiono), duoninsulo Palos Verdes (Verdaj bastonoj) dekstre apude (malmultaj lumoj), San Pedro, en la centro antaŭe kaj Terminal Island dekstre antaŭe (brila regiono).]] Los-Anĝeleso estas kaj ebena kaj monteteca. La plej alta punkto en la urbo mem estas Monto Lukens (1,547 m),<ref>{{Cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#50|title=Elevations of the 50 Largest Cities (by population, 1980 Census)|publisher=[[United States Geological Survey]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111002023211/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|archive-date=2a de Oktobro, 2011|url-status=dead|access-date=3a de Oktobro, 2011|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-05-15|arkivurl=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#50|arkivdato=2011-10-15}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#50 |date=2011-10-15 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-05-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120722022527/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |arkivdato=2012-07-22 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://angeles.sierraclub.org/hps/guides/09e.htm|titolo=Mount Lukens Guide|alirdato=3a de Oktobro 2011|eldoninto=Sierra Club Angeles Chapter|arkivurl=https://web.archive.org/web/20111124012746/http://angeles.sierraclub.org/hps/guides/09e.htm|arkivdato=2011-11-24}}</ref> situa en la nordorienta pinto de Valo San Fernando. La orienta pinto de la Montoj Santa Monica etendas el Downtown (urbocentro) ĝis la [[Pacifika Oceano]] kaj apartigas la Los-Anĝelesan Basenon el la Valo San Fernando. La regiono de Los-Anĝeleso situas en la [[pacifika fajro-ringo]], zono de sismologia nestabileco. Ĉiujare okazas proksimume 10.000 tertremoj<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://earthquake.usgs.gov/learn/facts.php | titolo = Earthquake Facts | titolo-aldono = | alirdato = 2012-12-16 | | formato = HTML | verko = Earthquake Hazards Program | eldonisto = USGS | lingvo = {{en}} | citaĵo = (15) Each year the southern California area has about 10,000 earthquakes. }}</ref>. Kelkaj marbordaj lokoj de la urbo estas sub certa risko de [[cunamo]]j. Post la [[Granda Ĉilia Tertremo]] en 1960 cunamo damaĝis kelkajn havenojn. === Kvartaloj === * [[Bel Air (Los-Anĝeleso)|Bel Air]] == Vidindaĵoj == * [[Ĉina Teatrejo (Los-Anĝeleso)|Ĉina Teatrejo]] * [[Egipta Teatrejo (Los-Anĝeleso)|Egipta Teatrejo]] * [[El Capitan Theatre]] * [[Trotuaro de famo en Holivudo]] * [[Los-Anĝeles-Kantona Muzeo de Arto]] * ''[[The Broad]]'' * [[Muzeo Grammy ĉe Los-Anĝeleso]] * [[Kina muzeo en Los-Anĝeleso]] * [[Holokaŭsta Muzeo de Los-Anĝeleso]] [[Dosiero:Metro Gold Line Breda P2550.jpg|eta|maldekstre|Amasa transporto ĉe Los-Anĝeleso kondukis al granda uzado de [[Metroo de Los-Anĝeleso|malpeza trajno]].]] ==Servoj== * [[Areno Crypto.com]] * [[Internacia Dokumentaria Asocio]] === Universitatoj === * [[Kalifornia Ŝtata Universitato en Northridge]] * [[Universitato de Kalifornio en Los-Anĝeleso]] ([[UCLA]]) en la urbodistrikto ''Westwood'' * [[Usona Juda Universitato]] == Transporto == La urbo kaj la cetero de la Los-Anĝelesa metropola areo estas servita de etenda reto de ŝoseoj. La Texas Transportation Institute, kiu publikigas ĉiujaran informon Urban Mobility Report, rangigis la ŝosean trafikon de Los-Anĝeles kiel la plej ŝtopita en Usono en 2005 mezurita per la ĉiujara prokrasto por veturanto.<ref>Woolsey, Matt (25a de Aprilo 2008). [https://www.forbes.com/consent/?toURL=https://www.forbes.com/2008/04/24/cities-commute-fuel-forbeslife-cx_mw_0424realestate.html "Best And Worst Cities For Commuters".] Forbes. Alirita la 24an de Oktobro, 2011.</ref> La averaĝa veturanto en Los-Anĝeleso devis suferi 72 horojn de trafika prokrasto jare laŭ tiu studo. Tiu amasa transporto ĉe Los-Anĝeleso kondukis al granda uzado de [[Metroo de Los-Anĝeleso|malpeza trajno]]. [[Dosiero:LAX LA.jpg|eta|La konstruaĵo ''Theme Building'' en la [[Flughaveno Los-Anĝeleso]].]] La ĉefa internacia kaj enlanda flughaveno kiu servas al Los-Anĝeleso estas internacia [[Flughaveno Los-Anĝeleso]] (IATA: LAX, ICAO: KLAX), ofte referencata per sia flughavena kodo, '''LAX'''. Aliaj gravaj apudaj komercaj flughavenoj estas la jenaj: * (IATA: ONT, ICAO: KONT) Ontario International Airport, de la urbo Ontario, CA; servas al Inland Empire. * (IATA: BUR, ICAO: KBUR) Hollywood Burbank Airport, kunposedo de la urboj Burbank, Glendale, kaj Pasadena. Iam konata kiel Bob Hope Airport kaj kiel Burbank Airport; la plej proksima flughaveno al Downtown Los Angeles; servas al Valoj San Fernando, San Gabriel, kaj Antelope. * (IATA: LGB, ICAO: KLGB) Long Beach Airport, servas al la areo Long Beach/Harbor. * (IATA: SNA, ICAO: KSNA) John Wayne Airport de la Kantono Orange. Ankaŭ unu el la plej aktivaj flughavenoj de la mondo estas en Los-Anĝeleso, nome Van Nuys Airport (IATA: VNY, ICAO: KVNY).<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.lawa.org/welcome_VNY.aspx?id=92|titolo=Van Nuys Airport General Description|alirdato=25a de Oktobro 2011|eldoninto=Los Angeles World Airports|arkivurl=https://web.archive.org/web/20111005140814/http://www.lawa.org/welcome_VNY.aspx?id=92|arkivdato=2011-10-05}}</ref> == Amaskomunikiloj == [[Dosiero:Foxplaza la.jpg|alt=|eta|La nuboskrapulo Fox Plaza en kvartalo Century City, sidejo de [[20th Century Studios|20th Century Fox]].|189px]] La ĉefa ĵurnalo en la areo estas [[Los Angeles Times]]. "La Opinión", la plej grava ĵurnalo en [[hispana]] el la urbo estas ankaŭ tiu de plej ampleksa cirkulado en Usono. Estas ankaŭ granda vario de regionaj ĵurnaloj kaj gazetoj kiel ''[[Los Angeles Daily News]]'' (kiu fokusas al Valo San Fernando), L.A. Weekly, Los Angeles City Beat, la gazeto Los Angeles, ''[[Los Angeles Business Journal]]'', ''[[Los Angeles Daily Journal]]'', ''[[The Hollywood Reporter]]'' kaj la gazeto ''[[Variety]]''. Krom la revuoj kaj ĵurnaloj en angla kaj hispana, estas nombraj lokaj gazetoj por komunumoj de enmigrantoj en iliaj respektivaj lingvoj (por ekzemplo la korea, persa, rusa kaj japana). Los-Anĝeleso havas grandan varion de lokaj televidaj kanaloj. La plej gravaj televidĉenoj estas KABC-TV 7 ([[ABC]]), KCBS 2 ([[CBS]]), KNBC-TV 4 ([[NBC]]), KTTV-TV 11 ([[Fox]]), KTLA-TV 5 (WB), KCOP-TV 13 (UPN), kaj KPXN-TV 30 (i). Estas ankaŭ nombraj kanaloj en hispana. == Famuloj == * en Los-Anĝeleso naskiĝis: ** [[David Carradine]] ** [[Dustin Hoffman]] ** [[Liza Minnelli]] ** [[Billie Eilish]] ** [[Carmen Scarpitta]] ** [[Nimród Antal]], hungardevena filma reĝisoro [[Dosiero:Los Angeles, CA from the air.jpg|eta|dekstra|300px|{{centre|Los-Anĝelesa metropola areo}}]] * en Los-Anĝeleso mortis: ** [[hungaroj|hungaraj]] akvopilkistoj [[Gyula Kánásy]] kaj [[Miklós Martin]] ** hungaraj [[aktoro]]j [[Vilma Bánky]], [[Lucy Doraine]], [[Erzsi Eöry]], [[Éva Gábor]], [[István Gyergyai]], [[Edit Hlatky]] kaj [[Éva Szörényi]] ** hungara [[gitaristo]] [[Tamás Barta]] ** hungardevenaj [[komponisto]]j [[Miklós Rózsa]] kaj [[Jenő Zádor]] ** hungardevena kuristo [[László Tábori]] ** hungara [[ministro]] [[Tibor Scitovszky (ministro)|Tibor Scitovszky]] ** hungara operkantisto [[Kálmán Pataky]] ** hungara [[pentristo]] [[Tibor Jankay]] ** hungardevena [[pianisto]] [[Ervin Nyíregyházi]] ** hungardevena [[psikologo]] [[Alajos Kannás]] ** hungara-usona aktoro [[Gábor Kertész]] ** hungara violonisto [[Erna Rubinstein]] ** hungaraj violonĉelistoj [[Jenő Kerpely]] kaj [[Gábor Rejtő]] * en [[Holivudo]] mortis: ** hungaraj [[aktoro]]j [[Oszkár Beregi]], [[Hanna Hertelendy]] kaj [[Jenő Gerő|S.Z. Sakall]] == Ĝemelurboj == [[Dosiero:Los Angeles Sister Cities sign 2014-05-14.JPG|eta|dekstra|300px|{{centre|indikiloj al la partneraj urboj}}]] {{Div col|cols = 2}} * {{flago|Israelo}} [[Eilat]], [[Israelo]] (1959) * {{flago|Japanio}} [[Nagojo]], [[Japanio]] (1959) * {{flago|Brazilo}} [[Salvador de Bahio]], [[Brazilo]] (1962) * {{flago|Francio}} [[Bordozo]], [[Francio]] (1964) * {{flago|Germanio}} [[Berlino]], [[Germanio]] (1967) * {{flago|Zambio}} [[Lusako]], [[Zambio]] (1968) * {{flago|Meksiko}} [[Meksikurbo]], [[Meksiko]] (1969) * {{flago|Novzelando}} [[Auckland]], [[Novzelando]] (1971) * {{flago|Sud-Koreio}} [[Busan]], [[Sud-Koreio]] (1971) * {{flago|Barato}} [[Mumbajo]], [[Barato]] (1972) * {{flago|Irano}} [[Teherano]], [[Irano]] (1972) * {{flago|Tajvano}} [[Tajpeo]], [[Tajvano]] (1979) * {{flago|Ĉinio}} [[Kantono (Ĉinio)|Kantono]], [[Ĉinio]] (1981) * {{flago|Grekio}} [[Ateno]], [[Grekio]] (1984, okaze de la [[Somera Olimpiko 1984]]) * {{flago|Rusio}} [[Sankt-Peterburgo]], nun [[Rusio]], <small>tiam Leningrado en [[Sovetunio]]</small> (1984) * {{flago|Kanado}} [[Vankuvero]], [[Kanado]] (1986) * {{flago|Egiptio}} [[Gizo]], [[Egiptio]] (1989) * {{flago|Indonezio}} [[Ĝakarto]], [[Indonezio]] (1990) * {{flago|Litovio}} [[Kaŭno]], [[Litovio]] (1991) * {{flago|Filipinoj}} [[Makati]], [[Filipinoj]] (1992) * {{flago|Kroatio}} [[Split]], [[Kroatio]] (1993) * {{flago|Salvadoro}} [[San Salvador]], [[Salvadoro]] (2005) * {{flago|Libano}} [[Bejruto]], [[Libano]] (2006) * {{flago|Italio}} [[Ischia]], [[Italio]] (2006) * {{flago|Armenio}} [[Erevano]], [[Armenio]] (2007) {{Div col end}} == Esperantistoj en Los-Anĝeleso == * [[Edwin Joseph Baker]] ==En Esperanto aperis== *'''Los Angeles, (Kalifornio). La urbo kaj la graflando'''. Eld. [[Komerca Ĉambro de Los Angeles]],1912(?) {{citaĵo|Bele presita, 62-paĝa propaganda broŝuro pri Los Angeles — 26 belaj [[kliŝaĵo]]j ornamas tiun libreton kiu enhavas multnombrajn detalojn pri la [[vivcirkonstanco]]j en tiu rova "Eldorado". La broŝuro kaj ĉiaj pluaj detaloj estas senpage haveblaj ĉe la Komerca ĉambro de Los Angeles, kiu sendis tra Eŭropo la konatan esperantistan propagandiston S-on Parrish.|[[Belga Esperantisto]] n050 (dec 1912)}} == Bildoj == <gallery mode="packed" heights="180"> Dosiero:Los_Angeles_Library_Tower_(small).jpg|La turo de la biblioteko en Los-Anĝeleso Dosiero:L.A Financial district.JPG|Negocista kvartalo en Los-Anĝeleso Dosiero:LosAngeles02.jpg|Nokta bildo pri Los-Anĝeleso </gallery> {{Granda dosiero|Los angeles mountains to ocean pano.jpg|2000px|Vasta panoramo de Los-Anĝeleso}} == Vidu ankaŭ == * [[West Hollywood]] * [[Listo de milionurboj]] * [[Los Angeles Lakers]] * [[Plej grandaj urboj]] (laŭ enloĝantaro) * [[Metroo de Los-Anĝeleso]] * [[Tramtransporto en Los-Anĝeleso]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * Anonimo 1912 : ''Los Angeles, Kalifornio : La urbo kaj la graflando'', unua esperanta eldono, Komerca Ĉambro, Los Angeles, Kalifornio, 63 paĝoj. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|n=Kategorio:Los-Anĝeleso|ReVo=losangxeles}} * {{oficiala retejo|https://lacity.gov}} ({{en}}) * https://www.discoverlosangeles.com/ <!-- (L, Metroo)|_ _INC_.: _Los_ (Anĝeloj, Anĝelinoj) (Konvencio, Kongreso) & Vizitantoj (Kontoro, Oficejo) --> * http://www.usc.edu/isd/archives/la {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060207085720/http://www.usc.edu/isd/archives/la/ |date=2006-02-07 }} <!-- (L, Metroo)._.: (Pasinta, Preter), (Surscenigi, Enscenigi, Prezenti, Aktuala, Donaco) kaj (Debutanta, Estonta) --> * http://vladimir-okc.narod.ru/UU-html/truu39.htm [[Unuetaĝa Usono]] ĉ.39 "Lando de Dio" en Esperanto * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Los Angeles|revizio=1023235613}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Los Ángeles|revizio=135411374}} {{-}} {{Granda dosiero|Los Angeles Panorama from Griffith Observatory 2013.jpg|1500px|{{center|Panoramo de Los Angeles je 2013 kiel vidite el observejo ''Griffith''.<br />Maldekstre al dekstre: Los Feliz, la urbocentro Los Angeles kaj [[Hollywood]]}}}} {{Metropoloj}} {{Kantonaj ĉefurboj de Kalifornio}} {{Urboj de la kantono Los-Anĝeleso}} {{Havenda artikolo|Los Anĝeleso (Kalifornio)}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Los-Anĝeleso| ]] [[Kategorio:Urboj de Kalifornio]] [[Kategorio:Milionurboj]] [[Kategorio:Kantono Los-Anĝeleso (Kalifornio)]] [[Kategorio:Somerolimpikaj urboj]] 1s7440dp5hg6dj1zqmfhw7lr1p1gows 9363790 9363789 2026-04-30T11:47:33Z ThomasPusch 1869 /* En Esperanto aperis */ 9363790 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Los Ángeles}} {{Informkesto geografiaĵo | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Los-Anĝeleso | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-en|Los Angeles}} | alia_nomo1 = {{Lang-es|Los Ángeles}} | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Los Angeles | moto = | kromnomo = L.A., La urbo de anĝeloj, La amuza ĉefurbo de la mondo | kromnomo_tipo = Kromnomoj <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 300 | dosiero1 = New LA Infobox Pic Montage 5.jpg | dosiero2 = LA.jpg | piedlinio = Fotomuntaĵo }} | dosiero_grandeco = 300px | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flag of Los Angeles, California.svg | blazono = Seal of Los Angeles.svg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Usono | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = Kalifornio | ŝtato_tipo = Federacia ŝtato | regiono = | distrikto = [[Kantono Los-Anĝeleso|Los-Anĝeleso]] | distrikto_tipo = Kantono | municipo = | municipo_tipo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo_tipo = | ŝoseo = <!-- *** Situo *** --> | situo = Los Anĝeleso | leviĝo = 71 | lat_d = | lat_m = | lat_s = | lat_NS = | long_d = | long_m = | long_s = | long_EW = | latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} | longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} | plej_alta = 1548 | plej_alta_situo = Sisiter Elsie | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = 0 | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 1290.6 | areo_rondumo = 1 | areo1 = 1214.9 | areo1_tipo = de lando | areo2 = 75.7 | areo2_tipo = de akvo | areo_urbo = 4319.9 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto | loĝantaro_urbo = 17755322 | loĝantaro2 = | loĝantaro2_tipo = | loĝantaro_urbo_denseco = auto | loĝantaro2_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = [[4-a de septembro]] [[1781]] | establita_tipo = Fondita | dato = | Urbestro = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}}<br> <small>(ekde {{#invoke:Wikidata|claim|P6|qualifier=P580}})</small> | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC-08:00]] | horzono_DST = [[UTC-07:00]] | poŝtkodo = 90001-90068, 90070-90084, 90086-90089, 90091, 90093-90097, 90099, 90101-90103, 90174, 90185, 90189 | areo_kodo = 213, 310, 323, 424, 661, 818 | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = | mapo_lokumilo = iso | Mapo en angulo =<!--funkcias sen valoro--> | mapo1 = USA Los Angeles Metropolitan Area location map.svg | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Metropola mapo | mapo1_lokumilo = | mapo2 = Los Angeles Freeway Map.png | mapo2_priskribo = Mapo de la ĉefvojoj tra la urbocentro | mapo2_lokumilo = | regiono-ISO = US-CA | mapligilo = jes | zomo = 9 <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [https://www.lacity.org www.lacity.org] | commons = Los Angeles, California <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} [[Dosiero:DowntownLosAngeles.jpg|eta|urbcentra pejzaĝo]] '''Los-Anĝeleso''' aŭ '''Losanĝeleso''' ({{lang-en|Los Angeles}} {{IFA|[lɔs ˈændʒələs]}} {{aŭdigo|En-us-Los Angeles.ogg}}; {{lang-es|Los Ángeles}} {{IFA|[los ˈanxeles]}}; signife ''La Anĝeloj'') estas [[urbo]] en [[Suda Kalifornio]], kiu estis fondita en la [[18-a jarcento]] kiel [[Meksiko|meksika]] farmvilaĝo, kies kompleta nomo estis "{{lang|es|Nuestra Señora la Reina de Los Ángeles del Río de Porciúncula}}", fariĝis mondfama en la [[20-a jarcento]] kiel la loko de [[Holivudo]], centro de la usona [[kinindustrio]] pro la tieaj bona vetero, variega tereno, kaj libereco el tiamaj monopolistoj de [[Novjorko]] (inter ili, [[Edisono]]). Ĝi nun estas la plej granda urbo en [[Kalifornio]], dua plej granda en [[Usono]] post [[Novjorko]], kaj la deka plej granda en la mondo. Kvankam nur 3,6 milionoj da homoj loĝas inter la landlimoj de la urbo Los-Anĝeleso mem, pli ol 16 milionoj enloĝas la urban [[aglomeraĵo]]n de la tri kantonoj [[Kantono Los-Anĝeleso|Los-Anĝeleso]], [[Kantono Orange (Kalifornio)|Orange]] kaj [[Kantono Riverside|Riverside]]. Laŭ la stato de la censo {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La urbo estas la kerno de la pli granda [[Los-Anĝelesa metropola areo]] kaj de la regiono de la [[Granda Los-Anĝelesa Areo]], kiu enhavas 13 milionojn<ref>[http://www.census.gov/popest/data/metro/totals/2012/tables/CBSA-EST2012-01.csv Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas (CBSA)] – United States Census Bureau</ref> kaj ĉirkaŭ 18 milionojn da personoj en la Kombinita Statistika Areo respektive dum 2010, kio faras ĝin unu el la [[Plej grandaj urboj laŭ loĝantaro|plej loĝataj metropolitaj areoj]] en la mondo<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.worldatlas.com/citypops.htm|titolo=City Populations – World City Population, Biggest Largest Cities in the World|alirdato=2011-09-28|eldoninto=Worldatlas.com}}</ref> kaj la dua plej granda en Usono.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_NSRD_GCTPL2.US24PR&prodType=table|titolo=Population and Housing Occupancy Status: 2010 – United States – Metropolitan Statistical Area|alirdato=28a de Septembro 2011|eldoninto=U.S. Census Bureau}}</ref> ''Los Angeles'' estas ankaŭ la [[kantono|kantona sidejo]] de la [[Kantono Los-Anĝeleso]], nome la plej loĝata kaj unu el plej etne diversaj [[kantonoj de Usono]]<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://money.cnn.com/2007/08/08/real_estate/most_diverse_counties/index.htm|titolo=The most ethnically diverse counties in the United States|alirdato=28a de Septembro 2011|aŭtoro=Les Christie|dato=9a de Aŭgusto 2007|eldoninto=CNN}}</ref>, dum la tua areo de ''Los Angeles'' mem estis agnoskita kiel plej diversa el la plej grandaj urboj de la lando.<ref>{{Cite web |url=http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |title=The Top 10 Most Diverse Cities in America |publisher=cnbc.com |accessdate=28a de Septembro, 2011 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-09-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140627175521/http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |arkivdato=2014-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140627175521/http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |archivedate=2014-06-27 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-09-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140627175521/http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |arkivdato=2014-06-27 }}</ref> La urbaj loĝantoj estas menciitaj kiel ''Angelenos''.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Los Angeles: The Architecture of Four Ecologies|familia nomo=Banham|persona nomo=Reyner|jaro=1973|eldoninto=Pelican Books|ISBN=0140211780}}</ref> La urbo estas loko de gravaj institucioj kaj eventoj pri ekonomio, scienco, kulturo kaj amuzo. Ĝi dufoje gastigis la [[olimpiko]]jn, en [[Somera Olimpiko 1932|1932]] kaj en [[Somera Olimpiko 1984|1984]]. == Historio == La marbordan regionon, kie nun estas Los-Anĝeleso, dum jarcentoj loĝis [[indianoj]]. La unuaj eŭropanoj alvenis en 1542 sub [[Juan Rodríguez Cabrillo]], portugaldevena esploristo, kiu ne setlis tie. Meze de la 16-a jarcento la regiono iĝis parto de la vicreĝlando [[Nova Hispanio]]. Vera koloniado fare de hispanoj komenciĝis nur ĉirkaŭ 1769. La urbo estis fondita de hispanaj koloniistoj en [[1781]] kun la nomo "El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Angeles de Porciúncula" (La Urbo de Nia Sinjorino la Reĝino de la Anĝeloj de Porciúncula). La nomo devenis de tiu de kapelo aparteninta al la [[Sankta Francisko]], kies kultantoj, la [[franciskanoj]], regadis la hispanan koloniadon de Kalifornio kaj konstruigis multajn misiejojn tra la ŝtato (ili donis la nomon de sia majstro al la alia urbego de [[Kalifornio]], [[Sanfrancisko]].) Iom post iom, la nomo mallongiĝis al la nuna "Los Angeles" kaj ofte simple al "L.A." {{prononco|elEJ'}} kaj oficiale ''City of Los Angeles''. En 1821 ĝi iĝis parto de sendependiĝanta [[Meksiko]]. Post la [[Meksika-Usona Milito]] ĝi en 1848 per la [[traktato de Guadalupe Hidalgo]] estis kaptita de [[Usono]], kiu en 1850 oficiale igis Kalifornion usona subŝtato. [[Fervojo]]j alvenis pere de la kompletigo de transkontinenta Sudpacifika Fervojo el [[Nov-Orleano]] al Los-Anĝeleso en 1876 kaj la Santa Fe Fervojo en 1885.<ref name="Mulholland2002">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=iP575do7D48C|titolo=William Mulholland and the Rise of Los Angeles|alirdato=30a de Septembro 2011|familia nomo=Mulholland|persona nomo=Catherine|jaro=2002|eldoninto=University of California Press|ISBN=978-0-520-23466-6|paĝo=15}}</ref> [[Nafto]] estis malkovrita kaj en la urbo kaj en la ĉirkaŭa areo en 1892, kaj ĉirkaŭ 1923, la malkovroj estis helpinta Kalifornion iĝi la plej granda naftoproduktanto de la lando, kun ĉirkaŭ unu kvarono de la tutmonda produktado de petrolo.<ref name="Kipen2011">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=aezmS52IavcC&pg=PA45|titolo=Los Angeles in the 1930s: The WPA Guide to the City of Angels|alirdato=30a de Septembro 2011|familia nomo=Kipen|persona nomo=David|jaro=2011|eldoninto=University of California Press|ISBN=978-0-520-26883-8|paĝoj=45–46}}</ref> === [[20-a jarcento]] === Dum la fino de la [[19-a jarcento|19-a]] kaj [[20-a jarcento]]j la urbo kreskadis, ĝis ĝi fariĝis la plej granda en Kalifornio. Ĉirkaŭ 1900, la loĝantaro estis kreskinta al pli ol 102 000,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027/tab13.txt|titolo=Population of the 100 Largest Urban Places: 1900|alirdato=8a de Januaro 2015|dato=15a de Junio 1998|eldoninto=[[United States Census Bureau]]}}</ref> okazigante premon al la [[akvoliverado]] de la urbo.<ref>{{Cite web|url=http://www1.american.edu/ted/mono.htm|title=The Los Angeles Aqueduct and the Owens and Mono Lakes (MONO Case)|publisher=American University|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109051618/http://www1.american.edu/ted/mono.htm|archive-date=9a de Januaro, 2015|url-status=dead|access-date=8a de Januaro, 2015|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-05-14|arkivurl=https://web.archive.org/web/20150109051618/http://www1.american.edu/ted/mono.htm|arkivdato=2015-01-09}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150109051618/http://www1.american.edu/ted/mono.htm |date=2015-01-09 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www1.american.edu/ted/mono.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-05-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150109051618/http://www1.american.edu/ted/mono.htm |arkivdato=2015-01-09 }}</ref> La finkompletigo de Los-Anĝelesa Akvedukto en 1913, sub kontrolo de William Mulholland, sekurigis la kontinuan kreskon de la urbo.<ref name="Reisner1993">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Akn6rUgR_eEC|titolo=Cadillac desert: the American West and its disappearing water|alirdato=30a de Septembro 2011|familia nomo=Reisner|persona nomo=Marc|jaro=1993|eldoninto=Penguin|ISBN=978-0-14-017824-1|paĝo=86}}</ref> Pro klaŭzoj en la ĉarto de la urbo kiu malpermesis, ke la Urbo Los-Anĝeleso vendu aŭ havigu akvon el la [[akvedukto]] al ajna areo ekster siaj limoj, multaj apudaj urboj kaj komunumoj estis devigitaj aliĝi al Los-Anĝeleso.<ref name="LAgrowth">{{citation|last=Basiago|first=Andrew D.|publisher=The Regents of the University of California|title=Water For Los Angeles&nbsp;– Sam Nelson Interview|url=http://texts.cdlib.org/view?docId=ft0v19n64m&doc.view=entire_text|date= 7a de Februaro, 1988|at=11|access-date=7a de Oktobro, 2013}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170301193923/http://navigatela.lacity.org/common/mapgallery/pdf/annex34x44.pdf Annexation and Detachment Map (PDF) (Map).] City of Los Angeles Bureau of Engineering. Arkivita el la originalo (PDF) la 1an de Marto, 2017. Alirita la 1an de Marto, 2017.</ref><ref name="FinalReport">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.lamag.com/citythink/citythinkblog/2013/09/25/citydig-las-20th-century-land-grab|titolo=CityDig: L.A.'s 20th Century Land Grab|alirdato=10a de Oktobro 2013|familia nomo=Creason|persona nomo=Glen|dato=26a de Septembro 2013|eldoninto=Los Angeles Magazine}}</ref> Los-Anĝeleso kreis la unuan municipan regularon por zonigo en Usono. La 14an de Septembro, 1908, la Los-Anĝelesa Urba Konsilantaro, promulgis regularon por zonoj loĝejaj kaj industriaj. La nova regularo establis tri loĝejajn zonojn de unusola tipo, en kiuj industriaj uzoj estis malpermesitaj. La proskriboj inkludis grenejojn, segilejojn kaj ajnan industrian teruzadon kiu postulus funkciadon pere de ekipaĵoj de elektra maŝinaro. Tiuj reguloj estis plifortigitaj kontraŭ industriaj propraĵoj post la fakto. Tiuj malpermesoj estis aldonaj al ekzistantaj aktivecoj kiuj estis jam regulitaj kiel ĝenaj. Tiuj inkludis stokejojn de eksplodaĵoj, gasvorkojn, naftotubadon, buĉejojn, kaj [[Tanado|tanejojn]]. Los-Anĝelesa Urba Konsilantaro ankaŭ markis sep industriajn zonojn ene de la urbo. Tamen, inter 1908 kaj 1915, Los-Anĝelesa Urba Konsilantaro kreis variajn esceptojn al la ampleksaj proskriboj aplikitaj al tiuj tri loĝejaj zonoj, kaj kiel konsekvenco, kelkaj industriaj uzoj aperis ene de ili. Estas du diferencoj inter la Regularo de Loĝeja Distrikto de 1908 kaj postaj zonigaj reguloj en Usono. Unue, leĝoj de 1908 ne establis kompletan zonigan mapon kiel ja faris la Novjorka Zoniga Regularo de 1916. Due, la loĝejaj zonoj ne distingis tipojn de loĝejoj; ili traktis apartamentojn, hotelojn, kaj apartajn loĝejojn de familioj same egale.<ref name="weiss80">{{Citaĵo el libro|titolo=The Rise of the Community Builders: The American Real Estate Industry and Urban Land Planning|aŭtoro=Weiss, Marc A|jaro=1987|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Columbia University Press|ISBN=978-0-231-06505-4|paĝoj=80-86}}</ref> [[Dosiero:View of Hill Street, looking north from 6th Street, Los Angeles, ca.1913 (CHS-5692).jpg|eta|220x220px|maldekstra|Hill Street, norden el la 6a Strato, ĉirkaŭ 1913. Elstaraj lokoj estas Central Park (nuntempe Pershing Square (la arboj, malsupre maldekstre), Hotel Portsmouth (malsupre dekstre), kaj la tunelo de Hill Street (fine de la strato).]] En 1910, [[Hollywood]] aperis en Los-Anĝeleso, kun 10 kinkompanioj jam funkciantaj en la urbo tiam. Ĉirkaŭ 1921, pli ol 80 porcento de la [[kinindustrio]] de la tuta mondo estis koncentrita en L.A.<ref name="Buntin2010">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=y6ZlIkYXjiMC&pg=PA18|titolo=L.A. Noir: The Struggle for the Soul of America's Most Seductive City|alirdato=30a de Septembro 2011|familia nomo=Buntin|persona nomo=John|dato=6a de Aprilo 2010|eldoninto=Random House Digital, Inc.|ISBN=978-0-307-35208-8|paĝo=18}}</ref> La riĉeco generita de la industrio tenis la urbon izolita el multo de la ekonomia perdo suferita de la cetero de la lando dum la [[Granda Depresio]].<ref name="YoungYoung2007">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QYYMqXUyjnUC&pg=PA21|title=The Great Depression in America: a cultural encyclopedia|last1=Young|first1=William H.|last2=Young|first2=Nancy K.|date=Marto 2007|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-33521-1|page=21|access-date=30an de Septembro, 2011}}</ref> Ĉirkaŭ 1930, la loĝantaro superis jam unu milionon da personoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027/tab16.txt|titolo=Population of the 100 Largest Urban Places: 1930|alirdato=8a de Januaro 2015|dato=15a de Junio 1998|eldoninto=[[United States Census Bureau]]}}</ref> En 1932, la urbo estis hejmo de la [[Somera Olimpiko 1932|Somera Olimpiko]]. Dum la [[Dua Mondmilito]], Los-Anĝeleso estis grava centro de milittempa fabrikado, kiel ekzemple por [[ŝipkonstruado]] kaj [[aviadilo]]j. California Shipbuilding Corporation konstruis centojn da ŝipoj Liberty kaj Victory en Terminal Insulo, kaj la areo de Los-Anĝeleso estis la sidejo de ses el la plej gravaj aviadilaj fabrikantoj de la lando ([[Douglas Aircraft Company]], Hughes Aircraft, [[Lockheed]], North American Aviation, Northrop Corporation, kaj Vultee Aircraft). Dum la milito, oni produktis pli da aviadiloj en unu jaro ol en ĉiuj jaroj antaŭ la milito ekde kiam la fratoj Wright flugigis la unuan aviadilon en 1903, kombinite. La fabrikado en Los-Anĝeleso multobliĝis, kaj kiel William S. Knudsen, de la Nacia Defendkonsila Komisio diris, "Ni venkis, ĉar ni strangolis la malamikon per lavango de produktado, kion ili neniam vidis nek revis tion ebla."<ref>Parker, Dana T. ''Building Victory: Aircraft Manufacturing in the Los Angeles Area in World War II,'' pp.5–8, 14, 26, 36, 50, 60, 78, 94, 108, 122, Cypress, CA, 2013. {{ISBN|978-0-9897906-0-4}}.</ref> En la 1930–aj ĝis 1940-aj jaroj, la kantono Los-Anĝeleso estis la nacia ĉefo en [[agrikulturo]].<ref>{{Cite web|last=Carp|first=David|date=2019-06-05|title=Everything you didn't even know you wanted to know about celery|url=https://www.latimes.com/food/la-fo-when-celery-ruled-the-southland-20190508-story.html|access-date=2020-11-06|website=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref> [[Dosiero:Patton during a welcome home parade in Los Angeles, June 9, 1945.jpg|eta|dekstre [[George Patton]] dum bonveniga al hejmo parado en Los-Anĝeleso, la 9an de Junio, 1945.]] Post la fino de la [[Dua Mondmilito]], Los-Anĝeleso kreskis pli rapide ol iam ajn, etendante sin al la Valo San Fernando.<ref name="Bruegmann2006">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=HFjLm2BauZ8C|titolo=Sprawl: A Compact History|alirdato=1a de Oktobro 2011|familia nomo=Bruegmann|persona nomo=Robert|dato=1a de Novembro 2006|eldoninto=University of Chicago Press|ISBN=978-0-226-07691-1|paĝo=133}}</ref> La etendo de la [[Interŝtata Ŝosea Sistemo]] dum la 1950-aj kaj 1960-aj jaroj helpis elpeli ĉeurban kreskon kaj signalis la fermon de la fervoja elektra sistemo de la urbo nome Pacific Electric, iam la plej granda el la mondo. Los-Anĝeleso fifamiĝis pro malbona situacio inter rasoj. Nigrahaŭtuloj tumultis tie jam en 1965 (tumultoj de la kvartalo Watts, kun 34 mortoj kaj ĉirkaŭ 1000 vunditoj) kaj poste tio revenos en 1992, kiel protesto kontraŭ brutaleco polica kaj la malegala ekonomia situacio. En 1969, Kalifornio iĝis la naskoloko de [[Interreto]], ĉar la unua elsendo [[ARPANET]] estis sendita el la [[Universitato de Kalifornio ĉe Los-Anĝeleso]] (UCLA) al la [[SRI International|Stanford Research Institute]] en Menlo Park.<ref name="HafnerLyon1999">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RLKxSvCBQZcC|title=Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet|last1=Hafner|first1=Katie|last2=Lyon|first2=Matthew|date=1a de Aŭgusto, 1999|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-684-87216-2|page=153|author-link1= |access-date=1a de Oktobro, 2011}}</ref> En 1973, Tom Bradley estis elektita kiel la unua [[afrik-usonano]] kiu iĝis urbestro, kaj servis dum kvin regotempoj ĝis sia retiriĝo en 1993. Aliaj okazaĵoj en la urbo dum la 1970-aj jaroj estis la ostaĝokaptoj fare de la Simbiona Liberiga Armeo en Suda Centra en 1974 kaj la murdoj de Hillside Stranglers en 1977–1978. En 1984, la urbo gastigis la Someran Olimpikon [[Somera Olimpiko 1984|por la dua fojo]]. Ĉar [[Usono]] kune kun iuj aliaj landoj pro la armea invado de [[Sovetunio]] en [[Afganio]]n bojkotis la antaŭan [[Somera Olimpiko 1980|Someran Olimpikon 1980]] okazintan en [[Moskvo]], ĉi-foje reage [[Sovetunio]] kaj la aliaj ŝtatoj de la [[Varsovia Traktato]] krom [[Rumanio]] bojkotis la Someran Olimpikon. Spite tiun [[bojkoto]]n, tiuj Olimpiko estis finance pli sukcesa ol ajna alia antaŭa,<ref>{{cite news|url=https://articles.latimes.com/2004/jun/30/local/me-rood30|title=Rodney W. Rood, 88; Played Key Role in 1984 Olympics, Built Support for Metro Rail|last=Woo|first=Elaine|date=30a de Junio, 2004|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=1a de Oktobro, 2011}}</ref> kaj la dua Olimpiko kiu rezultis en profito; la alia, laŭ analizo de tiutempaj gazetaj informoj, estis la [[Somera Olimpiko 1932]], okazinta ankaŭ en Los-Anĝeleso.<ref name="Zarnowski">{{Cite journal|author-link1=Frank Zarnowski|last=Zarnowski|first=C. Frank|date=Summer 1992|title=A Look at Olympic Costs|url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf|url-status=dead|journal=Citius, Altius, Fortius|volume=1|issue=1|pages=16–32|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528012143/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf|archive-date=28a de Majo, 2008|access-date=1a de Oktobro, 2011}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080528012143/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf |date=2008-05-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-05-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080528012143/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf |arkivdato=2008-05-28 }}</ref> Rasaj konfliktoj denove aperis ekde la 29a de Aprilo, 1992, pro la senkulpigo fare de ĵurio el [[Simi Valley]] de kvar [[policano]]j de Los-Anĝeleso (LAPD) kaptitaj per video batante [[Rodney King]], kio rezultis en grandskalaj tumultoj en la urbo.<ref name="RuckerUpton2007">{{Cite book|title=Encyclopedia of American race riots|last1=Rucker|first1=Walter C.|last2=Upton|first2=James N.|last3=Hughey|first3=Matthew W.|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2007|isbn=978-0-313-33301-9|pages=376–85|chapter=Los Angeles (California) Riots of 1992|access-date=1a de Oktobro, 2011|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mQcrpqn0124C&pg=PA376}}</ref><ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.cnn.com/2012/04/25/us/california-post-riot/|titolo=Riot anniversary tour surveys progress and economic challenges in Los Angeles|alirdato=23a de Januaro 2015|familia nomo=Wilson|persona nomo=Stan|dato=25a de Aprilo 2012|verkaĵo=[[CNN]]}}</ref> En 1994, [[tertremo]] de magnitudo 6.7 ĉefe en la kvartalo Northridge frapegis la urbon kaj okazigis 12.5 mil milionojn da usonaj dolaroj en damaĝoj kaj 72 mortojn.<ref>{{cite news|url=https://articles.latimes.com/1995-12-20/news/mn-16032_1_quake-death-toll|title=Study Raises Northridge Quake Death Toll to 72|last=Reich|first=Kenneth|date=20a de Decembro, 1995|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=1a de Oktobro, 2011|page=B1}}</ref> La jarcento finis kun la Skandalo de la Divizio Rampart, nome unu el plej etende dokumentitaj kazoj de polica misfaro en la historio de Usono.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/lapd/scandal/cron.html|titolo=Rampart Scandal Timeline|alirdato=1a de Oktobro 2011|eldoninto=PBS Frontline}}</ref> En 2002, la urbestro James Hahn estris la kampanjon kontraŭ secesio, kio rezultis en tio, ke voĉdonantoj venkis super la klopodoj de Valo San Fernando kaj Hollywood apartiĝi el la urbo.<ref>{{cite news|url=http://www.dailynews.com/20121104/secession-drive-changed-san-fernando-valley-los-angeles|title=Secession drive changed San Fernando Valley, Los Angeles|author=Orlov, Rick|date=3a de Novembro, 2012|newspaper=[[Los Angeles Daily News]]|access-date=12a de Januaro, 2015}}</ref> Los-Anĝeleso estos en 2028 gastiganto de la [[Someraj Olimpikoj|Somera Olimpiko]] kaj de la [[Paralimpiko]], kio faris Los-Anĝeleson la tria urbo kiu estos gastiganto de la Somera Olimpiko trifoje.<ref>{{Cite web|url=https://money.cnn.com/2017/07/31/news/los-angeles-olympics-2028/index.html|title=Los Angeles will host 2028 Olympics|last=Horowitz|first=Julia|date=1a de Aŭgusto, 2017|website=[[CNNMoney]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731190432/http://money.cnn.com/2017/07/31/news/los-angeles-olympics-2028/index.html|archive-date=31a de Julio, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.worldatlas.com/articles/cities-which-have-hosted-multiple-summer-olympic-games.html|title=Cities Which Have Hosted Multiple Summer Olympic Games|website=worldatlas|archive-url=https://web.archive.org/web/20161215161622/http://www.worldatlas.com/articles/cities-which-have-hosted-multiple-summer-olympic-games.html|archive-date=15a de Decembro, 2016|url-status=live}}</ref> == Klimato == [[Dosiero:Los Angeles by Sentinel-2, 2019-03-30.jpg|maldekstra|eta|Satelita foto montras la urbon Los-Anĝeleso.]] Los-Anĝeleso havas mediteranean aŭ subtropikan klimaton. Tro grandaj diferencoj ne estas inter la [[monato]]j. Jare pluvas po 305&nbsp;mm (laŭ aliaj 385; tre malofte neĝas). Laŭ la [[Klimata klasifiko de Köppen|klasifiko de Köppen]] la klimato de la marbordaj partoj estas ''Csb'' kaj de la aliaj ''Csa''. Mezaveraĝe estas rimarkebla [[pluvo]] nur je 35 tagoj en jaro, kaj preskaŭ nur en vintro kaj printempo. La renkonto de varma kaj malvarma aeroj (de la enlandaj dezertoj kaj de la maro respektive) ofte kaŭzas nebulojn aŭ nubojn, precipe en printempo. Tia vetero ofte malhelpas la forblovon de [[haladzo]], kiu tiam kolektiĝas en kaj ĉirkaŭ la urbo. == Geografio == La urbo Los-Anĝeleso kovras totalan areon de 502.7 kvadrataj mejloj (1,302&nbsp;km²), enhavante 468.7 kvadratajn mejlojn (1,214&nbsp;km²) de tero kaj 34.0 kvadratajn mejlojn (88&nbsp;km²) de akvo.<ref name="gazetteer" >[https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2010_place_list_06.txt "2010 Census U.S. Gazetteer Files – Places – California".] United States Census Bureau. Alirita la 15an de Majo 2021.</ref> La urbo etendiĝas 44 mejlojn (71&nbsp;km) nord-suden kaj 29 mejlojn (47&nbsp;km) orient-okcidenten. La perimetro de la urbo estas de 342 mejloj (550&nbsp;km). [[Dosiero:Los Angeles night aerial.jpg|dekstra|eta|Nokta foto de South Bay (Suda Golfo, en la kantono Los-Anĝeleso), 2017, kun la [[Pacifika Oceano]] maldekstre (malhela regiono), duoninsulo Palos Verdes (Verdaj bastonoj) dekstre apude (malmultaj lumoj), San Pedro, en la centro antaŭe kaj Terminal Island dekstre antaŭe (brila regiono).]] Los-Anĝeleso estas kaj ebena kaj monteteca. La plej alta punkto en la urbo mem estas Monto Lukens (1,547 m),<ref>{{Cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#50|title=Elevations of the 50 Largest Cities (by population, 1980 Census)|publisher=[[United States Geological Survey]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111002023211/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|archive-date=2a de Oktobro, 2011|url-status=dead|access-date=3a de Oktobro, 2011|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-05-15|arkivurl=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#50|arkivdato=2011-10-15}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#50 |date=2011-10-15 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-05-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120722022527/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |arkivdato=2012-07-22 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://angeles.sierraclub.org/hps/guides/09e.htm|titolo=Mount Lukens Guide|alirdato=3a de Oktobro 2011|eldoninto=Sierra Club Angeles Chapter|arkivurl=https://web.archive.org/web/20111124012746/http://angeles.sierraclub.org/hps/guides/09e.htm|arkivdato=2011-11-24}}</ref> situa en la nordorienta pinto de Valo San Fernando. La orienta pinto de la Montoj Santa Monica etendas el Downtown (urbocentro) ĝis la [[Pacifika Oceano]] kaj apartigas la Los-Anĝelesan Basenon el la Valo San Fernando. La regiono de Los-Anĝeleso situas en la [[pacifika fajro-ringo]], zono de sismologia nestabileco. Ĉiujare okazas proksimume 10.000 tertremoj<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://earthquake.usgs.gov/learn/facts.php | titolo = Earthquake Facts | titolo-aldono = | alirdato = 2012-12-16 | | formato = HTML | verko = Earthquake Hazards Program | eldonisto = USGS | lingvo = {{en}} | citaĵo = (15) Each year the southern California area has about 10,000 earthquakes. }}</ref>. Kelkaj marbordaj lokoj de la urbo estas sub certa risko de [[cunamo]]j. Post la [[Granda Ĉilia Tertremo]] en 1960 cunamo damaĝis kelkajn havenojn. === Kvartaloj === * [[Bel Air (Los-Anĝeleso)|Bel Air]] == Vidindaĵoj == * [[Ĉina Teatrejo (Los-Anĝeleso)|Ĉina Teatrejo]] * [[Egipta Teatrejo (Los-Anĝeleso)|Egipta Teatrejo]] * [[El Capitan Theatre]] * [[Trotuaro de famo en Holivudo]] * [[Los-Anĝeles-Kantona Muzeo de Arto]] * ''[[The Broad]]'' * [[Muzeo Grammy ĉe Los-Anĝeleso]] * [[Kina muzeo en Los-Anĝeleso]] * [[Holokaŭsta Muzeo de Los-Anĝeleso]] [[Dosiero:Metro Gold Line Breda P2550.jpg|eta|maldekstre|Amasa transporto ĉe Los-Anĝeleso kondukis al granda uzado de [[Metroo de Los-Anĝeleso|malpeza trajno]].]] ==Servoj== * [[Areno Crypto.com]] * [[Internacia Dokumentaria Asocio]] === Universitatoj === * [[Kalifornia Ŝtata Universitato en Northridge]] * [[Universitato de Kalifornio en Los-Anĝeleso]] ([[UCLA]]) en la urbodistrikto ''Westwood'' * [[Usona Juda Universitato]] == Transporto == La urbo kaj la cetero de la Los-Anĝelesa metropola areo estas servita de etenda reto de ŝoseoj. La Texas Transportation Institute, kiu publikigas ĉiujaran informon Urban Mobility Report, rangigis la ŝosean trafikon de Los-Anĝeles kiel la plej ŝtopita en Usono en 2005 mezurita per la ĉiujara prokrasto por veturanto.<ref>Woolsey, Matt (25a de Aprilo 2008). [https://www.forbes.com/consent/?toURL=https://www.forbes.com/2008/04/24/cities-commute-fuel-forbeslife-cx_mw_0424realestate.html "Best And Worst Cities For Commuters".] Forbes. Alirita la 24an de Oktobro, 2011.</ref> La averaĝa veturanto en Los-Anĝeleso devis suferi 72 horojn de trafika prokrasto jare laŭ tiu studo. Tiu amasa transporto ĉe Los-Anĝeleso kondukis al granda uzado de [[Metroo de Los-Anĝeleso|malpeza trajno]]. [[Dosiero:LAX LA.jpg|eta|La konstruaĵo ''Theme Building'' en la [[Flughaveno Los-Anĝeleso]].]] La ĉefa internacia kaj enlanda flughaveno kiu servas al Los-Anĝeleso estas internacia [[Flughaveno Los-Anĝeleso]] (IATA: LAX, ICAO: KLAX), ofte referencata per sia flughavena kodo, '''LAX'''. Aliaj gravaj apudaj komercaj flughavenoj estas la jenaj: * (IATA: ONT, ICAO: KONT) Ontario International Airport, de la urbo Ontario, CA; servas al Inland Empire. * (IATA: BUR, ICAO: KBUR) Hollywood Burbank Airport, kunposedo de la urboj Burbank, Glendale, kaj Pasadena. Iam konata kiel Bob Hope Airport kaj kiel Burbank Airport; la plej proksima flughaveno al Downtown Los Angeles; servas al Valoj San Fernando, San Gabriel, kaj Antelope. * (IATA: LGB, ICAO: KLGB) Long Beach Airport, servas al la areo Long Beach/Harbor. * (IATA: SNA, ICAO: KSNA) John Wayne Airport de la Kantono Orange. Ankaŭ unu el la plej aktivaj flughavenoj de la mondo estas en Los-Anĝeleso, nome Van Nuys Airport (IATA: VNY, ICAO: KVNY).<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.lawa.org/welcome_VNY.aspx?id=92|titolo=Van Nuys Airport General Description|alirdato=25a de Oktobro 2011|eldoninto=Los Angeles World Airports|arkivurl=https://web.archive.org/web/20111005140814/http://www.lawa.org/welcome_VNY.aspx?id=92|arkivdato=2011-10-05}}</ref> == Amaskomunikiloj == [[Dosiero:Foxplaza la.jpg|alt=|eta|La nuboskrapulo Fox Plaza en kvartalo Century City, sidejo de [[20th Century Studios|20th Century Fox]].|189px]] La ĉefa ĵurnalo en la areo estas [[Los Angeles Times]]. "La Opinión", la plej grava ĵurnalo en [[hispana]] el la urbo estas ankaŭ tiu de plej ampleksa cirkulado en Usono. Estas ankaŭ granda vario de regionaj ĵurnaloj kaj gazetoj kiel ''[[Los Angeles Daily News]]'' (kiu fokusas al Valo San Fernando), L.A. Weekly, Los Angeles City Beat, la gazeto Los Angeles, ''[[Los Angeles Business Journal]]'', ''[[Los Angeles Daily Journal]]'', ''[[The Hollywood Reporter]]'' kaj la gazeto ''[[Variety]]''. Krom la revuoj kaj ĵurnaloj en angla kaj hispana, estas nombraj lokaj gazetoj por komunumoj de enmigrantoj en iliaj respektivaj lingvoj (por ekzemplo la korea, persa, rusa kaj japana). Los-Anĝeleso havas grandan varion de lokaj televidaj kanaloj. La plej gravaj televidĉenoj estas KABC-TV 7 ([[ABC]]), KCBS 2 ([[CBS]]), KNBC-TV 4 ([[NBC]]), KTTV-TV 11 ([[Fox]]), KTLA-TV 5 (WB), KCOP-TV 13 (UPN), kaj KPXN-TV 30 (i). Estas ankaŭ nombraj kanaloj en hispana. == Famuloj == * en Los-Anĝeleso naskiĝis: ** [[David Carradine]] ** [[Dustin Hoffman]] ** [[Liza Minnelli]] ** [[Billie Eilish]] ** [[Carmen Scarpitta]] ** [[Nimród Antal]], hungardevena filma reĝisoro [[Dosiero:Los Angeles, CA from the air.jpg|eta|dekstra|300px|{{centre|Los-Anĝelesa metropola areo}}]] * en Los-Anĝeleso mortis: ** [[hungaroj|hungaraj]] akvopilkistoj [[Gyula Kánásy]] kaj [[Miklós Martin]] ** hungaraj [[aktoro]]j [[Vilma Bánky]], [[Lucy Doraine]], [[Erzsi Eöry]], [[Éva Gábor]], [[István Gyergyai]], [[Edit Hlatky]] kaj [[Éva Szörényi]] ** hungara [[gitaristo]] [[Tamás Barta]] ** hungardevenaj [[komponisto]]j [[Miklós Rózsa]] kaj [[Jenő Zádor]] ** hungardevena kuristo [[László Tábori]] ** hungara [[ministro]] [[Tibor Scitovszky (ministro)|Tibor Scitovszky]] ** hungara operkantisto [[Kálmán Pataky]] ** hungara [[pentristo]] [[Tibor Jankay]] ** hungardevena [[pianisto]] [[Ervin Nyíregyházi]] ** hungardevena [[psikologo]] [[Alajos Kannás]] ** hungara-usona aktoro [[Gábor Kertész]] ** hungara violonisto [[Erna Rubinstein]] ** hungaraj violonĉelistoj [[Jenő Kerpely]] kaj [[Gábor Rejtő]] * en [[Holivudo]] mortis: ** hungaraj [[aktoro]]j [[Oszkár Beregi]], [[Hanna Hertelendy]] kaj [[Jenő Gerő|S.Z. Sakall]] == Ĝemelurboj == [[Dosiero:Los Angeles Sister Cities sign 2014-05-14.JPG|eta|dekstra|300px|{{centre|indikiloj al la partneraj urboj}}]] {{Div col|cols = 2}} * {{flago|Israelo}} [[Eilat]], [[Israelo]] (1959) * {{flago|Japanio}} [[Nagojo]], [[Japanio]] (1959) * {{flago|Brazilo}} [[Salvador de Bahio]], [[Brazilo]] (1962) * {{flago|Francio}} [[Bordozo]], [[Francio]] (1964) * {{flago|Germanio}} [[Berlino]], [[Germanio]] (1967) * {{flago|Zambio}} [[Lusako]], [[Zambio]] (1968) * {{flago|Meksiko}} [[Meksikurbo]], [[Meksiko]] (1969) * {{flago|Novzelando}} [[Auckland]], [[Novzelando]] (1971) * {{flago|Sud-Koreio}} [[Busan]], [[Sud-Koreio]] (1971) * {{flago|Barato}} [[Mumbajo]], [[Barato]] (1972) * {{flago|Irano}} [[Teherano]], [[Irano]] (1972) * {{flago|Tajvano}} [[Tajpeo]], [[Tajvano]] (1979) * {{flago|Ĉinio}} [[Kantono (Ĉinio)|Kantono]], [[Ĉinio]] (1981) * {{flago|Grekio}} [[Ateno]], [[Grekio]] (1984, okaze de la [[Somera Olimpiko 1984]]) * {{flago|Rusio}} [[Sankt-Peterburgo]], nun [[Rusio]], <small>tiam Leningrado en [[Sovetunio]]</small> (1984) * {{flago|Kanado}} [[Vankuvero]], [[Kanado]] (1986) * {{flago|Egiptio}} [[Gizo]], [[Egiptio]] (1989) * {{flago|Indonezio}} [[Ĝakarto]], [[Indonezio]] (1990) * {{flago|Litovio}} [[Kaŭno]], [[Litovio]] (1991) * {{flago|Filipinoj}} [[Makati]], [[Filipinoj]] (1992) * {{flago|Kroatio}} [[Split]], [[Kroatio]] (1993) * {{flago|Salvadoro}} [[San Salvador]], [[Salvadoro]] (2005) * {{flago|Libano}} [[Bejruto]], [[Libano]] (2006) * {{flago|Italio}} [[Ischia]], [[Italio]] (2006) * {{flago|Armenio}} [[Erevano]], [[Armenio]] (2007) {{Div col end}} == Esperantistoj en Los-Anĝeleso == * [[Edwin Joseph Baker]] ==En Esperanto aperis== *'''Los Angeles, (Kalifornio). La urbo kaj la graflando'''. Eld. [[Komerca Ĉambro de Los Angeles]], 1912(?) {{citaĵo|Bele presita, 62-paĝa propaganda broŝuro pri Los Angeles — 26 belaj [[kliŝaĵo]]j ornamas tiun libreton kiu enhavas multnombrajn detalojn pri la vivcirkonstancoj en tiu rova "Eldorado". La broŝuro kaj ĉiaj pluaj detaloj estas senpage haveblaj ĉe la Komerca ĉambro de Los Angeles, kiu sendis tra Eŭropo la konatan esperantistan propagandiston S-on Parrish.|[[Belga Esperantisto]] n050 (dec 1912)}} == Bildoj == <gallery mode="packed" heights="180"> Dosiero:Los_Angeles_Library_Tower_(small).jpg|La turo de la biblioteko en Los-Anĝeleso Dosiero:L.A Financial district.JPG|Negocista kvartalo en Los-Anĝeleso Dosiero:LosAngeles02.jpg|Nokta bildo pri Los-Anĝeleso </gallery> {{Granda dosiero|Los angeles mountains to ocean pano.jpg|2000px|Vasta panoramo de Los-Anĝeleso}} == Vidu ankaŭ == * [[West Hollywood]] * [[Listo de milionurboj]] * [[Los Angeles Lakers]] * [[Plej grandaj urboj]] (laŭ enloĝantaro) * [[Metroo de Los-Anĝeleso]] * [[Tramtransporto en Los-Anĝeleso]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * Anonimo 1912 : ''Los Angeles, Kalifornio : La urbo kaj la graflando'', unua esperanta eldono, Komerca Ĉambro, Los Angeles, Kalifornio, 63 paĝoj. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|n=Kategorio:Los-Anĝeleso|ReVo=losangxeles}} * {{oficiala retejo|https://lacity.gov}} ({{en}}) * https://www.discoverlosangeles.com/ <!-- (L, Metroo)|_ _INC_.: _Los_ (Anĝeloj, Anĝelinoj) (Konvencio, Kongreso) & Vizitantoj (Kontoro, Oficejo) --> * http://www.usc.edu/isd/archives/la {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060207085720/http://www.usc.edu/isd/archives/la/ |date=2006-02-07 }} <!-- (L, Metroo)._.: (Pasinta, Preter), (Surscenigi, Enscenigi, Prezenti, Aktuala, Donaco) kaj (Debutanta, Estonta) --> * http://vladimir-okc.narod.ru/UU-html/truu39.htm [[Unuetaĝa Usono]] ĉ.39 "Lando de Dio" en Esperanto * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Los Angeles|revizio=1023235613}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Los Ángeles|revizio=135411374}} {{-}} {{Granda dosiero|Los Angeles Panorama from Griffith Observatory 2013.jpg|1500px|{{center|Panoramo de Los Angeles je 2013 kiel vidite el observejo ''Griffith''.<br />Maldekstre al dekstre: Los Feliz, la urbocentro Los Angeles kaj [[Hollywood]]}}}} {{Metropoloj}} {{Kantonaj ĉefurboj de Kalifornio}} {{Urboj de la kantono Los-Anĝeleso}} {{Havenda artikolo|Los Anĝeleso (Kalifornio)}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Los-Anĝeleso| ]] [[Kategorio:Urboj de Kalifornio]] [[Kategorio:Milionurboj]] [[Kategorio:Kantono Los-Anĝeleso (Kalifornio)]] [[Kategorio:Somerolimpikaj urboj]] 49fkoj3ybkhks5h5xyjxyhx47s5bsuo 9363791 9363790 2026-04-30T11:49:24Z ThomasPusch 1869 /* Servoj */ 9363791 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Los Ángeles}} {{Informkesto geografiaĵo | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Los-Anĝeleso | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-en|Los Angeles}} | alia_nomo1 = {{Lang-es|Los Ángeles}} | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Los Angeles | moto = | kromnomo = L.A., La urbo de anĝeloj, La amuza ĉefurbo de la mondo | kromnomo_tipo = Kromnomoj <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 300 | dosiero1 = New LA Infobox Pic Montage 5.jpg | dosiero2 = LA.jpg | piedlinio = Fotomuntaĵo }} | dosiero_grandeco = 300px | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flag of Los Angeles, California.svg | blazono = Seal of Los Angeles.svg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Usono | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = Kalifornio | ŝtato_tipo = Federacia ŝtato | regiono = | distrikto = [[Kantono Los-Anĝeleso|Los-Anĝeleso]] | distrikto_tipo = Kantono | municipo = | municipo_tipo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo_tipo = | ŝoseo = <!-- *** Situo *** --> | situo = Los Anĝeleso | leviĝo = 71 | lat_d = | lat_m = | lat_s = | lat_NS = | long_d = | long_m = | long_s = | long_EW = | latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} | longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} | plej_alta = 1548 | plej_alta_situo = Sisiter Elsie | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = 0 | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 1290.6 | areo_rondumo = 1 | areo1 = 1214.9 | areo1_tipo = de lando | areo2 = 75.7 | areo2_tipo = de akvo | areo_urbo = 4319.9 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto | loĝantaro_urbo = 17755322 | loĝantaro2 = | loĝantaro2_tipo = | loĝantaro_urbo_denseco = auto | loĝantaro2_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = [[4-a de septembro]] [[1781]] | establita_tipo = Fondita | dato = | Urbestro = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}}<br> <small>(ekde {{#invoke:Wikidata|claim|P6|qualifier=P580}})</small> | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC-08:00]] | horzono_DST = [[UTC-07:00]] | poŝtkodo = 90001-90068, 90070-90084, 90086-90089, 90091, 90093-90097, 90099, 90101-90103, 90174, 90185, 90189 | areo_kodo = 213, 310, 323, 424, 661, 818 | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = | mapo_lokumilo = iso | Mapo en angulo =<!--funkcias sen valoro--> | mapo1 = USA Los Angeles Metropolitan Area location map.svg | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Metropola mapo | mapo1_lokumilo = | mapo2 = Los Angeles Freeway Map.png | mapo2_priskribo = Mapo de la ĉefvojoj tra la urbocentro | mapo2_lokumilo = | regiono-ISO = US-CA | mapligilo = jes | zomo = 9 <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [https://www.lacity.org www.lacity.org] | commons = Los Angeles, California <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} [[Dosiero:DowntownLosAngeles.jpg|eta|urbcentra pejzaĝo]] '''Los-Anĝeleso''' aŭ '''Losanĝeleso''' ({{lang-en|Los Angeles}} {{IFA|[lɔs ˈændʒələs]}} {{aŭdigo|En-us-Los Angeles.ogg}}; {{lang-es|Los Ángeles}} {{IFA|[los ˈanxeles]}}; signife ''La Anĝeloj'') estas [[urbo]] en [[Suda Kalifornio]], kiu estis fondita en la [[18-a jarcento]] kiel [[Meksiko|meksika]] farmvilaĝo, kies kompleta nomo estis "{{lang|es|Nuestra Señora la Reina de Los Ángeles del Río de Porciúncula}}", fariĝis mondfama en la [[20-a jarcento]] kiel la loko de [[Holivudo]], centro de la usona [[kinindustrio]] pro la tieaj bona vetero, variega tereno, kaj libereco el tiamaj monopolistoj de [[Novjorko]] (inter ili, [[Edisono]]). Ĝi nun estas la plej granda urbo en [[Kalifornio]], dua plej granda en [[Usono]] post [[Novjorko]], kaj la deka plej granda en la mondo. Kvankam nur 3,6 milionoj da homoj loĝas inter la landlimoj de la urbo Los-Anĝeleso mem, pli ol 16 milionoj enloĝas la urban [[aglomeraĵo]]n de la tri kantonoj [[Kantono Los-Anĝeleso|Los-Anĝeleso]], [[Kantono Orange (Kalifornio)|Orange]] kaj [[Kantono Riverside|Riverside]]. Laŭ la stato de la censo {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La urbo estas la kerno de la pli granda [[Los-Anĝelesa metropola areo]] kaj de la regiono de la [[Granda Los-Anĝelesa Areo]], kiu enhavas 13 milionojn<ref>[http://www.census.gov/popest/data/metro/totals/2012/tables/CBSA-EST2012-01.csv Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas (CBSA)] – United States Census Bureau</ref> kaj ĉirkaŭ 18 milionojn da personoj en la Kombinita Statistika Areo respektive dum 2010, kio faras ĝin unu el la [[Plej grandaj urboj laŭ loĝantaro|plej loĝataj metropolitaj areoj]] en la mondo<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.worldatlas.com/citypops.htm|titolo=City Populations – World City Population, Biggest Largest Cities in the World|alirdato=2011-09-28|eldoninto=Worldatlas.com}}</ref> kaj la dua plej granda en Usono.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_NSRD_GCTPL2.US24PR&prodType=table|titolo=Population and Housing Occupancy Status: 2010 – United States – Metropolitan Statistical Area|alirdato=28a de Septembro 2011|eldoninto=U.S. Census Bureau}}</ref> ''Los Angeles'' estas ankaŭ la [[kantono|kantona sidejo]] de la [[Kantono Los-Anĝeleso]], nome la plej loĝata kaj unu el plej etne diversaj [[kantonoj de Usono]]<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://money.cnn.com/2007/08/08/real_estate/most_diverse_counties/index.htm|titolo=The most ethnically diverse counties in the United States|alirdato=28a de Septembro 2011|aŭtoro=Les Christie|dato=9a de Aŭgusto 2007|eldoninto=CNN}}</ref>, dum la tua areo de ''Los Angeles'' mem estis agnoskita kiel plej diversa el la plej grandaj urboj de la lando.<ref>{{Cite web |url=http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |title=The Top 10 Most Diverse Cities in America |publisher=cnbc.com |accessdate=28a de Septembro, 2011 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-09-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140627175521/http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |arkivdato=2014-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140627175521/http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |archivedate=2014-06-27 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-09-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140627175521/http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11 |arkivdato=2014-06-27 }}</ref> La urbaj loĝantoj estas menciitaj kiel ''Angelenos''.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Los Angeles: The Architecture of Four Ecologies|familia nomo=Banham|persona nomo=Reyner|jaro=1973|eldoninto=Pelican Books|ISBN=0140211780}}</ref> La urbo estas loko de gravaj institucioj kaj eventoj pri ekonomio, scienco, kulturo kaj amuzo. Ĝi dufoje gastigis la [[olimpiko]]jn, en [[Somera Olimpiko 1932|1932]] kaj en [[Somera Olimpiko 1984|1984]]. == Historio == La marbordan regionon, kie nun estas Los-Anĝeleso, dum jarcentoj loĝis [[indianoj]]. La unuaj eŭropanoj alvenis en 1542 sub [[Juan Rodríguez Cabrillo]], portugaldevena esploristo, kiu ne setlis tie. Meze de la 16-a jarcento la regiono iĝis parto de la vicreĝlando [[Nova Hispanio]]. Vera koloniado fare de hispanoj komenciĝis nur ĉirkaŭ 1769. La urbo estis fondita de hispanaj koloniistoj en [[1781]] kun la nomo "El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Angeles de Porciúncula" (La Urbo de Nia Sinjorino la Reĝino de la Anĝeloj de Porciúncula). La nomo devenis de tiu de kapelo aparteninta al la [[Sankta Francisko]], kies kultantoj, la [[franciskanoj]], regadis la hispanan koloniadon de Kalifornio kaj konstruigis multajn misiejojn tra la ŝtato (ili donis la nomon de sia majstro al la alia urbego de [[Kalifornio]], [[Sanfrancisko]].) Iom post iom, la nomo mallongiĝis al la nuna "Los Angeles" kaj ofte simple al "L.A." {{prononco|elEJ'}} kaj oficiale ''City of Los Angeles''. En 1821 ĝi iĝis parto de sendependiĝanta [[Meksiko]]. Post la [[Meksika-Usona Milito]] ĝi en 1848 per la [[traktato de Guadalupe Hidalgo]] estis kaptita de [[Usono]], kiu en 1850 oficiale igis Kalifornion usona subŝtato. [[Fervojo]]j alvenis pere de la kompletigo de transkontinenta Sudpacifika Fervojo el [[Nov-Orleano]] al Los-Anĝeleso en 1876 kaj la Santa Fe Fervojo en 1885.<ref name="Mulholland2002">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=iP575do7D48C|titolo=William Mulholland and the Rise of Los Angeles|alirdato=30a de Septembro 2011|familia nomo=Mulholland|persona nomo=Catherine|jaro=2002|eldoninto=University of California Press|ISBN=978-0-520-23466-6|paĝo=15}}</ref> [[Nafto]] estis malkovrita kaj en la urbo kaj en la ĉirkaŭa areo en 1892, kaj ĉirkaŭ 1923, la malkovroj estis helpinta Kalifornion iĝi la plej granda naftoproduktanto de la lando, kun ĉirkaŭ unu kvarono de la tutmonda produktado de petrolo.<ref name="Kipen2011">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=aezmS52IavcC&pg=PA45|titolo=Los Angeles in the 1930s: The WPA Guide to the City of Angels|alirdato=30a de Septembro 2011|familia nomo=Kipen|persona nomo=David|jaro=2011|eldoninto=University of California Press|ISBN=978-0-520-26883-8|paĝoj=45–46}}</ref> === [[20-a jarcento]] === Dum la fino de la [[19-a jarcento|19-a]] kaj [[20-a jarcento]]j la urbo kreskadis, ĝis ĝi fariĝis la plej granda en Kalifornio. Ĉirkaŭ 1900, la loĝantaro estis kreskinta al pli ol 102 000,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027/tab13.txt|titolo=Population of the 100 Largest Urban Places: 1900|alirdato=8a de Januaro 2015|dato=15a de Junio 1998|eldoninto=[[United States Census Bureau]]}}</ref> okazigante premon al la [[akvoliverado]] de la urbo.<ref>{{Cite web|url=http://www1.american.edu/ted/mono.htm|title=The Los Angeles Aqueduct and the Owens and Mono Lakes (MONO Case)|publisher=American University|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109051618/http://www1.american.edu/ted/mono.htm|archive-date=9a de Januaro, 2015|url-status=dead|access-date=8a de Januaro, 2015|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-05-14|arkivurl=https://web.archive.org/web/20150109051618/http://www1.american.edu/ted/mono.htm|arkivdato=2015-01-09}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150109051618/http://www1.american.edu/ted/mono.htm |date=2015-01-09 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www1.american.edu/ted/mono.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-05-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150109051618/http://www1.american.edu/ted/mono.htm |arkivdato=2015-01-09 }}</ref> La finkompletigo de Los-Anĝelesa Akvedukto en 1913, sub kontrolo de William Mulholland, sekurigis la kontinuan kreskon de la urbo.<ref name="Reisner1993">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Akn6rUgR_eEC|titolo=Cadillac desert: the American West and its disappearing water|alirdato=30a de Septembro 2011|familia nomo=Reisner|persona nomo=Marc|jaro=1993|eldoninto=Penguin|ISBN=978-0-14-017824-1|paĝo=86}}</ref> Pro klaŭzoj en la ĉarto de la urbo kiu malpermesis, ke la Urbo Los-Anĝeleso vendu aŭ havigu akvon el la [[akvedukto]] al ajna areo ekster siaj limoj, multaj apudaj urboj kaj komunumoj estis devigitaj aliĝi al Los-Anĝeleso.<ref name="LAgrowth">{{citation|last=Basiago|first=Andrew D.|publisher=The Regents of the University of California|title=Water For Los Angeles&nbsp;– Sam Nelson Interview|url=http://texts.cdlib.org/view?docId=ft0v19n64m&doc.view=entire_text|date= 7a de Februaro, 1988|at=11|access-date=7a de Oktobro, 2013}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170301193923/http://navigatela.lacity.org/common/mapgallery/pdf/annex34x44.pdf Annexation and Detachment Map (PDF) (Map).] City of Los Angeles Bureau of Engineering. Arkivita el la originalo (PDF) la 1an de Marto, 2017. Alirita la 1an de Marto, 2017.</ref><ref name="FinalReport">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.lamag.com/citythink/citythinkblog/2013/09/25/citydig-las-20th-century-land-grab|titolo=CityDig: L.A.'s 20th Century Land Grab|alirdato=10a de Oktobro 2013|familia nomo=Creason|persona nomo=Glen|dato=26a de Septembro 2013|eldoninto=Los Angeles Magazine}}</ref> Los-Anĝeleso kreis la unuan municipan regularon por zonigo en Usono. La 14an de Septembro, 1908, la Los-Anĝelesa Urba Konsilantaro, promulgis regularon por zonoj loĝejaj kaj industriaj. La nova regularo establis tri loĝejajn zonojn de unusola tipo, en kiuj industriaj uzoj estis malpermesitaj. La proskriboj inkludis grenejojn, segilejojn kaj ajnan industrian teruzadon kiu postulus funkciadon pere de ekipaĵoj de elektra maŝinaro. Tiuj reguloj estis plifortigitaj kontraŭ industriaj propraĵoj post la fakto. Tiuj malpermesoj estis aldonaj al ekzistantaj aktivecoj kiuj estis jam regulitaj kiel ĝenaj. Tiuj inkludis stokejojn de eksplodaĵoj, gasvorkojn, naftotubadon, buĉejojn, kaj [[Tanado|tanejojn]]. Los-Anĝelesa Urba Konsilantaro ankaŭ markis sep industriajn zonojn ene de la urbo. Tamen, inter 1908 kaj 1915, Los-Anĝelesa Urba Konsilantaro kreis variajn esceptojn al la ampleksaj proskriboj aplikitaj al tiuj tri loĝejaj zonoj, kaj kiel konsekvenco, kelkaj industriaj uzoj aperis ene de ili. Estas du diferencoj inter la Regularo de Loĝeja Distrikto de 1908 kaj postaj zonigaj reguloj en Usono. Unue, leĝoj de 1908 ne establis kompletan zonigan mapon kiel ja faris la Novjorka Zoniga Regularo de 1916. Due, la loĝejaj zonoj ne distingis tipojn de loĝejoj; ili traktis apartamentojn, hotelojn, kaj apartajn loĝejojn de familioj same egale.<ref name="weiss80">{{Citaĵo el libro|titolo=The Rise of the Community Builders: The American Real Estate Industry and Urban Land Planning|aŭtoro=Weiss, Marc A|jaro=1987|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Columbia University Press|ISBN=978-0-231-06505-4|paĝoj=80-86}}</ref> [[Dosiero:View of Hill Street, looking north from 6th Street, Los Angeles, ca.1913 (CHS-5692).jpg|eta|220x220px|maldekstra|Hill Street, norden el la 6a Strato, ĉirkaŭ 1913. Elstaraj lokoj estas Central Park (nuntempe Pershing Square (la arboj, malsupre maldekstre), Hotel Portsmouth (malsupre dekstre), kaj la tunelo de Hill Street (fine de la strato).]] En 1910, [[Hollywood]] aperis en Los-Anĝeleso, kun 10 kinkompanioj jam funkciantaj en la urbo tiam. Ĉirkaŭ 1921, pli ol 80 porcento de la [[kinindustrio]] de la tuta mondo estis koncentrita en L.A.<ref name="Buntin2010">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=y6ZlIkYXjiMC&pg=PA18|titolo=L.A. Noir: The Struggle for the Soul of America's Most Seductive City|alirdato=30a de Septembro 2011|familia nomo=Buntin|persona nomo=John|dato=6a de Aprilo 2010|eldoninto=Random House Digital, Inc.|ISBN=978-0-307-35208-8|paĝo=18}}</ref> La riĉeco generita de la industrio tenis la urbon izolita el multo de la ekonomia perdo suferita de la cetero de la lando dum la [[Granda Depresio]].<ref name="YoungYoung2007">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QYYMqXUyjnUC&pg=PA21|title=The Great Depression in America: a cultural encyclopedia|last1=Young|first1=William H.|last2=Young|first2=Nancy K.|date=Marto 2007|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-33521-1|page=21|access-date=30an de Septembro, 2011}}</ref> Ĉirkaŭ 1930, la loĝantaro superis jam unu milionon da personoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027/tab16.txt|titolo=Population of the 100 Largest Urban Places: 1930|alirdato=8a de Januaro 2015|dato=15a de Junio 1998|eldoninto=[[United States Census Bureau]]}}</ref> En 1932, la urbo estis hejmo de la [[Somera Olimpiko 1932|Somera Olimpiko]]. Dum la [[Dua Mondmilito]], Los-Anĝeleso estis grava centro de milittempa fabrikado, kiel ekzemple por [[ŝipkonstruado]] kaj [[aviadilo]]j. California Shipbuilding Corporation konstruis centojn da ŝipoj Liberty kaj Victory en Terminal Insulo, kaj la areo de Los-Anĝeleso estis la sidejo de ses el la plej gravaj aviadilaj fabrikantoj de la lando ([[Douglas Aircraft Company]], Hughes Aircraft, [[Lockheed]], North American Aviation, Northrop Corporation, kaj Vultee Aircraft). Dum la milito, oni produktis pli da aviadiloj en unu jaro ol en ĉiuj jaroj antaŭ la milito ekde kiam la fratoj Wright flugigis la unuan aviadilon en 1903, kombinite. La fabrikado en Los-Anĝeleso multobliĝis, kaj kiel William S. Knudsen, de la Nacia Defendkonsila Komisio diris, "Ni venkis, ĉar ni strangolis la malamikon per lavango de produktado, kion ili neniam vidis nek revis tion ebla."<ref>Parker, Dana T. ''Building Victory: Aircraft Manufacturing in the Los Angeles Area in World War II,'' pp.5–8, 14, 26, 36, 50, 60, 78, 94, 108, 122, Cypress, CA, 2013. {{ISBN|978-0-9897906-0-4}}.</ref> En la 1930–aj ĝis 1940-aj jaroj, la kantono Los-Anĝeleso estis la nacia ĉefo en [[agrikulturo]].<ref>{{Cite web|last=Carp|first=David|date=2019-06-05|title=Everything you didn't even know you wanted to know about celery|url=https://www.latimes.com/food/la-fo-when-celery-ruled-the-southland-20190508-story.html|access-date=2020-11-06|website=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref> [[Dosiero:Patton during a welcome home parade in Los Angeles, June 9, 1945.jpg|eta|dekstre [[George Patton]] dum bonveniga al hejmo parado en Los-Anĝeleso, la 9an de Junio, 1945.]] Post la fino de la [[Dua Mondmilito]], Los-Anĝeleso kreskis pli rapide ol iam ajn, etendante sin al la Valo San Fernando.<ref name="Bruegmann2006">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=HFjLm2BauZ8C|titolo=Sprawl: A Compact History|alirdato=1a de Oktobro 2011|familia nomo=Bruegmann|persona nomo=Robert|dato=1a de Novembro 2006|eldoninto=University of Chicago Press|ISBN=978-0-226-07691-1|paĝo=133}}</ref> La etendo de la [[Interŝtata Ŝosea Sistemo]] dum la 1950-aj kaj 1960-aj jaroj helpis elpeli ĉeurban kreskon kaj signalis la fermon de la fervoja elektra sistemo de la urbo nome Pacific Electric, iam la plej granda el la mondo. Los-Anĝeleso fifamiĝis pro malbona situacio inter rasoj. Nigrahaŭtuloj tumultis tie jam en 1965 (tumultoj de la kvartalo Watts, kun 34 mortoj kaj ĉirkaŭ 1000 vunditoj) kaj poste tio revenos en 1992, kiel protesto kontraŭ brutaleco polica kaj la malegala ekonomia situacio. En 1969, Kalifornio iĝis la naskoloko de [[Interreto]], ĉar la unua elsendo [[ARPANET]] estis sendita el la [[Universitato de Kalifornio ĉe Los-Anĝeleso]] (UCLA) al la [[SRI International|Stanford Research Institute]] en Menlo Park.<ref name="HafnerLyon1999">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RLKxSvCBQZcC|title=Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet|last1=Hafner|first1=Katie|last2=Lyon|first2=Matthew|date=1a de Aŭgusto, 1999|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-684-87216-2|page=153|author-link1= |access-date=1a de Oktobro, 2011}}</ref> En 1973, Tom Bradley estis elektita kiel la unua [[afrik-usonano]] kiu iĝis urbestro, kaj servis dum kvin regotempoj ĝis sia retiriĝo en 1993. Aliaj okazaĵoj en la urbo dum la 1970-aj jaroj estis la ostaĝokaptoj fare de la Simbiona Liberiga Armeo en Suda Centra en 1974 kaj la murdoj de Hillside Stranglers en 1977–1978. En 1984, la urbo gastigis la Someran Olimpikon [[Somera Olimpiko 1984|por la dua fojo]]. Ĉar [[Usono]] kune kun iuj aliaj landoj pro la armea invado de [[Sovetunio]] en [[Afganio]]n bojkotis la antaŭan [[Somera Olimpiko 1980|Someran Olimpikon 1980]] okazintan en [[Moskvo]], ĉi-foje reage [[Sovetunio]] kaj la aliaj ŝtatoj de la [[Varsovia Traktato]] krom [[Rumanio]] bojkotis la Someran Olimpikon. Spite tiun [[bojkoto]]n, tiuj Olimpiko estis finance pli sukcesa ol ajna alia antaŭa,<ref>{{cite news|url=https://articles.latimes.com/2004/jun/30/local/me-rood30|title=Rodney W. Rood, 88; Played Key Role in 1984 Olympics, Built Support for Metro Rail|last=Woo|first=Elaine|date=30a de Junio, 2004|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=1a de Oktobro, 2011}}</ref> kaj la dua Olimpiko kiu rezultis en profito; la alia, laŭ analizo de tiutempaj gazetaj informoj, estis la [[Somera Olimpiko 1932]], okazinta ankaŭ en Los-Anĝeleso.<ref name="Zarnowski">{{Cite journal|author-link1=Frank Zarnowski|last=Zarnowski|first=C. Frank|date=Summer 1992|title=A Look at Olympic Costs|url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf|url-status=dead|journal=Citius, Altius, Fortius|volume=1|issue=1|pages=16–32|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528012143/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf|archive-date=28a de Majo, 2008|access-date=1a de Oktobro, 2011}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080528012143/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf |date=2008-05-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-05-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080528012143/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv1n1/JOHv1n1f.pdf |arkivdato=2008-05-28 }}</ref> Rasaj konfliktoj denove aperis ekde la 29a de Aprilo, 1992, pro la senkulpigo fare de ĵurio el [[Simi Valley]] de kvar [[policano]]j de Los-Anĝeleso (LAPD) kaptitaj per video batante [[Rodney King]], kio rezultis en grandskalaj tumultoj en la urbo.<ref name="RuckerUpton2007">{{Cite book|title=Encyclopedia of American race riots|last1=Rucker|first1=Walter C.|last2=Upton|first2=James N.|last3=Hughey|first3=Matthew W.|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2007|isbn=978-0-313-33301-9|pages=376–85|chapter=Los Angeles (California) Riots of 1992|access-date=1a de Oktobro, 2011|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mQcrpqn0124C&pg=PA376}}</ref><ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.cnn.com/2012/04/25/us/california-post-riot/|titolo=Riot anniversary tour surveys progress and economic challenges in Los Angeles|alirdato=23a de Januaro 2015|familia nomo=Wilson|persona nomo=Stan|dato=25a de Aprilo 2012|verkaĵo=[[CNN]]}}</ref> En 1994, [[tertremo]] de magnitudo 6.7 ĉefe en la kvartalo Northridge frapegis la urbon kaj okazigis 12.5 mil milionojn da usonaj dolaroj en damaĝoj kaj 72 mortojn.<ref>{{cite news|url=https://articles.latimes.com/1995-12-20/news/mn-16032_1_quake-death-toll|title=Study Raises Northridge Quake Death Toll to 72|last=Reich|first=Kenneth|date=20a de Decembro, 1995|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=1a de Oktobro, 2011|page=B1}}</ref> La jarcento finis kun la Skandalo de la Divizio Rampart, nome unu el plej etende dokumentitaj kazoj de polica misfaro en la historio de Usono.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/lapd/scandal/cron.html|titolo=Rampart Scandal Timeline|alirdato=1a de Oktobro 2011|eldoninto=PBS Frontline}}</ref> En 2002, la urbestro James Hahn estris la kampanjon kontraŭ secesio, kio rezultis en tio, ke voĉdonantoj venkis super la klopodoj de Valo San Fernando kaj Hollywood apartiĝi el la urbo.<ref>{{cite news|url=http://www.dailynews.com/20121104/secession-drive-changed-san-fernando-valley-los-angeles|title=Secession drive changed San Fernando Valley, Los Angeles|author=Orlov, Rick|date=3a de Novembro, 2012|newspaper=[[Los Angeles Daily News]]|access-date=12a de Januaro, 2015}}</ref> Los-Anĝeleso estos en 2028 gastiganto de la [[Someraj Olimpikoj|Somera Olimpiko]] kaj de la [[Paralimpiko]], kio faris Los-Anĝeleson la tria urbo kiu estos gastiganto de la Somera Olimpiko trifoje.<ref>{{Cite web|url=https://money.cnn.com/2017/07/31/news/los-angeles-olympics-2028/index.html|title=Los Angeles will host 2028 Olympics|last=Horowitz|first=Julia|date=1a de Aŭgusto, 2017|website=[[CNNMoney]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731190432/http://money.cnn.com/2017/07/31/news/los-angeles-olympics-2028/index.html|archive-date=31a de Julio, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.worldatlas.com/articles/cities-which-have-hosted-multiple-summer-olympic-games.html|title=Cities Which Have Hosted Multiple Summer Olympic Games|website=worldatlas|archive-url=https://web.archive.org/web/20161215161622/http://www.worldatlas.com/articles/cities-which-have-hosted-multiple-summer-olympic-games.html|archive-date=15a de Decembro, 2016|url-status=live}}</ref> == Klimato == [[Dosiero:Los Angeles by Sentinel-2, 2019-03-30.jpg|maldekstra|eta|Satelita foto montras la urbon Los-Anĝeleso.]] Los-Anĝeleso havas mediteranean aŭ subtropikan klimaton. Tro grandaj diferencoj ne estas inter la [[monato]]j. Jare pluvas po 305&nbsp;mm (laŭ aliaj 385; tre malofte neĝas). Laŭ la [[Klimata klasifiko de Köppen|klasifiko de Köppen]] la klimato de la marbordaj partoj estas ''Csb'' kaj de la aliaj ''Csa''. Mezaveraĝe estas rimarkebla [[pluvo]] nur je 35 tagoj en jaro, kaj preskaŭ nur en vintro kaj printempo. La renkonto de varma kaj malvarma aeroj (de la enlandaj dezertoj kaj de la maro respektive) ofte kaŭzas nebulojn aŭ nubojn, precipe en printempo. Tia vetero ofte malhelpas la forblovon de [[haladzo]], kiu tiam kolektiĝas en kaj ĉirkaŭ la urbo. == Geografio == La urbo Los-Anĝeleso kovras totalan areon de 502.7 kvadrataj mejloj (1,302&nbsp;km²), enhavante 468.7 kvadratajn mejlojn (1,214&nbsp;km²) de tero kaj 34.0 kvadratajn mejlojn (88&nbsp;km²) de akvo.<ref name="gazetteer" >[https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2010_place_list_06.txt "2010 Census U.S. Gazetteer Files – Places – California".] United States Census Bureau. Alirita la 15an de Majo 2021.</ref> La urbo etendiĝas 44 mejlojn (71&nbsp;km) nord-suden kaj 29 mejlojn (47&nbsp;km) orient-okcidenten. La perimetro de la urbo estas de 342 mejloj (550&nbsp;km). [[Dosiero:Los Angeles night aerial.jpg|dekstra|eta|Nokta foto de South Bay (Suda Golfo, en la kantono Los-Anĝeleso), 2017, kun la [[Pacifika Oceano]] maldekstre (malhela regiono), duoninsulo Palos Verdes (Verdaj bastonoj) dekstre apude (malmultaj lumoj), San Pedro, en la centro antaŭe kaj Terminal Island dekstre antaŭe (brila regiono).]] Los-Anĝeleso estas kaj ebena kaj monteteca. La plej alta punkto en la urbo mem estas Monto Lukens (1,547 m),<ref>{{Cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#50|title=Elevations of the 50 Largest Cities (by population, 1980 Census)|publisher=[[United States Geological Survey]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111002023211/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|archive-date=2a de Oktobro, 2011|url-status=dead|access-date=3a de Oktobro, 2011|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-05-15|arkivurl=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#50|arkivdato=2011-10-15}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#50 |date=2011-10-15 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-05-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120722022527/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |arkivdato=2012-07-22 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://angeles.sierraclub.org/hps/guides/09e.htm|titolo=Mount Lukens Guide|alirdato=3a de Oktobro 2011|eldoninto=Sierra Club Angeles Chapter|arkivurl=https://web.archive.org/web/20111124012746/http://angeles.sierraclub.org/hps/guides/09e.htm|arkivdato=2011-11-24}}</ref> situa en la nordorienta pinto de Valo San Fernando. La orienta pinto de la Montoj Santa Monica etendas el Downtown (urbocentro) ĝis la [[Pacifika Oceano]] kaj apartigas la Los-Anĝelesan Basenon el la Valo San Fernando. La regiono de Los-Anĝeleso situas en la [[pacifika fajro-ringo]], zono de sismologia nestabileco. Ĉiujare okazas proksimume 10.000 tertremoj<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://earthquake.usgs.gov/learn/facts.php | titolo = Earthquake Facts | titolo-aldono = | alirdato = 2012-12-16 | | formato = HTML | verko = Earthquake Hazards Program | eldonisto = USGS | lingvo = {{en}} | citaĵo = (15) Each year the southern California area has about 10,000 earthquakes. }}</ref>. Kelkaj marbordaj lokoj de la urbo estas sub certa risko de [[cunamo]]j. Post la [[Granda Ĉilia Tertremo]] en 1960 cunamo damaĝis kelkajn havenojn. === Kvartaloj === * [[Bel Air (Los-Anĝeleso)|Bel Air]] == Vidindaĵoj == * [[Ĉina Teatrejo (Los-Anĝeleso)|Ĉina Teatrejo]] * [[Egipta Teatrejo (Los-Anĝeleso)|Egipta Teatrejo]] * [[El Capitan Theatre]] * [[Trotuaro de famo en Holivudo]] * [[Los-Anĝeles-Kantona Muzeo de Arto]] * ''[[The Broad]]'' * [[Muzeo Grammy ĉe Los-Anĝeleso]] * [[Kina muzeo en Los-Anĝeleso]] * [[Holokaŭsta Muzeo de Los-Anĝeleso]] [[Dosiero:Metro Gold Line Breda P2550.jpg|eta|maldekstre|Amasa transporto ĉe Los-Anĝeleso kondukis al granda uzado de [[Metroo de Los-Anĝeleso|malpeza trajno]].]] ==Servoj== * [[Areno Crypto.com]] * [[Internacia Dokumentaria Asocio]] === Universitatoj === * [[Kalifornia Ŝtata Universitato en Northridge]] * [[Universitato de Kalifornio en Los-Anĝeleso]] ([[UCLA]]) en la urbodistrikto ''Westwood'' * [[Usona Juda Universitato]] === Pliaj sciencaj organizaĵoj === * ''[[Orangutan Foundation International]]'' ("Orangutana Fondaĵo Internacia") == Transporto == La urbo kaj la cetero de la Los-Anĝelesa metropola areo estas servita de etenda reto de ŝoseoj. La Texas Transportation Institute, kiu publikigas ĉiujaran informon Urban Mobility Report, rangigis la ŝosean trafikon de Los-Anĝeles kiel la plej ŝtopita en Usono en 2005 mezurita per la ĉiujara prokrasto por veturanto.<ref>Woolsey, Matt (25a de Aprilo 2008). [https://www.forbes.com/consent/?toURL=https://www.forbes.com/2008/04/24/cities-commute-fuel-forbeslife-cx_mw_0424realestate.html "Best And Worst Cities For Commuters".] Forbes. Alirita la 24an de Oktobro, 2011.</ref> La averaĝa veturanto en Los-Anĝeleso devis suferi 72 horojn de trafika prokrasto jare laŭ tiu studo. Tiu amasa transporto ĉe Los-Anĝeleso kondukis al granda uzado de [[Metroo de Los-Anĝeleso|malpeza trajno]]. [[Dosiero:LAX LA.jpg|eta|La konstruaĵo ''Theme Building'' en la [[Flughaveno Los-Anĝeleso]].]] La ĉefa internacia kaj enlanda flughaveno kiu servas al Los-Anĝeleso estas internacia [[Flughaveno Los-Anĝeleso]] (IATA: LAX, ICAO: KLAX), ofte referencata per sia flughavena kodo, '''LAX'''. Aliaj gravaj apudaj komercaj flughavenoj estas la jenaj: * (IATA: ONT, ICAO: KONT) Ontario International Airport, de la urbo Ontario, CA; servas al Inland Empire. * (IATA: BUR, ICAO: KBUR) Hollywood Burbank Airport, kunposedo de la urboj Burbank, Glendale, kaj Pasadena. Iam konata kiel Bob Hope Airport kaj kiel Burbank Airport; la plej proksima flughaveno al Downtown Los Angeles; servas al Valoj San Fernando, San Gabriel, kaj Antelope. * (IATA: LGB, ICAO: KLGB) Long Beach Airport, servas al la areo Long Beach/Harbor. * (IATA: SNA, ICAO: KSNA) John Wayne Airport de la Kantono Orange. Ankaŭ unu el la plej aktivaj flughavenoj de la mondo estas en Los-Anĝeleso, nome Van Nuys Airport (IATA: VNY, ICAO: KVNY).<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.lawa.org/welcome_VNY.aspx?id=92|titolo=Van Nuys Airport General Description|alirdato=25a de Oktobro 2011|eldoninto=Los Angeles World Airports|arkivurl=https://web.archive.org/web/20111005140814/http://www.lawa.org/welcome_VNY.aspx?id=92|arkivdato=2011-10-05}}</ref> == Amaskomunikiloj == [[Dosiero:Foxplaza la.jpg|alt=|eta|La nuboskrapulo Fox Plaza en kvartalo Century City, sidejo de [[20th Century Studios|20th Century Fox]].|189px]] La ĉefa ĵurnalo en la areo estas [[Los Angeles Times]]. "La Opinión", la plej grava ĵurnalo en [[hispana]] el la urbo estas ankaŭ tiu de plej ampleksa cirkulado en Usono. Estas ankaŭ granda vario de regionaj ĵurnaloj kaj gazetoj kiel ''[[Los Angeles Daily News]]'' (kiu fokusas al Valo San Fernando), L.A. Weekly, Los Angeles City Beat, la gazeto Los Angeles, ''[[Los Angeles Business Journal]]'', ''[[Los Angeles Daily Journal]]'', ''[[The Hollywood Reporter]]'' kaj la gazeto ''[[Variety]]''. Krom la revuoj kaj ĵurnaloj en angla kaj hispana, estas nombraj lokaj gazetoj por komunumoj de enmigrantoj en iliaj respektivaj lingvoj (por ekzemplo la korea, persa, rusa kaj japana). Los-Anĝeleso havas grandan varion de lokaj televidaj kanaloj. La plej gravaj televidĉenoj estas KABC-TV 7 ([[ABC]]), KCBS 2 ([[CBS]]), KNBC-TV 4 ([[NBC]]), KTTV-TV 11 ([[Fox]]), KTLA-TV 5 (WB), KCOP-TV 13 (UPN), kaj KPXN-TV 30 (i). Estas ankaŭ nombraj kanaloj en hispana. == Famuloj == * en Los-Anĝeleso naskiĝis: ** [[David Carradine]] ** [[Dustin Hoffman]] ** [[Liza Minnelli]] ** [[Billie Eilish]] ** [[Carmen Scarpitta]] ** [[Nimród Antal]], hungardevena filma reĝisoro [[Dosiero:Los Angeles, CA from the air.jpg|eta|dekstra|300px|{{centre|Los-Anĝelesa metropola areo}}]] * en Los-Anĝeleso mortis: ** [[hungaroj|hungaraj]] akvopilkistoj [[Gyula Kánásy]] kaj [[Miklós Martin]] ** hungaraj [[aktoro]]j [[Vilma Bánky]], [[Lucy Doraine]], [[Erzsi Eöry]], [[Éva Gábor]], [[István Gyergyai]], [[Edit Hlatky]] kaj [[Éva Szörényi]] ** hungara [[gitaristo]] [[Tamás Barta]] ** hungardevenaj [[komponisto]]j [[Miklós Rózsa]] kaj [[Jenő Zádor]] ** hungardevena kuristo [[László Tábori]] ** hungara [[ministro]] [[Tibor Scitovszky (ministro)|Tibor Scitovszky]] ** hungara operkantisto [[Kálmán Pataky]] ** hungara [[pentristo]] [[Tibor Jankay]] ** hungardevena [[pianisto]] [[Ervin Nyíregyházi]] ** hungardevena [[psikologo]] [[Alajos Kannás]] ** hungara-usona aktoro [[Gábor Kertész]] ** hungara violonisto [[Erna Rubinstein]] ** hungaraj violonĉelistoj [[Jenő Kerpely]] kaj [[Gábor Rejtő]] * en [[Holivudo]] mortis: ** hungaraj [[aktoro]]j [[Oszkár Beregi]], [[Hanna Hertelendy]] kaj [[Jenő Gerő|S.Z. Sakall]] == Ĝemelurboj == [[Dosiero:Los Angeles Sister Cities sign 2014-05-14.JPG|eta|dekstra|300px|{{centre|indikiloj al la partneraj urboj}}]] {{Div col|cols = 2}} * {{flago|Israelo}} [[Eilat]], [[Israelo]] (1959) * {{flago|Japanio}} [[Nagojo]], [[Japanio]] (1959) * {{flago|Brazilo}} [[Salvador de Bahio]], [[Brazilo]] (1962) * {{flago|Francio}} [[Bordozo]], [[Francio]] (1964) * {{flago|Germanio}} [[Berlino]], [[Germanio]] (1967) * {{flago|Zambio}} [[Lusako]], [[Zambio]] (1968) * {{flago|Meksiko}} [[Meksikurbo]], [[Meksiko]] (1969) * {{flago|Novzelando}} [[Auckland]], [[Novzelando]] (1971) * {{flago|Sud-Koreio}} [[Busan]], [[Sud-Koreio]] (1971) * {{flago|Barato}} [[Mumbajo]], [[Barato]] (1972) * {{flago|Irano}} [[Teherano]], [[Irano]] (1972) * {{flago|Tajvano}} [[Tajpeo]], [[Tajvano]] (1979) * {{flago|Ĉinio}} [[Kantono (Ĉinio)|Kantono]], [[Ĉinio]] (1981) * {{flago|Grekio}} [[Ateno]], [[Grekio]] (1984, okaze de la [[Somera Olimpiko 1984]]) * {{flago|Rusio}} [[Sankt-Peterburgo]], nun [[Rusio]], <small>tiam Leningrado en [[Sovetunio]]</small> (1984) * {{flago|Kanado}} [[Vankuvero]], [[Kanado]] (1986) * {{flago|Egiptio}} [[Gizo]], [[Egiptio]] (1989) * {{flago|Indonezio}} [[Ĝakarto]], [[Indonezio]] (1990) * {{flago|Litovio}} [[Kaŭno]], [[Litovio]] (1991) * {{flago|Filipinoj}} [[Makati]], [[Filipinoj]] (1992) * {{flago|Kroatio}} [[Split]], [[Kroatio]] (1993) * {{flago|Salvadoro}} [[San Salvador]], [[Salvadoro]] (2005) * {{flago|Libano}} [[Bejruto]], [[Libano]] (2006) * {{flago|Italio}} [[Ischia]], [[Italio]] (2006) * {{flago|Armenio}} [[Erevano]], [[Armenio]] (2007) {{Div col end}} == Esperantistoj en Los-Anĝeleso == * [[Edwin Joseph Baker]] ==En Esperanto aperis== *'''Los Angeles, (Kalifornio). La urbo kaj la graflando'''. Eld. [[Komerca Ĉambro de Los Angeles]], 1912(?) {{citaĵo|Bele presita, 62-paĝa propaganda broŝuro pri Los Angeles — 26 belaj [[kliŝaĵo]]j ornamas tiun libreton kiu enhavas multnombrajn detalojn pri la vivcirkonstancoj en tiu rova "Eldorado". La broŝuro kaj ĉiaj pluaj detaloj estas senpage haveblaj ĉe la Komerca ĉambro de Los Angeles, kiu sendis tra Eŭropo la konatan esperantistan propagandiston S-on Parrish.|[[Belga Esperantisto]] n050 (dec 1912)}} == Bildoj == <gallery mode="packed" heights="180"> Dosiero:Los_Angeles_Library_Tower_(small).jpg|La turo de la biblioteko en Los-Anĝeleso Dosiero:L.A Financial district.JPG|Negocista kvartalo en Los-Anĝeleso Dosiero:LosAngeles02.jpg|Nokta bildo pri Los-Anĝeleso </gallery> {{Granda dosiero|Los angeles mountains to ocean pano.jpg|2000px|Vasta panoramo de Los-Anĝeleso}} == Vidu ankaŭ == * [[West Hollywood]] * [[Listo de milionurboj]] * [[Los Angeles Lakers]] * [[Plej grandaj urboj]] (laŭ enloĝantaro) * [[Metroo de Los-Anĝeleso]] * [[Tramtransporto en Los-Anĝeleso]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * Anonimo 1912 : ''Los Angeles, Kalifornio : La urbo kaj la graflando'', unua esperanta eldono, Komerca Ĉambro, Los Angeles, Kalifornio, 63 paĝoj. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|n=Kategorio:Los-Anĝeleso|ReVo=losangxeles}} * {{oficiala retejo|https://lacity.gov}} ({{en}}) * https://www.discoverlosangeles.com/ <!-- (L, Metroo)|_ _INC_.: _Los_ (Anĝeloj, Anĝelinoj) (Konvencio, Kongreso) & Vizitantoj (Kontoro, Oficejo) --> * http://www.usc.edu/isd/archives/la {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060207085720/http://www.usc.edu/isd/archives/la/ |date=2006-02-07 }} <!-- (L, Metroo)._.: (Pasinta, Preter), (Surscenigi, Enscenigi, Prezenti, Aktuala, Donaco) kaj (Debutanta, Estonta) --> * http://vladimir-okc.narod.ru/UU-html/truu39.htm [[Unuetaĝa Usono]] ĉ.39 "Lando de Dio" en Esperanto * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Los Angeles|revizio=1023235613}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Los Ángeles|revizio=135411374}} {{-}} {{Granda dosiero|Los Angeles Panorama from Griffith Observatory 2013.jpg|1500px|{{center|Panoramo de Los Angeles je 2013 kiel vidite el observejo ''Griffith''.<br />Maldekstre al dekstre: Los Feliz, la urbocentro Los Angeles kaj [[Hollywood]]}}}} {{Metropoloj}} {{Kantonaj ĉefurboj de Kalifornio}} {{Urboj de la kantono Los-Anĝeleso}} {{Havenda artikolo|Los Anĝeleso (Kalifornio)}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Los-Anĝeleso| ]] [[Kategorio:Urboj de Kalifornio]] [[Kategorio:Milionurboj]] [[Kategorio:Kantono Los-Anĝeleso (Kalifornio)]] [[Kategorio:Somerolimpikaj urboj]] 6seb1mr46xrukdmbuo6ba0fcdzmdn7s 0 4178 9363520 9354507 2026-04-29T20:48:39Z ~2026-26158-83 256040 /* Esperanto-tradukistoj */ Tradukistoj ludas ŝlosilan rolon en la konstruado de la kultura identeco de Esperanto[1]. 9363520 wikitext text/x-wiki '''Tradukisto''' estas homo, kiu [[traduko|tradukas]] el iu lingvo al alia, ebligante homojn laŭeble kapti la esencon de fremdlingva teksto aŭ diro, ĉu laŭlitere aŭ ne. Ekzistas diversaj tipoj de tradukistoj: *Tradukisto de teĥnikaj tekstoj, ekzemple faka manlibro. *[[Literatura tradukisto|Beletra tradukisto]], kiu tradukas [[Beletro|beletron]]. *Buŝa tradukisto nomiĝas [[interpretisto]] kies tasko estas buŝe kaj rekte traduki paroladon dum ekzemple internaciaj konferencoj, ktp. [[István Ertl]] en [[Libera Folio]] sin demandis ĉu eble ene de kelkaj jardekoj aŭ eĉ jaroj, la profesio de tradukisto fariĝos daŭre bezonata, pro tio ke aŭtomataj maŝintradukoj ĉiam perfektiĝas en tioma grado ke eraroj kaj strangaĵoj daŭre iĝas malpli oftaj por ke la rezulto estu kontentiga, almenaŭ por nebeletraj tekstoj. Eble profesiaj tradukistoj ja daŭre estos bezonataj, sed malpli grandnombre ol iam, por taskoj apartaj kaj bezonantaj specifajn kapablojn, ekzemple por [[Literatura tradukisto|literatura tradukado]]<ref>(eo) ''[https://www.liberafolio.org/2025/11/25/deepl-fine-lernis-esperanton-cu-plu-gravas/ DeepL fine lernis Esperanton – ĉu plu gravas?]'', [[Libera Folio]], la25-an de novembro 2025</ref>. == Esperanto-tradukoj == Vidu ankaŭ: [[Traduko#Esperanto-tradukoj|Esperanto-tradukoj]] [[L. L. Zamenhof|L.L Zamenhof]], iniciatinto de Esperanto, estis dekomence grandkvanta plenumanto de tradukado. Tradukoj donis al la pioniraj esperantistoj manieroj kompreni la novan lingvon kaj kompari ĝin kun io konata. La defioj de tradukado plie montris al li, la malfortajn kaj kuracendajn punktojn en la evoluanta lingvo. Do, la unuaj tradukoj ne havis ĉefe literaturan celon, sed varban, diskonigan kaj edukan. [[Kabe]] kaj ĉiam pli da pioniroj suplementis la korpuson de bonaj tradukoj. En la epoko de la [[Budapeŝta skolo]], [[Julio Baghy|Baghy]], [[Kálmán Kalocsay|Kalocsay]] kaj aliaj transigis la emfazojn al literaturaj celoj. Tion spronis la postaj skotaj kaj iberiaj skoloj. Kroatio avangardis en la uzo de tradukoj por interŝanĝi kulturajn valorojn inter malpli disvastigitaj kulturoj – naturaj aliancoj por Esperanto. == Esperanto-tradukistoj == Ne ĉiuj tradukistoj estas beletraj tradukistoj aŭ tradukas al Esperanto, sed ankaŭ tradukas el Esperanto. Tradukisto kiu tradukas al Esperanto tute ne konas sian publikon, ĉar tiu publiko estas tutmonda. Aliflanke, ĉar la granda plimulto de la E-tradukistoj akiris la lingvon postnaske, ili povos esti unike kapablaj koni la cel-lingvon kaj ĝian kulturon. Kontraste, alilingvaj tradukistoj kutimas traduki el sia denaska lingvo en malpli konatan lingvon. Gravegas koni intime la cellingvon kaj la gamon da kulturaj konoj posedataj de la ricevanto de la traduko – la tradukisto laboras klarigi idiomaĵojn kaj konceptojn, kiujn ili tre eble ne komprenos. Por videbligi la utilon de Esperanto necesas ĝia uzo kaj tial utilas daŭre flegi kulturon de trejnado en tradukado. Ĉe traduko al Esperanto, la lingvo tiom flekseblas ke eblas ofte esprimi fajnajn nuancojn el la fonta nacia lingvo<ref>[[Stefan MacGill]], EKO 51 AMO 78 en la fokuso, novembro 2021.</ref>. Esperantaj tradukoj estas ordinare farataj el la denaska lingvo (kies nuancoj la tradukanto indiĝene komprenas) en lingvon, kiun li same intime konas (Esperanto). Tradukistoj ludas ŝlosilan rolon en la konstruado de la kultura identeco de Esperanto<ref>(en) Manuela Burghelea, [https://www.researchgate.net/publication/338612660_On_Not_Being_Lost_in_Translation_Creative_Strategies_to_Approach_Multiculturalism_in_Esperanto ''On Not Being Lost in Translation: Creative Strategies to Approach Multiculturalism in Esperanto'',] (Research Gate), Majo 2019, Język Komunikacja Informacja, DOI:10.14746/jki.2018.13.11</ref>. === Jen (ne limigita) listo de famaj Esperanto-tradukistoj === [[Konstantin Gusev]], [[Nora Caragea]], [[Sten Johansson|Sten Johanssen]], [[Sonja Lang]], [[Song Yunsheng]]<ref>(eo) Wu Guojiang, Freŝa verdo aldonita al Esperantujo, Revuo Esperanto (UEA), p. 56, 1344(3), marto 2020</ref>, [[Gerrit Berveling]], kaj en la pasinteco ekzemple [[Xie Yuming]] - [[Icek Jurysta]] - [[Kabe]] - [[Antoni Grabowski]] - [[Xu Shengyue|Xú Shēngyuè]] (= [[Saint Jules Zee]]) - [[Ŝi Ĉeng Tai|Shi Chengtai]] - [[Venelin Mitev]] - [[Rudolf Hromada]] - [[William Auld]] - [[Fernando de Diego]] - [[Viktor Pajuk]] - [[Sonja Lang]] - [[Wilhelm Theodor Oeste]] - [[Theodor Kilian]] - [[Jiří Kořínek]] - [[Kálmán Kalocsay]] - [[Miloš Lukáš]] - [[Tomáš Pumpr]] - [[Petras Čeliauskas]] - [[Georgo Saville]] - [[Josef Vondroušek]] - [[Claude Piron]] (por la [[Unuiĝintaj Nacioj]]) - [[Vilmos Benczik]] - [[István Nemere]] - [[István Ertl]] - [[Lucija Borčić]] - [[Antonio Valén]] - [[Paulo Sérgio Viana]] - [[Valentin Melnikov]] - [[Hans Becklin]] - [[Sten Johansson]] - [[Przemysław Wierzbowski]] - [[Marco Lucchesi]] - [[Probal Dasgupta|Probal Dasgupto]] - [[Julian Modest]] - [[Sebastian Schulman]]<ref>(en) [https://www.wordswithoutborders.org/contributor/sebastian-schulman Sebastian Schulman], [[Words Without Borders|Words without Borders]] </ref> - [[Lidia Ligęza]] - [[Vladimíra Chvátalová|Vlaďka Chvátalová]] - [[Jeong Ryeol Jang]]<ref>(eo) [https://www.liberafolio.org/2022/05/31/esperanta-literaturo-disvastigas-en-la-korea/ Esperanta literaturo disvastiĝas en la korea], [[Libera Folio]], la 31-an de majo 2021.</ref> - [[Cai Yuanpei]] - [[Zlatoje Martinov]] - [[Ĥristo Gorov]] - [[Miyamoto Masao]] - [[Laŭlum|LI Shijun]] (Laŭlum), ĉine 李士俊 . == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Tradukoscienco]] * [[Literatura tradukisto]] * [[Internacia traduka tago|Internacia tago pri tradukado]] * [[Tradukistoj sen landlimoj]] *[[Faisal Saeed Al Mutar#Traduka projekto por Vikipedio|Traduka projekto por Vikipedio]] * [[Projekto Lingua]] * [[IATIS]] * [[Esperantaj vortaroj en la reto]] * [[Internacia federacio de tradukistoj (FIT)]] * [[Distribuita Lingvo-Tradukado]] * [[Ergane]] * [[Eurodicautom]] * [[Interpretado (tradukado)]] * [[Komputila lingvistiko]] * [[Red T]] * [[Versioj de la Biblio|Biblia traduko]] * [[Maŝintradukado|Komputila tradukado]] * [[Subtekstigo|Subtekstoj]] * [[Sankta Hieronimo|Hieronymo de Stridon]], patrono de tradukistoj * [[Moraviaj Esperanto-Pioniroj]] * [[Dolmen Editions|Eldonejo Dolmen]] * [[La tradukisto]] {{Projektoj|ReVo=traduk.0isto}} == Eksteraj ligiloj == * [https://web.archive.org/web/20060221170557/http://miresperanto.narod.ru/biblioteko/tradukarto/16.htm Devoj kaj rajtoj de la tradukisto laŭ la ĉarto de la internacia federacio de la tradukistoj] (FIT) * [http://www.fit-ift.org/ Oficlala retejo de FIT/IFT] * [https://www.proz.com/translator-directory/?sp=directory&to=epo&from=eng&pair_emphasis=8&native=na&type=translation&country=&cred=na&software=na&avail=na&keyword=&expertise=working&location=&sdl_trados_cert_level=na&sdlx_cert_level=na&field=&wwa=na&complete_profile=na&profile_last_updated=any&latitude=&longitude=&distance=500&keyword_cv_checkbox=on&mode=view&orderby=&direction=DESC&numplat=3&numnonplat=31&nshow=25&start=3 Listo de tradukistoj (angla-Esperanto) en Proz] [[Kategorio:Traduko| ]] [[Kategorio:Tradukistoj| ]] [[Kategorio:Profesioj]] [[Kategorio:Tradukistoj al Esperanto]] [[Kategorio:Tradukistoj el Esperanto]] dud3h2o17mpbks4wqmhiulr0krjv1q3 0 4265 9363765 9123523 2026-04-30T10:31:37Z Sj1mor 12103 9363765 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Probablo-teorio''' aŭ '''probabloteorio''' aŭ '''probablokalkulo''' esploras la [[probablo|probablojn]] de okazaĵoj, kiam teorie pli ol unu okazaĵo estas ebla. Ĝi tiel serĉas kvantecan priskribon de [[hazardo]]. * La [[klasika probablo-teorio]] estis formulita de [[Andrej Kolmogorov]]. Ĝi estas uzata en [[statistiko]]: ekzemple, por interpreti rezultojn de opinio-sondoj kaj por fari prognozojn. * La [[probablo-teorio de Bayes]] estas alia aliro por konstrui teorion pri probabloj. * La [[kvantuma mekaniko]] fondis novan interpretadon de la nocio "probablo" en la [[kvantuma logiko]]. ''[[A Treatise on Probability]]'' (Traktato pri probableco) estis verko de [[John Maynard Keynes]] publikigita dum li estis en la [[Universitato de Kembriĝo]] en [[1921]].<ref> Vidu Keynes, John Maynard (1921), [https://archive.org/stream/treatiseonprobab007528mbp#page/n9/mode/2up Treatise on Probability,] London: Macmillan & Co. </ref> == Vidu ankaŭ == * [[Bertranda paradokso (probabloteorio)]] * [[Apliko de probablo]] * [[Atendata valoro]] * [[Stokastiko]] * [[Teoremo de Bayes]] == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj|ReVo=kalkul.probablo0o|ReVo titolo=Probablokalkulo}} [[Kategorio:Matematiko]] [[Kategorio:Probablo-teorio| ]] qwmkmtcxxuxh1f2bug1kcznr63arekm 0 4287 9363337 9337247 2026-04-29T12:52:37Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363337 wikitext text/x-wiki {{Tiu-ĉi artikolo|temas pri la ŝtato en [[Ameriko]]. Por apartigilo "USA", vidu [[USA (apartigilo)]].}} {{Informkesto lando | nomoenlokalingvo = United States of America | eonomo = Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko | flago = [[Dosiero:Flago-de-Usono.svg|180ra|[[Flago de Usono]]]] | blazono = [[Dosiero:Greater coat of arms of the United States.svg|90ra|[[Blazono de Usono]]]] | nacia devizo = [[In God We Trust]] ''kaj'' [[E pluribus unum]] <br /> Je Dio ni fidas ''kaj'' El pluraj unu | lokigo-bildo = {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 250 | dosiero1 = United States (orthographic projection).svg | dosiero2 = Map of USA with state names eo.svg | piedlinio = }} | lingvoj = [[Angla lingvo|angla]] <br /> [[Hispana lingvo|hispana]] | ĉefurbo = [[Vaŝingtono]] | politika sistemo = [[Federacio|Federacia]] [[prezidenta respubliko]] | religio = [[protestantismo]] (52%) <br /> [[Romkatolika Eklezio|katolikismo]] (27%) <br /> [[ateismo|nenia]] (10%) <br /> alia (10%) <br /> [[Eklezio de Jesuo Kristo de la Sanktuloj de la Lastaj Tagoj|mormonismo]] (2%) <br /> [[judismo]] (1%) <br /> [[islamo]] (1%) <br /> ([[2002]]) | km2 = 9 833 520 | akvo = 4,66 | loĝantoj = [[usonanoj]] | loĝantaro = 331449281 | loĝantaro-jaro=[[2020]] | loĝdenso = 31 | horzono = -5 al -10 <br /> UTC-4 al -10 (somere) | ttt = us | landkodo = US (ISO 3166) <br /> USA ([[aŭtokodo|aŭtoj]]) | nacia tago = [[4-a de julio]] | sendependeco = [[4-a de julio]] [[1776]] | de kiu = [[Unuiĝinta Reĝlando|Britio]] | esperanto-asocio = [[Esperanto-Ligo por Norda Ameriko]] | MEP = [[Usona dolaro|$]]22,675 duilionoj | MEP jaro = 2021 | MEP pokapa = $ 68.309 }} '''Usono''', ({{lang-en|United States}}) oficiale la '''Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko''' ({{lang-en|United States of America}}; mallonge ''US'', ''USA'', aŭ ''{{lang|en|America}}''), estas [[federacio|federacia]] [[konstitucia respubliko]], kiu konsistas el 50 subŝtatoj, federacia distrikto, kaj 565 [[Indianoj|indianaj]] kaj [[Inuitoj|inuitaj]] [[Tribo|tribaj]] registaroj. Usono situas preskaŭ tute en la okcidenta hemisfero. Ĝiaj 48 [[koheraj subŝtatoj (Usono)|koheraj subŝtatoj]] kaj ĝia ĉefurbo [[Vaŝingtono]] situas en [[Ameriko]]; la plej granda parto de Usono (la t.n. 48 ŝtatoj, krom [[Alasko]] kaj [[Havajo]]) havas limojn norde kun [[Kanado]], oriente kun la [[Atlantika Oceano]], sude kun la [[Golfo de Meksiko]] kaj [[Meksiko]], kaj okcidente kun [[Pacifiko]]. [[Alasko]] lokiĝas nord-okcidente de [[Kanado]], kaj [[Havajo]] lokiĝas meze de la [[Pacifika Oceano]]. Usono ankaŭ posedas dek kvar [[dependa teritorio de Usono|teritoriojn]], inkluzive de [[Gvamo]] kaj [[Porto-Riko]].<ref name="DD">Adams, J. Q., and Pearlie Strother-Adams (2001). ''Dealing with Diversity''. Chicago: Kendall/Hunt. ISBN 0-7872-8145-X.</ref> Kun pli ol 300 milionoj da loĝantoj, kiuj loĝas sur 9,63 milionoj da kvadrataj kilometroj, Usono estas la tria plej granda lando de la mondo laŭ loĝantaro, kaj la tria laŭ areo (la kvara, se oni kalkulas nur la tersurfacon). Usono estas unu el la plej diversetnaj nacioj en la mondo, rezulte de jarcentoj de amasa [[Enmigrado en Usonon|enmigrado]], ĉefe el [[Eŭropo]], sed ankaŭ el aliaj mondopartoj.<ref name="IMF GDP">http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=111&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CPPPSH%2CLP&grp=0&a=&pr.x=35&pr.y=14</ref> Kiel rezulto la usona socio estas unu el la plej variaj kaj kompleksaj en la mondo. La reganta kulturo baziĝas klare sur la [[Kristanismo|kristana]], eŭropa kulturo. La originaj loĝantoj (indiĝenaj nordamerikaj triboj) estis forpelitaj de siaj teritorioj kaj metitaj en rezervejojn; de la [[17-a jarcento|17-a]] ĝis la [[19-a jarcento|19-a]] jarcentoj, multaj el ili mortis pro malsanoj (portitaj de eŭropaj koloniantoj) kaj militoj. Nuntempe, ilia kulturo preskaŭ malaperis. La aktuala nacio estis fondita de la originalaj dek tri kolonioj de [[Britio]], kiuj situas ĉe la plej orienta landlimo de la lando, borde de la [[Atlantika Oceano]]. Post kiam ili deklaris sin sendependaj ŝtatoj, ili la [[4-an de julio]] [[1776]] eldonis la [[Usona Deklaro de Sendependeco|Usonan Deklaron de Sendependeco]].<ref>http://www.foreignaffairs.com/articles/59919/eliot-a-cohen/history-and-the-hyperpower</ref> La ribelaj ŝtatoj venkis Brition en la [[Usona Revolucio]]. Tio estis la unua sukcesplena kolonia milito de sendependeco. Federacia kunveno adoptis la nuntempan [[Usona Konstitucio|Usonan Konstitucion]] la 17-an de decembro [[1783]]. Ĝia ratifo dum la sekva jaro kunigis la subŝtatojn je unu federacia respubliko. En [[1791]], la unuaj dek [[amendo]]j al la Usona Konstitucio estis ratifitaj. Ĉi tiuj dek amendoj (nomitaj angle la "Bill of Rights"—Ĉarto de Rajtoj) garantias protektadon de la usonaj civitanoj de registara potenco. Ekzemple, la unua amendo al la Usona Konstitucio garantias, ke usonaj civitanoj per leĝo rajtas havi iun ajn religion, paroli libere pri iu ajn temo, kunveni por protesti, ktp.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ggdc.net/maddison/Historical_Statistics/horizontal-file_09-2008.xls|titolo=Groningen Growth and Development Centre &#124; University of Groningen|alirdato=2023-03-31|eldoninto=Ggdc.net|arkivurl=https://web.archive.org/web/20201205205145/http://www.ggdc.net/maddison/Historical_Statistics/horizontal-file_09-2008.xls|arkivdato=2020-12-05}}</ref> En la 19-a jarcento Usono akiris terenon de [[Francio]], [[Meksiko]], [[Hispanio]], de la [[Rusia Imperio]], aldone la [[Respubliko]]n [[Teksaso]] kaj la [[Respubliko]]n [[Havajo]]. La [[Usona Enlanda Milito]] metis finon al [[sklaveco]] en Usono kaj preventis konstantan fendiĝon de la lando. Mallonga milito kontraŭ Hispanio en [[1898]] kaj la partopreno en la [[Unua Mondmilito]] montris, ke Usono estis monda milita potenco. Dum la [[Dua Mondmilito]] Usono iĝis la unua lando, kiu kreis [[nuklea armilo|nuklean armilon]].<ref>Dull, Jonathan R. (2003). "Diplomacy of the Revolution, to 1783", p. 352, chap. in ''A Companion to the American Revolution'', ed. Jack P. Greene and J. R. Pole. Maiden, Mass.: Blackwell, pp. 352–361. ISBN 1-4051-1674-9.</ref> Usono estas nuntempe konsiderata la plej potenca kaj riĉa lando en la mondo.<ref>La [[Eŭropa Unio]] havas pli larĝan kolektivan ekonomion, sed ne estas ununura nacio.</ref> Havante la plej grandan amaskulturon, ĝi profunde influas amaskulturon tra la mondo, ekde [[Holivudo]] ĝis [[hiphopo]], kaj, per tiuj ĉi, influas la morojn de aliaj landoj. == Etimologio == {{Ĉefartikolo|Landnomo kaj loĝantoj pri Usono}} === Landnomo — Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko === En [[1507]], [[germanoj|germana]] [[kartografo]] [[Martin Waldseemüller]] prilaboris mondomapon en kiu li nomis la terojn de la okcidenta [[Hemisfero]], «[[Ameriko]]» omaĝe al la [[Italoj|itala]] esploristo kaj kartografo [[Amerigo Vespucci]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.usatoday.com/news/nation/2007-04-24-america-turns-500_N.htm?csp=34|titolo=Cartographer put 'America' on the map 500 years ago|alirdato=2023-03-31|dato=2007-04-24|eldoninto=Usatoday.Com}}</ref> La antaŭaj britaj kolonioj unue uzis la nunan nomon de la lando en la [[Usona Deklaro de Sendependeco]], la «unuanima Deklaro de la Dek tri Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko» adoptita de la «Reprezentantoj de la Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko» la [[4-an de julio]] [[1776]]. Je la 15-a de novembro [[1777]], la [[Dua Kontinenta Kongreso]] adoptis la [[artikoloj de Konfederacio|Artikolojn de Konfederacio]], kiu diris: «La nomo de ĉi tiu Konfederacio devos esti "Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko"».<ref>http://www.archives.gov/exhibits/charters/charters.html</ref> La Franc-Usonaj traktatoj de [[1778]] uzis la terminon «Unuiĝintaj Ŝtatoj de Nordameriko», sed je la [[11-a de julio]] 1778, «Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko» estis uzita en la fakturoj de la lando por interŝanĝo, kaj ĝi iĝis la oficiala nomo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.ydr.com/ci_9569289 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://www.webcitation.org/6HZG4qYv3?url=http://www.ydr.com/ci_9569289 |arkivdato=2013-06-22 }}</ref> En la [[angla lingvo]] kaj en multaj aliaj, oni kutime kaj malprecize diras nur «Ameriko» kaj «amerikano» por la lando kaj ties loĝantoj respektive. Siavice, en Usono la tuta amerika kontinento estas konata en pluralo kiel «Amerikoj» (angle ''The Americas''). === Landnomo — Usono === La esperanta etimologio de la vorto ''Usono'' ŝajnas kvazaŭ-mistera, sed laŭ la [https://www.reta-vortaro.de/revo/ Reta Vortaro] statas tiele: {{Citaĵo|aŭtoro=diversaj aŭtoroj|verko=Reta Vortaro|Malgraŭ la impreso kiun oni povas ricevi el PIV, en Esperanto la vorto Usono ne estas [nur simpla] mallongigo de «Unuiĝintaj Ŝtatoj de Nord-Ameriko», sed plenvalora vorto, inventita ekster Esperantujo de usonanoj [[Frank Lloyd Wright]], [[James Duff Law]] kaj aliaj laŭ la angla vortgrupo „United States of North America“ (en la formo "[[Usonia]]", lime inter la [[19-a jarcento|19-a]] kaj [[20-a jarcento]]j, kiu tamen plej firme enradikiĝis en Esperanto. [[L. L. Zamenhof]] interalie uzis tiun nomon en prelego ĉe la [[UK 1910|6-a Universala Kongreso]] en Vaŝingtono somere de la [[jaro]] [[1910]].}} En Esperanto oni uzas la vortojn ''Usono'' kaj ''usonano'' ekskluzive por la lando kaj ties loĝantoj respektive, dum ''Ameriko'', en singularo, estas por la tuta kontinento. El tio sekvas, ke ''amerikanoj'' — ties loĝantaro — estas la loĝantoj de la [[Okcidenta Duonsfero]], inkluzive de la lando Usono. == Historio == :Vidu ankaŭ ''[[Historio de Usono]]'' === Indiĝenaj amerikanoj kaj unuaj eŭropaj kolonioj === [[Dosiero:MayflowerHarbor.jpg|eta|250ra|La ŝipo ''[[Mayflower]]'' transportis la pilgrimantojn al la Nova Mondo en 1620, kiel en la pentraĵo de [[William Halsall]] ''Mayflower en la haveno Plymouth'', 1882.]] [[Dosiero:GezichtOpNieuwAmsterdam.jpg|eta|250ra|Nov-Amsterdamo en 1664 konkerita de la [[Britio|britoj]], [[pentraĵo]] de [[Johannes Vingboon]]]] Laŭ pluraj teorioj kaj diverstipaj esploroj, oni kutime pensas, ke la indiĝenaj popoloj de la kontinenta Usono, inkluzive de indiĝenoj el [[Alasko]], elmigris de [[Azio]] inter 12.000 kaj 40.000 jaroj antaŭe.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://anthropology.si.edu/HumanOrigins/faq/americas.htm|titolo=Anthropology &#124; Smithsonian National Museum of Natural History|alirdato=2023-03-31|dato=2020-03-23|eldoninto=Anthropology.si.edu|lingvo=en|arkivurl=https://web.archive.org/web/20071128083459/http://anthropology.si.edu/HumanOrigins/faq/americas.htm|arkivdato=2007-11-28}}</ref> Kelkaj el ili, kiel la kulturo de [[Misisipo]], disvolvigis agrikulturon, grandajn arkitekturajn verkojn kaj socion kun hierarkia ordo. Post kiam la eŭropanoj ekloĝis en [[Ameriko]], milionoj da amerikaj indiĝenoj mortis pro la epidemioj kaŭzitaj de malsanoj venintaj el [[Eŭropo]], kiel la [[variolo]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.newscientist.com/article/mg13618424.700-how-columbus-sickened-the-new-world-why-were-nativeamericans-so-vulnerable-to-the-diseases-european-settlers-brought-with-them.html|publisher=New Scientist|date=1992-10-10|accessdate=2023-03-31|titolo=How Columbus sickened the New World: Why were native Americans so vulnerable to the diseases European settlers brought with them?}}</ref> En [[1492]], la esploristo [[Kristoforo Kolumbo]], sponsorita de la [[Hispana Imperio|Hispana Krono]], atingis plurajn insulojn de [[Karibio]], realigante la unuan kontakton kun la indiĝenaj popoloj. La [[2-an de aprilo]] [[1513]], la hispana konkeranto [[Juan Ponce de León]] elŝipiĝis sur [[Florido]] kaj tio estis la unua dokumentita eŭropa alveno en la usona teritorio. La hispanaj kolonioj en la regiono estis sekvitaj de aliaj en la nuna [[sudokcidenta Usono]]. La francaj ledkomercistoj establiĝis en [[Nova Francio]], ĉirkaŭ la zono de la [[Grandaj Lagoj]]; eventuale [[Francio]] postulis grandan parton de la interno de Usono, ĝis la marbordo de la [[golfo de Meksiko]]. {{Ĉefartikolo|Kolonia historio de Usono}} La unuaj prosperaj anglaj setlejoj estis la kolonio [[Jamestown]] en [[Virginio]] en [[1607]] kaj la kolonio [[Plymouth]] fondita de pilgrimantoj en [[1620]]. En [[1628]], la starigo de la provinco de la golfeto de [[Masaĉuseco]] okazigis novan ondon da enmigrado: en [[1634]], [[Nova Anglio]] estis loĝita de ĉirkaŭ 10.000 [[puritanoj]]. Inter la jardeko 1610 kaj la milito de sendependeco, proksimume 50.000 kondamnitoj estis senditaj el la [[Malnova Kontinento]] al la kolonioj. Ekde [[1614]], la [[nederlandanoj]] establiĝis laŭlonge de la [[rivero Hudsono]], fondante la urbon [[Nov-Amsterdamo]] en la insulo de [[Manhatano]]. En [[1674]], [[Nederlando]] cedis sian teritorion al [[Anglio]] kaj la provinco [[Nova Nederlando]] renomiĝis [[Nov-Jorko]]. Multaj enmigrintoj ĵus alvenitaj, speciale el la sudo, estis dungitaj kiel servistoj, tiel ke ĉirkaŭ du trionoj el ĉiuj enmigrintoj kiuj venis al [[Virginio]] inter [[1630]] kaj [[1680]] laboris kiel servutuloj.<ref>Russell, David Lee (2005). ''The American Revolution in the Southern Colonies''. Jefferson, N.C., and London: McFarland, p. 12. ISBN 0-7864-0783-2.</ref> Je la fino de tiu jarcento, la [[afrik-usonanoj|afrikaj sklavoj]] iĝis la ĉefa fonto de laborforto. Per la divido de la Karolinoj en [[1729]] kaj la koloniado de [[Georgio]] en [[1732]], establiĝis la dek tri britaj kolonioj, kiuj eventuale iĝis Usono. Ĉiu havis lokan elektitan registaron, proksiman al [[respublikismo]], krom tiuj, kiuj permesis la [[sklavkomerco]]n. Pro multaj naskiĝoj kaj la konstanta enmigrado, la kolonia loĝantaro kreskis rapide. La kristana movado de la [[1730-aj]] kaj [[1740-aj jaroj]], konata kiel «la Granda Vekiĝo», revivigis la intereson pri la religio kaj la religia libereco. En la [[Indiana-Franca Milito]], la britaj fortoj forprenis [[Kanado]]n al [[Francio]], sed la [[franca lingvo|franclingva]] loĝantaro restis politike izolita de la kolonioj de la sudo. Sen kalkulo de la indiĝenaj amerikanoj (konataj kiel «indianoj») kiuj estis delokitaj, en [[1770]] la dek tri kolonioj havis 2,6 milionojn da loĝantoj, ĉirkaŭ triona parto de la [[Brita Imperio|Brita Regno]], kvankam preskaŭ ĉiu kvina usonano estis nigra sklavo.<ref>Blackburn, Robin (1998). ''The Making of New World Slavery: From the Baroque to the Modern, 1492–1800''. London and New York: Verso, p. 460. ISBN 1-85984-195-3.</ref> Malgraŭ tio, la usonaj kolonianoj ne havis reprezenton en la [[brita Parlamento|Parlamento de Britio]]. === Sendependiĝo kaj ekspansio === [[Dosiero:Declaration independence.jpg|eta|maldekstra|''Deklaro de Sendependeco'', de [[John Trumbull]], 1817–1818]] Streĉitecoj inter usonaj kolonianoj kaj la [[britoj]] dum la revolucia periodo de la [[1760-aj]] kaj fruaj [[1770-aj jaroj]] kondukis al la [[Usona Milito de Sendependeco]], okazinta inter [[1775]] kaj [[1781]]. Je la [[14-a de junio]] 1775, la [[dua Kontinenta Kongreso|Kontinenta Kongreso]], kunveninte en [[<!--konvencio de Filadelfio-->Filadelfio (Pensilvanio)|Filadelfio]], establis la Kontinentan Armeon sub la komando de [[George Washington]]. Proklamante ke «ĉiuj homoj estas kreitaj egalaj» kaj dotitaj de «certaj necedeblaj rajtoj», la Kongreso adoptis la [[Usona Deklaro de Sendependeco|Deklaron de Sendependeco]], redaktitan plejparte de [[Thomas Jefferson]], la [[4-an de julio]] [[1776]]. Tiu dato nun estas festata ĉiujare kiel la [[Sendependectago de Usono]]. En [[1777]], la [[Artikoloj de Konfederacio]] establis malfortan [[konfederacio|konfederacian registaron]] kiu funkciis ĝis [[1789]]. Post la [[batalo de Yorktown|malvenko de la britoj]] fare de la usonaj fortoj helpataj de la [[francoj]] kaj [[hispanoj]], [[Britio]] [[traktato de Parizo (1783)|agnoskis la sendependecon de Usono]] kaj la suverenecon de la ŝtatoj en la amerika teritorio okcidente de la [[rivero Misisipo]]. Konstitucia kongreso estis organizita en [[1787]] kun la deziro establi fortan nacian registaron, kun imposta potenco. La [[Usona Konstitucio]] estis ratifita en [[1788]], kaj la Unua Senato de la nova respubliko, [[Usona Domo de Reprezentantoj]], kaj la prezidento, [[George Washington]], ekoficiĝis en 1789. La [[Bill of Rights (Usono)|Ĉarto de Rajtoj]], malpermesinta la federacian limigon de personaj liberecoj kaj garantiinta ampleksan gamon de juraj protektoj, estis adoptita en [[1791]]. Sintenoj al sklaveco ŝanĝiĝis; paragrafo en la konstitucio protektis la transatlantikan sklavkomercon nur ĝis [[1808]]. La nordaj ŝtatoj aboliciis sklavecon inter 1780 kaj 1804, forlasante la sklavismajn respublikojn de la sudaj ŝtatoj kiel defendantoj de la «stranga institucio». La [[Dua Granda Vekiĝo]], komenciĝanta ĉirkaŭ [[1800]], igis [[evangeliismo]]n forto malantaŭ diversaj sociaj reformo-movadoj, inkluzive de la [[aboliciismo]]. [[Dosiero:U.S. Territorial Acquisitions.png|eta|Teritoriaj akiroj laŭ datoj]] La entuziasmo de la usonanoj disetendiĝi okcidenten ekigis longan serion de la [[Indianaj Militoj]]. La [[Vendo de Luiziano]] fare de la francoj al la usonanoj sub la [[Prezidento]] [[Thomas Jefferson]] en 1803 preskaŭ duobligis la grandecon de la nacio.<ref>http://www.nps.gov/archive/jeff/lewisclark2/circa1804/heritage/louisianapurchase/louisianapurchase.htm</ref> La [[uson-Angla milito de 1812|Milito de 1812]], deklarita kontraŭ Britio pro diversaj plendoj, fortigis la usonan naciismon. Serio de usonaj armeaj trudeniroj en [[Florido]] devigis [[Hispanio]]n cedi ĝin kaj aliajn teritoriojn ĉe la golfobordo en [[1819]]. La [[Larmo-vojo]] en la [[1830-aj jaroj]] ekzempligis la politikon pri [[delokigo de indianoj]] kiu senigis la indiĝenojn je iliaj teritorioj. Usono aneksis la [[Respubliko Teksaso|Respublikon Teksaso]] en [[1845]] laŭ petoj de ties civitanoj. En tiu tempo, la koncepto pri [[Manifestita destino]] estis popularigita.<ref>Morrison, Michael A. (1999). ''Slavery and the American West: The Eclipse of Manifest Destiny and the Coming of the Civil War''. Chapel Hill: University of North Carolina Press, pp. 13–21. ISBN 0-8078-4796-8.</ref> La [[Oregona traktato]] de [[1846]] kun Britio kondukis al usona regado la nunan [[Nordokcidenta Usono|Nordokcidentan Usonon]]. La usona venko en la [[Meksika-Usona Milito]] kondukis al la cedo, en la jaro [[1848]], de [[Kalifornio]] kaj granda parto de la nuna [[Sudokcidenta Usono]]. La [[Kalifornia deliro pri oro]] en la jaroj 1848-[[1849]] plue spronis okcidentan migradon. Novaj fervojoj plifaciligis la movadon kaj translokiĝon de novaj setlejanoj kaj akre pliigis la konfliktojn kun la [[indianoj]]. Dum duon-jarcento, ĉirkaŭ 40 milionoj da usonaj [[bizono]]j estis buĉitaj por ledaĵo kaj viando. La perdo de la bizonoj, primara rimedo por la indianoj de la ebenaĵoj, estis forta bato por multaj indiĝenaj kulturoj. === Enlanda Milito kaj Industriiĝo === [[Dosiero:Battle of Gettysburg, by Currier and Ives.png|eta|maldekstra|''[[Batalo de Gettysburg]]'', de [[Currier kaj Ives]], ĉirkaŭ 1863]] Streĉitecoj inter la sklavismaj kaj liberemaj ŝtatoj pliiĝis sub argumentoj pri la rilatoj inter la ŝtata kaj la federacia registaroj, samkiel violentaj konfliktoj pro disvastiĝo de la sklaveco en novaj ŝtatoj. [[Abraham Lincoln]], la kandidato de la plejparte kontraŭsklaveca [[Respublikana Partio]], estis elektita prezidento en [[1860]]. Antaŭ lia enposteniĝo, sep sklavismaj respublikoj deklaris sian [[secesio]]n, kiun la federacia registaro konsideris kontraŭleĝa. Ili formis la [[Konfederaciitaj ŝtatoj de Usono|Konfederaciitajn ŝtatoj de Usono]]. Kun la konfederaciita atako kontraŭ la [[batalo en Fortikaĵo|Fortikaĵo Sumter]], la [[Usona Enlanda Milito]] komenciĝis kaj kvar pliaj sklavismaj respublikoj eniris en la [[Konfederacio]]n. La [[Usona Proklamo de Emancipo|Emancipoproklamo]] fare de Lincoln en [[1863]] deklaris ke la sklavoj en la Konfederacio estas liberaj<!-- http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1860a-02.pdf "1860 Census"-->. Post la venko de la [[Unio (Usona Enlanda Milito)|Unio]] en [[1865]], tri [[amendo]]j al la [[Usona Konstitucio]] garantiis la liberecon por preskaŭ kvar milionoj da [[afrik-usonanoj]] kiuj estis sklavoj. Ili iĝis civitanoj, kaj ricevis la voĉdonrajtojn. La milito kaj ties rezulto kondukis al granda pliiĝo de la federacia potenco<ref>De Rosa, Marshall L. (1997). ''The Politics of Dissolution: The Quest for a National Identity and the American Civil War''. Edison, NJ: Transaction, p. 266. ISBN 1-56000-349-9.</ref> Ĉi tiu milito daŭre estas la plej mortiga konflikto en la [[historio de Usono]], en ĝi pereis pli ol 620 000 homoj—2% el la tuta popolo de la nacio, do unu el la plej mortigaj konfliktoj en monda historio.<ref>Maris Vinovskis (1990). "''[http://books.google.com/books?id=gySktxKYPGoC&pg=PA6&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Toward a social history of the American Civil War: exploratory essays]''". Cambridge University Press. p.6. ISBN 0-521-39559-3</ref> [[Dosiero:Ellis island 1902.jpg|eta|Enmigrantoj ĉe la [[Insulo Ellis]], [[Haveno de Novjorko]], 1902]] Post la milito, la [[atenco kontraŭ Abraham Lincoln]] radikaligis respublikanojn por entrepreni politikon por rekonstruado kaj reintegriĝo de la sudaj ŝtatoj certigante la rajtojn de la ĵus liberigitaj sklavoj. La rezolucio de la pridisputata prezident-elekto de [[1876]] de la [[Kompromiso de 1877]] metis finon al la [[Rekonstrua Epoko]]. La leĝoj de [[Jim Crow]] baldaŭ senrajtigis multajn afrik-usonanojn. En la nordo, urbigo kaj senprecedenca enfluo de enmigrintoj de [[suda Eŭropo|suda]] kaj [[orienta Eŭropo]] akcelis la industriigon de la lando. La ondo de enmigrado, kiu daŭris ĝis [[1929]], disponigis laboron kaj ŝanĝis la usonan kulturon. La evoluo de la nacia infrastrukturo spronis ekonomian kreskon. La [[Vendo de Alasko]] en [[1867]] de [[Rusia imperio]] kompletigis la vastiĝon de la lando en la kontinento. La [[Masakro de Wounded Knee]] en [[1890]] estis la lasta grava armita konflikto de la Indianaj Militoj. En [[1893]], la indiĝena monarkio ĉe [[Pacifiko]], la [[Havaja reĝlando]] estis senpotencigita per puĉo komandita de usonanoj. Usono aneksis la insularon en [[1898]]. La venko en la [[Hispana-usona milito]] samjare montris ke Usono estis mondpotenco kaj sekve aneksis la iamajn koloniojn de Hispanio:<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140629045949/http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html |arkivdato=2014-06-29 }}</ref> [[Puerto-Riko]], [[Gvamo]], kaj [[Filipinio]]. [[Kubo]] iĝis protektorato de Usono dum kvar jaroj kaj poste retis ligita al ĝi ĝis la [[1940-aj jaroj]] pere de la [[Amendo Platt]]. Filipinio akiris sendependecon duon-jarcenton poste. Puerto-Riko kaj Gvamo restas usonaj teritorioj. === Unua Mondmilito, Granda Depresio, kaj Dua Mondmilito === [[Dosiero:Dust Bowl&nbsp;- Dallas, South Dakota 1936.jpg|eta|maldekstra|Forlasita farmo en [[Sud-Dakoto]] dum la ''[[Dust Bowl]]'', 1936]] Ĉe la ekflamo de la [[Unua Mondmilito]] en [[1914]], Usono restis neŭtrala. La plejmulto el la usonanoj simpatiis al la [[britoj]] kaj [[francoj]], kvankam multaj kontraŭis intervenon.<ref>Foner, Eric, and John A. Garraty (1991). ''The Reader's Companion to American History.'' New York: Houghton Mifflin, p. 576. ISBN 0-395-51372-3.</ref> En [[1917]], Usono interligis la aliancanojn, helpante turni la tajdon kontraŭ la [[Centraj Potencoj]]. Post la milito, la Senato ne ratifis la [[traktato de Versajlo|Traktaton de Versajlo]], kiu establis la [[Ligo de Nacioj|Ligon de Nacioj]]. La lando traktis politikon de unuflankismo, simila al izolismo.<ref>McDuffie, Jerome, Gary Wayne Piggrem, and Steven E. Woodworth (2005). ''U.S. History Super Review''. Piscataway, NJ: Research & Education Association, p. 418. ISBN 0-7386-0070-9.</ref> En [[1920]], la [[feminisma movado]] venkis per [[amendo]] donanta al virinoj balotrajton. La prospero de la Feliĉaj [[1920-aj jaroj]] finiĝis kun la [[Krizo de 1929]] kiu ekigis la [[Granda Depresio|Grandan Depresion]]. Post la elekto kiel prezidento en [[1932]], [[Franklin D. Roosevelt]] reagis per la [[New Deal]], vico da politikoj kiuj pliigis la registaran enmiksiĝon en la ekonomio inkluzive de la kreado de socia asekursistemo.<ref>{{Cite book|title=Social Welfare: A History of the American Response to Need|first1=June|last1=Axinn|first2=Mark J.|last2=Stern|isbn=978-0-205-52215-6|edition=7|publisher=Allyn & Bacon|year=2007}}</ref> La [[Dust Bowl]] de la [[1930-aj jaroj]] malriĉigis multajn terkultivajn komunumojn kaj ekigis novan ondon de okcidenta migrado. En 1933, dum la [[Holodomoro]], diplomatiaj rilatoj estis establitaj kun Sovetunio: la Komunista Partio forprenis ĉiujn nutraĵojn de la loĝantaro, kondamnante milionojn al morto, kaj vendis ilin al Usono kontraŭ teknologio. La tutan sovetian industrion dum la jaroj de industriigo kreis invititaj usonaj inĝenieroj. [[Dosiero:Into the Jaws of Death 23-0455M edit.jpg|eta|Soldatoj de la [[Usona armeo]] invadas Normandion la 6-an de junio 1944]] Usono, efektive neŭtrala dum la komenco de la [[Dua Mondmilito]] post la invado de [[Nazia Germanio]] en [[invado en Pollandon|Pollandon]] en septembro [[1939]], komencis liveri materialojn al la [[Aliancanoj]] en marto [[1941]] pere de la programo [[Lend-Lease]]. La [[7-an de decembro]] 1941, la [[Japana Imperio]] lanĉis surprizan [[atako kontraŭ Pearl Harbor|atakon sur Pearl Harbor]], instigante Usonon ligi sin al la Aliancanoj kontraŭ la [[Akso Berlino-Romo-Tokio|Akspotencoj]] kaj kaŭzante la malliberigon de miloj da japanoj, usonaj civitanoj el Japanujo, kaj denaskaj usonaj civitanoj de japanaj gepatroj en usonaj koncentrejoj<ref>http://www.nps.gov/history/history/online_books/anthropology74/ce3.htm|title=A Brief History of Japanese American Relocation During World War II|work=Confinement and Ethnicity: An Overview of World War II Japanese American Relocation Sites|month=October|date=July 2000|accessdate=2010-04-02|publisher=National Park Service</ref><!--([[japanoj en usonaj koncentrejoj]])-->. Partopreno en la milito favorigis la kapitalinveston kaj industrian forton. Inter la plej gravaj batalistoj, Usono estis la sola nacio kiu iĝis pli riĉa, fakte, multe pli riĉa ol la eŭropaj landoj pro la milito.<ref>Kennedy, Paul (1989). ''The Rise and Fall of the Great Powers''. New York: Vintage, p. 358. ISBN 0-679-72019-7.</ref> Aliancitaj konferencoj ĉe [[Bretton Woods]] kaj [[Jalto]] skizis novan sistemon de internaciaj organizaĵoj kiuj poziciigis Usonon kaj [[Sovetunio]]n en la centro de la mondaj aferoj. Ĉar la venko estis atingita en [[Eŭropo]] en [[1945]], internacia [[konferenco]] aranĝita en [[San-Francisko]] naskis la [[ĉarto de la Unuiĝintaj Nacioj|Ĉarton de la Unuiĝintaj Nacioj]], kiu iĝis aktiva post la milito.<ref>https://web.archive.org/web/20051023164441/http://www.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm%7Carchiveurl%3Dhttp%3A//web.archive.org/web/20070612221444/http%3A//www.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm%7Carchivedate%3D2007-06-12%7Ctitle%3DThe United States and the Founding of the United Nations, August 1941&nbsp;– October 1945</ref> Usono, evoluigis la [[projekto Manhattan|unuajn atombombojn]], uzis ilin sur la japanajn urbojn [[Hiroŝimo]] kaj [[Nagasako]] en aŭgusto. [[Japanio]] kapitulacis la [[2-an de septembro]], per kio finiĝis la milito. <ref>Pacific War Research Society (2006). ''Japan's Longest Day''. New York: Oxford University Press. ISBN 4-7700-2887-3.</ref> === Malvarma Milito kaj protestopolitiko === [[Dosiero:Martin Luther King&nbsp;- March on Washington.jpg|eta|altdekstre|[[Martin Luther King, Jr.]] dum parolado de "[[Mi havas Revon]]", 1963]] Usono kaj [[Sovetunio]] konkuris por la potenco post la [[Dua Mondmilito]] dum la [[Malvarma Milito]], regante la armeajn aferojn de [[Eŭropo]] pere de [[NATO]] kaj la [[Varsovia Kontrakto]] respektive. Fakte, dum ĉi tiuj du landoj konkuris por la potenco kaj disvolvigis potencan kaj [[Atombombo|nuklean armilaron]], ambaŭ potencoj evitis la rektan militan konfrontadon. Kiel parto de ĝia opozicio al Sovetunio, Usono batalis kontraŭ maldekstremaj projektoj rilate al disdono de tero kaj redistribuo de enspezoj en la mondo kaj ofte apogis la aŭtoritatecajn registarojn en [[Proksima Oriento]], [[Latinameriko]], kaj [[Azio]]. La usonaj trupoj kontraŭbatalis la [[ĉinio|ĉinajn komunismajn fortojn]] en la [[Korea milito]] de [[1950]]-[[1953]]. La Komitato de Kontraŭusonaj Agadoj okazigis serion de esploroj pri la verŝajna maldekstrema subfosado, dum la senatano [[Joseph McCarthy]] iĝis la frontbildo de la [[kontraŭkomunismo|kontraŭkomunisma]] sento en Usono. La sovetia ekfunkciigo en [[1961]] de la [[Kosmokonkuro|unua pilotata spacmisio]] instigis la alvokon al la prezidento [[John F. Kennedy]] por ke Usono estu la unua lando kiu sendu «[[projekto Apollo|viron sur la lunon]]», plenumita en [[1969]]. Kennedy ankaŭ travivis streĉan atomkonflikton kun sovetaj trupoj en [[kariba krizo|Kubo]]. Dume, Usono spertis daŭran ekonomian vastiĝon. Kreskanta popola movado por la rajtoj, simboligita kaj gvidita de la [[afrik-usonanoj]], kiel ekzemple [[Rosa Parks]], [[Martin Luther King]], kaj [[James Beve]]l, uzis [[neperforto]]n por alfronti apartigon kaj [[diskriminacio]]n. Post la [[Atenco kontraŭ John Fitzgerald Kennedy|atenco kontraŭ Kennedy]] en [[1963]], la Leĝo de Civilaj Rajtoj de [[1964]] kaj la Leĝo de Voĉdonrajto de [[1965]] estis aprobitaj sub la prezidento [[Lyndon B. Johnson]].<ref>Dallek, Robert (2004), ''Lyndon B. Johnson: Portrait of a President'', p. 169</ref><ref>http://www.ourdocuments.gov/doc.php?flash=old&doc=97</ref> [[Dosiero:Ronald Reagan 1981 presidential portrait.jpg|eta|maldekstra|150ra|[[Ronald Reagan]]]] Johnson kaj lia posteulo, [[Richard Nixon]], vastigis militon en [[Sudorienta Azio]] en la malsukcesa [[Vjetnama milito]]. Ĝeneraligita kontraŭkultura movado kreskis, parte pro la [[opozicio al la milito]], la [[nigra naciismo]], kaj la [[seksa revolucio]].<ref>[http://www.ssa.gov/history/lbjsm.html Social Security History], ''the United States Social Security Administration'' (la usona socialasekura administracio)</ref> [[Betty Friedan]], [[Gloria Steinem]], kaj aliaj gvidis novan ondon de [[feminismo]] kiu celis la politikan, socian, kaj ekonomian egalecon por virinoj. Kiel rezulto de la [[skandalo Watergate]], en [[1974]] Nixon iĝis la unua usona prezidento kiu eksiĝis, por eviti akuzojn je obstrukco de la justico kaj misuzo de la potenco. Li estis sukcedita de la vicprezidanto [[Gerald Ford]]. La Administracio de [[Jimmy Carter]] de la fino de la [[1970-aj jaroj]] estis markita de [[stagflacio]] kaj la [[Irana ostaĝokrizo]]. La elekto de [[Ronald Reagan]] kiel prezidento en [[1980]] anoncis la alvenon de la [[konservativismo]] en [[politiko de Usono|usona politiko]], reflektita en gravaj ŝanĝoj kiel la prioritato de la impostoj. Lian duan oficperiodon markis ankaŭ la skandalo [[Irano-Kontraŭ]] kaj signifa diplomatia progreso kun Sovetunio. La posta sovetia kolapso metis finon al la [[Malvarma Milito]]. === Nuntempa epoko === [[Dosiero:UA Flight 175 hits WTC south tower 9-11 edit.jpeg|eta|[[World Trade Center]] en la mateno de la [[atencoj de la 11-a de septembro 2001|11-a de septembro 2001]]]] Sub la prezidento [[George H. W. Bush]], Usono prenis gvidrolon en la [[UN]]-sankciita [[Golfa Milito]]. La plej longa ekonomia vastiĝo en moderna usona historio, de marto [[1991]] ĝis marto [[2001]], ĝi ampleksiĝis al la oficperiodo de [[William J. Clinton]] kaj la [[George W. Bush]]. Civila procezo kaj seksaj skandaloj kondukis al la depovigo de Clinton en [[1998]], sed li restis en la ofico. La prezident-elekto de [[2000]], unu el la plej konkuraj en la historio de Usono, estis solvita per decido de la [[Usona Ĉefkortumo|Supera Usona Kortumo]]. La filo de [[George H. W. Bush]], [[George W. Bush]] , iĝis prezidento. La [[atencoj de la 11-a de septembro 2001|11-an de septembro]] [[2001]], islamaj teroristoj de [[Alkaido]] frapis la [[World Trade Center|Internacian Komerco-Centron]] en [[Novjorko]] kaj la [[Pentagono]]n proksime de [[Vaŝingtono]], mortigante preskaŭ tri mil homojn. Reage al tio, la registaro de Bush lanĉis la tutmondan [[milito kontraŭ terorismo|militon kontraŭ la terorismo]]. En [[oktobro]] [[2001]], usonaj fortoj [[Milito en Afganio (2001-2021)|invadis Afganion]], forigante la [[talibo|talibajn]] registaron kaj trejnejojn de Alkaido. Talibaj ribelintoj daŭre batalas en la [[gerilo|gerilmilitoj]]. En [[2002]], la registaro de Bush komencis subpremi por reĝimoŝanĝon en [[Irako]] pro polemikaĵoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.usatoday.com/news/world/2003-02-14-eu-survey.htm|titolo=Usatoday.Com|alirdato=2023-03-31|dato=2005-05-20|eldoninto=Usatoday.Com}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.cer.org.uk/pdf/back_brief_springford_dec03.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20040328182510/http://www.cer.org.uk/pdf/back_brief_springford_dec03.pdf |arkivdato=2004-03-28 }}</ref> Malhavante la subtenon de [[NATO]] aŭ eksplicita [[UN]]-konsento por armea interveno, Bush organizis la [[Koalicio de la Volado|Koalicion de la Volo]] kaj la koaliciaj armeoj profilakte [[invado de Irako 2003|invadis Irakon en 2003]], forigante la [[diktatoro]]n [[Saddam Hussein]]. En [[2005]], la [[Uragano Katrina]] kaŭzis severan detruon en granda parto laŭlonge de la [[golfo]][[bordo]], detruante [[Nov-Orleano]]n. La [[4-an de novembro]] [[2008]], meze de tutmonda [[ekonomia krizo de 2008|ekonomia krizo]] la unua [[afrik-usonanoj|afrik-usona]] prezidento, [[Barack Obama]], estis elektita. En [[2010]], grava sanserva kaj financaj reformoj estis realigitaj. En [[2011]], atako de la [[Usona Mararmeo|Usona Mararmea]] [[Maaelao]] en [[Pakistano]] mortigis la gvidanton de [[Alkaido]], [[Osama bin Laden]]. La [[Iraka milito]] finiĝis per la translokigo de restantaj usonaj trupoj. == Geografio == === Topografio === [[Dosiero:USA topo en.jpg|eta|{{centre|Topografia mapo de Usono}}]] [[Dosiero:Horzonoj en Usono.svg|eta|maldekstra|{{centre|Horzonoj nur en Usono}}]] [[Dosiero:Grand canyon yavapal point 2010.JPG|eta|{{centre|La [[Granda Kanjono]], landformo skulptita de la [[rivero Kolorado]]}}]] La landa areo de la [[koheraj subŝtatoj (Usono)|koheraj subŝtatoj]] estas ĉirkaŭ 7,700,000&nbsp;km². [[Alasko]], disigita de tiuj koheraj subŝtatoj kaj situanta proksime de [[Kanado]], estas la plej granda subŝtato kun 1,480,000&nbsp;km². [[Havajo]], insularo en la centra [[Pacifiko]], sudokcidente de [[Nordameriko]], havas iom pli 16,000&nbsp;km²<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.ers.usda.gov/publications/arei/eib16/chapter1/1.1/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060808222823/http://www.ers.usda.gov/publications/arei/eib16/chapter1/1.1/ |arkivdato=2006-08-08 }}</ref>. Usono estas la tria aŭ kvara plej granda lando laŭ totala areo (tero kaj akvo), en la vico malantaŭ [[Rusio]] kaj Kanado kaj tuj super aŭ sub [[Ĉinio]]. La situo en la vico varias dependante de kiom da teritorioj postulitaj de Ĉinio kaj [[Barato]] estas kalkulitaj, kaj kiel oni kalkulas la grandecon de Usono. Kalkuloj por la tuta teritorio de Usono povas varii de 9,522,055&nbsp;km²<ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/616563/United-States</ref> al 9,629,091&nbsp;km²<ref>http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2005/Table03.pdf</ref> kaj eĉ 9,826,676&nbsp;km²<ref name="WF">{{Citaĵo el la reto |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20181225135647/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html%20 |arkivdato=2018-12-25 }}</ref>. Inkluzive nur de la landa areo, Usono estas tria laŭ grandeco malantaŭ Rusio kaj Ĉinio, tuj antaŭ Kanado.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://web.archive.org/web/20080208233209rn_1/education.yahoo.com/reference/factbook/countrycompare/area/3d.html|titolo=Area Country Comparison Table - Yahoo! Education|alirdato=2023-03-31|eldoninto=Web.archive.org}}</ref> La nacia teritorio de Usono havas diversajn [[terformo]]jn kaj [[reliefo]]jn. Enirante en la internon, la marborda ebenaĵo de la [[atlantiko|Antlantika marbordo]] cedas paŝon por la [[foliarbaro]]j kaj la [[altebenaĵo]] [[Piedmonto]]. La [[Apalaĉoj]] disigas la orientan marbordon de la [[Grandaj Lagoj]] kaj la herbejoj de la [[Usona Mez-Okcidento|Mezokcidento]]. La rivero [[Misisipo]]-[[Misuro]], la kvara plej longa riversistemo de la mondo, fluas plejparte nord-suden tra la koro de la lando. La plata, fekunda [[prerio]] de la [[Nordamerikaj Grandaj Ebenaĵoj]] etendiĝas okcidenten, interrompita de altebenaĵa regiono en la sudoriento. La [[Roka Montaro]], ĉe la okcidenta flanko de la [[Nordamerikaj Grandaj Ebenaĵoj]], etendiĝas de nordo al sudo trans la lando, atingante altecojn je 4 300 metroj en [[Kolorado]]. En pli fora okcidento estas la ŝtona [[Granda Baseno]] kaj dezertoj kiel ekzemple la [[Mojave-dezerto]]. La montarĉenoj [[Sierra Nevada]] kaj [[Kaskada Montaro]] estas proksimaj al la marbordo de [[Pacifiko]]. Je 6 194 metroj, en [[Alasko]], la [[Monto McKinley]] estas la plej alta pinto en la lando kaj en Nordameriko. Aktivaj [[vulkano]]j estas oftaj ĝenerale en Alasko kaj [[Aleutaj insuloj]], kaj Havajo estas subŝtato kiu konsistas el vulkaninsuloj. La granda vulkano situanta sub la [[Nacia Parko Yellowstone]] en la Roka Montaro estas la plej granda vulkanaĵo de la [[kontinento]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-05-25 |arkivurl=https://archive.is/20120525210051/dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html |arkivdato=2012-05-25 }}</ref> === Klimato === [[Dosiero:Katrina 2005-08-29 1615Z.jpg|eta|maldekstra|[[Uragano Katrina]] ĉe la suda marbordo de Usono en 2005.]] Pro la granda vasteco kaj geografia diverseco de Usono, ĝi havas [[Klimata klasifiko de Köppen|ĉiajn klimatojn]]. Oriente en la [[meridiano]] [[100]], la klimato varias de humida [[kontinenta klimato]] en la nordo ĝis humida [[subtropika klimato]] en la sudo. La suda pinto de [[Florido]] estas [[tropiko|tropika]], samkiel [[Havajo]]. La [[Nordamerikaj Grandaj Ebenaĵoj]] okcidente de la meridiano 100 estas [[duonseka klimato|duon-senpluvaj]]. Multaj el la okcidentaj montoj estas [[alpoj|alpaj]]. La klimato estas senpluva en la [[Granda Baseno]], dezertas en la [[sudokcidenta Usono|Sudokcidento]], [[mediteranea klimato|mediteraneas]] en la marborda [[Kalifornio]], kaj [[oceana klimato|oceana]] en marborda [[Oregono]], [[Vaŝingtono]] kaj suda [[Alasko]]. La plej granda parto de Alasko karakteriziĝas je [[subarkta klimato|subarkta]] aŭ [[polusa klimato|polusa]]. La ekstremaj meteologiaj fenomenoj ne estas maloftaj. La subŝtatoj kiuj limas kun la [[Meksika golfo]] estas trafataj de [[uragano]]j, kaj la plejmulto el la [[tornado]]j de la mondo okazas ene de la lando, plejparte en areo neformale nomata ''"Tornada aleo"''<ref>[https://web.archive.org/web/20070701131631/http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp artikolo ''Tornado Alley, USA: New map defines nation's twister risk'' ("«Tornada Aleo» en Usono: Nova mapo difinas la tornado-riskon de la nacio") en la gazeto kaj retejo ''Science News'', semajno de la 11-a de majo 2002; vol. 161, n-ro 19, p. 296, arkivigita en julio 2007] ({{en}})</ref> de la [[Usona Mez-Okcidento|Mezokcidento]]. === Floraro kaj bestaro === [[Dosiero:Haliaeetus leucocephalus in flight over KSC.jpg|eta|La [[kalva aglo]], nacia birdo de Usono ekde 1782.]] Usono estas konsiderata «[[egdiversaj landoj|egdiversa lando]]»: ĉirkaŭ 17 000 specioj de [[vaskulaj plantoj]] troviĝas en la [[koheraj subŝtatoj (Usono)|koheraj subŝtatoj]] kaj [[Alasko]], kaj pli ol 1 800 specioj de [[angiospermoj]] estas troveblaj nur en [[Havajo]], el kiuj malmultaj kreskas en la kontinento.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130724222726/http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |arkivdato=2013-07-24 }}</ref> Usono estas hejmo por multaj bestospecioj. Inter ili pli ol 400 specioj de [[mamulo]]j, 750 de [[birdo]]j, kaj 500 de [[reptilio]]j kaj [[amfibio]]j.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20030709134320/http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html |arkivdato=2003-07-09 }}</ref> Ĉirkaŭ 91 000 malsamaj specioj de [[insekto]]j estis priskribitaj.<ref>http://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm</ref> La Leĝo pri Specioj en Danĝero de [[1973]] protektas minacitajn kaj endanĝerigitajn speciojn kaj iliajn [[habitato (ekologio)|vivejojn]], kiuj estas gvidataj kaj prizorgataj de la [[Fiŝkapta kaj Natura Servo de Usono]]. Ekzistas 58 naciaj parkoj kaj centoj da aliaj federaciaj administritaj parkoj, arbaroj, kaj sovaĝejoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://home.nps.gov/applications/release/Detail.cfm?ID=639 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20061001195645/http://home.nps.gov/applications/release/Detail.cfm?ID=639 |arkivdato=2006-10-01 }}</ref> Entute, la registaro posedas 28.8% areoj en la kampara regiono de la lando.<ref name=FL>{{Citaĵo el la reto |url=http://johnshadegg.house.gov/rsc/Federal%20Land%20Ownership--May%202005.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090309172818/http://johnshadegg.house.gov/rsc/Federal%20Land%20Ownership--May%202005.pdf |arkivdato=2009-03-09 }}</ref> La plej granda parto da ili estas protektitaj, kvankam la cetero estas luata por elfosado de [[petrolo]] kaj [[tergaso]], [[minado]]. Nur 2.4% de la teritorio estas uzata kun [[armeo|armeaj celoj]].<ref name=FL/> == Politiko == === Teritoria organizado === [[Dosiero:US insular areas.svg|eta|maldekstra|240ra|Mapo de Usono kaj ties dependaĵoj]] Usono estas [[Federacio|federacia]] [[regno]] konsistanta el 50 subŝtatoj. La originaj dek tri ŝtatoj estis la sukcedintoj de la [[Dek tri Kolonioj]] kiuj ribelis kontraŭ la [[Brita Imperio]]. Iom post la sendependiĝo, oni kreis tri novajn subŝtatojn surbaze de aliaj jam ekzistantaj: [[Kentukio]] el [[Virginio]]; [[Tenesio]] el [[Nord-Karolino]] kaj [[Maine|Majno]] el [[Masaĉuseco]].<ref>Scheb, John M., and John M. Scheb II (2002). ''An Introduction to the American Legal System''. Florence, KY: Delmar, p. 6. ISBN 0-7668-2759-3.</ref> La plejparto de la aliaj ŝtatoj estis kreitaj surbaze de teritorioj akiritaj per militoj aŭ aĉetado de la registaro. [[Vermonto]], [[Teksaso]] kaj [[Havajo]] estas la esceptoj: ili estis sendependaj ŝtatoj antaŭ la integriĝo en la Unio. Dum la [[Usona Enlanda Milito]], [[Okcidenta Virginio]] disiĝis de Virginio. La plej laste kreita ŝtato estas Havajo, kiu atingis la agnoskon kiel subŝtato la [[21-an de aŭgusto]] [[1959]]. La Usono federacia registaro ne permesu ŝtatoj apartiĝi de la unio<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm|titolo=U.S. Senate: Constitution of the United States|alirdato=2023-03-31|eldoninto=Senate.gov}}</ref> La subŝtatoj konsistigas la plejparton de la usona teritorio; la aliaj du areoj kiuj estas konsiderataj integra parto de la lando estas la [[Vaŝingtono|distrikto Kolumbio]], la [[federacia distrikto]] kie troviĝas la ĉefurbo [[Vaŝingtono]], kaj la [[Palmiro|roko Palmiro]], senhoma teritorio sed aneksita, situanta en [[Pacifiko]]. Usono ankaŭ posedas kvin grandajn transmarajn teritoriojn: [[Puerto-Riko]] kaj la [[Usonaj Virgulininsuloj]] en [[Karibio]] kaj [[Usona Samoo]], [[Gvamo]] kaj [[Nord-Marianoj]] en Pacifiko. Naskiĝintoj en tiuj teritorioj, krom Usona Samoo, havas la usonan civitanecon. La usonaj civitanoj kiuj loĝas en tiuj teritorioj havas multajn el la rajtoj kaj devoj kiej tiuj de la civitanoj kiuj naskiĝas en la subŝtatoj; tamen, ili ne pagas federaciajn impostojn, ne povas voĉdoni en la usonaj prezident-balotadoj kaj nur havas reprezentanton kiel observanto en la Kongreso. ''[[Ne-enkorpigitaj teritorioj|Ne-enkorpigita teritorio]]'' estas termino uzata en Usono por teritorio kiu estas administrata de Usono, sed ne estas integra parto de Usono. {{Ĉefartikolo|Usona ŝtato}} {{Ĉefartikolo|Flagoj de Usono}} {{-|maldekstra}} === Registaro kaj elektoj === [[Dosiero:Capitol Building Full View.jpg|eta|La okcidenta fasado de la [[Kapitolo]], kun la [[Kongreso de Usono]]]] Usono estas la plej antikva federacio ankoraŭ funkcianta en la mondo.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://archives.starbulletin.com/1999/10/18/special/story4.html|titolo=Honolulu Star-Bulletin Local News|alirdato=2023-03-31|eldoninto=Archives.starbulletin.com}}</ref> Ĝi estas [[konstitucio|konstitucia]], [[reprezenta demokratio|reprezenta]] kaj [[demokratio|demokratia]] [[respubliko]], «en kiu la regado de la plimulto estas reguligita per la rajtoj de la minoritatoj, protektitaj de la leĝo». La registaro estas per la [[disigo de povoj]], difinita de la [[Usona Konstitucio|Konstitucio]], kiu funkcias kiel la supera laŭleĝa dokumento de la lando. En la usona federaciisma sistemo, civitanoj estas kutime submetitaj je tri registarniveloj: federacia, ŝtata kaj loka; la devontigoj de la loka administracio estas ofte dividitaj inter distrikta kaj municipa registaroj. En preskaŭ ĉiuj kazoj, administraj kaj leĝdonaj ŝtatlaboristoj estas elektitaj per rekta voĉdono de la civitanoj, loĝantoj de la distrikto. Ekzistas neniu [[proporcia balotsistemo]] je la federacia nivelo, kaj ĝi estas tre malofta je pli malaltaj niveloj. [[Dosiero:WhiteHouseSouthFacade.JPG|eta|maldekstra|La suda fasado de la [[Blanka Domo (Vaŝingtono)|Blanka Domo]], hejmo kaj oficejo de la [[Prezidento de Usono|Usona prezidento]]]] La federacia registaro dividiĝas en tri branĉojn: * [[Leĝdona povo]]: La [[duĉambra parlamento|Duĉambra]] [[kongreso de Usono|Kongreso]], konsistanta el la [[usona Senato|Senato]] kaj la [[Usona Domo de Reprezentantoj|Ĉambro de Reprezentantoj]], ĝi faras la federaciajn leĝojn, deklaras militon, aprobas traktatojn, administras la publikajn buĝetojn, kaj havas la potencon por depovigo, per kiu ĝi povas forigi ŝtatlaboristojn de la registaro. * [[Plenuma povo]]: La [[prezidento de Usono|prezidento]] estas la [[ĉefkomandanto]] de la militistaro, povas [[veto]]i leĝprojektojn antaŭ ili iĝas leĝo, kaj nomumas la membrojn de la Konsilio de Ministroj (sub aprobo de la Senato) kaj aliajn ŝtatlaboristojn, kiuj administras kaj observas federaciajn leĝojn kaj politikojn. * [[Juĝista povo]]: La [[Usona Ĉefkortumo|Ĉefkortumo]] kaj pli malaltaj federaciaj tribunaloj, kies juĝistoj estas nomumitaj de la prezidento kun la aprobo de la Senato, ĝi interpretas leĝojn kaj forigas tiujn, kiujn ĉi institucio konsideras kontraŭkonstituciaj. [[Dosiero:USSupremeCourtWestFacade.JPG|eta|La okcidenta fasado de la sidejo de la [[Supera Kortumo de Usono]]]] La Domo de Reprezentantoj havas 435 elektitajn membrojn, ĉiu el ili reprezentas kongresan distrikton por dujara periodo. La sidlokoj de la Ĉambro estas disdonataj inter la ŝtatoj laŭ loĝantaro ĉiun dekan jaron. En la [[Usona censo de 2000|censo de 2000]], sep subŝtatoj havis la minimumon je unu reprezentanto, dum [[Kalifornio]], la plej loĝata ŝtato, havis kvindek tri. La Senato havas 100 membrojn en kiu ĉiu ŝtato havas du senatanojn, elektitajn por sesjaraj oficperiodoj; triono de la sidlokoj estas elektita ĉiun duan jaron. La prezidento estas elektata por kvarjara periodo kaj povas esti reelektita por ne pli ol du fojoj. La prezidento ne estas elektebla per rekta voĉdonado, sed per nerekta balot-sistemo en kiu la voĉdonoj estas distribuitaj laŭ ŝtato. La Ĉefkortumo, gvidata de la Ĉefjuĝisto de Usono, havas naŭ membrojn, kiuj labori ĝismorto. La subŝtataj registaroj estas strukturitaj pli malpli simile; [[Nebrasko]] estas escepto ĉar ĝi havas nur unuĉambran parlamenton. La guberniestro de ĉiu ŝtato estas rekte elektita. Kelkaj ŝtatjuĝistoj kaj kabinetoficistoj estas nomumitaj de la guberniestroj de la respektivaj ŝtatoj, dum aliaj estas elektitaj per la popola voĉdono. Ĉiuj leĝoj kaj registaraj proceduroj estas submetitaj al jura revizio, kaj ajna leĝo kontraŭkonstitucia estas nuligita. La originala teksto de la konstitucio establas la strukturon kaj respondecajn kampojn de la federacia registaro kaj ĝian rilaton kun la unuopaj subŝtatoj. La Artikolo 1 de la konstitucio protektas la rajton je «bona rimedo» (''[[Habeas corpus]]''), kaj la Artikolo 2 garantias la rajton je juĝo kun juĝistoj en ĉiuj krimprocezoj. Amendoj al la Konstitucio bezonas la aprobon de tri kvaronoj de la ŝtatoj. La konstitucio estis ŝanĝita dudek sep fojojn; la unuaj dek konstituciaj amendoj, kiuj konsistigas la [[Bill of Rights (Usono)|Ĉarton de Rajtoj]]; kaj la [[dek kvara amendo]] formas la centran bazon de la individuaj rajtoj de la usonanoj. === Partioj kaj ideologioj === [[Dosiero:Barack Obama&nbsp;- ITN.jpg|eta|altdekstre|[[Barack Obama]] parolante kun la Ĉefjuĝisto [[John Roberts]], 20-an de januaro 2009]] Usono funkcias sub [[dupartia sistemo]] dum la plej granda parto de ĝia historio. Por elekteblaj oficperiodoj je bazaj niveloj, la ŝtate administritaj antaŭbalotoj elektas la plej gravajn parti-kandidatojn por postaj parlamentaj balotadoj. Ekde la parlamenta balotado de [[1856]], la plej gravaj partioj estis la [[Demokrata Partio]], fondita en [[1824]], kaj la [[Respublikana Partio]], fondita en [[1854]]. Ekde la [[Usona Enlanda Milito]], ne estis sukcesa triapartia prezidenta kandidato. Ene de la usona politika kulturo, la Respublikana Partio estas konsiderita centro-dekstra aŭ «konservativa» kaj la Demokrata Partio estas konsiderita centro-maldekstra aŭ «liberala». La subŝtatoj de la [[Nordorienta Usono|Nordoriento]] kaj [[Kalifornio|Okcidenta marbordo]] kaj kelkaj el la subŝtatoj de la Regiono de [[Grandaj Lagoj]], konataj kiel «bluaj subŝtatoj», estas relative liberalaj. La «ruĝaj subŝtatoj» de la sudaj subŝtatoj kaj partoj de la [[Nordamerikaj Grandaj Ebenaĵoj]] kaj [[Roka Montaro]] estas relative konservativaj. La gajninto de la prezidant-elekto de [[2008]], la demokrato [[Barack Obama]], estas la 44-a usona prezidento. Ĉiuj antaŭaj prezidentoj estis viroj el nur eŭropa deveno. La sesmonataj elektoj de [[2010]] vidis la ascendon de la Respublikana Partio kaj ĝia regado super la Domo de Reprezentantoj kaj super parto de la Senato, kie la demokratoj retenas la plimulton. En la 112-a Usona Kongreso, la Senato konsistas el 51 demokratoj, du [[Senpartiano|senpartianoj]] kiuj aliĝas al la demokratoj, kaj 47 respublikanoj; la Domo konsistas el 242 respublikanoj kaj 193 demokratoj. Ekzistas 29 respublikanaj kaj 20 demokrataj subŝtataj guberniestroj, same kiel unu sendependa. === Prezidentoj === {{Ĉefartikolo|Listo de prezidantoj de Usono}} La usona [[Elektantaro (Usono)|elektantaro]] (angle: ''United States Electoral College'') estas la meĥanismo establita de la [[usona konstitucio]] por la nerekta elekto de la [[prezidanto de Usono]] kaj [[vicprezidanto de Usono]]. Civitanoj de Usono voĉdonas en ĉiu subŝtato en ĝenerala balotado por elekti aron de "elektantoj," kiuj ĵuris voĉdoni por la kandidato de iu partio. === Eksterlandaj rilatoj kaj militistaro === [[Dosiero:ArmenianEmbassyWashingtonDC01.jpg|eta|La armena ambasado en [[Vaŝingtono]].]] Usono havas tutmonde ekonomian, politikan, kaj armean influon. Ĝi estas konstanta membro de la [[Konsilio de Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj]] kaj Novjorko gastigas la ĉefstabejon de [[Unuiĝintaj Nacioj]]. Ĝi estas membro de la [[G8]],<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.g8.utoronto.ca/what_is_g8.html|titolo=What are the G7 and the G8?|alirdato=2023-03-31|eldoninto=G8.utoronto.ca|arkivurl=https://web.archive.org/web/20201127055741/http://www.g8.utoronto.ca/what_is_g8.html|arkivdato=2020-11-27}}</ref> [[G20]], kaj [[Organizo por Ekonomia Kunlaborado kaj Evoluo]]. Preskaŭ ĉiuj landoj havas ambasadojn en [[Vaŝingtono]], kaj multaj havas konsulejojn en la tuta lando. Same, preskaŭ ĉiuj nacioj gastigas usonajn diplomatiajn misiojn. Tamen, [[Kubo]], [[Irano]], [[Nord-Koreio]], [[Butano]], [[Libio]], [[Sudano]] kaj la [[Respubliko Ĉinio]] (Tajvano) ne havas formalajn diplomatiajn rilatojn kun Usono. Usono havas «[[Speciala Rilato|Specialan Rilaton]]» kun [[Britio]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1390800/Obama-reaffirms-special-relationship-US-historic-speech-MPs.html|titolo=Obama reaffirms our 'special' relationship with US in historic speech to MPs &#124; Daily Mail Online|alirdato=2023-03-31|familia nomo=Chapman|persona nomo=James|dato=2011-05-26|eldoninto=Dailymail.co.uk}}</ref> kaj fortajn ligojn kun [[Kanado]],<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150924135055/http://www.fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf |arkivdato=2015-09-24 }}</ref> [[Aŭstralio]],<ref>http://www.worldcat.org/title/australia-background-and-us-relations/oclc/70208969?title=&detail=&page=frame&url=http%3A%2F%2Fwww.fas.org%2Fsgp%2Fcrs%2Frow%2FRL33010.pdf%26checksum%3Df2a13dd063242d8cf4b00dfda18441af&linktype=digitalObject</ref> [[Nov-Zelando]],<ref>http://www.fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf</ref> la [[Filipinoj]],<ref>http://www.fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf</ref> [[Japanio]],<ref>http://www.fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf</ref> [[Sud-Koreio]],<ref>http://www.fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf</ref> kaj [[Israelo]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120510103806/http://www.fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf |arkivdato=2012-05-10 }}</ref> Ĝi ankaŭ kunlaboras kun aliaj [[NATO]]-membroj pri militistaro kaj sekurecproblemoj kaj kun siaj najbaroj per la [[Organizaĵo de Amerikaj Ŝtatoj]] kaj [[Libera komerco|liberkomercaj]] interkonsentoj kiel ekzemple la triflanka [[NAFTA]] kun Kanado kaj [[Meksiko]]. En [[2008]], Usono elspezis nete 28 665 milionojn da dolaroj por [[oficiala evoluasistado]], la plej granda kvanto en la mondo. Tamen, taksita kiel parto de la [[Malneta enlanda produkto]], la usona kontribuo de 0,18% viciĝis inter la lastaj lokoj inter dudek tri helpdonaj ŝtatoj. En kontrasto, la privataj usonaj entreprenoj estas relative pli malavaraj.<ref>http://www.globalissues.org/article/35/us-and-foreign-aid-assistance</ref> La prezidento posedas la titolon ''Ĉefkomandanto'' de la nacia armeo kaj nomumas ĝiajn gvidantojn, la [[Usona Sekretario pri Defendo]] kaj la [[Usona Stabestraro]]. La [[Usona Departemento pri Defendo]] administras la armeon, inkluzive de la [[Usona terarmeo|Terarmeo]], [[usona mararmeo|Mararmeo]], [[marista infanterio de Usono|Martrupo]], kaj [[Usona aerarmeo|Aerarmeo]]. La [[Marborda gardistaro]] estas prizorgata de la [[Usona Departemento pri Nacia Sekureco]] en [[pactempo]] kaj la [[Usona Departemento de la Mararmeo]] en milita tempo. En 2008, la armeo havis 1,4 milionojn da aktivaj membroj. La rezervoj kaj la [[Nacia Gvardio de Usono|Nacia gvardio]] entute havis 2,3 milionojn da trupanoj. La Ministerio pri Defendo ankaŭ dungis proksimume 700 000 civilulojn, sen inkludo de solduloj. [[Dosiero:Flickr - The U.S. Army - Freedom Field.jpg|eta|maldekstra|Soldatoj de la [[Usona armeo]] en la Sekurejo de [[Ur]], ekstere de [[Bagdado]].]] [[Militservo]] estas libervola, kvankam deviga militservo povas okazi en milita tempo pere de la Selektema Servosistemo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.sss.gov/what.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120915102215/http://www.sss.gov/what.htm |arkivdato=2012-09-15 }}</ref> Usonaj fortoj povas esti rapide disfalditaj danke al la granda aro de aviadil-transportiloj de la Aerarmeo, la dek unu aktivaj [[Aviadila ŝipo|aviadilaj ŝipoj]] de la mararmeo troviĝas en la [[Atlantiko]] kaj [[Pacifiko]]. La militistaro funkciigas 865 [[militbazo]]jn kaj instalaĵojn eksterlande.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.defense.gov/pubs/BSR_2008_Baseline.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100228030019/http://www.defense.gov/pubs/BSR_2008_Baseline.pdf |arkivdato=2010-02-28 }}</ref> La amplekso de tiu tutmonda armea ĉeesto instigis kelkajn akademiulojn priskribi Usonon kiel «imperio de bazoj».<ref>http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Magazine%20Documents/2009/May%202009/0509facts_fig.pdf</ref> Totala usona armea elspezado en 2008 egalis al pli ol 600 000 milionoj da dolaroj, tio estas je 41% pli ol la tutmonda armea elspezado kaj pli alta ol ĉiuj elspezoj de la 14 plej grandaj naciaj armeoj. La pokapa elspezado de 1 967 dolaroj estis proksimume naŭ foje pli granda ol la monda mezumo. Okupante 4% de la [[MEP]], tiu indico estis la dua plej alta inter la 15 plej altaj armeaj elspezantoj, post [[Saud-Arabio]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/15majorspenders |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100328104327/http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/15majorspenders |arkivdato=2010-03-28 }}</ref> La baza buĝeto por la Ministerio pri Defendo por [[2011]], 549 000 milionoj da dolaroj, estas pliiĝo de 3,4% inter [[2010]] kaj 85% pli alta ol tiu de [[2001]]; kromaj 159 000 milionoj da dolaroj estas proponitaj por la kampanjoj en [[Irako]] kaj [[Afganio]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://comptroller.defense.gov/defbudget/fy2012/FY2012_Budget_Request_Overview_Book.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110304062616/http://comptroller.defense.gov/defbudget/fy2012/FY2012_Budget_Request_Overview_Book.pdf |arkivdato=2011-03-04 }}</ref> En [[septembro 2010]], estis ĉirkaŭ 94 000 usonaj soldatoj disfalditaj en [[Afganio]], kaj 50 000 en Irako. Ĝis la [[5-an de januaro]] [[2011]], Usono travivis 4 432 armeajn mortojn dum la [[Iraka milito]], kaj 1 448 dum la [[Milito en Afganio (2001-2021)|milito en Afganio]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.cnn.com/2011/12/17/world/meast/iraq-troops-leave/index.html?hpt=hp_t1|titolo=Deadly Iraq war ends with exit of last U.S. troops|alirdato=2023-05-04|aŭtoro=Moni Basu|dato=2011-12-18|eldoninto=CNN}}</ref> == Ekonomio == {{Ĉefartikolo|Ekonomio de Usono}} [[Dosiero:NYC NYSE.jpg|eta|maldekstra|Konstruaĵo de la [[Novjorka Borso]], en [[Wall Street]].]] Usono havas [[Kapitalismo|kapitalisman]] miksitan ekonomion, kiu estas favorigata de riĉaj [[krudmaterialo]]j, tre evoluigita [[infrastrukturo]], kaj alta produktiveco.<ref>Wright, Gavin, kaj Jesse Czelusta, "Resource-Based Growth Past and Present", en ''Natural Resources: Neither Curse Nor Destiny'', ed. Daniel Lederman and William Maloney (World Bank, 2007), p. 185. ISBN 0-8213-6545-2.</ref> Laŭ la [[Internacia Monunua Fonduso]], la Usona MEP el 14,4 bilionoj da usonaj dolaroj konsistigas 24% el la Malneta Monda Produktado kaj preskaŭ 21% el la egala aĉetpovo. Ĝi havas la plej grandan nacian MEP en la mondo, kvankam ĝi estas proksimume 5% malpli ol la MEP de [[Eŭropa Unio]] en 2008. Ĝi estas la [[Listo de landoj laŭ MEP po kapo|17-a lando laŭ MEP po kapo]].<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/cofer/eng/cofer.pdf Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves]</ref> Usono estas la plej granda var-importisto kaj la tria plej granda eksportisto, kvankam eksportoj po kapo estas relative malaltaj. En 2008, la totala usona komerca deficito estis 696 000 milionoj da dolaroj.<ref name=Trade>http://greyhill.com/trade-statistics|publisher=Greyhill{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Advisors</ref> [[Kanado]], [[Ĉinio]], [[Meksiko]], [[Japanio]], kaj [[Germanio]] estas ĝiaj precipaj komercaj partneroj.<ref>[http://www.census.gov/foreign-trade/top/dst/current/balance.html] title = Top Ten Countries with which the U.S. Trades</ref> En 2007, veturiloj estas la ĉefaj importaĵoj kaj eksportaĵoj. La publika ŝuldo de Usono superis la ĉinan en 2010. Usono estas la dua lando, laŭ raporto, pri tutmonda konkurencivo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.csmonitor.com/USA/Politics/DC-Decoder/2011/0204/National-debt-Whom-does-the-US-owe |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120411202257/http://www.csmonitor.com/USA/Politics/DC-Decoder/2011/0204/National-debt-Whom-does-the-US-owe |arkivdato=2012-04-11 }}</ref> En 2009, la [[privata sektoro]] konsistis je 55,3% de la [[ekonomio]], la federacia registara aktiveco kalkulis je 24,1% kaj la aktiveco de la subŝtatoj kaj lokaj administracioj (inkluzive de federaciaj translokigoj) estis la ceteraj 20,6%. La ekonomio estas [[postindustria socio|postindustria]], en kiu la [[sektoro serva]] kontribuas per 67,8% de MEP, la nacio daŭre estas industria potenco. En la komercareo la precipa aktiveco laŭ enspezoj estas la komerco pogranda kaj pomalgranda; laŭ netaj enspezoj estas la [[industrio]], en kiu la [[kemia industrio|ĥemiaj produktoj]] estas la plej gravaj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://greyhill.com/gdp-by-industry/|titolo=GDP by Industry - Greyhill Advisors|alirdato=2023-05-04|eldoninto=Greyhill.com}}</ref> Usono estas la tria plej granda produktanto de petrolo en la mondo, same kiel ĝia plej granda importisto. [[Dosiero:Dollar11963A.JPG|eta|[[Usona dolaro]]. Dolaro estas la oficiala valuto ekde 1792.]] Ĝi estas la numero 1 en la mondo laŭ produktado de [[elektra energio|elektra]] kaj [[atomenergio|atom]]- [[energio]], same kiel [[likvigita natura gaso]], [[sulfuro]], [[fosfato]]j, kaj [[salo]]. Dum [[agrikulturo]] reprezentas iom malpli ol 1% el MEP, Usono estas la plej elstara en la mondo produktanto de [[maizo]]<ref>[http://www.grains.org/page.ww?section=Barley,+Corn+%26+Sorghum&name=Corn] arkive [http://web.archive.org/web/20080112182404/http://www.grains.org/page.ww?section=Barley,+Corn+%26+Sorghum&name=Corn]</ref> kaj [[sojfabo]]j. La [[Novjorka Borso]] estas tutmonde la plej granda laŭ dolarkvanto. [[Koka-kolao]],<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.worldwatch.org/node/5442 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080316060234/http://www.worldwatch.org/node/5442 |arkivdato=2008-03-16 }}</ref> [[McDonald's]] kaj [[Microsoft]] estas la tri plej rekonataj usonaj markoj en la mondo.<ref>[http://www.cheskin.com/view_news.php?id=2] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120312001935/http://www.cheskin.com/view_news.php?id=2|date=2012-03-12}} Sony, LG, Wal-Mart among Most Extendible Brands</ref> En la tria jarkvarono de 2010, la usona laborforto konsistis el 154,4 milionoj da homoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.census.gov/compendia/statab/2009/tables/09s0724.xls |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=http://webarchive.loc.gov/all/20120209192518/http%3A//www%2Ecensus%2Egov/compendia/statab/2009/tables/09s0724%2Exls |arkivdato=2012-02-09 }}</ref> Kun 21,2 milionoj da homoj, la registaro estas la ĉefa dunganto. La plej granda privata dungosektoro estas sanservo kaj socia asistado, kun 16,4 milionoj da homoj. Proksimume 12% el laboristoj estas [[sindikato|sindikatigitaj]], kompare kun 30% en [[Okcidenta Eŭropo]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.iht.com/articles/2005/06/14/news/europe.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2005-06-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20050616015106/http://www.iht.com/articles/2005/06/14/news/europe.php |arkivdato=2005-06-16 }}</ref> Laŭ listo de la [[Monda Banko]], Usono estas la unua lando en kiu pli facilas la dungado kaj pagado al laboristoj. En 2009, Usono havis la trian plej altan labor-produktivecon por persono en la mondo, malantaŭ [[Luksemburgo]] kaj [[Norvegio]]. Ĝi estis kvara laŭ produktiveco por horo, malantaŭ tiuj du landoj kaj [[Nederlando]]. Kompare kun [[Eŭropo]], la korporaciaj kaj personaj impostoj estas ĝenerale pli altaj, dum laboraj kaj, precipe, konsumimpostoj estas pli malaltaj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,662737-2,00.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100107005616/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,662737-2,00.html |arkivdato=2010-01-07 }}</ref> === Vidu ankaŭ por ekonomio === * [[Agrikulturo de Usono]] * [[Malriĉo en Usono]] * [[Moneroj de usona dolaro]] * [[Usona dolaro]] == Infrastrukturo == === Transporto === [[Dosiero:Map of current Interstates.svg|eta|Mapo de la Interŝtata Aŭtovoj-Reto kiu etendiĝas sur 75.376 km.<ref>http://www.fhwa.dot.gov/interstate/faq.htm#question3</ref>]] Estante evoluinta lando, Usono havas unu el la plej modernaj kaj ampleksaj transportaj infrastrukturoj: 6.465.799&nbsp;km de [[aŭtovojo]]j, 226.427&nbsp;km da [[fervojo]]j, 15.095 [[flughaveno]]j kaj 41.009&nbsp;km de akvovojoj. Por plejparto de la loĝantaro, la aŭto estas la ĉefa transportilo. En [[2003]] estis 759 aŭtoj por ĉiu 1.000 homoj, kompare kun 472 por ĉiu 1.000 loĝantoj de la [[Eŭropa Unio]]. Pli ol 40% el la personaj veturiloj estas [[kamioneto]]j, [[sport-utila veturilo|sportutilaj veturiloj]] aŭ leĝeraj kamionoj. La averaĝa usonano (inkluzive de stirantoj kaj ne stirantoj) veturas dum 55 minutoj por 47&nbsp;km ĉiutage.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_02.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070929125646/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_02.html |arkivdato=2007-09-29 }}</ref> La tuta civila aerindustrio estas privata, plejparto el la ĉefaj flughavenoj estas publikaj. La tri fluglinioj plej grandaj en la mondo havas usonan kapitalon: [[Southwest Airlines]], [[American Airlines]] kaj [[Delta Air Lines]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.iata.org/ps/publications/wats-passenger-carried.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100323213100/http://www.iata.org/ps/publications/wats-passenger-carried.htm |arkivdato=2010-03-23 }}</ref> El la 30 flughavenoj kun pleja pasaĝertrafiko en la mondo, 16 troviĝas en Usono. La plej uzata estas la [[flughaveno Hartsfield-Jackson]] en [[Atlanto]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.airports.org/cda/aci_common/display/main/aci_content07_c.jsp?zn=aci&cp=1-5-54-55_666_2__ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120429000000/http://www.airports.org/cda/aci_common/display/main/aci_content07_c.jsp?zn=aci&cp=1-5-54-55_666_2__ |arkivdato=2012-04-29 }}</ref> Dum la vartransportado per fervojoj estas tre grava, relative malmultaj personoj ĝin uzas por vojaĝi, ene aŭ inter la urbaj zonoj.<ref>http://www.gao.gov/products/GAO-07-15</ref> Nur 9% el la loĝantaro uzas la publikan transporton por atingi laborlokon, tre malalta nivelo kompare kun 38,8% en Eŭropo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.policy.rutgers.edu/vtc/documents/TOD.Euro-Style_Planning-Renne-Wells.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140912143021/http://www.policy.rutgers.edu/vtc/documents/TOD.Euro-Style_Planning-Renne-Wells.pdf |arkivdato=2014-09-12 }}</ref> Ankaŭ la uzado de [[biciklo]]j estas minimuma, multe pli malalta ol en Eŭropo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.transalt.org/files/resources/other/010901TQpdf021.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080216000017/http://www.transalt.org/files/resources/other/010901TQpdf021.pdf |arkivdato=2008-02-16 }}</ref> [[Dosiero:Hoover dam from air.jpg|eta|La [[baseno Hoover]] donas hidroelektran enerion kaj trinkeblan akvon por la sudoriento de la lando.]] === Energio === Totala energikonsumo enlanda estas 3,873 bilionoj da [[kWh]] jare, kies ekvivalento estas konsumo de 7,8 tunoj da [[petrolo]] po kapa ĉiujare. En [[2005]], ĉirkaŭ 40% de tiu energio venis el la petrolo, 23% el [[karbo]] kaj 22% el [[tergaso]]; la cetero venis el [[nuklea centralo|nukleaj centraloj]] kaj fontoj el [[renoviĝanta energio]].<ref>http://www.eia.doe.gov/emeu/aer/pdf/pages/sec1_3.pdf</ref> Usono estas la lando kiu pli konsumas petrolon kaj tergason: ĉiujare ĝi uzas 19,5 milionojn da bareloj da petrolo kaj 627.200 m³ milionoj da tergaso.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20181226073521/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html%20 |arkivdato=2018-12-26 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2181rank.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120129051956/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2181rank.html |arkivdato=2012-01-29 }}</ref> Aliflanke, en la lando troviĝas la 27% el la monda karborezervoj.<ref name="BPReview">{{Citaĵo el la reto |url=http://www.bp.com/liveassets/bp_internet/globalbp/globalbp_uk_english/reports_and_publications/statistical_energy_review_2007/STAGING/local_assets/downloads/spreadsheets/statistical_review_full_report_workbook_2007.xls |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090206104056/http://www.bp.com/liveassets/bp_internet/globalbp/globalbp_uk_english/reports_and_publications/statistical_energy_review_2007/STAGING/local_assets/downloads/spreadsheets/statistical_review_full_report_workbook_2007.xls |arkivdato=2009-02-06 }}</ref> Dum jardekoj, la [[nuklea energio]] ludis limigitan rolon en la energiproduktado kune kun la plejmulto de evoluintaj landoj, parte pro la publika reago post la [[akcidento en Three Mile Island]]. Tamen, en [[2007]] la registaro ricevis plurajn petojn pri la konstruado de novaj nukleaj centraloj, per kio konsiderinde malkreskus la uzado de [[fosilia brulaĵo|fosiliaj brulaĵoj]]<ref>http://www.economist.com/science/displaystory.cfm?story_id=9762843</ref> kaj ŝanĝoj en la politiko pri energio de Usono. Dum lastaj jaroj multe kreskis elminigado de [[skistogaso]], kio igis Usonon la plej granda gasproduktanto kaj vekis grandan interesiĝon pri tiu energifonto tra la tuta mondo. == Edukado, scienco kaj teknologio == [[Dosiero:University-of-Virginia-Rotunda.jpg|eta|maldekstra|[[Universitato de Virginio]], [[Monda heredaĵo de Unesko]], fondita de [[Thomas Jefferson]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140801114734/http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php |arkivdato=2014-08-01 }}</ref>]] Usona publika eduko estas prizorgata de la ŝtato kaj lokaj administracioj, reguligitaj de la [[Usona Departemento de Edukado]]. La edukado estas deviga por infanoj ekde 6- aŭ 7-jariĝo (ĝenerale, [[infanĝardeno]] aŭ unua grado) ĝis la 18-jariĝo (kutime ĝis dekdua grado, fino de la mezlernejo); kelkaj subŝtatoj permesas al studentoj forlasi la lernejon je 16 aŭ 17 jaroj.<ref>http://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp</ref> Proksimume 12% el la infanoj estas edukitaj en privataj lernejoj kaj iom pli ol 2% el infanoj estas [[hejminstruo|hejmedukitaj]].<ref>http://www2.ed.gov/about/offices/list/oii/nonpublic/statistics.html</ref> Usono havas multajn konkurencivajn privatajn kaj publikajn altlernejojn, samkiel komunumajn lernejojn malfermajn al ĉiuj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110403044940/http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010 |arkivdato=2011-04-03 }}</ref><ref>http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2010-2011/top-200.html</ref> El la usonanoj kun pli ol 25 jaroj, 84.6% studentiĝis en [[mezlernejo]], 52.6% ekzameniĝis en iu [[kolegio]], 27.2% bakalaŭriĝis, kaj 9.6% ricevis la diplomiĝon.<ref>http://www.census.gov/prod/2004pubs/p20-550.pdf</ref> La baza procentaĵo je [[legoscio]] estas ĉirkaŭ 99%. [[Unuiĝintaj Nacioj]] donas al ĝi 0.97 laŭ legoscio, t.e. la 12-a en la mondo.<ref>For more detail on U.S. literacy, see [http://nces.ed.gov/NAAL/PDF/2006470.PDF A First Look at the Literacy of America’s Adults in the 21st century], U.S. Department of Education (2003).</ref> [[Dosiero:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|eta|La astronaŭto [[Buzz Aldrin]] dum la unua [[luntrafo]] de la homo en 1969.]] Usono estas monda gvidanto de la scienca esplorado kaj teknologia novigado ekde la fino de la [[19-a jarcento]].<ref>http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf</ref> En 1876, [[Alexander Graham Bell]] ricevis la unuan usonan [[patento]]n pro la [[telefono]]. La [[laboratorio]] de [[Thomas Alva Edison]] evoluigis la [[fonografo]]n, la unuan long-daŭran [[ampolo]]n, kaj la unuan realigeblan [[kinetoskopo|filmilon]]. [[Nikola Tesla]] estis pioniro en la esplorado de la [[alterna kurento]], la motoro de alterna kurento, kaj la [[radio]]. En la komenco de la 20-a jarcento, la aŭtofirmaoj de [[Ransom E. Olds]] kaj [[Henry Ford]] antaŭenigis la [[muntoĉeno]]n. La [[fratoj Wright]], en 1903, faris la unuan daŭrigan kaj regitan flugon per la [[flyer 1|unua aviadilo]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070912065254/http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp |arkivdato=2007-09-12 }}</ref> La pliiĝo de [[Naziismo]] en la [[1930-aj jaroj]] instigis multajn eŭropajn sciencistojn, inkluzive de [[Albert Einstein]] kaj [[Enrico Fermi]], enmigri al Usono. Dum la [[Dua Mondmilito]], la [[Projekto Manhattan]] evoluigis [[atombombo]]jn, tiel anoncante la atomepokon. La [[Kosmokonkuro]] produktis rapidajn progresojn en [[raketo (fajraĵo)|raketoj]], [[materiala scienco]], kaj [[informadiko]]. Usono plejparte evoluigis la [[ARPANET]] kaj ĝian posteulon, la [[Interreto]]. Hodiaŭ, plejparto el la esplorado kaj evoluofinancado (64%), venas de la privata sektoro.<ref>https://www.census.gov/compendia/statab/2008/tables/08s0775.xls</ref> Usono estas la ĉefgvidanto en la mondo de sciencaj esplorartikoloj.<ref>http://www.guardian.co.uk/education/2006/mar/21/highereducation.uk4</ref> Usonanoj posedas altnivelajn teknologiaĵojn,<ref>[https://web.archive.org/web/20101031091245/http://www.nationmaster.com:80/graph/med_tel_percap-media-televisions-per-capitahttp://www.nationmaster.com/graph/med_per_com_percap-media-personal-computers-per-capita listo ''Statistics > Televisions per capita (most recent) by country'' ("Statistiko > Televidiloj pokape (plej lastatempaj) laŭ lando") en la retejo ''NationMaster.com''], fonto: [[CIA World Factbook]], decembro 2003, arkivigita en oktobro 2010</ref> kaj preskaŭ duono el usonaj domoj havas aliron al Interreto tra [[larĝa bendo]].<ref>http://adage.com/digital/article?article_id=116136</ref> La lando estas la unua ellaboranto kaj kultivanto de [[genetike modifita organismo|genetike modifita manĝaĵo]], reprezentante la duonon de la bioteknologiaj kultivaĵoj de la mondo.<ref>http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/39/download/isaaa-brief-39-2008.pdf</ref> == Demografio == === Loĝantaro === [[Dosiero:US Census Population Graph from 1790.svg|eta|Evolucio de la loĝantaro (1790-2010).]] Laŭ raportoj de la [[Usona Buroo de la Censo]], fine de [[aprilo 2011]] loĝis en la lando {{unuo|311259187|personoj}}, inkluzive de ĉirkaŭ 11.2 milionoj da [[kontraŭleĝa enmigrado|kontraŭleĝaj enmigrintoj]].<ref>http://www.cis.org/articles/2008/back808.pdf</ref> La tria plej loĝata nacio en la mondo, post [[Ĉinio]] kaj [[Barato]].<ref>http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf</ref> Usono estas la sola industriigita nacio en kiu granda pliiĝo de la loĝantaro estas antaŭvidata.<ref name="PRC">{{Citaĵo el la reto |url=http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070604165856/http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html |arkivdato=2007-06-04 }}</ref> Kun naskfrekvenco de 13,82 por 1 000, 30% sub la monda mezumo, ĝia kresk-indico estas 0,98%, konsiderinde pli alta ol tiuj de [[Okcidenta Eŭropo]], [[Japanio]], kaj [[Sud-Koreio]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://www.webcitation.org/6F0FiNNzQ?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html |arkivdato=2013-03-10 }}</ref> En la fiska jaro 2010, oni koncedis restadpermeson al pli ol 1 miliono da enmigrintoj, la plej granda parto el ili eniris en la landon pere de [[familia rekunigo]].<ref name="LPR">[http://www.dhs.gov/xlibrary/assets/statistics/publications/lpr_fr_2010.pdf ''“U.S. Legal Permanent Residents in 2010”'' ("Usonaj laŭleĝaj daŭraj loĝantoj en 2010")]. Oficejo de Enmigrada Statistiko (''Office of Immigration Statistics''), Jara Fluo-Raporto (''Annual Flow Report'')</ref> [[Meksiko]] estis la plej elstara fonto de novaj loĝantoj dum pli ol du jardekoj; ekde 1998, Ĉinio, Barato, kaj la [[Filipinoj]] ankaŭ elstaris en tiu senco.<ref>http://www.dhs.gov/files/statistics/publications/LPR07.shtm</ref> Usonaj Laŭleĝaj Permanentaj Loĝantoj en 2010". Oficejo de Enmigrada Statistiko Jara Fluo-Raporto. [[Dosiero:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County-1396x955.png|eta|maldekstra|Mapo pri la precipaj etnaj grupoj de Usono.]] Usono havas tre diversan loĝantaron: tridek unu etnaj grupoj havas po pli ol unu miliono da membroj.<ref name="An2000">http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf</ref> La Eŭrop-usonaj estas la plej granda rasa grupo; [[german-usonanoj]], [[irland-usonanoj]], kaj [[Anglosaksa Ameriko|angl-usonanoj]] konsistigas tri el la kvar plej grandaj etnaj grupoj de la lando. [[Afrik-usonanoj]] estas la plej granda rasa malplimulto de la nacio kaj tria plej granda etna grupo. [[Aziaj usonanoj]] estas la dua plej granda rasa malplimulto de la lando; la du plej grandaj azi-usonaj etnoj estas la [[ĉinoj]] kaj [[filipinanoj]]. En 2010, la usona loĝantaro inkluzivis ĉirkaŭ 6 milionojn da homoj el indiĝena deveno: [[indianoj]] (1,8 milionoj) kaj [[inuitoj|alaskaj indiĝenoj]] (3,1 milionoj ekskluzive el tiu deveno) kaj 1,2 milionoj kun ia [[havajo|indiĝen-havaja]] aŭ [[pacifiko|pacifik-insula]] deveno (0,5 milionoj).<ref name="Cen2010Race">http://www.census.gov/prod/cen2010/briefs/c2010br-02.pdf</ref> La censo nun inkluzivas la kategorion "Some Other Race" (Aliaj rasoj) por «respondantoj nekapablaj identigi sin kun iu ajn» el ĝiaj kvin oficialaj ras-kategorioj; pli ol 19 milionoj da homoj estis poziciigitaj en tiu kategorio en 2010. [[Dosiero:Jackson Street San Francisco.JPG|eta|La ''[[Chinatown (San-Francisko)|Ĉina kvartalo]]'' en la urbo [[San-Francisko]] gastigas unu el la plej grandaj ĉinaj komunumoj de Usono.]] La kreskado de la hispanlingva komunumo (angle nomataj «Latinos» aŭ [[Latinameriko|hispanlingvaj latinamerikanoj]]) estas grava demografia tendenco. La 50,5 milionoj da hispanlingvaj latinamerikdevenaj usonanoj estas identigitaj kiel homogena etno de la Buroo de la Censo kvankam temas pri homoj el diversaj devenoj venintaj el la centro kaj sudo de Ameriko, el landoj kie la hispana estas parolata. 64% el la hispanlingvaj usonanoj havas [[meksik-usonanoj|meksikan devenon]].<ref name=CB2007>{{Citaĵo el la reto |url=http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-CONTEXT=dt&-mt_name=ACS_2007_1YR_G2000_B03001&-redoLog=true&-geo_id=01000US&-geo_id=04000US48&-format=&-_lang=en&-SubjectID=15233304 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://archive.today/20200212040125/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-CONTEXT=dt&-mt_name=ACS_2007_1YR_G2000_B03001&-redoLog=true&-geo_id=01000US&-geo_id=04000US48&-format=&-_lang=en&-SubjectID=15233304 |arkivdato=2020-02-12 }}</ref> Inter 2000 kaj 2010, la hispanlingva latinamerika loĝantaro de la lando pliiĝis je 43% dum la ne-hispana loĝantaro kreskis nur 4,9%. Parto de tiu kresko ŝuldas al la enmigrado. En 2007, 12,6% el la usona loĝantaro naskiĝis eksterlande, kaj 54% el tiu procento naskiĝis en [[Latinameriko]].<ref>http://www.census.gov/prod/2008pubs/09statab/pop.pdf</ref> Fekundeco ankaŭ estas grava faktoro; la mezuma latinamerika virino naskas 3,0 infanojn en sia vivo, kompare kun 2,2 por ne-latinamerikaj nigrulinoj kaj 1,8 por ne-latinamerikaj blankaj virinoj.<ref>[http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn123.html US Census Bureau: "U.S. Census Bureau Delivers Final State 2010 Census Population Totals for Legislative Redistricting"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120514153207/http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn123.html |date=2012-05-14 }} see custom table, 2nd worksheet</ref> Malplimultoj (kiel difinitaj en la Buroo de Censo) konsistigas 34% el la loĝantaro;<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.usatoday.com/news/parenting-family/babies/story/2011-08-25/Minority-babies-almost-the-majority/50127816/1 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120418144917/http://www.usatoday.com/news/parenting-family/babies/story/2011-08-25/Minority-babies-almost-the-majority/50127816/1 |arkivdato=2012-04-18 }}</ref> oni antaŭvidas ke ili iĝos la plimulto antaŭ [[2042]].<ref>http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/012496.html|http://web.archive.org/web/20080822044429/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/012496.html|archivedate=2008-08-22|title=An Older and More Diverse Nation by Midcentury|publisher=U.S. Census Bureau|date=2008-08-14|accessdate=2008-09-06</ref> {{Ĉefartikolo|Plurrasaj usonanoj}} Ĉirkaŭ 82% el la usonanoj loĝas en [[urbo|urbaj areoj]] (tiaj areoj inkluzivas la antaŭurbojn); preskaŭ la duono loĝas en urboj kun pli ol 50 000 homoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-state=gct&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_box_head_nbr=GCT-P1&-mt_name=&-_caller=geoselect&-geo_id=&-format=US-1&-_lang=en |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://archive.today/20200212044207/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-state=gct&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_box_head_nbr=GCT-P1&-mt_name=&-_caller=geoselect&-geo_id=&-format=US-1&-_lang=en |arkivdato=2020-02-12 }}</ref> En 2008, 273 loĝlokoj havis po pli ol 100 000 loĝantoj, naŭ grandurboj havis po pli ol 1 miliono da loĝantoj, kaj kvar [[mondurbo]]j havis po pli ol 2 milionoj ([[Novjorko]], [[Los-Anĝeleso]], [[Ĉikago]], kaj [[Houston]]).<ref name=PopEstBigCities>http://hawaii.gov/dbedt/info/census/popestimate/copy_of_2008-subcounty-population-hawaii/SUB_EST2008_01.pdf |http://www.webcitation.org/5lpvuJk99</ref> Ekzistas 52 metropolaj areoj kun populacioj pli grandaj ol 1 miliono.<ref name=PopEstMSA>http://hawaii.gov/dbedt/info/census/popestimate/2008_MSA_Hawaii/CBSA_EST2008_05.pdf |http://www.webcitation.org/5lpvuJzkG</ref> El la 50 plej rapide kreskantaj metropolaj regionoj, 47 troviĝas en la okcidento aŭ sudo de Usono. La metropolaj regionoj de [[Dallas|Dalaso]], [[Houston (Teksaso)|Hustono]], [[Atlanto]], kaj [[Fenikso]] kreskis ĝis pli ol unu miliono da homoj inter 2000 kaj 2008.<ref name=PopEstMSA/> === Vidu ankaŭ por socio === * [[Afrikusona Civilrajta Movado]] * [[Afrik-usonanoj]] === Lingvoj === [[Dosiero:Univision logo.svg|eta|180ra|[[Univisión]], la plej granda hispanlingva televidkanalo en Usono]] La [[angla]] estas la nacia lingvo ''[[de facto]]''. Kvankam ekzistas neniu oficiala lingvo je federacia nivelo, kelkaj leĝoj, kiel ekzemple por la usona civitaniĝo, devigas la scipovon de la angla.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080803020358/http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf |arkivdato=2008-08-03 }}</ref> En 2007, ĉirkaŭ 226 milionoj da usonanoj, aŭ 80% el la loĝantaro pli ol 5 jarojn aĝaj, parolis hejme nur la anglan. La [[hispana]], parolata hejme de 12% el la loĝantaro, estas la dua plej ofta kaj la dua plej vaste instruita lingvo. Kelkaj usonanoj pledas por la oficialigo de la angla lingvo en la tuta lando, ĉar la lingvo estas oficiala en almenaŭ dudek ok ŝtatoj.<ref name=ILW>http://www.ilw.com/immigrationdaily/news/2007,0515-crs.pdf</ref> La [[havaja]] kaj la angla estas la du oficialaj lingvoj en [[Havajo]].<ref>http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html|title=The{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4|</ref> Kvankam sen oficiala lingvo, [[Nov-Meksiko]] havas leĝojn kiuj instigas la uzon kaj de la angla kaj de la hispana, samkiel [[Luiziano]] faras por la angla kaj la [[franca]].<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Languages in America: A Pluralist View|aŭtoro=Dicker, Susan J.|jaro=2003|loko=Clevedon, UK|eldoninto=Multilingual Matters|ISBN=1-85359-651-5|paĝoj=216, 220–25}}</ref> Aliaj ŝtatoj, kiel ekzemple [[Kalifornio]], postulas la publikigon de hispanlingvaj versioj de kelkaj registaraj dokumentoj.<ref>http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=ccp&group=00001-01000&file=412.10-412.30|http://www.courtinfo.ca.gov/forms/allforms.htm{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Pluraj insulaj teritorioj garantias la oficialan rekonon de la tieaj lokaj lingvoj, kune kun la angla: la [[samoa lingvo|samoa]] kaj [[ĉamora lingvo|ĉamora]] estas agnoskitaj de [[Usona Samoo]] kaj [[Gvamo]], respektive; [[karolina lingvo|karolina]] kaj ĉamora estas rekonitaj de [[Nord-Marianoj]]; la hispana estas oficiala kaj plej vaste parolata lingvo de [[Puerto-Riko]]. === Religioj === [[Dosiero:Washington National Cathedral.jpg|eta|maldekstra|200ra|Nacia Katedralo en Vaŝingtono.]] Usono estas oficiale [[laika ŝtato]]. La [[Unua Amendo al la Usona Konstitucio]] garantias liberan praktikadon de religio kaj malpermesas ke la registaro preferas iun ajn religion super alia. Laŭ esploro de [[2002]], 59% el la usonanoj diris ke religio ludis «gravegan rolon en siaj vivoj», multe pli alta indico ol en iu ajn alia riĉa nacio.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://pewglobal.org/reports/display.php?ReportID=167 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110822083255/http://pewglobal.org/2002/12/19/among-wealthy-nations/ |arkivdato=2011-08-22 }}</ref> Laŭ enketo de [[2007]], 78,4% el plenkreskuloj identigis sin kiel [[kristano]]j,<ref name="Pew">http://religions.pewforum.org/pdf/affiliations-all-traditions.pdf</ref> kio estis malpliiĝo kompare al la enketo de [[1990]] kiam estis 86,4%<ref name="ARIS">{{Citaĵo el la reto |url=http://www.gc.cuny.edu/CUNY_GC/media/CUNY-Graduate-Center/PDF/ARIS/ARIS-PDF-version.pdf?ext=.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://www.webcitation.org/6a4Q9IlrZ?url=http://www.gc.cuny.edu/CUNY_GC/media/CUNY-Graduate-Center/PDF/ARIS/ARIS-PDF-version.pdf?ext=.pdf |arkivdato=2015-07-16 }}</ref>. [[protestantismo|Protestantaj konfesioj]] havas 51,3%, dum la [[Romkatolika Eklezio]] kun 23,9%, estis la plej granda aparta [[kristanismo|kristana eklezio]]. La studo klasifikas blankajn evangelianojn, 26,3% el la loĝantaro, kiel la plej granda religia grupo de la lando; alia studo arigas ĉiujn evangelianojn je 30-35%<!-- rompita ligilo: http://www.uakron.edu/bliss/docs/Religious_Landscape_2004.pdf -->. Al la ne-kristanaj religioj en 2007 apartenis 4,7% enketitoj.<ref name="ARIS"/> La precipaj ne-kristanaj kredoj estis [[Judismo]] (1,7%), [[Budhismo]] (0,7%), [[Islamo]] (0,6%), [[Hinduismo]] (0,4%), kaj [[Unitaria Universalismo]] (0,3%) kaj [[Bahaa Kredo|Bahaismo]] (753,423 kredantoj).<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.adherents.com/largecom/com_bahai.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100707164054/http://www.adherents.com/largecom/com_bahai.html |arkivdato=2010-07-07 }}</ref> La enketo ankaŭ raportis ke 16,1% el la usonanoj estas [[ateismo|ateistoj]] aŭ [[agnostikismo|agnostikuloj]], aŭ simple ne havis religion.<ref name="Pew"/><ref name="ARIS"/> Usono estas la naskiĝlando de multaj el la nunaj tutmondaj kristanaj movadoj kiel [[Adventistoj de la Sepa Tago]], [[Kristana Scienco]], [[Eklezio de Jesuo Kristo de la Sanktuloj de la Lastaj Tagoj]] aŭ la [[Atestantoj de Jehovo]]. Ĝi ankaŭ gastigas la ĉefsidejojn de tiuj kristanaj movadoj. Alia polemika ''eklezio'', la [[Scientologio]], havas plurajn centrojn kaj la nacian sidejon en Usono. [[Santerio]], [[Vuduo]] kaj aliaj afrikdevenaj religioj estas ofte praktikataj de afrik-usonanoj kaj enmigrintoj el [[Latinameriko]], ĉefe el [[Kubo]], [[Brazilo]], [[Kolombio]], [[Dominika Respubliko]], [[Haitio]] kaj [[Venezuelo]]. Kvankam multaj [[indianoj]] kaj indiĝenaj alaskanoj kaj usonanoj el Havajo kaj aliaj pacifikaj insuloj, konvertiĝis al novaj religioj, multaj el ili ankoraŭ praktikas [[Animismo|animismajn]] tribajn religiojn. === Sano === [[Dosiero:FlightHoustontoDallas086.jpg|eta|250ra|[[Texas Medical Center]] en [[Houston]], la plej granda sancentro de la mondo.<!-- http://www.texmedctr.tmc.edu/root/es/GetToKnow/FactsandFigures/FactsAndFigures.htm -->]] En la jaro 2006, la [[vivdaŭro]] en Usono estis 77,8 jaroj ĉe naskiĝo, unu jaron malpli ol en la landoj de [[Okcidenta Eŭropo]]<!-- https://web.archive.org/web/20181226011822/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html%20 -->, kaj tri ĝis kvar jarojn sub la nivelo de [[Norvegio]], [[Svislando]], kaj [[Kanado]]. Dum la lastaj du jardekoj, la vivdaŭro de la usonanoj falis de la 11-a ĝis la 42-a en la mondo.<ref>http://www.guardian.co.uk/world/2007/aug/13/usa.ewenmacaskill</ref> La bebmorta ofteco je 6,37 por mil naskitoj. Ĉirkaŭ unu triono el la plenkreskuloj estas dikegaj kaj kroma triono estas [[Trodikiĝo|obeza]]; la obezindico, la plej alta en la industriigita mondo, duobliĝis en la lasta jarcent-kvarono. La obezeco kaŭzas [[diabeto]]n 2, kiu de multaj fakuloj estas konsiderata [[epidemio]].<ref>http://www.cdc.gov/nchs/products/pubs/pubd/hestats/overweight/overwght_adult_03.htm</ref><ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Fast Food Nation|aŭtoro=Schlosser, Eric|jaro=2002|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Perennial|ISBN=0-06-093845-5|paĝo=240}}</ref> La usona gravedecindico inter adoleskulinoj egalas al 79,8 por 1 000 virinoj, tio estas preskaŭ kvaroble pli ol tiu en [[Francio]] kaj kvin fojojn tiu en [[Germanio]]. [[Aborto]], laŭleĝa en kelkaj kazoj, estas tre polemika afero. Multaj subŝtatoj malpermesas publikan financadon por la abortigo kaj restriktas malfruajn abortojn, postulas ke gepatroj sciu pri la afero kaj lasas atendoperiodon<!-- https://web.archive.org/web/20180207062332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html -->. Dum la abortindico malkreskas, la abortoproporcio de 241 por 1 000 vivaj naskiĝoj kaj abortindico je 15 por 1 000 virinoj ankoraŭ estas pli altaj ol tiuj de la plej multaj okcidentaj nacioj. La elspezoj de la usona sansistemo longe superas ajnan nacion, kaj pokape kaj laŭ la procento en la MEP.<ref>''[https://web.archive.org/web/20061118234952/http://dll.umaine.edu/ble/U.S.+HCweb.pdf ''OECD Health Data 2000: A Comparative Analysis of 29 Countries'' ("OEKE-datumoj pri sano 2000: Komparata Analizo de 29 Landoj"), sur [[lumdiskego]] ([[Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo]], OEKE: Parizo, 2000)</ref> La [[Monda Organizaĵo pri Sano]] vicigis la usonan sansistemon en 2000 en la unua loko surbaze de kapacito-respondo, sed en la 37-a loko laŭ totala efikeco. Usono estas ĉefgvidanto en la medicina novigado. En 2004, la neindustria sektoro foruzis trioble pli multe ol [[Eŭropo]] pokape en biomedicina esplorado. Male al ĉiuj aliaj industriaj landoj, sanservo en Usono ne estas universala. En 2004, la privata asekuro pagis 36% el la personaj san-elspezoj, kaj la federacia, ŝtata, kaj lokaj administracioj pagis 44%.<ref name="CDC H">http://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus06.pdf</ref> En 2005, 46,6 milionoj da usonanoj, 15,9% el la populacio, estis neasekuritaj, je 5,4 milionoj pli ol en 2001. La ĉefa kaŭzo de tiu pliiĝo estas la falo en la nombro de usonaj dungitoj kun asekuro. La afero pri neasekuritaj kaj subasekuritaj usonanoj estas grava politika temo.<!-- http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/04/04/AR2006040401937.html Mass. Bill Requires Health Coverage --> Esploro de la jaro 2009 taksis ke tiu manko de asekuro iel kaŭzis morton al 45 000 homoj jare. En 2006, [[Masaĉuseco]] iĝis la unua subŝtato kiu postulis universalan asekuron. Federacia leĝaro aprobita en la komenco de 2010 devigos individuo aĉeti asekuro antaŭ [[2014]]. == Kulturo == === Tavoloj === [[Dosiero:Motherhood and apple pie.jpg|eta|250ra|Ikonoj de la usona kulturo: [[pomokuko]], [[basbalo]] kaj la [[flago de Usono|nacia flago]].]] Usono estas [[multkulturismo|multkultura nacio]], hejmo de multaj etnaj grupoj, tradicioj, kaj valoroj.<ref name="Society in Focus">Thompson, William, and Joseph Hickey (2005). ''Society in Focus''. Boston: Pearson. ISBN 0-205-41365-X.</ref> Krom la nuna malgranda [[Aborigenoj|aborigena]] loĝantaro kiu konsistas el [[indianoj]] kaj [[Havajo|indiĝenaj havajanoj]], preskaŭ ĉiuj usonanoj aŭ ties prapatroj enmigris dum la pasintaj kvin jarcentoj.<ref>Fiorina, Morris P., and Paul E. Peterson (2000). ''The New American Democracy''. London: Longman, p. 97. ISBN 0-321-07058-5.</ref> La komuna kulturo por la plejparto de la usonanoj estas la [[okcidenta kulturo]], veninta kun la eŭropaj enmigrintoj sed ankaŭ kun influoj de multaj aliaj fontoj, kiel ekzemple tradicioj alportitaj de [[afrik-usonanoj|sklavoj el Afriko]]><ref>Holloway, Joseph E. (2005). ''Africanisms in American Culture'', 2d ed. Bloomington: Indiana University Press, pp. 18–38. ISBN 0-253-34479-4. Johnson, Fern L. (1999). ''Speaking Culturally: Language Diversity in the United States''. Thousand Oaks, Calif., London, and New Delhi: Sage, p. 116. ISBN 0-8039-5912-5.</ref>. La lastatempa enmigrado el [[Azio]] kaj speciale [[Latinameriko]] aldonis pli da elementoj al la kultura miksaĵo kiu estis priskribita kiel «homogena [[fandopoto]]» kaj «heterogena salatujo» en kiu enmigrintoj kaj ties posteuloj konservas kaj kundividas siajn kulturaĵojn. Laŭ analizo pri la kultura dimensio farita de [[Geert Hofstede]], Usono havas la plej altan [[individuismo]]n ol ajna lando analizita.<ref>http://www.clearlycultural.com/geert-hofstede-cultural-dimensions/individualism/</ref> Dum en la [[populara kulturo]] oni diras ke Usono estas senklasa socio, akademiuloj identigas signifajn diferencojn inter la sociaj klasoj de la lando, influante socianiĝon, [[lingvo]]n, kaj principojn.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=American Exceptionalism: The Effects of Plenty on the American Experience|familia nomo=Gutfield|persona nomo=Amon|jaro=2002|loko=Brighton and Portland|eldoninto=Sussex Academic Press|ISBN=1-903900-08-5|paĝo=65}}</ref> La usona laborista meza klaso antaŭenigis multajn nuntempajn sociajn tendencojn kiel ekzemple modernan [[feminismo]]n, [[ekologiismo]]n, kaj multkulturismon.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Fear of Falling, The Inner Life of the Middle Class|familia nomo=Ehrenreich|persona nomo=Barbara|jaro=1989|loko=Nov-Jorko|eldoninto=HarperCollins|ISBN=0-06-097333-1}}</ref><ref>http://www.oecd.org/dataoecd/2/7/45002641.pdf|http://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|http://web.archive.org/web/20060623094610/http://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf</ref> La sama esploro diris ke la usonanoj grandparte ligas siajn sociajn vidpunktojn, kaj kulturajn atingojn al siaj postenoj.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=What's Class Got To Do With It, American Society in the Twenty-First Century|familia nomo=Zweig|persona nomo=Michael|jaro=2004|loko=Ithaca, NY|eldoninto=Cornell University Press|ISBN=0-8014-8899-0}} |http://eric.ed.gov/ERICWebPortal/Home.portal?_nfpb=true&_pageLabel=RecordDetails&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED309843&ERICExtSearch_SearchType_0=eric_accno&objectId=0900000b800472a5</ref> Ankaŭ ekzistas la tendenco valorigi la sociekonomian atingon, kaj mezume ordinaraj homoj estas ĝenerale rigardataj kiel pozitivaĵo. Tamen la tiel nomata ''[[usona revo]]'', aŭ la percepto ke usonanoj ĝuas altan socian vivon, ludas ŝlosilan rolon por la altirado de enmigrintoj. Sed diversaj studoj indikas ke Usono havas malpli altan socian vivon ol [[Kanado]] kaj [[Eŭropo]].<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The Average American|familia nomo=O'Keefe|persona nomo=Kevin|jaro=2005|loko=Nov-Jorko|eldoninto=PublicAffairs|ISBN=1-58648-270-X}}</ref> Plejparte virinoj laboras ekster la hejmo kaj havas ian diplomiĝon. En 2007, 58% el la usonanoj pli ol 18 jarojn aĝaj estis geedziĝintaj, 6% estis vidvaj, 10% estis divorcitaj, kaj 25% neniam estis geedziĝintaj. [[Samseksa edzeco]] estas polemika afero. Kelkaj subŝtatoj permesas [[Registrita partnereco|registritajn partnerecojn]] anstataŭ edziĝo. Ekde 2003, pluraj subŝtatoj permesis edziĝon inter samseksuloj kiel rezulto de jura aŭ leĝdona ago, dum balotantoj en pli ol 12 da subŝtatoj baris la praktikon per [[referendumo]]. === Kino, distrado, muziko === [[Dosiero:PB050006.JPG|250ra|eta|[[Holivudo|Afiŝo de Holivudo]].]] La unua komerca filmekspozicio de la mondo okazis en [[Novjorko]] en [[1894]], uzante la [[kinetoskopo]]n de [[Thomas Edison]]. La sekvan jaron estis projekciita la unua komercocela filmo, ankaŭ en Novjorko, kaj Usono dum la sekvaj jardekoj estis je la avangardo rilate al la evoluo de la [[sonfilmo]]j. Ekde la komenco de la [[20-a jarcento]], la usona kin-industrio estis plejparte bazita en kaj ĉirkaŭ [[Holivudo]], [[Kalifornio]]. La direktoro [[David Wark Griffith]] estis nepra por la evoluo de la baza strukturo de la filmoj kaj [[Citizen Kane]] de [[Orson Welles]] ([[1941]]) estas ofte citita kiel la plej bonega filmo el ĉiuj epokoj.<ref>[http://www.filmsite.org/villvoice.html ''Village Voice'': 100 Best Films of the 20th century ([[2001]])]. Filmsite.org; [http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/critics-long.html ''Sight and Sound'' Top Ten Poll 2002]. BFI. Retrieved on 2007-06-19.</ref> Aliaj usonaj ŝlosilaj direktoroj estas: [[John Ford]], [[Howard Hawks]], [[Elia Kazan]] kaj [[Michael Curtiz]], kaj inter la plej lastaj troviĝas [[Stanley Kubrick]], [[Francis Ford Coppola]] kaj [[Steven Spielberg]]. Usonaj filmaktoroj kiel [[Humphrey Bogart]], [[John Wayne]] kaj [[Marilyn Monroe]] iĝis ikonecaj figuroj, dum la produktanto/entreprenisto [[Walt Disney]] estis unu el la ĉefgvidantoj de la [[animacio]]. La plej gravaj filmstudioj de Holivudo produktis la plej komerce sukcesajn filmojn, kiel ekzemple [[Stelmilitoj]] ([[1977]]) kaj [[Titanic]] ([[1997]]), [[Avatar (filmo 2009)|Avatar]] ([[2009]]), kaj la produktoj de Holivudo hodiaŭ regas la tutmondan kin-industrion.<ref>http://www.unesco.org/bpi/eng/unescopress/2000/00-120e.shtml</ref> Usono estas la lando kun plej multnombra televidspektantaro en la mondo,<ref>http://www.nationmaster.com/graph/med_tel_vie-media-television-viewing</ref> kaj la meza spekto-tempo daŭre pliiĝas, atingante kvin horojn tage en [[2006]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.emarketer.com/Article.aspx?R=1005003 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090719045955/http://www.emarketer.com/Article.aspx?R=1005003 |arkivdato=2009-07-19 }}</ref> La kvar gravaj elsendretoj estas komercaj unuoj. Usonanoj aŭskultas la radion, ankaŭ plejparte komercigita, averaĝe dum du horoj kaj duonhoro tage.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.emarketer.com/Article.aspx?R=1004830 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100624071851/http://www.emarketer.com/Article.aspx?R=1004830 |arkivdato=2010-06-24 }}</ref> Krom retportaloj kaj serĉiloj, la plej popularaj retejoj estas [[Facebook]], [[YouTube]], [[Vikipedio]], [[Blogger]], [[EBay]], kaj [[Yahoo!]].<ref name="alexa-topsitesus">http://www.alexa.com/topsites/countries/US {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160409001248/http://www.alexa.com/topsites/countries/US |date=2016-04-09 }} |title=Top Sites in United States</ref> La ritmaj kaj lirikaj stiloj de la afrik-usona muziko profunde influis la usonan muzikon kio distingas ĝin de eŭropaj tradicioj. Elementoj el la [[folklora muziko]] kiel ekzemple la [[bluso]] kaj kio nun estas konata kiel ''olda muziko'' estis adoptitaj kaj transformitaj en popularajn ĝenrojn kun tutmonda spektantaro. [[Ĵazo]] estis evoluigita de novigantoj kiel ekzemple [[Louis Armstrong]] kaj [[Duke Ellington]] komence de la 20-a jarcento. [[Kontreo]] evoluis en la [[1920-aj jaroj]], kaj [[ritmenbluso]] en la [[1940-aj jaroj]]. [[Elvis Presley]] kaj [[Chuck Berry]] estis inter la unuaj pioniroj de [[rokenrolo]]. En la [[1960-aj jaroj]], la populareco de [[Bob Dylan]] helpis la renaskiĝon de la folklora muziko kaj li konvertiĝis en unu el la plej famkonataj kantverkistoj de Usono; samtempe [[James Brown]] ĉefgvidis la evoluon de [[funko]]. Pli lastatempaj usonaj kreaĵoj inkluzivas [[repo]]n kaj [[haŭzo]]n. Usonaj popsteluloj kiel ekzemple [[Elvis Presley]], [[Michael Jackson]], kaj [[Madonna]] estas tutmondaj famuloj.<ref>Biddle, Julian (2001). ''What Was Hot!: Five Decades of Pop Culture in America''. New York: Citadel, p. ix. ISBN 0-8065-2311-5.</ref> === Literaturo, filozofio, kaj artoj === [[Dosiero:Emily Dickinson daguerreotype (Restored).jpg|eta|250ra|Emily Dickinson inter 1846-1847]] En la [[18-a jarcento|18]] kaj [[19-a jarcento]]j, la usonaj arto kaj literaturo trovis sian inspirfonton en la [[Malnova Mondo]]. Verkistoj kiel ekzemple [[Nathaniel Hawthorne]], [[Edgar Allan Poe]], kaj [[Henry David Thoreau]] establis karakterizan usonan literaturan voĉon meze de la 19-a jarcento. [[Mark Twain]] kaj la poeto [[Walt Whitman]] estis gravaj figuroj en la dua duono de la jarcento; [[Emily Dickinson]], praktike nekonata dum sia vivo, estas nun rekonita kiel esenca usona poeto.<ref>[[Harold Bloom|Bloom, Harold]]. 1999. ''Emily Dickinson''. Broomall, PA: Chelsea House Publishers. p. 9. ISBN 0-7910-5106-4.</ref> Verkoj rigardataj kiel kaptado de fundamentaj aspektoj de la nacia travivaĵo kaj karaktero, kiel ekzemple [[Moby-Dick]] de [[Herman Melville]] ([[1851]]), [[La Aventuroj de Huckleberry Finn]] de Twain ([[1885]]), kaj [[La Grandioza Gatsby]] de [[F. Scott Fitzgerald]] ([[1925]]), povas esti nomataj «la granda usona romano».<ref>The Unkillable Dream of the Great American Novel: ''Moby-Dick'' as Test Case</ref> Dek unu usonaj civitanoj gajnis la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobelo-premion de Literaturo]], la lasta estis [[Toni Morrison]] en [[1993]]. [[William Faulkner]] kaj [[Ernest Hemingway]] ofte estas nomataj inter la plej influaj verkistoj de la 20-a jarcento.<ref>Quinn, Edward (2006). ''A Dictionary of Literary and Thematic Terms''. Infobase, p. 361. ISBN 0-8160-6243-9. Seed, David (2009). ''A Companion to Twentieth-Century United States Fiction''. Chichester, West Sussex: John Wiley and Sons, p. 76. ISBN 1-4051-4691-5. Meyers, Jeffrey (1999). ''Hemingway: A Biography''. New York: Da Capo, p. 139. ISBN 0-306-80890-0.</ref> Popularaj literaturaj ĝenroj kiel ekzemple la [[okcidenta fikcio]] kaj [[nigra romano|krimfikcio]] evoluis en Usono. La verkistoj de la [[Beat-generacio]] malfermis novajn literaturajn vojojn, same kiel la [[Postmodernismo|postmodernismaj]] verkistoj kiel ekzemple [[John Barth]], [[Thomas Pynchon]], kaj [[Don DeLillo]]. La [[Transcendismo|transcendistoj]], ĉefgviditaj de [[Ralph Waldo Emerson]], establis la unuan gravan usonan filozofian movadon. Post la [[Usona Enlanda Milito]], [[Charles Sanders Peirce]], [[William James]] kaj [[John Dewey]] estis gvidantoj en la evoluo de [[pragmatismo]]. En la 20-a jarcento, la verkado de [[Willard Quine]] kaj [[Richard Rorty]], konstruita surbaze de [[Noam Chomsky]], alportis [[analiza filozofio|analizan filozofion]] al la usonaj akademiuloj. [[John Rawls]] kaj [[Robert Nozick]] gvidis la revigliĝon de la [[politika filozofio]]. En la vidartoj, la [[Skolo de la rivero Hudsono]] estis movado de la 19-a jarcento pri la tradicio de eŭropa [[naturalismo]]. La [[realismo|realismaj]] pentraĵoj de [[Thomas Eakins]] nun estas famegaj. La [[Armory Show]] de [[1913]] en Novjorko, ekspozicio de eŭropa [[moderna arto]], ŝokis publikon kaj transformis la usona artan scenejon.<ref>Brown, Milton W. (1988 1963). ''The Story of the Armory Show''. New York: Abbeville. ISBN 0-89659-795-4.</ref> [[Georgia O'Keeffe]], [[Marsden Hartley]], kaj aliaj provis kun novaj stiloj, elmontrante tre individuisman sentemon. Gravaj artaj movadoj kiel ekzemple la [[abstrakta ekspresionismo]] de [[Jackson Pollock]] kaj [[Willem de Kooning]] kaj la [[poparto]] de [[Andy Warhol]] kaj [[Roy Lichtenstein]] evoluis plejparte en Usono. La tajdo de [[modernismo]] kaj postmodernismo alportis famon al usonaj arkitektoj kiel ekzemple [[Frank Lloyd Wright]], [[Philip Johnson]], kaj [[Frank Gehry]]. [[Dosiero:Crookfinale.jpg|250ra|eta|''[[The Black Crook]]'' (1866), konsiderita la unua muzikalo<ref name="Morley">Sheridan, Morley. ''Spread A Little Happiness:the First Hundred Years of the British Musical'', New York: Thames and Hudson, 1987, ISBN 0-500-01398-5, p.15</ref>]] Inter la unuaj gravaj promociantoj de la usona teatro estis la entreprenisto [[P. T. Barnum]], kiu komencis funkciigi la distrokomplekson [[Manhatano]] en [[1841]]. La teamo de [[Edward Harrigan]] produktis serion de popularaj [[opereto]]j en Novjorko en la fino de la [[1870-aj jaroj]]. En la 20-a jarcento, la modernaj [[muzikalo]]j aperis en [[Broadway]]; la kantoj de muzikaj teatro-komponistoj kiel ekzemple [[Irving Berlin]], [[Cole Porter]], kaj [[Stephen Sondheim]] fariĝas popnormoj. La dramisto [[Eugene O'Neill]] gajnis la Nobel-premion pri literaturo en [[1936]]; aliaj aklamitaj usonaj dramistoj inkluzivas la multfoje gajnintojn de la [[Premio Pulitzer]]: [[Tennessee Williams]], [[Edward Albee]], kaj [[August Wilson]]. Kvankam plejparte preterlasita en tiu epoko, la verkaro de [[Charles Ives]] de la [[1910-aj jaroj]] elstarigis lin kiel la unuan gravan usonan komponiston en la klasika tradicio; aliaj eksperimentistoj kiel ekzemple [[Henry Cowell]] kaj [[John Cage]] alproksimiĝas al klasika kunmetaĵo. [[Aaron Copland]] kaj [[George Gershwin]] evoluigis novan sintezon de [[populara muziko|populara]] kaj [[klasika muziko]]. [[koreografio|Koreografoj]] [[Isadora Duncan]] kaj [[Martha Graham]] estis kreintoj de [[moderna danco]], dum [[George Balanchine]] kaj [[Jerome Robbins]] estis ĉefgvidantoj de la [[baleto]] en la 20-a jarcento. Usonanoj daŭre estas gravaj en la moderna [[fotarto]], kun gravaj fotistoj inkluzive de [[Alfred Stieglitz]], [[Edward Steichen]], kaj [[Ansel Adams]]. La gazeta [[bildstrio]] kaj la [[komikso]] ambaŭ estas usonaj inventaĵoj. [[Superman]] (''la superheroo''), iĝis usona ikono.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Superman: The Complete History|familia nomo=Daniels|persona nomo=Les|jaro=1998|eldono=1|eldoninto=eldonejo ''Titan Books''|ISBN=1-85286-988-7|paĝo=11}}</ref> === Manĝaĵoj === {{Ĉefartikolo|Usona kuirarto}} [[Dosiero:BigMacCombo.jpg|eta|maldekstra|''BigMac Combo'', de [[McDonald's]], kelkfoje identigata kiel ''tipa usona kuirarto".]] La [[usona kuirarto]] similas al la kuirarto de aliaj okcidentaj landoj. [[Tritiko]] estas la plej uzata [[cerealo]]. La tradicia usona kuirarto uzas lokaĵojn, kiel ekzemple [[meleagro]], [[cervo]][[viando]], [[terpomo]]j, [[batato]]j, [[maizo]], [[kukurbo]], kaj acerosiropo, kiuj estis manĝataj de la indianoj kaj unuaj eŭropaj ekloĝantoj. [[Kradrostado]] el porkaĵo kaj bovaĵo, krabokukoj, [[ĉipso]]j, kaj [[biskvito]]j estas tipe usonaj manĝaĵoj. La ''animnutraĵo'', evoluigita de la afrikaj sklavoj, estas populara ĉirkaŭ la sudaj subŝtatoj kaj inter multaj [[afrik-usonanoj]] ĉie. [[sinkretismo|Sinkretiaj kuirartoj]] kiel ekzemple la kreola kuirarto de Luiziano, la [[kaĵuna kuirarto]] kaj la [[teksas-meksika kuirarto]] estas regione gravaj.<ref>Boslaugh, Sarah (2010); "Obesity Epidemic" ("epidemia troa manĝado" aŭ iom malrespekte "epidemia trodikeco"), en ''Culture Wars: An Encyclopedia of Issues, Viewpoints and Voices'' ("Kulturmilitoj: Enciklopedio de Temoj, Vidpunktoj, kaj Voĉoj"), eld. Roger Chapman. Armonk, Novjorko: eldonejo M. E. Sharpe, paĝoj 413–14. ISBN 978-0-7656-1761-3.</ref> Tipaj pladoj kiel ekzemple [[pomokuko]], rostita [[kokidaĵo]], [[pico]], [[burgero]]j, kaj [[kolbasobulko]]j venas de receptoj de diversaj enmigrintoj. [[Terpomfingro]]j, meksikaj pladoj kiel ekzemple [[tako]]j el maiza kaj el tritika faruno, kaj pladoj surbaze de [[pasto]] libere adaptitaj el [[Italio|italaj]] fontoj estas vaste manĝataj<!-- http://www.newswise.com/articles/what-when-and-where-americans-eat-in-2003 -->. Usonanoj ĝenerale preferas [[kafo]]n ol [[teo]]. La reklamoj de la usonaj entreprenoj pri la [[oranĝa suko]] kaj [[lakto]] igis ilin la oftaj trinkaĵoj por la matenmanĝo. La ofta manĝado ĉe [[rapidmanĝejo]]j estas unu el la kaŭzoj de [[obezeco]] en Usono. [[senalkoholaĵo|Gastrinkaĵoj]] estas vaste popularaj; sukerigitaj trinkaĵoj okupas 9% en la kaloria konsumado de la mezuma usonano.<ref>Smith, Andrew F. (2004): ''The Oxford Encyclopedia of Food and Drink in America'' ("La Oksforda Enciklopedio de Manĝaĵo kaj Trinkaĵo en Usono"). Novjorko: ''[[Oxford University Press]]'', paĝoj 131–32. ISBN 0-19-515437-1. Levenstein, Harvey (2003). ''Revolution at the Table: The Transformation of the American Diet'' ("Revolucio ĉe la Tablo: La Transformo de la Usona Dieto"). [[Berkelio (Kalifornio)|Berkelio]], [[Los-Anĝeleso]] kaj [[Londono]]: eldonejo ''University of California Press'', paĝoj 154–55. ISBN 0-520-23439-1.</ref> === Sportoj === [[Dosiero:2006 Pro Bowl tackle.jpg|eta|[[Usona piedpilkado]] estas la sporto kun pleje da spektantoj en Usono.]] Ekde la fino de la 19-a jarcento, [[basbalo]] estas konsiderata la nacia sporto en Usono, eĉ post populariĝo de [[usona piedpilkado]].<!-- https://web.archive.org/web/20100709111448/http://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337 --> [[Basketbalo]], kaj [[glacihokeo]] estas la aliaj du precipaj sportoj kun profesiaj teamoj. La Universitataj Ligoj pri usona piedpilkado kaj basketbalo altiras grandajn spektantarojn. Usona piedpilkado estas la plej populara sporto. [[Boksado]] kaj [[ĉevalvetkuro]] estis la {{J|individua sporto}} plej spektataj<!-- http://www.grantland.com/story/_/id/7559458/cte-concussion-crisis-economic-look-end-football -->, sed nuntempe pli popularas [[golfo (sporto)|golfo]] kaj [[aŭtosporto]], precipe [[NASCAR]]. Kvankam [[futbalo]] ne estas inter la plej popularaj sportoj je profesia nivelo, ĝi havas vastan ludantaron inter junuloj kaj amatoroj. [[Teniso]] kaj multaj subĉielaj sportoj ankaŭ estas popularaj. Malgraŭ tio ke la plej gravaj usonaj sportoj evoluis el eŭropaj praktikoj, [[basketbalo]], [[flugpilko]], [[kuraĝigistinoj]] kaj [[neĝtabulado]] estas usonaj inventoj. [[Lakroso]] kaj [[ondorajdado]] estis inventitaj de la [[indianoj]] kaj indiĝenaj havajanoj kaj ekzistis antaŭ la okcidenta kontakto. Ok [[Olimpikoj]] okazis en Usono. Ĝis inkluzive de la jaro 2022, Usono gajnis 2 629 medalojn ĉe la [[Someraj Olimpikoj]], pli ol ajna lando, kaj 300 en la [[Vintraj Olimpikoj]].<ref>Komparu la statistikan liston [[Suma medaltabelo de ĉiuj olimpikoj]]</ref> == Esperanto en Usono == * [[Esperanto-movado en Usono]] (Frua historio de EdE) * [[Esperanto-Usono]] * [[Esperanto-USA]] (antaŭe nomita Esperanto-Ligo por Norda Ameriko (ELNA)) === Pri Usono en Esperanto === * ''Historio de Usono''. Agostinho da Silva. Porto, 1947. * ''Lando de arĝenta akvo''. Vingie E. Roe. Tradukis Edward S. Payson. Fort Lee, 1931. * ''Tra Usono kun ruliĝanta hejmo''. Joseph R. Scherer. Purmerend, 1937. * ''Usono''. Alfred Kenngott. Magdeburg, [1931]. * ''Usono'' (2). Alfred Kenngott. Helmond, [1933]. * ''Usono nigre-blank''. Ionel Oneţ. Berekely, 1998. == Referencoj == {{Referencoj|3}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj |commonscat=United States |commons=United States |n=Portalo:Usono |q=Usono |s=Kategorio:Usono |ReVo=uson }} {{Portalo Nordameriko}} * [[Artikoloj de Konfederacio]] * [[Industria revolucio]] * [[Usona Enlanda Milito]] * [[Granda depresio]] * [[Informa Agentejo de Usono]] * [[Listo de usonaj prezidentoj]] * [[Usona Konstitucio]] * [[Plurrasaj usonanoj]] * [[Ralph Nader]] * [[Usona Imperiismo]] * [[Doktrino de nacia sekureco]] * [[Instituto de la Okcidenta Hemisfero por la Kunlaborado en Sekureco]] * [[Bastonego]] * [[Doktrino de Monroe]] * [[Korolario Roosevelt]] == Eksteraj ligiloj == * {{ueavikio|Usono|Usono}} {{eo}} * [https://www.usa.gov/ Oficiala retejo de la Usona registaro] * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ Usono] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |date=2021-12-12 }} en [[Monda faktolibro de CIA]] * [http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/amnord/usaacc.htm lingvaj situacio kaj leĝaro en Usono] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040606043846/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/amnord/usaacc.htm |date=2004-06-06 }} (france) * [https://bulteno.esperanto-usa.org/a/2013/06/30-demandu/ artikolo "De kie venas la nomo Usono?"] de ''[[Lee Miller]]'' en la retejo de la bulteno ''Usona Esperantisto'', eldono 6-2013 {{eo}} {{G7-Ŝtatoj}} {{G20-Ŝtatoj}} {{NATO}} {{Elstara}} {{ADLS|2012|26}} {{Havenda artikolo|Usono}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Usono| ]] [[Kategorio:9-a oficiala aldono]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1780-1789]] [[Kategorio:Aperis en 1784]] [[Kategorio:Membroj de la Nordatlantika Traktat-Organizo]] ruu29dwst6ch6fhtdyp61nhqfdem8q2 0 4386 9363555 9122172 2026-04-30T01:20:52Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363555 wikitext text/x-wiki '''Vikio''' ({{lang-haw|wiki}}, kio signifas ''tre rapide'') estas kunredaktebla retejo, kies enhavon ĉiuj rajtas ampleksigi, ŝanĝi, korekti, ktp. Ĉi tiu retejo, [[Vikipedio]], estas unu el la plej famaj vikioj. Do, ankaŭ vi rajtas ŝanĝi la tekston de iu ajn el ĝiaj paĝoj. == Terminologio == La vorto ''vikio'' devenas de la [[angla lingvo|angla]] vorto {{langi|en|wiki}}, kiu siavice devenas de la [[havaja lingvo|havaja]] {{langi|haw|wiki}}, signifanta "rapida". Tio estas, vikiaj sistemoj estas kreataj tiel, ke ili estu kaj rapidaj kaj malkomplikaj rimedoj por publikigi ideojn en interreto. == Historio == [[Dosiero:HNL_Wiki_Wiki_Bus.jpg|eta|''Wiki Wiki'' aŭtobuso ĉe la [[Internacia Flughaveno de Honolulu]]]] La originalan vikion fondis [[Ward Cunningham]], kiu disvolvigis kaj nomis ĝin kiel [[WikiWikiWeb]], naskinte tiun koncepton kaj instalinte la unuan vikian [[servilo]]n en la [[25-a de marto]] [[1995]], ĉe la [[Domajno (Interreto)|domajno]] [http://www.c2.com c2.com]. Kelkaj homoj opinias, ke nur la vikio de Cunningham devas esti nomita ''Wiki'' (majuskle) aŭ ''WikiWikiWeb''. Tiu pionira vikio ankoraŭ estas unu el la plej popularaj (anglalingvaj) ĝis nun. Ĝi troviĝas ĉe http://www.c2.com/cgi/wiki. Cunningham elektis tiun nomon memorinte kontiston de la Internacia Flughaveno de [[Honolulu]], kiu diras al li por uzi la tiel nomatan ''Wiki Wiki'' aŭtobuson, kiu trairas inter la aviadkonektejoj. En la havaja lingvo, tiu duobligo aldonas emfazon, kvazaŭ la sufikso "-eg" en Esperanto. Do, jen ekesto de la rapidega retpaĝaro. == Funkciado == Vikio konsistas el tre interligita vikipaĝaro, esence funkcianta kiel [[datenbanko]] por registri, foliumi kaj serĉi informaron. Ĝi ebligas verki dokumentojn kunlabore, per simpla [[marklingvo]], uzante iun ajn [[TTT-legilo]]n, tiel, ke la [[foliumilo]] fariĝas ankaŭ redaktilo. Do, interesa ebleco estas tia, per kiu oni facile kreas kaj aktualigas ties artikolojn. Ordinare neniu revizio estas aplikata antaŭ ol publikigo de la ŝanĝoj. Krome, kutime oni ne bezonas aliĝi aŭ identiĝi por rajti redakti. Tio povas inciti misuzon de la sistemo. Tial vikioj povas esti protektitaj kontraŭ la ekstera publiko kaj nur antaŭpermesitaj personoj sukcesas ĝin redakti kaj, kelkfoje, eĉ legi. === Ligiloj === Vikio estas [[hiperteksto|hipertekstaj]] medio, kun plurdimensie (ne-linie) krozebla strukturo. Ordinare, ĉiu paĝo enhavas grandan nombron da ligiloj al aliaj paĝoj. Eĉ ekzistas vikioj kun hierarĥie krozeblaj paĝoj kaj ofte tio ekaperas pro la natura procezo de kreado. ==== Internaj ==== La plejmulto de la ligiloj en vikio estas internaj, tio estas, ili alportas al aliaj paĝoj ene de la propra vikio. Ili estas kreataj per specifa sintakso, la tiel nomata ligila modelo. Dekomence, plejparte vikioj uzadis [[Miksusklo|KamelUskleco]]n por nomi identigilojn, kiuj fariĝas ligiloj. Por krei KamelUsklecan ligilon, oni simple majuskligas vortojn de frazeto kaj kunigas ilin, forigante interspacojn (la vorto KamelUskleco mem estas ĝusta ekzemplo pri tio). KamelUskleco multe faciligas la kreadon de internaj ligiloj, tamen ĝia neordinara formo ne estetike plaĉas al multaj legantoj. Tial, pluraj vikioj nun ebligas alian tipon de sintakso, pli liberan, uzante kvadratajn krampojn (<nowiki>[[ligilo]]</nowiki>) por distingi ligilojn. KamelUskleco eĉ estas malebligata apriore (defaŭlte) en vikioj nuntempe. ==== Eksteraj ==== Krei eksterajn ligilojn ordinare estas tre simple. Sufiĉas rekte skribi la kompletan [[URL|URL-on]]. La ŝlosilvorto por distingi ilin estas la prefikso "http://", kiu indikas la hipertekstecon de la skribaĵo. Jen ekzemplo, kiu funkcias ĉi tie en Vikipedio: <nowiki>http://akademio-de-esperanto.org</nowiki> por montri [http://akademio-de-esperanto.org http://akademio-de-esperanto.org]. Tamen, en la vikioj, kiuj uzas liberajn ligilojn interkrampitajn, oni ankaŭ povas apliki tiun saman rimedon kaj al la internaj tipoj kaj al la eksteraj. ==== Intervikie ==== Multaj vikioj disponigas mallongigajn formojn por reprezenti aliajn retpaĝarojn. Ĉar, ordinare, oni povas simple anstataŭigi longan komencan padon de URL per facile parkerebla vorteto. Tiel, oni pli rapide povas aludi al enhavoj de aliaj vikioj. Por tion fari, la vikio tenas interne mapon inter vortetoj kaj tiuj URL-oj, kiuj estas pli ofte uzataj de la redaktanta komunumo. Ekzemple, ĉi tie en Vikipedio, oni povas uzi <nowiki>[[google:intervikio|intervikio]]</nowiki> kaj tio fariĝas serĉmendo en [[Google|Guglo]], pri la vorto [[google:intervikio|intervikio]]. === Serĉado === Oftege vikioj disponigas almenaŭ serĉon pri titoloj kaj multfoje pri kompleta teksto mem. La profundeco de serĉrezultoj dependas je uzo de [[datenbanko]]. [[Indekso (datumbazo)|Indeksa]] aliro al datenbanko necesas por sukcesigi rapidan serĉadon tra ampleksa vikio. Alternative, oni povas uzi eksterajn [[serĉilo]]jn, kiel Guglo ekzemple, por kompletigi mankantajn bonajn serĉrimedojn internajn. Tamen, tio povas rezulti je malaktuala indeksado fare de la ekstera serĉilo, dum tagoj, semajnoj kaj eĉ monatoj ne ĝisdatigite. === Servila aŭ klienta modo === Plejmulte, vikiaj sistemoj funkcias laŭ [[servila modo]]. Esence, la funkcioj por redakti, montri kaj regi ĝin estas provizataj de [[servilo]] per vikiprogramaro instalita tie, kiu formatigas la enhavon kiel HTML-a paĝo montrebla en ordinara TTT-legilo. Aliflanke, [[klienta modo|klientmoda]] vikisistemo postulas nur, ke la servilo provizu [[vikiteksto|vikitekstajn]] dosierojn, simile kiel retserviloj provizas HTML-ajn paĝojn per [[HTTP]]. En tiu tipo de vikio, la tuta programaro por funkciigi la transformatigon de vikiteksto, redaktado, ktp, restas en la klienta komputilo, pli specife, per sia loka foliumilo. Ili povas esti programeto instalita kiel [[kromprogramo|kromaĵo]] en tradicia TTT-legilo. === Retbazita aŭ disiĝita modelo === Ordinare vikioj retgastiĝas en retservilo. La retservado povas esti publike disponigata en [[Interreto]] aŭ ĝi povas aparteni al privata [[LAN]], kun limigita alireblo. Anstataŭe al la retbazita modelo, ankaŭ ekzistas la vikioj disigitaj inter [[samtavola komunikado|samtavolaj]] [[retnodo]]j, kiuj malbezonas retservilon. Tia [[nodalnodo|nodalnoda]] vikia sistemo integriĝas per [[P2P|P2P-a]] [[versikontrola sistemo]], kiu zorgas pri versiigo kaj disprovizo de la paĝoj. == Ŝanĝ-kontrolo == Vikioj estas kreataj kun la filozofio faciligi korekti erarojn anstataŭ malfaciligi fari ilin. Dum vikioj estas tre publike malfermaj, ili ankaŭ disponigas rimedojn por kontroli validecon pri freŝaj aldonoj al la entuto de artikoloj. La plej rimarkindaj paĝoj en preskaŭ ĉiuj vikioj estas la "Lastaj Ŝanĝoj": specifa listo de freŝdataj redaktoj aŭ listo pri ĉiuj redaktoj faritaj inter du limoj de tempo. El [[ŝanĝregistro|ŝanĝregistrado]], aliaj funkcioj estas alireblaj: * Historio de Revizioj, montranta antaŭajn versiojn de ĉiu paĝo; * Diferenca Komparo, kolorigante la ŝanĝojn inter du revizioj. Per la Historio de Revizioj, redaktanto povas rigardi kaj restarigi antaŭan version de artikolo. Kaj la Diferenca Komparo povas esti uzata por decidi ĉu tio farindas aŭ ne. Alia rimedo por kontroli ŝanĝojn estas la ebleco atentigi pri ili aŭtomate, eble eĉ per [[retpoŝto]], avizante pri redaktoj en specife elektitaj artikoloj. == Misuzeblo kaj fidindeco == La malfermeco de plimulto el vikioj (permesante al ĉiuj redakti ties enhavon) ne garantias bonintencemon de la redaktantoj. En grandaj vikioj, se okazas vandalaĵoj, ili povas daŭri ne rimarkitaj dum kelka tempo, ĝis lerta uzanto atentu pri la fuŝo. Ankaŭ ekzistas malicaj disrompigoj en vikioj, kaŭzitaj de "[[interreta trolo|interretaj troloj]]". Eĉ aŭtomata aldono de ligiloj por alporti al retpaĝaĉoj povas okazi: estas la tiel nomataj "vikiaj [[spamo]]j". Pro tia vundebleco, krom la ŝanĝkontrolaj rimedoj aplikataj de homoj mem, grandaj vikioj povas disponigi [[Vikipedio:Roboto|roboteto]]jn, kiuj aŭtomate malkovras kaj renversas tiajn vandalaĵojn. Kaj [[JavaScript|ĵavaskriptaj]] plibonigoj povas montri kiom signaĵojn estis aldonitaj en ĉiu redakto, tiel helpante limigi misuzon al fuŝaĵetoj. Se estas robotoj por malfari vandalaĵojn, certe ekzistas tiuj, kreitaj por ilin fari. Tial, lastatempe, grandaj malfermaj vikioj postulas [[captcha|CAPTCHA]]-jn testojn por malhelpi aŭtomatan [[spamo|spamadon]]. Ofteco de vandalaĵoj dependas je kiom malferma estas la vikio. Kelkaj vikioj permesas nur al aliĝintaj uzantoj redakti, anstataŭ permesi al iu ajn retuzanto fari tion. Ordinare etaj vikioj funkcias pli ferme, dum la pli ampleksaj fariĝas pli publike redakteblaj. Oni konstatas do, ke ju pli sekura kaj fidinda estas vikio, des malpli rapide ĝi disvolviĝas. Male, ju pli malferma, des pli rapida estas la kreskado, malgraŭ la risko suferi atakojn. Por resumi la debaton, [[Lars Aronsson]], fakulo pri [[datensistemo]]j, diras: {{Citaĵo|Plimultoj, kiam eklernas pri la vikia koncepto, asertas, ke retpaĝaro, kiu povas esti redaktata de iu ajn, tuj estos malutiligata de pereiga enŝovado... Tamen, tiu afero ŝajne funkcias tre bone.<ref> Richard Heigl, Markus Glaser, Anja Ebersbach(2006), p.10. </ref>}} == Vikioj en kaj pri Esperanto == === Movadaj vikioj === [[Jerry Muelver]] lanĉis [[Unumondo]]-n, la unuan Esperantan vikion, je la [[28-a de januaro]] [[2001]]. Li volis krei ĝin por [[dissendolisto]], [[literaturo]], novaĵoj, sed la vikio ne vere populariĝis, ĉar homoj apenaŭ konis vikiojn kaj ĝi ne havis klaran celon. Nuntempaj funkciantaj vikioj jenas. * [[Brazila Esperantista Junulara Organizo|BEJO]] - [http://bejo.esperanto.org.br/vikio/ Vikio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070708185601/http://www.bejo.esperanto.org.br/vikio/ |date=2007-07-08 }} * [[Brazila Esperanto-Ligo]] (Historio de Esperanto en Brazilo) - [http://historio.esperanto.org.br/ Vikio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071212185214/http://historio.esperanto.org.br/ |date=2007-12-12 }} * [[Esperanto ĉe Interreto]] - [http://vikio.ikso.net/ Vikio] * [[Germana Esperanto-Junularo|GEJ]] - [http://www.esperanto.de/dej/aktivikio/ Vikio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070310212744/http://www.esperanto.de/dej/aktivikio |date=2007-03-10 }} * [[JEFO-Vikio]] * [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo|TEJO]] - [https://www.tejo.org/vikio/ Vikio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091225201949/http://www.tejo.org/vikio/ |date=2009-12-25 }} * [[Usona Esperantista Junularo|USEJ]] - [https://tejo.org/usej/ Vikio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131021165628/http://www.tejo.org/usej/ |date=2013-10-21 }} ==== Lokaj vikioj ==== * [[Esperanto-Kultur-Centro]] - [http://esperanto.toulouse.free.fr/nova/wikini/wakka.php?wiki=PageWiki Vikio] ([[Tuluzo]], [[Francio]]) * Asocio Esperantista de Rio-de-Ĵanejro - [http://aerj.org.br/ Vikio] ([[Rio-de-Ĵanejro]], [[Brazilo]]) * Potigvara Esperanto Asocio - [http://esperanto-rn.org.br/ Vikio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071218121837/http://esperanto-rn.org.br/ |date=2007-12-18 }} ([[Norda Rio-Grando]], [[Brazilo]]) === Fakaj vikioj === * [http://www.wikijava.org/ WikiJava - The wiki with tutorials and examples in Java] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130721043305/http://wikijava.org/ |date=2013-07-21 }} * [[BEMI]] - [http://bemi.free.fr/vikio/ BEMI-Vikio] * [[ESF]] (Eŭropa Socia Forumo) - [http://esperanto-panorama.net/ESF/ ESF-Vikio] * [[Esperanta Vikipedio]] * [[Kantaro-Vikio]] * [[La malferma Esperanto-komunumo]] * [[Subtitoloj-Vikio]] * [[Turismo-Vikio]] * [[Unumondo]] === Viki-programaroj kun Esperanto-traduko === * [http://wiki.splitbrain.org/wiki:dokuwiki DokuWiki] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080419135955/http://wiki.splitbrain.org/wiki:dokuwiki |date=2008-04-19 }} ( [http://translate.dokuwiki.org/ Esperanto-traduko]; uzata de la [http://bejo.esperanto.org.br/vikio/ BEJO-vikio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070708185601/http://www.bejo.esperanto.org.br/vikio/ |date=2007-07-08 }} kaj de Brazila Esperanto-Ligo) * [http://www.usemod.com/cgi-bin/wiki.pl?UseModWiki UseMod] ([http://www.usemod.com/cgi-bin/wiki.pl?EsperantoTranslation Esperanto-traduko]; uzata de la [http://www.esperanto.de/dej/aktivikio/ GEJ-vikio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070310212744/http://www.esperanto.de/dej/aktivikio |date=2007-03-10 }}) * [https://wackowiki.org/ WackoWiki] (uzata de la [http://vikio.ikso.net/ĈefaPaĝo E@I-vikio]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <!-- retpaĝo wackowiki.org en somero 2009 ne atingebla, ĝis februaro 2018 tamen denove -->) * Nekonata programaro: [https://www.tejo.org/vikio/ TEJO-vikio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091225201949/http://www.tejo.org/vikio/ |date=2009-12-25 }}, [https://tejo.org/usej/ USEJ-vikio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131021165628/http://www.tejo.org/usej/ |date=2013-10-21 }} ĉe tejo.org, [http://bemi.free.fr/vikio/ BEMI-vikio] == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|commons=Wikimedia|vikivortaro=vikio|ReVo=viki}} * [[MediaWiki]] * [[Vikipedio]] [[Kategorio:Vikioj| ]] [[Kategorio:Retejo]] k572ru85r16mqzjr1daxh1fwfy21238 0 4421 9363696 9290895 2026-04-30T08:36:30Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363696 wikitext text/x-wiki {{Informkesto etnaj grupoj |bildo =Áo dài hồ Gươm.jpg |grupo = Vjetnamoj<br/>Kinh-homoj<br/>''người Việt''<br/>''người Kinh'' |priskribo =Junulinoj vestantaj [[aŭzaĵo]]jn ĉe la [[Lago Hoan Kiem]]. |populacio = ~90 000 000 |regiono1 = {{VIE}} |pop1 = 82085826 <small>(2019)</small> |ref1 = <ref name="Census2019">{{cite web|url=https://drive.google.com/file/d/1YK6iY-j0AfZTuip28Py2Gmz5P8zw04Rn/view?usp=sharing|title=Report on Results of the 2019 Census |publisher=General Statistics Office of Vietnam |access-date=1 May 2020}}</ref> |regiono2 = {{USA}} |pop2 = 2067527 <small>(2016)</small> |ref2 = <ref name="2016 American Community Survey 1-Year Estimates">{{cite web|url=https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/ACS/16_1YR/B02018|title=ASIAN ALONE OR IN ANY COMBINATION BY SELECTED GROUPS: 2016|publisher=U.S. Census Bureau|access-date=24 September 2017|archive-url=https://archive.today/20200213004721/https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/ACS/16_1YR/B02018|archive-date=13 February 2020|url-status=dead|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-02-10|arkivurl=https://archive.today/20200213004721/https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/ACS/16_1YR/B02018|arkivdato=2020-02-13}} {{Webarchiv|url=https://archive.today/20200213004721/https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/ACS/16_1YR/B02018 |date=2020-02-13 }}</ref> |regiono3 = {{CAM}} |pop3 = 400000-1000000 |ref3 = <ref name="RFA Khmer">{{cite news|last1=Ponnudurai|first1=Parameswaran|title=Ethnic Vietnamese in Cambodia Left in Limbo Without Citizenship|url=https://www.rfa.org/english/news/cambodia/vietnamese-03192014205359.html|access-date=13 March 2018|work=Radio Free Asia|agency=RFA Khmer Service|date=19 March 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Vietnamese in Cambodia|url=https://joshuaproject.net/people_groups/12700/CB|website=Joshua Project|access-date=13 March 2018}}</ref><ref name="cambodia">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/interactive/2018/03/28/magazine/cambodia-persecuted-minority-water-refuge.html|title=A People in Limbo, Many Living Entirely on the Water|publisher=[[The New York Times]]|date=2018-03-28}}</ref> |regiono4 = {{JPN}} |pop4 = 420415 <small>(2020)</small> |ref4 = <ref>{{cite web|url=http://www.moj.go.jp/isa/publications/press/nyuukokukanri04_00018.html|title=令和２年６月末現在における在留外国人数について|publisher=Immigration Services Agency, Ministry of Justice|date=2020-10-09|access-date=2021-02-02}}</ref> |regiono5 = {{FRA}} |pop5 = ~400000 |ref5 = <ref>{{cite web|url=https://lepetitjournal.com/ho-chi-minh/actualites/special-tet-2017-les-celebrations-du-tet-en-france-par-la-communaute-vietnamienne-79888|title=Les célébrations du Têt en France par la communauté vietnamienne|publisher=Le Petit Journal|language=fr|access-date=2020-09-28}}</ref><ref name="etude">[http://ssl.webs.uvigo.es/actas2002/05/07.%20Thanh%20Binh%20Minh%20Tran.pdf Étude de la Transmission Familiale et de la Practique du Parler Franco-Vietnamien] (in French) Retrieved on 22-12-2015.</ref> |regiono6 = {{TWN}} |pop6 = 320000 <small>(2019)</small> |ref6 = <ref>{{cite news|url=https://news.cts.com.tw/cts/life/201903/201903161954928.html |script-title=zh:跨「越」鴻溝30年 擺脫汙名 聽見新住名告白 - 華視新聞網 |work=[[Chinese Television System]] |date=2019-03-16}}</ref> |regiono7 = {{AUS}} |pop7 = >300000 <small>(2018)</small> |ref7 = <ref>{{cite web |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/communityprofile/036?opendocument |title=2016 Census Community Profiles |publisher=Australian Bureau of Statistics |access-date=11 April 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170805141617/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/communityprofile/036?opendocument |archivedate=2017-08-05 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by+Subject/1301.0~2012~Main+Features~Country+of+birth~54|title=Main Features - Country of birth|first=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of|last=Statistics|website=www.abs.gov.au|date=2012-05-24}}</ref> |regiono8 = {{CAN}} |pop8 = 240514 |ref8 = <ref name="Canada 2016 Census">{{cite web | title=Census Profile, 2016 Census | publisher=[[Statistics Canada]] | date=7 February 2017 | url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=Ethnic%20origin&TABID=1 | access-date=19 July 2018}}</ref> |regiono9 = {{KOR}} |pop9 = 224518 <small>(2020)</small> |ref9 = <ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://vietnamtimes.org.vn/vietnam-ranks-second-in-number-of-foreigners-staying-in-rok-17878.html |titolo=Vietnam ranks second in number of foreigners staying in RoK |alirdato=2021-02-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210211033317/https://vietnamtimes.org.vn/vietnam-ranks-second-in-number-of-foreigners-staying-in-rok-17878.html |arkivdato=2021-02-11 }}</ref> |regiono10 = {{GER}} |pop10 = 188000 <small>(2019)</small> |ref10 = <ref>{{cite web |title=Bevölkerung in Privathaushalten 2019 nach Migrationshintergrund| publisher=Federal Statistical Office of Germany (Statistisches Bundesamt)|date=28 July 2020 |url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Migration-Integration/Tabellen/migrationshintergrund-staatsangehoerigkeit-staaten.html}}</ref> |regiono11 = {{RUS}} |pop11 = 150000 |ref11 = <ref>{{cite book|author1=L. Anh Hoang |author2=Cheryll Alipio |title=Money and Moralities in Contemporary Asia |publisher=Amsterdam University Press |pp=59-84|year=2019 |isbn=9789048543151}}</ref> |regiono12 = {{LAO}} |pop12 = 122000 |ref12 = <ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/12700/LA]</ref> |regiono13 = {{THA}} |pop13 = 100000 |ref13 = <ref>{{Cite web|url=https://dangcongsan.vn/lanh-dao-dang-nha-nuoc/chu-tich-quoc-hoi-gap-go-cong-dong-nguoi-viet-nam-tai-thai-lan-532902.html|title=Chủ tịch Quốc hội gặp gỡ cộng đồng người Việt Nam tại Thái Lan|language=vi|access-date=2021-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220525143852/https://dangcongsan.vn/lanh-dao-dang-nha-nuoc/chu-tich-quoc-hoi-gap-go-cong-dong-nguoi-viet-nam-tai-thai-lan-532902.html|archivedate=2022-05-25}}</ref> |regiono14 = {{CZE}} |pop14 = 90000 |ref14 = <ref>https://www.e-polis.cz/clanek/specifika-zivota-vietnamske-komunity-v-cr.html</ref> |regiono15 = {{MAS}} |pop15 = 80000 |ref15 = <ref>{{cite news|url=https://www.ilo.org/hanoi/Informationresources/Publicinformation/newsitems/WCMS_353252/lang--en/index.htm|title=Viet Nam, Malaysia’s trade unions ink agreement to strengthen protection of migrant workers|publisher=[[International Labour Organization]]|date=16 March 2015}}</ref> |regiono16 = {{POL}} |pop16 = 60000-80000 |ref16 = <ref>{{Cite web|title = Wietnamczycy upodobali sobie Polskę. Może być ich 60 tys. w naszym kraju|url = http://www.wiadomosci24.pl/artykul/wietnamczycy_upodobali_sobie_polske_moze_byc_ich_60_tys_w_naszym_kraju_241563.html|website = www.wiadomosci24.pl|access-date = 2015-11-02|language = pl}}</ref> |regiono17 = {{GBR}} |pop17 = 50000-100000 |ref17 = <ref name=RM>{{cite web|url=https://vnembassy-london.mofa.gov.vn/en-us/Vietnamese%20Community/Pages/Vietnam-who-after-30-years-in-the-UK.aspx|title=Vietnam who after 30 years in the UK|access-date=2021-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210211033345/https://vnembassy-london.mofa.gov.vn/en-us/Vietnamese%20Community/Pages/Vietnam-who-after-30-years-in-the-UK.aspx|archivedate=2021-02-11}}</ref> |regiono18 = {{AGO}} |pop18 = 45000 |ref18 = <ref>{{cite web|url=http://www.rfa.org/vietnamese/vietnam/xa-hoi/vietnamese-living-in-angola-vh-06012013083527.html|title=Cuộc sống người Việt ở Angola|date = 1 June 2013|publisher=RFA}}</ref> |regiono19 = {{UKR}} |pop19 = 10000-50000 |ref19 = <ref>{{cite web|url=https://www.kyivpost.com/lifestyle/vietnamese-come-to-ukraine-for-a-better-life-altho-54333.html|title=Vietnamese come to Ukraine for a better life, although many long to return to homeland|publisher=Kyiv Post|date=December 3, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=https://vnembassy-kiev.mofa.gov.vn/en-us/News/EmbassyNews/Pages/Protecting-Vietnamese-community-in-Ukraine.aspx|title=Protecting Vietnamese community in Ukraine|publisher=Vietnamese Embassy in Ukraine|access-date=2021-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210211033250/https://vnembassy-kiev.mofa.gov.vn/en-us/News/EmbassyNews/Pages/Protecting-Vietnamese-community-in-Ukraine.aspx|archivedate=2021-02-11}}</ref> |regiono20 = {{CHN}} <small>(2010)</small> |pop20 = 36205{{noto|Ĉi tiuj datumoj rilatas nur al vjetnamaj civitanoj en kontinenta Ĉinio, eksklude de [[ĝinjoj]] kaj datumoj en Honkongo, Makao kaj Tajvano}}/28199 (2010){{noto|Ĉi tiu cifero referas nur al ĝingoj de kontinenta Ĉinio.}} |ref20 = <ref name="2010census">{{cite web |url=http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110429_402722638.htm |title=Major Figures on Residents from Hong Kong, Macao and Taiwan and Foreigners Covered by 2010 Population Census |publisher=National Bureau of Statistics of China |date=April 29, 2011 |access-date=May 4, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514214156/http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110429_402722638.htm |archive-date=May 14, 2011 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-02-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110514214156/http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110429_402722638.htm |arkivdato=2011-05-14 }}</ref><ref name="CN2010">{{cite web |url = http://www.stats.gov.cn/tjsj/pcsj/rkpc/6rp/indexch.htm |title = 中國2010年中华人民共和国第六次全国人口普查数据 |publisher = [[中华人民共和国国家统计局]] |accessdate = 2014-07-25 |archive-date = 2012-11-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121127080641/http://www.stats.gov.cn/tjsj/pcsj/rkpc/6rp/indexch.htm |dead-url = no }}</ref> |regiono21 = {{PHI}} | pop21 = 27600 | ref21 = | regiono22 = {{NOR}} | pop22 = 27366 <small>(2020)</small> | ref22 = <ref>{{cite web|url=https://www.ssb.no/en/innvbef|title=Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents|access-date=2021-02-02}}</ref> | regiono23 = {{NED}} | pop23 = 23488 <small>(2019)</small> | ref23 = <ref name="Ref-1">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/37325eng/table?ts=1612264485037|title=Population; sex, age, migration background and generation, 1 January|publisher=Statistics Netherlands|access-date=2021-02-02}}</ref> | regiono24 = {{SWE}} | pop24 = 20676 <small>(2020)</small> | ref24 = <ref>{{Cite web|url=http://www.statistikdatabasen.scb.se/pxweb/en/ssd/START__BE__BE0101__BE0101E/FodelselandArK/?rxid=1efd6c8a-8ac9-47d9-af29-dabd3da04da2|title=Population by country of birth and year|access-date=2021-02-02}}</ref> | regiono25 = {{MAC}} | pop25 = ~20000 <small>(2018)</small> | ref25 = <ref>{{cite web|url=https://vietnamnews.vn/politics-laws/420703/viet-nam-opens-consulate-office-in-chinas-macau.html|title=Việt Nam opens consulate office in China’s Macau|access-date=2 February 2021}}</ref> | regiono26 = {{ARE}} | pop26 = 20000 | ref26 = <ref>{{cite web|url=http://uae-embassy.ae/Embassies/vn/Content/1758|title=Embassy of the UAE in Hanoi » Vietnam - UAE Relations-Bilateral relations between UAE - Vietnam|access-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140110092112/http://uae-embassy.ae/Embassies/vn/Content/1758|archive-date=2014-01-10|url-status=dead|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-02-10|arkivurl=https://web.archive.org/web/20140110092112/http://uae-embassy.ae/Embassies/vn/Content/1758|arkivdato=2014-01-10}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140110092112/http://uae-embassy.ae/Embassies/vn/Content/1758 |date=2014-01-10 }}</ref> | regiono27 = {{SAU}} | pop27 = 20000 | ref27 = <ref>{{cite web|url=https://vnembassy-riyadh.mofa.gov.vn/vi-vn/Vietnamese%20Community/Trang/C%E1%BB%98NG-%C4%90%E1%BB%92NG-NG%C6%AF%E1%BB%9CI-VI%E1%BB%86T-NAM-%E1%BB%9E-%E1%BA%A2-R%E1%BA%ACP-X%C3%8A-%C3%9AT-M%E1%BB%AANG-XU%C3%82N-%E1%BA%A4T-M%C3%99I---2015.aspx|title=CỘNG ĐỒNG NGƯỜI VIỆT NAM Ở Ả-RẬP XÊ-ÚT MỪNG XUÂN ẤT MÙI - 2015|access-date=2021-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210211033254/https://vnembassy-riyadh.mofa.gov.vn/vi-vn/Vietnamese%20Community/Trang/C%E1%BB%98NG-%C4%90%E1%BB%92NG-NG%C6%AF%E1%BB%9CI-VI%E1%BB%86T-NAM-%E1%BB%9E-%E1%BA%A2-R%E1%BA%ACP-X%C3%8A-%C3%9AT-M%E1%BB%AANG-XU%C3%82N-%E1%BA%A4T-M%C3%99I---2015.aspx|archivedate=2021-02-11}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/vietnamese/forum-50979916|title=Người trong cuộc kể lại cuộc sống "như nô lệ" của lao động Việt ở Ả Rập Saudi|access-date=2021-02-06}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.voatiengviet.com/a/tinh-canh-osin-viet-o-saudi-bi-boc-lot-bo-doi/4585020.html|title=Tình cảnh ‘Ô-sin’ Việt ở Saudi: bị bóc lột, bỏ đói|access-date=2021-02-06}}</ref> | regiono28 = {{DNK}} | pop28 = 15953 <small>(2020)</small> | ref28 = <ref>{{Cite web|url=https://www.statbank.dk/statbank5a/default.asp?w=1600|work=Statistics Denmark|title=FOLK1C: Population at the first day of the quarter by region, sex, age (5 years age groups), ancestry and country of origin|language=en}}</ref> | regiono29 = {{BEL}} | pop29 = 14000 <small>(2012)</small> | ref29 = <ref>[http://chimviet.free.fr/dantochoc/kieubao/ngcaoduc/gm65_CommunauteVNenBelgique.pdf]. Chimviet.free.fr(in French). Retrieved on 2019-11-19.</ref> | regiono30 = {{FIN}} | pop30 = 12051 | ref30 = <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rv.px/table/tableViewLayout1/?rxid=726cd24d-d0f1-416a-8eec-7ce9b82fd5a4 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-02-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210211033317/http://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rv.px/table/tableViewLayout1/?rxid=726cd24d-d0f1-416a-8eec-7ce9b82fd5a4 |arkivdato=2021-02-11 }}</ref> | regiono31 = {{SGP}} | pop31 = 12000 <small>(2012)</small> | ref31 = <ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://vnembassy-singapore.mofa.gov.vn/vi-vn/Vietnamese%20Community/Trang/C%E1%BB%99ng-%C4%91%E1%BB%93ng-ng%C6%B0%E1%BB%9Di-Vi%E1%BB%87t-Nam-t%E1%BA%A1i-Singapore-%C4%91%C3%B3n-xu%C3%A2n-Nh%C3%A2m-Th%C3%ACn.aspx |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-02-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20221129074858/https://vnembassy-singapore.mofa.gov.vn/vi-vn/Vietnamese%20Community/Trang/C%E1%BB%99ng-%C4%91%E1%BB%93ng-ng%C6%B0%E1%BB%9Di-Vi%E1%BB%87t-Nam-t%E1%BA%A1i-Singapore-%C4%91%C3%B3n-xu%C3%A2n-Nh%C3%A2m-Th%C3%ACn.aspx |arkivdato=2022-11-29 }}</ref> |lingvoj = [[Vjetnama lingvo]] |religio = Ĉefe tradiciaj vjetnamaj kredoj, <br/>signifa nombro da [[Budhismo|budhistoj]], <br/> minoritatoj de [[Kristanismo|kristanoj]] <br/>kaj aliaj grupoj.<ref>''Pew Research Center'': ''[http://www.pewforum.org/global-religious-landscape.aspx La tutmonda religia pejzaĝo 2010] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130719060225/http://www.pewforum.org/global-religious-landscape.aspx |date=2013-07-19 }}'' ({{en}})</ref> |parencoj = <div style="text-align:left;"> *[[Kinh-homoj]] *[[Muongoj]] *Sudaj ĉinoj </div> |notoj = }} '''Vjetnamoj''' ({{lang-vi|người Việt|aŭ=người Kinh}}), aŭ '''Kinh-homoj''', estas la ĉefa [[etno]] loĝanta en [[Vjetnamio]]. Ili parolas la [[Vjetnama lingvo|Vjetnaman lingvon]], kiu estas [[tonlingvo]], kaj kiu malgraŭ kelkaj supraĵaj similecoj al la [[Ĉina lingvo|Ĉina]], apartenas al la [[aŭstralazia lingvaro]], ne al la [[Ĉinotibeta lingvaro|ĉinotibeta]], kaj nuntempe estas skribata per latinaj literoj, antaŭe ĝi estas ankaŭ skribita per ĉinaj literoj (chữ nôm)<ref name=EU>{{citlibro | Titolo=Encyclopædia Universalis VIETNAM | Aŭtoro=Philippe DEVILLERS, Pierre-Bernard LAFONT,  NGUYÊN TRÂN HUÂN, Michèle PIRAZZOLI-t'SERSTEVENS, Matthieu SALOMON, Stéphanie SOUHAITÉ, Christian TAILLARD | Eldonejo= | Jaro=2012 | ISBN= }}</ref>. Dum la [[Vjetnama milito]] multaj Vjetnamoj fuĝis el sia lando, kaj nuntempe ekzistas granda Vjetnama [[diasporo]] tra la tuta mondo. [[Nacioj de Ĉinio|Etna grupo]] parolanta la vjetnaman ĉirkaŭ en [[Gŭangŝjio]] nomiĝas [[ĝingoj]]<ref>"Esperanta-Ĉina Vortaro", Pekino, 1986</ref> ([[ĉine]]: 京族, ''Jīngzú''; vjetname: ''Người Kinh''). == Tradicia vivo == Tradicie la vjetnamoj loĝis en vilaĝoj po de kelkcent ĝis kelkmil da loĝantoj, apud riveroj. Ili estis terkulturistoj. Ilia vivmaniero necesigis kunlaboron. Tradiciaj vjetnamaj domoj estis konstruitaj rekte sur la grundo kaj lokitaj danke al [[Geomancio|geomanciistoj]]. La socio estis [[Patriarkeco|patriarka]], tio estis organizo en kiu la viroj estras sian familion kaj donas sian nomon al la infanoj. Oni nomas la [[klano]]n ''tộc''<ref name=EU/>. == Originoj == Skribita historio konas la antikvajn vjetnamojn unue simple kiel la ''Lạc'' aŭ ''Lạc Việt'', kaj la landon [[Vjetnamio]] kiel ''Văn Lang''. Arkeologia evidenteco de la [[Bronzepoko]] "Đông Sơn" Kulturo ( ankaŭ sciata kiel Lạc Socio ) sugestas ke la antikvaj Vjetnamaj homoj estis el la unuaj praktiki agrikulturon. Laŭ esplora studo farita de la ''Hôpital Saint-Louis'' en [[Parizo]], [[Francio]]: " la komparo de la Vjetnamaj kun aliaj orientaziaj populacioj montris proksiman genetikan rilaton de la studata loĝantaro kun aliaj Orientanoj ", kun la escepto de sep unika markiloj. Tiuj rezultoj, kune kun restaĵoj de [[Taja]] enzimo-morfoj, indiki [[teorio]] de duobla etna origino de la Vjetnama loĝantaro de [[ĉina]] kaj [[taja]] loĝantaroj.<ref name="NCBI">{{cite journal |author=Ivanova R |title=''Mitochondrial DNA polymorphism in the Vietnamese population'' (Mitokondria DNA polimorfismo en la vjetnama loĝantaro) |journal=Eur. J. Immunogenet. |volume=26 |issue=6 |pages=417–22 |date=decembro 1999 |pmid=10583463 |doi=10.1046/j.1365-2370.1999.00184.x |url=http://www.blackwell-synergy.com/openurl?genre=article&sid=nlm:pubmed&issn=0960-7420&date=1999&volume=26&issue=6&spage=417 |author-separator=, |author2=Astrinidis A |author3=Lepage V |display-authors=3 |last4=Djoulah |first4=S. |last5=Wijnen |first5=E. |last6=Vu-Trieu |first6=A. N. |last7=Hors |first7=J. |last8=Charron |first8=D. |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-01-02 |arkivurl=https://archive.today/20130102032230/http://www.blackwell-synergy.com/openurl?genre=article&sid=nlm:pubmed&issn=0960-7420&date=1999&volume=26&issue=6&spage=417 |arkivdato=2013-01-02 }} {{Webarchiv|url=https://archive.ph/20130102032230/http://www.blackwell-synergy.com/openurl?genre=article&sid=nlm:pubmed&issn=0960-7420&date=1999&volume=26&issue=6&spage=417 |date=2013-01-02 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.blackwell-synergy.com/openurl?genre=article&sid=nlm:pubmed&issn=0960-7420&date=1999&volume=26&issue=6&spage=417 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-01-02 |arkivurl=https://archive.ph/20130102032230/http://www.blackwell-synergy.com/openurl?genre=article&sid=nlm:pubmed&issn=0960-7420&date=1999&volume=26&issue=6&spage=417 |arkivdato=2013-01-02 }}</ref> 2001 HLA studo estrita de laboratorioj ĉe la Mackay Memorial Hospitalo en [[Tajpeo]] ([[Tajvano]]) klasifikas la vjetnaman popolon en la sama genetika fasko kiel la Miao (Hmonga), Southern Han (Suda ĉina), Buyei (Bo Y-homa) kaj taja, kun diferenca familio konsistante Taja ĉina kaj Singapura ĉina, Minnan (Hoklo) kaj Hakka .<ref name="NCBI2">{{cite journal |author=Lin M |title=''The origin of Minnan and Hakka, the so-called "Taiwanese"'' (La origino de Minnan kaj Hakka, tiel nomitaj "Tajvananoj"), laŭ HLA studo |journal=Tissue Antigens |volume=57 |issue=3 |pages=192–9 |date=marto 2001 |pmid=11285126 |doi=10.1034/j.1399-0039.2001.057003192.x |url=http://www.blackwell-synergy.com/openurl?genre=article&sid=nlm:pubmed&issn=0001-2815&date=2001&volume=57&issue=3&spage=192 |author-separator=, |author2=Chu CC |author3=Chang SL |display-authors=3 |last4=Lee |first4=H.-L. |last5=Loo |first5=J.-H. |last6=Akaza |first6=T. |last7=Juji |first7=T. |last8=Ohashi |first8=J. |last9=Tokunaga |first9=K. }}{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Noto pri la nomo de ''Vjetnamio'' == En sia Listo de Normaj Landnomoj de 1989, la [[Akademio de Esperanto]] rekomendis la formon "Vjet-Namo" por la lando (kaj sekve Vjet-Namanoj por la vjetnamoj). En sia Listo de Rekomendataj Landnomoj de 2009 ĝi ŝanĝis sian rekomendon al "Vjetnamujo/Vjetnamio" laŭ la superrega lingvouzo. == Notoj == {{Notoj}} == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{projektoj|ReVo=vjetnam}} *[[Etnaj grupoj en Vjetnamio]] * [[Vjetnamoj en Tajvano]] * [[Vjetnama lingvo]] {{Unua}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Vjetnamoj| ]] [[Kategorio:Etnoj en Vjetnamio]] 0tyokuo7niga6r8tr5hdnj7jtyj6wu9 0 4526 9363369 9336509 2026-04-29T14:59:28Z Sj1mor 12103 9363369 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Kial la vento blovas - Scivolemo - NOAA.webm|eta|Kial la vento blovas? - Video de la jutuba kanalo [[Scivolemo (projekto)|Scivolemo]].]] [[Dosiero:Aeolus1.jpg|eta|300ra|Klasika bildo de [[Eolo]], [[dio]] en [[Antikva Grekio]] de la ventoj.]] [[Dosiero:Yakovlev_Eoles.jpg|eta|250ra|''Eolo'' de Aleksandre Jakovlef montras Eolon kiel personigo de la vento blovanta super boatoj; ja vento ege gravis por klasikaj [[velboato]]j kiel tiuj kiuj aperas en la pentraĵo.]] [[Dosiero:Pieter_Kluyver_-_Boom_in_stormwind.jpg|eta|Pieter Kluyver (1816–1900)]] La '''vento''' estas movado de la [[aero]] tra la [[atmosfero]]. Tian movadon plejparte kaŭzas la malsama varmigo de la tero kaj la maro fare de la [[suno|sunradioj]]. La varmigo malsimilas dum tago kaj nokto, dum somero kaj vintro, kaj dum veteraj sezonoj disde aliaj. Per tio estiĝas regionoj de alta kaj malalta [[aerpremo]]. La aero fluas de la alta al la malalta. Tiu fluo estas kurbigita per la [[Koriolisforto]] rezultanta de la [[rotacio]] de la [[Tero]]. La vento estas ĝenerale konsiderata la fluo de [[gaso]]j grandskala. En la [[Atmosfero (tero)|tera atmosfero]], la vento estas la movado amase de la aero kongrue kun la diferencoj de [[atmosfera premo]]. Günter D. Roth difinis ĝin kiel «la kompensado de la diferencoj de atmosfera premo inter du punktoj».<ref>Günter D. Roth Meteorología. Formaciones nubosas y otros fenómenos meteorológicos. Situaciones meteorológicas generales. Pronósticos del tiempo. Barcelona: Ediciones Omega, 2003 (originala germana eldono: Munkeno, 2002)</ref> En meteologio, plej ofte oni nomas la ventojn laŭ la forto kaj la direkto el kiu ili blovas. La subitaj pliiĝoj de la rapideco de la vento dum mallonga tempo, la fortaj ventoj de daŭrado intermeza, la ventoj de longa daŭrado havas diversajn nomojn laŭ siaj averaĝaj fortoj kiel por ekzemplo [[brizo]], [[tempesto]], [[ŝtormo]], [[uragano]] aŭ [[tajfuno]]. La vento povas esti okazanta laŭ diversaj skaloj: el ŝtormaj fluoj kiuj daŭras dekojn de minutoj ĝis lokaj brizoj generitaj per la diferenca varmigo de la tera surfaco kaj kiuj daŭras kelkajn horojn, kaj eĉ tutmondaj, kiuj estas la frukto de la diferenco de absorbo de [[suna energio]] inter la diversaj zonoj geoastronomiaj de la Tero. La du ĉefaj kaŭzoj de la atmosfera cirkulado grandskala estas la diferenciala varmigo de la tera surfaco depende de la latitudo, la inercio kaj la centrifuga forto produktitaj per la rotacio de la planedo. En la intertropika zono, la diferenco de atmosfera premo inter la oceanoj (amasoj da varma kaj malseka aero) kaj la kontinentoj (amasoj da varma kaj seka aero) dum la somero en la [[Norda hemisfero]], tio estas, inter junio kaj septembro, okazigas la formadon de sezonaj ventoj inter la [[Hinda Oceano]] kaj la azia kontinento kaj la temperaturaj depresioj en la interno de la kontinentoj, speciale en Azio kaj malplikvante en Nordameriko, inter la [[Golfo de Meksiko]] kaj la interno de Usono ([[Usona Mezokcidento]]) konstituas la tialon de la musona cirkulado de la ventoj, kiuj iras dum la epoko de plia varmo, al moviĝo al la interno por peli la cirkuladon de musonoj. En la [[marbordo|marbordaj areoj]], la ciklo mar/teraj [[brizo]]j povas difini la lokajn ventojn, dum en la zonoj kun varia reliefo la brizoj de [[valo]] kaj de [[montaro]] povas domini tiujn lokajn ventojn. En la homa civilizacio, la vento inspiris la [[mitologio]]n, ludis gravan rolon por la historiaj okazaĵoj, etendis la atingojn de la [[transporto]] kaj de la [[milito|miliarto]], kaj havigis [[Ventoenergio|fonton de energio]] por la meĥanika laboro, la produktado de [[elektro]] kaj la [[distro]]. La vento pelis la veturadon de la [[velŝipo]]j tra ĉiuj oceanoj de la Tero. La [[balono]]j uzas venton por mallongaj vojaĝoj, kaj la motorflugo uzas ĝin por generi [[levoforto]]n kaj malpliigi la konsumon de [[brulaĵo]]n. La zonoj kun tranĉaĵoj de la vento okazigitaj de variaj meteologiaj fenomenoj povas okazigi danĝerajn situaciojn por la [[aviadilo]]j. Kiam la ventoj estas fortaj, la arboj kaj la strukturoj kreitaj de la homoj povas esti ege damaĝitaj aŭ eĉ tute detruitaj. La ventoj povas krei la formon de la reliefo pere de serio de procezoj [[Eolo|eolaj]] kiel la formado de fekundaj grundoj (por ekzemplo, la [[leŭso]]) aŭ la detruo de la grundoj mem pro la [[erozio]]. La polvo de grandaj [[dezerto]]j povas esti movita al grandaj distancoj de centoj kaj miloj da kilometroj el la devenloko fare de la ventoj kiuj estu dominantaj, kaj la ventoj kiuj estas akcelitaj de kruta [[topografio]] kaj estas asociaj kun [[sabloŝtormo]]j ricevis regionajn nomojn en diversaj mondopartoj pro ties forta efiko sur tiuj mondoregionoj. La vento influas la etendon de la [[Arbara incendio|arbaraj incendioj]] ĉar ĝi povas haltigi aŭ akceli la incendioj. Ĝi ankaŭ ludas gravajn rolojn en la disigo de la [[semo]]j de multaj plantoj, kaj ebligas la survivadon kaj disigon de tiuj vegetalaj specoj, same kiel de la populacioj de flugantaj [[insekto]]j. Kombine kun la malvarmaj temperaturoj, la vento havas negativan efikon por la [[brutaro]]. La vento tuŝas la rezervojn de manĝaĵoj de la animaloj kaj iliajn strategiojn de [[predado]] kaj defendo. Granda vento, kiu estas malalta aeropremo centra, malpli ol 975 hPa, okazas per koncentrita varmeco sur maro. == Ĝeneralaj kaŭzoj == [[Dosiero:Dosen-barometer.jpg|eta|dekstra|250 px|Barometro aneroida kiu montras indikojn de [[pluvo]] aŭ bona vetero depende de la pli aŭ malpli alta premo respektive.]] La granda atmosfera tavolo estas trapasata de la sunradiado kiu varmigas la grundon, kiu, siavice, varmigas la ĉirkaŭan aeron. Tiel okazas ke tiu ne estas varmigita rekte de la sunradioj kiuj trapasas ĝin, sed malrekte, fare de la varmigo de la grundo kaj de la akvaj surfacoj. Kiam la aero varmiĝas, ĝi ankaŭ dilatiĝas, kiel ajna [[gaso]], tio estas, ĝia [[volumeno]] pliiĝas, pro kio ĝi ascendas ĝis ĝia temperaturo egalas kun tiu de la ĉirkaŭa aero aŭ eĉ estas pli varma. Ĝenerale parolante, la aermasoj iras el la tropikoj al [[Ekvatoro]] ([[alizeo]]j ventoj, kiuj estas konstantaj, tio estas, ili blovas dum la tuta jaro), kie ili sukcesas ascendi kaj pro sia varmiĝo pro la malpliiĝo de la latitudo (en la intertropika zono) kaj pro la forto centrifuga de la propra movado de tera rotacio, kio siavice faras, ke la denseco de la atmosfero en la ekvatora zono estas la plej granda sur la tuta tera surfaco. Ascendinte, ili malvarmiĝas, kaj tra la altaj tavoloj ili revenas al la tropikoj, kien ili descendas pro sia pli granda pezo (malvarma kaj seka aero) kio klarigas la ekziston de la subtropikaj dezertoj kaj la temperaturan enorman amplekson ĉiutagan tiom altan de la dezertoj (en [[Saharo]] estas ofta ke temperaturoj de preskaŭ 50º dum la tago, pro sunradio kaj manko de nuboj, estas kontrastaj kun tre malaltaj temperaturoj dum la tuta nokto. Tiel, en tiu dezertaj zonoj, la temperaturoj varias multege de la tago al la nokto pro la malabunda kvanto de [[akvo]] kaj [[akvovaporo]], kio kontribuus al pli granda temperatura regulareco). [[Dosiero:Wind speed climatology.jpg|250ra|eta|Rapideco de la vento en la surfaco de la [[Tero]] dum la someroj kaj nordhemisfera kaj sudhemisfera respektive. La blankaj bendoj, inter la 40° - 50° de [[latitudo]], prezentas la maksimumaj rapidecoj konstantaj de la vento.]] La [[unua priskribo|unua scienca priskribo]] konata pri la vento estas de la [[italio|itala]] fizikisto [[Evangelista Torricelli]]: ''...la ventoi estas produktitaj de diferencoj en la temperaturo de la aero, kaj pro tio de la [[denseco]], inter du regionoj de la Tero.''<ref>O'Connor, J. J.; Robertson, E. F. (2002). [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Torricelli/ «Evangelista Torricelli».] MacTutor History of Mathematics and Science. Konsultita la 12an de junio 2020.</ref> Aliaj fortoj kiuj movas la venton aŭ influas ĝin estas la forto de la [[Gradiento (matematiko)|premogradiento]], la [[Koriolisforto]], la fortoj de flosebleco kaj de [[froto]] kaj la formado de la [[tereno|terenreliefo]]. Kiam inter du apudaj masoj de aero ekzistas diferenco de [[denseco]], la aero tendencas flui el la regionoj de pli granda [[atmosfera premo|premo]] al tiuj de pli malgranda premon. En planedo submetita al [[rotacio]], tiu aerfluo estos influita, akcelita, plialtigita aŭ transformita per la Koriolisforto en ajna punkto de la tera surfaco. La kredo, ke la Koriolisforto ne funkcias en la [[Ekvatoro]] estas erara: kio okazas estas ke la ventoj des pli malpliiĝas ju pli oni alproksimiĝas al la zono de intertropika konverĝo, kaj tiu malpliigo de rapideco estas aŭtomate kompensata per atingo de alto de la aero en la tuta [[Ekvatoro|ekvatora zono]]. Siavice, tiu altakiro okazigas la formadon de nuboj de granda vertikala disvolviĝo kaj de intensaj kaj longaj pluvoj, amplekse disigitaj en la zono de intertropika konverĝo, speciale en tiu ekvatora zono. La surfaca frotado kun la grundo generas malregularecojn en tiuj principoj kaj tio influas la reĝimon de ventoj, kiel por ekzemplo la efiko Föhn.<ref>JetStream (2008). [https://web.archive.org/web/20090216172656/http://www.srh.noaa.gov/jetstream/ «Origin of Wind».] National Weather Service Southern Region Headquarters. Arkivita el [/synoptic/wind.htm] originalo en la 16a de februaro 2009. Konsultita la 12an de junio 2020.</ref> Se temas pri la tuta mondo, la origina faktoro hegemonia grandskale estas la varmodiferenco inter unu zonoj kaj aliaj kongrue kun difinitaj geografiaj kaj [[astronomio|astronomiaj]] faktoroj, kaj variaĵoj pri la [[Sezono|jarsezonoj]] kaj pro la vetero okazigitaj de la movoj de [[rotacio]] kaj translacio de la [[Tero]]. Kiam oni parolas pri vento, plej ofte oni referencas al ventoj sur la tera surfaco ĝis ioma alteco, kiu varias laŭ la latitudo, la reliefo kaj aliaj faktoroj. Krome, tiu movado sursurfaca de la aero, nomita ''vento'', havas kompencon en alteco kiu preskaŭ ĉiam sekvas direkton malan al tiu de la veraj ventoj kiuj funkcias sur la surfaco. Tiel, [[Malalta aeropremo|depresio]], [[ciklono]] aŭ areo de malalta aeropremo sur la surfaco okazigita per la surfaca varmigo de la aero devigas la varman aeron ascendi kaj okazigi zonon de alta premo en alteco en kiu la malvarma kaj seka aero ascendas al la zonoj el kiuj devenis la aeron sur la surfaco: tiel formiĝas la [[kumulonimbuso]]j, [[tornado]]j, [[uragano]]j, [[Fronto (meteologio)|frontoj]] kaj aliaj meteologiaj fenomenoj. Kompenso en alteco al la [[venta direkto|direkto de la ventoj]] estas la [[ŝprucfluo]]j kiuj formiĝas je granda alteco kaj je granda rapideco<ref name="Stimac">John P. Stimac [http://www.ux1.eiu.edu/~cfjps/1400/pressure_wind.html Air pressure and wind] Eastern Illinois University, 2003, alirita la 8an de majo 2008.</ref>. La eksterordinara rapideco de tiuj ŝprucfluoj en alteco (ĉirkaŭ 250&nbsp;km/h) en proksimuma direkto okcidente-orienten okazas pro la malgranda denseco de la aero je la alteco kie ili formiĝas. Fakte, tiuj ventoj kompensas la [[pasato]]jn kiuj moviĝas surface inter [[Eŭropo]] kaj Sudameriko tra la [[Atlantika Oceano|Atlantiko]] kaj ankaŭ inter [[Azio]] kaj Nordameriko en la sama direkto kaj kun la samaj karakteroj. Ĉar tiuj ŝprucfluoj havas altecon similan al tiu kiun uzas la aviadiloj en siaj transatlantikaj flugoj, la diferenco inter la flugo en una direkto aŭ en la mala direkto povas esti de du horoj aŭ pliaj en la longdistancaj flugoj. Aliflanke, la grandaj rapidecoj de tiuj ŝprucfluoj, kiuj malalte povus esti katastrofaj por la aviadiloj, je pli ol 10&nbsp;km de alteco ne estas tiom problemigaj por la malgranda aerdenseco. Oni difinas ventojn kiel sistemo kiu uzas la [[atmosfero]]n por atingi la [[Meĥanika ekvilibro|meĥanikan ekvilibron]] de fortoj, kio ebligas malkomponi kaj analizi la karakterojn de tiu. Kutime oni simpligas la [[ekvacio]]n de atmosfera movado pere de diversaj [[Vektoro|komponantoj]] de ventoj kiuj, se sumitaj, rezultas en la ekzistanta vento. La komponanto de la geostrofia vento estas ''la rezulto realigi la ekvilibron inter la forto de Koriolis kaj la forto de la [[gradiento]] de [[premo]].'' Tiu vento fluas perpendikulare al la [[izobaro]]j, kaj oni povas diri, ke la efiko de la frotado en mezaltaj latitudoj estas negekteblaj por la altaj tavoloj de la atmosfero.<ref>En ''Glossary of Meteorology'', vidu "Geostrophic wind", ĉe ''[[American Meteorological Society]]'', 2009, alirita la 18an de marto 2009; arkivita en [http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=geostrophic-wind1%7Curlarchivo=https://web.archive.org/web/20071016223621/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=geostrophic-wind1] la 16an de oktobro 2007.</ref> La "termika vento" ne estas reala vento sed nur praktika koncepto uzata en meteologio por kalkuli la variadon de la vento inter du altecoj kiam oni konas la termikan strukturon de la aermaso, tio estas la diferenco inter di niveloj kiu ekzistas nur en atmosfero kun horizaontalaj gradientoj de temperaturo aŭ "baroklino".<ref>En ''Glossary of Meteorology'', vidu [http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=thermal+wind&submit=Search "Thermal wind", ĉe ''[[American Meteorological Society]]'', 2009, alirita la 18an de marto 2009; arkivita en [https://web.archive.org/web/20110717205424/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=thermal+wind&submit=Search] la 17an de julio 2011.</ref> La gradienta vento estas simila al la geostrofia vento, sed ĝi inkludas ankaŭ la ekvilibron de la [[centrifuga forto]].<ref>En ''Glossary of Meteorology'', vidu [http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=gradient-wind1 Gradient wind], ĉe ''[[American Meteorological Society]]'', 2009, alirita la 18an de marto 2009; arkivita en [https://web.archive.org/web/20080528193203/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=gradient-wind1] la 28an de majo 2008.</ref> == Fizikaj karakteroj de la ventoj == [[Dosiero:Anemometro.jpg|eta|maldekstre|[[Anemometro]], sensilo de rapideco kaj direkto de la vento.]] La sistema studado de la karakteroj de la vento estas tre grava por jeno: * dimensiigi strukturojn de konstruaĵoj kiel grenujoj, grandaj agrikulturaj stokejoj, altaj konstruaĵoj ktp. * dezajni kampojn de [[ventoenergio|ventogenerado]] de [[elektra energio]]. * dezajni protektadon de bordoj en [[akvorezervejo]]j kaj la deklivojn de la [[akvobaraĵo]]j. La mezuradon de la rapideco kaj de la direkto de la vento oni faras per mezurilaj instrumentoj ventoregistrantaj nomitaj [[anemometro]]j, kiuj disponas de du [[sensilo]]j: nome unu por mezuri la rapidecon kaj unu por mezuri la direkton de la vento. La mezuraĵojn oni registras per [[anemometro|anemografoj]]. Por ke la mezuradoj estu kompareblaj kun la mezuroj faritaj en aliaj lokoj de la planedo, la turoj subtenantaj la sensiloj de rapideco kaj direkto devas plenumi striktajn regulojn fare de la MOM - [[Monda Organizaĵo pri Meteologio]]. === Rapideco de la ventoj === {{Ĉefartikolo|Rapido de vento}} [[Dosiero:Feb-05-2013-Vientos-GEIR.GIF|eta|dekstra|300 px|Bildo de [[radaro]] de la okcidenta duonsfero montranta la modelojn de direkto, rapideco kaj alteco de la ventoj, bazitajn sur la satelita informaro de la 5a de februaro 2013. La koloroj indikas la altecon; la sagoj la direkton, dum la pli malgranda kaj pli granda kvantoj de linioj malantaŭe indikas la pli malgrandan kaj pli grandan rapidecojn respektive.]] La plej antikva instrumento cele al la konado de la direktado de la ventoj estas la [[ventoflago]] kiu, kun la helpo de la [[ventorozo]], difinas la devenon de la ventoj, tio estas, la direkto el kie ili blovas. La [[ventosako]] uzita en la flughavenoj kutime estas sufiĉe granda kaj videbla por esti observebla el la aviadiloj kaj dum la elteriĝo, sed ĉefe dum la alteriĝo. Similaj ventosakoj estas uzataj en precizaj sekcioj de ŝoseoj, kiel ekzemple en viaduktoj, sur montaraj areoj, en zonoj de fortaj ventoj ktp., kaj ili estas ne tiom grandaj, sed sufiĉe videblaj el aŭtoj, al kies ŝoforoj oni avertas pri eblaj fortaj ventoj. La rapidecon kaj direkton de la ventoj oni mezuras per la [[anemometro]], kiu kutime registras tiujn direkton kaj rapidecon laŭlonge de la tempopaso. La intensecon de la vento oni ordigas laŭ ĝia rapideco uzante la [[Boforta skalo|skalon de Beaufort]]. Tiu skalo dividiĝas en kelkaj sektoroj laŭ la efikoj kaj damaĝoj okazigitaj de la ventoj, el la kalma aero ĝis [[uragano]]j de kategorio 5a kaj la [[tornado]]j. La rekordo de pli granda rapideco de vento sur la tera surfaco estis de la [[Monto Washington]] en [[Nov-Hampŝiro]] ([[Usono]]), kun 231 mejloj por horo, tio estas, 372&nbsp;km/h, registrita vespere de la 12a de aprilo 1934.<ref>La historio de la monda rekordo de vento [http://www.mountwashington.org/about/visitor/recordwind.php] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120505114722/http://www.mountwashington.org/about/visitor/recordwind.php|date=2012-05-05}}</ref> La kaŭzo de tiu tiom granda rapideco de la vento estas en la aparta loka formo de la reliefo, kiu formas specon de mallarĝiĝo de nordo suden kiu devigas la venton venantan el okcidento koncentriĝi en la pasejo kvazaŭ ĝi estus funelo. Gravas rimarkinde indiki, ke tiun enorman rapidecon oni atingas nur en speco de malgranda tuzo, kaj ĝi estas multe pli malgranda proksime de tiu punkto. Ĉiuj montaroj de la planedo havas similajn lokojn, en kiuj la ventoj blovas forte pro la ekzistando de mallarĝejoj, montopasejoj, montetoj kaj similaj areoj en kiuj koncentriĝas kaj akceliĝas la pasado de la vento. En Venezuelo, la transanda ŝoseo pasas tra mallarĝejo de tiu tipo inter la baseno de la rivero Mocotíes kaj la [[Táchira|depresio de Táchira]] kaj kiu havas tre taŭgan nomon, ''Páramo Zumbador'' (Zumanta Alta Stepo) pro la forto de la vento. === Direkto de vento === {{Ĉefartikolo|Direkto de vento}} '''Ventodirekto''' estas unu el la indikiloj de [[Atmosfero|atmosfera]] aermovado. Meteologia ventodirekto indikas la [[Azimuto|azimuton]] de la punkto ''de kiu'' la vento blovas; dum la [[Aeronaŭtiko|aernaŭtika]] ventodirekto estas ''kie'' la vento blovas: tiel, la valoroj malsamas je 180°. Navigada vento estas uzata ekskluzive kiel helpkvanto en kalkuloj. La [[Meteologio|meteologia]] [[direkto]] de la vento estas la valoro, al kiu ĉiu el ni kutimas. Sudokcidenta vento signifas, ke la vento blovas de la [[Sudokcidento]], se konvertita en [[Grado (angulo)|gradojn]], ni ricevas direkton de 225 gradoj, jen kiel la valoro de ventodirekto estas uzata en [[aviado]]. Gamo de instrumentoj, kiel [[Ventosako|ventosakoj]] kaj [[Ventoflago|ventoflagoj]], estas uzataj por mezuri ventodirekton. Ambaŭ ĉi tiuj instrumentoj funkcias moviĝante kun la plej eta ventoblovo. Sammaniere, ventmontrilo montras la regantan direkton de la vento - ĝia vosto estas direktita en la direkto, en kiu la vento blovas. Modernaj instrumentoj uzataj por mezuri rapidecon kaj direkton nomiĝas respektive [[anemometro]] kaj [[Ventoflago|ventomontrilo]]. Tiuj specoj de iloj estas uzitaj en la [[ventoenergia industrio]], kaj ambaŭ servas por taksi ventoresursojn kaj helpi en [[Turbino|turbina]] kontrolo. === Venta malvarmo === {{Ĉefartikolo|Venta malvarmo}} La '''ventmalvarma indico''' (ankaŭ '''ventomalvarmo''') estas maniero mezuri la severecon de [[vetero]], tio estas, la subjektiva [[sento]] de [[homo]] kiam samtempe eksponite al [[frosto]] kaj vento. Vetersevereco laŭ la ventmalvarmeca indico aŭ efiko ({{Lang-en|wind chill factor}}) estas kalkulita jene: la [[ventorapideco]] multobligita per la severeckoeficiento estas aldonita al la [[Aertemperaturo|aera temperaturo]] en [[Celsia grado|celsiaj gradoj]]. Por facileco de uzo, diversaj kombinaĵoj de aertemperaturo kaj ventorapideco estas kolektitaj en tabelo de vetersevereco laŭ la ventmalvarma indico <ref>{{Cite web|title=Windchill Terms and Definitions|url=http://www.weather.gov/os/windchill/windchillglossary.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917044758/http://www.weather.gov/os/windchill/windchillglossary.shtml|archive-date=September 17, 2008|access-date=July 3, 2024|website=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]}}</ref>. == Mezurado de la ventoj == La direkto de la vento estas la [[Kompasdirektoj|punkto]] el kiu oni originiĝas tiu mezurita per la [[ventoflago]]. Por ekzemplo, la elnorda vento venas evidente el la nordo kaj direktas ĝin al la sudo.<ref>En ''Glossary of Meteorology'', 2009 [http://amsglossary.allenpress.com/glossary//search?id=wind-vane1 ''Wind vane''] el ''American Meteorological Society'', alirita la 17an de marto 2009; arkivita en [https://web.archive.org/web/20071018042250/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=wind-vane1] la 18an de oktobro 2007.</ref> En la flughavenoj oni uzas la [[ventosako]]jn por indiki la direkton de la vento kaj ĉirkaŭkalkuli la rapidecon konsiderante el la angulo formita de la ventosako kun la grundo.<ref>En ''Glossary of Meteorology'', 2009 [http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=wind+sock&submit=Search ''Wind sock''] el ''American Meteorological Society'', alirita la 17an de marto 2009; arkivita en la 22an de junio 2007.</ref> La ventoflagoj indikas en la malsupra parto la direktojn de la ventoj kun la kompasdirektoj kaj la intermezaj punktoj, formante tiel tion kion oni konas kiel [[ventorozo]], uzata per [[kompaso]] en la meĥanismoj de navigado de la ŝipoj ekde antaŭ multaj jarcentoj. La rapidecon de la vento oni mezuras per [[anemometro]]j, rekte pere de rotaciantaj padeloj aŭ nerekte pere de diferencoj de premo aŭ de rapideco en la transmisio de [[ultrasono]]j.<ref>En ''Glossary of Meteorology'', 2009 [http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=anemometer&submit=Search ''Anemometer''] el ''American Meteorological Society'', alirita la 17an de marto 2009; arkivita en [https://web.archive.org/web/20110606085028/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=anemometer&submit=Search] la 6an de junio 2011.</ref> Alia tipo de anemometro estas la [[Pitottubo|tubo Pitot]] kiu determinas la rapidecon de la vento el la premodiferenco de tubo submetita al la dinamika premo kaj kontraste kun la atmosfera premo.<ref>En ''Glossary of Meteorology'', 2009 [http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=pitot+tube&submit=Search ''Pitot tube''] el ''American Meteorological Society'', alirita la 17an de marto 2009; arkivita en la 22an de junio 2012.</ref> == Ĝenerala cirkulado de la ventoj == [[Dosiero:RosaDeLosVientosTorreDeHercules.jpg|eta|maldekstra|260ra|[[Ventorozo]] apud la [[Turo de Herkulo]], en la [[Provinco Korunjo]].]] La movado de la aero en la [[troposfero]], kiu estas tiu kiu havas pli grandan gravon por la homoj, ĉiam havas jenajn du komponantojn: tiu horizontala, kiu estas kiu plej gravas (centoj kaj ĝis miloj de km) kaj tiu vertikala (10&nbsp;km aŭ plie) kiu ĉiam kompensas, jen pere de la ascendo aŭ la descendo de la aero, la horizontala movado de tiu. La ekzemplo de la [[tornado]]j utilas por identigi la procezon de kompensado ''inter la horizontala antaŭeniro de la moviĝanta aero kaj ĝia ascendo'': la dekomenca kirlado de [[tornado]] giras je granda rapideco levante kaj detruante domojn kaj aliajn objektojn, sed dum la vento ascendas, la giranta [[konuso]] de la tornado plilarĝiĝas, pro kio malpliiĝas ĝia girorapideco. Tiu ekzemplo de la tornadoj estas tre utila ĉar oni sukcesis akiri tre gravan informaron, de unuaranga fonto kaj bone studi ĉiujn ĝeneralajn procezojn kiuj okazas en ajna tipo de vento. Sed speciale, la transformadon de la linia movado de la surfaca vento en girmovado de ĝia vertikala ascendo oni povas vidi en ajna kirlaĵo aŭ tornado facile kaj eĉ en ajna nubo de vertikala disvolviĝo kiel ekzemple ĉe kumulonimbuso aŭ uragano: varias la grando aŭ etendo, sed la procezo estas la sama. [[Dosiero:Earth Global Circulation.es.jpg|eta|300 px|Planeda cirkulado. Oni observu la ŝveladon de la atmosfero en la ekvatora zono (sekcio desegnita dekstre).]] Kaj en tipoj de ventoj kiuj trairas grandajn distancojn okazas la sama procezo. Tiel okazas ĉe la pasataj ventoj, kiuj cirkulas inter la tropikoj kaj la Ekvatoro, ili trairas grandajn distancojn laŭ direkto nordoriento-sudokcidenten en la norda hemisfero kaj laŭ direkto nordokcidento-sudorienten en la suda hemisfero. Sed tiuj ventoj kiam venas proksime de la Ekvatoro devige ascendas, ne tiom pro la intertropika konverĝo, sed pro la ekvatora ŝvelado, kiu estas multe pli rimarkinda pro tialoj de denseco en la oceanoj ol en la kontinentoj, kaj estas eĉ pli rimarkinda en la atmosfero ol en la oceanoj kaj je la ascendo pro la centrifuga forto de la movado de tera rotacio, okazigas nubojn de vertikala disvolviĝo kaj intensajn pluvojn, pro kio ilia rapideco de translacio malpliiĝas rapide. Kiam malvarmiĝas la ascendantaj aeroj kaj ili perdas la humidecon kiujn ili kunportis pro la kondensiĝo kaj posta precipitado formiĝas malvarma kaj seka aero. Ĉar la tre malvarma aero estas pli peza, ĝi tendencos malsupreniri al la surfaco formante specon de klina ebenaĵo kiu iras el la Ekvatoro ĝis la tropikoj, estante ĝia direkto la mala al tiu de la pasatoj. Tiu ŝprucfluo aŭ vento en la supra kaj meza zonoj de la troposfero malsupreniras kaj devojiĝas dekstren ĝis kompletigi la ciklon de la pasatoj. Tiel la principo de [[konservado de la materio]] (kaj sekve, de la energio) kiun formulis [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]] en la 18-a jarcento plenumiĝas perfekte tiukadre kaj la pasatoj kompensiĝas preskaŭ perfekte pere de la ventoj en alteco kiuj estis nomitaj kontraŭpasatoj, kvankam fakte tiu nomo ne multe sukcesis. Nombraj studoj kiuj temas pri la kontraŭpasatoj malakceptas ilian ekzistadon, eble ĉar tiu reveno de seka kaj malvarma aero okazas sennube, pro kio oni ne povas vidi ilian itineron. Sed la eksperimenta konstatado de tiuj kontraŭpasatoj videblas fakte en la manko de nuboj en la [[Antila maro]]: la alta premo okazigita de la revenaj ventoj nomitaj kontraŭpasatoj rezultas en la descendo de seka kaj malvarma aero kaj la klimatoj de la insuloj en kiuj tiu procezo okazas (nederlandaj kaj venezuelaj [[Antiloj]], por ekzemplo, kun jara precipitado en [[Arubo]] aŭ en [[Orchila]] de iom pli ol 100&nbsp;mm) rezultas en klimato malkutime seka, tre bone klarigita de Glenn T. Trewartha pri la sekaj klimatoj de la Kariba marbordo de Kolombio kaj Venezuelo.<ref>Glenn T. Trewartha. ''The Earth Problem Climates''. Madison: The University of Wisconsin Press, 1961</ref> La sama procezo videblas en la grandaj dezertoj, en kiuj la noktoj estas ege malvarmaj kaj la tagoj estas ege varmaj, en kiuj povas okazi enormaj ĉiutagaj temperaturaj amplitudoj de 30 kaj ĝis {{GdC|40}}. == Specialaj specoj de vento == [[Maurice Lewin]], fondinto de la [[Veterana Esperantista Klubo]], listigis en ''[[Meteologia Terminaro]]'', publikigita en la [[Jarlibro]] de [[Universala Esperanto-Asocio]] en [[1961]], la jenajn ventojn: Bagujo - [[Brizo]] - [[Blizardo]] - [[Boreo (vento)|Borao]] - [[Burasko]] - Burano - Burko - Burstero - Doktoro ([[Harmatano]]) - Etezio - [[Feno|Foeno]] - Gregalo - Haaro - Habubo - [[Harmatano]] - Helmo - [[Ĥamsino|Kamsino]] - Konao - Lesteo - Levanto - [[Lebeche|Leveĉo]] - Maestro - [[Mistralo]] - Nortero - Pampero - Poniento - [[Purgo]] - Rebato - Reŝabaro - Sejstano - Simuno - [[Siroko]] - [[Skualo]] - Solano - Suestado - Ŝamalo - [[Vento de Chinook|Ŝinuko]] - Termalo - [[Tajfuno|Tifono]] - [[Tempesto]] - [[Tornado (ŝtormo)|Tornado]] - Tramontano - [[Uragano]] - Vendavalo - Verano - Veranilo - Vili-Vili - Virazono - Virgalo - [[Zefiro]] Specialaj ventoj ofte havas diversajn aŭ similajn nomojn (variantojn) laŭ [[regiono]] kaj [[dialekto]]. == Boforta skalo de ventofortecoj == {{Ĉefartikolo|Boforta skalo}} La skalo pri ventoj estis fiksita de F. Beaufort, brita mara oficisto, 1774 - 1857 {{Div col|cols = 4}} 0 = [[kalmo]]. 1 = zefireto. 2 = zefiro. 3 = brizeto. 4 = [[brizo]]. 5 = brizego. 6 = fortventeto. 7 = fortvento. 8 = fortventego. 9 = [[ŝtormo]]. 10 = [[ŝtormego]]. 11 = [[tempesto]]. 12 = [[uragano]]. {{Div col end}} == Konceptoj == * [[Skualo]]<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://vortaro.net/#skualo_kd | titolo = skual/o | verko = [[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]] 2020 | lingvo = eo}}</ref> estas rapida kresko de vento. * [[Burasko]]<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://vortaro.net/#burasko_kd | titolo = burask/o | verko = [[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]] 2020 | lingvo = eo}}</ref> estas [[vetero]] de ventego kun precipitiĝo. * [[Suna vento]] aŭ [[sunvento]] estas fluo da [[plasmo]] ĉefe konsista el [[jono]]j kaj [[elektrono]]j, elĵetitaj el la alta atmosfero de [[Suno]]. Tiu fluo varias en temperaturo kaj rapideco laŭ la suna aktiveco dum la [[suna ciklo]]. Koncerne al aliaj [[stelo]]j, oni parolas ĝenerale pri ''stela vento''. * [[Ventorozo]], aŭ ''kompasrozo'', estas [[simbolo]] kun formo de [[cirklo]] kiu havas markitaj ĉirkaŭe la direktojn en kiuj divideblas la cirklo de la [[horizonto]], nome la [[kompasdirektoj]], tio estas, alfabetorde [[Nordo]], [[Okcidento]], [[Oriento]] kaj [[Sudo]]. Timosteno estis la unua el la grekaj [[geografiisto]]j, kiu uzis la ventojn por geografia orientiĝo kaj [[navigado]], anstataŭ nur kiel [[Meteologio|meteologiaj]] fenomenoj. == Vento kaj homoj == === Profito === ==== Ventoenergio ==== {{Ĉefartikolo|Ventoenergio}} [[Dosiero:Tehachapi wind farm 3.jpg|maldekstre|eta|280ra|Ventoturbinaro de la montaro [[Tehachapi]] en Kalifornio.]] ''Ventoenergio'' aŭ ''ventenergio'' konvertas [[kineta energio|kinetan energion]] de moviĝanta [[aero]] (vento) al pli uzebla formo por homaro. La plej malnova ilo kreito de homoj por uzi la ventenergion estas la [[velo]]: la ventenergia utilas al la movado de boatoj tra la maro. Poste la homaro eklernis uzi la ventenergion per [[ventomuelejo]]j, rekte transformante ĝin en meĥanikan laboron. La unuaj ventomuelejoj aperis verŝajne en [[Azio]], eble 2000 aŭ eĉ 3000 jarojn a.K. Velboatoj kaj aliaj uzoj de la ventenergio sen turneblaj partoj ankoraŭ ekzistas, sed estas malpli gravaj ol en la pasinteco. Nuntempe per la vorto ventenergio oni plej ofte celas [[elektro|elektran energion]] kiu estas produktita per [[ventoturbino]]j, ankaŭ nomataj ''ventelektrigiloj'' aŭ ''ventoelektrigiloj''. La plej gravaj avantaĝoj de ventoenergio estas la malpliigo de la medipoluado pro [[Fosilia brulaĵo|fosiliaj brulaĵoj]] kaj la malpli forta dependo de la [[nafto]]. La plej gravaj malavantaĝoj estas la alta prezo (pli malpli 1,5 ĝis 3-oble pli multe kostas ol "griza kurento"), la varieco en la disponeblo de vento kaj la bezono je spaco. === En religioj kaj mitologioj === En diversaj religioj estas diversaj kredoj, sanktuloj kaj dioj kiuj estis rilatitaj al la ventoj. Ekzemple [[Njórðr]], esperantigite Njordo, estas en [[nord-ĝermana mitologio]] unu el la [[vanioj]], dio de la vento kaj de la vetero, ĉefe se temas pri [[maristo]]j. [[Eolo]] ({{lang-grc|Αἴολος|t=Aíolos}} {{IFA|[ǎi̯olos]}}, {{lang-la|Aeolus}}) en la greka [[mitologio]] estis [[dio]] de la vento. Dum la vagadoj de [[Odiseo]] li helpis al li foje, havigante al li sakon, en kiun estis enigitaj ĉiuj ventoj, krom tiu kiu gvidu [[Odiseo]]n hejmen. Sed dum dormadis Odiseo, liaj kamaradoj, kiuj supozis ke li tenas siajn trezorojn nur por si mem, malligis la sakon. Rezultis [[uragano]] neniel kontrolebla, kaj ili ree estis pelataj dumlonge trans la marojn. Boreo, [[Eŭro (mitologio)|Eŭro]], [[Zefiro]] kaj [[Noto (mitologio)|Noto]] estis apartaj dioj pri ventoj. [[Ilmarinen]], la Eterna Martelisto, forĝisto kaj inventisto en la [[Kalevala]], estas dio de la finna mitologio pri vento kaj vetero. [[Vaĝo]], ''Vaĝuo'' aŭ ''Vayu'' (sanskrita prononco [|ʋaːjʊ], {{lang-sa|[[wikt:वायु|वायु]]}}, IAST Vāyu) estas unuaranga [[Deva (hinduismo)|Hindua diaĵo]], nome senjoro de la ventoj same kiel diaĵo de [[spiro]] kaj spirita patro de [[Hanumano]] kaj [[Bimo]]. Li estas konata ankaŭ kiel ''Anila'' ('aero, vento'), ''Vyāna'' ('aero'), ''Vāta'' ('aera elemento'), ''Tanuna'' ('la vento'), ''Pavana'' ('la puriganto'),<ref name="jansen1993">{{Citation | title=The book of Hindu imagery: The Gods and their Symbols |author1=Eva Rudy Jansen |author2=Tony Langham | year=1993 | publisher=Binkey Kok Publications | isbn=978-90-74597-07-4 | url=https://books.google.com/books?id=1iASyoae8cMC | quote=God of the wind ... also known as Vata or Pavan ... exceptional beauty ... moves on noisily in his shining coach ... white banner ...}}</ref> kaj foje ''Prāṇa'' ('vivoforto'). == En arto == [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 183-1990-0206-324, Berlin, Passanten im Wind.jpg|eta|dekstre|Kontraŭvente, 1990.]] === En literaturo === ''Con el viento solano'' (Je la vento "solano") estas romano de [[1956]] de la hispana verkisto [[Ignacio Aldecoa]]. La protagonisto estas juna [[cigano]] kiu ĵus mortigis policanon dum festa kverelo kaj fuĝas laŭ andaluza pejzaĝo de olivarbaroj frapita de varmega vento. Prie estas samnoma filmo de 1966 reĝisorita de [[Mario Camus]]. ''La sombra del viento'' (La umbro de la vento) estas romano de la hispana verkisto [[Carlos Ruiz Zafón]] publikigita en 2001, nome la unua libro de sagao ''Cementerio de los libros olvidados'' (Tombejo de la forgesitaj libroj) kaj tutmonda [[furorlibro]], kun elementoj de [[magia realismo]] kaj [[trilero]], kaj pli ol dek kvin milionoj da ekzempleroj venditaj en 36 diferencaj lingvoj.<ref>Irish Times (13a de junio 2009): [https://archive.today/20120630105430/www.irishtimes.com/newspaper/weekend/2009/0613/1224248732329.html?via=mr Creating a fiction that's real] {{en}}</ref> ''Los aires difíciles'' (La malfacilaj ventoj) estas romano de la hispana verkistino [[Almudena Grandes]] de la jaro 2002. En ĝi la protagonistoj sekvas malfacilajn vivopartojn frapitaj de la sudaj ventoj "poniente" kaj "levante". Prie estas samnoma filmo de 2006 reĝisorita de [[Gerardo Herrero]]. == En popola kulturo == [[Forigita per la vento]] ([[angla lingvo|angle]]: "Gone with the Wind") estas unu de la plej popularaj [[filmo]]j iame ajn, kaj daŭra simbolo de la ora epoko de [[Hollywood]]. Ĝi estis farita en 1939 bazita de la [[1936]]-a romano de la sama nomo. La rakonto okazas dum la [[Usona Enlanda Milito]] kaj sekvas Scarlett O'hara (Vivien Leigh) kaj la du amantojn de ŝia vivo, nome Ashley Wilkes kaj Rhett Butler. ''[[Blowin' in the Wind]]'' estas kanto de la usona muzikisto [[Bob Dylan]], lanĉita kiel "unuopaĵo" en [[1962]] kaj poste inkludita en lia studialbumo ''[[The Freewheelin' Bob Dylan]]'' en [[1963]]. Kvankam ĝi estis priskribita kiel [[protesta kanto]], ĝi enhavas serion de [[Retorika demando|retorikaj demandoj]] pri temoj kiel [[paco]], [[milito]] kaj [[libereco]]. La verso «The answer, my friend, is blowin' in the wind» —traduke: «La respondo, mia amiko, estas en la ventoblovo»— estis priskribita kiel «nepenetrebla kaj ambigua: ĉu la respondo estas tiom evidenta ke ĝi estas ĝuste antaŭ via vizaĝo, ĉu la respondo estas tiom netuŝebla kiel la vento».<ref>Gold, Mick (2002). "Life and Life Only: Dylan at 60". ''Judas!'' magazine, Aprilo 2002. p. 43.</ref> La temo eble estis inspirita de fragmento de la libro ''Bound for Glory'', en kiu [[Woody Guthrie]] komparas sian politikan sintenon kun gazetofolioj flugantaj pro la vento en la stratoj de [[Novjorko]]. == Proverboj == [[Dosiero:Cherry tree moving in the wind 1.gif|eta|altdekstre=1.35|[[Ĉerizarbo]] ricevanta ventoblovon de ĉirkaŭ 22 m/sek (ĉirkaŭ 79 km/h aŭ 49 mph).]] Ekzistas pluraj (30) [[proverbo]]j pri vento en la [[Proverbaro Esperanta]] de [[L. L. Zamenhof]], inter ili<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2008-09-08 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111225060747/http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |arkivdato=2011-12-25 }}</ref>: * {{citaĵo|''Eĉ plej bonan ŝipon malbonigas la ventoj.''}} * {{citaĵo|''Hundo bojas la vojon, vento portas la bojon.''}} * {{citaĵo|''Ne maro dronigas ŝipon, sed la ventoj.''}} == Ventoj == * [[katabatika vento]] ** varme - [[vento de Föhn]] *** [[Vento de Santa Ana]] *** [[Vento de Chinook]] ** malvarme - [[Boreo (vento)|Boreo]] * [[Tajfuno]], en Azio * [[Ciklono]], * [[Ŝiroko]], en la Mediteraneo * [[Tornado (ŝtormo)|Tornado]], en Nordameriko, okaze ankaŭ en Eŭropo * [[Pasato]], laŭ sezono regule ŝanĝanta vento en sud-azio == Vidu ankaŭ == {{Div col|cols = 3}} * [[Ventmuelejo]] * [[Ventoenergio]] * [[Ventoflago]] * [[Ventolilo]], elektra aparato por refriŝigi aeron * [[Ventomontrilo]] * [[Ventoparko]] * [[Ventosako]] * [[Ventoturbino]] * [[Ventumilo]], neelektra aparato por refriŝigi aeron * [[Ventŝarĝo]] * [[VENTO (gazeto)]] {{Div col end}} == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * Friedrich Kluge: ''Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache''. 20. Auflage. Berlin/New York 1967, pp.&nbsp;860 (Wind) kaj 843 (wehen) * GIL OLCINA, Climatología. En: Vicente Bielza de Ory, Editor. Geografía General I. Introducción y Geografía física. Madrid: Taurus Ediciones, 1984, 3a eldono, 1993. * STRAHLER, Arthur N. Physical Geography. Nueva York: John Wiley & Sons, 1960 (Tria eldono). == Eksteraj ligiloj == * [https://www.youtube.com/watch?v=eIxhPLlGHBs Jogaile - Kie dormas vent' en Esperanto] en Jutubo * [https://www.youtube.com/watch?v=0Wij_yZUjXg "La vespera vento" - Armel Amiot] (Oficiala muzikvideo) * [https://earth.nullschool.net/#current/wind/surface/level/winkel3/ Tutmonda mapo de ventoj] {{-}} {{Projektoj |commonscat=Wind |wiktionary=vento |ReVo=vent |q=Vento }} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Viento |revizio=126826317 }} {{Havenda artikolo|Vento}} [[Kategorio:Vento| ]] [[Kategorio:Meteologio]] 6m230n659jdgv9p0k971y8pawr0cwmo 0 4770 9363656 9175308 2026-04-30T06:56:35Z ThomasPusch 1869 9363656 wikitext text/x-wiki {{KalendaroFebruaro}} {{februaro}} La '''5-a de februaro''' estas la 36-a tago de la jaro laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 329 tagoj restas (330 en superjaroj). Je la 5-a de februaro okazis, interalie: == Eventoj == * [[-2]]: [[Romia Imperio]]: [[Aŭgusto Cezaro]] ricevis titolon ''pater patriae'' (patro de la [[patrujo]]) * [[62]]: [[Pompejo]] estis 65% detruita de [[tertremo]] * [[1265]]: [[Klemento la 4-a]] iĝis papo * [[1335]]: [[Landsberg (Orienta Prusio)|Landsberg]] kadre de la ŝtato de la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] ricevis [[urborajto]]n * [[1454]]: en [[Dancigo]] eksplodis ribelo kontraŭ la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] * [[1564]]: Dum la [[milito]] inter [[Grandprinclando Litovio]] kaj [[Rusa carlando]] [[litovo]]j venkis la rusan armeon en batalo de Czaśniki ([[Vicebska regiono]]) * [[1576]]: [[Henriko la 4-a (Francio)|Henriko la 4-a]] [[Konverto (religio)|konvertiĝis]] al [[katolikismo]] por certigi rajton al la trono de Francio * [[1597]]: [[Japanio]]: en [[Nagasako]] oni [[krucumado|krucumis]] [[Japanaj Martiroj|26 katolikojn]] * [[1679]]: Fine de la [[Traktato de Nijmegen]] [[Reĝlando Francio]] akiris [[Franĉkonteo]]n, [[Cambrai]], [[Valenciennes]], [[Alzaco]]n, [[Senegalo]]n kaj [[Franca Gujano|Francan Gujanon]] * [[1740]]: Papo [[Klemento la 12-a]] redonis plenan sendependecon al [[San-Marino]], kiun [[okupado|okupis]] armeo de hispana [[kardinalo]] * [[1766]]: [[Princo]] de [[Loreno]] kaj de [[Duklando Bar]], eksa pola reĝo, [[Stanislao la 1-a]] spertis vastan brulvundiĝon en sia [[palaco]] en [[Lunéville]], kiam lia vesto ekbruliĝis de [[kameno|kamena]] [[fajrero]] * [[1778]]: [[Suda Karolino]] kiel unua [[subŝtato]] de [[Usono]] ratifis [[Artikoloj de Konfederacio|Artikolojn de Konfederacio]] * [[1783]]: [[Itala duoninsulo]]: unua [[tertremo en Italio en 1783]] kaj kaŭzita de ĝi [[cunamo]] mortigis ĉirkaŭ 25 mil homojn en [[Kalabrio]] kaj [[Sicilio]] - dum postaj monatoj ĝis 50 mil viktimoj * [[1796]]: Grupo de [[nobelo]]j fondis en [[Prago]] la Societon de [[patriotismo|Patriotaj]] Amikoj de [[Arto]], antaŭulo de la hodiaŭa [[Praga Nacia Galerio]] * [[1800]]: [[Ĉefministro de Britio]] [[William Pitt]] subskribis [[Act of Union 1800|Kontrakton de Unuiĝo]] de [[Reĝlando de Granda Britio]] kaj [[Reĝlando Irlando]] * [[1810]]: [[Milito de Hispana Sendependiĝo]]: franca armeo komencis sieĝon de [[Kadizo]] * [[1818]]: Marŝalo de [[Napoleono]] [[Karolo la 14-a Johano (Svedio)|Karolo la 14-a Johano]] iĝis reĝo de [[Svedio-Norvegio]] * [[1831]]: Rusa armeo eniris [[Kongresa Pollando|Kongresan Pollandon]] por subpremi la [[novembra ribelo|Novembran ribelon]] * [[1853]]: Caro [[Nikolao la 1-a (Rusio)|Nikolao la 1-a]] decidis montri al [[publiko]] kolektojn de la [[Muzeo Ermitejo]] * [[1862]]: [[Moldavujo]] kaj [[Valaĥio (Rumanio)|Valaĥio]] formis [[Reĝlando de Rumanio|Reĝlandon de Rumanio]] * [[1869]]: [[Aŭstralio]]: en Moliagul ([[Viktorio (Aŭstralio)|Viktorio]]) oni trovis la plej grandan en la mondo naturan [[aluvio|aluvian]] pecegon da [[oro]]n (62,5 [[kg]]) * [[1871]]: Bulgara porsendependeca aktivulo [[Vasil Levski]] sendis [[letero]]jn al [[vojevodo]]j de [[Odeso]] kaj [[Beogrado]] kun invito aktive partopreni laborojn de Interna Revolucia Organizo * [[1885]]: [[Belga kolonia imperio]]: belga reĝo [[Leopoldo la 2-a (Belgio)|Leopoldo la 2-a]] establis [[Libera Ŝtato Kongo|Liberan Ŝtaton Kongo]] sia propraĵo * [[1909]]: Belga kemiisto [[Leo Baekeland]] anoncis kreon de [[bakelito]] - unua en la mondo [[plasto]] * [[1917]]: [[Meksiko]] ricevis [[Konstitucio de Meksiko|novan konstitucion]], validan ĝis hodiaŭ * [[1918]]: [[Unua mondmilito]]: Germana [[submarŝipo]] sinkigis la ŝipon ''SS Tuscania'' transportanta usonajn soldatojn al Eŭropo - 210 personoj pereis * [[1919]]: [[Charlie Chaplin]], [[Mary Pickford]], [[Douglas Fairbanks]] kaj [[David Wark Griffith]] fondis filman studion [[United Artists]] * [[1924]]: [[Reĝa Observatorio de Greenwich]] komencis disaŭdigi per [[BBC]] la [[horo|horan]] [[signalo]]n * [[1932]]: En [[Rigo]] oni subskribis [[Latvio|latva]]-[[Sovetunio|sovetan]] pakton pri neagreso * [[1933]]: [[Dresdeno]]: dum kunveno de [[germanoj]] el eksterlando la [[junularo]] de [[altlernejo]]j organizis manifestacion postulante i.a. kreon de fervojoja [[koridoro]] de Germanio ĝis [[Orienta Prusio]] tra [[Pomerio]] * [[1934]]: [[Dua Pola Respubliko]]: [[Katolikismo|Katolika]] Asocio de [[Junularo]] fondiĝis * [[1937]]: [[Turkio]] akceptis [[kemalismo]]n kiel ŝtatan [[ideologio]]n * [[1939]]: [[Francisco Franco]] ekvalidis kiel 68-a registarestro de Hispanio * [[1940]]: [[Dua mondmilito]]: [[Parizo]]: [[Aliancanoj]] decidis apogi [[Finnlando]]n per ekspedicia [[korpuso (armeo)|korpuso]], traironta [[Norvegio]]n kaj [[Svedio]]n; vicreĝo de [[Brita Hindio]] renkontiĝis kun [[Mahatmo Gandhi]] * [[1941]]: [[Nord-Afriko|Nordafrika]] Fronto: brita 7-a Kirasita Divizio post albordiĝo al la [[Golfo de Sirto]] tranĉis revenvojon al restoj de itala 10-a Armeo, retiriĝanta de [[Bengazi]], prenante al mallibero ĉ. 20 mil [[militkaptito]]jn (5-a ĝis 7-a de februaro); [[Britio]] kaj [[Libera Francio]] komencis la batalon de [[Kereno]] por konkeri la strategian urbon en [[itala Eritreo]] * [[1942]]: [[Sovetunio]]: decide de Ŝtata Defend-Komitato [[aviado]] de fora atingo kaj pezaj [[bombaviadilo]]j ne plu estis subigitaj al la komandanto de [[Aerarmeo]], sed kiel Aviado de Fora Atingo subiĝis al Ĉefkomandejo de la [[Ruĝa Armeo]] * [[1943]]: germanoj komencis likvidi [[Bjalistoka geto|Bjalistokan geton]] - dum 8 tagoj ili forveturigis al [[ekstermejo]] en [[Treblinka (koncentrejo)|Treblinka]] 10 mil [[judoj]]n, 2 mil murdante surloke; pasintnokte la [[brita aerarmeo]] atakis [[Torino]]n kaj [[Lorient]]; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: la [[Ruĝa Armeo]] konkeris [[Kramatorsko]]n; konferenco en [[Alĝero]] komencita kun [[Winston Churchill|Churchill]], [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhower]], [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] kaj Henri Giraud; [[Italio]]: [[Benito Mussolini|Mussolini]] iĝis krome [[ministro pri eksteraj aferoj]] kaj [[Galeazzo Ciano]] [[ambasadoro]] ĉe [[Vatikano]] * [[1944]]: la Ruĝa Armeo ekregis [[Apostolove|Apostolovon]] dispartigante la germanan 6-an Armeon; soldatoj de usona 34-a Infanteria Divizio atingis [[abatejo]]n sur [[Monto Kasino]], sed estis devigitaj retiriĝi; [[Sovetunio]]: Konsilio de [[Popolkomisaro]]j de [[Ukraina Soveta Socialisma Respubliko|Ukraina SSR]] elektis sian prezidanton [[Nikita Ĥruŝĉov]]; [[Ĉinio]] kaj [[Afganio]] starigis diplomatiajn kaj komercajn rilatojn * [[1945]]: [[Volinia masakro]]: en Barysz apud [[Buĉaĉ]] la [[Ukraina Ribela Armeo]] mortigis 135 [[poloj]]n; [[Holokaŭsto]]: [[Gestapo]] kaj [[SS (organizo)|SS]] pafmortigis ĉirkaŭ 200 [[judoj|judinojn]] de evakua transporto; en [[prusa Silezio]] la Ruĝa Armeo konkeris urbeton [[Grottkau]]; [[Pacifiko]]: usona armeo konkeris [[Manilo]]n; la usona aerarmeo atakis fabrikon de sinteza [[brulaĵo]] en [[Regensburg]] * [[1946]]: [[Pollando]]: ekvalidis decido pri la pola-soveta [[landlimo]], aprobita en aŭgusto 1945: [[Orientaj Limregionoj]] transiris al [[Sovetunio]], kie ili iĝis partoj de [[Belorusa SSR|Belorusa]], [[Ukraina SSR|Ukraina]] kaj [[Litova SSR]] (la regiono de Vilno, [[Centra Litovio]], nur konkerita por Pollando en 1922) * [[1946]]: [[Lublinio]]: al [[Parczew]] eniris taĉmentoj de [[Libero kaj Sendependo]] komencante [[konfisko]]jn en judaj [[magazeno]]j kun 2 kooperativaj [[aŭtomobilo]]j * [[1947]]: Pola [[Sejmo (Pollando)|Leĝdona Sejmo]] elektis [[Bolesław Bierut|B. Bierut]] kiel [[listo de prezidantoj de Pollando|prezidento de Pollando]] — oni anoncis [[amnestio]]n. La elmigrantaro ne akceptis la elekton, konsiderante konforme al la aprila konstitucio de 1935 ke [[prezidento de Pollando]] restis [[Władysław Raczkiewicz|W. Raczkiewicz]] * [[1958]]: [[Nasser]] iĝis prezidento de [[Unuiĝinta Araba Respubliko]] * [[1958]]: [[Usona Aerarmeo]] perdis [[nuklea armilo|nuklean armilon]] ĉe la marbordo de [[Georgio]] - la bombo ankoraŭ ne estis trovita * [[1971]]: Usonaj [[astronaŭto]]j [[Alan B. Shepard Jr.]] kaj Edgar Mitchell grundiĝis sur la [[Luno]] * [[1977]]: [[Mikola Rudenko]] kaj kungvidantino de [[Ukraina Helsinka unio]] estis arestitaj * [[1979]]: [[Irano]]: [[Ajatolo]] [[Ruhollah Ĥomejni]] proklamis kreon de la unua [[islamo|islama]] registaro * [[1982]]: [[Milita stato en Pollando]]: dum vespera [[emisio]] de Televidaj Tagnovaĵoj okazis en [[Świdnik]] unua "promena manifestacio" – interesa formo de [[bojkoto]] de la reĝima [[propagando]] - la subtera [[Solidareco (Pollando)|Solidareco]] alvokis promeni [[Strikoj de Lublin|precize ĉi tempe]] * [[1985]]: [[Hispanio]] post 16 jaroj remalfermis sian [[limpasejo]]n kun [[Ĝibraltaro]] * [[1988]]: Diktatoro de [[Panamo]] [[Manuel Noriega]] estis akuzita pri [[narkotaĵŝakrado]] kaj [[monlavado]] * [[1989]]: Brita novaĵkanalo [[Sky News]] ekfunkciis; [[arkikatedralo Baziliko de Vilno]] estis konsekrita kaj transdonita al la loĝantaro (ĝi estis eksplodita en 1950); lasta sovetia taĉmento forlasis [[Afganio]]n, finiĝis la [[Afgana milito (1979-1989)]] * [[1994]]: [[Bosnia milito]]: 68 pereis kaj pli ol 200 vundiĝis sur foirplaco en [[Sarajevo]] rezulte de eksplodo de [[haŭbizo]], pafita de sieĝanta la urbon [[serboj|serba]] armeo * [[1996]]: [[Włodzimierz Cimoszewicz]] iĝis ĉefministro de Pollando * [[1997]]: Svisaj bankoj transdonis 100 milionojn da [[svisa franko|svisaj frankoj]] kiel rekompenco por heredantoj de siaj [[kliento]]j, kiuj pereis dum [[holokaŭsto]] * [[2000]]: [[Dua Ĉeĉenia milito]]: [[OMON]] [[masakro|masakris]] loĝantojn de vilaĝo Novije Aldi apud [[Grozno]] — pereis ne malpli ol 68 homoj * [[2001]]: Dum bomba atenco en la [[metroo de Moskvo]] 15 personoj vundiĝis * [[2006]]: [[Óscar Arias]] venkis balotojn pri la prezidanteco de Kostariko * [[2007]]: Ekfunkciigo de [[pramo]]j sur la itinero [[Świnoujście]] (Pollando)-[[Trelleborg]] (Svedio) * [[2008]]: [[Somalio]]: 25 etiopaj [[migrado|elmigrintoj]] pereis kaj 90 vundiĝis en bomba [[atenco]] en [[haveno]] [[Bosaso]] * [[2009]]: [[Pirateco en Somalio|Somaliaj piratoj]] post ricevo de 3,2 mln da [[usona dolaro|usonaj dolaroj]] liberigis [[Ukrainio|ukrainan]] ŝipon kun 33 [[tanko]]j; [[Francio]]: la [[Ligo Komunista Revoluciista]] estas malfondita kaj la venontan tagon oni fondis la [[Nova Partio Kontraŭkapitalisma|Novan Partion Kontraŭkapitalisman]]; [[Pakistano]]: ne malpli ol 33 personoj pereis en bomba atenco de sinmortiginto apud [[ŝijaismo|ŝijaisma]] [[moskeo]] en [[Dera Gazi Ĥano]] * [[2010]]: Fotoj de la [[Kosmoteleskopo Hubble]] montris ke la [[nanoplanedo]] [[Plutono]] pli [[ruĝa|ruĝiĝas]] * [[2012]]: [[Sauli Niinistö]] gajnis prezidentan baloton en Finnlando * [[2019]]: Unua kunsido en la historio de [[Ukraina Ortodoksa Eklezio]] de Sankta Sinodo komenciĝis * [[2023]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: [[EU]] enkondukis laŭvican [[embargo]]n al [[nafto|naftaĵoj]] el Rusio; [[prezidanto de Ukrainio]] dekretis pri [[sankcio]]j kontraŭ rusia [[nuklea industrio]] kiel [[Rosatom]] (inter 200 subjektoj) == Naskiĝoj == * [[1438]]: [[Filipo la 2-a de Savojo]], duko de [[Savojo]] kaj [[Piemonto]] (m. [[1497]]) * [[1505]]: [[Gilg Tschudi]], svisa politikisto kaj historiisto (m. [[1572]]) * [[1525]]: [[Juraj Drašković]], kroata hungara pastro, [[primaso]] kaj [[banuso]] (m. [[1587]]) * [[1533]]: [[András Dudith]], hungara episkopo, [[reformacio|reformaciulo]], diplomato, [[humanismo|humanisto]], [[tutfakulo]] (m. [[1589]]) * [[1626]]: [[Madame de Sévigné]], franca [[letero|leter]]-verkistino (m. [[1696]]) * [[1667]]: [[Gottfried Reiche]], germana komponisto kaj [[trumpeto|trumpetisto]] (m. [[1734]]) * [[1735]]: [[Pál Kray]], hungara nobelo, aŭstra generalo (m. [[1804]]) * [[1770]]: [[Alexandre Brongniart]], franca geologo-mineralogo, paleontologo, kemiisto kaj zoologo (m. [[1847]]) * [[1788]]: [[Karolo Kisfaludy]], hungara poeto, dramverkisto, pentristo (m. [[1830]]) * [[1788]]: [[Robert Peel]], ĉefministro de Britio, fondinto de [[Konservativa Partio]] (m. [[1850]]) * [[1804]]: [[Johan Ludvig Runeberg]], [[sveda lingvo|svedlingva]] finna nacia poeto, aŭtoro de la [[Maamme|himno de Finnlando]] (m. [[1877]]) * [[1808]]: [[Carl Spitzweg]], germana pentristo kaj poeto (m. [[1885]]) * [[1810]]: [[Ole Bull]], norvega violonisto kaj komponisto (m. [[1880]]) * [[1821]]: [[Hermann von Mallinckrodt]], germana politikisto (m. [[1874]]) * [[1840]]: [[Hiram Stevens Maxim]], usona inventisto de aŭtomataj [[pafarmilo]]j (m. [[1916]]) * [[1846]]: [[Johann Most]], germana [[socialdemokratio|socialdemokrato]], [[anarki-kolektivismo|anarkikolektivisto]] kaj [[anarki-komunismo|anarkikomunisto]] populariginta strategion de "[[propagando pro agado]]" (m. [[1906]]) * [[1846]]: [[Ladislav Quis]], ĉeĥa poeto kaj tradukisto (m. [[1913]]) * [[1848]]: [[Joris-Karl Huysmans]], franca verkisto (m. [[1907]]) * [[1850]]: [[Bartholomäus Del Pero]], aŭstra poeto kaj eldonisto (m. [[1933]]) * [[1853]]: [[Ernst Beermann]], germana instruisto, eks-volapukisto kaj [[lingvoplanado|lingvo-planisto]], aŭtoro de [[Novilatiino]] kaj [[Novilatin (Beermann)|Novilatin]] (m. [[1936]]) * [[1860]]: [[Matěj Anastazia Šimáček]], ĉeĥa verkisto, enestanta en ''[[Ĉeĥoslovaka antologio]]'' (m. [[1913]]) * [[1865]]: [[Ernst Kalinka]], aŭstra filologo klasika kaj arĥeologo (m. [[1946]]) * [[1873]]: [[Géza Szüllő]], hungara bienulo, politikisto (m. [[1957]]) * [[1876]]: [[Lajos Csiszár]], hungara arkitekto, publicisto, redaktoro (m. [[1963]]) * [[1878]]: [[André Citroën]], franca inĝeniero, fondinto de la aŭtomobila industria imperio [[Citroën]] (m. 1935) * [[1879]]: [[Pál Steiner]], hungara, rumania hungara kuracisto, universitata profesoro (m. [[1959]]) * [[1880]]: [[Eduard Stettler]], svisa esperantisto, aŭtoro de la [[statuto de UEA]] kaj biografio pri [[Hector Hodler]], vicdirektoro de [[UEA]] kaj ties prezidanto ĝis [[UK 1934]] (m. [[1940]]) * [[1881]]: [[Richard Meister]], aŭstra kulturfilozofo kaj klasika filologo (m. [[1964]]) * [[1883]]: [[Lajos Nagy (verkisto)|Lajos Nagy]], hungara verkisto, [[novelo|novelisto]], enestanta en ''[[Hungara Antologio]]'' (m. [[1954]]) * [[1884]]: Josep Carner, kataluna poeto (m. [[1970]]) * [[1885]]: [[Béla Bakkay]], hungara poeto publikiginta en "[[A Hírnök|La Heroldo]]" kaj "[[Pásztortűz|Paŝtista Fajro]]" (m. nekonata) * [[1887]]: [[Zigfrīds Anna Meierovics]], ĉefministro de Latvio (m. [[1925]]) * [[1887]]: [[Albert Paris Gütersloh]], aŭstra verkisto kaj pentristo (m. [[1973]]) * [[1889]]: [[Mária Berde]], hungara verkistino, poetino, tradukistino (m. [[1949]]) * [[1893]]: [[Roman Ingarden]], pola filozofo kaj [[estetiko|estetikisto]], teoriulo pri [[literaturo]] kaj [[arto]] (m. [[1970]]) * [[1897]]: [[Franciszek Tokarz]], pola pastro, profesoro pri [[hinda filozofio|hinda]] kaj [[ĉina filozofio|ĉina]] filozofioj, orientalisto, poligloto kaj [[esperantisto]] (m. [[1973]]) * [[1902]]: [[Juul Karnas]], flandra esperantisto, membro de [[La Verda Stelo (Antverpeno)|La Verda Stelo]], premiito de [[Internaciaj Floraj Ludoj]], tradukisto, redaktoro de "[[Flandra Esperantisto]]", prezidanto de [[Flandra Esperanto-Ligo|FEL]] (m. [[1935]]) * [[1909]]: [[Grażyna Bacewicz]], pola komponistino, [[violonisto|violonistino]] kaj instruistino (m. [[1969]]) * [[1905]]: [[Ghissa Éghy]], rumania hungara dancistino kaj koreografino (m. ([[1982]]) * [[1914]]: [[William S. Burroughs]], usona verkisto, reprezentanto de [[Beat-generacio]] (m. [[1997]]) * [[1915]]: [[Robert Hofstadter]], usona fizikisto Nobelpremiita (m. [[1990]]) * [[1924]]: [[Anna Sabbat]], pola elmigrinta aktivulino (m. [[2015]]) * [[1925]]: [[László Lázár (kuracisto)|László Lázár]], rumania hungara kuracisto, neŭropatologo (m. [[2009]]) * [[1929]]: [[Béla Köllő]], rumania hungara aktoro (m. [[1985]]) * [[1929]]: [[Fred Sinowatz]], aŭstra politikisto, kanceliero (m. [[2008]]) * [[1933]]: [[Jan Werner]], ĉeĥa inĝeniero kaj [[terminologio|terminologo]], tradukisto kaj [[Esperanto-vortaristo|E-vortaristo]], kunfondinto de [[Societo por la internacia lingvo Esperanto en Brno|E-klubo Brno]], gvidanto de la scienc-teknika sekcio de [[ĈEA]], kontribuanto al la ''[[Esperanta Bildvortaro]]'' (m. [[2021]]) * [[1934]]: [[Tamás Kabdebó]], hungara verkisto, poeto kaj tradukisto * [[1940]]: Panamarenko, belga artisto (m. [[2019]]) * [[1942]]: [[Zoltán Sumonyi]], hungara verkisto kaj poeto * [[1944]]: [[Tibor Ács]], hungara aktoro (m. [[2017]]) * [[1946]]: [[Charlotte Rampling]], angla aktorino, kantistino kaj fotomodelo * [[1950]]: [[Franz Schausberger]], aŭstra politikisto kaj historiisto * [[1952]]: [[Daniel Balavoine]], franca verkisto, komponisto, kantisto (m. [[1986]]) * [[1953]]: [[Mario Eylert]], germana juĝisto de [[Federacia laborjura tribunalo de Germanujo]] * [[1962]]: [[Andreas Kuenzli]], svisa esperantista historiisto * [[1964]]: [[Piotr Trzaskalski]], pola filmreĝisoro kaj scenaristo * [[1965]]: [[Angéla Sorbán]], rumania hungara sociologino * [[1974]]: [[Sándor Vass]], rumania hungara grafikisto, universitata adjunkto * [[1976]]: [[Abhishek Bachchan]], barata aktoro * [[1985]]: [[Cristiano Ronaldo]], portugala [[futbalisto]] * [[1987]]: [[Darren Criss]], usona aktoro, kantisto kaj komponisto * [[1992]]: [[Kejsi Tola]], albana kantistino * [[1992]]: [[Neymar]], brazila [[futbalisto]] == Mortoj == * [[251]]: [[Sankta Agata]], itala virgulino, martirino kaj sanktulino * [[523]]: [[Alkimo Ekdicio Avito]], latinlingva poeto, ĉefepiskopo en [[Gaŭlujo]] (n. [[450]]) * [[1006]]: [[Albuino]], sudtirola episkopo, sanktulo * [[1515]]: [[Aldo Manuzio]], itala [[presarto|libropresisto]] kaj [[eldonisto]] (n. [[1449]]) * [[1590]]: [[Bernardino de Sahagún]], hispana misiisto (n. ĉirkaŭ [[1499]]) * [[1679]]: [[Joost van den Vondel]], nederlanda dramisto kaj poeto (n. [[1587]]) * [[1705]]: [[Philipp Jacob Spener]], germana luterana teologo, [[genealogio|genealogo]], fondinto de [[heraldiko]] (n. [[1635]]) * [[1738]]: [[Joseph Süß Oppenheimer]], germana bankisto, ekzekutita (n. [[1692]]) * [[1758]]: [[Ferdinand Julius Troyer z Troyersteinu]], aŭstra princepiskopo, kardinalo, episkopo de [[Olomouc]] (n. [[1698]]) * [[1803]]: [[Domenico Pignatelli Di Belmonte]], itala kardinalo (n. [[1730]]) * [[1807]]: [[Pasquale Paoli]], korsika militisto kaj politikisto, kontraŭulo de [[Napoleono Bonaparte]] (n. [[1725]]) * [[1813]]: [[Karl Erfurdt]], germana filologo (n. [[1780]]) * [[1818]]: [[Marcello Bacciarelli]], itala pentristo (n. [[1731]]) * [[1818]]: [[Karolo la 13-a (Svedio)|Karolo la 13-a]], reĝo de la unio [[Svedio-Norvegio]] (n. [[1748]]) * [[1849]]: [[Christian Friedrich Kranich]], svisa poeto kaj [[Reformita Eklezio|reformita]] teologo (n. [[1784]]) * [[1851]]: [[Lázár Petrichevich Horváth]], hungara ĵurnalisto, verkisto, redaktoro (n. [[1807]]) * [[1859]]: [[Alecu Russo]], rumana verkisto kaj politikisto (n. [[1819]]) * [[1862]]: [[Ignaz Franz Castelli]], aŭstra poeto kaj dramisto (n. [[1781]]) * [[1874]]: [[Moriz Haupt]], germana klasika filologo (n. [[1808]]) * [[1881]]: [[Ludwig Storch]], germana verkisto (n. [[1803]]) * [[1910]]: [[Wilhelm Knappe]], germana juristo kaj etnologo (n. [[1855]]) * [[1918]]: [[Vernon kaj Irene Castle|Vernon Castle]], usona [[dancisto]] (n. [[1887]]) * [[1927]]: [[Inayat Khan]], barata muzikisto de la [[hindia klasika muziko]], [[sufiismo|sufia]] mistikulo, fondinto de sufia ordeno en Okcidento (n. [[1882]]) * [[1929]]: [[Karl Friedrich Geldner]], germana filologo, [[hindologio|hindologo]] kaj [[Iranistiko|iranisto]] (n. [[1852]]) * [[1930]]: [[Friedrich von Duhn]], germana arkeologo (n. [[1851]]) * [[1937]]: [[Lou Andreas-Salomé]], rusa-germana nobelino, verkistino kaj [[psikoanalizo|psikoanalizistino]] (n. [[1861]]) *[[1940]]: [[Alois Brandl]], aŭstra kaj germana literaturhistoriisto * [[1942]]: [[István Sárándy]], hungara porjunulara verkisto (n. [[1876]]) * [[1947]]: [[Hans Fallada]], germana verkisto (n. [[1893]]) * [[1953]]: [[Iuliu Maniu]], ĉefministro de Rumanio (n. [[1873]]) * [[1956]]: [[Imre Sándor (pastro)|Imre Sándor]], rumania hungara romkatolika eklezia verkisto (n. [[1993]]) * [[1959]]: [[Curt Sachs]], germana [[Muzikologio|muzikologo]] (n. [[1881]]) * [[1964]]: [[István Haller]], hungara kristansocialista politikisto, ministro (n. [[1880]]) * [[1964]]: [[Felicián Kupcsay]], hungara verkisto, ministerikonsilanto (n. [[1876]]) * [[1967]]: [[Violeta Parra]], ĉilia artistino (n. [[1917]]) * [[1969]]: [[Thelma Ritter]], usona aktorino (n. [[1902]]) * [[1971]]: [[Mátyás Rákosi]], [[ĉefministro de Hungario]] (n. [[1892]]) * [[1973]]: [[Michael Sagmeister]], aŭstra politikisto, urbestro (n. [[1894]]) * [[1974]]: [[Majstro Bimba]], brazila majstro de [[kapoejro]] (n. [[1900]]) * [[1981]]: [[Sándor Balogh]], hungara reformita pastro, lokhistoriisto (n. [[1912]]) * [[1981]]: [[Hilda Dresen]], estona radiotelegrafistino, [[esperanta literaturo|esperantista poetino]], tradukistino, kunlaborantino de "[[Literatura Mondo]]" (n. [[1896]]) * [[1981]]: [[Georges Salan]], franca kuracisto, [[Franca rezistado|rezistomovadano]], aŭtoro de esperantlingva libro ''La Nuda Vero'', raporto pri propraj travivaĵoj el [[Nacisocialisma Germana Laborista Partio|naziaj]] [[koncentrejo]]j (n. [[1901]]) * [[1983]]: [[Sári Megyery]], hungara poetino, ĵurnalistino kaj verkistino (n. [[1897]]) * [[1993]]: [[Joseph L. Mankiewicz]], usona kinreĝisoro, scenaristo kaj produktoro (n. [[1909]]) * [[1999]]: [[Wassily Leontief]], rusa kaj usona Nobelpremiita ekonomikisto (n. [[1905]]) * [[2001]]: [[Krzysztof Pigoń]], pola [[fizika kemio|fizika kemiisto]], profesoro (n. [[1925]]) * [[2005]]: [[Michalina Wisłocka]], pola kuracistino, [[ginekologio|ginekologino]], [[ĉelbiologio|ĉelbiologino]], [[seksologio|seksologino]] (n. [[1921]]) * [[2008]]: [[Maharishi Mahesh Yogi]], barata fizikisto kaj [[guruo]], populariganto de transcenda [[meditado]] (n. [[1918]]) * [[2009]]: [[Dana Vávrová]], ĉeĥa-germana aktorino kaj reĝisorino (n. [[1967]]) * [[2019]]: [[Václav Vorlíček]], ĉeĥa filmreĝisoro (n. [[1930]]) * [[2019]]: [[Hans Haid]], aŭstra verkisto kaj regionhistoriisto (n. [[1938]]) * [[2020]]: [[Kirk Douglas]], usona aktoro (n. [[1916]]) * [[2021]]: [[Christopher Plummer]], kanada aktoro (n. [[1929]]) * [[2023]]: [[Pervez Muŝaraf]], prezidento de Pakistano 2001-2008 (n. [[1943]]) * [[2024]]: [[Dries van Agt]], ĉefministro de Nederlando 1977-1982 (n. [[1931]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Romkatolika Kalendaro]]: Memoro de [[Sankta Agata]], [[virgulino]] kaj [[martirino]] * [[Burundo]]: Tago de unueco == Tagoj de [[semajno]] == La '''5-a de februaro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1584]] [[1589]] [[1595]] [[1606]] [[1612]] [[1617]] [[1623]] [[1634]] [[1640]] [[1645]] [[1651]] [[1662]] [[1668]] [[1673]] [[1679]] [[1690]] [[1696]] [[1702]] [[1708]] [[1713]] [[1719]] [[1730]] [[1736]] [[1741]] [[1747]] [[1758]] [[1764]] [[1769]] [[1775]] [[1786]] [[1792]] [[1797]] [[1804]] [[1809]] [[1815]] [[1826]] [[1832]] [[1837]] [[1843]] [[1854]] [[1860]] [[1865]] [[1871]] [[1882]] [[1888]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1922]] [[1928]] [[1933]] [[1939]] [[1950]] [[1956]] [[1961]] [[1967]] [[1978]] [[1984]] [[1989]] [[1995]] [[2006]] [[2012]] [[2017]] [[2023]] [[2034]] [[2040]] [[2045]] [[2051]] [[2062]] [[2068]] [[2073]] [[2079]] [[2090]] [[2096]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1590]] [[1596]] [[1601]] [[1607]] [[1618]] [[1624]] [[1629]] [[1635]] [[1646]] [[1652]] [[1657]] [[1663]] [[1674]] [[1680]] [[1685]] [[1691]] [[1703]] [[1714]] [[1720]] [[1725]] [[1731]] [[1742]] [[1748]] [[1753]] [[1759]] [[1770]] [[1776]] [[1781]] [[1787]] [[1798]] [[1810]] [[1816]] [[1821]] [[1827]] [[1838]] [[1844]] [[1849]] [[1855]] [[1866]] [[1872]] [[1877]] [[1883]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1912]] [[1917]] [[1923]] [[1934]] [[1940]] [[1945]] [[1951]] [[1962]] [[1968]] [[1973]] [[1979]] [[1990]] [[1996]] [[2001]] [[2007]] [[2018]] [[2024]] [[2029]] [[2035]] [[2046]] [[2052]] [[2057]] [[2063]] [[2074]] [[2080]] [[2085]] [[2091]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1602]] [[1608]] [[1613]] [[1619]] [[1630]] [[1636]] [[1641]] [[1647]] [[1658]] [[1664]] [[1669]] [[1675]] [[1686]] [[1692]] [[1697]] [[1704]] [[1709]] [[1715]] [[1726]] [[1732]] [[1737]] [[1743]] [[1754]] [[1760]] [[1765]] [[1771]] [[1782]] [[1788]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1822]] [[1828]] [[1833]] [[1839]] [[1850]] [[1856]] [[1861]] [[1867]] [[1878]] [[1884]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1918]] [[1924]] [[1929]] [[1935]] [[1946]] [[1952]] [[1957]] [[1963]] [[1974]] [[1980]] [[1985]] [[1991]] [[2002]] [[2008]] [[2013]] [[2019]] [[2030]] [[2036]] [[2041]] [[2047]] [[2058]] [[2064]] [[2069]] [[2075]] [[2086]] [[2092]] [[2097]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1586]] [[1592]] [[1597]] [[1603]] [[1614]] [[1620]] [[1625]] [[1631]] [[1642]] [[1648]] [[1653]] [[1659]] [[1670]] [[1676]] [[1681]] [[1687]] [[1698]] [[1710]] [[1716]] [[1721]] [[1727]] [[1738]] [[1744]] [[1749]] [[1755]] [[1766]] [[1772]] [[1777]] [[1783]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1812]] [[1817]] [[1823]] [[1834]] [[1840]] [[1845]] [[1851]] [[1862]] [[1868]] [[1873]] [[1879]] [[1890]] [[1896]] [[1902]] [[1908]] [[1913]] [[1919]] [[1930]] [[1936]] [[1941]] [[1947]] [[1958]] [[1964]] [[1969]] [[1975]] [[1986]] [[1992]] [[1997]] [[2003]] [[2014]] [[2020]] [[2025]] [[2031]] [[2042]] [[2048]] [[2053]] [[2059]] [[2070]] [[2076]] [[2081]] [[2087]] [[2098]]; {{Projektoj}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1587]] [[1598]] [[1604]] [[1609]] [[1615]] [[1626]] [[1632]] [[1637]] [[1643]] [[1654]] [[1660]] [[1665]] [[1671]] [[1682]] [[1688]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1722]] [[1728]] [[1733]] [[1739]] [[1750]] [[1756]] [[1761]] [[1767]] [[1778]] [[1784]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1818]] [[1824]] [[1829]] [[1835]] [[1846]] [[1852]] [[1857]] [[1863]] [[1874]] [[1880]] [[1885]] [[1891]] [[1903]] [[1914]] [[1920]] [[1925]] [[1931]] [[1942]] [[1948]] [[1953]] [[1959]] [[1970]] [[1976]] [[1981]] [[1987]] [[1998]] [[2004]] [[2009]] [[2015]] [[2026]] [[2032]] [[2037]] [[2043]] [[2054]] [[2060]] [[2065]] [[2071]] [[2082]] [[2088]] [[2093]] [[2099]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1582]] [[1588]] [[1593]] [[1599]] [[1610]] [[1616]] [[1621]] [[1627]] [[1638]] [[1644]] [[1649]] [[1655]] [[1666]] [[1672]] [[1677]] [[1683]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1712]] [[1717]] [[1723]] [[1734]] [[1740]] [[1745]] [[1751]] [[1762]] [[1768]] [[1773]] [[1779]] [[1790]] [[1796]] [[1802]] [[1808]] [[1813]] [[1819]] [[1830]] [[1836]] [[1841]] [[1847]] [[1858]] [[1864]] [[1869]] [[1875]] [[1886]] [[1892]] [[1897]] [[1904]] [[1909]] [[1915]] [[1926]] [[1932]] [[1937]] [[1943]] [[1954]] [[1960]] [[1965]] [[1971]] [[1982]] [[1988]] [[1993]] [[1999]] [[2010]] [[2016]] [[2021]] [[2027]] [[2038]] [[2044]] [[2049]] [[2055]] [[2066]] [[2072]] [[2077]] [[2083]] [[2094]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1583]] [[1594]] [[1600]] [[1605]] [[1611]] [[1622]] [[1628]] [[1633]] [[1639]] [[1650]] [[1656]] [[1661]] [[1667]] [[1678]] [[1684]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1718]] [[1724]] [[1729]] [[1735]] [[1746]] [[1752]] [[1757]] [[1763]] [[1774]] [[1780]] [[1785]] [[1791]] [[1803]] [[1814]] [[1820]] [[1825]] [[1831]] [[1842]] [[1848]] [[1853]] [[1859]] [[1870]] [[1876]] [[1881]] [[1887]] [[1898]] [[1910]] [[1916]] [[1921]] [[1927]] [[1938]] [[1944]] [[1949]] [[1955]] [[1966]] [[1972]] [[1977]] [[1983]] [[1994]] [[2000]] [[2005]] [[2011]] [[2022]] [[2028]] [[2033]] [[2039]] [[2050]] [[2056]] [[2061]] [[2067]] [[2078]] [[2084]] [[2089]] [[2095]]. [[Kategorio:5-a de februaro| ]] [[Kategorio:Februaro|05]] [[Kategorio:5-a tago de la monato|#02]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0205]] orzxky36jucqgs9vqwxx8fiv17lye5h 9363666 9363656 2026-04-30T07:12:44Z ThomasPusch 1869 vidu la diskutpaĝan noton. 9363666 wikitext text/x-wiki {{KalendaroFebruaro}} {{februaro}} La '''5-a de februaro''' estas la 36-a tago de la jaro laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 329 tagoj restas (330 en superjaroj). Je la 5-a de februaro okazis, interalie: == Eventoj == * [[-2]]: [[Romia Imperio]]: [[Aŭgusto Cezaro]] ricevis titolon ''pater patriae'' (patro de la [[patrujo]]) * [[62]]: [[Pompejo]] estis 65% detruita de [[tertremo]] * [[1265]]: [[Klemento la 4-a]] iĝis papo * [[1335]]: [[Landsberg (Orienta Prusio)|Landsberg]] kadre de la ŝtato de la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] ricevis [[urborajto]]n * [[1454]]: en [[Dancigo]] eksplodis ribelo kontraŭ la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] * [[1564]]: Dum la [[milito]] inter [[Grandprinclando Litovio]] kaj [[Rusa carlando]] [[litovo]]j venkis la rusan armeon en batalo de Czaśniki ([[Vicebska regiono]]) * [[1576]]: [[Henriko la 4-a (Francio)|Henriko la 4-a]] [[Konverto (religio)|konvertiĝis]] al [[katolikismo]] por certigi rajton al la trono de Francio * [[1597]]: [[Japanio]]: en [[Nagasako]] oni [[krucumado|krucumis]] [[Japanaj Martiroj|26 katolikojn]] * [[1679]]: Fine de la [[Traktato de Nijmegen]] [[Reĝlando Francio]] akiris [[Franĉkonteo]]n, [[Cambrai]], [[Valenciennes]], [[Alzaco]]n, [[Senegalo]]n kaj [[Franca Gujano|Francan Gujanon]] * [[1740]]: Papo [[Klemento la 12-a]] redonis plenan sendependecon al [[San-Marino]], kiun [[okupado|okupis]] armeo de hispana [[kardinalo]] * [[1766]]: [[Princo]] de [[Loreno]] kaj de [[Duklando Bar]], eksa pola reĝo, [[Stanislao la 1-a]] spertis vastan brulvundiĝon en sia [[palaco]] en [[Lunéville]], kiam lia vesto ekbruliĝis de [[kameno|kamena]] [[fajrero]] * [[1778]]: [[Suda Karolino]] kiel unua [[subŝtato]] de [[Usono]] ratifis [[Artikoloj de Konfederacio|Artikolojn de Konfederacio]] * [[1783]]: [[Itala duoninsulo]]: unua [[tertremo en Italio en 1783]] kaj kaŭzita de ĝi [[cunamo]] mortigis ĉirkaŭ 25 mil homojn en [[Kalabrio]] kaj [[Sicilio]] - dum postaj monatoj ĝis 50 mil viktimoj * [[1796]]: Grupo de [[nobelo]]j fondis en [[Prago]] la Societon de [[patriotismo|Patriotaj]] Amikoj de [[Arto]], antaŭulo de la hodiaŭa [[Praga Nacia Galerio]] * [[1800]]: [[Ĉefministro de Britio]] [[William Pitt]] subskribis [[Act of Union 1800|Kontrakton de Unuiĝo]] de [[Reĝlando de Granda Britio]] kaj [[Reĝlando Irlando]] * [[1810]]: [[Milito de Hispana Sendependiĝo]]: franca armeo komencis sieĝon de [[Kadizo]] * [[1818]]: Marŝalo de [[Napoleono]] [[Karolo la 14-a Johano (Svedio)|Karolo la 14-a Johano]] iĝis reĝo de [[Svedio-Norvegio]] * [[1831]]: Rusa armeo eniris [[Kongresa Pollando|Kongresan Pollandon]] por subpremi la [[novembra ribelo|Novembran ribelon]] * [[1853]]: Caro [[Nikolao la 1-a (Rusio)|Nikolao la 1-a]] decidis montri al [[publiko]] kolektojn de la [[Muzeo Ermitejo]] * [[1862]]: [[Moldavujo]] kaj [[Valaĥio (Rumanio)|Valaĥio]] formis [[Reĝlando de Rumanio|Reĝlandon de Rumanio]] * [[1869]]: [[Aŭstralio]]: en Moliagul ([[Viktorio (Aŭstralio)|Viktorio]]) oni trovis la plej grandan en la mondo naturan [[aluvio|aluvian]] pecegon da [[oro]]n (62,5 [[kg]]) * [[1871]]: Bulgara porsendependeca aktivulo [[Vasil Levski]] sendis [[letero]]jn al [[vojevodo]]j de [[Odeso]] kaj [[Beogrado]] kun invito aktive partopreni laborojn de Interna Revolucia Organizo * [[1885]]: [[Belga kolonia imperio]]: belga reĝo [[Leopoldo la 2-a (Belgio)|Leopoldo la 2-a]] establis [[Libera Ŝtato Kongo|Liberan Ŝtaton Kongo]] sia propraĵo * [[1909]]: Belga kemiisto [[Leo Baekeland]] anoncis kreon de [[bakelito]] - unua en la mondo [[plasto]] * [[1917]]: [[Meksiko]] ricevis [[Konstitucio de Meksiko|novan konstitucion]], validan ĝis hodiaŭ * [[1918]]: [[Unua mondmilito]]: Germana [[submarŝipo]] sinkigis la ŝipon ''SS Tuscania'' transportanta usonajn soldatojn al Eŭropo - 210 personoj pereis * [[1919]]: [[Charlie Chaplin]], [[Mary Pickford]], [[Douglas Fairbanks]] kaj [[David Wark Griffith]] fondis filman studion [[United Artists]] * [[1924]]: [[Reĝa Observatorio de Greenwich]] komencis disaŭdigi per [[BBC]] la [[horo|horan]] [[signalo]]n * [[1932]]: En [[Rigo]] oni subskribis [[Latvio|latva]]-[[Sovetunio|sovetan]] pakton pri neagreso * [[1933]]: [[Dresdeno]]: dum kunveno de [[germanoj]] el eksterlando la [[junularo]] de [[altlernejo]]j organizis manifestacion postulante i.a. kreon de fervojoja [[koridoro]] de Germanio ĝis [[Orienta Prusio]] tra [[Pomerio]] * [[1934]]: [[Dua Pola Respubliko]]: [[Katolikismo|Katolika]] Asocio de [[Junularo]] fondiĝis * [[1937]]: [[Turkio]] akceptis [[kemalismo]]n kiel ŝtatan [[ideologio]]n * [[1939]]: [[Francisco Franco]] ekvalidis kiel 68-a registarestro de Hispanio * [[1940]]: [[Dua mondmilito]]: [[Parizo]]: [[Aliancanoj]] decidis apogi [[Finnlando]]n per ekspedicia [[korpuso (armeo)|korpuso]], traironta [[Norvegio]]n kaj [[Svedio]]n; vicreĝo de [[Brita Hindio]] renkontiĝis kun [[Mahatmo Gandhi]] * [[1941]]: [[Nord-Afriko|Nordafrika]] Fronto: brita 7-a Kirasita Divizio post albordiĝo al la [[Golfo de Sirto]] tranĉis revenvojon al restoj de itala 10-a Armeo, retiriĝanta de [[Bengazi]], prenante al mallibero ĉ. 20 mil [[militkaptito]]jn (5-a ĝis 7-a de februaro); [[Britio]] kaj [[Libera Francio]] komencis la batalon de [[Kereno]] por konkeri la strategian urbon en [[itala Eritreo]] * [[1942]]: [[Sovetunio]]: decide de Ŝtata Defend-Komitato [[aviado]] de fora atingo kaj pezaj [[bombaviadilo]]j ne plu estis subigitaj al la komandanto de [[Aerarmeo]], sed kiel Aviado de Fora Atingo subiĝis al Ĉefkomandejo de la [[Ruĝa Armeo]] * [[1943]]: germanoj komencis likvidi [[Bjalistoka geto|Bjalistokan geton]] - dum 8 tagoj ili forveturigis al [[ekstermejo]] en [[Treblinka (koncentrejo)|Treblinka]] 10 mil [[judoj]]n, 2 mil murdante surloke; pasintnokte la [[brita aerarmeo]] atakis [[Torino]]n kaj [[Lorient]]; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: la [[Ruĝa Armeo]] konkeris [[Kramatorsko]]n; konferenco en [[Alĝero]] komencita kun [[Winston Churchill|Churchill]], [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhower]], [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] kaj Henri Giraud; [[Italio]]: [[Benito Mussolini|Mussolini]] iĝis krome [[ministro pri eksteraj aferoj]] kaj [[Galeazzo Ciano]] [[ambasadoro]] ĉe [[Vatikano]] * [[1944]]: la Ruĝa Armeo ekregis [[Apostolove|Apostolovon]] dispartigante la germanan 6-an Armeon; soldatoj de usona 34-a Infanteria Divizio atingis [[abatejo]]n sur [[Monto Kasino]], sed estis devigitaj retiriĝi; [[Sovetunio]]: Konsilio de [[Popolkomisaro]]j de [[Ukraina Soveta Socialisma Respubliko|Ukraina SSR]] elektis sian prezidanton [[Nikita Ĥruŝĉov]]; [[Ĉinio]] kaj [[Afganio]] starigis diplomatiajn kaj komercajn rilatojn * [[1945]]: [[Volinia masakro]]: en Barysz apud [[Buĉaĉ]] la [[Ukraina Ribela Armeo]] mortigis 135 [[poloj]]n; [[Holokaŭsto]]: [[Gestapo]] kaj [[SS (organizo)|SS]] pafmortigis ĉirkaŭ 200 [[judoj|judinojn]] de evakua transporto; en [[prusa Silezio]] la Ruĝa Armeo konkeris urbeton [[Grottkau]]; [[Pacifiko]]: usona armeo konkeris [[Manilo]]n; la usona aerarmeo atakis fabrikon de sinteza [[brulaĵo]] en [[Regensburg]] * [[1946]]: [[Pollando]]: ekvalidis decido pri la pola-soveta [[landlimo]], aprobita en aŭgusto 1945: [[Orientaj Limregionoj]] transiris al [[Sovetunio]], kie ili iĝis partoj de [[Belorusa SSR|Belorusa]], [[Ukraina SSR|Ukraina]] kaj [[Litova SSR]] (la regiono de Vilno, [[Centra Litovio]], nur konkerita por Pollando en 1922) * [[1946]]: [[Lublinio]]: al [[Parczew]] eniris taĉmentoj de [[Libero kaj Sendependo]] komencante [[konfisko]]jn en judaj [[magazeno]]j kun 2 kooperativaj [[aŭtomobilo]]j * [[1947]]: Pola [[Sejmo (Pollando)|Leĝdona Sejmo]] elektis [[Bolesław Bierut|B. Bierut]] kiel [[listo de prezidantoj de Pollando|prezidento de Pollando]] — oni anoncis [[amnestio]]n. La elmigrantaro ne akceptis la elekton, konsiderante konforme al la aprila konstitucio de 1935 ke [[prezidento de Pollando]] restis [[Władysław Raczkiewicz|W. Raczkiewicz]] * [[1958]]: [[Nasser]] iĝis prezidento de [[Unuiĝinta Araba Respubliko]] * [[1958]]: [[Usona Aerarmeo]] perdis [[nuklea armilo|nuklean armilon]] ĉe la marbordo de [[Georgio]] - la bombo ankoraŭ ne estis trovita * [[1971]]: Usonaj [[astronaŭto]]j [[Alan B. Shepard Jr.]] kaj Edgar Mitchell grundiĝis sur la [[Luno]] * [[1977]]: [[Mikola Rudenko]] kaj kungvidantino de [[Ukraina Helsinka unio]] estis arestitaj * [[1979]]: [[Irano]]: [[Ajatolo]] [[Ruhollah Ĥomejni]] proklamis kreon de la unua [[islamo|islama]] registaro * [[1982]]: [[Milita stato en Pollando]]: dum vespera [[emisio]] de Televidaj Tagnovaĵoj okazis en [[Świdnik]] unua "promena manifestacio" – interesa formo de [[bojkoto]] de la reĝima [[propagando]] - la subtera [[Solidareco (Pollando)|Solidareco]] alvokis promeni [[Strikoj de Lublin|precize ĉi tempe]] * [[1985]]: [[Hispanio]] post 16 jaroj remalfermis sian [[limpasejo]]n kun [[Ĝibraltaro]] * [[1988]]: Diktatoro de [[Panamo]] [[Manuel Noriega]] estis akuzita pri [[narkotaĵŝakrado]] kaj [[monlavado]] * [[1989]]: Brita novaĵkanalo [[Sky News]] ekfunkciis; [[arkikatedralo Baziliko de Vilno]] estis konsekrita kaj transdonita al la loĝantaro (ĝi estis eksplodita en 1950); lasta sovetia taĉmento forlasis [[Afganio]]n, finiĝis la [[Afgana milito (1979-1989)]] * [[1994]]: [[Bosnia milito]]: 68 pereis kaj pli ol 200 vundiĝis sur foirplaco en [[Sarajevo]] rezulte de eksplodo de [[haŭbizo]], pafita de sieĝanta la urbon [[serboj|serba]] armeo * [[1996]]: [[Włodzimierz Cimoszewicz]] iĝis ĉefministro de Pollando * [[1997]]: Svisaj bankoj transdonis 100 milionojn da [[svisa franko|svisaj frankoj]] kiel rekompenco por heredantoj de siaj [[kliento]]j, kiuj pereis dum [[holokaŭsto]] * [[2000]]: [[Dua Ĉeĉenia milito]]: [[OMON]] [[masakro|masakris]] loĝantojn de vilaĝo Novije Aldi apud [[Grozno]] — pereis ne malpli ol 68 homoj * [[2001]]: Dum bomba atenco en la [[metroo de Moskvo]] 15 personoj vundiĝis * [[2006]]: [[Óscar Arias]] venkis balotojn pri la prezidanteco de Kostariko * [[2007]]: Ekfunkciigo de [[pramo]]j sur la itinero [[Świnoujście]] (Pollando)-[[Trelleborg]] (Svedio) * [[2008]]: [[Somalio]]: 25 etiopaj [[migrado|elmigrintoj]] pereis kaj 90 vundiĝis en bomba [[atenco]] en [[haveno]] [[Bosaso]] * [[2009]]: [[Pirateco en Somalio|Somaliaj piratoj]] post ricevo de 3,2 mln da [[usona dolaro|usonaj dolaroj]] liberigis [[Ukrainio|ukrainan]] ŝipon kun 33 [[tanko]]j; [[Francio]]: la [[Ligo Komunista Revoluciista]] estas malfondita kaj la venontan tagon oni fondis la [[Nova Partio Kontraŭkapitalisma|Novan Partion Kontraŭkapitalisman]]; [[Pakistano]]: ne malpli ol 33 personoj pereis en bomba atenco de sinmortiginto apud [[ŝijaismo|ŝijaisma]] [[moskeo]] en [[Dera Gazi Ĥano]] * [[2010]]: Fotoj de la [[Kosmoteleskopo Hubble]] montris ke la [[nanoplanedo]] [[Plutono]] pli [[ruĝa|ruĝiĝas]] * [[2012]]: [[Sauli Niinistö]] gajnis prezidentan baloton en Finnlando * [[2019]]: Unua kunsido en la historio de [[Ukraina Ortodoksa Eklezio]] de Sankta Sinodo komenciĝis * [[2023]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: [[EU]] enkondukis laŭvican [[embargo]]n al [[nafto|naftaĵoj]] el Rusio; [[prezidanto de Ukrainio]] dekretis pri [[sankcio]]j kontraŭ rusia [[nuklea industrio]] kiel [[Rosatom]] (inter 200 subjektoj) == Naskiĝoj == * [[1438]]: [[Filipo la 2-a de Savojo]], duko de [[Savojo]] kaj [[Piemonto]] (m. [[1497]]) * [[1505]]: [[Gilg Tschudi]], svisa politikisto kaj historiisto (m. [[1572]]) * [[1525]]: [[Juraj Drašković]], kroata hungara pastro, [[primaso]] kaj [[banuso]] (m. [[1587]]) * [[1533]]: [[András Dudith]], hungara episkopo, [[reformacio|reformaciulo]], diplomato, [[humanismo|humanisto]], [[tutfakulo]] (m. [[1589]]) * [[1626]]: [[Madame de Sévigné]], franca [[letero|leter]]-verkistino (m. [[1696]]) * [[1667]]: [[Gottfried Reiche]], germana komponisto kaj [[trumpeto|trumpetisto]] (m. [[1734]]) * [[1735]]: [[Pál Kray]], hungara nobelo, aŭstra generalo (m. [[1804]]) * [[1770]]: [[Alexandre Brongniart]], franca geologo-mineralogo, paleontologo, kemiisto kaj zoologo (m. [[1847]]) * [[1788]]: [[Karolo Kisfaludy]], hungara poeto, dramverkisto, pentristo (m. [[1830]]) * [[1788]]: [[Robert Peel]], ĉefministro de Britio, fondinto de [[Konservativa Partio]] (m. [[1850]]) * [[1804]]: [[Johan Ludvig Runeberg]], [[sveda lingvo|svedlingva]] finna nacia poeto, aŭtoro de la [[Maamme|himno de Finnlando]] (m. [[1877]]) * [[1808]]: [[Carl Spitzweg]], germana pentristo kaj poeto (m. [[1885]]) * [[1810]]: [[Ole Bull]], norvega violonisto kaj komponisto (m. [[1880]]) * [[1821]]: [[Hermann von Mallinckrodt]], germana politikisto (m. [[1874]]) * [[1840]]: [[Hiram Stevens Maxim]], usona inventisto de aŭtomataj [[pafarmilo]]j (m. [[1916]]) * [[1846]]: [[Johann Most]], germana [[socialdemokratio|socialdemokrato]], [[anarki-kolektivismo|anarkikolektivisto]] kaj [[anarki-komunismo|anarkikomunisto]] populariginta strategion de "[[propagando pro agado]]" (m. [[1906]]) * [[1846]]: [[Ladislav Quis]], ĉeĥa poeto kaj tradukisto (m. [[1913]]) * [[1848]]: [[Joris-Karl Huysmans]], franca verkisto (m. [[1907]]) * [[1850]]: [[Bartholomäus Del Pero]], aŭstra poeto kaj eldonisto (m. [[1933]]) * [[1853]]: [[Ernst Beermann]], germana instruisto, eks-volapukisto kaj [[lingvoplanado|lingvo-planisto]], aŭtoro de [[Novilatiino]] kaj [[Novilatin (Beermann)|Novilatin]] (m. [[1936]]) * [[1860]]: [[Matěj Anastazia Šimáček]], ĉeĥa verkisto, enestanta en ''[[Ĉeĥoslovaka antologio]]'' (m. [[1913]]) * [[1865]]: [[Ernst Kalinka]], aŭstra filologo klasika kaj arĥeologo (m. [[1946]]) * [[1873]]: [[Géza Szüllő]], hungara bienulo, politikisto (m. [[1957]]) * [[1876]]: [[Lajos Csiszár]], hungara arkitekto, publicisto, redaktoro (m. [[1963]]) * [[1878]]: [[André Citroën]], franca inĝeniero, fondinto de la aŭtomobila industria imperio [[Citroën]] (m. 1935) * [[1879]]: [[Pál Steiner]], hungara, rumania hungara kuracisto, universitata profesoro (m. [[1959]]) * [[1880]]: [[Eduard Stettler]], svisa esperantisto, aŭtoro de la [[statuto de UEA]] kaj biografio pri [[Hector Hodler]], vicdirektoro de [[UEA]] kaj ties prezidanto ĝis [[UK 1934]] (m. [[1940]]) * [[1881]]: [[Richard Meister]], aŭstra kulturfilozofo kaj klasika filologo (m. [[1964]]) * [[1883]]: [[Lajos Nagy (verkisto)|Lajos Nagy]], hungara verkisto, [[novelo|novelisto]], enestanta en ''[[Hungara Antologio]]'' (m. [[1954]]) * [[1884]]: Josep Carner, kataluna poeto (m. [[1970]]) * [[1885]]: [[Béla Bakkay]], hungara poeto publikiginta en "[[A Hírnök|La Heroldo]]" kaj "[[Pásztortűz|Paŝtista Fajro]]" (m. nekonata) * [[1887]]: [[Zigfrīds Anna Meierovics]], ĉefministro de Latvio (m. [[1925]]) * [[1887]]: [[Albert Paris Gütersloh]], aŭstra verkisto kaj pentristo, kunfondinto de la [[Viena skolo de fantazia realismo]] (m. [[1973]]) * [[1889]]: [[Mária Berde]], hungara verkistino, poetino, tradukistino (m. [[1949]]) * [[1893]]: [[Roman Ingarden]], pola filozofo kaj [[estetiko|estetikisto]], teoriulo pri [[literaturo]] kaj [[arto]] (m. [[1970]]) * [[1897]]: [[Franciszek Tokarz]], pola pastro, profesoro pri [[hinda filozofio|hinda]] kaj [[ĉina filozofio|ĉina]] filozofioj, orientalisto, poligloto kaj [[esperantisto]] (m. [[1973]]) * [[1902]]: [[Juul Karnas]], flandra esperantisto, membro de [[La Verda Stelo (Antverpeno)|La Verda Stelo]], premiito de [[Internaciaj Floraj Ludoj]], tradukisto, redaktoro de "[[Flandra Esperantisto]]", prezidanto de [[Flandra Esperanto-Ligo|FEL]] (m. [[1935]]) * [[1909]]: [[Grażyna Bacewicz]], pola komponistino, [[violonisto|violonistino]] kaj instruistino (m. [[1969]]) * [[1905]]: [[Ghissa Éghy]], rumania hungara dancistino kaj koreografino (m. ([[1982]]) * [[1914]]: [[William S. Burroughs]], usona verkisto, reprezentanto de [[Beat-generacio]] (m. [[1997]]) * [[1915]]: [[Robert Hofstadter]], usona fizikisto Nobelpremiita (m. [[1990]]) * [[1924]]: [[Anna Sabbat]], pola elmigrinta aktivulino (m. [[2015]]) * [[1925]]: [[László Lázár (kuracisto)|László Lázár]], rumania hungara kuracisto, neŭropatologo (m. [[2009]]) * [[1929]]: [[Béla Köllő]], rumania hungara aktoro (m. [[1985]]) * [[1929]]: [[Fred Sinowatz]], aŭstra politikisto, kanceliero (m. [[2008]]) * [[1933]]: [[Jan Werner]], ĉeĥa inĝeniero kaj [[terminologio|terminologo]], tradukisto kaj [[Esperanto-vortaristo|E-vortaristo]], kunfondinto de [[Societo por la internacia lingvo Esperanto en Brno|E-klubo Brno]], gvidanto de la scienc-teknika sekcio de [[ĈEA]], kontribuanto al la ''[[Esperanta Bildvortaro]]'' (m. [[2021]]) * [[1934]]: [[Tamás Kabdebó]], hungara verkisto, poeto kaj tradukisto * [[1940]]: Panamarenko, belga artisto (m. [[2019]]) * [[1942]]: [[Zoltán Sumonyi]], hungara verkisto kaj poeto * [[1944]]: [[Tibor Ács]], hungara aktoro (m. [[2017]]) * [[1946]]: [[Charlotte Rampling]], angla aktorino, kantistino kaj fotomodelo * [[1950]]: [[Franz Schausberger]], aŭstra politikisto kaj historiisto * [[1952]]: [[Daniel Balavoine]], franca verkisto, komponisto, kantisto (m. [[1986]]) * [[1953]]: [[Mario Eylert]], germana juĝisto de [[Federacia laborjura tribunalo de Germanujo]] * [[1962]]: [[Andreas Kuenzli]], svisa esperantista historiisto * [[1964]]: [[Piotr Trzaskalski]], pola filmreĝisoro kaj scenaristo * [[1965]]: [[Angéla Sorbán]], rumania hungara sociologino * [[1974]]: [[Sándor Vass]], rumania hungara grafikisto, universitata adjunkto * [[1976]]: [[Abhishek Bachchan]], barata aktoro * [[1985]]: [[Cristiano Ronaldo]], portugala [[futbalisto]] * [[1987]]: [[Darren Criss]], usona aktoro, kantisto kaj komponisto * [[1992]]: [[Kejsi Tola]], albana kantistino * [[1992]]: [[Neymar]], brazila [[futbalisto]] == Mortoj == * [[251]]: [[Sankta Agata]], itala virgulino, martirino kaj sanktulino * [[523]]: [[Alkimo Ekdicio Avito]], latinlingva poeto, ĉefepiskopo en [[Gaŭlujo]] (n. [[450]]) * [[1006]]: [[Albuino]], sudtirola episkopo, sanktulo * [[1515]]: [[Aldo Manuzio]], itala [[presarto|libropresisto]] kaj [[eldonisto]] (n. [[1449]]) * [[1590]]: [[Bernardino de Sahagún]], hispana misiisto (n. ĉirkaŭ [[1499]]) * [[1679]]: [[Joost van den Vondel]], nederlanda dramisto kaj poeto (n. [[1587]]) * [[1705]]: [[Philipp Jacob Spener]], germana luterana teologo, [[genealogio|genealogo]], fondinto de [[heraldiko]] (n. [[1635]]) * [[1738]]: [[Joseph Süß Oppenheimer]], germana bankisto, ekzekutita (n. [[1692]]) * [[1758]]: [[Ferdinand Julius Troyer z Troyersteinu]], aŭstra princepiskopo, kardinalo, episkopo de [[Olomouc]] (n. [[1698]]) * [[1803]]: [[Domenico Pignatelli Di Belmonte]], itala kardinalo (n. [[1730]]) * [[1807]]: [[Pasquale Paoli]], korsika militisto kaj politikisto, kontraŭulo de [[Napoleono Bonaparte]] (n. [[1725]]) * [[1813]]: [[Karl Erfurdt]], germana filologo (n. [[1780]]) * [[1818]]: [[Marcello Bacciarelli]], itala pentristo (n. [[1731]]) * [[1818]]: [[Karolo la 13-a (Svedio)|Karolo la 13-a]], reĝo de la unio [[Svedio-Norvegio]] (n. [[1748]]) * [[1849]]: [[Christian Friedrich Kranich]], svisa poeto kaj [[Reformita Eklezio|reformita]] teologo (n. [[1784]]) * [[1851]]: [[Lázár Petrichevich Horváth]], hungara ĵurnalisto, verkisto, redaktoro (n. [[1807]]) * [[1859]]: [[Alecu Russo]], rumana verkisto kaj politikisto (n. [[1819]]) * [[1862]]: [[Ignaz Franz Castelli]], aŭstra poeto kaj dramisto (n. [[1781]]) * [[1874]]: [[Moriz Haupt]], germana klasika filologo (n. [[1808]]) * [[1881]]: [[Ludwig Storch]], germana verkisto (n. [[1803]]) * [[1910]]: [[Wilhelm Knappe]], germana juristo kaj etnologo (n. [[1855]]) * [[1918]]: [[Vernon kaj Irene Castle|Vernon Castle]], usona [[dancisto]] (n. [[1887]]) * [[1927]]: [[Inayat Khan]], barata muzikisto de la [[hindia klasika muziko]], [[sufiismo|sufia]] mistikulo, fondinto de sufia ordeno en Okcidento (n. [[1882]]) * [[1929]]: [[Karl Friedrich Geldner]], germana filologo, [[hindologio|hindologo]] kaj [[Iranistiko|iranisto]] (n. [[1852]]) * [[1930]]: [[Friedrich von Duhn]], germana arkeologo (n. [[1851]]) * [[1937]]: [[Lou Andreas-Salomé]], rusa-germana nobelino, verkistino kaj [[psikoanalizo|psikoanalizistino]] (n. [[1861]]) *[[1940]]: [[Alois Brandl]], aŭstra kaj germana literaturhistoriisto * [[1942]]: [[István Sárándy]], hungara porjunulara verkisto (n. [[1876]]) * [[1947]]: [[Hans Fallada]], germana verkisto (n. [[1893]]) * [[1953]]: [[Iuliu Maniu]], ĉefministro de Rumanio (n. [[1873]]) * [[1956]]: [[Imre Sándor (pastro)|Imre Sándor]], rumania hungara romkatolika eklezia verkisto (n. [[1993]]) * [[1959]]: [[Curt Sachs]], germana [[Muzikologio|muzikologo]] (n. [[1881]]) * [[1964]]: [[István Haller]], hungara kristansocialista politikisto, ministro (n. [[1880]]) * [[1964]]: [[Felicián Kupcsay]], hungara verkisto, ministerikonsilanto (n. [[1876]]) * [[1967]]: [[Violeta Parra]], ĉilia artistino (n. [[1917]]) * [[1969]]: [[Thelma Ritter]], usona aktorino (n. [[1902]]) * [[1971]]: [[Mátyás Rákosi]], [[ĉefministro de Hungario]] (n. [[1892]]) * [[1973]]: [[Michael Sagmeister]], aŭstra politikisto, urbestro (n. [[1894]]) * [[1974]]: [[Majstro Bimba]], brazila majstro de [[kapoejro]] (n. [[1900]]) * [[1981]]: [[Sándor Balogh]], hungara reformita pastro, lokhistoriisto (n. [[1912]]) * [[1981]]: [[Hilda Dresen]], estona radiotelegrafistino, [[esperanta literaturo|esperantista poetino]], tradukistino, kunlaborantino de "[[Literatura Mondo]]" (n. [[1896]]) * [[1981]]: [[Georges Salan]], franca kuracisto, [[Franca rezistado|rezistomovadano]], aŭtoro de esperantlingva libro ''La Nuda Vero'', raporto pri propraj travivaĵoj el [[Nacisocialisma Germana Laborista Partio|naziaj]] [[koncentrejo]]j (n. [[1901]]) * [[1983]]: [[Sári Megyery]], hungara poetino, ĵurnalistino kaj verkistino (n. [[1897]]) * [[1993]]: [[Joseph L. Mankiewicz]], usona kinreĝisoro, scenaristo kaj produktoro (n. [[1909]]) * [[1999]]: [[Wassily Leontief]], rusa kaj usona Nobelpremiita ekonomikisto (n. [[1905]]) * [[2001]]: [[Krzysztof Pigoń]], pola [[fizika kemio|fizika kemiisto]], profesoro (n. [[1925]]) * [[2005]]: [[Michalina Wisłocka]], pola kuracistino, [[ginekologio|ginekologino]], [[ĉelbiologio|ĉelbiologino]], [[seksologio|seksologino]] (n. [[1921]]) * [[2008]]: [[Maharishi Mahesh Yogi]], barata fizikisto kaj [[guruo]], populariganto de transcenda [[meditado]] (n. [[1918]]) * [[2009]]: [[Dana Vávrová]], ĉeĥa-germana aktorino kaj reĝisorino (n. [[1967]]) * [[2019]]: [[Václav Vorlíček]], ĉeĥa filmreĝisoro (n. [[1930]]) * [[2019]]: [[Hans Haid]], aŭstra verkisto kaj regionhistoriisto (n. [[1938]]) * [[2020]]: [[Kirk Douglas]], usona aktoro (n. [[1916]]) * [[2021]]: [[Christopher Plummer]], kanada aktoro (n. [[1929]]) * [[2023]]: [[Pervez Muŝaraf]], prezidento de Pakistano 2001-2008 (n. [[1943]]) * [[2024]]: [[Dries van Agt]], ĉefministro de Nederlando 1977-1982 (n. [[1931]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Romkatolika Kalendaro]]: Memoro de [[Sankta Agata]], [[virgulino]] kaj [[martirino]] * [[Burundo]]: Tago de unueco == Tagoj de [[semajno]] == La '''5-a de februaro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1584]] [[1589]] [[1595]] [[1606]] [[1612]] [[1617]] [[1623]] [[1634]] [[1640]] [[1645]] [[1651]] [[1662]] [[1668]] [[1673]] [[1679]] [[1690]] [[1696]] [[1702]] [[1708]] [[1713]] [[1719]] [[1730]] [[1736]] [[1741]] [[1747]] [[1758]] [[1764]] [[1769]] [[1775]] [[1786]] [[1792]] [[1797]] [[1804]] [[1809]] [[1815]] [[1826]] [[1832]] [[1837]] [[1843]] [[1854]] [[1860]] [[1865]] [[1871]] [[1882]] [[1888]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1922]] [[1928]] [[1933]] [[1939]] [[1950]] [[1956]] [[1961]] [[1967]] [[1978]] [[1984]] [[1989]] [[1995]] [[2006]] [[2012]] [[2017]] [[2023]] [[2034]] [[2040]] [[2045]] [[2051]] [[2062]] [[2068]] [[2073]] [[2079]] [[2090]] [[2096]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1590]] [[1596]] [[1601]] [[1607]] [[1618]] [[1624]] [[1629]] [[1635]] [[1646]] [[1652]] [[1657]] [[1663]] [[1674]] [[1680]] [[1685]] [[1691]] [[1703]] [[1714]] [[1720]] [[1725]] [[1731]] [[1742]] [[1748]] [[1753]] [[1759]] [[1770]] [[1776]] [[1781]] [[1787]] [[1798]] [[1810]] [[1816]] [[1821]] [[1827]] [[1838]] [[1844]] [[1849]] [[1855]] [[1866]] [[1872]] [[1877]] [[1883]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1912]] [[1917]] [[1923]] [[1934]] [[1940]] [[1945]] [[1951]] [[1962]] [[1968]] [[1973]] [[1979]] [[1990]] [[1996]] [[2001]] [[2007]] [[2018]] [[2024]] [[2029]] [[2035]] [[2046]] [[2052]] [[2057]] [[2063]] [[2074]] [[2080]] [[2085]] [[2091]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1602]] [[1608]] [[1613]] [[1619]] [[1630]] [[1636]] [[1641]] [[1647]] [[1658]] [[1664]] [[1669]] [[1675]] [[1686]] [[1692]] [[1697]] [[1704]] [[1709]] [[1715]] [[1726]] [[1732]] [[1737]] [[1743]] [[1754]] [[1760]] [[1765]] [[1771]] [[1782]] [[1788]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1822]] [[1828]] [[1833]] [[1839]] [[1850]] [[1856]] [[1861]] [[1867]] [[1878]] [[1884]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1918]] [[1924]] [[1929]] [[1935]] [[1946]] [[1952]] [[1957]] [[1963]] [[1974]] [[1980]] [[1985]] [[1991]] [[2002]] [[2008]] [[2013]] [[2019]] [[2030]] [[2036]] [[2041]] [[2047]] [[2058]] [[2064]] [[2069]] [[2075]] [[2086]] [[2092]] [[2097]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1586]] [[1592]] [[1597]] [[1603]] [[1614]] [[1620]] [[1625]] [[1631]] [[1642]] [[1648]] [[1653]] [[1659]] [[1670]] [[1676]] [[1681]] [[1687]] [[1698]] [[1710]] [[1716]] [[1721]] [[1727]] [[1738]] [[1744]] [[1749]] [[1755]] [[1766]] [[1772]] [[1777]] [[1783]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1812]] [[1817]] [[1823]] [[1834]] [[1840]] [[1845]] [[1851]] [[1862]] [[1868]] [[1873]] [[1879]] [[1890]] [[1896]] [[1902]] [[1908]] [[1913]] [[1919]] [[1930]] [[1936]] [[1941]] [[1947]] [[1958]] [[1964]] [[1969]] [[1975]] [[1986]] [[1992]] [[1997]] [[2003]] [[2014]] [[2020]] [[2025]] [[2031]] [[2042]] [[2048]] [[2053]] [[2059]] [[2070]] [[2076]] [[2081]] [[2087]] [[2098]]; {{Projektoj}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1587]] [[1598]] [[1604]] [[1609]] [[1615]] [[1626]] [[1632]] [[1637]] [[1643]] [[1654]] [[1660]] [[1665]] [[1671]] [[1682]] [[1688]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1722]] [[1728]] [[1733]] [[1739]] [[1750]] [[1756]] [[1761]] [[1767]] [[1778]] [[1784]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1818]] [[1824]] [[1829]] [[1835]] [[1846]] [[1852]] [[1857]] [[1863]] [[1874]] [[1880]] [[1885]] [[1891]] [[1903]] [[1914]] [[1920]] [[1925]] [[1931]] [[1942]] [[1948]] [[1953]] [[1959]] [[1970]] [[1976]] [[1981]] [[1987]] [[1998]] [[2004]] [[2009]] [[2015]] [[2026]] [[2032]] [[2037]] [[2043]] [[2054]] [[2060]] [[2065]] [[2071]] [[2082]] [[2088]] [[2093]] [[2099]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1582]] [[1588]] [[1593]] [[1599]] [[1610]] [[1616]] [[1621]] [[1627]] [[1638]] [[1644]] [[1649]] [[1655]] [[1666]] [[1672]] [[1677]] [[1683]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1712]] [[1717]] [[1723]] [[1734]] [[1740]] [[1745]] [[1751]] [[1762]] [[1768]] [[1773]] [[1779]] [[1790]] [[1796]] [[1802]] [[1808]] [[1813]] [[1819]] [[1830]] [[1836]] [[1841]] [[1847]] [[1858]] [[1864]] [[1869]] [[1875]] [[1886]] [[1892]] [[1897]] [[1904]] [[1909]] [[1915]] [[1926]] [[1932]] [[1937]] [[1943]] [[1954]] [[1960]] [[1965]] [[1971]] [[1982]] [[1988]] [[1993]] [[1999]] [[2010]] [[2016]] [[2021]] [[2027]] [[2038]] [[2044]] [[2049]] [[2055]] [[2066]] [[2072]] [[2077]] [[2083]] [[2094]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1583]] [[1594]] [[1600]] [[1605]] [[1611]] [[1622]] [[1628]] [[1633]] [[1639]] [[1650]] [[1656]] [[1661]] [[1667]] [[1678]] [[1684]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1718]] [[1724]] [[1729]] [[1735]] [[1746]] [[1752]] [[1757]] [[1763]] [[1774]] [[1780]] [[1785]] [[1791]] [[1803]] [[1814]] [[1820]] [[1825]] [[1831]] [[1842]] [[1848]] [[1853]] [[1859]] [[1870]] [[1876]] [[1881]] [[1887]] [[1898]] [[1910]] [[1916]] [[1921]] [[1927]] [[1938]] [[1944]] [[1949]] [[1955]] [[1966]] [[1972]] [[1977]] [[1983]] [[1994]] [[2000]] [[2005]] [[2011]] [[2022]] [[2028]] [[2033]] [[2039]] [[2050]] [[2056]] [[2061]] [[2067]] [[2078]] [[2084]] [[2089]] [[2095]]. [[Kategorio:5-a de februaro| ]] [[Kategorio:Februaro|05]] [[Kategorio:5-a tago de la monato|#02]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0205]] dc9hxxhfdstq2ibzuctoqjsia1m6noa 0 4771 9363651 9325903 2026-04-30T06:50:46Z ThomasPusch 1869 * [[1998]]: [[Éder Militão]], brazila futbalisto 9363651 wikitext text/x-wiki {{MonatEnkonduko|01}} La '''18-a de januaro''' estas la 18-a tago de la jaro laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 347 tagoj restas (348 en superjaroj). Je la 18-a de januaro okazis, interalie: == Eventoj == * [[336]]: [[Marko (papo)|Marko]] iĝis papo * [[532]]: Popola [[ribelo]] en [[Konstantinopolo]] fiaskis - finita per [[masakro]] de 30 mil ribelintoj * [[1367]]: [[Fernando la 1-a (Portugalio)|Fernando la 1-a]] iĝis reĝo de Portugalio * [[1401]]: Subskribo de la [[traktato]] [[Vilno]]-[[Radom]] konfirmanta sendependecon de [[Grandprinclando Litovio]] kaj rekonanta [[Vytautas]] kiel [[grandprinco]] * [[1409]]: [[La dekreto de Kutná Hora]] estis eldonita de la germana-ĉeĥa reĝo [[Venceslao (Sankta Romia Imperio)|Venceslao]], kiu malfavoris fremdajn lekciistojn pri decidoj rilate al la [[Universitato de Karolo]] * [[1486]]: Angla reĝo Henriko la 7-a edziĝis al [[Elizabeta de Jorko]] * [[1493]]: [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj|Pollando]]: en [[Piotrków Trybunalski]] okazis unua kunsido de [[duĉambra parlamento|duĉambra]] [[Sejmo (Pollando)|Sejmo]] * [[1535]]: Hispana konkistadoro [[Francisco Pizarro]] fondis [[Limo]]n * [[1604]]: [[Pollando]]: en [[Oliwa]] oni [[konsekrado|konsekris]] preĝejon al [[Sankta Jakobo]] * [[1562]]: Tria sesio de la [[Koncilio de Trento]] komenciĝis dum kiu oni konstatis neceson krei [[Indekso de malpermesitaj libroj|indekson de malpermesitaj libroj]] * [[1614]]: [[Johano Amoso Komenio]] aĉetis de vidvino post antaŭa posedanto de [[manuskripto]] la verkon de [[Koperniko]] ''De revolutionibus orbium coelestium'' (Pri la rivoluoj de la [[ĉielosfero]]j) * [[1701]]: [[Kenigsbergo]] (Kunnegsgarbs): [[princo-elektisto]] [[Frederiko la 1-a (Prusio)|Frederiko la 1-a]] kroniĝis - [[Prusio]] fariĝis [[Reĝlando Prusio]] * [[1778]]: [[James Cook]] kiel unua eŭropano atingis [[Havajo]]n * [[1788]]: [[Aŭstralio]]: unua ŝipo de [[Unuiĝinta Reĝlando]] alvenis al [[Botany Bay]] kun 778 kondamnitoj, por fondi unuan eŭropan [[kolonio]]n * [[1801]]: [[Rusia Imperio]] aneksis orientan [[Kartvelio]]n * [[1825]]: [[Moskvo]]: [[Bolŝoj-teatro]] inauguris post incendio sian agadon * [[1871]]: [[Germanio]] unuiĝis: post [[Francia-Prusia Milito]], malvenka por [[francoj]], en [[Versailles]] [[Reĝlando Prusio|reĝo de Prusio]] [[Vilhelmo la 1-a (Germana Regno)|Vilhelmo la 1-a]] iĝis [[Germana Imperiestro|germana imperiestro]], [[Otto von Bismarck]] proklamis kreon de la dua [[Germana Regno]] - [[Germana Imperiestra Regno]] * [[1882]]: Aŭstra astronomo [[Johann Palisa]] malkovris asteroidon [[221 Eoso|Eoso]] * [[1884]]: [[Antonio Cánovas del Castillo]] la kvaran fojon iĝis ĉefministro de Hispanio * [[1886]]: [[Germanio]]: unua [[aŭto]] [[Benz Patent-Motorwagen]] aperis * [[1902]]: [[Barcelono]]: ekkonstruo de [[Hospitalo de Sant Pau]] * [[1911]]: Unua [[ŝipo|alŝipiĝo]] de [[aviadilo]] * [[1912]]: [[Robert Scott]] atingis la [[suda poluso|sudan poluson]] * [[1913]]: [[Unua Balkana milito]]: venko de greka ŝiparo kontraŭ la turka en batalo de [[Lemnos]] * [[1915]]: [[Unua mondmilito]]: Plurtaga batalo de Kirlibaba (norda [[Bukovino]]) komenciĝis; venko de germana armeo super la brita en batalo de Jassin (hodiaŭa [[Kenjo]]); [[Japanio]] transdonis sekrete al [[Ĉinio]] liston de 21 postuloj, celantaj al kreo de japana [[protektorato]] * [[1918]]: [[Rusia revolucio de 1917|Rusia revolucio]]: [[Balotado por la Rusia Konstitucifara Asembleo de 1917|post asemblea balotado]], en [[Sankt-Peterburgo|Petrogrado]] kunvenis la unua demokratie elektita rusa parlamento — [[Rusia Konstitucia Asembleo]], kiu venontan tagon estis dispelita de [[bolŝevikoj]]; [[Studento]]j de [[Kieva Universitato]] decidis fondi [[volontulo|volontulan]] taĉmenton por batali kontraŭ [[bolŝeviko]]j * [[1919]]: [[Konferenco de Parizo 1919|Packonferenco de Parizo]] komenciĝis; [[Anglio]]: [[aŭtomobila firmao]] [[Bentley]] fondiĝis; [[Pola Ruĝa Kruco]] estis fondita * [[1920]]: [[Dua Pola Respubliko|Pola]] armeo eniris al forlasita de [[germanoj]] [[Toruń]] * [[1925]]: En [[Moskvo]] aperis monatrevuo "[[Novij Mir]]"; [[Dua Pola Respubliko|pola]] prezidanto [[Stanisław Wojciechowski|S. Wojciechowski]] decidis pri estiĝo de Ĝenerala Direkcio de [[Poŝto]]j kaj [[Telegrafo]]j * [[1930]]: [[Dua Pola Respubliko]]: en Mościce apud [[Tarnów]] ekfunkciis ŝtata fabriko de [[Kemia kombinaĵo|kemiaj kombinaĵoj]] kun [[azoto]] * [[1934]]: [[Carlos Mendieta]] iĝis provizora prezidento de Kubo; pola [[ekspedicio]] kiel unua [[montogrimpado|grimpis]] al [[montopinto]] [[Mercedario]] en [[Andoj]] * [[1939]]: En [[Ĥust]] fondiĝis [[Ukraino|Ukraina]] Nacia Unuiĝo, kun reprezentantoj de diversaj politikaj partioj, krom komunistoj * [[1940]]: [[Dua mondmilito]]: [[Gestapo]] [[pafekzekutado|pafekzekutis]] en [[Katowice]] 37 loĝantoj de kvar vilaĝoj el [[Żywiec]]-regiono, kaj en Piotrowice 39 personojn; dekreto de [[Supera Soveto]] de [[Belorusa Soveta Socialisma Respubliko]] likvidis en [[regiono]]j [[Bjalistoko]], [[Baranaviĉi]], [[Brześć]], Wilejka kaj [[Pinsko]] 101 polajn [[distrikto]]jn * [[1941]]: [[okupacio|Okupacia]] estro de [[Varsovio]] malpermesis al [[judoj]] resti ekster [[Varsovia geto]] kaj loĝantojn devigis informi pri judoj restantaj ekster la [[geto]]; germanaj regopovoj komencis likvidi [[orfo|orfejon]] gvidatan de [[pastro]]j en [[Płock]], de kiu ili forveturigis ĉirkaŭ 70 [[knabo]]jn; [[Ĉinio]]: ordono de [[Ĉiang Kai-ŝek]] pri dissolvo de Nova 4-a Armeo * [[1942]]: Germanaj regantoj en [[Provinco Vartlando]] publike informis pri likvido en la unuaj monatoj de la milito ĉirkaŭ 25 mil polajn kaj judajn [[metio|metiejojn]]; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: [[Ruĝa Armeo]] dispartigis en [[Novgoroda provinco]] germanajn armeojn, ekatakis direkte al [[Zaporiĵo]] kaj ekregis vilaĝon apud [[Vjazma (Smolenska provinco)|Vjazma]] * [[1943]]: Taĉmento de [[partizano|partizana]] komandanto [[Jan Piwnik]] konkeris germanan malliberejon en [[Pinsk]] liberigante 3 [[oficiro]]jn de [[Pola Enlanda Armeo]] kune kun sovetaj partizanoj; [[Operaco Reinhardt]]: komenco de eksterma [[deportado]] de 8 mil [[judoj]] el [[Varsovia geto]] al [[Treblinka (ekstermejo)|Treblinka]] — responde unua ago de Juda Batal-Organizo, samtage [[germanoj]] pafmortigis socian aktivulon; de [[Varsovio]] foriris unua transporto de judoj-fremdlandanoj al franca internigejo en [[Vittel]] - oni planis ŝanĝi ilin kontraŭ [[militkaptito|internigitaj]] germanoj; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: [[Ruĝa Armeo]] liberigis [[Ŝlisselburgo]]n - oni kreis teran ligon kun larĝeco de 8-11 km kun [[sieĝo de Leningrado|sieĝata Leningrado]] * [[1944]]: [[Gestapo]] pafmortigis en [[Tomaszów Mazowiecki]] 20 polojn venĝe pro mortigo de laboranto de krima polico flanke de [[Pola Rezistomovado]]; en [[Lublinio]] taĉmento de [[Kamparanaj Batalionoj]] atakis du vilaĝojn de germanaj [[kolonio|koloniistoj]] ([[Ribelo de Zamość]]); en [[Volinio]] okazis unuaj gravaj bataloj inter la [[Ukraina Ribela Armeo]] kaj [[NKVD]]-[[trupo (armeo)|trupoj]]; Itala Fronto: brita 10-a Armea Korpuso ekregis [[Minturno]]n kaj atingis [[Castelforte]] * [[1945]]: [[Ordnungspolizei|Germana polico]] murdis de la 17-a/18-a de januaro ne malpli ol 900 malliberulojn en Radogoszcz (nun en [[Lodzo]]) - pro rezisto ekbruligis la [[malliberejo]]n; germana polico pafekzekutis en disaj lokoj en Pollando iom pli ol 500 homojn; germanaj regantoj likvidis [[puno|pun]]laborejon por [[infano]]j en [[Lubawa]] tra kiu trapasis pli ol 100 mil infanoj; [[Orienta Prusio]] atakata de [[Mława]]; [[Ruĝa Armeo]] eniris al [[Krakovo]] kaj 5 pliaj urboj; [[brita aerarmeo]] atakis [[Magdeburgo]]n kaj la usona [[Kaiserslautern]]; tria germana provo ataki [[Budapeŝto]]n de [[Balatono]] * [[1950]]: [[Ĉinio (ŝtato)|Ĉinio]] kaj [[Vjetnamio]] ligis diplomatiajn rilatojn * [[1951]]: [[Stalinismo]]: [[Pola Unuiĝinta Laborista Partio]] nuligis interalie [[Festo de la Konstitucio de la 3-a de Majo|Feston de la Konstitucio de la 3-a de Majo]] por ke ĝi ne konkurencu kun [[Tago de la Laboro]] * [[1952]]: Papo [[Pio la 12-a]] en [[apostola letero]] ''Cupimus Imprimis'' kondamnis [[reprezalio]]jn de ĉinaj [[katolikismo|katolikoj]] * [[1952]]: [[Tunizio]]: eksplodo de ribelo kontraŭ la [[Franca protektorato de Tunizio|franca okupado]] * [[1955]]: Ĉina [[Popola Liberiga Armeo]] invadis [[Tajvano|tajvanan]] insuleton Yijiangshan - komenco de [[krizo]] en [[Tajvana Markolo]] * [[1956]]: [[Volkskammer|Parlamento de GDR]] akceptis leĝon pri kreo de [[Nationale Volksarmee|Nacia Popola Armeo]] * [[1969]]: En [[katastrofo]] de [[Boeing 727]] apud [[Los-Anĝeleso]] 38 personoj pereis * [[1976]]: [[Libana Interna Milito]]: kristanaj [[milico]]j masakris 1000-1500 [[palestinano]]jn en koncentrejoj por fuĝintoj de norda [[Bejruto]] * [[1977]]: En [[Usono]] oni trovis [[bakterio]]n respondecan pri [[legiana malsano]] * [[1985]]: [[Ruhr-regiono]]: unuafoje en [[Germanio]] oni enkondukis alarmon pri [[fumnebulo]] pro [[aera poluado]] kaŭzita de [[temperaturo|temperatura]] inverso * [[1989]]: [[Estona lingvo]] denove iĝis [[ŝtata lingvo]] en [[Estonio]] * [[1993]]: En sieĝita [[Sarajevo]] komenciĝis konstruado de subaviadileja [[tunelo]] savonta vivon de loĝantoj de la urbo * [[1994]]: Itala politika partio [[Ek Italio]] fondiĝis * [[2005]]: [[Tuluzo]]: oni prezentis unuan [[Airbus A380]] * [[2009]]: [[Konflikto de la Gaza Sektoro (2008-2009)|Operaco Fandita Plumbo]] finiĝis - deklaro de [[armistico]] en [[Gaza Sektoro]] * [[2010]]: [[Ankaro]]: [[Mehmet Ali Ağca]], kiu la [[13-an de majo]] 1981 [[Atenco kontraŭ la papo Johano Paŭlo la 2-a|atencis kontraŭ papo Johano Paŭlo la 2-a]], forlasis malliberejon * [[2011]]: Ne malpli ol 60 personoj pereis kaj 150 vundiĝis rezulte de bomba [[atenco]] de [[sinmortigo|sinmortiganto]] kontraŭ centro de polica varbigo en iraka urbo [[Tikrit]] * [[2012]]: [[Angla vikipedio]] kaj multaj aliaj retpaĝaroj fermiĝis por 24 horoj proteste al la decido de [[Usona Kongreso]], kiu povas malutili al libera [[interreto]] - [[Stop Online Piracy Act]] * [[2014]]: Rezulte de [[referendumo]] ekvalidis nova [[konstitucio]] de [[Egiptujo]] * [[2018]]: [[Kazaĥio]]: [[buso]] ekflamas sur la [[ŝoseo]] [[Samara (urbo)|Samara]]-[[Ŝimkento]] en la [[provinco Aktobe]], la fajro mortigis 52 pasaĝerojn, kun tri pasaĝeroj kaj du [[ŝoforo]]j eskapintaj * [[2023]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: De la [[invado]] Rusio perdis en Ukrainio ĉ. 117 770 soldatojn; en [[katastrofo]] de [[helikoptero]] apud [[antaŭlernejo]] en [[Brovari]] pereis i.a. ministro pri internaj aferoj de Ukrainio kun du viculoj — 14 personoj pereis, inkluzive unu infano, 25 estas vunditaj, en tio 11 infanoj, la urbo anoncis tritagan funebron; ĉ. 150 mil artileriaj [[pafaĵo]]j el [[Israelo]] estas transportataj al Ukrainio; ekde la rusa [[agreso]], al [[Pollando]] enveturis 9 mln kaj kvarono de ukrainoj <ref>en [[YouTube]] oni povas rigardi [[dokumenta filmo|dokumentan filmon]] de pola ĵurnalisto [[Tomasz Grzywaczewski]] „Wymazać Naród”/„Erase the Nation” (Forviŝi la nacion - pri detruado de [[kultura heredaĵo]] de [[ukrainoj]]</ref>; germana [[konzerno]] [[BASF]] forlasas Rusion * [[2024]]: en [[buĝeto]] de nova registaro de [[Donald Tusk]] oni signife reduktis monon por funkciado de la [[Instituto pri Nacia Memoro]] ==[[Esperantujo]]== * [[2003]]: [[Nuna Esperanto-movado en Brazilo]]: en [[interreto]] brazilano [[Flavio Rebelo]] lanĉis [[Ĝangalo E-Portalo]]n kun ĉiutagaj mondaj kaj [[Esperanto]]-novaĵoj, kompletigataj de [[blogo]]j, [[babilejo]] kaj aliaj servoj - post paŭzo jarŝanĝe de 2004/2005 ekfunkciis [[Internacia Televido]] == Naskiĝoj == * [[1519]]: [[Izabela Jogajlido]], pola reĝidino, litova princino, reĝino de Hungario (m. [[1559]]) * [[1641]]: [[François Michel Le Tellier de Louvois]], franca ministro (m. [[1691]]) * [[1689]]: [[Charles Montesquieu]], franca politika filozofo, juristo, verkisto (m. [[1755]]) * [[1743]]: [[Louis Claude de Saint-Martin]], franca filozofo, [[teozofio|teozofo]] kaj mistikulo, kunfondinto de [[martinismo]] (m. [[1803]]) * [[1750]]: [[Johann Gottlob Schneider]], germana filologo kaj naturscienculo (m. [[1822]]) * [[1752]]: [[Josias Friedrich Löffler]], germana superintendanto (m. [[1816]]) * [[1767]]: [[Carl Wilhelm Heinrich von Lyncker]], germana juristo kaj soldato (m. [[1843]]) *[[1775]]: [[Friedrich von Hellwig]], germana oficiro * [[1778]]: [[George Bellas Greenough]], angla [[geologio|geologo]] (m. [[ 1855]]) * [[1782]]: [[Daniel Webster]], [[Usona Sekretario de Ŝtato|usona ministro pri eksteraj rilatoj]] (m. [[1852]]) * [[1801]]: [[James Evans]], usona-kanada [[metodistoj|metodista]] misiisto kaj [[amatoro|amatora]] lingvisto, kreinto de [[silabaro]] por [[inuita lingvaro]] (m. [[1846]]) * [[1818]]: [[August Ebrard]], germana teologo kaj verkisto (m. [[1888]]) * [[1825]]: [[Edward Frankland]], angla kemiisto (m. [[1899]]) * [[1835]]: [[César Cui]], rusa komponisto, muzikkritikisto kaj oficiro (m. [[1918]]) * [[1841]]: [[Emmanuel Chabrier]], franca komponisto kaj pianisto (m. [[1894]]) * [[1841]]: [[Wilhelm Velten]], germana mezlerneja instruisto, esperantistiĝinta antaŭ [[UK 1908]], membro de [[Lingva Komitato]], komisaro por instruisto-ekzamenoj ĉe [[Saksa Esperanto-Instituto]], tradukisto de la komedio ''[[La malsanulo pro imago]]'' de [[Molière]] (m. [[1928]]) * [[1845]]: [[Hermann Grotefend]], germana arĥivisto kaj diplomatikisto (m. [[1931]]) * [[1849]]: [[Edmund Barton]], unua ĉefministro de Aŭstralio (m. [[1920]]) * [[1867]]: [[Rubén Darío]], nikaragva verkisto, poeto, diplomato (m. [[1916]]) * [[1869]]: [[Andor Roboz]], hungara verkisto, redaktoro (m. [[1944]]) * [[1874]]: [[Egid Filek von Wittinghausen]], aŭstra juristo, pedagogo kaj verkisto (m. [[1949]]) * [[1877]]: [[György Wass]], hungara poeto, rakontisto, redaktoro (m. [[1929]]) * [[1879]]: [[János Espersit]], hungara advokato, ĵurnalisto (m. [[1931]]) * [[1882]]: [[Alan Alexander Milne]], angla verkisto (m. [[1956]]) * [[1882]]: [[José Bento Monteiro Lobato|Monteiro Lobato]], brazila [[spiritismo|spiritisto]], ĵurnalisto, tradukisto, verkisto kaj eldonisto (m. [[1948]]) * [[1882]]: [[Sándor Puhala]], rumania hungara ĵurnalisto, verkisto pri pedagogio (m. [[1962]]) * [[1884]]: [[Ödön Kuncz]], hungara juristo, ekonomikisto, profesoro (m. [[1965]]) * [[1892]]: [[Oliver Hardy]], usona aktoro (m. [[1957]]) * [[1893]]: [[Jorge Guillén]], hispana poeto (m. [[1984]]) * [[1897]]: [[Antal Friss]], hungara violonĉelisto, muziklerneja kaj altlerneja instruisto (m. [[1973]]) * [[1898]]: [[Albert Kivikas]], estona ĵurnalisto kaj verkisto (m. [[1978]]) * [[1900]]: [[Herbert W. Duda]], aŭstra orientalisto (m. [[1975]]) * [[1902]]: [[Sándor Szent-Iványi]], hungara unitariisma pastro kaj historiisto (m. [[1983]]) * [[1904]]: [[Cary Grant]], brita-usona aktoro (m. [[1986]]) * [[1908]]: [[Jacob Bronowski]], brita matematikisto, poeto kaj sciencisto (m. [[1974]]) * [[1911]]: [[Gábor Darvas]], hungara komponisto, muzikhistoriisto (m. [[1981]]) * [[1922]]: [[Júlia Visky]], rumania hungara eklezia verkistino (m. [[2005]]) * [[1925]]: [[Gilles Deleuze]], franca [[filozofo]] (m. [[1995]]) * [[1927]]: [[Gyula Maurer I.]], rumania hungara matematikisto (m. [[2012]]) * [[1927]]: [[Márta Vámszer]], rumania hungara lingvistino (m. [[2000]]) * [[1929]]: [[Franz Kreuzer]], aŭstra ĵurnalisto kaj politikisto (m. [[2015]]) * [[1931]]: [[Chun Doo-Hwan]], prezidento de Sudkoreio, respondeca pri la [[masakro]] en [[Kŭangĵuo]] (m. [[2021]]) * [[1932]]: [[Robert Anton Wilson]], usona verkisto, filozofo, psikologo, [[okultismo|okultisto]], esploristo de [[Konspira teorio|konspiraj teorioj]] (m. [[2007]]) * [[1934]]: [[Péter Erőss]], rumania hungara bibliotekisto, redaktoro * [[1934]]: [[Zsuzsanna Kemény]], hungara ĵurnalistino, verkistino (m. [[1979]]) * [[1936]]: [[Pál Gyulai (historiisto)|Pál Gyulai]], rumania hungara historiisto, muzeologo (m. [[2007]]) * [[1946]]: [[Joseph Deiss]], prezidento de Svislando * [[1946]]: [[Éva Lukács Solymossy]], rumania hungara pentristino * [[1947]]: [[Kitano Takeshi]], japana reĝisoro kaj komika aktoro * [[1955]]: [[Kevin Costner]], usona aktoro, reĝisoro kaj [[produktoro]] * [[1955]]: [[Fernando Trueba]], hispana reĝisoro kaj scenaristo * [[1961]]: [[Miĥail Ŝiŝkin]], sovetia, rusia verkisto * [[1968]]: [[László Bíró (poeto)|László Bíró]], rumania hungara/hungara poeto * [[1969]]: [[Batista]], usona [[spektakla luktado|spektakla luktisto]], aktoro kaj [[Korpokulturado|korpokulturisto]] * [[1979]]: [[Jay Chou]], tajvana [[muzikisto]], kantisto kaj aktoro * [[1979]]: [[Roberta Metsola]], malta politikistino, [[Prezidanto de la Eŭropa Parlamento]] * [[1984]]: [[Cho Seung-Hui]], amasmurdisto ĉe Masakro de Virginia Tech (m. [[2007]]) * [[1998]]: [[Éder Militão]], brazila futbalisto * [[1999]]: [[Agnieszka Dmochowska]], pola [[ŝakisto|ŝakistino]] == Mortoj == * [[474]]: [[Leono la 1-a la Traco]], [[Bizanca Imperio|bizanca]] imperiestro (n. [[401]]) * [[748]]: [[Odilo]], duko de Bavario * [[1213]]: [[Tamara de Kartvelio]], reĝino de Kartvelio (n. ĉirkaŭ [[1160]]) * [[1223]]: [[Georgo la 4-a (Kartvelio)|Georgo la 4-a]], reĝo de [[Kartvelio]] (n. [[1193]]) * [[1271]]: [[Margareta de Hungario]], hungara princino, [[dominikanoj|dominikanino]], mistikulino, sanktulino (n. [[1242]]) * [[1367]]: [[Petro la 1-a (Portugalio)|Petro la 1-a]], reĝo de Portugalio (n. [[1320]]) * [[1427]]: [[Eberhard von Neuhaus]], ĉefepiskopo de Salcburgo (n. nekonata) * [[1479]]: [[Ludoviko la 9-a (Bavario)|Ludoviko la 9-a]], duko de la [[Duklando Bavario]] (n. [[1417]]) * [[1547]]: [[Pietro Bembo]], venecia kardinalo kaj [[humanismo|humanisto]], poeto, filologo, historiisto (n. [[1470]]) * [[1580]]: [[Antonius Scandellus]], itala komponisto kaj [[kapelmajstro]] (n. [[1517]]) * [[1586]]: [[Margareta de Parmo]], dukino de Parmo kaj Piaĉenco (n. [[1522]]) * [[1677]]: [[Jan van Riebeeck]], nederlanda [[kolonio|kolonia]] administranto, surŝipa kuracisto (n. [[1619]]) * [[1821]]: [[Christian zu Stolberg-Stolberg]], germana verkisto (n. [[1748]]) * [[1848]]: [[Imre Sükei]], hungara reformita pastro (n. ĉirkaŭ [[1780]]) * [[1854]]: [[Károly Sükei]], hungara ĵurnalisto, verkisto, tradukisto (n. [[1824]]) * [[1859]]: [[Alfred Vail]], usona inĝeniero kaj inventisto, konstruisto de [[Samuel Morse|morsa]] [[telegrafo]] (n. [[1807]]) * [[1862]]: [[John Tyler]], prezidento de Usono (n. [[1790]]) * [[1873]]: [[Edward George Bulwer-Lytton]], angla verkisto, vojaĝisto kaj politikisto (n. [[1803]]) *[[1887]]: [[Wilhelm Genast]], germana advokato, verkisto kaj parlamentano * [[1878]]: [[Antoine César Becquerel]], franca fizikisto (n. [[1788]]) * [[1890]]: [[Amadeo la 1-a (Hispanio)|Amadeo la 1-a]], reĝo de Hispanio (n. [[1845]]) * [[1911]]: [[Arthur Marvin]], usona reĝisoro kaj [[kamerao|kameraisto]] (n. [[1859]]) *[[1921]]: [[Adolf von Hildebrand]], germana skulptisto * [[1926]]: [[Lujza Blaha]], hungara aktorino-kantistino (n. [[1850]]) * [[1934]]: [[Léda, Diósy Ödönné]], hungara amantino de poeto [[Endre Ady]] (n. [[1874]]) * [[1934]]: [[Otakar Ševčík]], ĉeĥa violonisto kaj [[pedagogo]] (n. [[1852]]) * [[1936]]: [[Rudyard Kipling]], brita Nobelpremiita verkisto, enestanta en ''[[Angla Antologio]]'' (n. [[1865]]) * [[1941]]: [[Anton Kuh]], aŭstra verkisto, eseisto, ĵurnalisto, rakontisto (n. [[1890]]) * [[1946]]: [[Feliks Nowowiejski]], pola komponisto, dirigento, pedagogo, orgenisto-[[virtuozo]] (n. [[1877]]) * [[1952]]: [[Jonas Staugaitis]], prezidento de Litovio (n. [[1868]]) * [[1955]]: [[Saadat Hasan Manto]], pakistana ĵurnalisto kaj verkisto (n. [[1912]]) * [[1961]]: [[Franz Kleinsteuber]], germana arĥitekto (n. [[1886]]) * [[1967]]: [[Thyde Monnier]], franca verkistino kaj feministino (n. [[1887]]) * [[1968]]: [[Artúr Plesz, Plesz-Páll]], rumanua hungara-israela ĵurnalisto, redaktoro, verkisto (n. [[1905]]) * [[1969]]: [[Ismael Gomes Braga]], brazila librotenisto, [[spiritismo|spiritisto]] kaj [[Esperanto]]-vortaristo, vic-prezidanto de [[Amerika Esperanto-Akademio]], kreinto de Esperanta departemento en [[Brazila Spiritisma Federacio]] (n. [[1891]]) *[[1969]]: [[Hans Freyer]], germana sociologo * [[1972]]: [[Irén Barát]], hungara [[fiziologio|fiziologino]] kaj ĉefkuracistino (n. [[1890]]) * [[1977]]: [[Carl Zuckmayer]], germana verkisto, elmigrinta al [[Usono]] (n. [[1896]]) * [[1985]]: [[Béla Köllő]], rumania hungara aktoro (n. [[1929]]) * [[1990]]: [[József Kis]], hungara verkisto, reĝisoro kaj scenaristo de dokumentaj filmoj (n. [[1917]]) * [[1991]]: [[Kawasaki Naokazu]], japana literatur-sciencisto, ĉefkunlaboranto de ''[[Enciklopedio de Esperanto|EdE]]'', membro de [[Lingva Komitato]], enkondukinto de lekcioj pri [[esperantologio]] dum [[Japana Esperanto-Kongreso|Japanaj Esperanto-Kongresoj]], [[Akademio de Esperanto|akademiano]] (n. [[1902]]) * [[1996]]: [[Leonor Fini]], argentina superrealista pentristino (n. [[1907]]) * [[1996]]: [[N. T. Rama Rao]], barata aktoro kaj politikisto, ĉefministro de [[Andra-Pradeŝo]] (n. [[1923]]) * [[1997]]: [[Stefan Rehrl]], aŭstra teologo (n. [[1912]]) * [[1999]]: [[Rudolf Meinhold]], germana geofizikisto (n. [[1911]]) *[[2000]]: [[Margarete Schütte-Lihotzky]], aŭstra arkitektino * [[2001]]: [[Milada Hemerková]], ĉeĥa [[esperantisto|esperantistino]], estraranino de [[Mondpaca Esperantista Movado|MEM]], instruistino en [[Somera Esperanto-Tendaro Lančov]] (n. [[1925]]) * [[2006]]: [[Jan Twardowski]], pola katolika prelato kaj poeto, partopreninto de la [[ribelo de Varsovio]] (n. [[1915]]) * [[2008]]: [[Bobby Fischer]], usona-islanda grandmajstro de ŝako (n. [[1943]]) * [[2009]]: [[Nóra Kováts]], hungara-usona [[baletisto|baletistino]] (n. [[1931]]) * [[2010]]: [[Kate McGarrigle]], kanada kantistino (n. [[1946]]) * [[2014]]: [[István Sigmond]], rumania hungara verkisto, redaktoro (n. [[1936]]) * [[2016]]: [[Michel Tournier]], franca verkisto kaj tradukisto (n. [[1924]]) * [[2016]]: [[Thirugnana Sampanthar Sinnathuray]], singapura juristo kaj juĝisto (n. [[1930]]) * [[2019]]: [[Brian Stowell]], manksa lingvisto kaj verkisto, reviviginto de la [[manksa lingvo]] (n. [[1936]]) * [[2020]]: [[Claudio Roditi]], brazila ĵaztrumpetisto kaj -flugilkornisto (n. [[1946]]) * [[2021]]: [[Jean-Pierre Bacri]], franca aktoro kaj scenaristo (n. [[1951]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia jaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: [[Sankta Margareta de Hungario]], hungara reĝidino, [[stigmato|stigmatita]] mistikulino; [[Preĝo]]-Semajno pri Unueco de [[Kristanismo|Kristanoj]] komenciĝas (proponita en 1908) * Tago de [[Winnie-la-Pu]] - memore al naskiĝtago de ĝia kreinto [[Alan Alexander Milne]] == Tagoj de [[semajno]] == La '''18-a de januaro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1587]] [[1598]] [[1604]] [[1609]] [[1615]] [[1626]] [[1632]] [[1637]] [[1643]] [[1654]] [[1660]] [[1665]] [[1671]] [[1682]] [[1688]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1722]] [[1728]] [[1733]] [[1739]] [[1750]] [[1756]] [[1761]] [[1767]] [[1778]] [[1784]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1818]] [[1824]] [[1829]] [[1835]] [[1846]] [[1852]] [[1857]] [[1863]] [[1874]] [[1880]] [[1885]] [[1891]] [[1903]] [[1914]] [[1920]] [[1925]] [[1931]] [[1942]] [[1948]] [[1953]] [[1959]] [[1970]] [[1976]] [[1981]] [[1987]] [[1998]] [[2004]] [[2009]] [[2015]] [[2026]] [[2032]] [[2037]] [[2043]] [[2054]] [[2060]] [[2065]] [[2071]] [[2082]] [[2088]] [[2093]] [[2099]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1582]] [[1588]] [[1593]] [[1599]] [[1610]] [[1616]] [[1621]] [[1627]] [[1638]] [[1644]] [[1649]] [[1655]] [[1666]] [[1672]] [[1677]] [[1683]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1712]] [[1717]] [[1723]] [[1734]] [[1740]] [[1745]] [[1751]] [[1762]] [[1768]] [[1773]] [[1779]] [[1790]] [[1796]] [[1802]] [[1808]] [[1813]] [[1819]] [[1830]] [[1836]] [[1841]] [[1847]] [[1858]] [[1864]] [[1869]] [[1875]] [[1886]] [[1892]] [[1897]] [[1904]] [[1909]] [[1915]] [[1926]] [[1932]] [[1937]] [[1943]] [[1954]] [[1960]] [[1965]] [[1971]] [[1982]] [[1988]] [[1993]] [[1999]] [[2010]] [[2016]] [[2021]] [[2027]] [[2038]] [[2044]] [[2049]] [[2055]] [[2066]] [[2072]] [[2077]] [[2083]] [[2094]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1583]] [[1594]] [[1600]] [[1605]] [[1611]] [[1622]] [[1628]] [[1633]] [[1639]] [[1650]] [[1656]] [[1661]] [[1667]] [[1678]] [[1684]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1718]] [[1724]] [[1729]] [[1735]] [[1746]] [[1752]] [[1757]] [[1763]] [[1774]] [[1780]] [[1785]] [[1791]] [[1803]] [[1814]] [[1820]] [[1825]] [[1831]] [[1842]] [[1848]] [[1853]] [[1859]] [[1870]] [[1876]] [[1881]] [[1887]] [[1898]] [[1910]] [[1916]] [[1921]] [[1927]] [[1938]] [[1944]] [[1949]] [[1955]] [[1966]] [[1972]] [[1977]] [[1983]] [[1994]] [[2000]] [[2005]] [[2011]] [[2022]] [[2028]] [[2033]] [[2039]] [[2050]] [[2056]] [[2061]] [[2067]] [[2078]] [[2084]] [[2089]] [[2095]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1584]] [[1589]] [[1595]] [[1606]] [[1612]] [[1617]] [[1623]] [[1634]] [[1640]] [[1645]] [[1651]] [[1662]] [[1668]] [[1673]] [[1679]] [[1690]] [[1696]] [[1702]] [[1708]] [[1713]] [[1719]] [[1730]] [[1736]] [[1741]] [[1747]] [[1758]] [[1764]] [[1769]] [[1775]] [[1786]] [[1792]] [[1797]] [[1804]] [[1809]] [[1815]] [[1826]] [[1832]] [[1837]] [[1843]] [[1854]] [[1860]] [[1865]] [[1871]] [[1882]] [[1888]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1922]] [[1928]] [[1933]] [[1939]] [[1950]] [[1956]] [[1961]] [[1967]] [[1978]] [[1984]] [[1989]] [[1995]] [[2006]] [[2012]] [[2017]] [[2023]] [[2034]] [[2040]] [[2045]] [[2051]] [[2062]] [[2068]] [[2073]] [[2079]] [[2090]] [[2096]]; {{Projektoj|wikinewscat=18-a de januaro}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1590]] [[1596]] [[1601]] [[1607]] [[1618]] [[1624]] [[1629]] [[1635]] [[1646]] [[1652]] [[1657]] [[1663]] [[1674]] [[1680]] [[1685]] [[1691]] [[1703]] [[1714]] [[1720]] [[1725]] [[1731]] [[1742]] [[1748]] [[1753]] [[1759]] [[1770]] [[1776]] [[1781]] [[1787]] [[1798]] [[1810]] [[1816]] [[1821]] [[1827]] [[1838]] [[1844]] [[1849]] [[1855]] [[1866]] [[1872]] [[1877]] [[1883]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1912]] [[1917]] [[1923]] [[1934]] [[1940]] [[1945]] [[1951]] [[1962]] [[1968]] [[1973]] [[1979]] [[1990]] [[1996]] [[2001]] [[2007]] [[2018]] [[2024]] [[2029]] [[2035]] [[2046]] [[2052]] [[2057]] [[2063]] [[2074]] [[2080]] [[2085]] [[2091]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1602]] [[1608]] [[1613]] [[1619]] [[1630]] [[1636]] [[1641]] [[1647]] [[1658]] [[1664]] [[1669]] [[1675]] [[1686]] [[1692]] [[1697]] [[1704]] [[1709]] [[1715]] [[1726]] [[1732]] [[1737]] [[1743]] [[1754]] [[1760]] [[1765]] [[1771]] [[1782]] [[1788]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1822]] [[1828]] [[1833]] [[1839]] [[1850]] [[1856]] [[1861]] [[1867]] [[1878]] [[1884]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1918]] [[1924]] [[1929]] [[1935]] [[1946]] [[1952]] [[1957]] [[1963]] [[1974]] [[1980]] [[1985]] [[1991]] [[2002]] [[2008]] [[2013]] [[2019]] [[2030]] [[2036]] [[2041]] [[2047]] [[2058]] [[2064]] [[2069]] [[2075]] [[2086]] [[2092]] [[2097]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1586]] [[1592]] [[1597]] [[1603]] [[1614]] [[1620]] [[1625]] [[1631]] [[1642]] [[1648]] [[1653]] [[1659]] [[1670]] [[1676]] [[1681]] [[1687]] [[1698]] [[1710]] [[1716]] [[1721]] [[1727]] [[1738]] [[1744]] [[1749]] [[1755]] [[1766]] [[1772]] [[1777]] [[1783]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1812]] [[1817]] [[1823]] [[1834]] [[1840]] [[1845]] [[1851]] [[1862]] [[1868]] [[1873]] [[1879]] [[1890]] [[1896]] [[1902]] [[1908]] [[1913]] [[1919]] [[1930]] [[1936]] [[1941]] [[1947]] [[1958]] [[1964]] [[1969]] [[1975]] [[1986]] [[1992]] [[1997]] [[2003]] [[2014]] [[2020]] [[2025]] [[2031]] [[2042]] [[2048]] [[2053]] [[2059]] [[2070]] [[2076]] [[2081]] [[2087]] [[2098]]. == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:18-a de januaro| ]] [[Kategorio:Januaro|18]] [[Kategorio:18-a tago de la monato|#01]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0118]] ph6i899hyr1fqwus2xlqc18r0xel6jn 0 4816 9363399 9283909 2026-04-29T16:23:54Z ThomasPusch 1869 /* Naskiĝoj */ 9363399 wikitext text/x-wiki {{KalendaroAprilo}} {{aprilo}} La '''10-a de aprilo''' estas la 100-a tago de la jaro (la 101-a en superjaroj) laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 265 tagoj restas. Tiu ĉi listo celas plej koncize indiki internajn ligilojn al temoj, kiuj ligiĝas kun tiu dato. Ĉiu listero havu nur unu linion, en plej escepta kazo tolereblas du: ĉiuj detaloj pri la temo troveblas per la internaj ligiloj al la koncernaj artikoloj. Se en la rubriko "Eventoj" unu jaro menciiĝas dufoje, oni atentu ke estas du tute malsamaj temoj, malsamaj landoj - alikaze oni elektu. Entute necesas gardi proporcion inter la diversaj jarmiloj, jarcentoj kaj jardekoj. Tiu ĉi paĝo donu superrigardon pri la 10-a de aprilo en la tuta historio kaj en ĉiuj landoj. Se iu jardeko signife pli detale kronikiĝis ol multaj aliaj jarcentoj, kaj iu jarcento signife pli detale ol alia jarmilo, kaj ekestas la impreso ke pro nacia patriotismo iu lando prenas eksterordinaran spacon, forstreku tie kaj aldonu informojn de aliaj jarcentoj kaj aliaj landoj, por reekhavi ekvilibron. Je la 10-a de aprilo okazis, interalie: == Eventoj == * [[428]]: [[Nestorio]] iĝis [[Patriarko de Konstantinopolo]] * [[837]]: [[Haleja kometo]] plej proksime alproksimiĝis al la [[Tero]] - [[distanco]] egala al 0,0342 [[Astronomia unuo|AU]] (5,1 milionoj da kilometroj) * [[847]]: [[Leono la 4-a]] iĝis papo * [[879]]: [[Ludoviko la 3-a (Francio)|Ludoviko la 3-a]] iĝis reĝo de [[Okcidentfranka imperio]] * [[1246]]: [[Pollando]]: [[Elbląg]] iĝis urbo * [[1500]]: [[Francoj]] post refoja konkero de [[Duklando]] [[Milano]] enprizonigis ties dukon [[Ludoviko Sforza]] * [[1520]]: Apogantaj Pollandon, urbanoj de [[Gdańsk]] provis sensukcese bloki [[Baltijsk|Piława]]-[[markolo]]n, tra kiu povus helpe al la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] alveni helptaĉmentoj el [[Germanio]] aŭ [[Danio]] * [[1521]]: [[Portugalio]]: [[Beja (Portugalio)|Beja]] ricevis [[urborajto]]n * [[1525]]: Lasta duko de la [[Altaj majstroj de Ordeno de germanaj kavaliroj|Ordeno de germanaj kavaliroj]] [[Albreĥto (Prusio)|Albreĥto]] antaŭ ties [[sekularigo]] omaĝis en [[Krakovo]] al la pola reĝo [[Sigismondo la 1-a (Pollando)|Sigismondo la 1-a]] - rezulte de tio [[Prusio]] iĝis [[feŭdo]] de Pollando <!--(la reĝo ne povis enkorpigi kreiĝantan [[duklando Prusujo|duklandon Prusujo]] pro la [[tataroj|tatara]] atako al la [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj]] - ne eblis dufronta batalo)--> * [[1525]]: Reganto de [[Monako]] Augustin Grimaldi ratifis traktaton el la pasinta jaro kun [[Sankta Romia Imperiestro]] kaj hispana reĝo [[Karlo la 5-a (Sankta Romia Imperio)|Karlo la 5-a]], laŭ kiu Monako estis submetita al [[suvereneco]] de [[Hispanio]] ĝis 1641 * [[1529]]: Kadre de la unua aŭstra-turka milito grandega [[armeo]] sub komando de [[Sulejmano la 1-a]] [[navigado|eknavigis]] de [[Konstantinopolo]] direkte al [[Vieno]], kiun ĝi [[sieĝo|sieĝis]] la 27-an de septembro * [[1550]]: De [[Sevilo]] direkte al [[Sudameriko]] eknavigis tri ŝipoj kun 80 virinoj, kiuj estis [[edzino|edzinigotaj]] al [[konkistadoro]]j * [[1580]]: [[Pollando]]: granda krona kanceliero [[Jan Zamoyski]] eldonis [[urborajto|urbigan]] privilegion por la de li fondita urbo [[Zamość]] * [[1633]]: [[Londono]]: [[banano]]j enmerkatiĝis * [[1710]]: En [[Britio]] oni voĉdonis unuan en la mondo leĝon pri [[aŭtorrajto kaj kopirajto]] * [[1741]]: [[Pollando]]: venko de [[Reĝlando Prusio|prusa]] armeo super la aŭstra en batalo de Małujowice (apud [[Brzeg]]) * [[1785]]: Germana-brita astronomo [[Wilhelm Herschel]] malkovris [[galaksio]]n [[NGC 3808]] ĉirkaŭ 300 milionojn da [[lumjaro]]j for en konstelacio [[Leono (konstelacio)|Leono]] kaj galaksion [[NGC 4725]] en konstelacio [[Berenica Hararo (konstelacio)|Berenica Hararo]] * [[1795]]: [[Incendio]] tute detruis domaron de urbo Stopnica (nun vilaĝo apud [[Busko-Zdrój]] en Pollando) * [[1796]]: Itala [[kampanjo]] de [[Napoleono Bonaparte]] komenciĝis * [[1809]]: Aŭstra armeo transpaŝis riveron [[Inn]] kaj atakis aliancitan kun Francio [[Bavario]]n - [[Milito de la Kvina Koalicio]] komenciĝis * [[1814]]: Post jara [[sieĝo]] fare de prusa kaj rusa armeoj kapitulacis franca garnizono en [[fortreso]] [[Głogów]] * [[1814]]: [[Napoleonaj Militoj]]: venko de brita-hispana-portugala armeoj en la batalo de [[Tuluzo]] * [[1815]]: Erupcio de [[Indonezio|indonezia]] vulkano [[Tambora]] igis la venontan jaron [[1816]] [[jaro sen somero]] kaj [[malsatego]]n en la [[norda duonglobo]] - ĝi mortigis 71 000 personojn * [[1826]]: [[Greka milito de sendependiĝo]]: turka-egipta armeo konkeris post unujara [[sieĝo]] la urbon [[Misolongi]], 10 500 loĝantoj ekforlasis la urbon - tre malmultaj postvivis * [[1831]]: [[Novembra ribelo]] kontraŭ la [[Rusia Imperio]]: venko de pola armeo en bataloj apud [[Siedlce]] (Iganie kaj Domaniewice) * [[1845]]: [[Pensilvanio]]: dum [[incendio]] en [[Pittsburgh (Pensilvanio)|Pitsburgo]] pli ol mil domoj bruliĝis * [[1849]]: Usona [[inventisto]] Walter Hunt patentigis sekur[[pinglo]]n * [[1854]]: [[Bahá'u'lláh]], la profeto-fondinto de la [[Bahaa Kredo]], foriris el [[Bagdado]] ([[Irako]]) por ermitiĝi dum du jaroj en [[Kurdistano]], sur la monto Sar-Galú ĉe la urbo Sulaymáníyyih (Takyiy-i-Mawláná). * [[1858]]: [[Londono]]: sonorilo [[Big Ben]] estis [[gisado|gisita]] post rompo de la originala dum testado * [[1861]]: [[Usono]]: [[Masaĉuseca Instituto de Teknologio]] fondiĝis kiel [[privata universitato]] * [[1864]]: Laŭ instigo de [[Napoleono la 3-a]] frato de [[Francisko Jozefo la 1-a (Aŭstrio)|Francisko Jozefo la 1-a]], [[Maksimiliano (Meksiko)|Maksimiliano]] iĝis imperiestro de Meksiko * [[1864]]: Diktatoro de la pola [[Januara ribelo]] kontraŭ la [[Rusia Imperio]] [[Romuald Traugutt]] estis arestita de rusa polico * [[1866]]: Amerika Prevento-Societo kontraŭ [[Torturado de bestoj|krueleco pri animaloj]] fondiĝis en [[Novjorko]] * [[1869]]: En [[Kubo]] [[Asembleo de Guáimaro]] agnoskis [[konstitucio]]n * [[1872]]: Franca astronomo [[Alphonse Louis Nicolas Borrelly]] malkovris asteroidon [[120 Lakeso|Lakeso]] * [[1872]]: En kanada provinco [[Alberta]] oni fondis fortikaĵon Calgary (de 1894 la urbo [[Kalgario]]) * [[1875]]: En [[Japanio]] estis kreita [[Ordeno de la Leviĝanta Suno]] * [[1880]]: [[Johann Palisa]] malkovris asteroidon [[216 Kleopatra]], kiu havas formon de [[osto]] * [[1881]]: Unua [[telefono|telefona]] linio en [[Bohemio]] ekfunkciis ligante administradon de la [[minejo]] Georg Hartmann en Ledvice kun la [[stacidomo]] en [[Duchcov]] * [[1896]]: [[Spiridon Louis]] gajnis unuan [[Olimpikoj|olimpikan]] [[maratono]]n * [[1904]]: Brita [[okultismo|okultisto]] [[Aleister Crowley]] finverkis sian filozofi-[[magio|magian]] ĉefverkon * [[1909]]: Pola inventisto [[Kazimierz Prószyński]] patentis en [[Francio]] aeroskopon, la unuan manan [[filmilo]]n, funkciigatan per [[aero|aera]] [[kunpremilo|premo]] * [[1910]]: [[Pollando]]: [[Muzeo]] de la Societo de Scienc-Amikoj fondiĝis en [[Przemyśl]] * [[1912]]: Vaporŝipo [[RMS Titanic|Titanic]] fornavigante de [[Southampton]] preskaŭ akcidentis kun ŝipo ''New York''; parto de pasaĝeroj konsiderinte tion malbona [[omeno]] venontan tagon elŝipiĝis en Queenstown ([[Irlando]]) * [[1915]]: En urbodomo de svisa [[Laŭzano]] oni konsentis pri translokigo de la sidejo de [[Internacia Olimpika Komitato]] de [[Parizo]] al Laŭzano kaj establon de [[arkivo]] tie * [[1917]]: [[Unua mondmilito]] en [[Usono]]: pro eksplodo en [[fabriko]] de [[municio]] apud [[Chester (Pensilvanio)|Chester]] 133 personoj pereis; en [[Nov-Jorko]] malfermiĝis [[ekspozicio]], kie [[Marcel Duchamp]] montris [[porcelano|porcelanan]] [[urino|urinejo]]n por [[viro]]j * [[1919]]: [[Okupado|Okupata]] de germanoj [[Grodno]] (de septembro 1915) estis transprenita de pola [[administracio|administrado]]; [[Ĉeĥoslovaka krono]] iĝis laŭleĝa [[valuto]]; [[meksika revolucio|meksika revoluciulo]] [[Emiliano Zapata]] allogita de la prezidanto [[Venustiano Carranza]] al ties bieno estis mortpafita de trupanoj - lia [[kadavro]] estis ekspoziciita en [[Cuautla]] antaŭ la [[entombigo]]. * [[1921]]: [[Dua Pola Respubliko]]: pola marŝalo [[Józef Piłsudski]] distingis urbon [[Płock]] per Batal-Kruco pro heroa defendo dum la [[pola-bolŝevika milito]] * [[1922]]: Internacia Ekonomia Konferenco komenciĝis en [[Ĝenevo]], kies celo estis ekzameni manierojn de ekonomia plibonigo en [[Mez-Orienta Eŭropo]], kun partopreno de 30 ŝtatoj * [[1925]]: Caricin estis alinomita al [[Volgogrado|Stalingrado]]; usona verkisto [[Francis Scott Key Fitzgerald]] eldonis romanon ''[[La Grandioza Gatsby]]'' - unu el la plej bonaj verkoj de la usona "[[perdita generacio]]" * [[1932]]: [[Paul von Hindenburg]] refoje iĝis prezidento de Germanio supervenkante [[Adolf Hitler]] * [[1933]]: Post [[Franz von Papen]] ĉefministro de [[Prusio]] iĝis [[Hermann Göring]] * [[1934]]: [[Gento (urbo)|Gento]]: en [[Katedralo de Sankta Bavo]] oni rimarkis mankon de unu el tabuloj de la [[genta altaro]] * [[1938]]: [[Édouard Daladier]] iĝis ĉefministro de Francio; [[Aŭstrio]]: en [[plebiscito]] 99,7% apogis [[Anschluss|aneksiĝon]] al [[Tria regno]] * [[1940]]: [[Germana okupado de Pollando]]: [[Gestapo]] [[deportado|deportis]] de distriktoj [[Rypin]] kaj [[Lipno]] ĉ. 200 polajn [[katolikismo|katolikajn]] [[pastro]]jn al [[koncentrejo]]j en Stutthhoff (ene de [[Libera Urbo Dancigo]]) kaj [[Sachsenhausen]]; [[Islando]] rompis union kun [[Danio]] post ĝia [[anekso]] fare de [[Germanio]], en [[Althing]] oni deklaris ke la islanda registaro provizore transprenas la regopovon; [[taktiko|taktika]] venko de [[Britio|brita]] ŝiparo en la unua mara batalo apud [[Narvik]]; brita kaj franca ambasadoroj en [[Belgio]] petis pri senprokrasta alveno de la [[Aliancanoj|alianca armeo]] - rifuzo de la belga registaro; [[Masakro de Katin]]: soveta [[NKVD]] amasmortigis en arbaro de [[Katin]] preskaŭ 22 mil aliajn polajn malliberulojn, inter kiuj, kiel [[#Mortiĝoj|pridire poste]], polan oficiron, diplomaton kaj poeton [[Andrzej Hałaciński]]. * [[1941]]: Balkana Fronto: germana 14-a Kirasita Divizio eniris sen batalo al [[Zagrebo]], kie [[Ustaše|ustaŝoj]] anoncis kreon de [[faŝismo|faŝisma]] [[Sendependa ŝtato Kroatio]], kiun ekgvidis [[Ante Pavelić]], kio kondukis elimini sen batalo jugoslavian 1-an Armeo-Grupon; [[Ligo de Komunistoj de Jugoslavio]] decidis en [[Zagrebo]] daŭrigi la batalon kontraŭ germanaj okupantoj, malgraŭ disfalo de la armeo; germana 40-a Armea Korpuso okupis Florina ([[Okcidenta Makedonio]]); 1-a Kirasita Gvardio atakante en la [[valo]] de [[Granda Moravio]] okupis Paraćin, [[Ćuprija]] kaj Jagodina; usona [[destrojero]] savante sur la akvoj de [[Islando]] ŝiprompiĝintojn de nederlanda ŝipo reĵetis atakon de germana [[submarŝipo]] - unua german-usona batalo; [[prezidanto de Usono]] anoncis, ke la [[Ruĝa Maro]] kaj [[Adena Golfo]] estas liberaj de la milito, kio malfermis la vojon al usonaj ŝipoj; [[Sieĝo de Tobruko]] komencita - du tagoj de germana atakado * [[1942]]: [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: sensukcesa atako de la sovetunia Krimea Fronto al [[Kerĉa duoninsulo]] finita la 3-an tagon; Filipina Fronto: japana armeo grundiĝis sur insulo Cebu; nokte la [[brita aerarmeo]] atakis [[Essen]] * [[1943]]: la [[brita aerarmeo]] nokte atakis [[Frankfurto ĉe Majno|Frankfurton ĉe Majno]] * [[1944]]: slovakaj judoj [[Rudolf Vrba]] kaj Alfred Wetzler sukcese eskapis de [[koncentrejo]] Aŭŝvico al [[Slovakio]], de kie ilia raporto pri la restado estis laŭtigita en Okcidento - unu el la plej fruaj kaj plej detalaj priskriboj de la amasmurdoj; pli ol 1000 aviadiloj de [[Aliancanoj]] atakis germanajn [[aerodromo]]jn en [[Francio]] kaj [[Belgio]]; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: trupoj de la sovetunia 3-a Ukraina Fronto konkeris [[Odeso]]n; en Norda [[Moldavio]] trupoj de la 2-a Ukraina fronto liberigis Rădăuți ([[Distrikto Suceava]]); en [[Nazia Germanio]] establiĝis [[koncentrejo]] [[Leonberg]], ĉiuj malliberuloj tie laboris pri produktado de [[aviadilo]]j; sur teritorio de [[Sovetunio]] formiĝis la ĉeĥoslovaka 1-a Armea Korpuso * [[1945]]: ĉirkaŭ 900 personoj pereis rezulte de [[Aliancanoj|alianca]] bombaviadila atako al [[Plauen]] en [[Saksio]]; en [[Kaliningrado|Królewiec]] trupoj de la 3-a Belorusa Fronto akceptis germanan [[kapitulaco]]n; en [[Slovakio]] trupoj de la 2-a Ukraina Fronto liberigis [[Trenčín]]; Itala Fronto: en [[Romanjo]] pola 2-a Armea Korpuso konkeris [[Solarolo]]n kaj atingis kanalon [[Lugo (Italio)|Lugo]]; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: 13-a Armea Korpuso de usona 9-a Armeo konkeris [[Hanovro]]n, kaj kanada 2-a Armea Korpuso - [[Deventer]] * [[1947]]: [[Oksfordo]]: fondokongreso de [[Liberala Internacio]] komenciĝis * [[1953]]: Sveda politikisto [[Dag Hammarskjöld]] iĝis [[Ĝenerala Sekretario de la Unuiĝintaj Nacioj|Ĝenerala Sekretario de UN]] * [[1957]]: Post solvo de la [[Sueza krizo]] komenciĝis [[akva transporto]] tra la [[Sueza kanalo]] * [[1964]]: Sur [[Persa Golfo]] sinkis naviganta al [[Kuvajto]] [[ŝipo]] kun [[Irano|iranaj]] [[enmigrado|enmigrantoj]] - 113 personoj pereis * [[1968]]: [[Pola Popola Respubliko]]: en [[Sejmo (Pollando)|Sejmo]] oni diskutis interpelacion de katolikaj parlamentanoj pri mensoga interpreto de la [[Marto 1968 (Pollando)|martaj eventoj]] - [[ĉefministro]] Józef Cyrankiewicz demagogie kondamnis partoprenantojn de la sociaj protestoj * [[1970]]: Brita [[rokgrupo]] [[The Beatles]] malfondiĝis - dum komercaj malkonsentoj [[Paul McCartney]] anoncis sian foriron * [[1971]]: Kadre de [[tabloteniso|tablotenisa]] [[diplomatio]] al [[Ĉinio]] alvenis usona skipo de tiu ĉi [[sporto]] * [[1972]]: Subskribo de la [[Konvencio pri Biologiaj Armiloj]]; rezulte de [[tertremo]] en suda [[Irano]] pereis pli ol 5 mil personoj; generalo [[Stanisław Skalski]], plej bona pola [[flug-aso]] el la dua mondmilito, estis laŭ propra peto translokigita al rezervo * [[1973]]: [[Pakistano]] akiris sian konstitucion (laŭ aliaj fontoj la [[14-an de aŭgusto]]); [[Svislando]]: 108 personoj pereis apud [[Hochwald SO|Hochwald]] en [[katastrofo]] de la brita pasaĝera aviadilo [[Vickers|Vickers Vanguard 952]] * [[1975]]: [[Folketing|Parlamento de Danio]] decidis, ke [[Christiania (civito)|Christiania]] devas esti likvidita antaŭ [[aprilo]] [[1976]] * [[1977]]: 35 personoj pereis en akcidento de kolombia aviadilo [[DC-3]] apud [[Bogoto]] * [[1979]]: Rezulte de [[Ugando|uganda]]-[[Tanzanio|tanzania]] milito kapitulacis uganda ĉefurbo [[Kampalo]]. Faligita prezidento [[Idi Amin]] fuĝis al [[Libio]]; [[Teksaso]]: 42 pereis pro [[tornado (ŝtormo)|tornado]] super [[Wichita Falls]] * [[1985]]: [[Kosmosondilo]] [[Voyager 2]] komencis fazon de la [[observado]] de [[Urano (planedo)|Urano]] * [[1991]]: Produktado de [[aŭtomobilo]]j [[Wartburg (aŭto)|Wartburg]] finiĝis * [[1992]]: [[Milito en Montara Karabaĥo]]: [[azeroj|azera]] armeo okazigis [[masakro en Maraga|masakron en Maraga]] de 145 [[armenoj]] en vilaĝo Maraghar ([[distrikto Tartar]]); 3 personoj pereis kaj 91 vundiĝis en bomba atenco al konstruaĵo ''Baltic Exchange'' en [[City (Londono)|City]] farita de [[IRA (Irlando)|IRA]] * [[1999]]: [[Pollando]]: en [[Lodzo]] oni senvualigis la [[benko]]n de [[Julian Tuwim]]; antaŭ sia domo en [[Teherano]] pereis en atenco de [[Organizaĵo de la muĝahidoj de la irana popolo]] estinta komandanto de landa armeo * [[2000]]: En ĉefurbo de [[Gambio]] [[Banĝulo]] sekurecaj servoj pripafis studentan manifestacion mortigante 14 personojn * [[2003]]: [[Air France]] kaj [[British Airways]] anoncis retirigon de la flugo de [[aviadilo]]j [[Konkordo (aviadilo)|Konkordo]] ĝis fino de la jaro; [[Hungario]]: [[akcidento]] en la [[nuklea centralo]] en [[Paks]] * [[2007]]: Unuaj [[verdikto]]j pri la [[Masakro de Srebrenico]]; usona prezidanto [[George W. Bush]] subskribis [[Leĝo (jura)|leĝon]] pri disvastigo de [[NATO]] al [[Albanio]], [[Kroatio]], [[Nord-Makedonio]], [[Kartvelio]] kaj [[Ukrainio]] * [[2009]]: Dum [[Politika protestado en Tajlando en 2010|politika protestado en Tajlando]] pereis 25 personoj; post pago de 2,4 mln da [[usona dolaro|dolaroj]] de elaĉetmono [[pirateco en Somalio|somaliaj piratoj]] liberigis norvegan ŝipon ''Asir'' * [[2010]]: Dum [[Politika protestado en Tajlando en 2010|politika protestado en Tajlando]] pereis 25 personoj; registara aviadilo [[Tupolev Tu-154|TU-154M]] kun [[poloj|pola]] ŝtata delegitaro por la [[Celebrado de la 70-a datreveno de Soveta Krimo en Katin|celebrado de la 70-a datreveno de soveta krimo en Katin]] eksplodis dum alterigado super [[Smolensk]] — [[Kraŝo de la pola prezidenta aviadilo en 2010|mortis ĉiuj 96 personoj]], inkluzive de la pola prezidanto [[Lech Kaczyński]], lia [[Maria Kaczyńska|edzino]] kaj [[pola ekzila registaro|prezidento en ekzilo]] [[Ryszard Kaczorowski]]. Oni anoncis nacian funebron, la [[hipotezo]]n pri [[atenco]] esploras [[Parlamenta Teamo por Esploro de Kaŭzoj de la Katastrofo de Tu-154M en 2010|parlamenta teamo]] * [[2011]]: En [[Peruo]] okazis prezidenta baloto, kiun en la unua etapo kungajnis [[Ollanta Humala]]; en la dua li iĝis prezidento * [[2013]]: [[Siria enlanda milito]]: komenciĝis batalo de al-Kusajr ([[Gubernio Homs]]) * [[2014]]: Ofensivo de [[Islama Ŝtato]] en [[Irako]]: [[ĝihado|ĝihadistoj]] okupis strategian [[hidroelektra centralo|akvocentralon]] sub [[Eŭfrato]] apud [[Faluĝo]], kaŭzante [[inundo]]jn * [[2016]]: [[Keralao]]: en [[incendio]] de [[hinduismo|hinduisma]] [[templo]] en Paravur (distrikto [[Kolamo]]) en la suda [[Barato]] 113 personoj pereis kaj 350 vundiĝis * [[2018]]: [[Varsovio]]: inaŭguro de la monumento omaĝe al 96 [[viktimo]]j de la pola delegitaro [[Celebrado de la 70-a datreveno de Soveta Krimo en Katin|omaĝonta la viktimojn]] de la [[masakro de Katin]] * [[2019]]: Foto de la [[nigra truo]] centre de la [[galaksio]] [[M87]] estis publikigita * [[2020]]: Notaĵo de pola [[ministro pri eksteraj aferoj|Ministerio pri Eksteraj Aferoj]] al rusia [[ambasadejo]] en [[Varsovio]] pri senprokrasta redono de la [[vrako]] de aviadilo [[Tupolev Tu-154]]M — tagon pli frue usona komisiono esploranta aviadajn [[akcidento]]jn sendis al Pollando [[Kraŝo de la pola prezidenta aviadilo en 2010|detalan raporton]] * [[2022]]: 46-a tago de la [[invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: ĉestrataj [[kamerao]]j registris en [[Irpin]] [[rabo|rabadon]] de privataj loĝejoj fare de rusiaj soldatoj; Ukrainio identigis 500 suspektitojn pri [[militkrimo]]j; apud [[Kievo]] ĉe benzinstacio estis trovita laŭvica amasa [[tombo]] de kelkdeko da personoj. Mondreago: [[EU]] remalfermas sian ambasadejon en [[Kievo]]; malpermeso enveturigi al la landoj de EU [[kamiono]]jn el [[Rusio]] kaj [[Belorusio]], krom poŝtveturiloj kaj transporto al [[Kaliningrado]]; * [[2023]]: 411-a tago de la [[invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: Ukrainio transdonis al Rusio 106 grave vunditajn [[militkaptito]]jn interŝanĝe al 100 ukrainaj — [[homforkapto|forkaptitaj]] ukrainaj infanoj estas [[puno|puntaj]] pro rifuzo kanti rusan nacian himnon kaj oni altrudas al ili konvinkon, ke estis forlasitaj de siaj [[gepatroj]]. Mondreago: [[Ukrainio]] kreas internacian [[koalicio]]n por revenigi [[orfo]]jn eksterleĝe [[deporto|deportitajn]] de [[Rusio]]; [[Germanio]] transdonis al Ukrainio [[sapeo|sapeistan]] veturilon, 8 [[kamiono]]jn, 8 sistemojn de [[anteno]]j, 8 skoltadajn senpilotajn aviadilojn kaj 23,5 mil [[kuglo]]jn ([[kalibro]] 40 mm) == Naskiĝoj == * [[401]]: [[Teodozo la 2-a]], [[imperiestroj de la Bizanca Imperio|bizanca imperiestro]], filo de [[Flavio Arkadio]], nepo de [[Teodozio la 1-a]] (m. [[450]]) * [[1018]]: [[Nizam al-Mulk]], persa sciencisto kaj veziro de [[Selĝukoj]] (m. [[1092]]) * [[1480]]: [[Filiberto la 2-a de Savojo]], duko de Savojo (m. [[1504]]) * [[1512]]: [[Jakobo la 5-a (Skotlando)|Jakobo la 5-a]], reĝo de Skotlando el dinastio [[Stuartoj]] (m. [[1542]]) * [[1583]]: [[Hugo Grotius]], nederlanda filozofo, juristo, diplomato, patro de [[internacia juro]] ([[natura juro]], [[publika internacia juro]]) (m. [[1645]]) * [[1651]]: [[Ehrenfried Walther von Tschirnhaus]], germana matematikisto, kuracisto, fizikisto kaj filozofo, inventinto de eŭropa [[porcelano]] (m. [[1708]]) * [[1713]]: [[John Whitehurst]], angla horloĝisto kaj sciencisto (m. [[1788]]) * [[1727]]: [[Samuel Heinicke]], germana pedagogo pri [[surdmuteco]] (m. [[1790]]) * [[1731]]: [[Ephraim Moses Kuh]], germana verkisto kaj komercisto * [[1755]]: [[Samuel Hahnemann]], germana kuracisto kaj iniciatinto de [[homeopatio]] (m. [[1843]]) * [[1756]]: [[Giacomo Antonio Perti]], itala komponisto kaj [[kapelmajstro]] de [[baroko]] (m. [[1756]]) * [[1778]]: [[William Hazlitt]], angla verkisto kunlaboranta kun gazetoj kiel "[[The Times]]" (m. [[1830]]) * [[1801]]: [[Julius Müller (teologo)|Julius Müller]], germana teologo protestantisma (m. [[1878]]) * [[1802]]: [[Johann Peter Lange]], germana teologo protestantisma (m. [[1884]]) * [[1803]]: [[Johann Jakob Kaup]], germana [[natura historio|naturalisto]], konata pro la muzea prezento de [[mastodonto]] (m. [[1873]]) * [[1826]]: [[Konstanty Borzęcki]], pola soldato, turka [[nacia heroo]], generalo kaj verkisto (m. [[1876]]) * [[1827]]: [[Lew Wallace]], usona advokato, oficiro kaj verkisto * [[1847]]: [[Joseph Pulitzer]], usona ĵurnalisto kaj eldonisto, fondinto de la [[premio Pulitzer]] (m. [[1911]]) * [[1855]]: [[Karl Georg Brandis]], germana bibliotekisto (m. [[1931]]) * [[1861]]: [[Elek Hints (patro)|Elek Hints]], hungara kuracisto (m. [[1919]]) * [[1864]]: [[György Bernády]], hungara/rumania hungara politikisto (m. [[1938]]) * [[1864]]: [[Eugen d'Albert]], germana komponisto kaj pianisto (m. [[1932]]) * [[1864]]: [[Michael Mayr]], aŭstra historiisto kaj politikisto (m. [[1922]]) * [[1873]]: [[Kyösti Kallio]], plurfoja ĉefministro kaj prezidento de Finnlando (m. [[1940]]) * [[1877]]: [[Alfred Kubin]], aŭstra verkisto, desegnisto, artisto (m. [[1959]]) * [[1878]]: [[Eduard Štorch]], ĉeĥa arkeologo, pedagogo kaj verkisto pri [[prahistorio]] (m. [[1956]]) * [[1881]]: [[István Kováts]], hungara fotisto de verkistoj (m. [[1942]]) * [[1885]]: [[Domokos Olajos]], hungara redaktoro, politikisto (m. nekonata) * [[1885]]: [[Ernst Dahinten]], germana arkivisto, instruisto kaj muzeologo * [[1905]]: [[Elemér Jancsó]], hungara literaturhistoriisto, universitata profesoro (m. [[1971]]) * [[1910]]: Władysław Misiewicz, pola esperantisto el [[Radom]], kiu [[Cseh-metodo|Cseh-metode]] instruis 500 lernantojn de [[UK 1931]] ĝis [[UK 1959]], [[budhismo|budhano]] kaj tradukisto de [[palia]]j tekstoj (m. [[1997]]) * [[1913]]: [[Stefan Heym]], germana verkisto kaj ĵurnalisto (m. [[2001]]) * [[1922]]: [[Vesna Parun]], kroata poetino (m. [[2010]]) * [[1924]]: [[Ilona Borsai]], hungara muzikfolkloristino kaj muzikhistoriistino (m. [[1982]]) * [[1925]]: [[András Ádám]], hungara pentristo, grafikisto kaj belartverkisto (m. [[1985]]) * [[1926]]: [[Attila Demjén]], hungara pentristo kaj portretisto (m. [[1973]]) * [[1929]]: [[Adolf Burkhardt]], germana luterana pastro, direktoro de la [[Germana Esperanto-Biblioteko]], [[ekumenismo|ekumenisto]] kaj eldoninto de [[ADORU - Ekumena Diserva Libro|Ekumena Diserva Libro]] (m. [[2004]]) * [[1929]]: [[Max von Sydow]], sveda teatra kaj filma aktoro rolinta en filmoj de [[Ingmar Bergman]] (m. [[2020]]) * [[1931]]: [[Konrad Kratzsch]], germana literaturhistoriisto * [[1932]]: [[Omar Sharif]], egipta aktoro rolinta i. a. en la filmoj [[Lawrence of Arabia|''Laŭrencio de Arabio'']] kaj [[Doctor Zhivago (filmo de 1965)|''Doktoro Ĵivago'']] (m. [[2015]]) * [[1934]]: [[Zsolt Durkó]], hungara komponisto, instruisto kaj profesoro (m. [[1997]]) * [[1937]]: [[Bella Aĥmadulina]], sovetrusa poetino, novelistino kaj tradukistino, politik-kritika, konsiderata posteulino de [[Anna Aĥmatova]] (m. [[2010]]) * [[1938]]: [[Leszek Staroń]], pola filmreĝisoro, aktoro kaj scenaristo * [[1939]]: [[Claudio Magris]], itala verkisto, germanisto, politikisto kaj tradukisto, laŭreato de la [[Friedenspreis des Deutschen Buchhandels|Pacpremio de la germana librokomerco]] dum la [[Frankfurta librofoiro]] * [[1941]]: [[János Szász-Fejér]], hungara biologo (m. [[2011]]) * [[1942]]: [[György Nanovfszky]], hungara diplomato, lingvisto kaj esperantisto, ambasadoro en [[Moskvo]] kaj [[Singapuro]], funkciulo de [[Konferenco de la Unuiĝintaj Nacioj pri Komerco kaj Disvolvado|konferenco de UN pri komerco]], prezidanto de [[Hungara Esperanto-Asocio|Hungara EA]] * [[1946]]: [[Éva Kovács]], rumania hungara aktorino el [[Satu Mare]] * [[1947]]: [[Halina Frąckowiak]], pola kantistino, komponistino, kantaŭtorino, edzino de politologo [[Józef Szaniawski]] * [[1951]]: [[Steven Seagal]], usona aktoro kaj spertulo pri [[aikido]] * [[1958]]: [[Tadeusz Truskolaski]], pola ekonomikisto, [[urbestro]] de [[Bjalistoko]], membro de la Honora Komitato de [[UK 2009]] * [[1962]]: [[Uwe Schirmer]], germana historiisto kaj arkivisto * [[1963]]: [[Doris Leuthard]], svisa juristino, prezidentino de Svislando * [[1965]]: [[Francis Kéré]], burkina arkitekto * [[1971]]: Denis Voronenkov, rusia juristo kaj politikisto, murdita en [[Ukraina SSR]] (m. [[2017]]) * [[1972]]: [[Emőke Sántha]], rumania hungara redaktorino, etnografino * [[1973]]: [[Kinga Choszcz]], pola [[petveturado|petveturanta]] vojaĝistino ĉirkaŭ la mondo, verkistino (m. [[2006]]) * [[1975]]: [[Dénes Tamás]], rumania hungara sociologo, eseisto * [[1979]]: [[Rachel Corrie]], usona studentino kaj aktivulino de [[senperforto|senperforta]] organizaĵo, murdita (m. [[2003]]) * [[1979]]: [[Sophie Ellis-Bextor]], angla kantistino kaj [[kantaŭtoro|kantaŭtorino]] * [[1980]]: [[Gro Hammerseng-Edin]], norvega manpilkistino * [[1984]]: [[Mandy Moore]], usona kantistino, aktorino kaj [[koreografo]] * [[1988]]: [[Alexandra Furnea]], rumana ĵurnalistino kaj verkistino * [[1989]]: [[Éverton Ribeiro]] aŭ je plena nomo ''Augusto de Barros Ribeiro'', brazila futbalisto * [[1993]]: [[Rune Dahmke]], germana manpilkisto * [[1996]]: [[Loïc Nottet]], belga kantisto franclingva, partoprenanto de [[Eŭrovido-Kantokonkurso 2015]] == Mortoj == * [[879]]: [[Ludoviko la 2-a (Francio)|Ludoviko la 2-a]], reĝo de Frankio (n. [[846]]) * [[1018]]: [[Nizam al-Mulk]], sciencisto kaj [[veziro]] en ŝtato de [[Selĝukoj]] (n. [[1092]]) * [[1533]]: [[Frederiko la 1-a (Danio-Norvegio)|Frederiko la 1-a]], reĝo de [[Danio-Norvegio]] (n. [[1471]]) * [[1575]]: [[Anna Bijns]], flandra poetino (n. [[1493]]) * [[1576]]: [[Péter Károlyi]], hungara pastro kaj verkisto (n. [[1543]]) * [[1585]]: [[Gregorio la 13-a]], papo, enkondukinto de la [[Gregoria kalendaro]] (n. [[1502]]) * [[1635]]: [[Helena Snakenborg]], favoratino de [[Elizabeto la 1-a (Anglio)]] (n. ĉirkaŭ [[1549]]) * [[1640]]: [[Agostino Agazzari]], itala komponisto kaj [[muzikteoriisto]] de [[baroko]] (n. [[1578]]) * [[1646]]: [[Santino Solari]], itala arkitekto kaj skulptisto laboranta en [[Aŭstrio]] (n. [[1576]]) * [[1806]]: [[Horatio Gates]], usona generalo partopreninta [[Usona Milito de Sendependeco|Usonan Militon de Sendependeco]] (n. [[1727]]) * [[1807]]: [[Anna Amalia de Saksio-Vajmaro-Eisenach]], germana dukino kaj mecenatino (n. [[1739]]) * [[1813]]: [[Joseph-Louis de Lagrange]], franca matematikisto, fizikisto kaj astronomo, kreinto de [[variada kalkulo]] kaj malkovrinto de la [[punkto de Lagrange|punktoj de Lagrange]]<!--, troviĝanta sur la [[listo de la 72 nomoj sur la Eiffel-Turo]]--> (n. [[1736]]) * [[1825]]: [[Casimir Ulrich Boehlendorff]], germanlingva verkisto el [[Kuronio]] (n. [[1775]]) * [[1869]]: [[Johann Peter Haseney]], germana kuprogravuristo (n. [[1812]]) * [[1876]]: [[Alexander Turney Stewart]], usona vendeja magnato (n. [[1803]]) * [[1882]]: [[Dante Gabriel Rossetti]], brita poeto, pentristo (n. [[1828]]) * [[1882]]: [[Ewelina Hańska]], pola nobelino, edzino de [[Honoré de Balzac]] (n. [[1801]]) * [[1892]]: [[János Paget]], hungara bienulo, anglalingva vojaĝverkisto (n. [[1808]]) * [[1904]]: [[Isabel la 2-a (Hispanio)|Isabel la 2-a]], reĝino de Hispanio el dinastio [[Burbonoj (dinastio)|Burbonoj]] (n. [[1830]]) * [[1909]]: [[Algernon Charles Swinburne]], angla poeto, kunaŭtoro de ''[[Encyclopaedia Britannica]]'' (n. [[1837]]) * [[1911]]: [[Mikalojus Konstantinas Čiurlionis]], litova komponisto, grafikisto kaj pentristo, aŭtoro de pli ol 300 komponaĵoj, antaŭulo de [[seria muziko]] (n. [[1875]]) * [[1919]]: [[Emiliano Zapata]], [[Meksika revolucio|meksika revoluciulo]], [[nacia heroo]] (n. [[1879]]) * [[1931]]: [[Ĝibran Ĥalil Ĝibran]], libana poeto kaj artisto, aŭtoro de la verko ''[[La Profeto]]'', tradukita en pli ol 40 lingvojn (n. [[1883]]) * [[1940]]: [[Andrzej Hałaciński]], pola [[subkolonelo]], diplomato, poeto, [[viktimo]] de la [[masakro de Katin]] far-de soveta [[NKVD]] (n. [[1891]]) * [[1949]]: [[Lajos Nagy (ekleziverkisto)|Lajos Nagy]], hungara eklezia verkisto, lekciisto de la [[Ŝtata Porinstruista Instituto de Cristuru Secuiesc]] (n. [[1884]]) * [[1954]]: [[Fratoj Lumière|Auguste Lumière]], franca pioniro de [[kino]], inventinto de la unua tekniko de [[kolorfotado]] (n. [[1862]]) * [[1955]]: [[Pierre Teilhard de Chardin]], franca jezuito, filozofo, [[paleontologio|paleontologo]], kontribuinta al ''[[Gaudium et spes]]'' (n. [[1881]]) * [[1961]]: [[Louis Bastien]], franca generalo, membro de [[Lingva Komitato]] kaj [[Akademio de Esperanto]], ekde [[UK 1934]] prezidanto de [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]] kaj poste de [[Internacia Esperanto-Ligo|IEL]], aŭtoro de ''[[Naŭlingva Etimologia Leksikono]]'' (n. [[1869]]) * [[1962]]: [[Michael Curtiz]], hungara-usona filmreĝisoro, laŭreato de [[Oskar-premio]] pro la filmo [[Casablanca (filmo)|''Casablanca'']] (n. [[1866]]) * [[1964]]: [[Josef Freusberg]], germana teologo (n. [[1881]]) * [[1966]]: [[Evelyn Waugh]], angla katolika verkisto, milita korespondanto (n. [[1903]]) * [[1974]]: [[Géza Inczefi]], hungara lingvisto pri [[etimologio]] de geografiaj nomoj (n. [[1906]]) * [[1979]]: [[Nino Rota]], itala komponisto, aŭtoro de [[filma muziko]] por filmoj de [[Federico Fellini]] (n. [[1911]]) * [[1982]]: [[Lajos Puskás]], rumania hungara historiisto, verkisto, tradukisto, pedagogo (n. [[1901]]) * [[1984]]: [[Jakub Berman]], pola komunisto (n. [[1901]]) * [[1986]]: [[Hans-Rudolf Müller-Schwefe]], germana teologo (n. [[1910]]) * [[1987]]: [[André Ribot]], [[franca esperantisto]] kaj tradukisto, prizorganto de [[Esperantaj Francaj Eldonoj]], [[dumviva membro de UEA]] (n. [[1917]]) * [[1995]]: [[Morarji Desai]], [[ĉefministroj de Barato|barata ĉefministro]], aktivulo de [[Barata Nacia Kongreso]], kunlaboranto de [[Gandhi]], [[jogo|jogano]] kaj [[vegetarismo|vegetarano]] (n. [[1896]]) * [[2002]]: [[Yuji Hyakutake]], japana [[amatora astronomio|amatora astronomo]], malkovrinto de [[kometo]] kaj [[asteroido]] [[7291 Hyakutake]] (n. [[1950]]) * [[2004]]: [[Jacek Kaczmarski]], pola poeto kaj [[bardo]], kies kanto "Muroj" iĝis simbolo de la [[antikomunismo|batalo kontraŭ komunismo]] (n. [[1957]]) * [[2007]]: [[György Méhes (verkisto)|György Méhes]], hungara verkisto kaj tradukisto, laŭreato de [[Kossuth-premio]] (n. [[1916]]) * [[2010]]: Viktimoj de la [[kraŝo de la pola prezidenta aviadilo en 2010|kraŝo de pola aviadilo Tu-154M super Smolensk]]:<small> ** [[Andrzej Błasik]], [[armea generalo]] (n. [[1962]]) ** [[Aleksander Fedorowicz]], diplomato kaj tradukisto (n. [[1971]]) ** [[Franciszek Gągor]], ĉefo de la Ĝenerala [[Stabo]] de Pola [[Militisto|Militistaro]] (n. [[1051]]) ** [[Grażyna Gęsicka]], [[sociologio|sociologino]] kaj [[deputito]] al [[Sejmo (Pollando)|Sejmo]] (n. [[1951]]) ** [[Paweł Janeczek]], ĉefo de Protekto-Oficejo de Registaro (n. [[1973]]) ** [[Maria Kaczyńska]], edzino de prezidento [[Lech Kaczyński]] (n. [[1943]]) ** [[Lech Kaczyński]], [[prezidento de Pollando]] (n. [[1949]]) ** [[Ryszard Kaczorowski]], la lasta prezidento de [[ekzilo|ekzila]] registaro (n. [[1919]]) ** [[Mariusz Kazana]], [[ŝtato|ŝtata]] oficisto kaj [[diplomato]] (n. [[1960]]) ** [[Janusz Kochanowski]], [[ombudsmano]] (n. [[1940]]) ** [[Stanisław Komornicki]], brigada generalo, soldato de [[Pola Enlanda Armeo]], armea historiisto (n. [[1924]]) ** [[Zdzisław Król]], pastro-[[mitro|mitrulo]], kapelano de Varsovia Katina Familio (n. [[1935]]) ** [[Janusz Kurtyka]], historiisto, prezidanto de [[Instituto pri Nacia Memoro]] (n. [[1960]]) ** [[Bożena Mamontowicz-Łojek]], historiistino kaj teatrologo (n. [[1937]]) ** [[Barbara Maciejczyk]], [[stevardo|stevardino]] (n. [[1981]]) ** [[Stefan Melak]], prezidanto de [[Komitato de Katin]] (n. [[1946]]) ** [[Stanisław Mikke]], pola juĝisto de Ŝtata Tribunalo, verkisto, ĉefredaktoro de monatrevuo ''Palestra'' (n. [[1947]]) ** [[Miron]], [[brigada generalo]], ortodoksisma ĉefepiskopo (n. [[1957]]) ** [[Izabela Jaruga-Nowacka]], politikistino kaj [[Feminista filozofio|feministino]] (n. [[1950]]) ** [[Katarzyna Piskorska]], artistino-[[skulptarto|skulptistino]] (n. [[1937]]) ** [[Maciej Płażyński]], juristo, politikisto, vicmarŝalo de [[Senato (Pollando)|Senato]], prezidanto de [[Asocio Pola Komuneco]] (n. [[1958]]) ** [[Arkadiusz Protasiuk]], [[aviado|aviadisto]], [[kapitano]] (n. [[1974]]) ** [[Andrzej Przewoźnik]], [[historiisto]] (n. [[1963]]) ** [[Andrzej Sariusz-Skąpski]], prezidanto de [[Federacio de Katinaj Familioj]] (n. [[1937]]) ** [[Władysław Stasiak]], ŝtatulo kaj aŭtonomia oficisto (n. [[1966]]) ** [[Jerzy Szmajdziński]], politikisto (n. [[1952]]) ** [[Anna Walentynowicz]], patrino de sendependiga movado [[Solidareco (Pollando)|''Solidareco'']] (n. [[1929]])</small> * [[2013]]: [[Jan Jaworowski]], pola-usona matematikisto, spertulo pri [[algebra topologio]] (n. [[1928]]) * [[2013]]: [[Aĥsarbek Galazov]], prezidento de [[Nord-Osetio]] (n. [[1929]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Eklezio de Anglio]]: [[Vilhelmo el Okam]] == Tagoj de [[semajno]] == La '''10-a de aprilo''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; {{Projektoj|wikinewscat=10-a de aprilo}} * [[Merkredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]. [[Kategorio:10-a de aprilo| ]] [[Kategorio:Aprilo|10]] [[Kategorio:10-a tago de la monato|#04]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0410]] fr9jipcjp60o61qmdpv8bq50l0t2p28 0 4822 9363580 9315273 2026-04-30T04:57:45Z ThomasPusch 1869 kun la ekstera referenco la "feston de nigra kato" eblas ne plu konsideri dubinda 9363580 wikitext text/x-wiki {{KalendaroAŭgusto}} {{Aŭgusto}} La '''17-a de aŭgusto''' estas la 229-a tago de la jaro (la 230-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 136 tagoj restas. Je la 17-a de aŭgusto okazis, interalie: == Eventoj == * [[309]]/[[310]]: Papo [[Eŭzebio]] estis [[ekziligo|ekziligita]] al [[Sicilio]] de imperiestro [[Maksencio]] * [[682]]: [[Leono la 2-a]] iĝis papo * [[986]]: Bizanca imperiestro [[Bazilo la 2-a]] estis venkita de [[bulgaroj]] ĉe [[montpasejo]] en meza [[Bulgario]] * [[1270]]: Al [[Krakovo]] alvenis kun tritaga [[pilgrimado|pilgrimo]] hungara reĝo [[Stefano la 5-a (Hungario)|Stefano la 5-a]] * [[1431]]: [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] deklaris [[milito]]n al Pollando invadante regionon de [[Dobrzyń nad Wisłą]], [[Kujavio]]n kaj [[Kujavia-Pomeria Provinco|Krajna]] * [[1455]]: [[Dektrijara Milito (1454–66)]]: germana urbo [[Allenstein]] kapitulacis antaŭ [[soldulo]]j de la ordeno de germanaj kavaliroj * [[1560]]: Reforma Parlamento de [[Skotlando]] aprobis [[protestantismo|protestantan]] [[kredokonfeso]]n, iniciatante la skotan reformadon kaj malvalidigante [[katolikismo]]n kiel nacia religio * [[1596]]: [[Kristiano la 4-a (Danio-Norvegio)|Kristiano la 4-a]] kroniĝis kiel reĝo de [[Danio-Norvegio]] * [[1648]]: [[Angla enlanda milito]]: en batalo apud [[Preston]] [[trupo]]j de [[Oliver Cromwell]] venkis subtenantojn de la reĝo * [[1667]]: [[Milito de Devolucio]]: franca armeo konkeris fortikaĵon [[Lille]] * [[1676]]: [[Skania Milito]]: venko de sveda armeo en batalo de [[Halmstad]] * [[1740]]: [[Benedikto la 14-a]] iĝis papo * [[1768]]: [[Bara Konfederacio]]: rusia armeo okupis [[Krakovo]]n * [[1786]]: [[Frederiko Vilhelmo la 2-a (Prusio)|Frederiko Vilhelmo la 2-a]] iĝis reĝo de Prusio * [[1812]]: [[Franca invado al Rusio]]: [[Napoleono Bonaparte]] konkeras [[Smolensk]] dum la tritaga sanga [[batalo de Smolensk (1812)|batalo de Smolensk]]; [[Miĥail Kutuzov]] estis nomumita ĉefkomandanto de rusa armeo * [[1833]]: [[Bazela Kantondisiĝo]]: [[Kantono Bazelo]] disiĝis en la duonkantonaj [[Kantono Bazelo Urba]] kaj [[Kantono Bazelo Kampara]] * [[1869]]: [[ĉevalo|Ĉevala]] [[tramtransporto en Brno]] ekfunkciis kiel unua linio en [[Ĉeĥio]] * [[1876]]: En [[Bayreuth]] okazis premiero de la kvara kaj lasta parto de ''[[La ringo de la Nibelungo]]'' de [[Richard Wagner]] * [[1892]]: Militista alianco inter la [[Rusia imperio]] kaj [[Francio]] estas subskribita * [[1896]]: [[Bridget Driscoll]] iĝis unua viktimo de [[trafikakcidento]] * [[1897]]: Korea Imperio proklamita, kiu daŭre estas regata de [[imperiestro]]j el la [[Joseon Dinastio]] * [[1898]]: En [[Moskvo]] oni komencis konstruon de la [[Ŝtata Muzeo de Belartoj Puŝkin|Ŝtata Muzeo de Belartoj]] * [[1914]]: [[Unua Mondmilito]]: Ofensivo de rusa imperia armeo kontraŭ [[Orienta Prusio]] komenciĝis — unua germana venko en la batalo de [[Stallupönen]] ĉe la [[Orienta Fronto (Unua mondmilito)|Orienta Fronto]]; en [[Lvovo]] (Lvivo) kreiĝis legio de [[Ukrainaj siĉ-pafistoj]] * [[1916]]: [[Unua Mondmilito]]: [[Reĝlando de Rumanio]] subskribis sekretan [[pakto]]n kun [[Triopa Entento]] por eniri la militon kontraŭ teritoriaj koncesioj en [[Aŭstrio-Hungario]] * [[1918]]: Ukraina politikisto [[Pavlo Skoropadskij]] enkondukis 8-horan [[labortago]]n * [[1919]]: [[Kontraŭpolismo]]: dum [[spektaklo]] en Pola Domo en [[Bydgoszcz]] eniris 100 soldatoj de Grenzschutz Ost, kiuj detruis la lokon, murdis kaj vundis kelkdekon de [[poloj]] * [[1919]]: [[Unua Silezia Ribelo]]: venko de poloj en batalo de [[Tychy|Paprocany]] * [[1920]]: [[Plebiscito en Supra Silezio]]: germana [[komunismo|komunista]] taĉmento atakis inspektejon de la Interalianca Komisiono en [[Katowice]]; [[Pola-bolŝevika milito|Soveta-Pola Milito]]: En batalo de Zadwórze (apud [[Lvovo]]) [[bataliono]] de volontuloj de Lvova [[junularo]] dum la tuta tago haltigis [[kavalerio]]n de la [[Ruĝa Armeo]] * [[1930]]: Hispanaj republikanaj kaj kontraŭmonarkiaj partioj subskribis la pakton de [[Donostio]], kuniniciatita de [[Niceto Alcalá-Zamora]] * [[1932]]: [[Dua Pola Respubliko]]: en [[Vilno]] oni malfermis [[flughaveno]]n * [[1940]]: [[Germana okupado de Pollando]]: germanoj komencis detrui monumenton al [[Adam Mickiewicz]] en [[Krakovo]]; Supera Gvidantaro de [[Wehrmacht]] anoncis "totalan blokadon" de [[Britio]] — en la zono estos sen averto detruataj ĉiuj [[ŝipo]]j * [[1941]]: Al [[koncentrejo Mauthausen-Gusen]] oni sendis 67 polojn; [[Atlantiko]]: batalo pri [[konvojo]] OG-71 okcidente de [[Irlando]] komencita - sinkis 8 ŝipoj, [[destrojero]] kaj [[korveto]]; [[Nord-Afrika kampanjo]]: apud [[Aleksandrio]] komenco de koncentriĝo de la [[Unua Aŭtonomeca Paraŝutista Brigado|Memstara Brigado de Karpatoj-Pafistoj]] * [[1942]]: [[Operaco Reinhardt]]: [[Ordnungspolizei|Germana polico]] pafmortigis en [[Radom]] ĉirkaŭ 1000 judojn; Sauckel ordonis de [[Ĝenerala Gubernio]] liveri 140 mil personojn por [[trudlaboro]] en [[Tria Regno]]; [[Heinrich Himmler]] ordonis forigi de [[Alzaco]] fremdlandanojn; [[Marista infanterio de Usono]] atakis japanojn en [[atolo]] Makin sur [[Gilbertoj|Gilbertaj insuloj]]; unuaj atakoj de usonaj pezaj [[bombaviadilo]]j en Eŭropo: bombaviadiloj [[B-17]] atakis fervojan nodon en [[Sotteville-lès-Rouen]]; nokte brita aerarmeo atakis [[Osnabrück]]; japanaj [[destrojero]]j albordigis taĉmenton sur [[Guadalcanal (Salomonoj)|Guadalcanal]] * [[1943]]: [[Itala kampanjo]]: lastaj germanaj kaj italaj taĉmentoj evakuiĝis de [[Sicilio]] - tra [[Mesina Markolo]] oni veturigis 62 mil italajn soldatojn kaj 39 569 germanajn; trupoj de Aliancanoj eniris al [[Mesino]]; 8-a Aer-Armeo de Usono perdis 60 bombistojn super [[Schweinfurt]] kaj [[Regensburg]]; nokte unua aerbombado de [[RAF]] kontraŭ germana raketa centro en [[Peenemünde]] sur la insulo [[Usedom]]; germana Afrika Bomba Skadro atakis [[Lincoln]], [[Colchester]] kaj [[Brighton]]; brita-portugala pakto: RAF rajtas utiligi [[Acoroj]]n * [[1944]]: [[Ribelo de Varsovio]]: bataloj koncentriĝas en [[Śródmieście|Mezurbo]]; [[Pola Rezistomovado]]: taĉmento de [[kapitano]] Józef Modrzejewski likvidis la germanan taĉmenton de Sipo kaj SD veturantan al [[Tarnów]]; [[Mazovio]]: 2-a Infanteria Divizio de 1-a Armeo de Pola Soldataro anstataŭis fronte sovetajn taĉmentojn * [[1945]]: Malproksima Fronto: en [[Interna Mongolio]] soveta 17-a Armeo okupis Ĉifengon; en [[Japanio]] formiĝis nova registaro; [[Indonezio]] deklaris sendependecon de la [[Nederlanda Imperio]]; satira romano ''[[La Besto-Farmo]]'' de [[George Orwell]] aperis en [[Britio]] * [[1947]]: Oni malkaŝis [[landlimo]]n inter [[Dominio de Barato]] kaj [[Pakistano]] * [[1953]]: [[Anonimaj Narkotuloj]] unuafoje renkontiĝis en [[Suda Karolino]] (Usono); [[Stalinismo]]: Komunistaj regopovoj de [[Pola Popola Respubliko]] arestis 116 membrojn de la Asocio [[Libero kaj Sendependo]] * [[1956]]: [[Komunista Partio de Germanio]] estis eksterleĝigita kiel kontraŭkonstitucia * [[1959]]: [[Muzikalbumo]] ''[[Kind of Blue]]'' de [[Miles Davis]] aperis * [[1960]]: [[Gabono]] sendependiĝis (de [[Ekvatora Franca Afriko]]) * [[1962]]: unua [[viktimo]] en provo transiri la [[Berlina muro|Berlinan muron]], limgardistoj de [[GDR]] pafis al 18-jaraĝa Peter Fechar, kiu mortis en la t.n. "mortozono" * [[1968]]: [[Praga Printempo]]: [[Alexander Dubček]] renkontiĝis kun la hungara ŝtatestro [[János Kádár]], kiu klarigis, ke [[Moskvo]] ne intencas akcepti la situacion en [[Ĉeĥoslovakio]] kaj ke [[Leonid Breĵnev]] celas interveni perforte * [[1969]]: [[Uragano Camille]] trapasinta [[Apalaĉaj Montoj|Apalaĉajn Montojn]] en [[Virginio]] * [[1977]]: Soveta atoma [[glacirompilo]] [[Arktika (glacirompilo)|''Arktika'']] kiel unua atingis la [[norda poluso|Nordan poluson]] * [[1979]]: Premiero de la brita filmo ''[[Monty Python's Life of Brian|Vivo de Brian]]'' * [[1980]]: [[Strikoj en la Pola Marbordo]]: en [[Gdańsk]] oni prezentis [[21 postuloj]]n - la unua koncernis kreon de liberaj [[sindikato]]j * [[1982]]: En [[Langenhagen]] Fabriko de [[Philips]] lanĉis [[lumdisko]]n * [[1987]]: En malliberejo [[Spandau]] en [[Okcidenta Berlino]] [[pendumo|pendumis]] sin 93-jara [[Rudolf Hess]] * [[1989]]: [[Ali Akbar Haŝemi Rafsanĝani]] iĝis prezidento de Irano; [[Sejmo (Pollando)|Pola Sejmo]] establis Eksterordinaran Komisionon por esplori [[komunista krimo|komunistajn krimojn]] de [[funkciulo]]j de la Ministerio pri Internaj Aferoj de [[Pola Popola Respubliko]] dum la [[milita stato en Pollando]] * [[1991]]: [[Universitato de Varsovio]] unuafoje [[telekomunikado|ligis kontakton]], baze de [[protokolo]] [[IP]], kun [[Universitato de Kopenhago]] - simbola dato de la naskiĝo de pola [[Interreto]] * [[1998]]: [[Registaro de Rusio]] deklaris defaŭlton, do neeblecon pagi siajn ŝuldojn * [[1999]]: En [[tertremo]] en turka [[İzmit]] 17 mil personoj pereis kaj 44 vundiĝis * [[2008]]: 29-a [[Somera Olimpiko 2008|Somera Olimpiko]]: usona [[naĝado|naĝisto]] [[Michael Phelps]] gajnis ok orajn medalojn * [[2009]]: [[Inguŝio]]: en bomba [[atenco]] en [[Nazranj]] 20 personoj pereis kaj 138 vundiĝis * [[2011]]: [[Turkio|Turkaj]] aviadiloj komencis sestagan operacon ĉe la turka-[[Irako|iraka]] [[landlimo]] dum kiu ili [[bombo|bombis]] 132 celojn mortigante 90-100 [[kurdoj]]n * [[2015]]: Rezulte de [[trosekeco]] akvonivelo de [[Vistulo]] en [[Varsovio]] falis al la plej malalta nivelo ekde fino de la [[18-a jarcento]]; [[Terorismo]]: 20 personoj pereis kaj 130 vundiĝis en eksplodo de [[tubo]]bombo en [[Bankoko]] (Tajlando) * [[2017]]: Terorismo: [[Atenco de la 17-a de aŭgusto 2017 en Barcelono]] okazis * [[2019]]: Terorismo: [[Afganio]]: dum geedziĝa festo en [[Kabulo]] eksplodis [[bombo]] mortigante 63 homojn, 182 vundiĝis * [[2022]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: urbestro de [[Mikolajivo]] informis ke estis pripafita la Nacia Nigramara [[Universitato]]; en [[Nova Kaĥovka]] [[Armitaj fortoj]] de Ukrainio detruis rusian armean bazon - 12 soldatoj pereis, kaj en okupata [[Lisiĉansk]] 100 rusiaj soldatoj kaj ne malpli ol 20 [[funkciulo]]j de [[FSB]]; en [[Buĉa]] sur urba tombejo okazis solena entombigo de 21 loĝantoj, kies korpoj estis trovitaj post la [[masakro de Buĉa]]; [[Kanado]] per 450 mln da [[kanada dolaro|kanadaj dolaroj]] helpos al Ukrainio [[hejtado|hejtigi]] domojn == Naskiĝoj == * [[1465]]: [[Filiberto la 1-a de Savojo]], duko de [[Savojo]] (m. [[1482]]) * [[1473]]: [[Rikardo de Shrewsbury (1-a duko de Jorko)]], frato de [[Eduardo la 5-a (Anglio)]] (m. verŝajne en [[1483]]) * [[1601]]: [[Pierre de Fermat]], franca juristo kaj matematikisto (m. [[1665]]) * [[1629]]: [[Johano la 3-a Sobieski]], pola reĝo (m. [[1696]]) * [[1645]]: [[Jean de la Bruyère]], franca verkisto, juristo, moralisto (m. [[1696]]) * [[1686]]: [[Nicola Porpora]], itala komponisto, virtuozo de itala [[ario]] (m. [[1768]]) * [[1699]]: [[Johann Heinrich Hartung]], germana presisto kaj eldonisto (m. [[1756]]) * [[1753]]: [[Josef Dobrovský]], ĉeĥa filologo kaj historiisto (m. [[1829]]) * [[1768]]: [[Louis Charles Antoine Desaix]], franca nobelo kaj generalo (m. [[1800]]) * [[1797]]: [[Heinrich Kuhl]], germana [[naturalisto]], [[zoologo]] kaj [[fungoscienco|fungosciencisto]] (m. [[1821]]) * [[1830]]: [[Richard von Volkmann]], germana kirurgo, poeto kaj [[fabelo|fabelisto]] (m. [[1889]]) * [[1834]]: [[Peter Benoit]], flandra komponisto (m. [[1901]]) * [[1841]]: [[Fagundes Varela]], brazila poeto (m. [[1875]]) * [[1844]]: [[Meneliko la 2-a (Etiopio)|Meneliko la 2-a]], imperiestro de [[Etiopio]] (m. [[1913]]) * [[1851]]: [[Marthe Renate Fischer]], germana verkistino (m. [[1925]]) * [[1852]]: [[György Kiss (1852)|György Kiss]], hungara [[paŝtisto]] kaj [[skulptisto]] (m. [[1919]]) * [[1860]]: [[Adolf Franke]], germana geologo kaj paleontologo (m. [[1942]]) * [[1861]]: [[Ludwig von Hofmann]], germana pentristo kaj grafikisto (m. [[1945]]) * [[1865]]: [[Géza Némethy]], hungara [[filologo]], literaturhistoriisto, tradukisto, poeto, instruisto, profesoro (m. [[1937]]) * [[1869]]: [[József Tóth (pastro)|József Tóth]], hungara romkatolika eklezia verkisto (m. [[1924]]) * [[1871]]: [[Theodore Dreiser]], usona verkisto (m. [[1945]]) * [[1872]]: [[Traian Vuia (aviadisto)|Traian Vuia]], rumana advokato, pioniro de [[aviado]] (m. [[1950]]) * [[1876]]: [[Theodor Däubler]], aŭstra verkisto (m. [[1934]]) * [[1882]]: [[István Zsakó]], hungara, rumania hungara psikiatro (m. [[1966]]) * [[1880]]: [[Jenő Gagyi]], hungara verkisto kaj poeto (m. [[1936]]) * [[1884]]: [[Robert Hänsel]], germana instruisto kaj regionhistoriisto (m. [[1962]]) * [[1886]]: [[Stefan Bryła]], pola konstru-inĝeniero (m. [[1943]]) * [[1887]]: [[Karolo la 1-a (Aŭstrio)|Karolo la 1-a]], lasta imperiestro de Aŭstrio-Hungario, beatigita (m. [[1922]]) * [[1888]]: [[Otto Klepper]], germana juristo kaj politikisto (m. [[1957]]) * [[1889]]: [[Edmond Privat]], svisa verkisto, ĵurnalisto kaj historiisto, kunfondinto de "[[Juna Esperantisto]]", 15-jara partoprenanto de [[UK 1905]], aŭtoro de libroj pri la [[Esperanto-movado]], konata de esperantlingvaj elsendoj ĉe [[Svisa Radio Internacia]] kaj kiel parolisto dum [[Universala Kongreso de Esperanto|UK]]-j (m. [[1962]]) * [[1890]]: [[Harry Hopkins]], usona politikisto, [[ministro pri eksteraj aferoj]] (m. [[1946]]) * [[1894]]: [[Julius Kober]], germana regionhistoriisto kaj verkisto (m. [[1970]]) * [[1896]]: [[Josef Leitgeb]], aŭstra juristo, pedagogo kaj verkisto (m. [[1952]]) * [[1901]]: [[Hajni Kemény]], hungara poetino (m. [[1921]]) * [[1908]]: [[Bronisława Wajs - Papuŝa]], pola [[cigana lingvo|ciganlingva]] poetino (m. [[1987]]) * [[1911]]: [[Miĥail Botvinnik]], rusia, soveta [[ŝakisto]], ŝaka mondĉampiono (m. [[1995]]) * [[1912]]: [[Enrique Balech]], argentina natursciencisto, [[Esperanto-vortaristo]], honora membro de [[Argentina Esperanto-Ligo]] (m. [[2007]]) * [[1913]]: [[István Dimény]], rumania hungara ĵurnalisto (m. [[1973]]) * [[1913]]: [[Mark Felt]], usona [[FBI]]-agento en la [[skandalo Watergate|skandalo ''Watergate'']] (m. [[2008]]) * [[1920]]: [[Maureen O'Hara]], irlanda filmaktorino (m. [[2015]]) * [[1926]]: [[Jiang Zemin]], prezidento de Ĉinio, ĝenerala sekretario de la [[Komunista Partio de Ĉinio]] (m. [[2022]]) * [[1929]]: [[Gary Powers]], usona [[piloto]] kies spiona aviadilo estis paffaligita super Sovetunio (m. [[1977]]) * [[1930]]: [[Ted Hughes]], angla poeto kaj porinfana verkisto (m. [[1998]]) * [[1931]]: [[József Szakács]], rumania hungara verkisto (m. [[2010]]) * [[1931]]: [[István Ruha]], hungara violonisto kaj instruisto (m. [[2004]]) * [[1932]]: [[Vidiadhar Surajprasad Naipaul]], anglalingva Nobelpremiita verkisto (m. [[2018]]) * [[1940]]: [[Zofia Romaszewska]], pola fizikistino, aktivulino de [[Solidareco (Pollando)|''Solidareco'']] * [[1940]]: [[István Szőcs (kemiisto)|István Szőcs]], rumania hungara kemiisto * [[1941]]: [[Lothar Bisky]], germana politikisto, prezidanto de [[Eŭropa Maldekstro]] (m. [[2013]]) * [[1942]]: [[Muslim Magomajev]], azerbajĝana kaj sovetia kantisto ([[baritono]]) (m. [[2008]]) * [[1942]]: [[László Ujréti]], hungara aktoro kaj voĉoaktoro * [[1943]]: [[Géza Apáthy]], hungara ĵurnalisto, tradukisto kaj poeto (m. [[1976]]) * [[1943]]: [[Robert De Niro]], usona aktoro * [[1944]]: [[Istvén Géza Polonyi]], rumania hungara korkuracisto * [[1952]]: [[Věra Barandovská-Frank]], ĉeha-germana [[Klasika Filologio|klasika filologino]], [[esperantologio|esperantologo]] kaj [[interlingvistiko|interlingvisto]] * [[1953]]: [[Herta Müller]], germanlingva Nobelpremiita verkistino * [[1954]]: [[Luis Mandoki]], meksika reĝisoro, scenaristo kaj produktoro * [[1958]]: [[Gyöngyi Kerekes]], rumania hungara grafikistino * [[1965]]: [[Jasono (bildstriisto)|Jasono]], norvega [[bildliteraturo|bildstriisto]] * [[1970]]: [[Götz Kubitschek]], germana eldonisto * [[1977]]: [[William Gallas]], franca futbalisto * [[1977]]: [[Thierry Henry]], franca futbalisto * [[1977]]: [[Tarja Turunen]], finna kantistino * [[1998]]: [[Ilinca Băcilă]], rumana kantistino kaj [[jodlado|jodlistino]] == Mortoj == * [[309]]: [[Eŭsebio (papo)|Eŭsebio]], papo, sanktulo * [[1153]]: [[Eŭstako la 4-a (Grafo de Boulogne)]], filo de Reĝo [[Stefano (Anglio)]] (n. ĉirkaŭ 1130) * [[1304]]: [[Go-Fukakusa]], imperiestro de Japanio (n. [[1243]]) * [[1553]]: [[Karlo la 3-a de Savojo]], duko de Savojo (n. [[1486]]) * [[1676]]: [[Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen|Hans von Grimmelshausen]], germana verkisto (n. [[1622]]) * [[1681]]: [[Nikono]], [[patriarko]] de la [[Rusa Ortodoksa Eklezio]] (n. [[1605]]) * [[1753]]: [[Johann Balthasar Neumann]], germana arkitekto (n. [[1687]]) * [[1786]]: [[Frederiko la 2-a (Prusio)|Frederiko la 2-a]], reĝo de Prusio (n. [[1712]]) * [[1807]]: [[Johannes Nikolaus Tetens]], german-dana universitata profesoro, filozofo, matematikisto kaj natursciencisto (n. [[1736]]) * [[1809]]: [[Matthew Boulton]], angla fabrikanto, kunlaboranto de [[James Watt]] (n. [[1728]]) * [[1838]]: [[Lorenzo Da Ponte]], itala pastro, verkisto kaj [[libreto|libretisto]] (n. [[1749]]) * [[1850]]: [[José de San Martín]], argentina [[militisto]] (n. [[1778]]) * [[1880]]: [[Ole Bull]], norvega violonisto kaj komponisto (n. [[1810]]) * [[1882]]: [[Václav Bolemír Nebeský]], ĉeĥa poeto (n. [[1818]]) * [[1889]]: [[Károly Gergely]], hungara reformita pastro, pedagogo, tradukisto (n. [[1837]]) * [[1889]]: [[Ernst Frank]], germana komponisto kaj dirigento (n. [[1847]]) * [[1896]]: [[Bridget Driscoll]], irlandanino, unua viktimo de [[aŭtomobilo|aŭtomobila]] akcidento (n. ĉirkaŭ [[1851]]) * [[1899]]: [[Wilhelm Pertsch]], germana bibliotekisto, literatursciencisto, [[orientalisto]] kaj [[sanskrito|sanskritologo]] (n. [[1832]]) * [[1920]]: [[Andrzej Mielęcki]], pola [[kuracisto]], soci-politika aktivulo (n. [[1864]]) * [[1925]]: [[Ioan Slavici]], rumana romanverkisto, dramisto kaj ĵurnalisto (n. [[1848]]) * [[1929]]: [[Elek Benedek]], hungara verkisto (n. [[1859]]) * [[1932]]: [[Czesław Czyński]], pola [[okultismo|okultisto]], [[parapsikologio|parapsikologo]], [[hipnoto|hipnotisto]], [[kiromancio|kiromanciisto]], verkisto, volapukisto (n. [[1858]]) * [[1936]]: [[Joan Font i Giralt]], kataluna pastro, partoprenanto de [[UK 1909]], aktivulo de [[Katolika Esperanto-movado]], prezidanto de [[IKUE]], redaktoro kaj eldonisto de "[[Espero Katolika]]", prezidanto de kelke da [[Floraj Ludoj]] en [[Katalunio]], murdita (n. [[1899]]) * [[1938]]: [[Stepan Smal-Stotskyi]], aŭstra-ukraina slavisto kaj politikisto (n. [[1859]]) * [[1939]]: [[Wojciech Korfanty]], pola [[kristandemokratoj|kristandemokrata]] gvidanto, pola komisaro de [[Plebiscito en Supra Silezio]], gvidanto de la [[Tria Silezia Ribelo]], vicĉefministro (n. [[1873]]) * [[1943]]: [[Viktória Diamandy]], rumania hungara poetino, verkistino kaj dramistino (n. [[1896]]) * [[1944]]: [[Max Wagner]], germana komponisto (n. [[1865]]) * [[1947]]: [[Wilhelm Uhde]], germana kolektisto, artkritikisto, malkovrinto de talentuloj (n. [[1874]]) * [[1955]]: [[Fernand Léger]], franca pentristo kaj skulptisto (n. [[1881]]) * [[1958]]: [[Florent Schmitt]], franca komponisto (n. [[1870]]) * [[1965]]: [[Le Corbusier]], svisa arkitekto, pentristo, skulptisto, verkisto kaj mebla dezajnisto (n. [[1887]]) * [[1969]]: [[Ludwig Mies van der Rohe]], germana arkitekto (n. [[1886]]) * [[1969]]: [[Otto Stern]], germana Nobelpremiita fizikisto (n. [[1888]]) * [[1974]]: [[Aldo Palazzeschi]], itala verkisto kaj poeto (n. [[1885]]) * [[1978]]: [[Imre Kapusy]], hungara verkisto pri [[ekonomiko]] (n. [[1884]]) * [[1982]]: [[Ruth First]], sud-afrika komunistino (n. [[1925]]) * [[1984]]: [[Dezső Korniss]], hungara pentristo, grafikisto kaj belartpedagogo (n. [[1908]]) * [[1987]]: [[Clarence Brown]], usona reĝisoro kaj [[filmproduktisto]] (n. [[1890]]) * [[1987]]: [[Rudolf Hess]], [[Nacisocialisma Germana Laborista Partio|partiestro]] en [[Nazia Germanio]] (n. [[1894]]) * [[1996]]: [[Witold Urbanowicz]], pola [[flug-aso]] (n. [[1908]]) * [[2008]]: [[Károly Rédei (lingvisto)|Károly Rédei]], hungara lingvisto, profesoro (n. [[1932]]) * [[2010]]: [[Francesco Cossiga]], ĉefministro kaj prezidento de Italio (n. [[1928]]) * [[2014]]: [[Wolfgang Leonhard]], aŭstra-germana verkisto, historiisto kaj sovetologo, profesoro (n. [[1921]]) * [[2015]]: [[László Paskai]], hungara franciskano, [[primaso]] de Hungario (n. [[1927]]) * [[2018]]: [[Ezzatolah Entezami]], irana aktoro kaj reĝisoro (n. [[1924]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Romkatolika Eklezio]]: [[Eŭsebio (papo)|Eŭsebio]], papo * [[Nacia tago]] en [[Gabono]], tago de la sendependiĝo ([[1960]]) * [[Nacia tago]] en [[Indonezio]], proklamo de la sendependeco ([[1945]]) * [[Rastafarianismo]]: datreveno de [[Marcus Garvey]] * [[Brazilo]]: tago de historia patrimonio * Festo de la nigra kato <ref>[https://www.aspca.org/blog/celebrate-black-cat-appreciation-day-on-august-17 teksto ''Celebrate Black Cat Appreciation Day on August 17''] {{en}}</ref> == Tagoj de [[semajno]] == La '''17-a de aŭgusto''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; {{Projektoj}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]. ==Referencoj== {{referencoj}} [[Kategorio:17-a de aŭgusto| ]] [[Kategorio:Aŭgusto|17]] [[Kategorio:17-a tago de la monato|#08]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0817]] 30czkqhmhgubj3ysr21adkvaul70q3r 9363581 9363580 2026-04-30T04:58:21Z ThomasPusch 1869 + Ederson 9363581 wikitext text/x-wiki {{KalendaroAŭgusto}} {{Aŭgusto}} La '''17-a de aŭgusto''' estas la 229-a tago de la jaro (la 230-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 136 tagoj restas. Je la 17-a de aŭgusto okazis, interalie: == Eventoj == * [[309]]/[[310]]: Papo [[Eŭzebio]] estis [[ekziligo|ekziligita]] al [[Sicilio]] de imperiestro [[Maksencio]] * [[682]]: [[Leono la 2-a]] iĝis papo * [[986]]: Bizanca imperiestro [[Bazilo la 2-a]] estis venkita de [[bulgaroj]] ĉe [[montpasejo]] en meza [[Bulgario]] * [[1270]]: Al [[Krakovo]] alvenis kun tritaga [[pilgrimado|pilgrimo]] hungara reĝo [[Stefano la 5-a (Hungario)|Stefano la 5-a]] * [[1431]]: [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] deklaris [[milito]]n al Pollando invadante regionon de [[Dobrzyń nad Wisłą]], [[Kujavio]]n kaj [[Kujavia-Pomeria Provinco|Krajna]] * [[1455]]: [[Dektrijara Milito (1454–66)]]: germana urbo [[Allenstein]] kapitulacis antaŭ [[soldulo]]j de la ordeno de germanaj kavaliroj * [[1560]]: Reforma Parlamento de [[Skotlando]] aprobis [[protestantismo|protestantan]] [[kredokonfeso]]n, iniciatante la skotan reformadon kaj malvalidigante [[katolikismo]]n kiel nacia religio * [[1596]]: [[Kristiano la 4-a (Danio-Norvegio)|Kristiano la 4-a]] kroniĝis kiel reĝo de [[Danio-Norvegio]] * [[1648]]: [[Angla enlanda milito]]: en batalo apud [[Preston]] [[trupo]]j de [[Oliver Cromwell]] venkis subtenantojn de la reĝo * [[1667]]: [[Milito de Devolucio]]: franca armeo konkeris fortikaĵon [[Lille]] * [[1676]]: [[Skania Milito]]: venko de sveda armeo en batalo de [[Halmstad]] * [[1740]]: [[Benedikto la 14-a]] iĝis papo * [[1768]]: [[Bara Konfederacio]]: rusia armeo okupis [[Krakovo]]n * [[1786]]: [[Frederiko Vilhelmo la 2-a (Prusio)|Frederiko Vilhelmo la 2-a]] iĝis reĝo de Prusio * [[1812]]: [[Franca invado al Rusio]]: [[Napoleono Bonaparte]] konkeras [[Smolensk]] dum la tritaga sanga [[batalo de Smolensk (1812)|batalo de Smolensk]]; [[Miĥail Kutuzov]] estis nomumita ĉefkomandanto de rusa armeo * [[1833]]: [[Bazela Kantondisiĝo]]: [[Kantono Bazelo]] disiĝis en la duonkantonaj [[Kantono Bazelo Urba]] kaj [[Kantono Bazelo Kampara]] * [[1869]]: [[ĉevalo|Ĉevala]] [[tramtransporto en Brno]] ekfunkciis kiel unua linio en [[Ĉeĥio]] * [[1876]]: En [[Bayreuth]] okazis premiero de la kvara kaj lasta parto de ''[[La ringo de la Nibelungo]]'' de [[Richard Wagner]] * [[1892]]: Militista alianco inter la [[Rusia imperio]] kaj [[Francio]] estas subskribita * [[1896]]: [[Bridget Driscoll]] iĝis unua viktimo de [[trafikakcidento]] * [[1897]]: Korea Imperio proklamita, kiu daŭre estas regata de [[imperiestro]]j el la [[Joseon Dinastio]] * [[1898]]: En [[Moskvo]] oni komencis konstruon de la [[Ŝtata Muzeo de Belartoj Puŝkin|Ŝtata Muzeo de Belartoj]] * [[1914]]: [[Unua Mondmilito]]: Ofensivo de rusa imperia armeo kontraŭ [[Orienta Prusio]] komenciĝis — unua germana venko en la batalo de [[Stallupönen]] ĉe la [[Orienta Fronto (Unua mondmilito)|Orienta Fronto]]; en [[Lvovo]] (Lvivo) kreiĝis legio de [[Ukrainaj siĉ-pafistoj]] * [[1916]]: [[Unua Mondmilito]]: [[Reĝlando de Rumanio]] subskribis sekretan [[pakto]]n kun [[Triopa Entento]] por eniri la militon kontraŭ teritoriaj koncesioj en [[Aŭstrio-Hungario]] * [[1918]]: Ukraina politikisto [[Pavlo Skoropadskij]] enkondukis 8-horan [[labortago]]n * [[1919]]: [[Kontraŭpolismo]]: dum [[spektaklo]] en Pola Domo en [[Bydgoszcz]] eniris 100 soldatoj de Grenzschutz Ost, kiuj detruis la lokon, murdis kaj vundis kelkdekon de [[poloj]] * [[1919]]: [[Unua Silezia Ribelo]]: venko de poloj en batalo de [[Tychy|Paprocany]] * [[1920]]: [[Plebiscito en Supra Silezio]]: germana [[komunismo|komunista]] taĉmento atakis inspektejon de la Interalianca Komisiono en [[Katowice]]; [[Pola-bolŝevika milito|Soveta-Pola Milito]]: En batalo de Zadwórze (apud [[Lvovo]]) [[bataliono]] de volontuloj de Lvova [[junularo]] dum la tuta tago haltigis [[kavalerio]]n de la [[Ruĝa Armeo]] * [[1930]]: Hispanaj republikanaj kaj kontraŭmonarkiaj partioj subskribis la pakton de [[Donostio]], kuniniciatita de [[Niceto Alcalá-Zamora]] * [[1932]]: [[Dua Pola Respubliko]]: en [[Vilno]] oni malfermis [[flughaveno]]n * [[1940]]: [[Germana okupado de Pollando]]: germanoj komencis detrui monumenton al [[Adam Mickiewicz]] en [[Krakovo]]; Supera Gvidantaro de [[Wehrmacht]] anoncis "totalan blokadon" de [[Britio]] — en la zono estos sen averto detruataj ĉiuj [[ŝipo]]j * [[1941]]: Al [[koncentrejo Mauthausen-Gusen]] oni sendis 67 polojn; [[Atlantiko]]: batalo pri [[konvojo]] OG-71 okcidente de [[Irlando]] komencita - sinkis 8 ŝipoj, [[destrojero]] kaj [[korveto]]; [[Nord-Afrika kampanjo]]: apud [[Aleksandrio]] komenco de koncentriĝo de la [[Unua Aŭtonomeca Paraŝutista Brigado|Memstara Brigado de Karpatoj-Pafistoj]] * [[1942]]: [[Operaco Reinhardt]]: [[Ordnungspolizei|Germana polico]] pafmortigis en [[Radom]] ĉirkaŭ 1000 judojn; Sauckel ordonis de [[Ĝenerala Gubernio]] liveri 140 mil personojn por [[trudlaboro]] en [[Tria Regno]]; [[Heinrich Himmler]] ordonis forigi de [[Alzaco]] fremdlandanojn; [[Marista infanterio de Usono]] atakis japanojn en [[atolo]] Makin sur [[Gilbertoj|Gilbertaj insuloj]]; unuaj atakoj de usonaj pezaj [[bombaviadilo]]j en Eŭropo: bombaviadiloj [[B-17]] atakis fervojan nodon en [[Sotteville-lès-Rouen]]; nokte brita aerarmeo atakis [[Osnabrück]]; japanaj [[destrojero]]j albordigis taĉmenton sur [[Guadalcanal (Salomonoj)|Guadalcanal]] * [[1943]]: [[Itala kampanjo]]: lastaj germanaj kaj italaj taĉmentoj evakuiĝis de [[Sicilio]] - tra [[Mesina Markolo]] oni veturigis 62 mil italajn soldatojn kaj 39 569 germanajn; trupoj de Aliancanoj eniris al [[Mesino]]; 8-a Aer-Armeo de Usono perdis 60 bombistojn super [[Schweinfurt]] kaj [[Regensburg]]; nokte unua aerbombado de [[RAF]] kontraŭ germana raketa centro en [[Peenemünde]] sur la insulo [[Usedom]]; germana Afrika Bomba Skadro atakis [[Lincoln]], [[Colchester]] kaj [[Brighton]]; brita-portugala pakto: RAF rajtas utiligi [[Acoroj]]n * [[1944]]: [[Ribelo de Varsovio]]: bataloj koncentriĝas en [[Śródmieście|Mezurbo]]; [[Pola Rezistomovado]]: taĉmento de [[kapitano]] Józef Modrzejewski likvidis la germanan taĉmenton de Sipo kaj SD veturantan al [[Tarnów]]; [[Mazovio]]: 2-a Infanteria Divizio de 1-a Armeo de Pola Soldataro anstataŭis fronte sovetajn taĉmentojn * [[1945]]: Malproksima Fronto: en [[Interna Mongolio]] soveta 17-a Armeo okupis Ĉifengon; en [[Japanio]] formiĝis nova registaro; [[Indonezio]] deklaris sendependecon de la [[Nederlanda Imperio]]; satira romano ''[[La Besto-Farmo]]'' de [[George Orwell]] aperis en [[Britio]] * [[1947]]: Oni malkaŝis [[landlimo]]n inter [[Dominio de Barato]] kaj [[Pakistano]] * [[1953]]: [[Anonimaj Narkotuloj]] unuafoje renkontiĝis en [[Suda Karolino]] (Usono); [[Stalinismo]]: Komunistaj regopovoj de [[Pola Popola Respubliko]] arestis 116 membrojn de la Asocio [[Libero kaj Sendependo]] * [[1956]]: [[Komunista Partio de Germanio]] estis eksterleĝigita kiel kontraŭkonstitucia * [[1959]]: [[Muzikalbumo]] ''[[Kind of Blue]]'' de [[Miles Davis]] aperis * [[1960]]: [[Gabono]] sendependiĝis (de [[Ekvatora Franca Afriko]]) * [[1962]]: unua [[viktimo]] en provo transiri la [[Berlina muro|Berlinan muron]], limgardistoj de [[GDR]] pafis al 18-jaraĝa Peter Fechar, kiu mortis en la t.n. "mortozono" * [[1968]]: [[Praga Printempo]]: [[Alexander Dubček]] renkontiĝis kun la hungara ŝtatestro [[János Kádár]], kiu klarigis, ke [[Moskvo]] ne intencas akcepti la situacion en [[Ĉeĥoslovakio]] kaj ke [[Leonid Breĵnev]] celas interveni perforte * [[1969]]: [[Uragano Camille]] trapasinta [[Apalaĉaj Montoj|Apalaĉajn Montojn]] en [[Virginio]] * [[1977]]: Soveta atoma [[glacirompilo]] [[Arktika (glacirompilo)|''Arktika'']] kiel unua atingis la [[norda poluso|Nordan poluson]] * [[1979]]: Premiero de la brita filmo ''[[Monty Python's Life of Brian|Vivo de Brian]]'' * [[1980]]: [[Strikoj en la Pola Marbordo]]: en [[Gdańsk]] oni prezentis [[21 postuloj]]n - la unua koncernis kreon de liberaj [[sindikato]]j * [[1982]]: En [[Langenhagen]] Fabriko de [[Philips]] lanĉis [[lumdisko]]n * [[1987]]: En malliberejo [[Spandau]] en [[Okcidenta Berlino]] [[pendumo|pendumis]] sin 93-jara [[Rudolf Hess]] * [[1989]]: [[Ali Akbar Haŝemi Rafsanĝani]] iĝis prezidento de Irano; [[Sejmo (Pollando)|Pola Sejmo]] establis Eksterordinaran Komisionon por esplori [[komunista krimo|komunistajn krimojn]] de [[funkciulo]]j de la Ministerio pri Internaj Aferoj de [[Pola Popola Respubliko]] dum la [[milita stato en Pollando]] * [[1991]]: [[Universitato de Varsovio]] unuafoje [[telekomunikado|ligis kontakton]], baze de [[protokolo]] [[IP]], kun [[Universitato de Kopenhago]] - simbola dato de la naskiĝo de pola [[Interreto]] * [[1998]]: [[Registaro de Rusio]] deklaris defaŭlton, do neeblecon pagi siajn ŝuldojn * [[1999]]: En [[tertremo]] en turka [[İzmit]] 17 mil personoj pereis kaj 44 vundiĝis * [[2008]]: 29-a [[Somera Olimpiko 2008|Somera Olimpiko]]: usona [[naĝado|naĝisto]] [[Michael Phelps]] gajnis ok orajn medalojn * [[2009]]: [[Inguŝio]]: en bomba [[atenco]] en [[Nazranj]] 20 personoj pereis kaj 138 vundiĝis * [[2011]]: [[Turkio|Turkaj]] aviadiloj komencis sestagan operacon ĉe la turka-[[Irako|iraka]] [[landlimo]] dum kiu ili [[bombo|bombis]] 132 celojn mortigante 90-100 [[kurdoj]]n * [[2015]]: Rezulte de [[trosekeco]] akvonivelo de [[Vistulo]] en [[Varsovio]] falis al la plej malalta nivelo ekde fino de la [[18-a jarcento]]; [[Terorismo]]: 20 personoj pereis kaj 130 vundiĝis en eksplodo de [[tubo]]bombo en [[Bankoko]] (Tajlando) * [[2017]]: Terorismo: [[Atenco de la 17-a de aŭgusto 2017 en Barcelono]] okazis * [[2019]]: Terorismo: [[Afganio]]: dum geedziĝa festo en [[Kabulo]] eksplodis [[bombo]] mortigante 63 homojn, 182 vundiĝis * [[2022]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: urbestro de [[Mikolajivo]] informis ke estis pripafita la Nacia Nigramara [[Universitato]]; en [[Nova Kaĥovka]] [[Armitaj fortoj]] de Ukrainio detruis rusian armean bazon - 12 soldatoj pereis, kaj en okupata [[Lisiĉansk]] 100 rusiaj soldatoj kaj ne malpli ol 20 [[funkciulo]]j de [[FSB]]; en [[Buĉa]] sur urba tombejo okazis solena entombigo de 21 loĝantoj, kies korpoj estis trovitaj post la [[masakro de Buĉa]]; [[Kanado]] per 450 mln da [[kanada dolaro|kanadaj dolaroj]] helpos al Ukrainio [[hejtado|hejtigi]] domojn == Naskiĝoj == * [[1465]]: [[Filiberto la 1-a de Savojo]], duko de [[Savojo]] (m. [[1482]]) * [[1473]]: [[Rikardo de Shrewsbury (1-a duko de Jorko)]], frato de [[Eduardo la 5-a (Anglio)]] (m. verŝajne en [[1483]]) * [[1601]]: [[Pierre de Fermat]], franca juristo kaj matematikisto (m. [[1665]]) * [[1629]]: [[Johano la 3-a Sobieski]], pola reĝo (m. [[1696]]) * [[1645]]: [[Jean de la Bruyère]], franca verkisto, juristo, moralisto (m. [[1696]]) * [[1686]]: [[Nicola Porpora]], itala komponisto, virtuozo de itala [[ario]] (m. [[1768]]) * [[1699]]: [[Johann Heinrich Hartung]], germana presisto kaj eldonisto (m. [[1756]]) * [[1753]]: [[Josef Dobrovský]], ĉeĥa filologo kaj historiisto (m. [[1829]]) * [[1768]]: [[Louis Charles Antoine Desaix]], franca nobelo kaj generalo (m. [[1800]]) * [[1797]]: [[Heinrich Kuhl]], germana [[naturalisto]], [[zoologo]] kaj [[fungoscienco|fungosciencisto]] (m. [[1821]]) * [[1830]]: [[Richard von Volkmann]], germana kirurgo, poeto kaj [[fabelo|fabelisto]] (m. [[1889]]) * [[1834]]: [[Peter Benoit]], flandra komponisto (m. [[1901]]) * [[1841]]: [[Fagundes Varela]], brazila poeto (m. [[1875]]) * [[1844]]: [[Meneliko la 2-a (Etiopio)|Meneliko la 2-a]], imperiestro de [[Etiopio]] (m. [[1913]]) * [[1851]]: [[Marthe Renate Fischer]], germana verkistino (m. [[1925]]) * [[1852]]: [[György Kiss (1852)|György Kiss]], hungara [[paŝtisto]] kaj [[skulptisto]] (m. [[1919]]) * [[1860]]: [[Adolf Franke]], germana geologo kaj paleontologo (m. [[1942]]) * [[1861]]: [[Ludwig von Hofmann]], germana pentristo kaj grafikisto (m. [[1945]]) * [[1865]]: [[Géza Némethy]], hungara [[filologo]], literaturhistoriisto, tradukisto, poeto, instruisto, profesoro (m. [[1937]]) * [[1869]]: [[József Tóth (pastro)|József Tóth]], hungara romkatolika eklezia verkisto (m. [[1924]]) * [[1871]]: [[Theodore Dreiser]], usona verkisto (m. [[1945]]) * [[1872]]: [[Traian Vuia (aviadisto)|Traian Vuia]], rumana advokato, pioniro de [[aviado]] (m. [[1950]]) * [[1876]]: [[Theodor Däubler]], aŭstra verkisto (m. [[1934]]) * [[1882]]: [[István Zsakó]], hungara, rumania hungara psikiatro (m. [[1966]]) * [[1880]]: [[Jenő Gagyi]], hungara verkisto kaj poeto (m. [[1936]]) * [[1884]]: [[Robert Hänsel]], germana instruisto kaj regionhistoriisto (m. [[1962]]) * [[1886]]: [[Stefan Bryła]], pola konstru-inĝeniero (m. [[1943]]) * [[1887]]: [[Karolo la 1-a (Aŭstrio)|Karolo la 1-a]], lasta imperiestro de Aŭstrio-Hungario, beatigita (m. [[1922]]) * [[1888]]: [[Otto Klepper]], germana juristo kaj politikisto (m. [[1957]]) * [[1889]]: [[Edmond Privat]], svisa verkisto, ĵurnalisto kaj historiisto, kunfondinto de "[[Juna Esperantisto]]", 15-jara partoprenanto de [[UK 1905]], aŭtoro de libroj pri la [[Esperanto-movado]], konata de esperantlingvaj elsendoj ĉe [[Svisa Radio Internacia]] kaj kiel parolisto dum [[Universala Kongreso de Esperanto|UK]]-j (m. [[1962]]) * [[1890]]: [[Harry Hopkins]], usona politikisto, [[ministro pri eksteraj aferoj]] (m. [[1946]]) * [[1894]]: [[Julius Kober]], germana regionhistoriisto kaj verkisto (m. [[1970]]) * [[1896]]: [[Josef Leitgeb]], aŭstra juristo, pedagogo kaj verkisto (m. [[1952]]) * [[1901]]: [[Hajni Kemény]], hungara poetino (m. [[1921]]) * [[1908]]: [[Bronisława Wajs - Papuŝa]], pola [[cigana lingvo|ciganlingva]] poetino (m. [[1987]]) * [[1911]]: [[Miĥail Botvinnik]], rusia, soveta [[ŝakisto]], ŝaka mondĉampiono (m. [[1995]]) * [[1912]]: [[Enrique Balech]], argentina natursciencisto, [[Esperanto-vortaristo]], honora membro de [[Argentina Esperanto-Ligo]] (m. [[2007]]) * [[1913]]: [[István Dimény]], rumania hungara ĵurnalisto (m. [[1973]]) * [[1913]]: [[Mark Felt]], usona [[FBI]]-agento en la [[skandalo Watergate|skandalo ''Watergate'']] (m. [[2008]]) * [[1920]]: [[Maureen O'Hara]], irlanda filmaktorino (m. [[2015]]) * [[1926]]: [[Jiang Zemin]], prezidento de Ĉinio, ĝenerala sekretario de la [[Komunista Partio de Ĉinio]] (m. [[2022]]) * [[1929]]: [[Gary Powers]], usona [[piloto]] kies spiona aviadilo estis paffaligita super Sovetunio (m. [[1977]]) * [[1930]]: [[Ted Hughes]], angla poeto kaj porinfana verkisto (m. [[1998]]) * [[1931]]: [[József Szakács]], rumania hungara verkisto (m. [[2010]]) * [[1931]]: [[István Ruha]], hungara violonisto kaj instruisto (m. [[2004]]) * [[1932]]: [[Vidiadhar Surajprasad Naipaul]], anglalingva Nobelpremiita verkisto (m. [[2018]]) * [[1940]]: [[Zofia Romaszewska]], pola fizikistino, aktivulino de [[Solidareco (Pollando)|''Solidareco'']] * [[1940]]: [[István Szőcs (kemiisto)|István Szőcs]], rumania hungara kemiisto * [[1941]]: [[Lothar Bisky]], germana politikisto, prezidanto de [[Eŭropa Maldekstro]] (m. [[2013]]) * [[1942]]: [[Muslim Magomajev]], azerbajĝana kaj sovetia kantisto ([[baritono]]) (m. [[2008]]) * [[1942]]: [[László Ujréti]], hungara aktoro kaj voĉoaktoro * [[1943]]: [[Géza Apáthy]], hungara ĵurnalisto, tradukisto kaj poeto (m. [[1976]]) * [[1943]]: [[Robert De Niro]], usona aktoro * [[1944]]: [[Istvén Géza Polonyi]], rumania hungara korkuracisto * [[1952]]: [[Věra Barandovská-Frank]], ĉeha-germana [[Klasika Filologio|klasika filologino]], [[esperantologio|esperantologo]] kaj [[interlingvistiko|interlingvisto]] * [[1953]]: [[Herta Müller]], germanlingva Nobelpremiita verkistino * [[1954]]: [[Luis Mandoki]], meksika reĝisoro, scenaristo kaj produktoro * [[1958]]: [[Gyöngyi Kerekes]], rumania hungara grafikistino * [[1965]]: [[Jasono (bildstriisto)|Jasono]], norvega [[bildliteraturo|bildstriisto]] * [[1970]]: [[Götz Kubitschek]], germana eldonisto * [[1977]]: [[William Gallas]], franca futbalisto * [[1977]]: [[Thierry Henry]], franca futbalisto * [[1977]]: [[Tarja Turunen]], finna kantistino * [[1998]]: [[Ilinca Băcilă]], rumana kantistino kaj [[jodlado|jodlistino]] * [[1993]]: [[Ederson]] aŭ je plena nomo ''Ederson Moraes'', brazila futbalisto == Mortoj == * [[309]]: [[Eŭsebio (papo)|Eŭsebio]], papo, sanktulo * [[1153]]: [[Eŭstako la 4-a (Grafo de Boulogne)]], filo de Reĝo [[Stefano (Anglio)]] (n. ĉirkaŭ 1130) * [[1304]]: [[Go-Fukakusa]], imperiestro de Japanio (n. [[1243]]) * [[1553]]: [[Karlo la 3-a de Savojo]], duko de Savojo (n. [[1486]]) * [[1676]]: [[Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen|Hans von Grimmelshausen]], germana verkisto (n. [[1622]]) * [[1681]]: [[Nikono]], [[patriarko]] de la [[Rusa Ortodoksa Eklezio]] (n. [[1605]]) * [[1753]]: [[Johann Balthasar Neumann]], germana arkitekto (n. [[1687]]) * [[1786]]: [[Frederiko la 2-a (Prusio)|Frederiko la 2-a]], reĝo de Prusio (n. [[1712]]) * [[1807]]: [[Johannes Nikolaus Tetens]], german-dana universitata profesoro, filozofo, matematikisto kaj natursciencisto (n. [[1736]]) * [[1809]]: [[Matthew Boulton]], angla fabrikanto, kunlaboranto de [[James Watt]] (n. [[1728]]) * [[1838]]: [[Lorenzo Da Ponte]], itala pastro, verkisto kaj [[libreto|libretisto]] (n. [[1749]]) * [[1850]]: [[José de San Martín]], argentina [[militisto]] (n. [[1778]]) * [[1880]]: [[Ole Bull]], norvega violonisto kaj komponisto (n. [[1810]]) * [[1882]]: [[Václav Bolemír Nebeský]], ĉeĥa poeto (n. [[1818]]) * [[1889]]: [[Károly Gergely]], hungara reformita pastro, pedagogo, tradukisto (n. [[1837]]) * [[1889]]: [[Ernst Frank]], germana komponisto kaj dirigento (n. [[1847]]) * [[1896]]: [[Bridget Driscoll]], irlandanino, unua viktimo de [[aŭtomobilo|aŭtomobila]] akcidento (n. ĉirkaŭ [[1851]]) * [[1899]]: [[Wilhelm Pertsch]], germana bibliotekisto, literatursciencisto, [[orientalisto]] kaj [[sanskrito|sanskritologo]] (n. [[1832]]) * [[1920]]: [[Andrzej Mielęcki]], pola [[kuracisto]], soci-politika aktivulo (n. [[1864]]) * [[1925]]: [[Ioan Slavici]], rumana romanverkisto, dramisto kaj ĵurnalisto (n. [[1848]]) * [[1929]]: [[Elek Benedek]], hungara verkisto (n. [[1859]]) * [[1932]]: [[Czesław Czyński]], pola [[okultismo|okultisto]], [[parapsikologio|parapsikologo]], [[hipnoto|hipnotisto]], [[kiromancio|kiromanciisto]], verkisto, volapukisto (n. [[1858]]) * [[1936]]: [[Joan Font i Giralt]], kataluna pastro, partoprenanto de [[UK 1909]], aktivulo de [[Katolika Esperanto-movado]], prezidanto de [[IKUE]], redaktoro kaj eldonisto de "[[Espero Katolika]]", prezidanto de kelke da [[Floraj Ludoj]] en [[Katalunio]], murdita (n. [[1899]]) * [[1938]]: [[Stepan Smal-Stotskyi]], aŭstra-ukraina slavisto kaj politikisto (n. [[1859]]) * [[1939]]: [[Wojciech Korfanty]], pola [[kristandemokratoj|kristandemokrata]] gvidanto, pola komisaro de [[Plebiscito en Supra Silezio]], gvidanto de la [[Tria Silezia Ribelo]], vicĉefministro (n. [[1873]]) * [[1943]]: [[Viktória Diamandy]], rumania hungara poetino, verkistino kaj dramistino (n. [[1896]]) * [[1944]]: [[Max Wagner]], germana komponisto (n. [[1865]]) * [[1947]]: [[Wilhelm Uhde]], germana kolektisto, artkritikisto, malkovrinto de talentuloj (n. [[1874]]) * [[1955]]: [[Fernand Léger]], franca pentristo kaj skulptisto (n. [[1881]]) * [[1958]]: [[Florent Schmitt]], franca komponisto (n. [[1870]]) * [[1965]]: [[Le Corbusier]], svisa arkitekto, pentristo, skulptisto, verkisto kaj mebla dezajnisto (n. [[1887]]) * [[1969]]: [[Ludwig Mies van der Rohe]], germana arkitekto (n. [[1886]]) * [[1969]]: [[Otto Stern]], germana Nobelpremiita fizikisto (n. [[1888]]) * [[1974]]: [[Aldo Palazzeschi]], itala verkisto kaj poeto (n. [[1885]]) * [[1978]]: [[Imre Kapusy]], hungara verkisto pri [[ekonomiko]] (n. [[1884]]) * [[1982]]: [[Ruth First]], sud-afrika komunistino (n. [[1925]]) * [[1984]]: [[Dezső Korniss]], hungara pentristo, grafikisto kaj belartpedagogo (n. [[1908]]) * [[1987]]: [[Clarence Brown]], usona reĝisoro kaj [[filmproduktisto]] (n. [[1890]]) * [[1987]]: [[Rudolf Hess]], [[Nacisocialisma Germana Laborista Partio|partiestro]] en [[Nazia Germanio]] (n. [[1894]]) * [[1996]]: [[Witold Urbanowicz]], pola [[flug-aso]] (n. [[1908]]) * [[2008]]: [[Károly Rédei (lingvisto)|Károly Rédei]], hungara lingvisto, profesoro (n. [[1932]]) * [[2010]]: [[Francesco Cossiga]], ĉefministro kaj prezidento de Italio (n. [[1928]]) * [[2014]]: [[Wolfgang Leonhard]], aŭstra-germana verkisto, historiisto kaj sovetologo, profesoro (n. [[1921]]) * [[2015]]: [[László Paskai]], hungara franciskano, [[primaso]] de Hungario (n. [[1927]]) * [[2018]]: [[Ezzatolah Entezami]], irana aktoro kaj reĝisoro (n. [[1924]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Romkatolika Eklezio]]: [[Eŭsebio (papo)|Eŭsebio]], papo * [[Nacia tago]] en [[Gabono]], tago de la sendependiĝo ([[1960]]) * [[Nacia tago]] en [[Indonezio]], proklamo de la sendependeco ([[1945]]) * [[Rastafarianismo]]: datreveno de [[Marcus Garvey]] * [[Brazilo]]: tago de historia patrimonio * Festo de la nigra kato <ref>[https://www.aspca.org/blog/celebrate-black-cat-appreciation-day-on-august-17 teksto ''Celebrate Black Cat Appreciation Day on August 17''] {{en}}</ref> == Tagoj de [[semajno]] == La '''17-a de aŭgusto''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; {{Projektoj}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]. ==Referencoj== {{referencoj}} [[Kategorio:17-a de aŭgusto| ]] [[Kategorio:Aŭgusto|17]] [[Kategorio:17-a tago de la monato|#08]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0817]] jlmpd6wj13a1hxzhd53cley1ffx5qr4 0 4941 9363603 9173967 2026-04-30T06:04:24Z ThomasPusch 1869 /* Naskiĝoj */ 9363603 wikitext text/x-wiki {{KalendaroDecembro}} {{decembro}} La '''15-a de decembro''' estas la 349-a tago de la jaro (la 350-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 16 tagoj restas. Je la 15-a de decembro okazis, interalie: ==Eventoj== * [[533]]: [[Bizanca Imperio|Bizanca armeo]] venkis [[vandaloj]]n en [[batalo]] de Trikamarum (en la regiono de [[Kartageno]]) - falis ilia afrika ŝtato, ekzistanta de 435 * [[687]]: [[Serĝo la 1-a]] iĝis papo * [[1256]]: [[Mongoloj]] komandataj de [[Hulagu]] konkeris montaran fortreson Alamut apartenantan al [[asasinoj]] en la hodiaŭa [[Irano]] * [[1467]]: Moldava princo [[Stefano la 3-a (Moldavio)|Stefano la 3-a]] venkis en batalo de [[Baia]] hungarajn invadintojn de la reĝo [[Matiaso la 1-a (Hungario)|Matiaso la 1-a]] * [[1612]]: Germana astronomo [[Simon Marius]] prilaboris la unuan priskribon de [[Andromeda galaksio]], baziĝantan sur [[teleskopo|teleskopaj]] observadoj * [[1745]]: Reĝo de [[Reĝlando Prusio|Prusio]] [[Frederiko la 2-a (Prusio)|Frederiko la 2-a]] invadis [[Saksio]]n kaj venkis [[Aŭgusto la 3-a (Pollando-Litovio)|Aŭguston la 3-an]] en la batalo apud Kesseldorf * [[1791]]: [[Bill of Rights (Usono)|Unuaj 10 amendoj]] al la [[Usona Konstitucio]] ekvalidis * [[1809]]: [[Napoleono Bonaparte]] kaj [[Jozefino de Beauharnais]] divorciĝis * [[1852]]: Angla astronomo [[John Russell Hind]] malkovris asteroidon [[23 Talio|Talio]] * [[1868]]: Sur la insulo [[Hokajdo]] kreiĝis la unua en [[Azio]] [[respubliko]] en la [[moderna epoko]], kreita de [[Tokugawa (klano)|klano Tokugawa]] * [[1879]]: Kadre de la dua brita-afgana milito komenciĝis batalo de [[Kabulo]] * [[1891]]: [[Masaĉuseco]]: en [[Springfield (Masaĉuseco)|Springfield]] okazis la unua [[matĉo]] de [[korbopilkado]] * [[1895]]: Kadre de la unua itala-etiopia milito la etiopia armeo komencis sieĝon de [[Mekele]] * [[1895]]: Germana sporta klubo [[Eintracht Braunschweig]] fondita en [[Brunsvigo]]; [[Joaquim Maria Machado de Assis]] estis proklamita prezidanto de [[Brazila Beletristika Akademio]] * [[1900]]: Nacia [[Artgalerio]] Zachęta malfermiĝis en [[Varsovio]] * [[1914]]: [[Unua Mondmilito]]: Aŭstraj unuoj post kvartaga [[batalo]] pri [[Krosno]] forĵetis la rusan armeon de la urbo * [[1916]]:[[Unua Mondmilito]]: Militaj operacoj en la [[batalo apud Verdun]] finiĝis * [[1917]]: [[bolŝevismo|Bolŝevisma]] registaro subskribis [[armistico]]n kun [[Centraj Potencoj]]; en [[Kiŝinevo]] fondiĝis [[Moldavio (apartigilo)|Moldava]] Demokratia Respubliko; [[Ukraina Centra Konsilio]] aprobis leĝon starigantan Ĝeneralan [[Tribunalo]]n * [[1918]]: Unua distinga signo - la [[ruĝa stelo]] - estis enkondukita en [[Ruĝa Armeo]]; en [[Grodno|Grodna]] Gubernio de [[Belorusa Popola Respubliko]] okazis [[kamparano|kamparana]] kongreso; pro la [[ribelo de Grandpolujo|ribelo de]] [[Grandpollando]] la pola registaro rompis diplomatiajn rilatojn kun [[Germanio]] – samtempe oni decidis pri nepreco elekti polajn reprezentantojn el la teritorio de [[dispartigoj de Pollando-Litovio|prusa aneksaĵo]] al [[Sejmo (Pollando)|Sejmo]] * [[1923]]: Traktato pri [[amikeco]] inter [[Turkio]] kaj [[Hungario]] estis subskribita en [[Istanbulo]] * [[1925]]: [[Reza Ŝaho Pahlavi]] iĝis [[ŝaho]] de Irano * [[1932]]: Ĉeso de ukrainigo en [[Fora Oriento]], [[Kazaĥio]], [[Centra Azio]], Centra [[Ĉernozjomo|Ĉernozjoma]] Regiono — komenco de la [[tradukado]] de [[ukraina]]j publikaĵoj en la [[rusa]]n lingvon * [[1934]]: En [[Kievo]] [[NKVD]] pafmortigis 28 "membrojn" de fikcia "Unio de Ukrainaj Naciistoj" * [[1936]]: [[Dua Pola Respubliko]]: unua [[elektro|elektra]] [[fervojlinio]] ekfunkciis inter [[Varsovio]]-[[Otwock]] kaj Varsovio-[[Pruszków]] * [[1937]]: [[Hispana Enlanda Milito]]: batalo de [[Teruelo]] komenciĝis * [[1938]]: Enkonduko de plibonigita germana ĉifrilo [[Enigma]]; [[Dua respubliko de Ĉeĥoslovakio]]: nacia asembleo aprobis leĝon, kiu ebligis al registraro anstataŭigi leĝojn per registraraj direktivoj kaj ŝanĝi la [[konstitucio]]n, kio signifis pereon de [[demokratio]] en [[Ĉeĥoslovakio]]. * [[1939]]: [[Germana okupado de Pollando|Okupado de Pollando]]: en [[Ĉefgubernio|Ĝenerala Gubernio]] fondiĝis [[Emisio|Emisia]] Banko de Pollando - unusola [[kredito|kredita]] institucio kun la nomo [[Pollando]] por instigi konfidon de la pola socio; regopovoj de ĜG konfiskis [[radio]]aparatojn, kiujn ankoraŭ posedis poloj kaj judoj; [[konspiro|konspira]] gazeto "Wiadomości Polskie" (Polaj Sciigoj) aperis; [[Litovio|litovaj]] [[okupado|okupaciaj]] regopovoj fermis [[Universitato Vilno|Vilnan Universitaton]]; de [[Latvio]] al enkorpigitaj al [[Tria Regno]] polaj teritorioj alvenis ĉirkaŭ 50 mil [[baltaj germanoj]], setligitaj dum la lastaj 45 tagoj; [[pola ekzila registaro|pola ekzila ministro]] pri eksteraj aferoj [[August Zaleski]] dissendis telegramojn al diplomatiejoj en [[Londono]], [[Vaŝingtono]], [[Parizo]] kaj [[Ankaro]] pri tragika situo de polaj [[militkaptito]]j en [[Sovetunio]], kun helpo-peto pri ilia sorto; premiero de la usona filmo [[Gone with the Wind|''Forigita per la vento'']] * [[1940]]: Sur polaj teritorioj enkorpigitaj al [[Belorusa SSR]] kaj [[Ukraina SSR]] okazis lokaj [[baloto]]j; [[germanoj]] kreis en [[Tomaszów Mazowiecki]] judan [[geto]]n, gardatan de [[kunlaborismo|kunlaborisma]] juda polico — marte 1941 loĝis tie pli ol 15 mil [[judoj]]n, el kiuj 14 000 estis poste [[murdo|murditaj]] en [[Treblinka (koncentrejo)|koncentrejo Teblinka]]; Ministerio pri klerigado kaj [[propagando]] de [[Nazia Germanio]] laŭ propono de [[Gestapo]] en [[Poznano]] malpermesis distribuon de polaj kaj germanaj publikaĵoj pri Pollando; marŝalo de Pollando [[Edward Rydz-Śmigły]] fuĝis de internigejo en Rumanio kaj iris kaŝnome al Hungario * [[1941]]: [[Hans Frank]] akceptis estintan polan [[ambasadoro]]n en [[Berlino]], kiu petis [[amnestio]]n okaze de alproksimiĝanta [[Kristnasko]] por parto de poloj antaŭ ĉio tenataj en [[koncentrejo]] en [[Aŭŝvico]] kaj petis mildigon de traktado de poloj en [[Galicio]] (la vizito kritikita de [[konspiro|konspira]] "[[Biuletyn Informacyjny]]"); estro de [[distrikto Grójec]] promesis premion de [[tuno|tun]]dekono da [[greno]] pro indiko de ĉiu kaŝiĝanta judo; en [[Poznano]] prokuroro akuzis 213 polojn pro apartaneco al konspira politik-literatura organizaĵo en [[Kujavio]]; en [[Londono]] aperis serio da polaj [[poŝtmarko]]j - reapero de poŝtista servo sur polaj [[ŝipo]]j (5 el 8 poŝtmarkoj estis kopiitaj de [[Pola Partizana Ŝtato|Pola Subtera Ŝtato]]), la unua iniciato inter [[ekzilo|ekzilaj]] registaroj; [[Holokaŭsto]]: [[Wehrmacht]] komencis mortigi pli ol 16 000 judojn kaj [[cigano]]jn en [[kvazaŭnomo]] Drobickij Jar, proksime al [[Ĥarkivo]] ([[Ukrainio]]) * [[1942]]: [[Militkrimo]]j: [[SS (organizo)|SS]]-anoj kaj ĝendarmoj [[ekzekuto|ekzekutis]] en okupita Pollando ĉ. 740 personojn; [[Fritz Sauckel]] malpermesis revenon Pollanden al [[gravedeco|gravedaj]] polinoj, kiuj de tiam estis devintaj naski infanojn en primitivaj cirkonstancoj en [[Nazia Germanio]] * [[1944]]: [[Winston Churchill]] dum longa parolado en brita parlamento kritike pritaksis polan malakcepton de [[Curzon-linio]] kiel polan-sovetan [[landlimo]]n; pola registaro en [[ekzilo]] voĉdonis por ke la [[Pola Enlanda Armeo]] ne malkaŝu sin koncerne la [[Ruĝa Armeo|Ruĝan Armeon]] kaj sovetan regopovon * [[1945]]: Usona generalo [[Douglas MacArthur]], [[Supera Komandanto de la Aliancaj Armeoj]], en [[okupacio de Japanio|okupita Japanio]] eldonis direktivon laŭ kiu [[ŝintoo]] perdis sian statuson kiel [[ŝtata religio]] * [[1946]]: [[Socialisma federacia respubliko Jugoslavio]]: unuaj [[lekcio]]j de Filozofia Fakultato komenciĝis en [[Skopjo]] * [[1948]]: [[Stalinismo]]: en [[Varsovio]] komenciĝis la Unuiga [[Kongreso]] de la Pola Partio [[laboristo|Laborista]] kaj transprenita de komunistoj [[Pola Partio Socialista]] — rezulte la 21-an de decembro kreiĝis la [[Pola Unuiĝinta Laborista Partio]]; [[Francio]] eklaboris pri starigo de la unua [[nuklea reakciujo]] * [[1955]]: [[Aŭstrio]] aniĝis al [[Unuiĝintaj Nacioj]] * [[1956]]: [[Pola Popola Respubliko]]: unua renkonto de la [[Klubo de Kurba Rondo]] en [[Varsovio]]; unua programo de [[Pola Radio]] komencis disaŭdigi [[radiodramo]]n ''Matysiakowie'' ([[familio]]) * [[1957]]: Nombro de la loĝantoj de [[Munkeno]] atingis milionon * [[1961]]: Aŭstra-germana [[Nacisocialisma Germana Laborista Partio|naziista]] [[Germanaj militkrimoj dum la dua mondmilito|militkrimulo]] [[Adolf Eichmann]] estis kondamnita al [[mortpuno]] fare de [[Supera Tribunalo de Israelo]] * [[1966]]: Franca astronomo [[Audouin Dollfus]] malkovris la lunon de [[Saturno (planedo)|Saturno]] - [[Jano (luno)|Jano]] * [[1969]]: Itala anarkiisto kaj esperantisto [[Giuseppe Pinelli]] mortis "falante" de fenestro de la polica ĉefsidejo en [[Milano]] * [[1970]]: [[Pola ribelo de Decembro 1970|Pola ribelo de Decembro]]: Grupo de laboristoj bruligis en [[Gdansko]] la [[sidejo]]n de [[Pola Unuiĝinta Laborista Partio]] - laŭ ordono de [[Władysław Gomułka]] estis pripafitaj de soldataro, vespere oni oficiale informis pri 5 mortigitoj (neoficiale estis multe pli); en la tuta marbordo eksplodis [[striko]]j * [[1972]]: En [[Okcidenta Germanio]] ekfunkciis la dua registaro de [[Willy Brandt]] * [[1976]]: [[Samoo]] aniĝis al [[UN]]; [[Hispanio]]: leĝo pri politika reformo estas aprobita per [[referendumo]] en Hispanio - ĝi implicis malfondon de la [[Frankisma Hispanio|faŝisma reĝimo]] kaj faciligis vojon por [[hispana transiro|demokratia transiro]] * [[1978]]: [[Prezidanto de Usono]] [[Jimmy Carter]] anoncis, ke [[Usono]] agnoskos [[Ĉina popola respubliko|Ĉinan Popolan Respublikon]] kaj rompos rilatojn kun [[Tajvano]] * [[1981]]: Aprobita la leĝo per kiu [[Kantabrio]] iĝis [[Administra_organizado_de_Hispanio|aŭtonoma komunumo]]; [[Milita stato en Pollando]]: ZOMO (Motorigita Rezervo de Civitana [[Milico]]) komencis subpremon de [[Karbo|Karba]] [[Minejo]] en [[Jastrzębie-Zdrój]] - la unuaj [[pafo]]j al [[minado|ministoj]] * [[1985]]: 10 miliona loĝanto naskiĝis en [[Belorusa SSR]] * [[1989]]: [[Komunista partio de Litovio]] anoncis sian apartigon de la [[Komunista Partio de Sovetunio]] * [[1990]]: [[Kirgizio]] anoncis [[sendependeco]]n * [[1992]]: Subskribo de interkonsento pri nuligo de [[vizo]]j inter [[Litovio]] kaj [[Norvegio]] * [[1993]]: Deklaro pri la [[konflikto]] en [[Nord-Irlando]] estis eldonita de la brita ĉefministro [[John Major]] kaj la irlanda [[taoiseach]] Albert Reynolds * [[1994]]: [[Palaŭo]] aniĝis al [[UN]] * [[1999]]: [[Germanio]] konsentis pagi 10 milionojn da [[Germana marko|germanaj markoj]] kiel [[kompenso]]n al [[rumanoj]], kiuj estis devigitaj [[trudlaboro|trudlabori]] en [[Tria Regno]]; [[Boris Trajkovski]] enoficiĝis kiel Prezidento de la Respubliko de [[Nord-Makedonio|Makedonio]] * [[2000]]: [[Ukrainio]]: [[Ĉernobilo]]: [[Nuklea centralo de Ĉernobilo]] fermiĝis; Unuaj [[tendo]]j de partoprenantoj de la [[kampanjo]] "Ukrainio sen [[Leonid Kuĉma|Kuĉma]]", komencita post la [[Georgij Gongadze|kaseda skandalo]], ekstaris sur la ĉefa placo de [[Kievo]] * [[2001]]: [[Oblikva turo de Pizo]] denove ekfunkciis por turistoj post 11 jara paŭzo * [[2005]]: [[Lockheed Martin F-22 Raptor]], kaŝa ĉasaviadilo konfirmita de [[Usona Aerarmeo]], ekfunkciis malgraŭ longedaŭra kaj multekosta disvolva periodo * [[2006]]: Pola [[nafto|nafta]] [[konzerno]] PKN Orlen aĉetis litovan [[nafta rafinejo|naftorafinejon]] [[ORLEN Lietuva|Mažeikių Nafta]]; [[Kataro]]: la 14-aj [[Aziaj Ludoj]] finiĝis en [[Doho]] * [[2008]]: [[Abhisit Vejjajiva]] iĝis ĉefministro de Tajlando * [[2009]]: [[Vaŝingtonio]]: en [[Seattle (Vaŝingtonio)|Seattle]] okazis testoflugo de [[Boeing 787]], kies fuzelaĝo estis farita el [[kompozita materialo]] * [[2013]]: [[funebro|Funebraj]] solenaĵoj post la morto de [[Nelson Mandela]] * [[2014]]: En [[Japanio]] enmerkatiĝis ''Toyota Mirai'', la unua serie produktata [[aŭtomobilo]] subtenata de [[hidrogeno|hidrogenaj]] [[fuelpilo]]j * [[2018]]: En [[Ukrainio]] fondiĝis [[Aŭtokefalio|Aŭtokefalia]] [[Ortodoksa Kristana Eklezio]] == [[Esperantujo]]== * [[1920-aj jaroj]]: [[Esperanto-festotagoj]] kune kun [[Zamenhof-Tago]] * [[1975]]: [[Esperanto-movado en Brazilo]]: [[Spiritisma Eldona Asocio F. V. Lorenz]] fondiĝis en [[Rio-de-Ĵanejro]] ==Naskiĝoj== * [[37]]: [[Nerono]], romia imperiestro (m. [[68]]) * [[1567]]: [[Christoph Demantius]], germana komponisto, [[muzikteorio|muzikteoriisto]], verkisto kaj poeto (m. [[1643]]) * [[1634]]: [[Thomas Kingo]], dana episkopo, poeto, verkisto (m. [[1703]]) * [[1657]]: [[Michel-Richard Delalande]], franca komponisto kaj orgenisto (m. [[1726]]) * [[1754]]: [[Dominique Cuny]], germana-hungara ceramikisto, entreprenisto, inventisto (m. [[1822]]) * [[1778]]: [[Christiane Becker-Neumann]], germana aktorino (m. [[1797]]) * [[1784]]: [[Wacław Seweryn Rzewuski]], pola vojaĝisto, [[orientalisto]], poeto (m. [[1831]]) * [[1784]]: [[Ludwig Devrient]], germana aktoro (m. [[1832]]) * [[1802]]: [[János Bolyai]], hungara matematikisto, ellaboristo de ne[[eŭklida geometrio]] (m. [[1860]]) * [[1815]]: [[Mózes Berde]], hungara advokato, politikisto kaj adepto de [[unitariismo]] (m. [[1893]]) * [[1819]]: [[János Hajós]], hungara advokato, politikisto, redaktoro de literatura poŝlibro "[[Remény]]" (m. [[1899]]) * [[1832]]: [[Gustave Eiffel]], franca inĝeniero, konstruinto de la [[Eiffel-Turo]] kaj la [[Statuo de Libereco]] (m. [[1923]]) * [[1848]]: [[Zoltán Petőfi]], hungara poeto (m. [[1870]]) * [[1852]]: [[Antoine Henri Becquerel]], franca Nobelpremiita fizikisto malkovrinta [[radioaktiveco]]n, patrona komitatano de la [[Internacia Scienca Asocio Esperanta|ISAE]] (n. [[1908]]) * [[1858]]: [[János Karácsonyi (episkopo)|János Karácsonyi]], hungara historiisto, episkopo kaj profesoro (m. [[1929]]) * [[1859]]: [[L. L. Zamenhof|Ludwik Lejzer Zamenhof]], juda [[okulkuracado|okulkuracisto]], iniciatinto de [[Esperanto]] kaj tradukisto, aŭtoro de propra [[ideo|idearo]] ''[[Homaranismo]]'' (m. [[1917]]) * [[1861]]: [[Pehr Evind Svinhufvud]], ĉefministro kaj prezidento de sendependiĝinta Finnlando (m. [[1944]]) * [[1870]]: [[Alexander Lion]], germana kuracisto kaj skolto (m. [[1962]]) * [[1870]]: [[Josef Hoffmann]], aŭstra arkitekto kaj desegnisto, kunfondinto de [[Viena secesio]] (m. [[1956]]) * [[1873]]: [[Károly Gulyás]], hungara bibliotekisto, pentristo, pedagogo (m. [[1948]]) * [[1873]]: [[Pongrác Kacsóh]], hungara fizikisto, komponisto, muzikpedagogo (m. [[1923]]) * [[1884]]: [[Ferenc Márton (pentristo)|Ferenc Márton]], hungara grafikisto, pentristo (m. [[1940]]) * [[1886]]: [[Amál Dóczy Berde]], hungara pentristino (m. [[1976]]) * [[1887]]: [[Samu Konsza]], rumania hungara folkloristo (m. [[1971]]) * [[1888]]: [[Béla Apáti Abkarovics]], hungara pentristo, grafikisto (m. [[1957]]) * [[1888]]: [[Benedetto Rudolf Peters]], germana juristo kaj politikisto (m. [[1979]]) * [[1891]]: [[Hans Jakob]], svisa librotenisto kaj revizoro, [[Ĝeneralaj Direktoroj de UEA|Ĝenerala Direktoro]] en la [[Centra Oficejo de UEA]], dummilita [[helpservo]] de UEA (m. [[1967]]) * [[1897]]: [[Dezső Jász]], hungara [[militistiko|milithistoriisto]] (m. [[1981]]) * [[1899]]: [[Honoré Bourguignon]], franca instruisto, reaktiviginto de la [[Internacia Asocio de Revoluciaj Esperantaj Verkistoj]], partoprenanto de la [[franca rezistado]], mortinta en [[koncentrejo Dachau]] (m. [[1944]]) * [[1899]]: [[Vaso Abajev]], lingvisto pri [[irana lingvaro]] (m. [[2001]]) * [[1900]]: [[Árpád Halmay]], hungara ĵurnalisto (m. [[1945]]) * [[1905]]: [[Ferenc Farkas (komponisto)|Ferenc Farkas]], hungara komponisto (m. [[2000]]) * [[1907]]: [[Oscar Niemeyer]], brazila arkitekto (m. [[2012]]) * [[1910]]: [[John Hammond]], usona [[muzikproduktisto]] (m. [[1987]]) * [[1911]]: [[Stan Kenton]], usona ĵaz-muzikisto kaj komponisto (m. [[1979]]) * [[1917]]: [[János Szloboda]], rumania hungara poeto, rakontisto (m. nekonata) * [[1920]]: [[Vlastimil Brodský]], ĉeĥa aktoro (m. [[2002]]) * [[1921]]: [[Nadija Hordijenko Andrianova]], ukraina [[Esperanto-verkisto|E-verkistino]], poetino kaj tradukistino, kunlaborantino de "[[PACO (revuo)|PACO]]", "[[Hungara Vivo]]" kaj aliaj [[Esperanto-gazeto|E-gazeto]]j, tradukistino por ukrainlingva revuo "[[Vsesvit]]" (m. [[1998]]) * [[1922]]: [[Henryk Mandelbaum]], pola judo, travivinto de [[holokaŭsto]] en la koncentrejo [[Aŭŝvico]], kie li estis devigita labori en [[Sonderkommando]], senpera atestanto de la morto de 400 mil hungaraj judoj en [[gaso|gas]]-kameroj, eskapinta [[Marŝo de morto|marŝon de morto]] (m. [[2008]]) * [[1923]]: [[Dao Anh Kha]], vjetnama [[esperantisto]], poeto, tradukisto, ĝenerala sekretario de [[Vjetnama Pacdefenca Esperantista Asocio]], ĉefredaktoro de la ''Vortaro de komparataj proverboj vjetnama - angla - franca - Esperanto'', iniciatinto de la [[Azia Kongreso de Esperanto]] en [[Vjetnamio]] (m. [[2012]]) * [[1925]]: [[János Kristófi]], rumania hungara pentristo (m. [[2014]]) * [[1928]]: [[Friedensreich Hundertwasser]], aŭstra artisto, pentristo, arkitekto (m. [[2000]]) * [[1929]]: [[Barry Harris]], usona ĵaz-pianisto (m. [[2021]]) * [[1934]]: [[Stanislaŭ Ŝuŝkeviĉ]], belorusa [[sciencisto]], unua prezidento de [[Belorusio]] (m. [[2022]]) * [[1936]]: [[Eddie Palmieri]], usona pianisto (m. [[2025]]) * [[1940]]: [[Ilona Boér Lenk]], rumania hungara pentristino * [[1942]]: [[Tamás Vass]], rumania hungara grafikisto (m. [[1988]]) * [[1947]]: [[Miklós Elekes]], hungara kuracisto, histologo, neŭrologo (n. [[1897]]) * [[1949]]: [[Sergio Pokrovskij]], sovetia, rusia komputikisto, [[Esperanto]]-tradukisto, gramatikisto, [[terminologo]] kaj membro de [[Akademio de Esperanto|AdE]], kunlaboranto de "[[Monato (gazeto)|Monato]]" kaj "[[La Ondo de Esperanto]]", aŭtoro de ''[[Komputika Leksikono]]'' * [[1953]]: [[Éva Simonfi]], rumania hungara pentristino kaj grafikistino * [[1958]]: [[Alfredo Ormando]], itala teologo, verkisto kaj samseksema aktivulo, [[sinbruligo|sinbruliĝinto]] (m. [[1998]]) * [[1958]]: [[Stephan Weil]], germana juristo kaj politikisto * [[1959]]: [[Farkas-Zoltán Hajdú]], rumania hungara verkisto, tradukisto * [[1970]]: [[Michael Shanks]], kanada aktoro kaj reĝisoro * [[1971]]: [[Milena Miconi]], itala aktorino kaj [[subreto]] * [[1974]]: [[Noémi Jankó Szép]], rumania hungara ceramikistino * [[1975]]: [[Levente Csatlós]], rumania hungara pentristo * [[1980]]: [[Annalena Baerbock]], germana ministrino * [[1981]]: [[Najoua Belyzel]], franca kantistino * [[1992]]: [[Alex Telles]] aŭ je plena nomo ''Alex Nicolao Telles'', brazila futbalisto * [[1997]]: [[Eric Lu]], ĉina-usona pianisto ==Mortoj== * [[1025]]: [[Basilo la 2-a]], orient-romia [[imperiestro]] (n. ĉirkaŭ [[958]]) * [[1072]]: [[Alp Arslan]], [[Turko-Selĝukoj|selĝuka]] [[sultano]] (n. [[1029]]) * [[1230]]: [[Přemysl Otakar la 1-a]], reĝo de Bohemio (n. [[1155]]) * [[1489]]: [[Johann Beckenschlager]] arkiepiskopo de Esztergom kaj de Salzburg (n. ĉ. [[1428]]) * [[1500]]: [[Pero Vaz de Caminha]], [[Epoko de Malkovroj|portugala esploristo]] (n. [[1450]]) * [[1634]]: [[Eugenio Cajés]], hispana pentristo (n. [[1575]]) * [[1653]]: [[Paris von Lodron]], salcburga princĉefepiskopo (n. [[1586]]) * [[1675]]: [[Johannes Vermeer]], nederlanda pentristo (n. [[1632]]) * [[1772]]: [[Dov Ber]], pola [[rabeno]] kaj [[kabalo|kabalisto]], disĉiplo de [[Baal Ŝem Tov]], reprezentanto de [[ĥasidismo]] (n. [[1704]]) * [[1819]]: [[Daniel Rutherford]], skota kuracisto, kemiisto, botanikisto, malkovrinto de [[nitrogeno]] (n. [[1749]]) * [[1822]]: [[Ferenc Verseghy]], hungara poeto, lingvisto, [[harpo|harpisto]], [[jakobeno]] (n. [[1757]]) * [[1827]]: [[Dániel Pánczél]], hungara ĵurnalisto (n. [[1759]]) * [[1829]]: [[Ivan Paskvić]], kroata hungarlandana pastro, profesoro, astronomo, matematikisto (n. [[1754]]) * [[1853]]: [[Georg Friedrich Grotefend]], germana filologo kaj esploristo de [[antikveco]], deĉifristo de [[malnovpersa lingvo|malnovpersa]] [[kojnoskribo]] (n. [[1775]]) * [[1854]]: [[Kamehameha la 3-a]], reĝo de [[Havajo]] (n. [[1813]]) * [[1854]]: [[Léon Faucher]], ĉefministro de Francio, ekonomikisto (n. [[1803]]) * [[1857]]: [[George Cayley]], angla inventisto kaj inĝeniero (n. [[1773]]) * [[1885]]: [[Fernando la 2-a (Portugalio)|Fernando la 2-a]], reĝo de Portugalio (n. [[1816]]) * [[1890]]: [[Sidanta Taŭro]], [[siuoj|tetona dakota]] indianestro, [[ŝamano]] (n. [[1831]]) * [[1900]]: [[Valentin Oswald Ottendorfer]], usona ĵurnalisto, mecenato de [[arto]] en Ĉeĥio (n. [[1826]]) * [[1909]]: [[Francisco Tárrega]], hispana komponisto kaj gitaristo (n. [[1852]]) * [[1929]]: [[Marie Hankel]], germana poetino, unua [[Esperanto]]-poetino, kunorganizantino de [[UK 1908]], partoprenantino de [[Internaciaj Floraj Ludoj]] (n. [[1844]]) * [[1933]]: [[Henri Sentis]], franca instruisto, [[Esperanto-vortaristo]] (n. [[1850]]) * [[1937]]: [[Gustav Burchard]], germana aktoro kaj intendanto (n. [[1859]]) * [[1943]]: [[Fats Waller]], usona ĵazpianisto, -komponisto kaj -kantisto (n. [[1904]]) * [[1944]]: [[Glenn Miller]], usona ĵaztrombonisto, bandestro kaj komponisto (n. [[1904]]) * [[1950]]: [[Vallabhbhai Patel]], barata politikisto (n. [[1875]]) * [[1958]]: [[Wolfgang Pauli]], svisa Nobelpremiita fizikisto, difininta la [[Principo de ekskludo|principon de ekskludo]] en [[kvantuma mekaniko]] (n. [[1900]]) * [[1966]]: [[Walt Disney]], usona produktisto kaj filmisto (n. [[1901]]) * [[1968]]: [[Orest Kuzma]], ukraina biologo kaj [[gimnazio|gimnazia]] instruisto, fondinto de [[Esperanto]]-societo "[[Progreso]]" en [[Kolomeo]], eldonisto de "[[Ukraina Stelo]]", tradukisto por "[[Literatura Mondo]]", [[UEA-delegito]] (n. [[1893]]) * [[1974]]: [[Hermanus Jacob Blokker]], nederlanda vendorganizanto kaj [[nederlanda esperantisto|esperantisto]] (n. [[1900]]) * [[1987]]: [[Bohumil Říha]], ĉeĥa verkisto, aŭtoro de "Infana [[enciklopedio]]" (n. [[1907]]) * [[1987]]: [[Ivo Lapenna]], jugoslava [[esperantisto]], profesoro pri juro, [[oratoro]], prezidanto de [[UEA]] ĝis 1974 kaj poste de [[Neŭtrala Esperanto-Movado|Neŭtrala E.-Movado]], kunfondinto de [[AIS]], aŭtoro de [[Retoriko (libro)|''Retoriko'']] kaj kunaŭtoro de ''[[Esperanto en Perspektivo|E. en Perspektivo]]'', ĉefaginto de la [[UNESKO-Rezolucio IV.1.4.422 de Montevideo pri Esperanto 1954|UNESKO-rezolucio de 1954 pri Esperanto]] (n. [[1909]]) * [[1991]]: [[Vasilij Zajcev]], soveta [[kaŝpafisto]] (n. [[1915]]) * [[1998]]: [[Henri Paul Vatré]], svisa [[esperantisto]], tradukisto, vortaristo (n. [[1908]]) * [[2002]]: [[Jaroslav David]], ĉeĥa [[fervojisto]], [[esperantisto]], fakverkisto kaj tradukisto, kunlaboranto de [[Internacia Fervojista Esperanto-Federacio]] (n. [[1919]]) * [[2004]]: [[Józef Waczków]], pola poeto, [[tradukisto]], kunredaktoro de "Literatura na Świecie" ([[Monda literaturo]]) (n. [[1933]]) * [[2011]]: [[Bob Brookmeyer]], usona ĵaza [[trombono|trombonisto]], pianisto kaj komponisto (n. [[1929]]) * [[2011]]: [[Christopher Hitchens]], brit-usona verkisto, ĵurnalisto kaj [[literatura kritiko|literatura kritikisto]] (n. [[1949]]) * [[2011]]: [[Dezső Prágay]], hungara/usona kemiisto, biokemiisto (n. [[1911]]) * [[2013]]: [[Joan Fontaine]], brita-usona aktorino kaj kantistino (n. [[1917]]) * [[2013]]: [[Zoran Žiletić]], serba filologo (n. [[1933]]) * [[2013]]: [[Helmar Frank]], germana matematikisto kaj pedagogo okupiĝanta pri [[propedeŭtika valoro de Esperanto]], [[profesoro]] pri [[kibernetiko]], kunfondinto kaj [[rektoro]] de [[Akademio Internacia de la Sciencoj]], [[Esperantisto de la Jaro]] 2004 (n. [[1933]]) * [[2018]]: [[Girma Wolde-Giorgis]], prezidento de Etiopio (n. [[1924]]) * [[2020]]: [[Zoltan Sabo]], serba futbalisto (n. [[1972]]) * [[2021]]: [[bell hooks]], usona verkistino kaj poetino, reprezentantino de [[nigra feminismo]] (n. [[1952]]) ==Specialaj tagoj kaj festoj== * [[Zamenhofa Tago]] - festo pri [[Esperantlingva literaturo]]: Esperanto-kluboj kunvenas por festi kaj Esperantaj libroservoj havas specialajn ofertojn * [[Esperanto-tago]]: [[Tago pri esperantlingvaj retotaglibroj]] ==Tagoj de [[semajno]]== La '''15-a de decembro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; {{Projektoj|wikinewscat=15-a de decembro}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]. [[kategorio:Decembro]] [[Kategorio:15-a de decembro| ]] [[Kategorio:15-a tago de la monato|#12]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#1215]] 3q19ciajy5x9878mpsxw5mc8nc7nfrz 0 5099 9363405 9333952 2026-04-29T16:35:32Z ThomasPusch 1869 + Tite 9363405 wikitext text/x-wiki {{KalendaroMajo}} {{majo}} La '''25-a de majo''' estas la 145-a tago de la jaro (la 146-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 220 tagoj restas. Je la 25-a de majo okazis, interalie: == Eventoj == * [[-585]]: [[Suneklipso]] antaŭkalkulita de [[Taleso de Mileto]] * [[-240]]: Unua registrita [[apsido]] de [[Haleja kometo]] * [[451]]: [[Sasanidoj]] venkis ribeliĝintajn [[armenoj]]n en la [[batalo de Avarajr]] * [[1085]]: Reĝo [[Alfonso la 6-a de Leono kaj Kastilio]] liberigis [[Toledo]]n de la [[maŭroj|maŭra]] regado * [[1223]]: [[Pollando]]: [[Ujazd]] iĝis urbo de [[Opola provinco]] * [[1420]]: [[Infanto]] [[Henriko la Navigisto]], kreinto de la [[portugala kolonia imperio]], estis nomumita Granda Superulo de la [[Ordeno de Kristo]] * [[1455]]: Venko de pola armeo kontraŭ la prusa en batalo de [[Bagrationovsk|Iława Pruska]] * [[1477]]: [[Nurembergo|Nuremberga]] artisto [[Veit Stoß]] komencis laboron pri la [[retablo de Krakovo]] por [[Mariapreĝejo (Krakovo)|Mariapreĝejo]], mendita de la Krakova Urba Konsilio * [[1521]]: [[Marteno Lutero]] estis deklarita eksterleĝulo kaj [[herezo|herezulo]] de la [[Sankta Romia Imperio|imperia]] [[dieto (asembleo)|dieto]] * [[1579]]: [[Ivano la Terura]] sendis leteron al [[Don (rivero)|Donaj]] [[kozakoj]] - la tago konsiderata kiel fonda por la kozakoj * [[1632]]: [[Tridekjara milito]]: [[Albrecht von Wallenstein]] rekonkeris [[Prago]]n de [[Saksio|saksianoj]] * [[1659]]: [[Richard Cromwell]] rezignis pri posteno lordo-protektanto de [[Anglio]] kaj [[Skotlando]] * [[1676]]: [[Skania Milito]]: senrezulta [[marbatalo]] apud [[Rügen]] * [[1720]]: Al [[Marsejlo]] alnavigis de [[Proksima Oriento]] ŝipo, kies malsaniĝinta ŝipanaro kaŭzis dujaran [[pesto]]-[[epidemio]]n kun pli ol 40 mil mortintaj viktimoj * [[1787]]: En [[Filadelfio (Pensilvanio)|Filadelfio]] kunsidis [[Usona Kongreso]], kiu pretigis projekton de [[Usona Konstitucio]] kun intenco revizii la [[Artikoloj de Konfederacio|Artikolojn de Konfederacio]] * [[1810]]: [[Revolucio de Majo]]: en [[Argentino]] formiĝis unua registaro sendependa de [[Hispana koloniado de Ameriko|hispanaj regantoj]] * [[1821]]: [[Klemens von Metternich]] iĝis kanceliero de [[Aŭstra imperio]] * [[1842]]: [[Prago]]: aŭstro [[Christian Doppler]] priskribis fenomenon konatan poste kiel [[efiko de Doppler]] * [[1846]]: [[Napoleono la 3-a]] fuĝis de la fortikaĵo [[Ham (Francio)|Ham]], kie li estis enprizonigita pro provo de [[puĉo]], kaj iris al [[Anglio]] * [[1850]]: Al [[Zoo de Londono]] alvenis [[Amfibia hipopotamo|Nila hipopotamo]] * [[1869]]: [[Viena Ŝtata Operejo]] malfermiĝis per prezento de ''[[Don Giovanni]]'' de [[Mozart]] * [[1872]]: En [[Bohemio]] post pluvego sekvis [[inundo]] kaj rompiĝis [[digo]] de lageto en la regiono de [[Plzeň]] - 337 homoj mortis dum la inundo * [[1881]]: [[Nacia himno]] de [[Venezuelo]] ''[[Gloria al Bravo Pueblo]]'' oficialiĝis * [[1895]]: [[Oscar Wilde]] estis kondamnita al dujara [[katorgo|peza punlaboro]] pro [[samseksemo]] * [[1901]]: [[Argentino]]: [[Club Atlético River Plate|Atleta Klubo Rivero Plata]] fondiĝis * [[1911]]: Plurjara diktatoro de Meksiko [[Porfirio Díaz]] estis faligita * [[1913]]: Aŭstra-hungara oficiro de kontraŭspionejo kaj samtempe [[spiono]] de la [[Rusia Imperio]] [[Alfred Redl]] sinmortigis pro malkaŝiĝo unu tagon pli frue * [[Unua Mondmilito]] ** [[1914]]: Brita [[Ĉambro de komunuloj]] donis al Irlando pli da [[suvereneco]], tamen la enlanda regado ne estis efektivigita ĉar la unua mondmilito kaj [[Paska Ribelo]] en 1916 ŝanĝis politikan scenon ** [[1915]]: Dua [[batalo]] de [[Ipro]] finiĝis senrezulte, dum kiu la germana armeo uzis [[veneno|venenajn]] [[gaso]]jn - aliancanaj perdoj ĉ. 70 mil [[viktimo]]j, la germanaj 35-40 mil ** [[1917]]: [[Ĉeĥio]]: eksplodo en [[municio|municia]] fabriko en [[Plzeň]] mortigis ĉirkaŭ 202 homojn * [[1922]]: [[Lenin]] travivis unuan el serio de [[apopleksio]]j, kiuj igis lin malkapabla por regi * [[1924]]: [[Litova Olimpika Komitato]] fondiĝis * [[1926]]: En [[Parizo]] estis pafmortigita prezidento de [[Ukraina Popola Respubliko]] en [[ekzilo]] [[Simon Petljura]] * [[1931]]: [[Dua Pola Respubliko]]: [[Asocio]] de [[Sindikato]]j fondiĝis * [[1935]]: [[Jesse Owens]] akiris 4 mondrekordojn dum 45 minutoj en [[An-Arbaro]] * [[1938]]: [[Hispana Enlanda Milito]]: 313 personoj pereis en aeratako al [[Alakanto]] * [[Dua mondmilito]] ** [[1940]]: En [[invado en Pollandon|okupata Pollando]] en la [[distrikto Chełm]] [[SS (organizo)|SS]] pafmortigis 12 [[poloj]]n, 100 estis deportitaj al [[Germanio]]; en [[Nederlando]] [[Arthur Seyß-Inquart]] iĝis komisaro de [[Tria Regno]] ** [[1941]]: [[Salzburg]]: ĉefo de Supera Komandantaro de [[Wehrmacht]] generalo [[Alfred Jodl]] informis finnan ĉefon de Ĝenerala [[Stabo]] pri la [[Operaco Barbaroso|germana operaca planado]] kontraŭ [[Sovetunio]] ** [[1942]]: [[Volinio]]: en [[Kiverci|Kiwerce]] germana ĝendarmaro kun [[kunlaborismo|kunlaborisma]] ukraina polico murdis 270 [[judoj]]n; filmo [[Casablanca (filmo)|''Casablanca'']] komencis surbendiĝi en [[Usono]] ** [[1943]]: itala 244-a aviada skadro atakis [[Sudanhavenurbo]]n kaj [[aerodromo]]n apud [[Asmero]]; nokte Bomba Skadro de [[brita aerarmeo|RAF]] atakis [[Duseldorfo]]n ** [[1944]]: komenciĝis germana operaco celinta mortigi [[Josip Broz Tito]] kaj likvidi [[stabo]]n de Supera Popolliberiga [[militisto|Militistaro]] kune kun [[Jugoslavaj Partizanoj]]; [[Itala kampanjo|Itala Fronto]]: polaj [[regimento]]j de Karpataj Ulanoj kaj de la 15-a de [[Poznań]]-Ulanoj okupis parton de la [[Provinco de Frozinono]], [[Dua Pola Korpuso]] konkeris [[Piedimonte San Germano]] ** [[1945]]: [[Jugoslava Popola Armeo]] finis sian retiriĝon de [[Karintio]] (lime de antaŭmilita [[Aŭstrio]]), kion ĝi komencis la 19-an de majo; [[Aliancanoj]]: ĉefoj de kunligitaj [[stabo]]j decidis pri paraŝuta operaco al [[japana insularo]] la 1-an de novembro 1945; nokte 21-a Bomba Korpuso atakis [[Tokio]]n * [[1946]]: [[Jordanio]] fariĝis sendependa de Britio * [[1948]]: [[Pollando]]: en [[Varsovio|Varsovia]] prizono estis ekzekutita [[Witold Pilecki]], aŭtoro de la [[raportoj de Pilecki]] pri [[holokaŭsto]] el la [[koncentrejo]] [[Aŭŝvico]], kondamnita pro spionado * [[1954]]: En [[Vjetnamio]] pereis hungara foto-[[raportisto]] [[Robert Capa]] * [[1955]]: Brita ekspedicio grimpis [[Kangchenjunga]]n, la trian laŭ alteco [[montopinto]]n de la mondo * [[1960]]: [[Muzeo Tikotin de Japana Arto]] malfermiĝis en israela [[Hajfo]] - unusola en [[Mezoriento]] * [[1961]]: [[Projekto Apollo]]: usona prezidento [[John F. Kennedy]] dum [[Usona Kongreso|parolado al Kongreso]] prezentis projekton sendi sur la [[Luno]]n ĝis fino de la [[1960-aj jaroj]] homon kun ties sekura reveno [[Tero|Teren]] * [[1961]]: Prezidento [[John F. Kennedy]] fondis specialan unuon de la usona [[mararmeo]] - ''[[SEAL]]'' * [[1963]]: [[Organizaĵo por Afrika Unueco]] fondiĝis en [[Adis-Abebo]] * [[1965]]: Usona bluso-muzikisto [[Sonny Boy Williamson II]] trovita morta * [[1969]]: Premiero de la usona filmo ''[[Midnight Cowboy]]'' * [[1973]]: Al usona [[kosmostacio]] [[Skylab]] alvenis ĝia unua skipo * [[1977]]: Premiero de la sciencfikcia fantazia filmo [[Star Wars Episode IV: A New Hope|''Stelaj Militoj - Nova Espero'']], reĝisorita de [[George Lucas]] * [[1979]]: [[Malaperigo]]: usona knabo [[Etan Patz]] malaperis en [[Nov-Jorko]] * [[1981]]: Ŝtatestroj de ses landoj en la [[Persa Golfo]] subskribis ĉarton oficiale kreante la [[Kunlabora Konsilio de la Golfo|Kunlaboran Konsilion de la Golfo]] * [[1993]]: [[Internacia Pun-Tribunalo por Eksa Jugoslavio]] kreiĝis per rezolucio de la [[Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj]] * [[1997]]: En [[Pollando]] [[referendumo]] decidis pri akcepto de la [[Konstitucio de Pola Respubliko]] * [[2000]]: [[Israelo]] finis 22-jaran okupon de suda [[Libano]] * [[2002]]: [[Estonio]]: la 47-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso 2002|Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Talino]] * [[2003]]: [[Néstor Kirchner]] iĝis prezidento de Argentino * [[2006]]: [[Pilgrimado]] de papo [[Benedikto la 16-a]] al [[Pollando]] komenciĝis * [[2008]]: [[Michel Sulaiman]] iĝis [[prezidento de Libano]] * [[2009]]: [[Pollando]]: en [[Varsovio]] kreiĝis [[Radio Wnet]] kiel [[interkona retejo]] kaj [[interreta radio]] * [[2009]]: Sekureca Servo de [[Ukrainio]] komencis oficialan enketadon pri [[Holodomoro]] en la jaroj 1932-1933 kiel [[genocido]] farita de [[Sovetunio]] * [[2009]]: [[Nord-Koreio]] sukcese faris duan [[Nuklea testo|nuklean teston]] * [[2010]]: Prezidento de Egiptio [[Hosni Mubarak]] malfermis aerhavenon en [[provinco Saŭhaĝ]] * [[2010]]: [[Ducentjariĝo de Argentino]] celebrata * [[2012]]: Kadre de la dua testa flugo de la usona [[Kosmoŝipo Dragon]] unuafoje komerca [[kosmoŝipo]] ligiĝis kun la [[Internacia Kosmostacio]] * [[2012]]: [[Siria enlanda milito]]: 108 personoj pereis kaj ĉirkaŭ 300 vundiĝis en la [[masakro de Hula (Sirio)|masakro de Hula]] farita de siria armeo kaj porregistara milico ŝahiba kontraŭ civiluloj en Hula apud [[Homs]] * [[2014]]: [[Petro Poroŝenko]] gajnis antaŭtempan prezidentan baloton en [[Ukrainio]] * [[2014]]: [[Eŭropaj balotoj 2014|Balotoj]] por la [[Eŭropa Parlamento]] finiĝis * [[2016]]: Post dujara enprizonigo en [[Rusio]] pilotino [[Nadija Savĉenko]], akuzita pri pafmortigo de rusiaj ĵurnalistoj, revenis en [[Ukrainio]]n, interŝanĝita kontraŭ du rusiaj militkaptitaj oficiroj * [[2018]]: En [[Eŭropa Unio]] ekvalidis la [[Ĝenerala Datum-Protekta Regularo]] * [[2023]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: [[Kievo]] forprenis la titolon de honora civitano al [[Leonid Breĵnev]]; Rusio elpelas 5 diplomatojn de [[Svedio]] kaj fermas diplomatiejon; [[Finnlando]] promesis sendi al Ukrainio militistan armilaron valoran 109 milionojn da eŭroj; [[Brita parlamento]] agnoskis [[Holodomoro]]n [[genocido]] de ukraina [[nacio]] * [[2025]]: Koincide kun Tago de la Urbo [[Kievo]] nokte okazis plej amasa ĝis nun aeratako de preskaŭ 300 [[senpilota aviadilo|senpilotaj aviadiloj]] kaj ĉ. 70 diversaj raketoj - en Kievo 12 personoj estis mortigitaj, pli ol 60 vunditaj, en [[Ĵitomira provinco]] pereis tri infanoj. Ukrainio samnokte sendis pli ol 100 senpilotajn aviadilojn al armeaj celoj en Rusio == Naskiĝoj == *[[1550]]: [[Camillo de Lellis]], itala ordenfondinto kaj sanktulo * [[1572]]: [[Morico (Hesio-Kaselo)|Morico]], landgrafo de [[Hesio-Kaselo]] (m. [[1632]]) * [[1692]]: [[Georg Raphael Donner]], aŭstra skulptisto (m. [[1741]]) * [[1713]]: [[John Stuart, 3a Grafo de Bute]], skota nobelo, ĉefministro de [[Granda Britio]] (m. [[1792]]) * [[1802]]: [[Johann Friedrich von Brandt]], germana [[naturscienco|natursciencisto]], [[bestoscienco|bestosciencisto]] kaj kuracisto (m. [[1879]]) * [[1803]]: [[Edward George Bulwer-Lytton]], angla verkisto kaj politikisto (m. [[1873]]) * [[1803]]: [[Ralph Waldo Emerson]], usona eseisto, [[oratoro]] kaj [[transcendismo|transcendisto]] (m. [[1882]]) * [[1818]]: [[Jacob Burckhardt]], svisa historiisto (m. [[1897]]) * [[1822]]: [[Károly Bisztray]], hungara juĝisto kaj verkisto (m. [[1911]]) * [[1822]]: [[Heinrich Keil]], germana klasika filologo kaj pedagogo (m. [[1894]]) * [[1838]]: [[Domokos Szász]], hungara reformita episkopo (m. [[1899]]) * [[1846]]: [[Naim Frashëri]], albana historiisto, ĵurnalisto, tradukisto kaj nacia poeto de [[Albanio]] (m. [[1900]]) * [[1849]]: [[František Ženíšek]], ĉeĥa pentristo kaj desegnisto (m. [[1916]]) * [[1854]]: [[Otakar Mokrý]], ĉeĥa poeto kaj tradukisto (m. [[1899]]) * [[1856]]: [[Louis Félix Marie Franchet d'Esperey]], franca generalo kaj marŝalo (m. [[1942]]) * [[1863]]: [[Heinrich Rickert]], germana filozofo (m. [[1936]]) * [[1864]]: [[Franz Langheinrich]], germana poeto kaj rakontisto (m. [[1945]]) * [[1865]]: [[Pieter Zeeman]], nederlanda fizikisto Nobelpremiita (m. [[1943]]) * [[1865]]: [[Frederiko Aŭgusto la 3-a (Saksio)]], reĝo (m. [[1932]]) * [[1869]]: [[Georgi Stamatov]], germana verkisto (m. [[1942]]) * [[1877]]: [[Ágoston Stefán]], [[rutenoj|rutena]]-hungara politikisto, komisaro, advokato, ĵurnalisto (m. [[1945]]) * [[1879]]: [[Max Aitken]] (Lordo Beaverbrook), brita politikisto (m. [[1964]]) * [[1887]]: [[Pio el Pietrelcina]], itala [[kapucenoj|kapuceno]], [[stigmato|stigmatulo]], [[miraklo]]-farinto, katolika sanktulo (m. [[1968]]) * [[1889]]: [[Igor Sikorski]], rusia, usona pioniro de [[aviado]] (m. [[1972]]) * [[1890]]: [[Zseni Várnai]], hungara poetino, enestanta en ''[[Hungara Antologio]]'' (m. [[1981]]) * [[1905]]: [[Mieczysław Bekker]], pola inĝeniero kaj inventisto, konstruinta kadre de la [[Projekto Apollo]] lunan [[veturilo]]n LRV (m. [[1989]]) * [[1908]]: [[Béla Blédy]], rumania hungara lingvisto kaj leksikografo (m. [[1962]]) * [[1921]]: [[Mieczysław Albert Krąpiec]], pola filozofo-[[tomismo|tomisto]], dominikano, [[humanismo|humanisto]] (m. [[2008]]) * [[1922]]: [[Enrico Berlinguer]], itala politikisto, [[ĝenerala sekretario]] de la [[Itala Komunista Partio]] (m. [[1984]]) * [[1922]]: [[Bogodar Winid]], pola spertulo pri geografio kaj [[kartografio]] (m. [[1996]]) * [[1923]]: [[Mária Bisztrai]], hungara aktorino kaj teatrestrino (m. [[2020]]) * [[1925]]: [[Rosario Castellanos]], meksika verkistino, ĵurnalisto kaj diplomato (m. [[1974]]) * [[1926]]: [[Miles Davis]], usona ĵaztrumpetisto, bandestro kaj komponisto, kuninventisto de [[modala ĵazo]] kaj kunevoluiganto de [[ĵazroko]] (m. [[1991]]) * [[1927]]: [[Robert Ludlum]], usona verkisto, aktoro kaj produktoro de [[trilero]]j (m. [[2001]]) * [[1928]]: [[Frigyes Hidas]], hungara komponisto (m. [[2007]]) * [[1931]]: [[Krystyna Kersten]], pola historiistino (m. [[2008]]) * [[1934]]: [[Rudolf Szigethy]], rumania hungara bibliografo * [[1935]]: [[Ferenc Pap]], rumania hungara historiisto kaj tradukisto (m. [[2016]]) * [[1937]]: [[Irén Hantz-Lám]], rumania hungara geografia fakverkistino (m. [[2019]]) * [[1937]]: [[László Szentgyörgyi]], rumania hungara inĝeniero, universitata profesoro * [[1939]]: [[Ian McKellen]], brita aktoro * [[1941]]: [[Vladimir Voronin]], prezidento de Moldavio * [[1944]]: [[Csaba Kegyes]], rumania hungara inĝeniero pri konstruado * [[1951]]: [[François Bayrou]], ĉefministro de Francio * [[1951]]: [[Vladislav Hasala]], ĉeĥa esperantisto, filatelisto (m. [[2020]]) * [[1952]]: [[Petar Stojanov]], prezidento de Bulgario * [[1954]]: [[Vilmos Nagy (informatikisto)|Vilmos Nagy]], rumania hungara informatikisto * [[1956]]: [[János Jenő Székely]], hungara skulptisto * [[1961]]: [[Tite]] aŭ je plena nomo ''Adenor Leonardo Bacchi'', brazila futbala trejnististo * [[1963]]: [[Yann Martel]], kanada verkisto kaj vojaĝisto * [[1964]]: [[Ivan Bella]], slovaka inĝeniero, kolonelo, kosmonaŭto * [[1965]]: [[Yahya Jammeh]], prezidento de [[Gambio]] * [[1969]]: [[Anne Heche]], usona aktorino (m. [[2022]]) * [[1973]]: [[Germano D'Abramo]], itala matematikisto, fizikisto kaj astronomo * [[1978]]: [[Florian Schaffenrath]], aŭstra filologo * [[1984]]: [[Marion Raven]], norvega [[popmuziko|popmuzika]] kantistino * [[1987]]: [[Kamil Stoch]], pola [[skisaltado|skisaltisto]] == Mortoj == * [[615]]: [[Bonifacio la 4-a]], papo, sanktulo (n. nekonata) * [[709]]: [[Aldhelm]], anglosaksa sanktulo, latinlingva verkisto ((n. ĉ. [[635]]) * [[735]]: [[Bede (historiisto)|Bede]], anglosaksa historiisto, monaĥo, teologo, sanktulo de [[anglikanismo]], [[katolikismo]] kaj [[ortodoksismo]] * [[992]]: [[Mjeŝko la 1-a (Pollando)|Mjeŝko la 1-a]], unua [[princo]] de [[Pollando]] * [[1085]]: [[Gregorio la 7-a]], papo, sanktulo (n. ĉirkaŭ [[1015]]) * [[1261]]: [[Aleksandro la 4-a]], papo (n. ĉirkaŭ [[1185]]) * [[1555]]: [[Gemma Frisius]], germana fizikisto, matematikisto, kartografo, filozofo kaj fabrikanto de tergloboj (n. [[1508]]) * [[1681]]: [[Pedro Calderón de la Barca]], hispana poeto kaj dramisto (n. [[1600]]) * [[1693]]: [[Madame de La Fayette]], franca verkistino (n. [[1634]]) * [[1782]]: [[Johann Caspar Goethe]], germana juristo (n. [[1710]]) * [[1786]]: [[Petro la 3-a (Portugalio)|Petro la 3-a]], [[reĝo de Portugalio]] (n. [[1717]]) * [[1789]]: [[Anders Dahl]], sveda botanikisto kaj kuracisto (n. [[1751]]) *[[1798]]: [[Asmus Carstens]], germana kaj dana pentristo * [[1805]]: [[William Paley]] angla pastro, kristana [[apologetiko|apologetikisto]], filozofo kaj [[utilismo|utilisto]] (n. [[1743]]) * [[1810]]: [[Johann Damascen von Kleimayrn]], germana juristo kaj teologo (n. [[1735]]) * [[1838]]: [[János Pergel]], hungara historiisto, jursciencisto (n. [[1791]]) * [[1848]]: [[Annette von Droste-Hülshoff]], germana verkistino (n. [[1797]]) * [[1862]]: [[István Zajzoni Rab]], hungara poeto kaj ĵurnalisto (n. [[1832]]) * [[1875]]: [[Ferdinande von Schmettau]], prusa patriotino kontraŭnapoleona (n. [[1798]]) * [[1899]]: [[Rosa Bonheur]], franca pentristino kaj skulptistino, unua virino premiita per la [[honora legio]] (n. [[1822]]) * [[1907]]: [[Jan Gebauer]], ĉeĥa [[filologo]], [[lingvisto]], [[slavistiko|slavisto]] (n. [[1838]]) * [[1913]]: [[Gábor Bálint]], hungara lingvisto, poligloto, la unua hungara pioniro de [[Esperanto]] (n. [[1844]]) * [[1913]]: [[Alfred Redl]], aŭstra-hungaria spiono (n. [[1864]]) * [[1914]]: [[Ferenc Kossuth]], hungara politikisto, ministro, inĝeniero (n. [[1841]]) * [[1917]]: [[Maksim Bahdanoviĉ]], belorusa poeto (n. [[1891]]) * [[1920]]: [[György Jarnó]], aŭstrohungara komponisto, kapelmajstro (n. [[1868]]) * [[1921]]: [[Émile Combes]], ĉefministro de Francio (n. [[1835]]) * [[1926]]: [[Simon Petljura]], ukraina verkisto kaj ĵurnalisto, prezidento de [[Ukraina Popola Respubliko]] (n. [[1879]]) * [[1931]]: [[Hans von Arnim]], germana klasika filologo (n. [[1859]]) * [[1934]]: [[Gustav Holst]], angla komponisto kaj pedagogo (n. [[1874]]) * [[1943]]: [[František Xaver Svoboda]], ĉeĥa verkisto (n. [[1860]]) * [[1945]]: [[Ishii Kikujiro]], japana ŝtatviro kaj diplomato (n. [[1866]]) * [[1948]]: [[Witold Pilecki]], pola [[kavalerio|rotestro]], organizanto de [[rezistomovado]] en [[Aŭŝvico]], aŭtoro de la unuaj [[Raportoj de Pilecki|raportoj pri holokaŭsto]] (n. [[1901]]) * [[1951]]: [[Paula von Preradović]], kroata verkistino kaj rakontistino (n. [[1887]]) * [[1954]]: [[Robert Capa]], hungara [[militfotisto]] (n. [[1913]]) * [[1965]]: [[Adorján Divéky]], hungara historiisto, instruisto, profesoro (n. [[1880]]) * [[1971]]: [[Gustav-Adolf Mossa]], franca pentristo (n. [[1883]]) * [[1972]]: [[Asta Nielsen]], dana aktorino (n. [[1881]]) * [[1981]]: [[Ruby Violet Payne-Scott]], aŭstralia radioastronomino (n. [[1912]]) * [[1983]]: [[Idris (Libio)|Idris]], reĝo de [[reĝlando Libio]] (n. [[1890]]) * [[1983]]: [[Sándor Koch]], hungara mineralogo (n. [[1896]]) * [[1985]]: [[Marin Ljubin]], bulgara oficisto, dekomenca membro de la [[Internacia Asocio de Revoluciaj Esperantaj Verkistoj]], redaktoro de "[[Bulgara Esperantisto]]" (n. [[1903]]) * [[1986]]: [[Margit Dajka]], hungara aktorino (n. [[1907]]) * [[1992]]: [[Magda Papp]], rumania hungara aktorino, kantistino (n. [[1917]]) * [[1999]]: [[Hans-Georg Beck]], germana filologo, teologo kaj fakulo pri bizanciaj studoj (n. [[1910]]) * [[2006]]: [[Desmond Dekker]], jamajka [[skao|skaa]] kaj [[regeo|regea]] kantisto kaj komponisto (n. [[1941]]) * [[2010]]: [[Gabriel Vargas]], meksika verkisto kaj [[bildstrio|bildstriisto]] (n. [[1918]]) * [[2010]]: [[Dónát Bíró]], rumania hungara etnografo, lokhistoriisto (n. [[1930]]) * [[2011]]: [[Leonora Carrington]], meksika artistino, superrealisma pentristino, kaj verkistino (n. [[1917]]) * [[2014]]: [[Herb Jeffries]], usona aktoro, ĵaza kantisto kaj de [[kontreo]] (n. [[1913]]) * [[2014]]: [[Wojciech Jaruzelski]], pola generalo (n. [[1923]]) * [[2020]]: [[Oswaldo Fumeiro Alvarez]], brazila futbalisto kaj trejnisto (n. [[1956]]) * [[2020]]: [[George Floyd]], [[afrik-usonanoj|afrik-usonano]], rabisto, kies morto dum manifestacio kaŭzis [[tumulto]]jn (n. [[1973]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia kalendaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** [[Bede (historiisto)|Sankta Beda la Honorinda]], [[sacerdoto]] kaj [[doktoro de la eklezio]] ** Sankta [[Gregorio la 7-a]], [[papo]] * [[Tago de Afriko]] - memorigo pri fondo de la [[Organizaĵo por Afrika Unueco]] en 1963 * [[Tago de la malaperintaj infanoj]] * [[Nacia tago]] en [[Argentino]], tago de la patrujo ([[1810]]) * [[Nacia tago]] en [[Jordanio]], tago de la sendependiĝo ([[1946]]) ** [[Sankta Maria Magdalena de' Pazzi]], [[karmelanoj|karmelanino]] * Entuziasmuloj de [[Douglas Adams]] - [[Mantuka tago]] * Entuziasmuloj de [[Terry Pratchett]] – Tago de [[siringo]] * Internacia Tago de la [[Heroo]]j de Batalo kontraŭ [[Totalismo]] (ekzekuto de pola rotestro [[Witold Pilecki]]) == Tagoj de [[semajno]] == La '''25-a de majo''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]. {{Projektoj}} [[Kategorio:25-a de majo| ]] [[Kategorio:Majo|25]] [[Kategorio:25-a tago de la monato|#05]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0525]] 8gsacoavp6xf6ivyvbza9e0u6vivc1x 9363464 9363405 2026-04-29T19:11:34Z ThomasPusch 1869 vidu la diskutpaĝan noton. 9363464 wikitext text/x-wiki {{KalendaroMajo}} {{majo}} La '''25-a de majo''' estas la 145-a tago de la jaro (la 146-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 220 tagoj restas. Je la 25-a de majo okazis, interalie: == Eventoj == * [[-585]]: [[Suneklipso]] antaŭkalkulita de [[Taleso de Mileto]] * [[-240]]: Unua registrita [[apsido]] de [[Haleja kometo]] * [[451]]: [[Sasanidoj]] venkis ribeliĝintajn [[armenoj]]n en la [[batalo de Avarajr]] * [[1085]]: Reĝo [[Alfonso la 6-a de Leono kaj Kastilio]] liberigis [[Toledo]]n de la [[maŭroj|maŭra]] regado * [[1223]]: [[Pollando]]: [[Ujazd]] iĝis urbo de [[Opola provinco]] * [[1420]]: [[Infanto]] [[Henriko la Navigisto]], kreinto de la [[portugala kolonia imperio]], estis nomumita Granda Superulo de la [[Ordeno de Kristo]] * [[1455]]: Venko de pola armeo kontraŭ la prusa en batalo de [[Bagrationovsk|Iława Pruska]] * [[1477]]: [[Nurembergo|Nuremberga]] artisto [[Veit Stoß]] komencis laboron pri la [[retablo de Krakovo]] por [[Mariapreĝejo (Krakovo)|Mariapreĝejo]], mendita de la Krakova Urba Konsilio * [[1521]]: [[Marteno Lutero]] estis deklarita eksterleĝulo kaj [[herezo|herezulo]] de la [[Sankta Romia Imperio|imperia]] [[dieto (asembleo)|dieto]] * [[1579]]: [[Ivano la Terura]] sendis leteron al [[Don (rivero)|Donaj]] [[kozakoj]] - la tago konsiderata kiel fonda por la kozakoj * [[1632]]: [[Tridekjara milito]]: [[Albrecht von Wallenstein]] rekonkeris [[Prago]]n de [[Saksio|saksianoj]] * [[1659]]: [[Richard Cromwell]] rezignis pri posteno lordo-protektanto de [[Anglio]] kaj [[Skotlando]] * [[1676]]: [[Skania Milito]]: senrezulta [[marbatalo]] apud [[Rügen]] * [[1720]]: Al [[Marsejlo]] alnavigis de [[Proksima Oriento]] ŝipo, kies malsaniĝinta ŝipanaro kaŭzis dujaran [[pesto]]-[[epidemio]]n kun pli ol 40 mil mortintaj viktimoj * [[1787]]: En [[Filadelfio (Pensilvanio)|Filadelfio]] kunsidis [[Usona Kongreso]], kiu pretigis projekton de [[Usona Konstitucio]] kun intenco revizii la [[Artikoloj de Konfederacio|Artikolojn de Konfederacio]] * [[1810]]: [[Revolucio de Majo]]: en [[Argentino]] formiĝis unua registaro sendependa de [[Hispana koloniado de Ameriko|hispanaj regantoj]], establita dum la katastrofokaza kunveno ''[[cabildo abierto]]'' * [[1821]]: [[Klemens von Metternich]] iĝis kanceliero de [[Aŭstra imperio]] * [[1842]]: [[Prago]]: aŭstro [[Christian Doppler]] priskribis fenomenon konatan poste kiel [[efiko de Doppler]] * [[1846]]: [[Napoleono la 3-a]] fuĝis de la fortikaĵo [[Ham (Francio)|Ham]], kie li estis enprizonigita pro provo de [[puĉo]], kaj iris al [[Anglio]] * [[1850]]: Al [[Zoo de Londono]] alvenis [[Amfibia hipopotamo|Nila hipopotamo]] * [[1869]]: [[Viena Ŝtata Operejo]] malfermiĝis per prezento de ''[[Don Giovanni]]'' de [[Mozart]] * [[1872]]: En [[Bohemio]] post pluvego sekvis [[inundo]] kaj rompiĝis [[digo]] de lageto en la regiono de [[Plzeň]] - 337 homoj mortis dum la inundo * [[1881]]: [[Nacia himno]] de [[Venezuelo]] ''[[Gloria al Bravo Pueblo]]'' oficialiĝis * [[1895]]: la verkisto [[Oscar Wilde]] estis kondamnita al dujara [[katorgo|peza punlaboro]] pro [[samseksemo]] * [[1901]]: [[Argentino]]: [[Club Atlético River Plate|Atleta Klubo Rivero Plata]] fondiĝis en [[Bonaero]] * [[1911]]: Plurjara diktatoro de Meksiko [[Porfirio Díaz]] estis faligita * [[1913]]: Aŭstra-hungara oficiro de kontraŭspionejo kaj samtempe [[spiono]] de la [[Rusia Imperio]] [[Alfred Redl]] sinmortigis pro malkaŝiĝo unu tagon pli frue * [[1914]]: Brita [[Ĉambro de komunuloj]] donis al Irlando pli da [[suvereneco]], tamen la enlanda regado ne estis efektivigita ĉar la unua mondmilito kaj [[Paska Ribelo]] en 1916 ŝanĝis politikan scenon * [[1915]]: [[Unua Mondmilito]]: Dua [[batalo]] de [[Ipro]] finiĝis senrezulte, dum kiu la germana armeo uzis [[veneno|venenajn]] [[gaso]]jn - aliancanaj perdoj ĉ. 70 mil [[viktimo]]j, la germanaj 35-40 mil * [[1917]]: [[Unua Mondmilito]]: [[Ĉeĥio]]: eksplodo en [[municio|municia]] fabriko en [[Plzeň]] mortigis ĉirkaŭ 202 homojn * [[1922]]: [[Lenin]] travivis unuan el serio de [[apopleksio]]j, kiuj igis lin malkapabla por regi * [[1924]]: [[Litova Olimpika Komitato]] fondiĝis * [[1926]]: En [[Parizo]] estis pafmortigita prezidento de [[Ukraina Popola Respubliko]] en [[ekzilo]] [[Simon Petljura]] * [[1931]]: [[Dua Pola Respubliko]]: [[Asocio]] de [[Sindikato]]j fondiĝis * [[1935]]: [[Jesse Owens]] akiris 4 mondrekordojn dum 45 minutoj en [[An-Arbaro]] * [[1938]]: [[Hispana Enlanda Milito]]: 313 personoj pereis en aeratako al [[Alakanto]] * [[1940]]: [[Dua mondmilito]]: En [[invado en Pollandon|okupata Pollando]] en la [[distrikto Chełm]] [[SS (organizo)|SS]] pafmortigis 12 [[poloj]]n, 100 estis deportitaj al [[Germanio]]; en [[Nederlando]] [[Arthur Seyß-Inquart]] iĝis komisaro de [[Tria Regno]] * [[1941]]: [[[Dua mondmilito]]: [Salzburg]]: ĉefo de Supera Komandantaro de [[Wehrmacht]] generalo [[Alfred Jodl]] informis finnan ĉefon de Ĝenerala [[Stabo]] pri la [[Operaco Barbaroso|germana operaca planado]] kontraŭ [[Sovetunio]] * [[1942]]: [[Volinio]]: en [[Kiverci|Kiwerce]] germana ĝendarmaro kun [[kunlaborismo|kunlaborisma]] ukraina polico murdis 270 [[judoj]]n; filmo [[Casablanca (filmo)|''Casablanca'']] komencis surbendiĝi en [[Usono]] * [[1943]]: [[Dua mondmilito]]: itala 244-a aviada skadro atakis [[Sudanhavenurbo]]n kaj [[aerodromo]]n apud [[Asmero]]; nokte Bomba Skadro de [[brita aerarmeo|RAF]] atakis [[Duseldorfo]]n * [[1944]]: komenciĝis germana armea operaco celinta mortigi [[Josip Broz Tito]] kaj likvidi [[stabo]]n de Supera Popolliberiga [[militisto|Militistaro]] kune kun [[Jugoslavaj Partizanoj]]; [[Itala kampanjo|Itala Fronto]]: polaj regimentoj okupis parton de la [[Provinco de Frozinono]], [[Dua Pola Korpuso]] konkeris [[Piedimonte San Germano]] * [[1945]]: [[Jugoslava Popola Armeo]] finis sian retiriĝon de [[Karintio]] (lime de antaŭmilita [[Aŭstrio]]), kion ĝi komencis la 19-an de majo; [[Aliancanoj]]: ĉefoj de kunligitaj [[stabo]]j decidis pri paraŝuta operaco al [[japana insularo]] la 1-an de novembro 1945; nokte 21-a Bomba Korpuso atakis [[Tokio]]n * [[1946]]: [[Jordanio]] fariĝis sendependa de Britio * [[1948]]: [[Pollando]]: en [[Varsovio|Varsovia]] prizono estis ekzekutita [[Witold Pilecki]], aŭtoro de la [[raportoj de Pilecki]] pri [[holokaŭsto]] el la [[koncentrejo]] [[Aŭŝvico]], kondamnita pro spionado * [[1954]]: En [[Vjetnamio]] pereis hungara foto-[[raportisto]] [[Robert Capa]] * [[1955]]: Brita ekspedicio grimpis [[Kangchenjunga]]n, la trian laŭ alteco [[montopinto]]n de la mondo * [[1960]]: [[Muzeo Tikotin de Japana Arto]] malfermiĝis en israela [[Hajfo]] - unusola en [[Mezoriento]] * [[1961]]: [[Projekto Apollo]]: usona prezidento [[John F. Kennedy]] dum [[Usona Kongreso|parolado al Kongreso]] prezentis projekton sendi sur la [[Luno]]n ĝis fino de la [[1960-aj jaroj]] homon kun ties sekura reveno [[Tero|Teren]] * [[1961]]: Prezidento [[John F. Kennedy]] fondis specialan unuon de la usona [[mararmeo]] - ''[[SEAL]]'' * [[1963]]: [[Organizaĵo por Afrika Unueco]] fondiĝis en [[Adis-Abebo]] * [[1965]]: Usona bluso-muzikisto [[Sonny Boy Williamson II]] trovita morta * [[1969]]: Premiero de la usona filmo ''[[Midnight Cowboy]]'' * [[1973]]: Al usona [[kosmostacio]] [[Skylab]] alvenis ĝia unua skipo * [[1977]]: Premiero de la sciencfikcia fantazia filmo [[Star Wars Episode IV: A New Hope|''Stelaj Militoj - Nova Espero'']], reĝisorita de [[George Lucas]] * [[1979]]: [[Malaperigo]]: usona knabo [[Etan Patz]] malaperis en [[Nov-Jorko]] * [[1981]]: Ŝtatestroj de ses landoj en la [[Persa Golfo]] subskribis ĉarton oficiale kreante la [[Kunlabora Konsilio de la Golfo|Kunlaboran Konsilion de la Golfo]] * [[1993]]: [[Internacia Pun-Tribunalo por Eksa Jugoslavio]] kreiĝis per rezolucio de la [[Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj]] * [[1997]]: En [[Pollando]] [[referendumo]] decidis pri akcepto de la [[Konstitucio de Pola Respubliko]] * [[2000]]: [[Israelo]] finis 22-jaran okupon de suda [[Libano]] * [[2002]]: [[Estonio]]: la 47-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso 2002|Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Talino]] * [[2003]]: [[Néstor Kirchner]] iĝis prezidento de Argentino * [[2006]]: [[Pilgrimado]] de papo [[Benedikto la 16-a]] al [[Pollando]] komenciĝis * [[2008]]: [[Michel Sulaiman]] iĝis [[prezidento de Libano]] * [[2009]]: Sekureca Servo de [[Ukrainio]] komencis oficialan enketadon pri [[Holodomoro]] en la jaroj 1932-1933 kiel [[genocido]] farita de [[Sovetunio]]; [[Nord-Koreio]] sukcese faris duan [[Nuklea testo|nuklean teston]]; en [[Varsovio]] kreiĝis [[Radio Wnet]] kiel [[interkona retejo]] kaj [[interreta radio]] * [[2010]]: Prezidento de Egiptio [[Hosni Mubarak]] malfermis aerhavenon en [[provinco Saŭhaĝ]] * [[2010]]: [[Ducentjariĝo de Argentino]] celebrata * [[2012]]: Kadre de la dua testa flugo de la usona [[Kosmoŝipo Dragon]] unuafoje komerca [[kosmoŝipo]] ligiĝis kun la [[Internacia Kosmostacio]]; [[Siria enlanda milito]]: 108 personoj pereis kaj ĉirkaŭ 300 vundiĝis en la [[masakro de Hula (Sirio)|masakro de Hula]] farita de siria armeo kaj porregistara milico ŝahiba kontraŭ civiluloj en Hula apud [[Homs]] * [[2014]]: [[Petro Poroŝenko]] gajnis antaŭtempan prezidentan baloton en [[Ukrainio]]; [[Eŭropaj balotoj 2014|Balotoj]] por la [[Eŭropa Parlamento]] finiĝis * [[2016]]: Post dujara enprizonigo en [[Rusio]] pilotino [[Nadija Savĉenko]], akuzita pri pafmortigo de rusiaj ĵurnalistoj, revenis en [[Ukrainio]]n, interŝanĝita kontraŭ du rusiaj militkaptitaj oficiroj * [[2018]]: En [[Eŭropa Unio]] ekvalidis la [[Ĝenerala Datum-Protekta Regularo]] * [[2023]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: [[Kievo]] forprenis la titolon de honora civitano al [[Leonid Breĵnev]]; Rusio elpelas 5 diplomatojn de [[Svedio]] kaj fermas diplomatiejon; [[Finnlando]] promesis sendi al Ukrainio militistan armilaron valoran 109 milionojn da eŭroj; [[Brita parlamento]] agnoskis [[Holodomoro]]n [[genocido]] de ukraina [[nacio]] * [[2025]]: Koincide kun Tago de la Urbo [[Kievo]] nokte okazis plej amasa ĝis nun aeratako de preskaŭ 300 [[senpilota aviadilo|senpilotaj aviadiloj]] kaj ĉ. 70 diversaj raketoj - en Kievo 12 personoj estis mortigitaj, pli ol 60 vunditaj, en [[Ĵitomira provinco]] pereis tri infanoj. Ukrainio samnokte sendis pli ol 100 senpilotajn aviadilojn al armeaj celoj en Rusio == Naskiĝoj == * [[1550]]: [[Camillo de Lellis]], itala ordenfondinto kaj sanktulo * [[1572]]: [[Morico (Hesio-Kaselo)|Morico]], landgrafo de [[Hesio-Kaselo]] (m. [[1632]]) * [[1692]]: [[Georg Raphael Donner]], aŭstra skulptisto (m. [[1741]]) * [[1713]]: [[John Stuart, 3a Grafo de Bute]], skota nobelo, ĉefministro de [[Granda Britio]] (m. [[1792]]) * [[1802]]: [[Johann Friedrich von Brandt]], germana [[naturscienco|natursciencisto]], [[bestoscienco|bestosciencisto]] kaj kuracisto (m. [[1879]]) * [[1803]]: [[Edward George Bulwer-Lytton]], angla verkisto kaj politikisto (m. [[1873]]) * [[1803]]: [[Ralph Waldo Emerson]], usona eseisto, [[oratoro]] kaj [[transcendismo|transcendisto]] (m. [[1882]]) * [[1818]]: [[Jacob Burckhardt]], svisa historiisto (m. [[1897]]) * [[1822]]: [[Károly Bisztray]], hungara juĝisto kaj verkisto (m. [[1911]]) * [[1822]]: [[Heinrich Keil]], germana klasika filologo kaj pedagogo (m. [[1894]]) * [[1838]]: [[Domokos Szász]], hungara reformita episkopo (m. [[1899]]) * [[1846]]: [[Naim Frashëri]], albana historiisto, ĵurnalisto, tradukisto kaj nacia poeto de [[Albanio]] (m. [[1900]]) * [[1849]]: [[František Ženíšek]], ĉeĥa pentristo kaj desegnisto (m. [[1916]]) * [[1854]]: [[Otakar Mokrý]], ĉeĥa poeto kaj tradukisto (m. [[1899]]) * [[1856]]: [[Louis Félix Marie Franchet d'Esperey]], franca generalo kaj marŝalo (m. [[1942]]) * [[1863]]: [[Heinrich Rickert]], germana filozofo (m. [[1936]]) * [[1864]]: [[Franz Langheinrich]], germana poeto kaj rakontisto (m. [[1945]]) * [[1865]]: [[Pieter Zeeman]], nederlanda fizikisto Nobelpremiita (m. [[1943]]) * [[1865]]: [[Frederiko Aŭgusto la 3-a (Saksio)]], reĝo (m. [[1932]]) * [[1869]]: [[Georgi Stamatov]], germana verkisto (m. [[1942]]) * [[1877]]: [[Ágoston Stefán]], [[rutenoj|rutena]]-hungara politikisto, komisaro, advokato, ĵurnalisto (m. [[1945]]) * [[1879]]: [[Max Aitken]] (Lordo Beaverbrook), brita politikisto (m. [[1964]]) * [[1887]]: [[Pio el Pietrelcina]], itala [[kapucenoj|kapuceno]], [[stigmato|stigmatulo]], [[miraklo]]-farinto, katolika sanktulo (m. [[1968]]) * [[1889]]: [[Igor Sikorski]], rusia, usona pioniro de [[aviado]] (m. [[1972]]) * [[1890]]: [[Zseni Várnai]], hungara poetino, enestanta en ''[[Hungara Antologio]]'' (m. [[1981]]) * [[1905]]: [[Mieczysław Bekker]], pola inĝeniero kaj inventisto, konstruinta kadre de la [[Projekto Apollo]] lunan [[veturilo]]n LRV (m. [[1989]]) * [[1908]]: [[Béla Blédy]], rumania hungara lingvisto kaj leksikografo (m. [[1962]]) * [[1921]]: [[Mieczysław Albert Krąpiec]], pola filozofo-[[tomismo|tomisto]], dominikano, [[humanismo|humanisto]] (m. [[2008]]) * [[1922]]: [[Enrico Berlinguer]], itala politikisto, [[ĝenerala sekretario]] de la [[Itala Komunista Partio]] (m. [[1984]]) * [[1922]]: [[Bogodar Winid]], pola spertulo pri geografio kaj [[kartografio]] (m. [[1996]]) * [[1923]]: [[Mária Bisztrai]], hungara aktorino kaj teatrestrino (m. [[2020]]) * [[1925]]: [[Rosario Castellanos]], meksika verkistino, ĵurnalisto kaj diplomato (m. [[1974]]) * [[1926]]: [[Miles Davis]], usona ĵaztrumpetisto, bandestro kaj komponisto, kuninventisto de [[modala ĵazo]] kaj kunevoluiganto de [[ĵazroko]] (m. [[1991]]) * [[1927]]: [[Robert Ludlum]], usona verkisto, aktoro kaj produktoro de [[trilero]]j (m. [[2001]]) * [[1928]]: [[Frigyes Hidas]], hungara komponisto (m. [[2007]]) * [[1931]]: [[Krystyna Kersten]], pola historiistino (m. [[2008]]) * [[1934]]: [[Rudolf Szigethy]], rumania hungara bibliografo * [[1935]]: [[Ferenc Pap]], rumania hungara historiisto kaj tradukisto (m. [[2016]]) * [[1937]]: [[Irén Hantz-Lám]], rumania hungara geografia fakverkistino (m. [[2019]]) * [[1937]]: [[László Szentgyörgyi]], rumania hungara inĝeniero, universitata profesoro * [[1939]]: [[Ian McKellen]], brita aktoro * [[1941]]: [[Vladimir Voronin]], prezidento de Moldavio * [[1944]]: [[Csaba Kegyes]], rumania hungara inĝeniero pri konstruado * [[1951]]: [[François Bayrou]], ĉefministro de Francio * [[1951]]: [[Vladislav Hasala]], ĉeĥa esperantisto, filatelisto (m. [[2020]]) * [[1952]]: [[Petar Stojanov]], prezidento de Bulgario * [[1954]]: [[Vilmos Nagy (informatikisto)|Vilmos Nagy]], rumania hungara informatikisto * [[1956]]: [[János Jenő Székely]], hungara skulptisto * [[1961]]: [[Tite]] aŭ je plena nomo ''Adenor Leonardo Bacchi'', brazila futbala trejnististo * [[1963]]: [[Yann Martel]], kanada verkisto kaj vojaĝisto * [[1964]]: [[Ivan Bella]], slovaka inĝeniero, kolonelo, kosmonaŭto * [[1965]]: [[Yahya Jammeh]], prezidento de [[Gambio]] * [[1969]]: [[Anne Heche]], usona aktorino (m. [[2022]]) * [[1973]]: [[Germano D'Abramo]], itala matematikisto, fizikisto kaj astronomo * [[1978]]: [[Florian Schaffenrath]], aŭstra filologo * [[1984]]: [[Marion Raven]], norvega [[popmuziko|popmuzika]] kantistino * [[1987]]: [[Kamil Stoch]], pola [[skisaltado|skisaltisto]] == Mortoj == * [[615]]: [[Bonifacio la 4-a]], papo, sanktulo (n. nekonata) * [[709]]: [[Aldhelm]], anglosaksa sanktulo, latinlingva verkisto ((n. ĉ. [[635]]) * [[735]]: [[Bede (historiisto)|Bede]], anglosaksa historiisto, monaĥo, teologo, sanktulo de [[anglikanismo]], [[katolikismo]] kaj [[ortodoksismo]] * [[992]]: [[Mjeŝko la 1-a (Pollando)|Mjeŝko la 1-a]], unua [[princo]] de [[Pollando]] * [[1085]]: [[Gregorio la 7-a]], papo, sanktulo (n. ĉirkaŭ [[1015]]) * [[1261]]: [[Aleksandro la 4-a]], papo (n. ĉirkaŭ [[1185]]) * [[1555]]: [[Gemma Frisius]], germana fizikisto, matematikisto, kartografo, filozofo kaj fabrikanto de tergloboj (n. [[1508]]) * [[1681]]: [[Pedro Calderón de la Barca]], hispana poeto kaj dramisto (n. [[1600]]) * [[1693]]: [[Madame de La Fayette]], franca verkistino (n. [[1634]]) * [[1782]]: [[Johann Caspar Goethe]], germana juristo (n. [[1710]]) * [[1786]]: [[Petro la 3-a (Portugalio)|Petro la 3-a]], [[reĝo de Portugalio]] (n. [[1717]]) * [[1789]]: [[Anders Dahl]], sveda botanikisto kaj kuracisto (n. [[1751]]) * [[1798]]: [[Asmus Carstens]], germana kaj dana pentristo * [[1805]]: [[William Paley]] angla pastro, kristana [[apologetiko|apologetikisto]], filozofo kaj [[utilismo|utilisto]] (n. [[1743]]) * [[1810]]: [[Johann Damascen von Kleimayrn]], germana juristo kaj teologo (n. [[1735]]) * [[1838]]: [[János Pergel]], hungara historiisto, jursciencisto (n. [[1791]]) * [[1848]]: [[Annette von Droste-Hülshoff]], germana verkistino (n. [[1797]]) * [[1862]]: [[István Zajzoni Rab]], hungara poeto kaj ĵurnalisto (n. [[1832]]) * [[1875]]: [[Ferdinande von Schmettau]], prusa patriotino kontraŭnapoleona (n. [[1798]]) * [[1899]]: [[Rosa Bonheur]], franca pentristino kaj skulptistino, unua virino premiita per la [[honora legio]] (n. [[1822]]) * [[1907]]: [[Jan Gebauer]], ĉeĥa [[filologo]], [[lingvisto]], [[slavistiko|slavisto]] (n. [[1838]]) * [[1913]]: [[Gábor Bálint]], hungara lingvisto, poligloto, la unua hungara pioniro de [[Esperanto]] (n. [[1844]]) * [[1913]]: [[Alfred Redl]], aŭstra-hungaria spiono (n. [[1864]]) * [[1914]]: [[Ferenc Kossuth]], hungara politikisto, ministro, inĝeniero (n. [[1841]]) * [[1917]]: [[Maksim Bahdanoviĉ]], belorusa poeto (n. [[1891]]) * [[1920]]: [[György Jarnó]], aŭstrohungara komponisto, kapelmajstro (n. [[1868]]) * [[1921]]: [[Émile Combes]], ĉefministro de Francio (n. [[1835]]) * [[1926]]: [[Simon Petljura]], ukraina verkisto kaj ĵurnalisto, prezidento de [[Ukraina Popola Respubliko]] (n. [[1879]]) * [[1931]]: [[Hans von Arnim]], germana klasika filologo (n. [[1859]]) * [[1934]]: [[Gustav Holst]], angla komponisto kaj pedagogo (n. [[1874]]) * [[1943]]: [[František Xaver Svoboda]], ĉeĥa verkisto (n. [[1860]]) * [[1945]]: [[Ishii Kikujiro]], japana ŝtatviro kaj diplomato (n. [[1866]]) * [[1948]]: [[Witold Pilecki]], pola [[kavalerio|rotestro]], organizanto de [[rezistomovado]] en [[Aŭŝvico]], aŭtoro de la unuaj [[Raportoj de Pilecki|raportoj pri holokaŭsto]] (n. [[1901]]) * [[1951]]: [[Paula von Preradović]], kroata verkistino kaj rakontistino (n. [[1887]]) * [[1954]]: [[Robert Capa]], hungara [[militfotisto]] (n. [[1913]]) * [[1965]]: [[Adorján Divéky]], hungara historiisto, instruisto, profesoro (n. [[1880]]) * [[1971]]: [[Gustav-Adolf Mossa]], franca pentristo (n. [[1883]]) * [[1972]]: [[Asta Nielsen]], dana aktorino (n. [[1881]]) * [[1981]]: [[Ruby Violet Payne-Scott]], aŭstralia radioastronomino (n. [[1912]]) * [[1983]]: [[Idris (Libio)|Idris]], reĝo de [[reĝlando Libio]] (n. [[1890]]) * [[1983]]: [[Sándor Koch]], hungara mineralogo (n. [[1896]]) * [[1985]]: [[Marin Ljubin]], bulgara oficisto, dekomenca membro de la [[Internacia Asocio de Revoluciaj Esperantaj Verkistoj]], redaktoro de "[[Bulgara Esperantisto]]" (n. [[1903]]) * [[1986]]: [[Margit Dajka]], hungara aktorino (n. [[1907]]) * [[1992]]: [[Magda Papp]], rumania hungara aktorino, kantistino (n. [[1917]]) * [[1999]]: [[Hans-Georg Beck]], germana filologo, teologo kaj fakulo pri bizanciaj studoj (n. [[1910]]) * [[2006]]: [[Desmond Dekker]], jamajka [[skao|skaa]] kaj [[regeo|regea]] kantisto kaj komponisto (n. [[1941]]) * [[2010]]: [[Gabriel Vargas]], meksika verkisto kaj [[bildstrio|bildstriisto]] (n. [[1918]]) * [[2010]]: [[Dónát Bíró]], rumania hungara etnografo, lokhistoriisto (n. [[1930]]) * [[2011]]: [[Leonora Carrington]], meksika artistino, superrealisma pentristino, kaj verkistino (n. [[1917]]) * [[2014]]: [[Herb Jeffries]], usona aktoro, ĵaza kantisto kaj de [[kontreo]] (n. [[1913]]) * [[2014]]: [[Wojciech Jaruzelski]], pola generalo (n. [[1923]]) * [[2020]]: [[Oswaldo Fumeiro Alvarez]], brazila futbalisto kaj trejnisto (n. [[1956]]) * [[2020]]: [[George Floyd]], [[afrik-usonanoj|afrik-usonano]], rabisto, kies morto dum manifestacio kaŭzis [[tumulto]]jn (n. [[1973]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia kalendaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: [[Bede (historiisto)|Sankta Beda la Honorinda]], [[sacerdoto]] kaj [[doktoro de la eklezio]], sankta [[Gregorio la 7-a]], [[papo]] * [[Tago de Afriko]] - memorigo pri fondo de la [[Organizaĵo por Afrika Unueco]] en 1963 * [[Tago de la malaperintaj infanoj]] * [[Nacia tago]] en [[Argentino]], tago de la patrujo ([[1810]]) * [[Nacia tago]] en [[Jordanio]], tago de la sendependiĝo ([[1946]]) * Entuziasmuloj de [[Douglas Adams]] - [[Mantuka tago]] * Entuziasmuloj de [[Terry Pratchett]] – Tago de [[siringo]] * Internacia Tago de la [[Heroo]]j de Batalo kontraŭ [[Totalismo]] (ekzekuto de pola rotestro [[Witold Pilecki]]) == Tagoj de [[semajno]] == La '''25-a de majo''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; {{Projektoj}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]. [[Kategorio:25-a de majo| ]] [[Kategorio:Majo|25]] [[Kategorio:25-a tago de la monato|#05]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0525]] e7zxkcc78b9p1874l9tga1p30d2s9qy 0 5145 9363579 9071514 2026-04-30T04:54:20Z ThomasPusch 1869 + Rodrygo 9363579 wikitext text/x-wiki {{KalendaroJanuaro}} {{Januaro}} La '''9-a de januaro''' estas la 9-a tago de la jaro laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 356 tagoj restas (357 en superjaroj). Je la 9-a de januaro okazis, interalie: == Eventoj == * [[1144]]: Papo [[Celesteno la 2-a]] eldonis buleon ''[[Milites Templi]]'' en kiu li petis apogon al la [[templanoj]] * [[1154]]: [[Portugalio]]: [[Sintra]] iĝis [[urbo]] * [[1317]]: [[Reims]]: [[Filipo la 5-a (Francio)|Filipo la 5-a]] kroniĝis kiel reĝo de Francio * [[1349]]: [[Svislando]]: en [[Bazelo]] oni bruligis ĉ. 700 [[judoj]]n kiel supozitajn kaŭzantojn de epidemio de [[pesto]] * [[1399]]: Trupoj de mongola konkeristo [[Timuro]] konkeris [[Bejruto]]n * [[1401]]: Ĉirkaŭ 80 plej famaj nobeloj el [[Ĵemajtio]] estis baptitaj en [[Marienburg]]/[[Malbork]] * [[1431]]: [[Rueno]]: ĉe eklezia episkopa juĝejo komenciĝis proceso de [[Johana de Arko]] * [[1464]]: En [[Bruĝo]] kunvenis Ĝeneralaj Statoj de la [[Malaltaj Landoj]] * [[1475]]: Reĝo de [[Hungario]] [[Matiaso la 1-a (Hungario)|Matiaso la 1-a]] sendis leteron al [[papo]] informante lin, ke li kun taŭga helpo komencos batalon kun [[Otomana Imperio]] * [[1493]]: [[Kristoforo Kolumbo]] kiel unua eŭropano ekvidis [[manato]]jn, misopiniante ilin [[sireno (mitologio)|sirenoj]] * [[1522]]: [[Hadriano la 6-a]] iĝis papo * [[1570]]: Laŭ ordono de [[Ivano la Terura]] komenciĝis ekstermado de la loĝantaro de [[Velikij Novgorod]] - 2000 pereis * [[1572]]: [[Pollando]]: rezulte de [[inundo]] en [[Toruń]] pereis 300 personoj * [[1599]]: En [[Skotlando]] kreiĝis la plej malnova oficiale kreita [[framasonismo|framasona]] [[Loĝio (framasona)|loĝio]] * [[1648]]: [[Bohdan Ĥmelnickij]] elektiĝis [[hetmano]] * [[1654]]: En [[Zielona Góra]] sur [[brulŝtiparo]] vivbruliĝis pro akuzo apliki [[magio]]n Katarzyna Funke * [[1713]]: [[Granda Nordia Milito]]: sveda armeo bruligis danan urbon [[Altona]] * [[1719]]: [[Francio]] deklaris militon kontraŭ [[Hispanio]] * [[1738]]: [[Joseph Süß Oppenheimer]], juda komercisto, bankisto kaj [[financoj|financisto]] de estinta duko de [[Virtembergo]], estis kondamnita al [[mortpuno]] * [[1760]]: Venko de [[Afganio|afgana]] armeo kontraŭ [[Maratha Imperio]] en batalo de Barari Ghat * [[1768]]: En [[Londono]] okazis unua moderna [[cirko]] * [[1771]]: Japana imperiestrino [[Go-Sakuramachi]] eksiĝis favore al sia nevo [[Go-Momozono]] * [[1788]]: [[Konektikuto]] fariĝis la 5-a [[subŝtatoj de Usono|subŝtato de Usono]]; [[Aŭstria imperio]]: [[Maria Teresia]] donis urbajn rajtojn al la [[Hungario|hungaria urbo]] [[Čadca|Csaca]] (nun Čadca en Slovakio) * [[1792]]: [[Otomana imperio]] kaj la [[Rusia imperio]] subskribis pactraktaton * [[1797]]: En [[Milano]] pola generalo [[Jan Henryk Dąbrowski]] subskribis kun [[registaro|Ĝenerala Administracio]] de [[Lombardujo]] konvencion pri organizo de [[Polaj Legioj en Italio]] * [[1798]]: [[Venecio]]: soldatoj de [[Napoleono]] detruis [[galero]]n de [[doĝo]]j * [[1805]]: Fiaska atako de brita armeo kontraŭ barata [[fortreso]] [[Bharatpur (Barato)|Bharatpur]] * [[1831]]: Pola poeto [[Juliusz Słowacki]], ne kapabla militservi, eklaboris en [[januara ribelo|ribela]] Diplomatia Oficejo de princo [[Adam Jerzy Czartoryski]] * [[1839]]: Louis Daguerre prezentis [[dagerotipio]]n - komenco de la praktika [[fotarto]] * [[1861]]: [[Usona Enlanda Milito]]: [[Misisipio]] iĝis (post [[Suda Karolino]]) la dua ŝtato deklaranta [[secesio]]n de la Unio * [[1871]]: [[Francia-Prusia Milito]]: venko de franca armeo en batalo de Villersexel (en la regiono [[Franĉkonteo]]) * [[1878]]: [[Umberto la 1-a (Italio)|Umberto la 1-a]] ektronis en Italio * [[1894]]: Unua filmo estas kopirajtita: 47 filmĉeloj pri ternanta viro fare de [[William Kennedy Dickson]] * [[1900]]: Itala futbalklubo [[Società Sportiva Lazio]] fondiĝis * [[1909]]: Anglo-irlanda esploristo [[Ernest Shackleton]] atingis 88º 23 'S, t.e. 179 km de la [[suda poluso]] - tiutempe la plej proksime * [[1912]]: [[Usona Marinfanteria Korpuso]] invadis [[Honduro]]n * [[1916]]: [[Unua mondmilito]]: [[Batalo de Kalipolis]] finiĝis * [[1917]]: [[Unua mondmilito]]: [[Militkampanjo en Sinajo kaj Palestino]]: en la batalo de Rafa turka armeo estis forigita de duoninsulo [[Sinajo]]; germana komandantaro decidis pri reveno al la [[doktrino]] de senlima subakva milito * [[1919]]: [[Ribelo de Grandpollando]]: pola skadro de [[Poznano]] aeratakis - per pli frue konkeritaj [[bombaviadilo]]j - germanan [[aerodromo]]n en [[Frankfurto ĉe Odro]], venĝe pro la germanaj atakoj de polaj urboj * [[1923]]: [[Juan de la Cierva]] sukcesis unuan fojon flugi en [[aŭtogiro]] * [[1927]]: [[Dua Pola Respubliko]]: fondiĝis [[Ministerio]] pri [[Poŝto]]j kaj [[Telegrafo]]j * [[1928]]: [[Pollando]]: Ligo de [[Naturprotekto]] fondiĝis * [[1929]]: [[Londono]]: unua kuraccela apliko de [[penicilino]] * [[1937]]: [[Lev Trockij]], ekzilita de [[Josif Stalin]], veturis al [[Meksiko]]; en [[kino|kinejoj]] aperis [[animeo|animea]] filmo "Don Donald" kun [[Donaldo Anaso]] - unuafoje en ĉefrolo kaj kun iom modifita ĉefaspekto * [[1939]]: En la [[Akademio de Sciencoj de Francio]] [[Jean Baptiste Perrin]] prezentis publikaĵon pri malkovro de [[kemia elemento]] [[franciumo]] fare de [[Marguerite Perey]] * [[1940]]: [[Provinco Vartlando]]: Nokte post la 9-a de januaro litovaj regantoj arestas 80 membrojn de [[konspiro|konspira]] Organizo de Batalanta Pollando; [[Romo]]: laŭ rekomendo de [[Benito Mussolini]] [[Belgio]] ricevis informon pri baldaŭa germana [[agreso]]; [[Tria Regno]]: nova dato de [[invado]] al [[Okcidenta Eŭropo]] — la 14-a de januaro * [[1941]]: En [[Poznano]] germanoj [[senkapigo|senkapigis]] 12 polojn; [[Adolf Hitler]] decidis helpi italan militadon en [[Afriko]] * [[1942]]: En [[koncentrejo Dachau]] estis ekzekutita pola pastro Józef Pawłowski, arestita pro bonfarado kaj helpo al judoj; [[Balearoj]]: apud insulbordo de [[Minorko]] dum [[tempesto]] sinkis franca pasaĝera ŝipo ''Lamoricière'' - 301 personoj pereis el 394; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: maldekstra alo de la Nord-Okcidenta Fronto transiris al atako direkte al [[Toropec]], [[Veliĵ (Rusio)|Veliĵ]] kaj Rudnia batante kuntuŝon de la Armeaj Grupoj "Nordo" kaj "Mezo" * [[1943]]: [[Varsovio]]n vizitis [[Heinrich Himmler]], kiu esprimis malkontenton pro nelikvido ĝis 1942 de juda [[geto]], ordonis [[deportado]]n de 8 mil judoj kaj evakuon de germanaj entreprenoj al [[Lublinio]]; en [[Volina provinco]] la okupantoj likvidis labortendaron por judaj [[metio|metiistoj]] pafmortigante 101 malliberulojn; [[Nankino]]: subskribo de la deklaro ''Pri kunagado finanta la militon'' flanke de japana [[ambasadoro]] Mamoru Sigemitsu kaj Wang Jingwei, kies [[Marioneta ŝtato|marioneta registaro]] paralele deklaris militon al [[Usono]] kaj [[Britio]]; deklaro de la registaro de [[Hideki Tojo]] pri redono al [[Ĉinio]] de [[koncesio]]j troviĝantaj en la ĉina teritorio kun rezigno pri eksteritoriaj rajtoj flanke de [[japanoj]] * [[1944]]: [[pola ekzila registaro|Prezidento de Pollando en ekzilo]] [[Władysław Raczkiewicz|W. Raczkiewicz]] dekrete formigis Konsilion de Nacia Unueco, kiu estis plenumonta funkcion de [[Pola Partizana Ŝtato|subtera parlamento]], kiel kontraŭstaro al komunista Landa Nacia Konsilio; [[proceso de Verono]]: de la 8-a ĝis la 9-a de januaro kontraŭ membroj de [[Granda Faŝisma Konsilantaro]], kiuj kontraŭstaris al [[Benito Mussolini]] - al [[mortpuno]] estis i.a. kondamnitaj grafo [[Galeazzo Ciano]] kaj [[marŝalo]] Emilio de Bono; en [[Bosnio]] germana armeo konkeris Jajce; armeoj de la sovetunia 1-a Ukraina Fronto konkeris Połonne, [[Ĥmelnicka provinco]] * [[1945]]: [[Filipinoj]]: batalo de [[Luzono]] kontraŭ [[Japana imperia armeo]] komencita - en proksima [[golfo]] albordiĝis ĉ. 70 mil soldatoj de 6-a [[Usona Terarmeo]] * [[1951]]: En [[Nov-Jorko]] oni oficiale malfermis [[sidejo de UN|sidejon de Unuiĝintaj Nacioj]], projektitan de [[Le Corbusier]] * [[1957]]: Ĉefministro de Britio [[Anthony Eden]] [[demisio|demisiis]] rezulte de la [[sueza krizo]] * [[1960]]: En [[Egiptio]] oni komencis konstrui [[Asuana Baraĵo|Asuanan Baraĵon]], financatan de [[Sovetunio]] * [[1964]]: [[Flagokonflikto inter Usono kaj Panamo 1964|Flagokonflikto inter Usono kaj Panamo]] estiĝis * [[1965]]: Registaro de [[Demokratia Respubliko Kongo]] informis pri ekzekuto de pli ol 500 komunistaj ribelintoj, kiuj en 1964 okupis la urbon [[Kisangani]], kie ili murdis 8 mil loĝantojn kaj 185 blankajn [[ostaĝo]]jn * [[1966]]: Regopovoj de [[Pola Popola Respubliko]] rifuzis doni [[pasporto]]n al [[Italio]] kaj [[Vatikano]] por kardinalo [[Stefan Wyszyński]] okaze de la 1000-jara datreveno de [[kristanigo]] de Pollando * [[1968]]: [[Flago de Maŭricio]] oficialiĝis * [[1969]]: En [[Britio]] okazis unua [[flugo]] de [[Supersona rapido|supersona]] pasaĝeraviadilo [[Konkordo (aviadilo)|''Konkordo'']] * [[1976]]: Pola [[Episkopo|Episkoparo]] direktis [[letero]]n al Eksterordinara [[Sejmo (Pollando)|Parlamenta]] Komisiono preparanta ŝanĝojn en [[Konstitucio]] de [[Pola Popola Respubliko]], en kiu esprimis maltrankvilon pri preparata enkonduko pri gvida rolo de [[komunismo|komunista]] partio kaj netuŝebla frata ligo kun [[Sovetunio]] * [[1979]]: [[Bill Clinton]] iĝis guberniestro de [[Arkansaso]] * [[1981]]: [[Pollando]]: Aŭtonomeca Asocio de [[agrikulturo|Agrikulturaj]], gvidata de Gabriel Janowski, transformiĝis al Sendependa Aŭtonomeca [[Sindikato]] de Individuaj [[Agrikulturisto]]j [[Solidareco (Pollando)|''Solidareco'']] * [[1986]]: Malkovro de [[Kresido (luno)|Kresido]], unu el la lunoj de [[Urano (planedo)|Urano]] * [[1987]]: Enkonduko de [[Daniel Ortega|nova konstitucio]] en [[Nikaragvo]] * [[1991]]: En [[Krakovo]] estis malmuntita monumento al soveta marŝalo [[Ivan Konev]]; [[Litovio]]: soveta armeo eniris stratojn de [[Vilno]] * [[1992]]: [[Registaro de Litovio]] adoptis dekreton rajtigantan [[armilo|armadon]] de Libervola Nacia Defenda Servo; [[disfalo de Jugoslavio]]: [[bosnianoj|bosniaj]] [[serboj]] anoncis kreon de sendependa [[Serba Respubliko]] - [[Bosnio kaj Hercegovino]] deklaris [[sendependeco]]n de [[Socialisma federacia respubliko Jugoslavio|Socialisma Jugoslavio]]; [[Radioastronomio]]: revuo "Nature" informis pri malkovro de la unuaj du [[Ekstersunsistema planedo|ekstersunsistemaj planedoj]] orbitantaj [[pulsaro]]n [[PSR B1257+12]] * [[1996]]: [[Unua Ĉeĉenia milito]]: [[Ĉeĉenoj|ĉeĉenaj]] separistoj atakis rusian militbazon en la urbo [[Kizlar]] en [[Dagestano]] — 78 soldatoj pereis, la teroristoj retiriĝis preninte plurajn ostaĝojn; Aerponto kun [[humanitara helpo]] por [[Sarajevo]] nuligita - la plej granda en la historio de [[aviado]] post la sovetia [[blokado de Berlino]], dum 3 jaroj kaj duono de la [[Bosnia milito]] 13 000 flugoj estis faritaj kun livero de pli ol 160 000 tunoj da helpo * [[1997]]: [[Jerusalemo]]: premiero de la [[oratorio]] ''Sep pordegoj de Jerusalemo'' de pola komponisto [[Krzysztof Penderecki]] verkita okaze de trimiljara datreveno de la urbo-fondiĝo * [[1998]]: En [[Usono]] estis [[patento|patentita]] PageRank – aro da [[algoritmo]]j estanta bazo por [[programaro]] de [[serĉilo]] [[Google|Guglo]] * [[2000]]: [[Ekvadoro]] [[dolarigo|dolarigis]] sian [[ekonomio]]n * [[2005]]: [[Palestina Aŭtonomio]]: unuan prezidentan balotadon gajnis [[Maĥmud Abbas]] * [[2007]]: [[San-Francisko]]: publika prezento de [[iPhone]] fare de [[Steve Jobs]]; en [[Ĉeĥio]] ekfunkciis la dua registaro de [[Mirek Topolánek]] * [[2008]]: [[Hashim Thaçi]] iĝis ĉefministro de Kosovo * [[2011]]: Sendependeca [[referendumo]] komenciĝis en [[Sudano]], kio kaŭzis [[secesio]]n de [[Sud-Sudano]] * [[2015]]: [[Maithripala Sirisena]] iĝis prezidento de [[Srilanko]]; en [[Dammartin-en-Goële]] kontraŭteroristoj pafmortigis dum sturmo teroristojn de la [[atako en la redaktejo de Charlie Hebdo|masakro en la redaktejo de Charlie Hebdo]], kiuj kaŝiĝis en presejo kun [[ostaĝo]] * [[2023]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: [[Rusia armeo]] pripafis [[Kostjantinivka]] — sume 20 [[loĝejo]]j damaĝitaj kaj [[industrio|industriejo]], en [[Oĉakiv]] trafita [[malsanulejo]], 15 personoj vunditaj; post 94 rusiaj aeratakoj al kvar setlejoj de [[Sumia provinco]] ties loĝantaro estis evakuita; 29 sanprotektejoj en Ukrainio ricevis [[medikamento]]jn de [[Japanio]]; ukrainoj detruis du rusajn deponejojn de [[municio]] en okupata [[Melitopolo]]; Ukrainio petis [[Kartvelio]]n pri redono de pli frue transdonitaj raketoj Buk (dum la [[Milito en Sud-Osetio (2008)|Milito en Sud-Osetio]]); * [[2024]]: [[Pollando]]: en Prezidenta Palaco, polico arestis du eksministrojn ==[[Esperantujo]]== * [[2021]]: komuna [[Virtuala mondo|virtuala]] [[kongreso]] de [[Aŭstralia Esperanto-Asocio|Aŭstralia]] kaj [[Nov-Zelanda Esperanto-Asocio]]j komenciĝis == Naskiĝoj == * [[1554]]: [[Gregorio la 15-a]], papo (m. [[1623]]) * [[1626]]: [[Jean de Rancé]], franca abato, fondinto de la trapistoj (m. [[1700]]) * [[1661]]: [[Sigismondo Carlo Castelbarco]], itala juristo kaj episkopo (m. [[1708]]) * [[1715]]: [[Robert-François Damiens]], franca atencinto kontraŭ reĝo [[Ludoviko la 15-a (Francio)|Ludoviko la 15-a]] (m. [[1757]]) * [[1772]]: [[Karl Friedrich Horn]], germana teologo kaj pedagogo (m. [[1852]]) * [[1799]]: [[Dániel Benkő]], hungara [[agrikulturisto]], akademiano (m. [[1883]]) * [[1801]]: [[Józef Kowalewski]], pola [[orientalisto]] kaj tradukisto, esploristo de la [[mongola lingvo]] kaj [[tibeta budhismo]], aŭtoro de ''Mongola-rusa-franca vortaro'' (m. [[1878]]) * [[1807]]: [[Ludwik Spitznagel]], pola poeto, [[orientalisto]], [[poligloto]], tradukisto (m. [[1827]]) * [[1813]]: [[Lajos Kuthy]], hungara verkisto (m. [[1864]]) * [[1842]]: [[Lars Møller]], gronlanda gazetredaktisto, libropresisto kaj desegnisto (m. [[1926]]) * [[1878]]: [[Gerő Bárány]], hungara juristo, [[jurfilozofio|jurfilozofo]], verkisto (m. [[1939]]) * [[1878]]: [[John Watson]], usona psikologo (m. [[1958]]) * [[1879]]: [[Vicente Inglada Ors]], hispana staba vickolonelo, profesoro de astronomio, geodezio kaj meteorologio, prezidanto de multaj Esperanto-grupoj, vicprezidanto de la [[Hispana Societo por Propagando de Esperanto]], membro de [[Lingva Komitato]] kaj de la [[Akademio de Esperanto]], kunfondinto de "[[La Suno Hispana]]", [[Esperanto-vortaristo]] kaj tradukisto, partoprenanto de [[UK 1925]], premiita en literaturaj konkursoj de "[[La Revuo]]" (m. [[1949]]) * [[1886]]: [[Tarnóczi]], hungara, rumania hungara reformita pastro, eklezia verkisto (m. [[1953]]) * [[1889]]: [[Eszter Zilahi Farmos]], hungara poetino (m. [[1969]]) * [[1890]]: [[Karel Čapek]], ĉeĥa dramisto, aŭtoro kaj populariganto de la vorto [[roboto]] (m. [[1938]]) * [[1890]]: [[Kurt Tucholsky]], germana verkisto kaj ĵurnalisto (m. [[1935]]) * [[1894]]: [[Carl Lampert]], aŭstra pastoro beatigita (m. [[1944]]) * [[1894]]: [[Géza Bárczi]], hungara lingvisto, profesoro, membro de [[Hungara Scienca Akademio]], aŭtoro de la ĉefverko ''La biografio de la [[hungara lingvo]]'' kaj de esperantlingvaj rakontoj, kiel ''La venko de [[Hatoro|Hathor]]'', rektoro de la [[Somera Universitato]] de [[UK 1966]], honora prezidanto de [[Hungara Esperanto-Asocio]] (m. [[1975]]) * [[1898]]: [[Karl Anton Rohan]], germana ĵurnalisto aganta por proksimiĝo de [[kristanismo]] kun [[Nacisocialisma Germana Laborista Partio|nacisocialismo]] (m. [[1973]]) * [[1898]]: [[Vilma Bánky]], hungara-usona aktorino (m. [[1991]]) * [[1899]]: [[János Duka (muzikilfaristo)|János Duka]], rumania hungara muzikilfaristo (m. [[1973]]) * [[1902]]: [[José María Escrivá de Balaguer]], hispana sacerdoto, fondinto de [[Opus Dei]], katolika sanktulo (m. [[1975]]) * [[1908]]: [[Simone de Beauvoir]], franca filozofino kaj [[feminismo|feministino]] (m. [[1986]]) * [[1909]]: [[László Feleki]], hungara verkisto kaj ĵurnalisto (m. [[1989]]) * [[1909]]: [[Anthony Mamo]], lasta [[ĝenerala guberniestro]] kaj unua prezidento de Malto (m. [[2008]]) * [[1913]]: [[Richard Nixon]], prezidento de Usono (m. [[1994]]) * [[1914]]: [[Kenny Clarke]], ĵaza [[vibrafonisto]] kaj [[frapinstrumentisto]] (m. [[1985]]) * [[1917]]: [[Herbert Lom]], ĉeĥa-brita aktoro (m. [[2012]]) * [[1918]]: [[György Nonn]], hungara juristo, politikisto (m. [[2007]]) * [[1921]]: [[Patricia Highsmith]], usona verkistino de [[krimliteraturo]] (m. [[1995]]) * [[1921]]: [[Ágnes Keleti]], hungara gimnastikistino (m. [[2025]]) * [[1922]]: [[Seku Ture]], unua prezidento de Gvineo (m. [[1984]]) * [[1922]]: [[Har Gobind Khorana]], usona Nobelpremiita [[molekula biologio|molekula biologo]] (m. [[2011]]) * [[1924]]: [[Sergej Paraĝanov]], ukraina filmreĝisoro, multflanka artisto, persekutata kiel [[disidento]] (m. [[1990]]) * [[1924]]: [[Jenő Vargha]], rumania hungara kemiisto, tradukisto (m. [[2007]]) * [[1925]]: [[Lee Van Cleef]], usona aktoro (m. [[1989]]) * [[1926]]: [[András Kovács (ĵurnalisto)|András Kovács]], rumania hungara ĵurnalisto (m. [[2004]]) * [[1928]]: [[Domenico Modugno]], itala kantisto, komponisto, gitaristo kaj aktoro, estrarano de [[Radikala Partio (Italio)|Radikala Partio]] (m. [[1994]]) * [[1929]]: [[Sándor Győrfi]], rumania hungara biologo (m. [[2011]]) * [[1933]]: [[Wilbur Smith]], sud-afrika verkisto (m. [[2021]]) * [[1936]]: [[Mária Péter H.]], rumania hungara apotekistino, verkistino pri medicinhistorio * [[1937]]: [[Mihály Sztranyiczki]], rumania hungara redaktoro (m. [[2024]]) * [[1938]]: [[Nicola Minnaja]], itala fizikisto, [[denaska esperantisto]], sekretario de [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo|TEJO]], redaktoro de la revuo "[[L' Esperanto]]", prezidanto de [[Itala Esperanto-Federacio|IEF]] * [[1940]]: [[Ruth Dreifuss]], prezidentino de Svislando * [[1941]]: [[Joan Baez]], usona folkmuzika [[soprano|sopranistino]] * [[1944]]: [[Árpád Ajtony]], hungara psikologo, verkisto (m. [[2013]]) * [[1944]]: [[Jimmy Page]], angla muzikisto kaj kantoverkisto, fondinto de [[rok-muziko|rok-bando]] [[Led Zeppelin]] * [[1945]]: [[Ibrahim Boubacar Keïta]], prezidento de Malio (m. [[2022]]) * [[1945]]: [[Mária Tomcsányi]], rumania hungara redaktorino * [[1945]]: [[Levon Ter-Petrosjan]], unua prezidento de sendependa Armenio * [[1952]]: [[Marek Belka]], pola ekonomikisto, ĉefministro de Pollando * [[1954]]: [[László Dés]], hungara saksofonisto, klarnetisto, komponisto * [[1958]]: [[Mehmet Ali Ağca]], turka teroristo, atencinto kontraŭ papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] * [[1959]]: [[Jana Nagyová]], slovaka aktorino * [[1959]]: [[Rigoberta Menchú]], gvatemala Nobelpremiita aktivulino pri [[homaj rajtoj]] kaj [[indiĝenaj rajtoj]] * [[1963]]: [[Michael Everson]], usona lingvisto, spertulo pri [[Unikodo]] * [[1965]]: [[Haddaway]], trinidada muzikisto * [[1970]]: [[Lara Fabian]], belga-itala [[Listo de franclingvaj kantistoj|franclingva kantistino]] * [[1973]]: [[Sean Paul]], jamajka kantisto de [[regeo]] * [[1976]]: [[Imre József Balázs]], rumania hungara poeto, literaturhistoriisto, redaktoro * [[1982]]: [[Kate Middleton]], brita [[historio de arto|arthistoriistino]], edzino de [[princo Vilhelmo]] * [[2001]]: [[Rodrygo]] aŭ je plena nomo ''Rodrygo Silva de Goes'', brazila futbalisto == Mortoj == * [[710]]: [[Adriano de Canterbury]], [[benediktanoj|benediktano]] kaj [[abato]], [[ĉefepiskopo de Canterbury]], sanktulo * [[1499]]: [[Johano Cicerono]], princ-elektisto de Brandenburgio * [[1511]]: [[Demetro Ĥalkokondilo]], greka [[humanismo|humanisto]], diplomato, filozofo, filologo, historiisto, helenisto kaj eldonisto de la ĉefaj verkoj de la klasikaj aŭtoroj (n. [[1423]]) * [[1514]]: [[Ana de Bretonio]], lasta sendependa dukino de [[Bretonio]], reĝino de Francio (n. [[1477]]) * [[1534]]: [[Johano Aventino]], germana humanisto, historiisto, filologo (n. [[1477]]) * [[1598]]: [[Jasper Heywood]], angla klerulo kiu tradukis tragediojn de [[Seneko la pli juna]] (n. [[1535]]) * [[1738]]: [[Johann Andreas von Hamilton]], aŭstra generalo (n. [[1679]]) * [[1754]]: [[Johann Erhard Straßburger]], germana arkitekto (n. [[1675]]) * [[1757]]: [[Bernard Le Bouyer de Fontenelle]], franca verkisto, filozofo, religiosciencisto, poeto (n. [[1657]]) * [[1820]]: [[Ferdinand Jagemann]], germana pentristo (n. [[1780]]) * [[1837]]: [[Martin Hochmeis­ter (filo)|Martin Hochmeis­ter]], transilvania saksa presisto, librokomercisto kaj eldonisto (n. [[1767]]) * [[1848]]: [[Caroline Herschel]], germana astronomino (n. [[1750]]) * [[1852]]: [[José Saturnino da Costa Pereira]], brazila inĝeniero, militisto kaj politikisto (n. [[1771]]) * [[1858]]: [[Johann Friedrich Schulze]], germana orgenfaristo (n. [[1793]]) * [[1873]]: [[Napoleono la 3-a|Charles-Louis-Napoléon Bonaparte]], unua prezidento de [[Prezidanto de Francio|Franca Respubliko]] (n. [[1808]]) * [[1876]]: [[Samuel Gridley Howe]], usona kuracisto, [[aboliciismo|aboliciisto]] kaj [[edukado|edukisto]] de [[blindulo]]j, partoprenanto de la [[greka milito de sendependiĝo]] (n. [[1801]]) * [[1878]]: [[Viktoro Emanuelo la 2-a (Italio)|Viktoro Emanuelo la 2-a]], unua [[reĝo de Italio]] (n. [[1820]]) * [[1905]]: [[Louise Michel]], franca revoluciulino (n. [[1830]]) * [[1906]]: [[Karl von Fritsch]], germana geologo (n. [[1838]]) * [[1908]]: [[Wilhelm Busch]], germana verkisto, pentristo kaj desegnisto (n. [[1832]]) * [[1909]]: [[Paul Gachet]], franca kuracisto prizorginta [[Vincent van Gogh]], kolektanto kaj artisto-amatoro (n. [[1828]]) * [[1918]]: [[Charles-Émile Reynaud]], franca instruisto kaj [[inventisto]] de [[praksinoskopo]] (n. [[1844]]) * [[1923]]: [[Katherine Mansfield]], brita verkistino (n. [[1888]]) * [[1927]]: [[Houston Stewart Chamberlain]], germana sciencisto kaj filozofo, [[kontraŭjudismo|kontraŭjudisma]] (n. [[1855]]) * [[1928]]: [[Josep M. Terricabras]], [[kataluna esperantisto]] kaj kuracisto, gvidanto de [[Esperanto-grupo]] en [[Vic]] (n. [[1878]]) * [[1936]]: [[John Merchant]], angla komerca direktoro, prezidanto de [[Brita Esperanto-Asocio]], honora prezidanto de [[Internacia Centra Komitato]], aŭtoro de ''[[Tri angloj alilande]]'' kaj ''[[Kompatinda Klem]]'' (n. [[1872]]) * [[1939]]: [[Johann Strauß III]], aŭstra komponisto kaj dirigento (n. [[1866]]) * [[1939]]: [[Hermann Menge]], germana [[Klasika filologio|klasika filologo]], pedagogo, tradukisto (n. [[1841]]) * [[1942]]: [[Jerzy Różycki]], pola matematikisto kaj [[kriptologo]], kunrompinto de la germana ĉifrilo ''[[Enigma]]'' (n. [[1909]]) * [[1944]]: [[Antanas Smetona]], unua prezidento de Litovio (n. [[1874]]) * [[1945]]: [[Jüri Uluots]], estona ĵurnalisto, advokato, profesoro de la [[Universitato de Tartu]], prezidanto de la [[Parlamento de Estonio]], ĉefministro en [[ekzilo]] (n. [[1890]]) * [[1949]]: [[Artur Immisch]], germana komponisto kaj pianisto (n. [[1902]]) * [[1962]]: [[Lajos Dávid (matematikisto)|Lajos Dávid]], hungara matematikisto (n. [[1881]]) * [[1966]]: [[Friedrich Wilhelm Förster]], germana filozofo, pedagogo kaj pacifisto (n. [[1869]]) * [[1978]]: [[Ferenc Szemlér]], hungara poeto, verkisto, tradukisto (n. [[1906]]) * [[1979]]: [[György Gulácsy]], hungara juristo, politikisto, redaktoro (n. [[1908]]) * [[1986]]: [[Andor Incze]], hungara geografo kaj geologo (n. [[1911]]) * [[1998]]: [[Imre Lichtenfeld]], israela [[luktado|luktisto]], kreinto de [[kravmagao]] (n. [[1910]]) * [[1998]]: [[Hukui Ken-iĉi]], japana kemiisto Nobelpremiita (n. [[1918]]) * [[1999]]: [[Lambertine Drèze]], belga esperantistino, [[Universala Kongreso de Esperanto|regula kongresano]] ekde 1935, [[Komitato de UEA|komitatano de UEA]] kaj prezidantino de la valona [[Asocio por Esperanto]] (n. [[1911]]) * [[2004]]: [[Norberto Bobbio]], itala [[politika filozofio|politika filozofo]], juristo, politikologo kaj [[antifaŝismo|kontraŭfaŝisto]] (n. [[1909]]) * [[2006]]: [[Ahmad Kazemi]], irana militestro, generalo-majoro de la [[Armeo de la Gardistoj de la Islama Revolucio]] (n. [[1958]]) * [[2008]]: [[John Harvey-Jones]], angla [[entreprenisto]] apoganta [[novdekstrismo]]n (n. [[1924]]) * [[2012]]: [[Malam Bacai Sanhá]], prezidento de [[Gvineo Bisaŭa]] (n. [[1947]]) * [[2013]]: [[James M. Buchanan]], usona Nobelpremiita ekonomikisto, parolanto de [[Interlingvao]] (n. [[1919]]) * [[2017]]: [[Zygmunt Bauman]], pola komunisto, [[politika komisaro]], [[stalinismo|stalinisto]], profesoro pri [[sociologio]] (n. [[1925]]) * [[2020]]: [[Robert Molimard]], franca kuracisto, profesoro pri [[fiziologio]], spertulo pri problemoj ligitaj al fumado de [[tabako]], [[dependeco (medicino)|dependeco]], prezidanto de Societo pri Tabakologio (n. [[1927]]) * [[2023]]: [[Rahman Rahi]], barata poeto (n. [[1925]]) * [[2023]]: [[Charles Simic]], usona poeto, eseisto kaj tradukisto (n. [[1938]]) * [[2024]]: [[Tadeusz Isakowicz-Zaleski]], pola armeno, katolika animzorganto de armena kaj rom-katolika ritoj, socia aganto, historiisto de la [[Katolika Eklezio]], poeto, publicisto (n. [[1956]]) * [[2024]]: [[Garbhan MacAoidh]], skot-irlanda esperantisto (n. [[1929]]) * [[2025]]: [[Otto Schenk]], aŭstra aktoro kaj intendanto (n. [[1930]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia jaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: [[Adriano de Canterbury]] * [[Pollando]]: Tago de la Ligo pri [[Naturprotekto]], ekde 1928 * [[Serba Respubliko]] en [[Bosnio kaj Hercegovino]] – Tago de [[Respubliko]] * [[Panamo]]: [[Flagokonflikto inter Usono kaj Panamo 1964|Tago de Martiroj]] == Tagoj de [[semajno]] == La '''9-a de januaro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1583]] [[1594]] [[1600]] [[1605]] [[1611]] [[1622]] [[1628]] [[1633]] [[1639]] [[1650]] [[1656]] [[1661]] [[1667]] [[1678]] [[1684]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1718]] [[1724]] [[1729]] [[1735]] [[1746]] [[1752]] [[1757]] [[1763]] [[1774]] [[1780]] [[1785]] [[1791]] [[1803]] [[1814]] [[1820]] [[1825]] [[1831]] [[1842]] [[1848]] [[1853]] [[1859]] [[1870]] [[1876]] [[1881]] [[1887]] [[1898]] [[1910]] [[1916]] [[1921]] [[1927]] [[1938]] [[1944]] [[1949]] [[1955]] [[1966]] [[1972]] [[1977]] [[1983]] [[1994]] [[2000]] [[2005]] [[2011]] [[2022]] [[2028]] [[2033]] [[2039]] [[2050]] [[2056]] [[2061]] [[2067]] [[2078]] [[2084]] [[2089]] [[2095]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1584]] [[1589]] [[1595]] [[1606]] [[1612]] [[1617]] [[1623]] [[1634]] [[1640]] [[1645]] [[1651]] [[1662]] [[1668]] [[1673]] [[1679]] [[1690]] [[1696]] [[1702]] [[1708]] [[1713]] [[1719]] [[1730]] [[1736]] [[1741]] [[1747]] [[1758]] [[1764]] [[1769]] [[1775]] [[1786]] [[1792]] [[1797]] [[1804]] [[1809]] [[1815]] [[1826]] [[1832]] [[1837]] [[1843]] [[1854]] [[1860]] [[1865]] [[1871]] [[1882]] [[1888]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1922]] [[1928]] [[1933]] [[1939]] [[1950]] [[1956]] [[1961]] [[1967]] [[1978]] [[1984]] [[1989]] [[1995]] [[2006]] [[2012]] [[2017]] [[2023]] [[2034]] [[2040]] [[2045]] [[2051]] [[2062]] [[2068]] [[2073]] [[2079]] [[2090]] [[2096]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1590]] [[1596]] [[1601]] [[1607]] [[1618]] [[1624]] [[1629]] [[1635]] [[1646]] [[1652]] [[1657]] [[1663]] [[1674]] [[1680]] [[1685]] [[1691]] [[1703]] [[1714]] [[1720]] [[1725]] [[1731]] [[1742]] [[1748]] [[1753]] [[1759]] [[1770]] [[1776]] [[1781]] [[1787]] [[1798]] [[1810]] [[1816]] [[1821]] [[1827]] [[1838]] [[1844]] [[1849]] [[1855]] [[1866]] [[1872]] [[1877]] [[1883]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1912]] [[1917]] [[1923]] [[1934]] [[1940]] [[1945]] [[1951]] [[1962]] [[1968]] [[1973]] [[1979]] [[1990]] [[1996]] [[2001]] [[2007]] [[2018]] [[2024]] [[2029]] [[2035]] [[2046]] [[2052]] [[2057]] [[2063]] [[2074]] [[2080]] [[2085]] [[2091]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1602]] [[1608]] [[1613]] [[1619]] [[1630]] [[1636]] [[1641]] [[1647]] [[1658]] [[1664]] [[1669]] [[1675]] [[1686]] [[1692]] [[1697]] [[1704]] [[1709]] [[1715]] [[1726]] [[1732]] [[1737]] [[1743]] [[1754]] [[1760]] [[1765]] [[1771]] [[1782]] [[1788]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1822]] [[1828]] [[1833]] [[1839]] [[1850]] [[1856]] [[1861]] [[1867]] [[1878]] [[1884]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1918]] [[1924]] [[1929]] [[1935]] [[1946]] [[1952]] [[1957]] [[1963]] [[1974]] [[1980]] [[1985]] [[1991]] [[2002]] [[2008]] [[2013]] [[2019]] [[2030]] [[2036]] [[2041]] [[2047]] [[2058]] [[2064]] [[2069]] [[2075]] [[2086]] [[2092]] [[2097]]; {{Projektoj}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1586]] [[1592]] [[1597]] [[1603]] [[1614]] [[1620]] [[1625]] [[1631]] [[1642]] [[1648]] [[1653]] [[1659]] [[1670]] [[1676]] [[1681]] [[1687]] [[1698]] [[1710]] [[1716]] [[1721]] [[1727]] [[1738]] [[1744]] [[1749]] [[1755]] [[1766]] [[1772]] [[1777]] [[1783]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1812]] [[1817]] [[1823]] [[1834]] [[1840]] [[1845]] [[1851]] [[1862]] [[1868]] [[1873]] [[1879]] [[1890]] [[1896]] [[1902]] [[1908]] [[1913]] [[1919]] [[1930]] [[1936]] [[1941]] [[1947]] [[1958]] [[1964]] [[1969]] [[1975]] [[1986]] [[1992]] [[1997]] [[2003]] [[2014]] [[2020]] [[2025]] [[2031]] [[2042]] [[2048]] [[2053]] [[2059]] [[2070]] [[2076]] [[2081]] [[2087]] [[2098]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1587]] [[1598]] [[1604]] [[1609]] [[1615]] [[1626]] [[1632]] [[1637]] [[1643]] [[1654]] [[1660]] [[1665]] [[1671]] [[1682]] [[1688]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1722]] [[1728]] [[1733]] [[1739]] [[1750]] [[1756]] [[1761]] [[1767]] [[1778]] [[1784]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1818]] [[1824]] [[1829]] [[1835]] [[1846]] [[1852]] [[1857]] [[1863]] [[1874]] [[1880]] [[1885]] [[1891]] [[1903]] [[1914]] [[1920]] [[1925]] [[1931]] [[1942]] [[1948]] [[1953]] [[1959]] [[1970]] [[1976]] [[1981]] [[1987]] [[1998]] [[2004]] [[2009]] [[2015]] [[2026]] [[2032]] [[2037]] [[2043]] [[2054]] [[2060]] [[2065]] [[2071]] [[2082]] [[2088]] [[2093]] [[2099]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1582]] [[1588]] [[1593]] [[1599]] [[1610]] [[1616]] [[1621]] [[1627]] [[1638]] [[1644]] [[1649]] [[1655]] [[1666]] [[1672]] [[1677]] [[1683]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1712]] [[1717]] [[1723]] [[1734]] [[1740]] [[1745]] [[1751]] [[1762]] [[1768]] [[1773]] [[1779]] [[1790]] [[1796]] [[1802]] [[1808]] [[1813]] [[1819]] [[1830]] [[1836]] [[1841]] [[1847]] [[1858]] [[1864]] [[1869]] [[1875]] [[1886]] [[1892]] [[1897]] [[1904]] [[1909]] [[1915]] [[1926]] [[1932]] [[1937]] [[1943]] [[1954]] [[1960]] [[1965]] [[1971]] [[1982]] [[1988]] [[1993]] [[1999]] [[2010]] [[2016]] [[2021]] [[2027]] [[2038]] [[2044]] [[2049]] [[2055]] [[2066]] [[2072]] [[2077]] [[2083]] [[2094]]. [[Kategorio:9-a de januaro| ]] [[Kategorio:Januaro|09]] [[Kategorio:9-a tago de la monato|#01]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0109]] 8adxrdbv007kqwtg9jlcdkar2fvslfk 0 5320 9363585 9205952 2026-04-30T05:03:28Z ThomasPusch 1869 + Gabriel Jesus 9363585 wikitext text/x-wiki {{KalendaroAprilo}} {{aprilo}} La '''3-a de aprilo''' estas la 93-a tago de la jaro (la 94-a en superjaroj) laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 272 tagoj restas. Je la 3-a de aprilo okazis, interalie: == Eventoj == * [[801]]: Reĝo [[Ludoviko la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Ludoviko la Pia]] konkeris [[Barcelono]]n de [[maŭroj]] post plurmonata [[sieĝo]] * [[1043]]: [[Eduardo la Konfesanto]] kroniĝis kiel [[listo de britaj reĝoj|reĝo de Anglio]] * [[1243]]: [[Piastoj]]: princo de [[Pomerio]] Barnim la 1-a urbigis [[Szczecin]] laŭ [[magdeburga juro]] * [[1254]]: En [[Buda]] estis subskribita pactraktato inter reĝo de Hungario [[Béla la 4-a (Hungario)|Béla la 4-a]] kaj reĝo de Ĉeĥio [[Přemysl Otakar la 2-a]] * [[1347]]: Dekreto de la reĝo de [[Ĉeĥio]] [[Karolo la 4-a (Sankta Romia Imperio)|Krolo la 4-a]] pri konstruo de la [[Nova Urbo (Prago)|Nova Urbo de Prago]] - la plej granda [[urboplanado]] en [[mezepoko]] * [[1440]]: [[Tolkmicko]] aliĝis al [[Prusa Konfederacio]], kontraŭstaranta al la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] * [[1471]]: Kvar [[filo]]j de mortinta en [[1454]] princo Boleslao la 4-a disdividis [[Mazovio]]n al kvartaloj * [[1493]]: [[Kristoforo Kolumbo]] alvenis en triumfa marŝo al reĝa kortego en [[Barcelono]], por raporti al gereĝoj [[Fernando la 2-a (Aragono)|Fernando la 2-a]] kaj [[Isabel la 1-a (Kastilio)|Isabel la 1-a]] pri sia unua [[ekspedicio]] al [[Nova Mondo]] * [[1507]]: [[Marteno Lutero]] [[ordino|ordiniĝis]] * [[1656]]: [[Sveda diluvo]]: pro eksplodo de [[bombo]] postlasita de retiriĝantaj [[svedoj]] en la reĝa [[kastelo]] de [[Sandomierz]] pereis ĉ. 500 personoj * [[1702]]: [[Granda Nordia Milito]]: [[litovoj|litova]] armeo entreprenis sensukcesan provon rekonkeri [[Vilno]]n, aneksitan de [[svedoj]] * [[1764]]: [[Jozefo la 2-a]] kroniĝis kiel [[Listo de Imperiestroj de la Sankta Romia Imperio|romgermana reĝo]] * [[1800]]: En preĝejo en [[Norrköping]] [[Gustavo la 4-a Adolfo (Svedio)|Gustavo la 4-a Adolfo]] kroniĝis kiel reĝo de Svedio * [[1802]]: [[Pollando]]: [[Izabella Poniatowska|Izabela Branicka]] vendis [[Bjalistoko]]n al prusaj regopovoj kontraŭ 270 mil [[talero]]jn * [[1810]]: [[Frederiko Aŭgusto la 1-a (Saksio)|Frederiko Aŭgusto la 1-a]] dekretis pri estigo de Likvida [[Juĝejo]] en [[Varsovia Duklando]] * [[1814]]: [[Konservisma Senato]] voĉdonis pri faligo de [[Napoleono Bonaparte]] * [[1833]]: En [[Frankfurto ĉe Majno]] oni fiaskigis provon [[revolucio|revoluciigi]] [[Germana Federacio|Germanan Federacion]] * [[1860]]: Ekfunkciis [[Poneo-Ekspreso]], la usona transkontinenta poŝtservo, de [[Misurio]] ĝis [[Sakramento (Kalifornio)|Sakramento]] en [[Kalifornio]], kiu fariĝis la plej rekta rimedo por longdistanca [[komunikado]] antaŭ unua transkontinenta telegrafo * [[1865]]: [[Ĉefurbo]] de [[Konfederaciitaj Ŝtatoj de Usono]] estis translokigita de [[Richmond (Virginio)|Richmond]], transprenita de malamikoj, al Danville ([[Virginio]]) * [[1867]]: Malkovro de la [[kometo Tempel 1]] * [[1872]]: Kanada astronomo [[James Craig Watson]] malkovris asteroidon [[119 Alteo|Alteo]] * [[1881]]: En forta [[tertremo]] sur greka insulo [[Ĥio (insulo)|Ĥio]] pereis sur ĝi kaj proksima turka marbordo 7866 personojn * [[1882]]: En Misurio [[eksterleĝulo]] [[Jesse James]] estis mortpafita dedorse de ano de lia propra bando * [[1888]]: Unua [[Prostituo|prostituino]] estis mortigita en serio de 11 neklarigitaj murdoj de virinoj, kiuj okazis en malriĉa distrikto en [[East End de Londono]] * [[1895]]: Komenciĝis proceso pri misfamigo, iniciatita de la irlanda verkisto [[Oscar Wilde]], kiu alkondukis al lia aresto, proceso kaj malliberigo sub la riproĉo de granda maldeco * [[1886]]: Aŭstra astronomo [[Johann Palisa]] malkovris asteroidon [[256 Valpurgo|Valpurgo]] * [[1897]]: Societo [[Viena secesio]] fondiĝis * [[1898]]: [[Klondike]]: 88 orserĉistoj pereis sub lavango dum la [[Alaska orimpetego]] * [[1901]]: En [[dispartigoj de Pollando-Litovio|dispartigita Pollando]] aperis scienca revuo "Chemik Polski" (Pola [[Kemiisto]]) * [[1905]]: Futbalklubo [[Club Atlético Boca Juniors]] fondiĝis en [[Bonaero]] (Argentino) * [[Unua mondmilito]]: ** [[1915]]: [[Orienta Fronto (Unua mondmilito)|Orienta Fronto]]: ĉeĥa 28-a infanteria [[regimento]] de [[Aŭstria-hungara armeo]] frakasiĝis en [[Galicio]] ** [[1918]]: [[Ferdinand Foch]] iĝis ĉefkomandanto de la armeoj de [[Entento]] * [[1919]]: [[Aŭstrio|Aŭstra]] parlamento akceptis [[konstitucio]]n pri falo de la [[dinastio]] de [[Habsburgoj]] kaj konfisko de iliaj riĉaĵoj * [[1922]]: Pro malsano de [[Lenin]], [[Josif Stalin]] iĝis [[Ĝenerala Sekretario]] de la [[Centra Komitato de Komunista Partio de Sovetunio]] — la reganto de [[Sovetunio]] dum pli ol 30 jaroj * [[1929]]: La plej granda [[inundo]] en historio de [[Tasmanio]] komenciĝis * [[1933]]: Brita ekspedicio kiel unua flugis per [[aviadilo]] super [[Ĉomolungmo]] * [[1933]]: [[Granda Depresio]]: dutaga ĝenerala [[striko]] de [[teksado|teksistoj]] en [[Lodzo]] kaj ties distrikto finiĝis * [[1936]]: Bruno Hauptmann, kondamnita pro la [[kidnapo]] kaj [[murdo]] de la dujara [[Charles Lindbergh|Charles Lindbergh la 3-a]], estis ekzekutita sur [[elektra seĝo]] — ĝis nun ekzistas duboj pri lia kulpo * [[1939]]: Komandantaro de germanaj [[armitaj fortoj]] prezentis al [[Hitler]] projekton de direktivo pri batalpreteco de la armeo kun eventuala [[invado en Pollandon|atako al Pollando]] - la dokumento estis subskribita la 11-an de aprilo * [[Dua mondmilito]]: ** [[1940]]: Germana teroro en okupata Pollando: [[Ordnungspolizei|Germana polico]] arestis en distrikto [[Ostrów Wielkopolski]] ĉ. 400 polojn, venĝe pro flamigo de kelkaj [[incendio]]j fare de nekonatoj; en [[Lublin]] 29 poloj fuĝis de kunvenejo por [[trudlaboro|trudlaboristoj]] en [[Tria Regno]]; en [[Krakovo]] finiĝis la tritaga konspira Dua Granda Kongreso de la [[Organizaĵo de Ukrainaj Naciistoj]], kunvokita de [[banderanoj]], kiu oficiale dissplitiĝis al du kontraŭbatalantaj [[frakcio]]j; [[Masakro de Katin]]: komenciĝis ekzekutado de pli ol 4000 polaj [[militkaptito|militkaptitaj]] [[oficiro]]j el internigejoj en [[Kozelsk]], de kie foriris la unua transporto — ĝis duono de majo per pafo al kapo oni [[murdo|murdis]] ilin en [[Katin]] enterigante en 8 amasaj tomboj (nur aprile 1990 regopovoj de [[Sovetunio]] konfesis [[komunista krimo|sian krimon]]); Riond Bosson ([[Morges]]): [[Ignacy Jan Paderewski]] laŭ privata vojo sendis al [[okupado|okupata]] Pollando memorialon, en kiu li emfazis gravan rolon de [[Vatikano]], kiu informas pri kruelaĵoj de sovetoj kaj germanoj; unua grupo de germanaj ŝipoj por partopreni operacon "[[Weserübung]]" elnavigis de [[Hamburgo]] direkte al [[Narvik]], [[Trondheim]] kaj [[Stavanger]] ** [[1941]]: [[Gestapo]] malpermesis en [[Provinco Vartlando]] kolportadon de gazeto el [[Olsztyn]]; [[Radoma geto]] establiĝis - funkcianta ĝis somero 1944, pro malsanoj, malsato kaj perforto mortis en ĝi kelkaj miloj de personoj (preskaŭ 30 mil judojn, loĝantaj en la geto germanoj murdis en [[Treblinka (koncentrejo)|koncentrejo Treblinka]]); [[Mediteraneo]]: germanaj aviadiloj de 10-a Aviada Korpuso atakis la 2-an ĝis la 3-a de aprilo [[konvojo]]jn AS-23 kaj AFN-23 sinkigante 3 [[ŝipo]]jn; ĉefministro de Hungario [[Pál Teleki]] [[sinmortigo|sinmortiĝis]] ne volante cedi antaŭ postulo de Germanio pri tralaso de [[Wehrmacht]] antaŭ [[invado de Jugoslavio]] - nova ĉefministro iĝis [[László Bárdossy]]; pola generalo [[Władysław Sikorski]] parolis en [[Kanado]] kun ties ĉefministro; laŭ soveta-hungara interkompreno oni renovigis fervojan trafikon inter [[Lvovo]] kaj [[Budapeŝto]]; [[Nord-Afrika kampanjo]]: generalo [[Archibald Wavell]] decidis evakui trupojn de [[Bengazo]] por defendi [[Tobruk]] - sekvan tagon la urbo estis okupita de germanoj ** [[1942]]: [[Pola Armeo en Sovetunio]] finis unuan etapon de sia evakuo — [[Sovetunio]]n forlasis 1603 [[oficiro]]j, 24 427 suboficiroj kun [[soldato]]j, 1159 volontulinoj kaj 1880 junuloj, krome kun la armeo 10 789 civiluloj evakuiĝis; [[Operaco Reinhardt]]: germana polico forveturigis de [[Munkeno]] al [[Lublinio]] 776 [[judoj]]n; en [[Glasgow]] aperis pola dusemajnrevuo en la angla lingvo "The Voice of Poland" (daŭrigo de la ĝisnuna en la pola lingvo); en [[Teherano]] fondiĝis Delegitaro de Ministerio de Laboro kaj Socia Protekto ĉe la [[pola ekzila registaro]], kies celo estis helpo interalie al polaj [[rifuĝinto]]j el [[Sovetunio]], kiuj evakuiĝis kune kun la [[Pola Armeo en Sovetunio]]; Filipina Fronto: japana 14-a Armeo ekatakis al usonaj-filipinaj trupoj defendantaj sin en la duoninsulo Bataan (parto de [[Luzono]]) ** [[1943]]: Germana polico [[pafekzekutado|pafekzekutis]] en [[koncentrejo]] Płaszów (nun ene de [[Krakovo]]) pli ol 200 personojn; [[Pola Rezistomovado]]: taĉmento de [[Kamparanaj Batalionoj]] el areo [[Przemyśl]] kun fervojaj laboristoj en [[stacidomo]] Żurawica forprenis de [[vagono]] 6 [[fusilo]]jn, 8 [[mitralo]]jn kaj multe da [[municio]]; [[distrikto Hrubieszowski]]: [[bataliono]] de "Ryś" en Prehoryłe frakasis bandon de [[Ukraina Ribela Armeo]], kiu rabis polojn, ekbruligante parton de la vilaĝo loĝatan de [[ukrainoj]] - la rabaĵojn redonis al poloj; [[Sovetunio]]: 100 flankatakaj [[partizano|partizanaj]] grupoj sur la [[fervojlinio]] [[Brjansko]]-[[Roslavl]] damaĝis [[relo]]jn en 100 lokoj, elreliginte 4 [[trajno]]jn kaj detruis [[viadukto]]n super [[Desna (rivero)|Desna]], sekvis 2-taga trafikpaŭzo; Bomba Korpuso de [[brita aerarmeo|RAF]] nokte atakis [[Essen]] - seriozaj damaĝoj en [[Friedrich Krupp AG]] ** [[1944]]: [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: trupoj de 1-a Ukraina Fronto ekregis [[Ĥotin]] kaj Łopatyn, kaj de la 2-a Ukraina Fronto atingis nordon de la urbo [[Iași]]; [[Pola Rezistomovado]]: [[partizano|partizana]] taĉmento inter Płochocin kaj [[Błonie]] devojigis germanan [[trajno]]n kun libertempantaj soldatoj; taĉmento de KB malarmigis apud [[Pionki]] 3 soldatojn de [[Wehrmacht]], en tio oficiron; [[Usono]] retirigis rajton al militara helpo por [[Turkio]]; unua aeratako de [[Budapeŝto]] - britaj kaj usonaj aviadiloj bombis stacion en [[Ferencváros (distrikto)|Ferencváros]] kaj aviadilfabrikon apud [[Danubo]] ** [[1945]]: Usona 8-a Aviada Armeo atakis [[Kilo (urbo)|Kilon]] per 2 200 tunoj da bomboj; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: en [[Slovakio]] trupoj de 2-a Ukraina Fronto (40-a Armeo) ekregis [[Kremnica]]; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: en [[Badenio]] francaj trupoj de 1-a Armeo okupis [[Karlsruhe]] kaj [[Pforzheim]], en [[Malsupra Bavario]] trupoj de 7-a Armeo konkeris [[Aschaffenburg]] kaj komencis batalon pri [[Würzburg]], en norda [[Vestfalio]] 8-a Armeo konkeris [[Münster]]; [[Filipinoj]]: infanteria regimento de usona 40-a Infanteria Divizio grundiĝis en Masbate, jam liberigitan de filipinaj partizanoj; al [[Košice]] alvenis prezidento de Ĉeĥoslovaka Respubliko [[Edvard Beneš]], ĉefministro Jan Šrámek kaj ceteraj membroj de [[Ĉeĥoslovaka ekzila registaro]] * [[1945]]: En [[Varsovio]] okazis granda [[manifestacio]] okaze de la reveno de [[Gdańsk]] kune kun la [[marbordo]] al Pollando * [[1946]]: Unuaj polaj [[militŝipo]]j alnavigis al milita [[haveno]] en [[Świnoujście]] * [[1946]]: Oficiro de [[Japana Imperia Armeo]] Masaharu Homma estis ekzekutita pro [[militkrimo]]j rilate al la [[marŝo de morto]] de filipinaj kaj usonaj [[militkaptito]]j al duoninsulo Bataan (okcidenta parto de la insulo [[Luzono]]) - 8 mil personoj mortfalis * [[1948]]: Prezidento [[Harry S. Truman]] subskribis [[leĝo (juro)|leĝon]] pri la [[Plano Marshall]] — la programo de ekonomia helpo al postmilita [[Eŭropo]] (sub premo de [[Sovetunio]] reĵetita de [[kunlaborismo|kunlaborismaj]] komunistaj reĝimoj el [[Mezeŭropo]]) * [[1948]]: Sur la insulo [[Jeju-do]] ([[Sud-Koreio]]) komenciĝis komunista ribelo * [[1966]]: [[sovetunio|Sovetia]] [[kosmosondilo]] [[Luna|Luna 10]] kiel unua ĉirkaŭis la [[Luno]]n * [[1968]]: [[Martin Luther King]] predikis ''[[Mi estis ĉe la Montopinto]]'' * [[1971]]: La 16-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Dublino]] * [[1973]]: Usona sciencisto Martin Cooper unuafoje parolis pere de [[poŝtelefono]] * [[1973]]: [[Kosmoesploro]]: lanĉo de soveta [[kosmostacio]] [[Programo Salut|Salut 2]] * [[1974]]: [[Usono]]: dum la plej grava serio de [[tornado]]j iam ajn spertita, estis dum tiu kaj la [[4-a de aprilo|sekva tago]] nombritaj entute 148 [[tornado]]j en 13 [[subŝtato]]j - la [[katastrofo]] mortigis 315 homojn kaj kreis damaĝojn de 600 milionoj da usonaj dolaroj * [[1975]]: [[Anatolij Karpov]] ([[Sovetunio]]) estis agnoskita ŝakmondĉampiono de [[FIDE]], post kiam usonano [[Bobby Fischer]] ne venis al finala matĉo * [[1976]]: La 21-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso 1976|Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Hago]] * [[1981]]: [[Milita stato en Pollando]] ** Semajnrevuo "[[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]" kun politik-ekonomi-socia ĉefaspekto, redaktita de [[Tadeusz Mazowiecki]], aperis en eldonkvanto de 500 mil ekzempleroj — ĝis enkonduko de la [[militstato]] oni eldonis 37 numerojn, la revuo reaperis en [[1989]] ** En [[Krakovo]] komenciĝis Unua Tutpollanda Kunveno de la [[Sendependa Asocio de Studentoj]], kiu elektis regopovojn de la [[organizaĵo]] ** En landlima [[Bresto (Belorusio)|Bresto]] pola generalo [[Wojciech Jaruzelski]] renkontiĝis kun sovetaj gvidantoj * [[1981]]: [[San-Francisko]]: unua portebla [[persona komputilo]] [[Osborne 1]] enmerkatiĝis * [[1982]]: [[Pola Popola Respubliko]]: batita en enketa arestejo Mieczysław Rokitowski mortis - arestita en [[Przemyśl]] kun riproĉo pri disvastigo de [[samizdato]]j * [[1984]]: [[Lansana Conté]] iĝis prezidento de Gvineo * [[1984]]: [[Kosmodromo Bajkonur]]: lanĉo de soveta misio, kadre de la [[programo Salut]], kun unua [[kosmonaŭto]] el [[Barato]] Rakeŝ Ŝarma * [[1990]]: [[Belgio]]: Reĝo [[Baldueno la 1-a (Belgio)|Baldueno la 1-a]] estis deklarita nekapabla regi dum 36 horoj (pro lia rifuzo subskribi leĝon pri [[aborto|abortigo]]) * [[1990]]: [[Postkomunismo]] ** [[Petar Mladenov]] iĝis prezidento de Bulgario ** Bulgara Komunisma Partio estis renomita al la [[Bulgara Socialisma Partio]] ** Super la [[urbodomo]] de [[Lvivo]] oficiale estis hisita la [[flago de Ukrainio]] * [[1992]]: [[Ramiz Alia]] demisiis kiel prezidento de Albanio * [[1995]]: [[Federacia Sekureca Servo de la Rusia Federacio]] estis fondita * [[1996]]: Oni arestis usonan teroriston [[Theodore Kaczynski]] * [[2000]]: [[Litovio]]: liberalulo [[Rolandas Paksas]] estis elektita [[urbestro]] de [[Vilno]] por la dua fojo * [[2000]]: [[Usono]]: [[Microsoft]] malobservis kontraŭ[[monopolo|monopolan]] leĝon, ligante [[TTT-legilo]]n [[Internet Explorer]] kun [[operaciumo]] [[Vindozo]] * [[2004]]: En [[Britio]] mortis lasta [[veterano]] de la [[krimea milito]] * [[2004]]: [[Invado de Irako 2003|Invado de Irako]]: batalo de City Hall (urbodomo en [[Karbalo]]) komenciĝis * [[2005]]: [[Vatikano]]: en [[Baziliko Sankta Petro de Romo]] oni publike montris la korpon de papo [[Johano Paŭlo la 2-a]]; en [[Pollando]] komenciĝis [[Funebro en Pollando post morto de Johano Paŭlo la 2-a|semajna nacia funebro]] daŭrinta ĝis la tago de [[entombigo]] * [[2007]]: [[Francio]]: [[elektra motortrajno]] V150 starigis rekordon de [[rapido]] por [[Fervojo|fervojaj]] [[trajno]]j - 574,8&nbsp;km/h * [[2008]]: [[Internacia Pun-Tribunalo por Eksa Jugoslavio]] en [[Hago]] pro manko de pruvoj senkulpigis eksan ĉefministron de [[Kosovo]] Ramush Haradinaj, kiu estis arestita en [[2005]] pro krimoj faritaj dum la kosova sendependeca batalo (1998) * [[2009]]: [[Naĝib Razak]] iĝis ĉefministro de Malajzio * [[2009]]: En [[Pollando]] oni malpermesis vendi [[likvo|likvajn]] [[termometro]]jn kun [[hidrargo]] * [[2011]]: [[Pakistano]]: ne malpli ol 50 personoj pereis kaj 120 vundiĝis en duobla bomba [[atenco]] de [[sinmortigo|sinmortigintoj]] en la urbo [[Dera Gazi Ĥano]] * [[2016]]: Germana [[taggazeto]] „[[Süddeutsche Zeitung]]” malkaŝis aferon Panama Papers, pri [[konfidenceco|konfidencaj]] dokumentoj rilate al [[impostparadizo]]j * [[2017]]: [[Terorisma atako en la metroo de Sankt-Peterburgo (2017)|Terorisma atako en la metroo de Sankt-Peterburgo]] kun 16 mortigitoj, en tio 2 fremdlandanoj, kaj 47 vunditoj - sekvis tritaga nacia funebro * [[invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: ** [[2022]]: 39-a tago de la rusa [[agreso]]: pasinttage 8 rusajn aercelojn estis paffaligitaj (2 ĉasaviadloj Su-34, helikoptero, operaca-taktika senpilota aviadilo, 4 [[krozmisilo]]j); en [[Donbaso]] rebatitaj 6 atakoj; apud [[Kievo]] trovitaj korpoj de forkapita vilaĝestrino kun la familio, en [[Buĉa]] korpoj de murditaj surstrate civiluloj kun [[ŝnuro|ŝnuritaj]] manoj - oni trovis amasan [[tombo]]n kun 57 korpoj; [[Dmitro Kuleba]]: [[Rusio]] estas "pli malbona ol [[Islama Ŝtato]]", ukrainaj [[amaskomunikilo]]j - rusoj [[murdo|murdis]] ankaŭ [[besto]]jn; en [[Mariupolo]] [[aŭto]] de [[litovoj|litova]] dokumentisto trafita per raketo - la fotoraportisto distingita postmorte; rusaj raketoj falis al [[haveno]] en [[Mikolajivo]], pli frue al magazenoj kun brulaĵo en [[Odeso]]; rusaj soldatoj retiriĝis de [[Sumio]]; per humanitaraj koridoroj evakuiĝis 2 694 personoj; ** Mondreago: [[Eŭropa Unio]] kondamnis [[militkrimo]]jn kun kruelaĵoj faritajn de [[rusia armeo]], malkovritajn post liberigo de apud[[Kievo|kievaj]] urboj - en [[Buĉa]] [[ukrainoj|ukrainaj]] soldatoj malkovris en [[masakro de Buĉa|amasaj tomboj]] 280 civilulojn, ofte kun spuroj de torturoj kaj seksperfortoj, kaj pafmortigo al malfronta parto de la kapo kun senmovitaj manoj surdorse; [[CNN]]: [[Rusio]] ŝanĝas [[strategio]]n transmovante siajn trupojn al [[Donbaso]] por tie venki antaŭ la [[9-a de majo]]; [[Baltaj Landoj]] sen [[gaso]] el [[Rusio]]; [[rusoj]] malliberigas 11 ukrainajn urbestrojn; [[Jarosław Kaczyński]] en "[[Welt am Sonntag]]" alvokis [[Germanio]]n pro apogo de [[embargo]] kaj livero de [[armilo]]j al Ukrainio, kaj urbestro de [[Lvovo]] en "[[Bild]]" informis pri la [[genocido]] en [[Buĉa]]; rusaj [[retpirato]]j atakas aviadan komunikadon najbare de [[Kaliningrado]]; [[Germanio]] rifuzis al Ukrainio liveron de 100 kirasitaj transportiloj ''Marder''; [[Berlino]]n traveturis kolumno de [[aŭto]]j kun [[flago de Rusio|flagoj de Rusio]]; rusa diplomatio pri la [[masakro de Buĉa]] - ukraina mistifiko, pola [[diplomatio]] - la [[foto]]j kompareblas kun periodo de [[stalinismo|stalinisma]] kaj [[NSDAP|naziisma]] [[totalismo]]; [[UN]]-sekretario [[António Guterres]] deklaris, ke estas "profunde ŝokita" pro la viditaj fotoj ** [[2023]]: 404-a tago de la rusa [[agreso]]: Pasinttage estis pli ol 50 rusaj atakoj kontraŭ celoj en Ukrainio, en pripafita [[Kostjantinivka]] 6 personoj estis mortigitaj; bataloj en la centro de [[Baĥmut]];laŭ ukraina flanko Rusio perdis pli ol 175 mil soldatojn; Rusio transdonis al Ukrainio 5 vunditajn soldatojn; medicinejo pripafita de rusoj en [[Ĥersono]]; Ukraina Aer-Armeo 5-foje atakis grupiĝojn de soldataro kaj armilaro de la malamiko, kaj faligis skoltan senpilotan aviadilon; rusaj paraŝutistaj unuoj ricevis pezajn [[flamĵetilo]]jn; en [[Melitopolo]] rusoj devigas [[instruisto]]jn al rezigno el ukraina civitaneco; ** Mondreago: [[Pollando]] transdonis al Ukrainio unuajn ĉasaviadilojn [[MiG-29]]; en landoj de [[EU]] estis frostigitaj [[aktivo]]j de [[Moskva Kremlo|porkremlaj]] oligarĥoj (pli ol 23 mld da eŭroj); [[Norvegio]] kaj [[Danio]] transdonos al Ukrainio 8 mil artileriajn [[pafaĵo]]jn ([[kalibro]] 155&nbsp;mm); [[Aŭstralio|Aŭstralia]] sistemo de telestirado trafos al Ukrainio (por tankoj kaj kirasitaj veturiloj); Rusio haltis sian kotizon por la [[Organizaĵo pri Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo]] por 2023 kaj postulas redonon el la pasinta jaro; [[Unesko]]: dum unu jaro de la milito objektoj de [[kultura heredaĵo]] estis damaĝitaj je ĉ. 2,6 mld da dolaroj (plej ruinigita estis [[Ĥarkiva provinco]]); regopovoj de [[Nederlando]] anoncis apogon de Ukrainio per 274 mln da eŭroj el destinita 2,5 mld; energetika [[operatoro]] Ukrenergo ricevis entute pli ol 700 mln da eŭroj de malaltprocentaj pruntaĵoj == Naskiĝoj == * [[1369]]: [[Henriko la 4-a (Anglio)|Henriko la 4-a]], reĝo de Anglio (m. [[1423]]) * [[1395]]: [[Georgo de Trebizondo]], bizanca [[humanismo|humanisto]], filozofo, teologo, filologo (m. [[1486]]) * [[1508]]: [[Jean Dorat]], franca klasika filologo, poeto, erudiciulo, helenisto kaj humanisto (m. [[1588]]) * [[1581]]: [[Johannes Rudbeckius]], sveda episkopo, profesoro pri matematiko kaj teologio (m. [[1646]]) * [[1593]]: [[George Herbert]], angla poeto, enestanta en ''[[Angla Antologio]]'' (m. [[1633]]) * [[1639]]: [[Alessandro Stradella]], itala komponisto, violonisto kaj kantisto (m. [[1682]]) * [[1660]]: [[Daniel Defoe]], angla verkisto (m. [[1791]]) * [[1682]]: [[Valentin Rathgeber]], germana benediktano kaj komponisto (m. [[1750]]) * [[1757]]: [[Ferenc Verseghy]], hungara poeto, lingvisto, komponisto (m. [[1822]]) * [[1770]]: [[Teodoros Kolokotronis]], greka generalo, estro de la [[Greka milito de sendependiĝo]] (m. [[1843]]) * [[1778]]: [[Carl Ludwig Engel]], germana arkitekto (m. [[1840]]) * [[1781]]: [[Svaminarajan]], barata [[guruo]], [[viŝnuismo|viŝnuisto]] (m. [[1830]]) * [[1783]]: [[Washington Irving]], usona verkisto kaj [[ambasadoro]] (m. [[1859]]) * [[1798]]: [[Charles Wilkes]], usona ŝipa kapitano, estro de scienca [[Usona Esplorekspedicio]] ĉirkaŭ la mondo (m. [[1877]]) * [[1808]]: [[Franz Ferdinand Greiner]], germana [[termometro]]faristo (m. [[1855]]) * [[1814]]: [[Lorenzo Snow]], usona religiulo (m. [[1901]]) * [[1843]]: [[Knut Ekwall]], sveda pentristo kaj [[gravurado|gravuristo]] (m. [[1912]]) * [[1851]]: [[Carl Domanig]], aŭstra verkistoj kaj [[numismatiko|numismatikisto]] (m. [[1913]]) * [[1860]]: [[Frederik van Eeden]], nederlanda psikiatro kaj verkisto (m. [[1932]]) * [[1863]]: [[Henry Van de Velde]], belga artisto, dezajnisto, fasonisto kaj arkitekto (m. [[1957]]) * [[1876]]: [[Tomáš Baťa]], ĉeĥa [[entreprenisto]], [[ŝuo|ŝu]]-produktanto (m. [[1932]]) * [[1880]]: [[Otto Weininger]], aŭstra filozofo (m. [[1903]]) * [[1881]]: [[Alcide De Gasperi]], unua [[ĉefministro de la Itala Respubliko]] (m. [[1954]]) * [[1886]]: [[Stefan Aleksander Okrzeja]], pola revoluciulo (m. [[1905]]) * [[1886]]: [[Władysław Tatarkiewicz]], pola filozofo, [[estetiko|estetikisto]], [[etiko|etikisto]] kaj historiisto pri [[arto]] (m. [[1980]]) * [[1896]]: [[Józef Czapski]], pola pentristo kaj verkisto (m. [[1993]]) * [[1901]]: [[Rudi Paret]], germana filologo (m. [[1983]]) * [[1903]]: [[Lajos Daróczi]], rumania hungara ĵurnalisto (m. [[1970]]) * [[1903]]: [[Peter Huchel]], germana poeto (m. [[1981]]) * [[1906]]: [[Ferenc Szemlér]], hungara advokato, ĵurnalisto, poeto kaj tradukisto (m. [[1978]]) * [[1908]]: [[Ferenc Boros]], hungara tradukisto, verkisto (m. [[1963]]) * [[1909]]: [[Júlia Ferenczy]], rumania hungara pentristino (m. [[1999]]) * [[1910]]: [[Zoltán Andrásy]], rumania hungara pentristo, grafikisto (m. [[2006]]) * [[1912]]: [[Sándor Haáz (patro)|Sándor Haáz]], rumania hungara grafikisto, koreografo, etnografo (m. [[2007]]) * [[1914]]: [[László Weith]], hungara pentristo (m. [[1973]]) * [[1918]]: [[Olesj Honĉar]], ukraina verkisto kaj politika aktivulo (m. [[1995]]) * [[1918]]: [[Miklós Hubay]], hungara verkisto kaj tradukisto (m. [[2011]]) * [[1920]]: [[Ivan Demjanjuk]], ukraina [[militkrimo|militkrimulo]] (m. [[2012]]) * [[1924]]: [[Roza Ŝanina]], soveta [[kaŝpafisto|kaŝpafistino]] (m. [[1945]]) * [[1924]]: [[Marlon Brando]], usona aktoro (m. [[2004]]) * [[1925]]: [[Anthony Wedgwood Benn]], brita politikisto (m. [[2014]]) * [[1927]]: [[Vasile Albu]], rumana kemiisto kaj inĝeniero, [[esperantisto]], [[IKUE]]-aktivulo en diocezo [[Speyer]] (Germanio) (m. [[1995]]) * [[1929]]: [[Tibor Lázár]], rumania hungara inĝeniero pri [[mekaniko]] * [[1929]]: [[Gordon Moore]], usona entreprenisto (m. [[2023]]) * [[1930]]: [[Helmut Kohl]], germana politikisto, kanceliero de [[FRG]] (m. [[2017]]) * [[1934]]: [[Jane Goodall]], angla primatologino (m. [[2025]]) * [[1935]]: [[Endre Czeizel]], hungara kuracisto kaj [[genetiko|genetikisto]] * [[1944]]: [[Árpád Farkas (poeto)|Árpád Farkas]], rumania hungara poeto, redaktoro, publicisto kaj tradukisto * [[1944]]: [[István Zsehránszky]], rumania hungara ĵurnalisto, redaktoro * [[1945]]: [[István Sass]], rumania hungara matematikisto, astronomo * [[1946]]: [[Marisa Paredes]], hispana aktorino (m. [[2024]]) * [[1946]]: [[Hanna Suchocka]], unua ĉefministrino de Pollando * [[1948]]: [[Carlos Salinas de Gortari]], prezidento de Meksiko 1988-1994 * [[1953]]: [[Pieter Aspe]], flandra verkisto (m. [[2021]]) * [[1956]]: [[Miguel Bosé]], hispana kantisto, komponisto, aktoro kaj reĝisoro * [[1958]]: [[Tibor Balázs]], hungara poeto, verkisto, literaturhistoriisto, tradukisto kaj libroeldonisto * [[1961]]: [[Angelo d'Arrigo]], itala aviadisto kaj ornitologo (m. [[2006]]) * [[1961]]: [[Eddie Murphy]], usona aktoro kaj ŝercisto * [[1964]]: [[Nigel Farage]], brita politikisto [[eŭroposkeptikismo|eŭroskeptika]] * [[1969]]: [[Clotilde Courau]], franca teatra komediistino kaj kina aktorino, itala princino * [[1980]]: [[Dewi Sandra]], indonezia aktorino, prezentistino kaj kantistino * [[1982]]: [[Cobie Smulders]], kanada aktorino kaj [[manekeno]] * [[1985]]: [[Orsolya Jakab]], rumania hungara aktorino * [[1985]]: [[Leona Lewis]], angla popmuzika kantistino, komponistino kaj tekstistino de [[furorkanto]] * [[1997]]: [[Gabriel Jesus]] aŭ je plena nomo ''Gabriel Fernando de Jesus'', brazila futbalisto == Mortoj == * [[1203]]: [[Arturo la 1-a (Bretonio)|Arturo la 1-a]], duko de Bretonio (n. [[1187]]) * [[1287]]: [[Honorio la 4-a]], papo (n. [[1210]]) * [[1473]]: [[Aleksandro Sforza]], itala [[kondotiero]] kaj la unua princo de [[Pesaro]] (n. [[1409]]) * [[1549]]: [[Matsudaira Hirotada]], japana [[daimio]] (n. [[1526]]) * [[1582]]: [[Takeda Katsuyori]], japana [[samurajo]] (n. [[1546]]) * [[1680]]: [[Ŝivaĝi]], fondinto de [[Maratha Imperio]] (n. [[1627]]) * [[1682]]: [[Bartolomé Esteban Murillo]], hispana pentristo (n. [[1617]]) * [[1761]]: [[Christian Ferdinand Abel]], germana [[basviolono|basviolonisto]] kaj [[gambovjolo|gambovjola]] virtuozo (n. [[1682]]) * [[1762]]: [[Thomas Frye]], anglo-irlanda pentristo kaj inventisto (n. ĉirkaŭ [[1710]]) * [[1790]]: [[Ephraim Moses Kuh]], germana verkisto kaj komercisto (n. [[1731]]) * [[1822]]: [[Friedrich Justin Bertuch]], germana eldonisto kaj tradukisto (n. [[1747]]) * [[1825]]: [[Otto von Loeben]], germana verkisto kaj juristo (n. [[1786]]) * [[1826]]: [[Reginald Heber]], angla pastro kaj verkisto, [[anglikanismo|anglikana]] episkopo de [[Kolkato]] (n. [[1783]]) * [[1827]]: [[Ernst Chladni]], germana fizikisto, geologo, muzikisto, patro de [[akustiko]] (n. [[1758]]) * [[1830]]: [[François Barthélemy]], franca ministro kaj diplomato (n. [[1747]]) * [[1849]]: [[Juliusz Słowacki]], pola dramisto kaj mistikulo (n. [[1809]]) * [[1862]]: [[James Clark Ross]], brita [[vojaĝisto]] kaj esploristo de [[Antarkto]] (n. [[1800]]) * [[1868]]: [[Franz Berwald]], sveda komponisto kaj violonisto (n. [[1796]]) * [[1882]]: [[Jesse James]], usona [[eksterleĝulo]] de la [[sovaĝa okcidento]] (n. [[1847]]) * [[1893]]: [[Karl Werder]], germana filozofo kaj verkisto (n. [[1806]]) * [[1897]]: [[Johannes Brahms]], germana komponisto, pianisto kaj dirigento (n. [[1833]]) * [[1915]]: [[Jizchok Leib Perez]], pola, hebrea kaj juda verkisto, advokato, socia aganto, kunkreinto de la [[juda literaturo]] en la [[jida lingvo]] (n. [[1852]]) * [[1916]]: [[Ferenc Veress (fotografisto)|Ferenc Veress]], hungara fotografisto kaj fakverkisto (n. [[1832]]) * [[1922]]: [[István Berkeszi]], hungara historiisto kaj instruisto (m. [[1853]]) * [[1929]]: [[József Geml]], hungara, rumania hungara memuaristo, lokhistoriisto, urbestro de [[Temeŝvaro]] (n. [[1858]]) * [[1932]]: [[Wilhelm Ostwald]], [[germanaj baltoj|germana balto]], Nobelpremiita kemiisto (n. [[1853]]) * [[1940]]: [[Peter Wust]], germana filozofo (n. [[1884]]) * [[1941]]: [[Pál Teleki]], hungara [[geografio|geografo]], ĉefministro de Hungario (n. [[1879]]) * [[1945]]: [[Ernő Grünbaum]], rumania hungara pentristo (n. [[1908]]) * [[1945]]: [[Emma Ritoók]], hungara verkistino, tradukistino (n. [[1868]]) * [[1950]]: [[Kurt Weill]], germana komponisto (n. [[1900]]) * [[1954]]: [[Aristides de Sousa Mendes]], portugala diplomato, justulo inter la popoloj (n. [[1885]]) * [[1986]]: [[Sajid Mohammad Kazem Ŝariatmadari]], irana [[ajatolo]] (n. [[1905]]) * [[1990]]: [[Sarah Vaughn]], usona ĵaza kantistino kaj pianistino (n. [[1924]]) * [[1991]]: [[Graham Greene (verkisto)|Graham Greene]], brita verkisto (n. [[1904]]) * [[1994]]: [[Jérôme Lejeune]], franca kuracisto, [[genetikisto]], [[servisto de Dio]], malkovrinto de [[Down-sindromo]] (n. [[1926]]) * [[1995]]: [[Ferenc Szász (1903)|Ferenc Szász]], rumania hungara agronomo, fakverkisto (n. [[1903]]) * [[1995]]: [[Marion Tinsley]], usona matematikisto kaj [[damludo|damludisto]] (n. [[1927]]) * [[1998]]: [[Mary Cartwright]], angla matematikistino (n. [[1900]]) * [[2000]]: [[Terence McKenna]], usona verkisto, filozofo, etnobotanikisto, lingvisto, mistikulo, esploristo de [[ŝamanismo]] kaj [[psikedelaĵo]]j (n. [[1946]]) * [[2006]]: [[Suitbert H. Siedl]], aŭstra bibliisto, profesoro, [[karmelanoj|karmelano]], [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|denaska]] [[esperantisto]], fondinto de la [[Familia Sancti Hieronymi]], kontribuinta al "Biblia Revuo" (n. [[1923]]) * [[2007]]: [[László Incze]], rumania hungara lokhistoriisto, muzeologo (n. [[1928]]) * [[2013]]: [[Mariví Bilbao]], hispana aktorino (n. [[1930]]) * [[2016]]: [[Joe Medicine Crow]], usona-[[indianoj|indiana]] [[antropologo]] kaj historiisto (n. [[1913]]) * [[2016]]: [[Jules Schelvis]], nederlanda judo, spertulo pri germana [[persekuto de judoj]] (n. [[1921]]) * [[2024]]: [[Vitus Huonder]], svisa teologo kaj episkopo (n. [[1942]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia kalendaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** [[Siksto la 1-a]], papo * [[Gvineo]] – datreveno de la Dua Respubliko == Tagoj de [[semajno]] == La '''3-a de aprilo''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]. {{Projektoj}} [[Kategorio:3-a de aprilo| ]] [[Kategorio:Aprilo|0]] [[Kategorio:3-a tago de la monato|#04]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0403]] h8hujsnv6wbdudrozt53jtv6mdgsb7p 9363587 9363585 2026-04-30T05:18:28Z ThomasPusch 1869 9363587 wikitext text/x-wiki {{KalendaroAprilo}} {{aprilo}} La '''3-a de aprilo''' estas la 93-a tago de la jaro (la 94-a en superjaroj) laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 272 tagoj restas. Je la 3-a de aprilo okazis, interalie: == Eventoj == * [[801]]: Reĝo [[Ludoviko la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Ludoviko la Pia]] konkeris [[Barcelono]]n de [[maŭroj]] post plurmonata [[sieĝo]] * [[1043]]: [[Eduardo la Konfesanto]] kroniĝis kiel [[listo de britaj reĝoj|reĝo de Anglio]] * [[1243]]: [[Piastoj]]: princo de [[Pomerio]] Barnim la 1-a urbigis [[Szczecin]] laŭ [[magdeburga juro]] * [[1254]]: En [[Buda]] estis subskribita pactraktato inter reĝo de Hungario [[Béla la 4-a (Hungario)|Béla la 4-a]] kaj reĝo de Ĉeĥio [[Přemysl Otakar la 2-a]] * [[1347]]: Dekreto de la reĝo de [[Ĉeĥio]] [[Karolo la 4-a (Sankta Romia Imperio)|Krolo la 4-a]] pri konstruo de la [[Nova Urbo (Prago)|Nova Urbo de Prago]] - la plej granda [[urboplanado]] en [[mezepoko]] * [[1440]]: [[Tolkmicko]] aliĝis al [[Prusa Konfederacio]], kontraŭstaranta al la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] * [[1471]]: Kvar [[filo]]j de mortinta en [[1454]] princo Boleslao la 4-a disdividis [[Mazovio]]n al kvartaloj * [[1493]]: [[Kristoforo Kolumbo]] alvenis en triumfa marŝo al reĝa kortego en [[Barcelono]], por raporti al gereĝoj [[Fernando la 2-a (Aragono)|Fernando la 2-a]] kaj [[Isabel la 1-a (Kastilio)|Isabel la 1-a]] pri sia unua [[ekspedicio]] al [[Nova Mondo]] * [[1507]]: [[Marteno Lutero]] [[ordino|ordiniĝis]] * [[1656]]: [[Sveda diluvo]]: pro eksplodo de [[bombo]] postlasita de retiriĝantaj [[svedoj]] en la reĝa [[kastelo]] de [[Sandomierz]] pereis ĉ. 500 personoj * [[1702]]: [[Granda Nordia Milito]]: [[litovoj|litova]] armeo entreprenis sensukcesan provon rekonkeri [[Vilno]]n, aneksitan de [[svedoj]] * [[1764]]: [[Jozefo la 2-a]] kroniĝis kiel [[Listo de Imperiestroj de la Sankta Romia Imperio|romgermana reĝo]] * [[1800]]: En preĝejo en [[Norrköping]] [[Gustavo la 4-a Adolfo (Svedio)|Gustavo la 4-a Adolfo]] kroniĝis kiel reĝo de Svedio * [[1802]]: [[Pollando]]: [[Izabella Poniatowska|Izabela Branicka]] vendis [[Bjalistoko]]n al prusaj regopovoj kontraŭ 270 mil [[talero]]jn * [[1810]]: [[Frederiko Aŭgusto la 1-a (Saksio)|Frederiko Aŭgusto la 1-a]] dekretis pri estigo de Likvida [[Juĝejo]] en [[Varsovia Duklando]] * [[1814]]: [[Konservisma Senato]] voĉdonis pri faligo de [[Napoleono Bonaparte]] * [[1833]]: En [[Frankfurto ĉe Majno]] oni fiaskigis provon [[revolucio|revoluciigi]] [[Germana Federacio|Germanan Federacion]] * [[1860]]: Ekfunkciis [[Poneo-Ekspreso]], la usona transkontinenta poŝtservo, de [[Misurio]] ĝis [[Sakramento (Kalifornio)|Sakramento]] en [[Kalifornio]], kiu fariĝis la plej rekta rimedo por longdistanca [[komunikado]] antaŭ unua transkontinenta telegrafo * [[1865]]: [[Ĉefurbo]] de [[Konfederaciitaj Ŝtatoj de Usono]] estis translokigita de [[Richmond (Virginio)|Richmond]], transprenita de malamikoj, al Danville ([[Virginio]]) * [[1867]]: Malkovro de la [[kometo Tempel 1]] * [[1872]]: Kanada astronomo [[James Craig Watson]] malkovris asteroidon [[119 Alteo|Alteo]] * [[1881]]: En forta [[tertremo]] sur greka insulo [[Ĥio (insulo)|Ĥio]] pereis sur ĝi kaj proksima turka marbordo 7866 personojn * [[1882]]: En Misurio [[eksterleĝulo]] [[Jesse James]] estis mortpafita dedorse de ano de lia propra bando * [[1888]]: Unua [[Prostituo|prostituino]] estis mortigita en serio de 11 neklarigitaj murdoj de virinoj, kiuj okazis en malriĉa distrikto en [[East End de Londono]] * [[1895]]: Komenciĝis proceso pri misfamigo, iniciatita de la irlanda verkisto [[Oscar Wilde]], kiu alkondukis al lia aresto, proceso kaj malliberigo sub la riproĉo de granda maldeco * [[1886]]: Aŭstra astronomo [[Johann Palisa]] malkovris asteroidon [[256 Valpurgo|Valpurgo]] * [[1897]]: Societo [[Viena secesio]] fondiĝis * [[1898]]: [[Klondike]]: 88 orserĉistoj pereis sub lavango dum la [[Alaska orimpetego]] * [[1901]]: En [[dispartigoj de Pollando-Litovio|dispartigita Pollando]] aperis scienca revuo "Chemik Polski" (Pola [[Kemiisto]]) * [[1905]]: Futbalklubo [[Club Atlético Boca Juniors]] fondiĝis en [[Bonaero]] (Argentino) * [[Unua mondmilito]]: ** [[1915]]: [[Orienta Fronto (Unua mondmilito)|Orienta Fronto]]: ĉeĥa 28-a infanteria [[regimento]] de [[Aŭstria-hungara armeo]] frakasiĝis en [[Galicio]] ** [[1918]]: [[Ferdinand Foch]] iĝis ĉefkomandanto de la armeoj de [[Entento]] * [[1919]]: [[Aŭstrio|Aŭstra]] parlamento akceptis [[konstitucio]]n pri falo de la [[dinastio]] de [[Habsburgoj]] kaj konfisko de iliaj riĉaĵoj * [[1922]]: Pro malsano de [[Lenin]], [[Josif Stalin]] iĝis [[Ĝenerala Sekretario]] de la [[Centra Komitato de Komunista Partio de Sovetunio]] — la reganto de [[Sovetunio]] dum pli ol 30 jaroj * [[1929]]: La plej granda [[inundo]] en historio de [[Tasmanio]] komenciĝis * [[1933]]: Brita ekspedicio kiel unua flugis per [[aviadilo]] super [[Ĉomolungmo]] * [[1933]]: [[Granda Depresio]]: dutaga ĝenerala [[striko]] de [[teksado|teksistoj]] en [[Lodzo]] kaj ties distrikto finiĝis * [[1936]]: Bruno Hauptmann, kondamnita pro la [[kidnapo]] kaj [[murdo]] de la dujara [[Charles Lindbergh|Charles Lindbergh la 3-a]], estis ekzekutita sur [[elektra seĝo]] — ĝis nun ekzistas duboj pri lia kulpo * [[1939]]: Komandantaro de germanaj [[armitaj fortoj]] prezentis al [[Hitler]] projekton de direktivo pri batalpreteco de la armeo kun eventuala [[invado en Pollandon|atako al Pollando]] - la dokumento estis subskribita la 11-an de aprilo * [[Dua mondmilito]]: ** [[1940]]: Germana teroro en okupata Pollando: [[Ordnungspolizei|Germana polico]] arestis en distrikto [[Ostrów Wielkopolski]] ĉ. 400 polojn, venĝe pro flamigo de kelkaj [[incendio]]j fare de nekonatoj; en [[Lublin]] 29 poloj fuĝis de kunvenejo por [[trudlaboro|trudlaboristoj]] en [[Tria Regno]]; en [[Krakovo]] finiĝis la tritaga konspira Dua Granda Kongreso de la [[Organizaĵo de Ukrainaj Naciistoj]], kunvokita de [[banderanoj]], kiu oficiale dissplitiĝis al du kontraŭbatalantaj [[frakcio]]j; [[Masakro de Katin]]: komenciĝis ekzekutado de pli ol 4000 polaj [[militkaptito|militkaptitaj]] [[oficiro]]j el internigejoj en [[Kozelsk]], de kie foriris la unua transporto — ĝis duono de majo per pafo al kapo oni [[murdo|murdis]] ilin en [[Katin]] enterigante en 8 amasaj tomboj (nur aprile 1990 regopovoj de [[Sovetunio]] konfesis [[komunista krimo|sian krimon]]); Riond Bosson ([[Morges]]): [[Ignacy Jan Paderewski]] laŭ privata vojo sendis al [[okupado|okupata]] Pollando memorialon, en kiu li emfazis gravan rolon de [[Vatikano]], kiu informas pri kruelaĵoj de sovetoj kaj germanoj; unua grupo de germanaj ŝipoj por partopreni operacon "[[Weserübung]]" elnavigis de [[Hamburgo]] direkte al [[Narvik]], [[Trondheim]] kaj [[Stavanger]] ** [[1941]]: [[Gestapo]] malpermesis en [[Provinco Vartlando]] kolportadon de gazeto el [[Olsztyn]]; [[Radoma geto]] establiĝis - funkcianta ĝis somero 1944, pro malsanoj, malsato kaj perforto mortis en ĝi kelkaj miloj de personoj (preskaŭ 30 mil judojn, loĝantaj en la geto germanoj murdis en [[Treblinka (koncentrejo)|koncentrejo Treblinka]]); [[Mediteraneo]]: germanaj aviadiloj de 10-a Aviada Korpuso atakis la 2-an ĝis la 3-a de aprilo [[konvojo]]jn AS-23 kaj AFN-23 sinkigante 3 [[ŝipo]]jn; ĉefministro de Hungario [[Pál Teleki]] [[sinmortigo|sinmortiĝis]] ne volante cedi antaŭ postulo de Germanio pri tralaso de [[Wehrmacht]] antaŭ [[invado de Jugoslavio]] - nova ĉefministro iĝis [[László Bárdossy]]; pola generalo [[Władysław Sikorski]] parolis en [[Kanado]] kun ties ĉefministro; laŭ soveta-hungara interkompreno oni renovigis fervojan trafikon inter [[Lvovo]] kaj [[Budapeŝto]]; [[Nord-Afrika kampanjo]]: generalo [[Archibald Wavell]] decidis evakui trupojn de [[Bengazo]] por defendi [[Tobruk]] - sekvan tagon la urbo estis okupita de germanoj ** [[1942]]: [[Pola Armeo en Sovetunio]] finis unuan etapon de sia evakuo — [[Sovetunio]]n forlasis 1603 [[oficiro]]j, 24 427 suboficiroj kun [[soldato]]j, 1159 volontulinoj kaj 1880 junuloj, krome kun la armeo 10 789 civiluloj evakuiĝis; [[Operaco Reinhardt]]: germana polico forveturigis de [[Munkeno]] al [[Lublinio]] 776 [[judoj]]n; en [[Glasgow]] aperis pola dusemajnrevuo en la angla lingvo "The Voice of Poland" (daŭrigo de la ĝisnuna en la pola lingvo); en [[Teherano]] fondiĝis Delegitaro de Ministerio de Laboro kaj Socia Protekto ĉe la [[pola ekzila registaro]], kies celo estis helpo interalie al polaj [[rifuĝinto]]j el [[Sovetunio]], kiuj evakuiĝis kune kun la [[Pola Armeo en Sovetunio]]; Filipina Fronto: japana 14-a Armeo ekatakis al usonaj-filipinaj trupoj defendantaj sin en la duoninsulo Bataan (parto de [[Luzono]]) ** [[1943]]: Germana polico [[pafekzekutado|pafekzekutis]] en [[koncentrejo]] Płaszów (nun ene de [[Krakovo]]) pli ol 200 personojn; [[Pola Rezistomovado]]: taĉmento de [[Kamparanaj Batalionoj]] el areo [[Przemyśl]] kun fervojaj laboristoj en [[stacidomo]] Żurawica forprenis de [[vagono]] 6 [[fusilo]]jn, 8 [[mitralo]]jn kaj multe da [[municio]]; [[distrikto Hrubieszowski]]: [[bataliono]] de "Ryś" en Prehoryłe frakasis bandon de [[Ukraina Ribela Armeo]], kiu rabis polojn, ekbruligante parton de la vilaĝo loĝatan de [[ukrainoj]] - la rabaĵojn redonis al poloj; [[Sovetunio]]: 100 flankatakaj [[partizano|partizanaj]] grupoj sur la [[fervojlinio]] [[Brjansko]]-[[Roslavl]] damaĝis [[relo]]jn en 100 lokoj, elreliginte 4 [[trajno]]jn kaj detruis [[viadukto]]n super [[Desna (rivero)|Desna]], sekvis 2-taga trafikpaŭzo; Bomba Korpuso de [[brita aerarmeo|RAF]] nokte atakis [[Essen]] - seriozaj damaĝoj en [[Friedrich Krupp AG]] ** [[1944]]: [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: trupoj de 1-a Ukraina Fronto ekregis [[Ĥotin]] kaj Łopatyn, kaj de la 2-a Ukraina Fronto atingis nordon de la urbo [[Iași]]; [[Pola Rezistomovado]]: [[partizano|partizana]] taĉmento inter Płochocin kaj [[Błonie]] devojigis germanan [[trajno]]n kun libertempantaj soldatoj; taĉmento de KB malarmigis apud [[Pionki]] 3 soldatojn de [[Wehrmacht]], en tio oficiron; [[Usono]] retirigis rajton al militara helpo por [[Turkio]]; unua aeratako de [[Budapeŝto]] - britaj kaj usonaj aviadiloj bombis stacion en [[Ferencváros (distrikto)|Ferencváros]] kaj aviadilfabrikon apud [[Danubo]] ** [[1945]]: Usona 8-a Aviada Armeo atakis [[Kilo (urbo)|Kilon]] per 2 200 tunoj da bomboj; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: en [[Slovakio]] trupoj de 2-a Ukraina Fronto (40-a Armeo) ekregis [[Kremnica]]; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: en [[Badenio]] francaj trupoj de 1-a Armeo okupis [[Karlsruhe]] kaj [[Pforzheim]], en [[Malsupra Bavario]] trupoj de 7-a Armeo konkeris [[Aschaffenburg]] kaj komencis batalon pri [[Würzburg]], en norda [[Vestfalio]] 8-a Armeo konkeris [[Münster]]; [[Filipinoj]]: infanteria regimento de usona 40-a Infanteria Divizio grundiĝis en Masbate, jam liberigitan de filipinaj partizanoj; al [[Košice]] alvenis prezidento de Ĉeĥoslovaka Respubliko [[Edvard Beneš]], ĉefministro Jan Šrámek kaj ceteraj membroj de [[Ĉeĥoslovaka ekzila registaro]] * [[1945]]: En [[Varsovio]] okazis granda [[manifestacio]] okaze de la reveno de [[Gdańsk]] kune kun la [[marbordo]] al Pollando * [[1946]]: Unuaj polaj [[militŝipo]]j alnavigis al milita [[haveno]] en [[Świnoujście]] * [[1946]]: Oficiro de [[Japana Imperia Armeo]] Masaharu Homma estis ekzekutita pro [[militkrimo]]j rilate al la [[marŝo de morto]] de filipinaj kaj usonaj [[militkaptito]]j al duoninsulo Bataan (okcidenta parto de la insulo [[Luzono]]) - 8 mil personoj mortfalis * [[1948]]: Prezidento [[Harry S. Truman]] subskribis [[leĝo (juro)|leĝon]] pri la [[Plano Marshall]] — la programo de ekonomia helpo al postmilita [[Eŭropo]] (sub premo de [[Sovetunio]] reĵetita de [[kunlaborismo|kunlaborismaj]] komunistaj reĝimoj el [[Mezeŭropo]]) * [[1948]]: Sur la insulo [[Jeju-do]] ([[Sud-Koreio]]) komenciĝis komunista ribelo * [[1966]]: [[sovetunio|Sovetia]] [[kosmosondilo]] [[Luna|Luna 10]] kiel unua ĉirkaŭis la [[Luno]]n * [[1968]]: [[Martin Luther King]] predikis ''[[Mi estis ĉe la Montopinto]]'' * [[1971]]: La 16-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Dublino]] * [[1973]]: Usona sciencisto Martin Cooper unuafoje parolis pere de [[poŝtelefono]] * [[1973]]: [[Kosmoesploro]]: lanĉo de soveta [[kosmostacio]] [[Programo Salut|Salut 2]] * [[1974]]: [[Usono]]: dum la plej grava serio de [[tornado]]j iam ajn spertita, estis dum tiu kaj la [[4-a de aprilo|sekva tago]] nombritaj entute 148 [[tornado]]j en 13 [[subŝtato]]j - la [[katastrofo]] mortigis 315 homojn kaj kreis damaĝojn de 600 milionoj da usonaj dolaroj * [[1975]]: [[Anatolij Karpov]] ([[Sovetunio]]) estis agnoskita ŝakmondĉampiono de [[FIDE]], post kiam usonano [[Bobby Fischer]] ne venis al finala matĉo * [[1976]]: La 21-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso 1976|Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Hago]] * [[1981]]: [[Milita stato en Pollando]] ** Semajnrevuo "[[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]" kun politik-ekonomi-socia ĉefaspekto, redaktita de [[Tadeusz Mazowiecki]], aperis en eldonkvanto de 500 mil ekzempleroj — ĝis enkonduko de la [[militstato]] oni eldonis 37 numerojn, la revuo reaperis en [[1989]] ** En [[Krakovo]] komenciĝis Unua Tutpollanda Kunveno de la [[Sendependa Asocio de Studentoj]], kiu elektis regopovojn de la [[organizaĵo]] ** En landlima [[Bresto (Belorusio)|Bresto]] pola generalo [[Wojciech Jaruzelski]] renkontiĝis kun sovetaj gvidantoj * [[1981]]: [[San-Francisko]]: unua portebla [[persona komputilo]] [[Osborne 1]] enmerkatiĝis * [[1982]]: [[Pola Popola Respubliko]]: batita en enketa arestejo Mieczysław Rokitowski mortis - arestita en [[Przemyśl]] kun riproĉo pri disvastigo de [[samizdato]]j * [[1984]]: [[Lansana Conté]] iĝis prezidento de Gvineo * [[1984]]: [[Kosmodromo Bajkonur]]: lanĉo de soveta misio, kadre de la [[programo Salut]], kun unua [[kosmonaŭto]] el [[Barato]] Rakeŝ Ŝarma * [[1990]]: [[Belgio]]: Reĝo [[Baldueno la 1-a (Belgio)|Baldueno la 1-a]] estis deklarita nekapabla regi dum 36 horoj (pro lia rifuzo subskribi leĝon pri [[aborto|abortigo]]) * [[1990]]: [[Postkomunismo]] ** [[Petar Mladenov]] iĝis prezidento de Bulgario ** Bulgara Komunisma Partio estis renomita al la [[Bulgara Socialisma Partio]] ** Super la [[urbodomo]] de [[Lvivo]] oficiale estis hisita la [[flago de Ukrainio]] * [[1992]]: [[Ramiz Alia]] demisiis kiel prezidento de Albanio * [[1995]]: [[Federacia Sekureca Servo de la Rusia Federacio]] estis fondita * [[1996]]: Oni arestis usonan teroriston [[Theodore Kaczynski]] * [[2000]]: [[Litovio]]: liberalulo [[Rolandas Paksas]] estis elektita [[urbestro]] de [[Vilno]] por la dua fojo * [[2000]]: [[Usono]]: [[Microsoft]] malobservis kontraŭ[[monopolo|monopolan]] leĝon, ligante [[TTT-legilo]]n [[Internet Explorer]] kun [[operaciumo]] [[Vindozo]] * [[2004]]: En [[Britio]] mortis lasta [[veterano]] de la [[krimea milito]] * [[2004]]: [[Invado de Irako 2003|Invado de Irako]]: batalo de City Hall (urbodomo en [[Karbalo]]) komenciĝis * [[2005]]: [[Vatikano]]: en [[Baziliko Sankta Petro de Romo]] oni publike montris la korpon de papo [[Johano Paŭlo la 2-a]]; en [[Pollando]] komenciĝis [[Funebro en Pollando post morto de Johano Paŭlo la 2-a|semajna nacia funebro]] daŭrinta ĝis la tago de [[entombigo]] * [[2007]]: [[Francio]]: [[elektra motortrajno]] V150 starigis rekordon de [[rapido]] por [[Fervojo|fervojaj]] [[trajno]]j - 574,8&nbsp;km/h * [[2008]]: [[Internacia Pun-Tribunalo por Eksa Jugoslavio]] en [[Hago]] pro manko de pruvoj senkulpigis eksan ĉefministron de [[Kosovo]] Ramush Haradinaj, kiu estis arestita en [[2005]] pro krimoj faritaj dum la kosova sendependeca batalo (1998) * [[2009]]: [[Naĝib Razak]] iĝis ĉefministro de Malajzio * [[2009]]: En [[Pollando]] oni malpermesis vendi [[likvo|likvajn]] [[termometro]]jn kun [[hidrargo]] * [[2011]]: [[Pakistano]]: ne malpli ol 50 personoj pereis kaj 120 vundiĝis en duobla bomba [[atenco]] de [[sinmortigo|sinmortigintoj]] en la urbo [[Dera Gazi Ĥano]] * [[2016]]: Germana [[taggazeto]] „[[Süddeutsche Zeitung]]” malkaŝis aferon Panama Papers, pri [[konfidenceco|konfidencaj]] dokumentoj rilate al [[impostparadizo]]j * [[2017]]: [[Terorisma atako en la metroo de Sankt-Peterburgo (2017)|Terorisma atako en la metroo de Sankt-Peterburgo]] kun 16 mortigitoj, en tio 2 fremdlandanoj, kaj 47 vunditoj - sekvis tritaga nacia funebro * [[invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: ** [[2022]]: 39-a tago de la rusa [[agreso]]: pasinttage 8 rusajn aercelojn estis paffaligitaj (2 ĉasaviadloj Su-34, helikoptero, operaca-taktika senpilota aviadilo, 4 [[krozmisilo]]j); en [[Donbaso]] rebatitaj 6 atakoj; apud [[Kievo]] trovitaj korpoj de forkapita vilaĝestrino kun la familio, en [[Buĉa]] korpoj de murditaj surstrate civiluloj kun [[ŝnuro|ŝnuritaj]] manoj - oni trovis amasan [[tombo]]n kun 57 korpoj; [[Dmitro Kuleba]]: [[Rusio]] estas "pli malbona ol [[Islama Ŝtato]]", ukrainaj [[amaskomunikilo]]j - rusoj [[murdo|murdis]] ankaŭ [[besto]]jn; en [[Mariupolo]] [[aŭto]] de [[litovoj|litova]] dokumentisto trafita per raketo - la fotoraportisto distingita postmorte; rusaj raketoj falis al [[haveno]] en [[Mikolajivo]], pli frue al magazenoj kun brulaĵo en [[Odeso]]; rusaj soldatoj retiriĝis de [[Sumio]]; per humanitaraj koridoroj evakuiĝis 2 694 personoj; ** Mondreago: [[Eŭropa Unio]] kondamnis [[militkrimo]]jn kun kruelaĵoj faritajn de [[rusia armeo]], malkovritajn post liberigo de apud[[Kievo|kievaj]] urboj - en [[Buĉa]] [[ukrainoj|ukrainaj]] soldatoj malkovris en [[masakro de Buĉa|amasaj tomboj]] 280 civilulojn, ofte kun spuroj de torturoj kaj seksperfortoj, kaj pafmortigo al malfronta parto de la kapo kun senmovitaj manoj surdorse; [[CNN]]: [[Rusio]] ŝanĝas [[strategio]]n transmovante siajn trupojn al [[Donbaso]] por tie venki antaŭ la [[9-a de majo]]; [[Baltaj Landoj]] sen [[gaso]] el [[Rusio]]; [[rusoj]] malliberigas 11 ukrainajn urbestrojn; [[Jarosław Kaczyński]] en "[[Welt am Sonntag]]" alvokis [[Germanio]]n pro apogo de [[embargo]] kaj livero de [[armilo]]j al Ukrainio, kaj urbestro de [[Lvovo]] en "[[Bild]]" informis pri la [[genocido]] en [[Buĉa]]; rusaj [[retpirato]]j atakas aviadan komunikadon najbare de [[Kaliningrado]]; [[Germanio]] rifuzis al Ukrainio liveron de 100 kirasitaj transportiloj ''Marder''; [[Berlino]]n traveturis kolumno de [[aŭto]]j kun [[flago de Rusio|flagoj de Rusio]]; rusa diplomatio pri la [[masakro de Buĉa]] - ukraina mistifiko, pola [[diplomatio]] - la [[foto]]j kompareblas kun periodo de [[stalinismo|stalinisma]] kaj [[NSDAP|naziisma]] [[totalismo]]; [[UN]]-sekretario [[António Guterres]] deklaris, ke estas "profunde ŝokita" pro la viditaj fotoj ** [[2023]]: 404-a tago de la rusa [[agreso]]: Pasinttage estis pli ol 50 rusaj atakoj kontraŭ celoj en Ukrainio, en pripafita [[Kostjantinivka]] 6 personoj estis mortigitaj; bataloj en la centro de [[Baĥmut]];laŭ ukraina flanko Rusio perdis pli ol 175 mil soldatojn; Rusio transdonis al Ukrainio 5 vunditajn soldatojn; medicinejo pripafita de rusoj en [[Ĥersono]]; Ukraina Aer-Armeo 5-foje atakis grupiĝojn de soldataro kaj armilaro de la malamiko, kaj faligis skoltan senpilotan aviadilon; rusaj paraŝutistaj unuoj ricevis pezajn [[flamĵetilo]]jn; en [[Melitopolo]] rusoj devigas [[instruisto]]jn al rezigno el ukraina civitaneco; ** Mondreago: [[Pollando]] transdonis al Ukrainio unuajn ĉasaviadilojn [[MiG-29]]; en landoj de [[EU]] estis frostigitaj [[aktivo]]j de [[Moskva Kremlo|porkremlaj]] oligarĥoj (pli ol 23 mld da eŭroj); [[Norvegio]] kaj [[Danio]] transdonos al Ukrainio 8 mil artileriajn [[pafaĵo]]jn ([[kalibro]] 155&nbsp;mm); [[Aŭstralio|Aŭstralia]] sistemo de telestirado trafos al Ukrainio (por tankoj kaj kirasitaj veturiloj); Rusio haltis sian kotizon por la [[Organizaĵo pri Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo]] por 2023 kaj postulas redonon el la pasinta jaro; [[Unesko]]: dum unu jaro de la milito objektoj de [[kultura heredaĵo]] estis damaĝitaj je ĉ. 2,6 mld da dolaroj (plej ruinigita estis [[Ĥarkiva provinco]]); regopovoj de [[Nederlando]] anoncis apogon de Ukrainio per 274 mln da eŭroj el destinita 2,5 mld; energetika [[operatoro]] Ukrenergo ricevis entute pli ol 700 mln da eŭroj de malaltprocentaj pruntaĵoj == Naskiĝoj == * [[1369]]: [[Henriko la 4-a (Anglio)|Henriko la 4-a]], reĝo de Anglio (m. [[1423]]) * [[1395]]: [[Georgo de Trebizondo]], bizanca [[humanismo|humanisto]], filozofo, teologo, filologo (m. [[1486]]) * [[1508]]: [[Jean Dorat]], franca klasika filologo, poeto, erudiciulo, helenisto kaj humanisto (m. [[1588]]) * [[1581]]: [[Johannes Rudbeckius]], sveda episkopo, profesoro pri matematiko kaj teologio en [[Universitato de Upsalo|Upsalo]] (m. [[1646]]) * [[1593]]: [[George Herbert]], angla [[metafizikaj poetoj|poeto]], enestanta en ''[[Angla Antologio]]'' (m. [[1633]]) * [[1639]]: [[Alessandro Stradella]], itala komponisto, violonisto kaj kantisto (m. [[1682]]) * [[1660]]: [[Daniel Defoe]], angla verkisto fama pro la romano ''[[Robinson Crusoe|Robinsono Kruso]]'', ankaŭ esperantigita (m. [[1791]]) * [[1682]]: [[Valentin Rathgeber]], germana benediktano kaj komponisto (m. [[1750]]) * [[1757]]: [[Ferenc Verseghy]], hungara poeto, lingvisto, komponisto (m. [[1822]]) * [[1770]]: [[Teodoros Kolokotronis]], greka generalo, estro de la [[Greka milito de sendependiĝo]] (m. [[1843]]) * [[1778]]: [[Carl Ludwig Engel]], germana arkitekto (m. [[1840]]) * [[1781]]: [[Svaminarajan]], barata [[guruo]], [[viŝnuismo|viŝnuisto]] (m. [[1830]]) * [[1783]]: [[Washington Irving]], usona verkisto kaj [[ambasadoro]] (m. [[1859]]) * [[1798]]: [[Charles Wilkes]], usona ŝipa kapitano, estro de scienca [[Usona Esplorekspedicio]] ĉirkaŭ la mondo, konata de la [[Wilkes-tero]] (m. [[1877]]) * [[1808]]: [[Franz Ferdinand Greiner]], germana [[termometro]]faristo (m. [[1855]]) * [[1814]]: [[Lorenzo Snow]], usona religiulo (m. [[1901]]) * [[1843]]: [[Knut Ekwall]], sveda pentristo kaj [[gravurado|gravuristo]] (m. [[1912]]) * [[1851]]: [[Carl Domanig]], aŭstra verkistoj kaj [[numismatiko|numismatikisto]] (m. [[1913]]) * [[1860]]: [[Frederik van Eeden]], nederlanda psikiatro kaj verkisto (m. [[1932]]) * [[1863]]: [[Henry Van de Velde]], belga artisto, dezajnisto, fasonisto kaj arkitekto (m. [[1957]]) * [[1876]]: [[Tomáš Baťa]], ĉeĥa [[entreprenisto]], [[ŝuo|ŝu]]-produktanto, fondinto de [[konzerno]] [[Bata (konzerno)|Bata]] (m. [[1932]]) * [[1880]]: [[Otto Weininger]], aŭstra filozofo (m. [[1903]]) * [[1881]]: [[Alcide De Gasperi]], unua [[ĉefministro de la Itala Respubliko]] (m. [[1954]]) * [[1886]]: [[Stefan Aleksander Okrzeja]], pola revoluciulo el partio [[Pola Partio Socialista|PPS]] (m. [[1905]]) * [[1886]]: [[Władysław Tatarkiewicz]], pola filozofo, [[estetiko|estetikisto]], [[etiko|etikisto]] kaj historiisto pri [[arto]] (m. [[1980]]) * [[1896]]: [[Józef Czapski]], pola pentristo kaj verkisto (m. [[1993]]) * [[1901]]: [[Rudi Paret]], germana filologo (m. [[1983]]) * [[1903]]: [[Lajos Daróczi]], rumania hungara ĵurnalisto (gazeto "[[Fáklya]]", m. [[1970]]) * [[1903]]: [[Peter Huchel]], germana poeto (m. [[1981]]) * [[1906]]: [[Ferenc Szemlér]], hungara advokato, ĵurnalisto, poeto kaj tradukisto (m. [[1978]]) * [[1908]]: [[Ferenc Boros]], hungara tradukisto, verkisto (m. [[1963]]) * [[1909]]: [[Júlia Ferenczy]], rumania hungara pentristino (m. [[1999]]) * [[1910]]: [[Zoltán Andrásy]], rumania hungara pentristo, grafikisto (m. [[2006]]) * [[1912]]: [[Sándor Haáz (patro)|Sándor Haáz]], rumania hungara grafikisto, koreografo, etnografo (m. [[2007]]) * [[1914]]: [[László Weith]], hungara pentristo (m. [[1973]]) * [[1918]]: [[Olesj Honĉar]], ukraina verkisto kaj politika aktivulo (m. [[1995]]) * [[1918]]: [[Miklós Hubay]], hungara verkisto kaj tradukisto (m. [[2011]]) * [[1920]]: [[Ivan Demjanjuk]], ukraina [[militkrimo|militkrimulo]] (m. [[2012]]) * [[1924]]: [[Roza Ŝanina]], soveta [[kaŝpafisto|kaŝpafistino]] (m. [[1945]]) * [[1924]]: [[Marlon Brando]], usona aktoro (m. [[2004]]) * [[1925]]: [[Anthony Wedgwood Benn]], brita politikisto (m. [[2014]]) * [[1927]]: [[Vasile Albu]], rumana kemiisto kaj inĝeniero, [[esperantisto]], [[IKUE]]-aktivulo en diocezo [[Speyer]] (Germanio) (m. [[1995]]) * [[1929]]: [[Tibor Lázár]], rumania hungara inĝeniero pri [[mekaniko]] * [[1929]]: [[Gordon Moore]], usona entreprenisto (m. [[2023]]) * [[1930]]: [[Helmut Kohl]], germana [[kristandemokratoj|politikisto]], [[kanceliero de Germanio|kanceliero]] de [[FRG]] (m. [[2017]]) * [[1934]]: [[Jane Goodall]], angla primatologino (m. [[2025]]) * [[1935]]: [[Endre Czeizel]], hungara kuracisto kaj [[genetiko|genetikisto]] * [[1944]]: [[Árpád Farkas (poeto)|Árpád Farkas]], rumania hungara poeto, redaktoro, publicisto kaj tradukisto * [[1944]]: [[István Zsehránszky]], rumania hungara ĵurnalisto, redaktoro * [[1945]]: [[István Sass]], rumania hungara matematikisto, astronomo * [[1946]]: [[Marisa Paredes]], hispana aktorino (m. [[2024]]) * [[1946]]: [[Hanna Suchocka]], unua ĉefministrino de Pollando * [[1948]]: [[Carlos Salinas de Gortari]], prezidento de Meksiko 1988-1994 * [[1953]]: [[Pieter Aspe]], flandra verkisto (m. [[2021]]) * [[1956]]: [[Miguel Bosé]], hispana kantisto, komponisto, aktoro kaj reĝisoro * [[1958]]: [[Tibor Balázs]], hungara poeto, verkisto, literaturhistoriisto, tradukisto kaj libroeldonisto * [[1961]]: [[Angelo d'Arrigo]], itala aviadisto kaj ornitologo (m. [[2006]]) * [[1961]]: [[Eddie Murphy]], usona aktoro kaj ŝercisto * [[1964]]: [[Nigel Farage]], brita politikisto [[eŭroposkeptikismo|eŭroskeptika]] * [[1969]]: [[Clotilde Courau]], franca teatra komediistino kaj kina aktorino, itala princino * [[1980]]: [[Dewi Sandra]], indonezia aktorino, prezentistino kaj kantistino * [[1982]]: [[Cobie Smulders]], kanada aktorino kaj [[manekeno]] * [[1985]]: [[Orsolya Jakab]], rumania hungara [[Teatro Tomcsa Sándor|aktorino]] * [[1985]]: [[Leona Lewis]], angla popmuzika kantistino, komponistino kaj tekstistino de [[furorkanto]] * [[1997]]: [[Gabriel Jesus]] aŭ je plena nomo ''Gabriel Fernando de Jesus'', brazila futbalisto == Mortoj == * [[1203]]: [[Arturo la 1-a (Bretonio)|Arturo la 1-a]], duko de Bretonio (n. [[1187]]) * [[1287]]: [[Honorio la 4-a]], papo, kiu apogis instruadon de orientaj lingvoj por kristanigi [[Proksima Oriento|Proksiman Orienton]] (n. [[1210]]) * [[1473]]: [[Aleksandro Sforza]], itala [[kondotiero]] kaj la unua princo de [[Pesaro]] (n. [[1409]]) * [[1549]]: [[Matsudaira Hirotada]], japana [[daimio]] (n. [[1526]]) * [[1582]]: [[Takeda Katsuyori]], japana [[samurajo]] (n. [[1546]]) * [[1680]]: [[Ŝivaĝi]], fondinto de [[Maratha Imperio]] (n. [[1627]]) * [[1682]]: [[Bartolomé Esteban Murillo]], hispana pentristo (n. [[1617]]) * [[1761]]: [[Christian Ferdinand Abel]], germana [[basviolono|basviolonisto]] kaj [[gambovjolo|gambovjola]] virtuozo (n. [[1682]]) * [[1762]]: [[Thomas Frye]], anglo-irlanda pentristo kaj inventisto (n. ĉirkaŭ [[1710]]) * [[1790]]: [[Ephraim Moses Kuh]], germana verkisto kaj komercisto (n. [[1731]]) * [[1822]]: [[Friedrich Justin Bertuch]], germana eldonisto kaj tradukisto, en kies domo estas [[urbomuzeo de Vajmaro]] (n. [[1747]]) * [[1825]]: [[Otto von Loeben]], germana verkisto kaj juristo (n. [[1786]]) * [[1826]]: [[Reginald Heber]], angla pastro kaj verkisto, [[anglikanismo|anglikana]] episkopo de [[Kolkato]] (n. [[1783]]) * [[1827]]: [[Ernst Chladni]], germana fizikisto, geologo, muzikisto, patro de [[akustiko]] (n. [[1758]]) * [[1830]]: [[François Barthélemy]], franca ministro kaj diplomato (n. [[1747]]) * [[1849]]: [[Juliusz Słowacki]], pola dramisto kaj mistikulo [[armenoj|armendevena]](n. [[1809]]) * [[1862]]: [[James Clark Ross]], brita [[vojaĝisto]] kaj esploristo de [[Antarkto]] (n. [[1800]]) * [[1868]]: [[Franz Berwald]], sveda komponisto kaj violonisto (n. [[1796]]) * [[1882]]: [[Jesse James]], usona [[eksterleĝulo]] de la [[sovaĝa okcidento]] (n. [[1847]]) * [[1893]]: [[Karl Werder]], germana filozofo kaj verkisto (n. [[1806]]) * [[1897]]: [[Johannes Brahms]], germana komponisto, pianisto kaj dirigento (n. [[1833]]) * [[1915]]: [[Jizchok Leib Perez]], pola, hebrea kaj juda verkisto, advokato, socia aganto, kunkreinto de la [[juda literaturo]] en la [[jida lingvo]] (n. [[1852]]) * [[1916]]: [[Ferenc Veress (fotografisto)|Ferenc Veress]], hungara fotografisto kaj fakverkisto (n. [[1832]]) * [[1922]]: [[István Berkeszi]], hungara historiisto kaj instruisto (m. [[1853]]) * [[1929]]: [[József Geml]], hungara, rumania hungara memuaristo, lokhistoriisto, urbestro de [[Temeŝvaro]] (n. [[1858]]) * [[1932]]: [[Wilhelm Ostwald]], [[germanaj baltoj|germana balto]], Nobelpremiita kemiisto (n. [[1853]]) * [[1940]]: [[Peter Wust]], germana filozofo (n. [[1884]]) * [[1941]]: [[Pál Teleki]], hungara [[geografio|geografo]], ĉefministro de Hungario (n. [[1879]]) * [[1945]]: [[Ernő Grünbaum]], rumania hungara pentristo (n. [[1908]]) * [[1945]]: [[Emma Ritoók]], hungara verkistino, tradukistino (n. [[1868]]) * [[1950]]: [[Kurt Weill]], germana komponisto (n. [[1900]]) * [[1954]]: [[Aristides de Sousa Mendes]], portugala diplomato, justulo inter la popoloj (n. [[1885]]) * [[1986]]: [[Sajid Mohammad Kazem Ŝariatmadari]], irana [[ajatolo]] (n. [[1905]]) * [[1990]]: [[Sarah Vaughn]], usona ĵaza kantistino kaj pianistino (n. [[1924]]) * [[1991]]: [[Graham Greene (verkisto)|Graham Greene]], brita verkisto (n. [[1904]]) * [[1994]]: [[Jérôme Lejeune]], franca kuracisto, [[genetikisto]], [[servisto de Dio]], malkovrinto de [[Down-sindromo]] (n. [[1926]]) * [[1995]]: [[Ferenc Szász (1903)|Ferenc Szász]], rumania hungara agronomo, fakverkisto (n. [[1903]]) * [[1995]]: [[Marion Tinsley]], usona matematikisto kaj [[damludo|damludisto]] (n. [[1927]]) * [[1998]]: [[Mary Cartwright]], angla matematikistino, [[Girton College (Kembriĝo)|kolegia]] direktorino en [[Kembriĝo (Anglio)|Kembriĝo]], membrino de la [[Reĝa Societo de Londono]] (n. [[1900]]) * [[2000]]: [[Terence McKenna]], usona verkisto, filozofo, etnobotanikisto, lingvisto, mistikulo, esploristo de [[ŝamanismo]] kaj [[psikedelaĵo]]j (n. [[1946]]) * [[2006]]: [[Suitbert H. Siedl]], aŭstra bibliisto, profesoro, [[karmelanoj|karmelano]], [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|denaska]] [[esperantisto]], fondinto de la [[Familia Sancti Hieronymi]], kontribuinta al "Biblia Revuo" (n. [[1923]]) * [[2007]]: [[László Incze]], rumania hungara lokhistoriisto, muzeologo (n. [[1928]]) * [[2013]]: [[Mariví Bilbao]], hispana aktorino (n. [[1930]]) * [[2016]]: [[Joe Medicine Crow]], usona-[[indianoj|indiana]] [[antropologo]] kaj historiisto (n. [[1913]]) * [[2016]]: [[Jules Schelvis]], nederlanda judo, spertulo pri germana [[persekuto de judoj]] (n. [[1921]]) * [[2024]]: [[Vitus Huonder]], svisa teologo kaj episkopo (n. [[1942]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia kalendaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** [[Siksto la 1-a]], papo * [[Gvineo]] – datreveno de la Dua Respubliko == Tagoj de [[semajno]] == La '''3-a de aprilo''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]. {{Projektoj}} [[Kategorio:3-a de aprilo| ]] [[Kategorio:Aprilo|0]] [[Kategorio:3-a tago de la monato|#04]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0403]] pdcri0agsr68vs4bu8ddr8np75fb6vs 9363592 9363587 2026-04-30T05:50:01Z ThomasPusch 1869 /* Eventoj */ 9363592 wikitext text/x-wiki {{KalendaroAprilo}} {{aprilo}} La '''3-a de aprilo''' estas la 93-a tago de la jaro (la 94-a en superjaroj) laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 272 tagoj restas. Je la 3-a de aprilo okazis, interalie: == Eventoj == * [[801]]: Reĝo [[Ludoviko la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Ludoviko la Pia]] konkeris [[Barcelono]]n de [[maŭroj]] post plurmonata [[sieĝo]] * [[1043]]: [[Eduardo la Konfesanto]] kroniĝis kiel [[listo de britaj reĝoj|reĝo de Anglio]] * [[1243]]: [[Piastoj]]: princo de [[Pomerio]] Barnim la 1-a urbigis [[Szczecin]] laŭ [[magdeburga juro]] * [[1254]]: En [[Buda]] estis subskribita pactraktato inter reĝo de Hungario [[Béla la 4-a (Hungario)|Béla la 4-a]] kaj reĝo de Ĉeĥio [[Přemysl Otakar la 2-a]] * [[1347]]: Dekreto de la reĝo de [[Ĉeĥio]] [[Karolo la 4-a (Sankta Romia Imperio)|Krolo la 4-a]] pri konstruo de la [[Nova Urbo (Prago)|Nova Urbo de Prago]] - la plej granda [[urboplanado]] en [[mezepoko]] * [[1440]]: [[Tolkmicko]] aliĝis al [[Prusa Konfederacio]], kontraŭstaranta al la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] * [[1471]]: Kvar [[filo]]j de mortinta en [[1454]] princo Boleslao la 4-a disdividis [[Mazovio]]n al kvartaloj * [[1493]]: [[Kristoforo Kolumbo]] alvenis en triumfa marŝo al reĝa kortego en [[Barcelono]], por raporti al gereĝoj [[Fernando la 2-a (Aragono)|Fernando la 2-a]] kaj [[Isabel la 1-a (Kastilio)|Isabel la 1-a]] pri sia unua [[ekspedicio]] al [[Nova Mondo]] * [[1507]]: [[Marteno Lutero]] [[ordino|ordiniĝis]] * [[1656]]: [[Sveda diluvo]]: pro eksplodo de [[bombo]] postlasita de retiriĝantaj [[svedoj]] en la reĝa [[kastelo]] de [[Sandomierz]] pereis ĉ. 500 personoj * [[1702]]: [[Granda Nordia Milito]]: [[litovoj|litova]] armeo entreprenis sensukcesan provon rekonkeri [[Vilno]]n, aneksitan de [[svedoj]] * [[1764]]: [[Jozefo la 2-a]] kroniĝis kiel [[Listo de Imperiestroj de la Sankta Romia Imperio|romgermana reĝo]] * [[1800]]: En preĝejo en [[Norrköping]] [[Gustavo la 4-a Adolfo (Svedio)|Gustavo la 4-a Adolfo]] kroniĝis kiel reĝo de Svedio * [[1802]]: [[Pollando]]: [[Izabella Poniatowska|Izabela Branicka]] vendis [[Bjalistoko]]n al prusaj regopovoj kontraŭ 270 mil [[talero]]jn * [[1810]]: [[Frederiko Aŭgusto la 1-a (Saksio)|Frederiko Aŭgusto la 1-a]] dekretis pri estigo de Likvida [[Juĝejo]] en [[Varsovia Duklando]] * [[1814]]: [[Konservisma Senato]] voĉdonis pri faligo de [[Napoleono Bonaparte]] * [[1833]]: En [[Frankfurto ĉe Majno]] oni fiaskigis provon [[revolucio|revoluciigi]] [[Germana Federacio|Germanan Federacion]] * [[1860]]: Ekfunkciis [[Poneo-Ekspreso]], la usona transkontinenta poŝtservo, de [[Misurio]] ĝis [[Sakramento (Kalifornio)|Sakramento]] en [[Kalifornio]], kiu fariĝis la plej rekta rimedo por longdistanca [[komunikado]] antaŭ [[telegrafio]] * [[1865]]: [[Ĉefurbo]] de [[Konfederaciitaj Ŝtatoj de Usono]] estis translokigita de [[Richmond (Virginio)|Richmond]], transprenita de malamikoj, al Danville ([[Virginio]]) * [[1867]]: Malkovro de la [[kometo Tempel 1]] * [[1872]]: Kanada astronomo [[James Craig Watson]] malkovris asteroidon [[119 Alteo|Alteo]] * [[1881]]: En forta [[tertremo]] sur greka insulo [[Ĥio (insulo)|Ĥio]] pereis sur ĝi kaj proksima turka marbordo 7866 personojn * [[1882]]: En Misurio [[eksterleĝulo]] [[Jesse James]] estis mortpafita dedorse de ano de lia propra bando * [[1888]]: Unua [[Prostituo|prostituino]] estis mortigita en serio de 11 neklarigitaj murdoj de virinoj, kiuj okazis en malriĉa distrikto en [[East End de Londono]] * [[1895]]: Komenciĝis proceso pri misfamigo de la irlanda verkisto [[Oscar Wilde]], kiu alkondukis al lia aresto, proceso kaj malliberigo sub la riproĉo de granda maldeco * [[1886]]: Aŭstra astronomo [[Johann Palisa]] malkovris asteroidon [[256 Valpurgo|Valpurgo]] * [[1897]]: Societo [[Viena secesio]] fondiĝis * [[1898]]: [[Klondike]]: 88 orserĉistoj pereis sub lavango dum la [[Alaska orimpetego]] * [[1901]]: En [[dispartigoj de Pollando-Litovio|dispartigita Pollando]] aperis scienca revuo "Chemik Polski" (Pola [[Kemiisto]]) * [[1905]]: Futbalklubo [[Club Atlético Boca Juniors]] fondiĝis en [[Bonaero]] (Argentino) * [[1915]]: [[Unua mondmilito]]: [[Orienta Fronto (Unua mondmilito)|Orienta Fronto]]: ĉeĥa 28-a infanteria [[regimento]] de [[Aŭstria-hungara armeo]] frakasiĝis en [[Galicio]] * [[1918]]: [[Ferdinand Foch]] iĝis ĉefkomandanto de la armeoj de [[Entento]] * [[1919]]: [[Aŭstrio|Aŭstra]] parlamento akceptis [[konstitucio]]n pri falo de la [[dinastio]] de [[Habsburgoj]] kaj konfisko de iliaj riĉaĵoj * [[1922]]: Pro malsano de [[Lenin]], [[Josif Stalin]] iĝis [[Ĝenerala Sekretario]] de la [[Centra Komitato de Komunista Partio de Sovetunio]] — la reganto de [[Sovetunio]] dum pli ol 30 jaroj * [[1929]]: La plej granda [[inundo]] en historio de [[Tasmanio]] komenciĝis * [[1933]]: Brita ekspedicio kiel unua flugis per [[aviadilo]] super [[Ĉomolungmo]] * [[1933]]: [[Granda Depresio]]: dutaga ĝenerala [[striko]] de [[teksado|teksistoj]] en [[Lodzo]] kaj ties distrikto finiĝis * [[1936]]: Bruno Hauptmann, kondamnita pro la [[kidnapo]] kaj [[murdo]] de la dujara [[Charles Lindbergh|Charles Lindbergh la 3-a]], estis ekzekutita sur [[elektra seĝo]] — ĝis nun ekzistas duboj pri lia kulpo * [[1939]]: Komandantaro de germanaj [[armitaj fortoj]] prezentis al [[Hitler]] projekton de direktivo pri batalpreteco de la armeo kun eventuala [[invado en Pollandon|atako al Pollando]] - la dokumento estis subskribita la 11-an de aprilo * [[1940]]: [[Dua mondmilito]]: okupata Pollando: [[Ordnungspolizei|Germana polico]] arestis en [[distrikto Ostrów Wielkopolski]] ĉ. 400 polojn, venĝe pro flamigo de kelkaj [[incendio]]j fare de nekonatoj; en [[Krakovo]] finiĝis tritaga konspira kongreso de la [[Organizaĵo de Ukrainaj Naciistoj]], kunvokita de [[banderanoj]], kiu dissplitiĝis al du kontraŭaj [[frakcio]]j; [[Masakro de Katin]]: komenciĝis ekzekutado de pli ol 4000 polaj [[militkaptito|militkaptitaj]] [[oficiro]]j el internigejoj en [[Kozelsk]], de kie foriris la unua transporto — ĝis duono de majo per pafo al kapo oni [[murdo|murdis]] ilin en [[Katin]] enterigante en 8 amasaj tomboj (nur aprile 1990 regopovoj de [[Sovetunio]] konfesis [[komunista krimo|la krimon]]); [[Rond Bosson]] ([[Morges]], [[Svislando]]): [[Ignacy Jan Paderewski|I. Paderewski]] laŭ privata vojo sendis al [[okupado|okupata]] Pollando memorialon al [[Vatikano]] pri kruelaĵoj de sovetoj kaj germanoj; unua grupo de germanaj ŝipoj por partopreni operacon "[[Weserübung]]" elnavigis de [[Hamburgo]] direkte al [[Narvik]], [[Trondheim]] kaj [[Stavanger]] * [[1941]]: [[Gestapo]] malpermesis en [[Provinco Vartlando]] kolportadon de gazeto el [[Olsztyn]]; [[Radoma geto]] establiĝis - funkcianta ĝis somero 1944, pro malsanoj, malsato kaj perforto mortis en ĝi kelkaj miloj de personoj (preskaŭ 30 mil judojn, loĝantaj en la geto germanoj murdis en [[Treblinka (koncentrejo)|koncentrejo Treblinka]]); [[Mediteraneo]]: germanaj aviadiloj de 10-a Aviada Korpuso atakis la 2-an ĝis la 3-a de aprilo [[konvojo]]jn AS-23 kaj AFN-23 sinkigante 3 [[ŝipo]]jn; ĉefministro de Hungario [[Pál Teleki]] [[sinmortigo|sinmortiĝis]] ne volante cedi antaŭ postulo de Germanio pri tralaso de [[Wehrmacht]] antaŭ [[invado de Jugoslavio]] - nova ĉefministro iĝis [[László Bárdossy]]; pola generalo [[Władysław Sikorski]] parolis en [[Kanado]] kun ties ĉefministro; laŭ soveta-hungara interkompreno oni renovigis fervojan trafikon inter [[Lvovo]] kaj [[Budapeŝto]]; [[Nord-Afrika kampanjo]]: generalo [[Archibald Wavell]] decidis evakui trupojn de [[Bengazo]] por defendi [[Tobruk]] - sekvan tagon la urbo estis okupita de germanoj * [[1942]]: [[Pola Armeo en Sovetunio]] finis unuan etapon de sia evakuo — [[Sovetunio]]n forlasis 1603 [[oficiro]]j, 24 427 suboficiroj kun [[soldato]]j, 1159 volontulinoj kaj 1880 junuloj, krome kun la armeo 10 789 civiluloj evakuiĝis; [[Operaco Reinhardt]]: germana polico forveturigis de [[Munkeno]] al [[Lublinio]] 776 [[judoj]]n; en [[Glasgow]] aperis pola dusemajnrevuo en la angla lingvo "The Voice of Poland" (daŭrigo de la ĝisnuna en la pola lingvo); en [[Teherano]] fondiĝis Delegitaro de Ministerio de Laboro kaj Socia Protekto ĉe la [[pola ekzila registaro]], kies celo estis helpo interalie al polaj [[rifuĝinto]]j el [[Sovetunio]], kiuj evakuiĝis kune kun la [[Pola Armeo en Sovetunio]]; Filipina Fronto: japana 14-a Armeo ekatakis al usonaj-filipinaj trupoj defendantaj sin en la duoninsulo Bataan (parto de [[Luzono]]) * [[1943]]: Germana polico [[pafekzekutado|pafekzekutis]] en [[koncentrejo]] Płaszów (nun ene de [[Krakovo]]) pli ol 200 personojn; [[Pola Rezistomovado]]: taĉmento de [[Kamparanaj Batalionoj]] el areo [[Przemyśl]] kun fervojaj laboristoj en [[stacidomo]] Żurawica forprenis de [[vagono]] 6 [[fusilo]]jn, 8 [[mitralo]]jn kaj multe da [[municio]]; [[distrikto Hrubieszowski]]: [[bataliono]] de "Ryś" en Prehoryłe frakasis bandon de [[Ukraina Ribela Armeo]], kiu rabis polojn, ekbruligante parton de la vilaĝo loĝatan de [[ukrainoj]] - la rabaĵojn redonis al poloj; [[Sovetunio]]: 100 flankatakaj [[partizano|partizanaj]] grupoj sur la [[fervojlinio]] [[Brjansko]]-[[Roslavl]] damaĝis [[relo]]jn en 100 lokoj, elreliginte 4 [[trajno]]jn kaj detruis [[viadukto]]n super [[Desna (rivero)|Desna]], sekvis 2-taga trafikpaŭzo; [[brita aerarmeo]] nokte atakis [[Essen]] - seriozaj damaĝoj en [[Friedrich Krupp AG]] * [[1944]]: [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: trupoj de sovetia 1-a Ukraina Fronto ekregis [[Ĥotin]] kaj Łopatyn, kaj de la 2-a Ukraina Fronto atingis nordon de la urbo [[Iași]]; [[Pola Rezistomovado]]: [[partizano|partizana]] taĉmento inter Płochocin kaj [[Błonie]] devojigis germanan [[trajno]]n kun libertempantaj soldatoj; taĉmento de KB malarmigis apud [[Pionki]] 3 soldatojn de [[Wehrmacht]], en tio oficiron; [[Usono]] retirigis rajton al militara helpo por [[Turkio]]; unua aeratako de [[Budapeŝto]] - britaj kaj usonaj aviadiloj bombis stacion en [[Ferencváros (distrikto)|Ferencváros]] kaj aviadilfabrikon apud [[Danubo]] * [[1945]]: Usona 8-a Aviada Armeo atakis [[Kilo (urbo)|Kilon]] per 2 200 tunoj da bomboj; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: en [[Slovakio]] trupoj de 2-a Ukraina Fronto (40-a Armeo) ekregis [[Kremnica]]; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: en [[Badenio]] francaj trupoj de 1-a Armeo okupis [[Karlsruhe]] kaj [[Pforzheim]], en [[Malsupra Bavario]] trupoj de 7-a Armeo konkeris [[Aschaffenburg]] kaj komencis batalon pri [[Würzburg]], en norda [[Vestfalio]] 8-a Armeo konkeris [[Münster]]; [[Filipinoj]]: infanteria regimento de usona 40-a Infanteria Divizio grundiĝis en Masbate, jam liberigitan de filipinaj partizanoj; al [[Košice]] alvenis prezidento de Ĉeĥoslovaka Respubliko [[Edvard Beneš]], ĉefministro Jan Šrámek kaj ceteraj membroj de [[Ĉeĥoslovaka ekzila registaro]]; en [[Varsovio]] okazis granda [[manifestacio]] okaze de la reveno de [[Dancigo]] (ekde nun Gdansko) kune kun la [[marbordo]] al Pollando * [[1946]]: Unuaj polaj [[militŝipo]]j alnavigis al milita [[haveno]] en [[Świnoujście]]; oficiro de [[Japana Imperia Armeo]] Masaharu Homma estis ekzekutita pro [[militkrimo]]j rilate al la [[marŝo de morto]] de filipinaj kaj usonaj [[militkaptito]]j al duoninsulo Bataan (okcidenta parto de la insulo [[Luzono]]) - 8 mil personoj mortfalis * [[1948]]: Prezidento [[Harry S. Truman]] subskribis [[leĝo (juro)|leĝon]] pri la [[Plano Marshall]] — la programo de ekonomia helpo al postmilita [[Eŭropo]] (sub premo de [[Sovetunio]] reĵetita de [[kunlaborismo|kunlaborismaj]] komunistaj reĝimoj el [[Mezeŭropo]]); sur la insulo [[Jeju-do]] ([[Sud-Koreio]]) komenciĝis komunista ribelo * [[1966]]: [[sovetunio|Sovetia]] [[kosmosondilo]] [[Luna|Luna 10]] kiel unua ĉirkaŭis la [[Luno]]n * [[1968]]: [[Martin Luther King]] predikis ''[[Mi estis ĉe la Montopinto]]'' * [[1971]]: La 16-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Dublino]] * [[1973]]: Usona sciencisto Martin Cooper unuafoje parolis pere de [[poŝtelefono]] * [[1973]]: [[Kosmoesploro]]: lanĉo de soveta [[kosmostacio]] [[Programo Salut|Salut 2]] * [[1974]]: [[Usono]]: dum la plej grava serio de [[tornado]]j iam ajn spertita, estis dum tiu kaj la [[4-a de aprilo|sekva tago]] nombritaj entute 148 [[tornado]]j en 13 [[subŝtato]]j - la [[katastrofo]] mortigis 315 homojn kaj kreis damaĝojn de 600 milionoj da usonaj dolaroj * [[1975]]: [[Anatolij Karpov]] ([[Sovetunio]]) estis agnoskita ŝakmondĉampiono de [[FIDE]], post kiam usonano [[Bobby Fischer]] ne venis al finala matĉo * [[1976]]: La 21-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso 1976|Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Hago]] * [[1981]]: [[Milita stato en Pollando]]: Semajnrevuo "[[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]" kun politik-ekonomi-socia ĉefaspekto, redaktita de [[Tadeusz Mazowiecki]], aperis en eldonkvanto de 500 mil ekzempleroj — ĝis enkonduko de la [[militstato]] oni eldonis 37 numerojn, la revuo reaperis en [[1989]]; en [[Krakovo]] ekis unua tutlanda kunveno de la [[Sendependa Asocio de Studentoj]]; en landlima [[Bresto (Belorusio)|Bresto]] pola generalo [[Wojciech Jaruzelski|Jaruzelski]] renkontiĝis kun sovetaj gvidantoj; [[San-Francisko]]: unua portebla [[persona komputilo]] [[Osborne 1]] enmerkatiĝis * [[1982]]: [[Pola Popola Respubliko]]: batita en enketa arestejo Mieczysław Rokitowski mortis - arestita en [[Przemyśl]] kun riproĉo pri disvastigo de [[samizdato]]j * [[1984]]: [[Lansana Conté]] iĝis prezidento de Gvineo; [[Kosmodromo Bajkonur]]: lanĉo de soveta misio, kadre de la [[programo Salut]], kun unua [[kosmonaŭto]] el [[Barato]] Rakeŝ Ŝarma * [[1990]]: [[Belgio]]: Reĝo [[Baldueno la 1-a (Belgio)|Baldueno la 1-a]] estis deklarita nekapabla regi dum 36 horoj (pro lia rifuzo subskribi leĝon pri [[aborto|abortigo]]); [[Postkomunismo]]: [[Petar Mladenov]] iĝis prezidento de Bulgario; Bulgara Komunisma Partio estis renomita al la [[Bulgara Socialisma Partio]]; super la [[urbodomo]] de [[Lvivo]] oficiale estis hisita la [[flago de Ukrainio]] * [[1992]]: [[Ramiz Alia]] demisiis kiel prezidento de Albanio * [[1995]]: [[Federacia Sekureca Servo de la Rusia Federacio]] estis fondita * [[1996]]: Oni arestis usonan teroriston [[Theodore Kaczynski]] * [[2000]]: [[Litovio]]: liberalulo [[Rolandas Paksas]] estis elektita [[urbestro]] de [[Vilno]] por la dua fojo; [[Usono]]: [[Microsoft]] malobservis kontraŭ[[monopolo|monopolan]] leĝon, ligante [[TTT-legilo]]n [[Internet Explorer]] kun [[operaciumo]] [[Vindozo]] * [[2004]]: En [[Britio]] mortis lasta [[veterano]] de la [[krimea milito]]; [[Invado de Irako 2003|Invado de Irako]]: batalo de City Hall (urbodomo en [[Karbalo]]) komenciĝis * [[2005]]: [[Vatikano]]: en [[Baziliko Sankta Petro de Romo]] oni publike montris la korpon de papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] * [[2007]]: [[Francio]]: [[elektra motortrajno]] V150 starigis rekordon de [[rapido]] por [[Fervojo|fervojaj]] [[trajno]]j - 574,8&nbsp;km/h * [[2008]]: [[Internacia Pun-Tribunalo por Eksa Jugoslavio]] en [[Hago]] pro manko de pruvoj senkulpigis eksan ĉefministron de [[Kosovo]] Ramush Haradinaj, kiu estis arestita en [[2005]] pro krimoj faritaj dum la kosova sendependeca batalo (1998) * [[2009]]: [[Naĝib Razak]] iĝis ĉefministro de Malajzio; en [[Pollando]] oni malpermesis vendi [[likvo|likvajn]] [[termometro]]jn kun [[hidrargo]] * [[2011]]: [[Pakistano]]: ne malpli ol 50 personoj pereis kaj 120 vundiĝis en duobla bomba [[atenco]] de [[sinmortigo|sinmortigintoj]] en la urbo [[Dera Gazi Ĥano]] * [[2016]]: Germana [[taggazeto]] „[[Süddeutsche Zeitung]]” malkaŝis aferon Panama Papers, pri [[konfidenceco|konfidencaj]] dokumentoj rilate al [[impostparadizo]]j * [[2017]]: [[Terorisma atako en la metroo de Sankt-Peterburgo (2017)|Terorisma atako en la metroo de Sankt-Peterburgo]] kun 16 mortigitoj, en tio 2 fremdlandanoj, kaj 47 vunditoj - sekvis tritaga nacia funebro * [[2022]]: 39-a tago de la [[invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: pasinttageestis paffaligitaj 4 ĉasaviadiloj, 4 [[krozmisilo]]j; en [[Donbaso]] rebatitaj 6 atakoj; apud [[Kievo]] trovitaj korpoj de forkaptita vilaĝestrino kun la familio, en [[Buĉa]] [[ukrainoj|ukrainaj]] soldatoj malkovris en [[masakro de Buĉa|amasaj tomboj]] 280 civilulojn, ofte kun spuroj de torturoj kaj seksperfortoj, kaj pafmortigo kun [[ŝnuro|ŝnuritaj]] manoj; rusaj raketoj falis al [[haveno]] en [[Mikolajivo]], pli frue al magazenoj kun brulaĵo en [[Odeso]]; rusaj soldatoj retiriĝis de [[Sumio]]; [[Eŭropa Unio]] kondamnis [[militkrimo]]jn kun kruelaĵoj faritajn de [[rusia armeo]]; [[UN]]-sekretario [[António Guterres]] deklaris "profundan ŝokiĝon" pro la viditaj fotoj; [[Baltaj Landoj]] sukcesas vivi sen [[gaso]] el [[Rusio]]; [[rusoj]] malliberigas 11 ukrainajn urbestrojn * [[2023]]: 404-a tago de la rusa [[agreso]]: Pasinttage estis pli ol 50 rusaj atakoj kontraŭ celoj en Ukrainio, bataloj en la centro de [[Baĥmut]] kaj mortigoj de civiluloj en [[Kostjantinivka]]; laŭ ukraina flanko Rusio perdis pli ol 175 mil soldatojn; rusaj paraŝutistaj unuoj ricevis pezajn [[flamĵetilo]]jn; en [[Melitopolo]] rusoj devigas [[instruisto]]jn al rezigno el ukraina civitaneco; en landoj de [[EU]] estis frostigitaj [[aktivo]]j de [[Moskva Kremlo|porkremlaj]] oligarĥoj (pli ol 23 mld da eŭroj); [[Norvegio]] kaj [[Danio]] transdonos al Ukrainio 8 mil artileriajn [[pafaĵo]]jn; [[Aŭstralio|Aŭstralia]] sistemo de telestirado trafos al Ukrainio (por tankoj kaj kirasitaj veturiloj); Rusio haltis sian kotizon por la [[Organizaĵo pri Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo|OSKE]] por 2023 kaj postulas redonon el 2022; [[Unesko]]: dum unu jaro de la milito objektoj de [[kultura heredaĵo]] estis damaĝitaj je ĉ. 2,6 mld da dolaroj (plej ruinigita estis [[Ĥarkiva provinco]]); [[Nederlando]] decidis apogon de Ukrainio per 274 mln da eŭroj el destinita 2,5 mld == Naskiĝoj == * [[1369]]: [[Henriko la 4-a (Anglio)|Henriko la 4-a]], reĝo de Anglio (m. [[1423]]) * [[1395]]: [[Georgo de Trebizondo]], bizanca [[humanismo|humanisto]], filozofo, teologo, filologo (m. [[1486]]) * [[1508]]: [[Jean Dorat]], franca klasika filologo, poeto, erudiciulo, helenisto kaj humanisto (m. [[1588]]) * [[1581]]: [[Johannes Rudbeckius]], sveda episkopo, profesoro pri matematiko kaj teologio en [[Universitato de Upsalo|Upsalo]] (m. [[1646]]) * [[1593]]: [[George Herbert]], angla [[metafizikaj poetoj|poeto]], enestanta en ''[[Angla Antologio]]'' (m. [[1633]]) * [[1639]]: [[Alessandro Stradella]], itala komponisto, violonisto kaj kantisto (m. [[1682]]) * [[1660]]: [[Daniel Defoe]], angla verkisto fama pro la romano ''[[Robinson Crusoe|Robinsono Kruso]]'', ankaŭ esperantigita (m. [[1791]]) * [[1682]]: [[Valentin Rathgeber]], germana benediktano kaj komponisto (m. [[1750]]) * [[1757]]: [[Ferenc Verseghy]], hungara poeto, lingvisto, komponisto (m. [[1822]]) * [[1770]]: [[Teodoros Kolokotronis]], greka generalo, estro de la [[Greka milito de sendependiĝo]] (m. [[1843]]) * [[1778]]: [[Carl Ludwig Engel]], germana arkitekto (m. [[1840]]) * [[1781]]: [[Svaminarajan]], barata [[guruo]], [[viŝnuismo|viŝnuisto]] (m. [[1830]]) * [[1783]]: [[Washington Irving]], usona verkisto kaj [[ambasadoro]] (m. [[1859]]) * [[1798]]: [[Charles Wilkes]], usona ŝipa kapitano, estro de scienca [[Usona Esplorekspedicio]] ĉirkaŭ la mondo, konata de la [[Wilkes-tero]] (m. [[1877]]) * [[1808]]: [[Franz Ferdinand Greiner]], germana [[termometro]]faristo (m. [[1855]]) * [[1814]]: [[Lorenzo Snow]], usona religiulo (m. [[1901]]) * [[1843]]: [[Knut Ekwall]], sveda pentristo kaj [[gravurado|gravuristo]] (m. [[1912]]) * [[1851]]: [[Carl Domanig]], aŭstra verkistoj kaj [[numismatiko|numismatikisto]] (m. [[1913]]) * [[1860]]: [[Frederik van Eeden]], nederlanda psikiatro kaj verkisto (m. [[1932]]) * [[1863]]: [[Henry Van de Velde]], belga artisto, dezajnisto, fasonisto kaj arkitekto (m. [[1957]]) * [[1876]]: [[Tomáš Baťa]], ĉeĥa [[entreprenisto]], [[ŝuo|ŝu]]-produktanto, fondinto de [[konzerno]] [[Bata (konzerno)|Bata]] (m. [[1932]]) * [[1880]]: [[Otto Weininger]], aŭstra filozofo (m. [[1903]]) * [[1881]]: [[Alcide De Gasperi]], unua [[ĉefministro de la Itala Respubliko]] (m. [[1954]]) * [[1886]]: [[Stefan Aleksander Okrzeja]], pola revoluciulo el partio [[Pola Partio Socialista|PPS]] (m. [[1905]]) * [[1886]]: [[Władysław Tatarkiewicz]], pola filozofo, [[estetiko|estetikisto]], [[etiko|etikisto]] kaj historiisto pri [[arto]] (m. [[1980]]) * [[1896]]: [[Józef Czapski]], pola pentristo kaj verkisto (m. [[1993]]) * [[1901]]: [[Rudi Paret]], germana filologo (m. [[1983]]) * [[1903]]: [[Lajos Daróczi]], rumania hungara ĵurnalisto (gazeto "[[Fáklya]]", m. [[1970]]) * [[1903]]: [[Peter Huchel]], germana poeto (m. [[1981]]) * [[1906]]: [[Ferenc Szemlér]], hungara advokato, ĵurnalisto, poeto kaj tradukisto (m. [[1978]]) * [[1908]]: [[Ferenc Boros]], hungara tradukisto, verkisto (m. [[1963]]) * [[1909]]: [[Júlia Ferenczy]], rumania hungara pentristino (m. [[1999]]) * [[1910]]: [[Zoltán Andrásy]], rumania hungara pentristo, grafikisto (m. [[2006]]) * [[1912]]: [[Sándor Haáz (patro)|Sándor Haáz]], rumania hungara grafikisto, koreografo, etnografo (m. [[2007]]) * [[1914]]: [[László Weith]], hungara pentristo (m. [[1973]]) * [[1918]]: [[Olesj Honĉar]], ukraina verkisto kaj politika aktivulo (m. [[1995]]) * [[1918]]: [[Miklós Hubay]], hungara verkisto kaj tradukisto (m. [[2011]]) * [[1920]]: [[Ivan Demjanjuk]], ukraina [[militkrimo|militkrimulo]] (m. [[2012]]) * [[1924]]: [[Roza Ŝanina]], soveta [[kaŝpafisto|kaŝpafistino]] (m. [[1945]]) * [[1924]]: [[Marlon Brando]], usona aktoro (m. [[2004]]) * [[1925]]: [[Anthony Wedgwood Benn]], brita politikisto (m. [[2014]]) * [[1927]]: [[Vasile Albu]], rumana kemiisto kaj inĝeniero, [[esperantisto]], [[IKUE]]-aktivulo en diocezo [[Speyer]] (Germanio) (m. [[1995]]) * [[1929]]: [[Tibor Lázár]], rumania hungara inĝeniero pri [[mekaniko]] * [[1929]]: [[Gordon Moore]], usona entreprenisto (m. [[2023]]) * [[1930]]: [[Helmut Kohl]], germana [[kristandemokratoj|politikisto]], [[kanceliero de Germanio|kanceliero]] de [[FRG]] (m. [[2017]]) * [[1934]]: [[Jane Goodall]], angla primatologino (m. [[2025]]) * [[1935]]: [[Endre Czeizel]], hungara kuracisto kaj [[genetiko|genetikisto]] * [[1944]]: [[Árpád Farkas (poeto)|Árpád Farkas]], rumania hungara poeto, redaktoro, publicisto kaj tradukisto * [[1944]]: [[István Zsehránszky]], rumania hungara ĵurnalisto, redaktoro * [[1945]]: [[István Sass]], rumania hungara matematikisto, astronomo * [[1946]]: [[Marisa Paredes]], hispana aktorino (m. [[2024]]) * [[1946]]: [[Hanna Suchocka]], unua ĉefministrino de Pollando * [[1948]]: [[Carlos Salinas de Gortari]], prezidento de Meksiko 1988-1994 * [[1953]]: [[Pieter Aspe]], flandra verkisto (m. [[2021]]) * [[1956]]: [[Miguel Bosé]], hispana kantisto, komponisto, aktoro kaj reĝisoro * [[1958]]: [[Tibor Balázs]], hungara poeto, verkisto, literaturhistoriisto, tradukisto kaj libroeldonisto * [[1961]]: [[Angelo d'Arrigo]], itala aviadisto kaj ornitologo (m. [[2006]]) * [[1961]]: [[Eddie Murphy]], usona aktoro kaj ŝercisto * [[1964]]: [[Nigel Farage]], brita politikisto [[eŭroposkeptikismo|eŭroskeptika]] * [[1969]]: [[Clotilde Courau]], franca teatra komediistino kaj kina aktorino, itala princino * [[1980]]: [[Dewi Sandra]], indonezia aktorino, prezentistino kaj kantistino * [[1982]]: [[Cobie Smulders]], kanada aktorino kaj [[manekeno]] * [[1985]]: [[Orsolya Jakab]], rumania hungara [[Teatro Tomcsa Sándor|aktorino]] * [[1985]]: [[Leona Lewis]], angla popmuzika kantistino, komponistino kaj tekstistino de [[furorkanto]] * [[1997]]: [[Gabriel Jesus]] aŭ je plena nomo ''Gabriel Fernando de Jesus'', brazila futbalisto == Mortoj == * [[1203]]: [[Arturo la 1-a (Bretonio)|Arturo la 1-a]], duko de Bretonio (n. [[1187]]) * [[1287]]: [[Honorio la 4-a]], papo, kiu apogis instruadon de orientaj lingvoj por kristanigi [[Proksima Oriento|Proksiman Orienton]] (n. [[1210]]) * [[1473]]: [[Aleksandro Sforza]], itala [[kondotiero]] kaj la unua princo de [[Pesaro]] (n. [[1409]]) * [[1549]]: [[Matsudaira Hirotada]], japana [[daimio]] (n. [[1526]]) * [[1582]]: [[Takeda Katsuyori]], japana [[samurajo]] (n. [[1546]]) * [[1680]]: [[Ŝivaĝi]], fondinto de [[Maratha Imperio]] (n. [[1627]]) * [[1682]]: [[Bartolomé Esteban Murillo]], hispana pentristo (n. [[1617]]) * [[1761]]: [[Christian Ferdinand Abel]], germana [[basviolono|basviolonisto]] kaj [[gambovjolo|gambovjola]] virtuozo (n. [[1682]]) * [[1762]]: [[Thomas Frye]], anglo-irlanda pentristo kaj inventisto (n. ĉirkaŭ [[1710]]) * [[1790]]: [[Ephraim Moses Kuh]], germana verkisto kaj komercisto (n. [[1731]]) * [[1822]]: [[Friedrich Justin Bertuch]], germana eldonisto kaj tradukisto, en kies domo estas [[urbomuzeo de Vajmaro]] (n. [[1747]]) * [[1825]]: [[Otto von Loeben]], germana verkisto kaj juristo (n. [[1786]]) * [[1826]]: [[Reginald Heber]], angla pastro kaj verkisto, [[anglikanismo|anglikana]] episkopo de [[Kolkato]] (n. [[1783]]) * [[1827]]: [[Ernst Chladni]], germana fizikisto, geologo, muzikisto, patro de [[akustiko]] (n. [[1758]]) * [[1830]]: [[François Barthélemy]], franca ministro kaj diplomato (n. [[1747]]) * [[1849]]: [[Juliusz Słowacki]], pola dramisto kaj mistikulo [[armenoj|armendevena]](n. [[1809]]) * [[1862]]: [[James Clark Ross]], brita [[vojaĝisto]] kaj esploristo de [[Antarkto]] (n. [[1800]]) * [[1868]]: [[Franz Berwald]], sveda komponisto kaj violonisto (n. [[1796]]) * [[1882]]: [[Jesse James]], usona [[eksterleĝulo]] de la [[sovaĝa okcidento]] (n. [[1847]]) * [[1893]]: [[Karl Werder]], germana filozofo kaj verkisto (n. [[1806]]) * [[1897]]: [[Johannes Brahms]], germana komponisto, pianisto kaj dirigento (n. [[1833]]) * [[1915]]: [[Jizchok Leib Perez]], pola, hebrea kaj juda verkisto, advokato, socia aganto, kunkreinto de la [[juda literaturo]] en la [[jida lingvo]] (n. [[1852]]) * [[1916]]: [[Ferenc Veress (fotografisto)|Ferenc Veress]], hungara fotografisto kaj fakverkisto (n. [[1832]]) * [[1922]]: [[István Berkeszi]], hungara historiisto kaj instruisto (m. [[1853]]) * [[1929]]: [[József Geml]], hungara, rumania hungara memuaristo, lokhistoriisto, urbestro de [[Temeŝvaro]] (n. [[1858]]) * [[1932]]: [[Wilhelm Ostwald]], [[germanaj baltoj|germana balto]], Nobelpremiita kemiisto (n. [[1853]]) * [[1940]]: [[Peter Wust]], germana filozofo (n. [[1884]]) * [[1941]]: [[Pál Teleki]], hungara [[geografio|geografo]], ĉefministro de Hungario (n. [[1879]]) * [[1945]]: [[Ernő Grünbaum]], rumania hungara pentristo (n. [[1908]]) * [[1945]]: [[Emma Ritoók]], hungara verkistino, tradukistino (n. [[1868]]) * [[1950]]: [[Kurt Weill]], germana komponisto (n. [[1900]]) * [[1954]]: [[Aristides de Sousa Mendes]], portugala diplomato, justulo inter la popoloj (n. [[1885]]) * [[1986]]: [[Sajid Mohammad Kazem Ŝariatmadari]], irana [[ajatolo]] (n. [[1905]]) * [[1990]]: [[Sarah Vaughn]], usona ĵaza kantistino kaj pianistino (n. [[1924]]) * [[1991]]: [[Graham Greene (verkisto)|Graham Greene]], brita verkisto (n. [[1904]]) * [[1994]]: [[Jérôme Lejeune]], franca kuracisto, [[genetikisto]], [[servisto de Dio]], malkovrinto de [[Down-sindromo]] (n. [[1926]]) * [[1995]]: [[Ferenc Szász (1903)|Ferenc Szász]], rumania hungara agronomo, fakverkisto (n. [[1903]]) * [[1995]]: [[Marion Tinsley]], usona matematikisto kaj [[damludo|damludisto]] (n. [[1927]]) * [[1998]]: [[Mary Cartwright]], angla matematikistino, [[Girton College (Kembriĝo)|kolegia]] direktorino en [[Kembriĝo (Anglio)|Kembriĝo]], membrino de la [[Reĝa Societo de Londono]] (n. [[1900]]) * [[2000]]: [[Terence McKenna]], usona verkisto, filozofo, etnobotanikisto, lingvisto, mistikulo, esploristo de [[ŝamanismo]] kaj [[psikedelaĵo]]j (n. [[1946]]) * [[2006]]: [[Suitbert H. Siedl]], aŭstra bibliisto, profesoro, [[karmelanoj|karmelano]], [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|denaska]] [[esperantisto]], fondinto de la [[Familia Sancti Hieronymi]], kontribuinta al "Biblia Revuo" (n. [[1923]]) * [[2007]]: [[László Incze]], rumania hungara lokhistoriisto, muzeologo (n. [[1928]]) * [[2013]]: [[Mariví Bilbao]], hispana aktorino (n. [[1930]]) * [[2016]]: [[Joe Medicine Crow]], usona-[[indianoj|indiana]] [[antropologo]] kaj historiisto (n. [[1913]]) * [[2016]]: [[Jules Schelvis]], nederlanda judo, spertulo pri germana [[persekuto de judoj]] (n. [[1921]]) * [[2024]]: [[Vitus Huonder]], svisa teologo kaj episkopo (n. [[1942]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia kalendaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** [[Siksto la 1-a]], papo * [[Gvineo]] – datreveno de la Dua Respubliko == Tagoj de [[semajno]] == La '''3-a de aprilo''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]. {{Projektoj}} [[Kategorio:3-a de aprilo| ]] [[Kategorio:Aprilo|0]] [[Kategorio:3-a tago de la monato|#04]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0403]] sfa3agbekxzze97ws8dcenqys8zimgh 9363593 9363592 2026-04-30T05:52:17Z ThomasPusch 1869 /* Eventoj */ 9363593 wikitext text/x-wiki {{KalendaroAprilo}} {{aprilo}} La '''3-a de aprilo''' estas la 93-a tago de la jaro (la 94-a en superjaroj) laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 272 tagoj restas. Je la 3-a de aprilo okazis, interalie: == Eventoj == * [[801]]: Reĝo [[Ludoviko la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Ludoviko la Pia]] konkeris [[Barcelono]]n de [[maŭroj]] post plurmonata [[sieĝo]] * [[1043]]: [[Eduardo la Konfesanto]] kroniĝis kiel [[listo de britaj reĝoj|reĝo de Anglio]] * [[1243]]: [[Piastoj]]: princo de [[Pomerio]] Barnim la 1-a urbigis [[Szczecin]] laŭ [[magdeburga juro]] * [[1254]]: En [[Buda]] estis subskribita pactraktato inter reĝo de Hungario [[Béla la 4-a (Hungario)|Béla la 4-a]] kaj reĝo de Ĉeĥio [[Přemysl Otakar la 2-a]] * [[1347]]: Dekreto de la reĝo de [[Ĉeĥio]] [[Karolo la 4-a (Sankta Romia Imperio)|Krolo la 4-a]] pri konstruo de la [[Nova Urbo (Prago)|Nova Urbo de Prago]] - la plej granda [[urboplanado]] en [[mezepoko]] * [[1440]]: [[Tolkmicko]] aliĝis al [[Prusa Konfederacio]], kontraŭstaranta al la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] * [[1471]]: Kvar [[filo]]j de mortinta en [[1454]] princo Boleslao la 4-a disdividis [[Mazovio]]n al kvartaloj * [[1493]]: [[Kristoforo Kolumbo]] alvenis en triumfa marŝo al reĝa kortego en [[Barcelono]], por raporti al gereĝoj [[Fernando la 2-a (Aragono)|Fernando la 2-a]] kaj [[Isabel la 1-a (Kastilio)|Isabel la 1-a]] pri sia unua [[ekspedicio]] al [[Nova Mondo]] * [[1507]]: [[Marteno Lutero]] [[ordino|ordiniĝis]] * [[1656]]: [[Sveda diluvo]]: pro eksplodo de [[bombo]] postlasita de retiriĝantaj [[svedoj]] en la reĝa [[kastelo]] de [[Sandomierz]] pereis ĉ. 500 personoj * [[1702]]: [[Granda Nordia Milito]]: [[litovoj|litova]] armeo entreprenis sensukcesan provon rekonkeri [[Vilno]]n, aneksitan de [[svedoj]] * [[1764]]: [[Jozefo la 2-a]] kroniĝis kiel [[Listo de Imperiestroj de la Sankta Romia Imperio|romgermana reĝo]] * [[1800]]: En preĝejo en [[Norrköping]] [[Gustavo la 4-a Adolfo (Svedio)|Gustavo la 4-a Adolfo]] kroniĝis kiel reĝo de Svedio * [[1802]]: [[Pollando]]: [[Izabella Poniatowska|Izabela Branicka]] vendis [[Bjalistoko]]n al prusaj regopovoj kontraŭ 270 mil [[talero]]jn * [[1810]]: [[Frederiko Aŭgusto la 1-a (Saksio)|Frederiko Aŭgusto la 1-a]] dekretis pri estigo de Likvida [[Juĝejo]] en [[Varsovia Duklando]] * [[1814]]: [[Konservisma Senato]] voĉdonis pri faligo de [[Napoleono Bonaparte]] * [[1833]]: En [[Frankfurto ĉe Majno]] oni fiaskigis provon [[revolucio|revoluciigi]] [[Germana Federacio|Germanan Federacion]] * [[1860]]: Ekfunkciis [[Poneo-Ekspreso]], la usona transkontinenta poŝtservo, de [[Misurio]] ĝis [[Sakramento (Kalifornio)|Sakramento]] en [[Kalifornio]], kiu fariĝis la plej rekta rimedo por longdistanca [[komunikado]] antaŭ [[telegrafio]] * [[1865]]: [[Ĉefurbo]] de [[Konfederaciitaj Ŝtatoj de Usono]] estis translokigita de [[Richmond (Virginio)|Richmond]], transprenita de malamikoj, al Danville ([[Virginio]]) * [[1867]]: Malkovro de la [[kometo Tempel 1]] * [[1872]]: Kanada astronomo [[James Craig Watson]] malkovris asteroidon [[119 Alteo|Alteo]] * [[1881]]: En forta [[tertremo]] sur greka insulo [[Ĥio (insulo)|Ĥio]] pereis sur ĝi kaj proksima turka marbordo 7866 personojn * [[1882]]: En Misurio [[eksterleĝulo]] [[Jesse James]] estis mortpafita dedorse de ano de lia propra bando * [[1888]]: Unua [[Prostituo|prostituino]] estis mortigita en serio de 11 neklarigitaj murdoj de virinoj, kiuj okazis en malriĉa distrikto en [[East End de Londono]] * [[1895]]: Komenciĝis proceso pri misfamigo de la irlanda verkisto [[Oscar Wilde]], kiu alkondukis al lia aresto, proceso kaj malliberigo sub la riproĉo de granda maldeco * [[1886]]: Aŭstra astronomo [[Johann Palisa]] malkovris asteroidon [[256 Valpurgo|Valpurgo]] * [[1897]]: Societo [[Viena secesio]] fondiĝis * [[1898]]: [[Klondike]]: 88 orserĉistoj pereis sub lavango dum la [[Alaska orimpetego]] * [[1901]]: En [[dispartigoj de Pollando-Litovio|dispartigita Pollando]] aperis scienca revuo "Chemik Polski" (Pola [[Kemiisto]]) * [[1905]]: Futbalklubo [[Club Atlético Boca Juniors]] fondiĝis en [[Bonaero]] (Argentino) * [[1915]]: [[Unua mondmilito]]: [[Orienta Fronto (Unua mondmilito)|Orienta Fronto]]: ĉeĥa 28-a infanteria [[regimento]] de [[Aŭstria-hungara armeo]] frakasiĝis en [[Galicio]] * [[1918]]: [[Ferdinand Foch]] iĝis ĉefkomandanto de la armeoj de [[Entento]] * [[1919]]: [[Aŭstrio|Aŭstra]] parlamento akceptis [[konstitucio]]n pri falo de la [[dinastio]] de [[Habsburgoj]] kaj konfisko de iliaj riĉaĵoj * [[1922]]: Pro malsano de [[Lenin]], [[Josif Stalin]] iĝis [[Ĝenerala Sekretario]] de la [[Centra Komitato de Komunista Partio de Sovetunio]] — la reganto de [[Sovetunio]] dum pli ol 30 jaroj * [[1929]]: La plej granda [[inundo]] en historio de [[Tasmanio]] komenciĝis * [[1933]]: Brita ekspedicio kiel unua flugis per [[aviadilo]] super [[Ĉomolungmo]] * [[1933]]: [[Granda Depresio]]: dutaga ĝenerala [[striko]] de [[teksado|teksistoj]] en [[Lodzo]] kaj ties distrikto finiĝis * [[1936]]: Bruno Hauptmann, kondamnita pro la [[kidnapo]] kaj [[murdo]] de la dujara [[Charles Lindbergh|Charles Lindbergh la 3-a]], estis ekzekutita sur [[elektra seĝo]] — ĝis nun ekzistas duboj pri lia kulpo * [[1939]]: Komandantaro de germanaj [[armitaj fortoj]] prezentis al [[Hitler]] projekton de direktivo pri batalpreteco de la armeo kun eventuala [[invado en Pollandon|atako al Pollando]] - la dokumento estis subskribita la 11-an de aprilo * [[1940]]: [[Dua mondmilito]]: okupata Pollando: [[Ordnungspolizei|Germana polico]] arestis en [[distrikto Ostrów Wielkopolski]] ĉ. 400 polojn, venĝe pro flamigo de kelkaj [[incendio]]j fare de nekonatoj; en [[Krakovo]] finiĝis tritaga konspira kongreso de la [[Organizaĵo de Ukrainaj Naciistoj]], kunvokita de [[banderanoj]], kiu dissplitiĝis al du kontraŭaj [[frakcio]]j; [[Masakro de Katin]]: komenciĝis ekzekutado de pli ol 4000 polaj [[militkaptito|militkaptitaj]] [[oficiro]]j el internigejoj en [[Kozelsk]], de kie foriris la unua transporto — ĝis duono de majo per pafo al kapo oni [[murdo|murdis]] ilin en [[Katin]] enterigante en 8 amasaj tomboj (nur aprile 1990 regopovoj de [[Sovetunio]] konfesis [[komunista krimo|la krimon]]); [[Rond Bosson]] ([[Morges]], [[Svislando]]): [[Ignacy Jan Paderewski|I. Paderewski]] laŭ privata vojo sendis al [[okupado|okupata]] Pollando memorialon al [[Vatikano]] pri kruelaĵoj de sovetoj kaj germanoj; unua grupo de germanaj ŝipoj por partopreni operacon "[[Weserübung]]" elnavigis de [[Hamburgo]] direkte al [[Narvik]], [[Trondheim]] kaj [[Stavanger]] * [[1941]]: [[Gestapo]] malpermesis en [[Provinco Vartlando]] kolportadon de gazeto el [[Olsztyn]]; [[Radoma geto]] establiĝis - funkcianta ĝis somero 1944, pro malsanoj, malsato kaj perforto mortis en ĝi kelkaj miloj de personoj (preskaŭ 30 mil judojn, loĝantaj en la geto germanoj murdis en [[Treblinka (koncentrejo)|koncentrejo Treblinka]]); [[Mediteraneo]]: germanaj aviadiloj de 10-a Aviada Korpuso atakis la 2-an ĝis la 3-a de aprilo [[konvojo]]jn AS-23 kaj AFN-23 sinkigante 3 [[ŝipo]]jn; ĉefministro de Hungario [[Pál Teleki]] [[sinmortigo|sinmortiĝis]] ne volante cedi antaŭ postulo de Germanio pri tralaso de [[Wehrmacht]] antaŭ [[invado de Jugoslavio]] - nova ĉefministro iĝis [[László Bárdossy]]; pola generalo [[Władysław Sikorski]] parolis en [[Kanado]] kun ties ĉefministro; laŭ soveta-hungara interkompreno oni renovigis fervojan trafikon inter [[Lvovo]] kaj [[Budapeŝto]]; [[Nord-Afrika kampanjo]]: generalo [[Archibald Wavell]] decidis evakui trupojn de [[Bengazo]] por defendi [[Tobruk]] - sekvan tagon la urbo estis okupita de germanoj * [[1942]]: [[Pola Armeo en Sovetunio]] finis unuan etapon de sia evakuo — [[Sovetunio]]n forlasis 1603 [[oficiro]]j, 24 427 suboficiroj kun [[soldato]]j, 1159 volontulinoj kaj 1880 junuloj, krome kun la armeo 10 789 civiluloj evakuiĝis; [[Operaco Reinhardt]]: germana polico forveturigis de [[Munkeno]] al [[Lublinio]] 776 [[judoj]]n; en [[Glasgow]] aperis pola dusemajnrevuo en la angla lingvo "The Voice of Poland" (daŭrigo de la ĝisnuna en la pola lingvo); en [[Teherano]] fondiĝis Delegitaro de Ministerio de Laboro kaj Socia Protekto ĉe la [[pola ekzila registaro]], kies celo estis helpo interalie al polaj [[rifuĝinto]]j el [[Sovetunio]], kiuj evakuiĝis kune kun la [[Pola Armeo en Sovetunio]]; Filipina Fronto: japana 14-a Armeo ekatakis al usonaj-filipinaj trupoj defendantaj sin en la duoninsulo Bataan (parto de [[Luzono]]) * [[1943]]: Germana polico [[pafekzekutado|pafekzekutis]] en [[koncentrejo]] Płaszów (nun ene de [[Krakovo]]) pli ol 200 personojn; [[Pola Rezistomovado]]: taĉmento de [[Kamparanaj Batalionoj]] el areo [[Przemyśl]] kun fervojaj laboristoj en [[stacidomo]] Żurawica forprenis de [[vagono]] 6 [[fusilo]]jn, 8 [[mitralo]]jn kaj multe da [[municio]]; [[distrikto Hrubieszowski]]: [[bataliono]] de "Ryś" en Prehoryłe frakasis bandon de [[Ukraina Ribela Armeo]], kiu rabis polojn, ekbruligante parton de la vilaĝo loĝatan de [[ukrainoj]] - la rabaĵojn redonis al poloj; [[Sovetunio]]: 100 flankatakaj [[partizano|partizanaj]] grupoj sur la [[fervojlinio]] [[Brjansko]]-[[Roslavl]] damaĝis [[relo]]jn en 100 lokoj, elreliginte 4 [[trajno]]jn kaj detruis [[viadukto]]n super [[Desna (rivero)|Desna]], sekvis 2-taga trafikpaŭzo; [[brita aerarmeo]] nokte atakis [[Essen]] - seriozaj damaĝoj en [[Friedrich Krupp AG]] * [[1944]]: [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: trupoj de sovetia 1-a Ukraina Fronto ekregis [[Ĥotin]] kaj Łopatyn, kaj de la 2-a Ukraina Fronto atingis nordon de la urbo [[Iași]]; [[Pola Rezistomovado]]: [[partizano|partizana]] taĉmento inter Płochocin kaj [[Błonie]] devojigis germanan [[trajno]]n kun libertempantaj soldatoj; taĉmento de KB malarmigis apud [[Pionki]] 3 soldatojn de [[Wehrmacht]], en tio oficiron; [[Usono]] retirigis rajton al militara helpo por [[Turkio]]; unua aeratako de [[Budapeŝto]] - britaj kaj usonaj aviadiloj bombis stacion en [[Ferencváros (distrikto)|Ferencváros]] kaj aviadilfabrikon apud [[Danubo]] * [[1945]]: Usona 8-a Aviada Armeo atakis [[Kilo (urbo)|Kilon]] per 2 200 tunoj da bomboj; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: en [[Slovakio]] trupoj de 2-a Ukraina Fronto (40-a Armeo) ekregis [[Kremnica]]; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: en [[Badenio]] francaj trupoj de 1-a Armeo okupis [[Karlsruhe]] kaj [[Pforzheim]], en [[Malsupra Bavario]] trupoj de 7-a Armeo konkeris [[Aschaffenburg]] kaj komencis batalon pri [[Würzburg]], en norda [[Vestfalio]] 8-a Armeo konkeris [[Münster]]; [[Filipinoj]]: infanteria regimento de usona 40-a Infanteria Divizio grundiĝis en Masbate, jam liberigitan de filipinaj partizanoj; al [[Košice]] alvenis prezidento de Ĉeĥoslovaka Respubliko [[Edvard Beneš]], ĉefministro Jan Šrámek kaj ceteraj membroj de [[Ĉeĥoslovaka ekzila registaro]]; en [[Varsovio]] okazis granda [[manifestacio]] okaze de la reveno de [[Dancigo]] (ekde nun Gdansko) kune kun la [[marbordo]] al Pollando * [[1946]]: Unuaj polaj [[militŝipo]]j alnavigis al milita [[haveno]] en [[Świnoujście]]; oficiro de [[Japana Imperia Armeo]] Masaharu Homma estis ekzekutita pro [[militkrimo]]j rilate al la [[marŝo de morto]] de filipinaj kaj usonaj [[militkaptito]]j al duoninsulo Bataan (okcidenta parto de la insulo [[Luzono]]) - 8 mil personoj mortfalis * [[1948]]: Prezidento [[Harry S. Truman]] subskribis [[leĝo (juro)|leĝon]] pri la [[Plano Marshall]] — la programo de ekonomia helpo al postmilita [[Eŭropo]] (sub premo de [[Sovetunio]] reĵetita de [[kunlaborismo|kunlaborismaj]] komunistaj reĝimoj el [[Mezeŭropo]]); sur la insulo [[Jeju-do]] ([[Sud-Koreio]]) komenciĝis komunista ribelo * [[1966]]: [[sovetunio|Sovetia]] [[kosmosondilo]] [[Luna|Luna 10]] kiel unua ĉirkaŭis la [[Luno]]n * [[1968]]: [[Martin Luther King]] predikis ''[[Mi estis ĉe la Montopinto]]'' * [[1971]]: La 16-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Dublino]] * [[1973]]: Usona sciencisto Martin Cooper unuafoje parolis pere de [[poŝtelefono]] * [[1973]]: [[Kosmoesploro]]: lanĉo de soveta [[kosmostacio]] [[Programo Salut|Salut 2]] * [[1974]]: [[Usono]]: dum la plej grava serio de [[tornado]]j iam ajn spertita, estis dum tiu kaj la [[4-a de aprilo|sekva tago]] nombritaj entute 148 [[tornado]]j en 13 [[subŝtato]]j - la [[katastrofo]] mortigis 315 homojn kaj kreis damaĝojn de 600 milionoj da usonaj dolaroj * [[1975]]: [[Anatolij Karpov]] ([[Sovetunio]]) estis agnoskita ŝakmondĉampiono de [[FIDE]], post kiam usonano [[Bobby Fischer]] ne venis al finala matĉo * [[1976]]: La 21-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso 1976|Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Hago]] * [[1981]]: [[Milita stato en Pollando]]: Semajnrevuo "[[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]" kun politik-ekonomi-socia ĉefaspekto, redaktita de [[Tadeusz Mazowiecki]], aperis en eldonkvanto de 500 mil ekzempleroj — ĝis enkonduko de la [[militstato]] oni eldonis 37 numerojn, la revuo reaperis en [[1989]]; en [[Krakovo]] ekis unua tutlanda kunveno de la [[Sendependa Asocio de Studentoj]]; en landlima [[Bresto (Belorusio)|Bresto]] pola generalo [[Wojciech Jaruzelski|Jaruzelski]] renkontiĝis kun sovetaj gvidantoj; [[San-Francisko]]: unua portebla [[persona komputilo]] [[Osborne 1]] enmerkatiĝis * [[1982]]: [[Pola Popola Respubliko]]: batita en enketa arestejo Mieczysław Rokitowski mortis - arestita en [[Przemyśl]] kun riproĉo pri disvastigo de [[samizdato]]j * [[1984]]: [[Lansana Conté]] iĝis prezidento de Gvineo; [[Kosmodromo Bajkonur]]: lanĉo de soveta misio, kadre de la [[programo Salut]], kun unua [[kosmonaŭto]] el [[Barato]] Rakeŝ Ŝarma * [[1990]]: [[Belgio]]: Reĝo [[Baldueno la 1-a (Belgio)|Baldueno la 1-a]] estis deklarita nekapabla regi dum 36 horoj (pro lia rifuzo subskribi leĝon pri [[aborto|abortigo]]); [[Postkomunismo]]: [[Petar Mladenov]] iĝis prezidento de Bulgario; Bulgara Komunisma Partio estis renomita al la [[Bulgara Socialisma Partio]]; super la [[urbodomo]] de [[Lvivo]] oficiale estis hisita la [[flago de Ukrainio]] * [[1992]]: [[Ramiz Alia]] demisiis kiel prezidento de Albanio * [[1995]]: [[Federacia Sekureca Servo de la Rusia Federacio]] estis fondita * [[1996]]: Oni arestis usonan teroriston [[Theodore Kaczynski]] * [[2000]]: [[Litovio]]: liberalulo [[Rolandas Paksas]] estis elektita [[urbestro]] de [[Vilno]] por la dua fojo; [[Usono]]: [[Microsoft]] malobservis kontraŭ[[monopolo|monopolan]] leĝon, ligante [[TTT-legilo]]n [[Internet Explorer]] kun [[operaciumo]] [[Vindozo]] * [[2004]]: En [[Britio]] mortis lasta [[veterano]] de la [[krimea milito]]; [[Invado de Irako 2003|Invado de Irako]]: batalo de City Hall (urbodomo en [[Karbalo]]) komenciĝis * [[2005]]: [[Vatikano]]: en [[Baziliko Sankta Petro de Romo]] oni publike montris la korpon de papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] * [[2007]]: [[Francio]]: [[elektra motortrajno]] V150 starigis rekordon de [[rapido]] por [[Fervojo|fervojaj]] [[trajno]]j - 574,8&nbsp;km/h * [[2008]]: [[Internacia Pun-Tribunalo por Eksa Jugoslavio]] en [[Hago]] pro manko de pruvoj senkulpigis eksan ĉefministron de [[Kosovo]] Ramush Haradinaj, kiu estis arestita en [[2005]] pro krimoj faritaj dum la kosova sendependeca batalo (1998) * [[2009]]: [[Naĝib Razak]] iĝis ĉefministro de Malajzio; en [[Pollando]] oni malpermesis vendi [[likvo|likvajn]] [[termometro]]jn kun [[hidrargo]] * [[2011]]: [[Pakistano]]: ne malpli ol 50 personoj pereis kaj 120 vundiĝis en duobla bomba [[atenco]] de [[sinmortigo|sinmortigintoj]] en la urbo [[Dera Gazi Ĥano]] * [[2016]]: Germana [[taggazeto]] „[[Süddeutsche Zeitung]]” malkaŝis aferon Panama Papers, pri [[konfidenceco|konfidencaj]] dokumentoj rilate al [[impostparadizo]]j * [[2017]]: [[Terorisma atako en la metroo de Sankt-Peterburgo (2017)|Terorisma atako en la metroo de Sankt-Peterburgo]] kun 16 mortigitoj, en tio 2 fremdlandanoj, kaj 47 vunditoj - sekvis tritaga nacia funebro * [[2022]]: 39-a tago de la [[invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: pasinttageestis paffaligitaj 4 ĉasaviadiloj, 4 [[krozmisilo]]j; en [[Donbaso]] rebatitaj 6 atakoj; apud [[Kievo]] trovitaj korpoj de forkaptita vilaĝestrino kun la familio, en [[Buĉa]] [[ukrainoj|ukrainaj]] soldatoj malkovris en [[masakro de Buĉa|amasaj tomboj]] 280 civilulojn, ofte kun spuroj de torturoj kaj seksperfortoj, kaj pafmortigo kun [[ŝnuro|ŝnuritaj]] manoj; rusaj raketoj falis al [[haveno]] en [[Mikolajivo]], pli frue al magazenoj kun brulaĵo en [[Odeso]]; rusaj soldatoj retiriĝis de [[Sumio]]; [[Eŭropa Unio]] kondamnis [[militkrimo]]jn kun kruelaĵoj faritajn de [[rusia armeo]]; [[UN]]-sekretario [[António Guterres]] deklaris "profundan ŝokiĝon" pro la viditaj fotoj; [[Baltaj Landoj]] sukcesas vivi sen [[gaso]] el [[Rusio]]; [[rusoj]] malliberigas 11 ukrainajn urbestrojn * [[2023]]: 404-a tago de la rusa [[agreso]]: Pli ol 50 rusaj atakoj kontraŭ celoj en Ukrainio, bataloj en la centro de [[Baĥmut]] kaj mortigoj de civiluloj en [[Kostjantinivka]]; laŭ ukraina flanko Rusio perdis pli ol 175 mil soldatojn; rusaj paraŝutistaj unuoj ricevis pezajn [[flamĵetilo]]jn; en landoj de [[EU]] estis frostigitaj [[aktivo]]j de [[Moskva Kremlo|porkremlaj]] oligarĥoj (pli ol 23 mld da eŭroj); [[Norvegio]] kaj [[Danio]] transdonos al Ukrainio 8 mil artileriajn [[pafaĵo]]jn; [[Aŭstralio|Aŭstralia]] sistemo de telestirado trafos al Ukrainio (por tankoj kaj kirasitaj veturiloj); Rusio haltis sian kotizon por la [[Organizaĵo pri Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo|OSKE]] por 2023 kaj postulas redonon el 2022; [[Unesko]]: dum unu jaro de la milito objektoj de [[kultura heredaĵo]] estis damaĝitaj je ĉ. 2,6 mld da dolaroj; [[Nederlando]] decidis apogon de Ukrainio per 274 mln da eŭroj el destinita 2,5 mld == Naskiĝoj == * [[1369]]: [[Henriko la 4-a (Anglio)|Henriko la 4-a]], reĝo de Anglio (m. [[1423]]) * [[1395]]: [[Georgo de Trebizondo]], bizanca [[humanismo|humanisto]], filozofo, teologo, filologo (m. [[1486]]) * [[1508]]: [[Jean Dorat]], franca klasika filologo, poeto, erudiciulo, helenisto kaj humanisto (m. [[1588]]) * [[1581]]: [[Johannes Rudbeckius]], sveda episkopo, profesoro pri matematiko kaj teologio en [[Universitato de Upsalo|Upsalo]] (m. [[1646]]) * [[1593]]: [[George Herbert]], angla [[metafizikaj poetoj|poeto]], enestanta en ''[[Angla Antologio]]'' (m. [[1633]]) * [[1639]]: [[Alessandro Stradella]], itala komponisto, violonisto kaj kantisto (m. [[1682]]) * [[1660]]: [[Daniel Defoe]], angla verkisto fama pro la romano ''[[Robinson Crusoe|Robinsono Kruso]]'', ankaŭ esperantigita (m. [[1791]]) * [[1682]]: [[Valentin Rathgeber]], germana benediktano kaj komponisto (m. [[1750]]) * [[1757]]: [[Ferenc Verseghy]], hungara poeto, lingvisto, komponisto (m. [[1822]]) * [[1770]]: [[Teodoros Kolokotronis]], greka generalo, estro de la [[Greka milito de sendependiĝo]] (m. [[1843]]) * [[1778]]: [[Carl Ludwig Engel]], germana arkitekto (m. [[1840]]) * [[1781]]: [[Svaminarajan]], barata [[guruo]], [[viŝnuismo|viŝnuisto]] (m. [[1830]]) * [[1783]]: [[Washington Irving]], usona verkisto kaj [[ambasadoro]] (m. [[1859]]) * [[1798]]: [[Charles Wilkes]], usona ŝipa kapitano, estro de scienca [[Usona Esplorekspedicio]] ĉirkaŭ la mondo, konata de la [[Wilkes-tero]] (m. [[1877]]) * [[1808]]: [[Franz Ferdinand Greiner]], germana [[termometro]]faristo (m. [[1855]]) * [[1814]]: [[Lorenzo Snow]], usona religiulo (m. [[1901]]) * [[1843]]: [[Knut Ekwall]], sveda pentristo kaj [[gravurado|gravuristo]] (m. [[1912]]) * [[1851]]: [[Carl Domanig]], aŭstra verkistoj kaj [[numismatiko|numismatikisto]] (m. [[1913]]) * [[1860]]: [[Frederik van Eeden]], nederlanda psikiatro kaj verkisto (m. [[1932]]) * [[1863]]: [[Henry Van de Velde]], belga artisto, dezajnisto, fasonisto kaj arkitekto (m. [[1957]]) * [[1876]]: [[Tomáš Baťa]], ĉeĥa [[entreprenisto]], [[ŝuo|ŝu]]-produktanto, fondinto de [[konzerno]] [[Bata (konzerno)|Bata]] (m. [[1932]]) * [[1880]]: [[Otto Weininger]], aŭstra filozofo (m. [[1903]]) * [[1881]]: [[Alcide De Gasperi]], unua [[ĉefministro de la Itala Respubliko]] (m. [[1954]]) * [[1886]]: [[Stefan Aleksander Okrzeja]], pola revoluciulo el partio [[Pola Partio Socialista|PPS]] (m. [[1905]]) * [[1886]]: [[Władysław Tatarkiewicz]], pola filozofo, [[estetiko|estetikisto]], [[etiko|etikisto]] kaj historiisto pri [[arto]] (m. [[1980]]) * [[1896]]: [[Józef Czapski]], pola pentristo kaj verkisto (m. [[1993]]) * [[1901]]: [[Rudi Paret]], germana filologo (m. [[1983]]) * [[1903]]: [[Lajos Daróczi]], rumania hungara ĵurnalisto (gazeto "[[Fáklya]]", m. [[1970]]) * [[1903]]: [[Peter Huchel]], germana poeto (m. [[1981]]) * [[1906]]: [[Ferenc Szemlér]], hungara advokato, ĵurnalisto, poeto kaj tradukisto (m. [[1978]]) * [[1908]]: [[Ferenc Boros]], hungara tradukisto, verkisto (m. [[1963]]) * [[1909]]: [[Júlia Ferenczy]], rumania hungara pentristino (m. [[1999]]) * [[1910]]: [[Zoltán Andrásy]], rumania hungara pentristo, grafikisto (m. [[2006]]) * [[1912]]: [[Sándor Haáz (patro)|Sándor Haáz]], rumania hungara grafikisto, koreografo, etnografo (m. [[2007]]) * [[1914]]: [[László Weith]], hungara pentristo (m. [[1973]]) * [[1918]]: [[Olesj Honĉar]], ukraina verkisto kaj politika aktivulo (m. [[1995]]) * [[1918]]: [[Miklós Hubay]], hungara verkisto kaj tradukisto (m. [[2011]]) * [[1920]]: [[Ivan Demjanjuk]], ukraina [[militkrimo|militkrimulo]] (m. [[2012]]) * [[1924]]: [[Roza Ŝanina]], soveta [[kaŝpafisto|kaŝpafistino]] (m. [[1945]]) * [[1924]]: [[Marlon Brando]], usona aktoro (m. [[2004]]) * [[1925]]: [[Anthony Wedgwood Benn]], brita politikisto (m. [[2014]]) * [[1927]]: [[Vasile Albu]], rumana kemiisto kaj inĝeniero, [[esperantisto]], [[IKUE]]-aktivulo en diocezo [[Speyer]] (Germanio) (m. [[1995]]) * [[1929]]: [[Tibor Lázár]], rumania hungara inĝeniero pri [[mekaniko]] * [[1929]]: [[Gordon Moore]], usona entreprenisto (m. [[2023]]) * [[1930]]: [[Helmut Kohl]], germana [[kristandemokratoj|politikisto]], [[kanceliero de Germanio|kanceliero]] de [[FRG]] (m. [[2017]]) * [[1934]]: [[Jane Goodall]], angla primatologino (m. [[2025]]) * [[1935]]: [[Endre Czeizel]], hungara kuracisto kaj [[genetiko|genetikisto]] * [[1944]]: [[Árpád Farkas (poeto)|Árpád Farkas]], rumania hungara poeto, redaktoro, publicisto kaj tradukisto * [[1944]]: [[István Zsehránszky]], rumania hungara ĵurnalisto, redaktoro * [[1945]]: [[István Sass]], rumania hungara matematikisto, astronomo * [[1946]]: [[Marisa Paredes]], hispana aktorino (m. [[2024]]) * [[1946]]: [[Hanna Suchocka]], unua ĉefministrino de Pollando * [[1948]]: [[Carlos Salinas de Gortari]], prezidento de Meksiko 1988-1994 * [[1953]]: [[Pieter Aspe]], flandra verkisto (m. [[2021]]) * [[1956]]: [[Miguel Bosé]], hispana kantisto, komponisto, aktoro kaj reĝisoro * [[1958]]: [[Tibor Balázs]], hungara poeto, verkisto, literaturhistoriisto, tradukisto kaj libroeldonisto * [[1961]]: [[Angelo d'Arrigo]], itala aviadisto kaj ornitologo (m. [[2006]]) * [[1961]]: [[Eddie Murphy]], usona aktoro kaj ŝercisto * [[1964]]: [[Nigel Farage]], brita politikisto [[eŭroposkeptikismo|eŭroskeptika]] * [[1969]]: [[Clotilde Courau]], franca teatra komediistino kaj kina aktorino, itala princino * [[1980]]: [[Dewi Sandra]], indonezia aktorino, prezentistino kaj kantistino * [[1982]]: [[Cobie Smulders]], kanada aktorino kaj [[manekeno]] * [[1985]]: [[Orsolya Jakab]], rumania hungara [[Teatro Tomcsa Sándor|aktorino]] * [[1985]]: [[Leona Lewis]], angla popmuzika kantistino, komponistino kaj tekstistino de [[furorkanto]] * [[1997]]: [[Gabriel Jesus]] aŭ je plena nomo ''Gabriel Fernando de Jesus'', brazila futbalisto == Mortoj == * [[1203]]: [[Arturo la 1-a (Bretonio)|Arturo la 1-a]], duko de Bretonio (n. [[1187]]) * [[1287]]: [[Honorio la 4-a]], papo, kiu apogis instruadon de orientaj lingvoj por kristanigi [[Proksima Oriento|Proksiman Orienton]] (n. [[1210]]) * [[1473]]: [[Aleksandro Sforza]], itala [[kondotiero]] kaj la unua princo de [[Pesaro]] (n. [[1409]]) * [[1549]]: [[Matsudaira Hirotada]], japana [[daimio]] (n. [[1526]]) * [[1582]]: [[Takeda Katsuyori]], japana [[samurajo]] (n. [[1546]]) * [[1680]]: [[Ŝivaĝi]], fondinto de [[Maratha Imperio]] (n. [[1627]]) * [[1682]]: [[Bartolomé Esteban Murillo]], hispana pentristo (n. [[1617]]) * [[1761]]: [[Christian Ferdinand Abel]], germana [[basviolono|basviolonisto]] kaj [[gambovjolo|gambovjola]] virtuozo (n. [[1682]]) * [[1762]]: [[Thomas Frye]], anglo-irlanda pentristo kaj inventisto (n. ĉirkaŭ [[1710]]) * [[1790]]: [[Ephraim Moses Kuh]], germana verkisto kaj komercisto (n. [[1731]]) * [[1822]]: [[Friedrich Justin Bertuch]], germana eldonisto kaj tradukisto, en kies domo estas [[urbomuzeo de Vajmaro]] (n. [[1747]]) * [[1825]]: [[Otto von Loeben]], germana verkisto kaj juristo (n. [[1786]]) * [[1826]]: [[Reginald Heber]], angla pastro kaj verkisto, [[anglikanismo|anglikana]] episkopo de [[Kolkato]] (n. [[1783]]) * [[1827]]: [[Ernst Chladni]], germana fizikisto, geologo, muzikisto, patro de [[akustiko]] (n. [[1758]]) * [[1830]]: [[François Barthélemy]], franca ministro kaj diplomato (n. [[1747]]) * [[1849]]: [[Juliusz Słowacki]], pola dramisto kaj mistikulo [[armenoj|armendevena]](n. [[1809]]) * [[1862]]: [[James Clark Ross]], brita [[vojaĝisto]] kaj esploristo de [[Antarkto]] (n. [[1800]]) * [[1868]]: [[Franz Berwald]], sveda komponisto kaj violonisto (n. [[1796]]) * [[1882]]: [[Jesse James]], usona [[eksterleĝulo]] de la [[sovaĝa okcidento]] (n. [[1847]]) * [[1893]]: [[Karl Werder]], germana filozofo kaj verkisto (n. [[1806]]) * [[1897]]: [[Johannes Brahms]], germana komponisto, pianisto kaj dirigento (n. [[1833]]) * [[1915]]: [[Jizchok Leib Perez]], pola, hebrea kaj juda verkisto, advokato, socia aganto, kunkreinto de la [[juda literaturo]] en la [[jida lingvo]] (n. [[1852]]) * [[1916]]: [[Ferenc Veress (fotografisto)|Ferenc Veress]], hungara fotografisto kaj fakverkisto (n. [[1832]]) * [[1922]]: [[István Berkeszi]], hungara historiisto kaj instruisto (m. [[1853]]) * [[1929]]: [[József Geml]], hungara, rumania hungara memuaristo, lokhistoriisto, urbestro de [[Temeŝvaro]] (n. [[1858]]) * [[1932]]: [[Wilhelm Ostwald]], [[germanaj baltoj|germana balto]], Nobelpremiita kemiisto (n. [[1853]]) * [[1940]]: [[Peter Wust]], germana filozofo (n. [[1884]]) * [[1941]]: [[Pál Teleki]], hungara [[geografio|geografo]], ĉefministro de Hungario (n. [[1879]]) * [[1945]]: [[Ernő Grünbaum]], rumania hungara pentristo (n. [[1908]]) * [[1945]]: [[Emma Ritoók]], hungara verkistino, tradukistino (n. [[1868]]) * [[1950]]: [[Kurt Weill]], germana komponisto (n. [[1900]]) * [[1954]]: [[Aristides de Sousa Mendes]], portugala diplomato, justulo inter la popoloj (n. [[1885]]) * [[1986]]: [[Sajid Mohammad Kazem Ŝariatmadari]], irana [[ajatolo]] (n. [[1905]]) * [[1990]]: [[Sarah Vaughn]], usona ĵaza kantistino kaj pianistino (n. [[1924]]) * [[1991]]: [[Graham Greene (verkisto)|Graham Greene]], brita verkisto (n. [[1904]]) * [[1994]]: [[Jérôme Lejeune]], franca kuracisto, [[genetikisto]], [[servisto de Dio]], malkovrinto de [[Down-sindromo]] (n. [[1926]]) * [[1995]]: [[Ferenc Szász (1903)|Ferenc Szász]], rumania hungara agronomo, fakverkisto (n. [[1903]]) * [[1995]]: [[Marion Tinsley]], usona matematikisto kaj [[damludo|damludisto]] (n. [[1927]]) * [[1998]]: [[Mary Cartwright]], angla matematikistino, [[Girton College (Kembriĝo)|kolegia]] direktorino en [[Kembriĝo (Anglio)|Kembriĝo]], membrino de la [[Reĝa Societo de Londono]] (n. [[1900]]) * [[2000]]: [[Terence McKenna]], usona verkisto, filozofo, etnobotanikisto, lingvisto, mistikulo, esploristo de [[ŝamanismo]] kaj [[psikedelaĵo]]j (n. [[1946]]) * [[2006]]: [[Suitbert H. Siedl]], aŭstra bibliisto, profesoro, [[karmelanoj|karmelano]], [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|denaska]] [[esperantisto]], fondinto de la [[Familia Sancti Hieronymi]], kontribuinta al "Biblia Revuo" (n. [[1923]]) * [[2007]]: [[László Incze]], rumania hungara lokhistoriisto, muzeologo (n. [[1928]]) * [[2013]]: [[Mariví Bilbao]], hispana aktorino (n. [[1930]]) * [[2016]]: [[Joe Medicine Crow]], usona-[[indianoj|indiana]] [[antropologo]] kaj historiisto (n. [[1913]]) * [[2016]]: [[Jules Schelvis]], nederlanda judo, spertulo pri germana [[persekuto de judoj]] (n. [[1921]]) * [[2024]]: [[Vitus Huonder]], svisa teologo kaj episkopo (n. [[1942]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia kalendaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** [[Siksto la 1-a]], papo * [[Gvineo]] – datreveno de la Dua Respubliko == Tagoj de [[semajno]] == La '''3-a de aprilo''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]. {{Projektoj}} [[Kategorio:3-a de aprilo| ]] [[Kategorio:Aprilo|0]] [[Kategorio:3-a tago de la monato|#04]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0403]] 6c2iyn0rgu8n6hqljez7dmdld5kgul0 9363594 9363593 2026-04-30T05:52:56Z ThomasPusch 1869 /* Eventoj */ 9363594 wikitext text/x-wiki {{KalendaroAprilo}} {{aprilo}} La '''3-a de aprilo''' estas la 93-a tago de la jaro (la 94-a en superjaroj) laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 272 tagoj restas. Je la 3-a de aprilo okazis, interalie: == Eventoj == * [[801]]: Reĝo [[Ludoviko la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Ludoviko la Pia]] konkeris [[Barcelono]]n de [[maŭroj]] post plurmonata [[sieĝo]] * [[1043]]: [[Eduardo la Konfesanto]] kroniĝis kiel [[listo de britaj reĝoj|reĝo de Anglio]] * [[1243]]: [[Piastoj]]: princo de [[Pomerio]] Barnim la 1-a urbigis [[Szczecin]] laŭ [[magdeburga juro]] * [[1254]]: En [[Buda]] estis subskribita pactraktato inter reĝo de Hungario [[Béla la 4-a (Hungario)|Béla la 4-a]] kaj reĝo de Ĉeĥio [[Přemysl Otakar la 2-a]] * [[1347]]: Dekreto de la reĝo de [[Ĉeĥio]] [[Karolo la 4-a (Sankta Romia Imperio)|Krolo la 4-a]] pri konstruo de la [[Nova Urbo (Prago)|Nova Urbo de Prago]] - la plej granda [[urboplanado]] en [[mezepoko]] * [[1440]]: [[Tolkmicko]] aliĝis al [[Prusa Konfederacio]], kontraŭstaranta al la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] * [[1471]]: Kvar [[filo]]j de mortinta en [[1454]] princo Boleslao la 4-a disdividis [[Mazovio]]n al kvartaloj * [[1493]]: [[Kristoforo Kolumbo]] alvenis en triumfa marŝo al reĝa kortego en [[Barcelono]], por raporti al gereĝoj [[Fernando la 2-a (Aragono)|Fernando la 2-a]] kaj [[Isabel la 1-a (Kastilio)|Isabel la 1-a]] pri sia unua [[ekspedicio]] al [[Nova Mondo]] * [[1507]]: [[Marteno Lutero]] [[ordino|ordiniĝis]] * [[1656]]: [[Sveda diluvo]]: pro eksplodo de [[bombo]] postlasita de retiriĝantaj [[svedoj]] en la reĝa [[kastelo]] de [[Sandomierz]] pereis ĉ. 500 personoj * [[1702]]: [[Granda Nordia Milito]]: [[litovoj|litova]] armeo entreprenis sensukcesan provon rekonkeri [[Vilno]]n, aneksitan de [[svedoj]] * [[1764]]: [[Jozefo la 2-a]] kroniĝis kiel [[Listo de Imperiestroj de la Sankta Romia Imperio|romgermana reĝo]] * [[1800]]: En preĝejo en [[Norrköping]] [[Gustavo la 4-a Adolfo (Svedio)|Gustavo la 4-a Adolfo]] kroniĝis kiel reĝo de Svedio * [[1802]]: [[Pollando]]: [[Izabella Poniatowska|Izabela Branicka]] vendis [[Bjalistoko]]n al prusaj regopovoj kontraŭ 270 mil [[talero]]jn * [[1810]]: [[Frederiko Aŭgusto la 1-a (Saksio)|Frederiko Aŭgusto la 1-a]] dekretis pri estigo de Likvida [[Juĝejo]] en [[Varsovia Duklando]] * [[1814]]: [[Konservisma Senato]] voĉdonis pri faligo de [[Napoleono Bonaparte]] * [[1833]]: En [[Frankfurto ĉe Majno]] oni fiaskigis provon [[revolucio|revoluciigi]] [[Germana Federacio|Germanan Federacion]] * [[1860]]: Ekfunkciis [[Poneo-Ekspreso]], la usona transkontinenta poŝtservo, de [[Misurio]] ĝis [[Sakramento (Kalifornio)|Sakramento]] en [[Kalifornio]], kiu fariĝis la plej rekta rimedo por longdistanca [[komunikado]] antaŭ [[telegrafio]] * [[1865]]: [[Ĉefurbo]] de [[Konfederaciitaj Ŝtatoj de Usono]] estis translokigita de [[Richmond (Virginio)|Richmond]], transprenita de malamikoj, al Danville ([[Virginio]]) * [[1867]]: Malkovro de la [[kometo Tempel 1]] * [[1872]]: Kanada astronomo [[James Craig Watson]] malkovris asteroidon [[119 Alteo|Alteo]] * [[1881]]: En forta [[tertremo]] sur greka insulo [[Ĥio (insulo)|Ĥio]] pereis sur ĝi kaj proksima turka marbordo 7866 personojn * [[1882]]: En Misurio [[eksterleĝulo]] [[Jesse James]] estis mortpafita dedorse de ano de lia propra bando * [[1888]]: Unua [[Prostituo|prostituino]] estis mortigita en serio de 11 neklarigitaj murdoj de virinoj, kiuj okazis en malriĉa distrikto en [[East End de Londono]] * [[1895]]: Komenciĝis proceso pri misfamigo de la irlanda verkisto [[Oscar Wilde]], kiu alkondukis al lia aresto, proceso kaj malliberigo sub la riproĉo de granda maldeco * [[1886]]: Aŭstra astronomo [[Johann Palisa]] malkovris asteroidon [[256 Valpurgo|Valpurgo]] * [[1897]]: Societo [[Viena secesio]] fondiĝis * [[1898]]: [[Klondike]]: 88 orserĉistoj pereis sub lavango dum la [[Alaska orimpetego]] * [[1901]]: En [[dispartigoj de Pollando-Litovio|dispartigita Pollando]] aperis scienca revuo "Chemik Polski" (Pola [[Kemiisto]]) * [[1905]]: Futbalklubo [[Club Atlético Boca Juniors]] fondiĝis en [[Bonaero]] (Argentino) * [[1915]]: [[Unua mondmilito]]: [[Orienta Fronto (Unua mondmilito)|Orienta Fronto]]: ĉeĥa 28-a infanteria [[regimento]] de [[Aŭstria-hungara armeo]] frakasiĝis en [[Galicio]] * [[1918]]: [[Ferdinand Foch]] iĝis ĉefkomandanto de la armeoj de [[Entento]] * [[1919]]: [[Aŭstrio|Aŭstra]] parlamento akceptis [[konstitucio]]n pri falo de la [[dinastio]] de [[Habsburgoj]] kaj konfisko de iliaj riĉaĵoj * [[1922]]: Pro malsano de [[Lenin]], [[Josif Stalin]] iĝis [[Ĝenerala Sekretario]] de la [[Centra Komitato de Komunista Partio de Sovetunio]] — la reganto de [[Sovetunio]] dum pli ol 30 jaroj * [[1929]]: La plej granda [[inundo]] en historio de [[Tasmanio]] komenciĝis * [[1933]]: Brita ekspedicio kiel unua flugis per [[aviadilo]] super [[Ĉomolungmo]] * [[1933]]: [[Granda Depresio]]: dutaga ĝenerala [[striko]] de [[teksado|teksistoj]] en [[Lodzo]] kaj ties distrikto finiĝis * [[1936]]: Bruno Hauptmann, kondamnita pro la [[kidnapo]] kaj [[murdo]] de la dujara [[Charles Lindbergh|Charles Lindbergh la 3-a]], estis ekzekutita sur [[elektra seĝo]] — ĝis nun ekzistas duboj pri lia kulpo * [[1939]]: Komandantaro de germanaj [[armitaj fortoj]] prezentis al [[Hitler]] projekton de direktivo pri batalpreteco de la armeo kun eventuala [[invado en Pollandon|atako al Pollando]] - la dokumento estis subskribita la 11-an de aprilo * [[1940]]: [[Dua mondmilito]]: okupata Pollando: [[Ordnungspolizei|Germana polico]] arestis en tiama distrikto [[Ostrów Wielkopolski]] ĉ. 400 polojn, venĝe pro flamigo de kelkaj [[incendio]]j fare de nekonatoj; en [[Krakovo]] finiĝis tritaga konspira kongreso de la [[Organizaĵo de Ukrainaj Naciistoj]], kunvokita de [[banderanoj]], kiu dissplitiĝis al du kontraŭaj [[frakcio]]j; [[Masakro de Katin]]: komenciĝis ekzekutado de pli ol 4000 polaj [[militkaptito|militkaptitaj]] [[oficiro]]j el internigejoj en [[Kozelsk]], de kie foriris la unua transporto — ĝis duono de majo per pafo al kapo oni [[murdo|murdis]] ilin en [[Katin]] enterigante en 8 amasaj tomboj (nur aprile 1990 regopovoj de [[Sovetunio]] konfesis [[komunista krimo|la krimon]]); [[Rond Bosson]] ([[Morges]], [[Svislando]]): [[Ignacy Jan Paderewski|I. Paderewski]] laŭ privata vojo sendis al [[okupado|okupata]] Pollando memorialon al [[Vatikano]] pri kruelaĵoj de sovetoj kaj germanoj; unua grupo de germanaj ŝipoj por partopreni operacon "[[Weserübung]]" elnavigis de [[Hamburgo]] direkte al [[Narvik]], [[Trondheim]] kaj [[Stavanger]] * [[1941]]: [[Gestapo]] malpermesis en [[Provinco Vartlando]] kolportadon de gazeto el [[Olsztyn]]; [[Radoma geto]] establiĝis - funkcianta ĝis somero 1944, pro malsanoj, malsato kaj perforto mortis en ĝi kelkaj miloj de personoj (preskaŭ 30 mil judojn, loĝantaj en la geto germanoj murdis en [[Treblinka (koncentrejo)|koncentrejo Treblinka]]); [[Mediteraneo]]: germanaj aviadiloj de 10-a Aviada Korpuso atakis la 2-an ĝis la 3-a de aprilo [[konvojo]]jn AS-23 kaj AFN-23 sinkigante 3 [[ŝipo]]jn; ĉefministro de Hungario [[Pál Teleki]] [[sinmortigo|sinmortiĝis]] ne volante cedi antaŭ postulo de Germanio pri tralaso de [[Wehrmacht]] antaŭ [[invado de Jugoslavio]] - nova ĉefministro iĝis [[László Bárdossy]]; pola generalo [[Władysław Sikorski]] parolis en [[Kanado]] kun ties ĉefministro; laŭ soveta-hungara interkompreno oni renovigis fervojan trafikon inter [[Lvovo]] kaj [[Budapeŝto]]; [[Nord-Afrika kampanjo]]: generalo [[Archibald Wavell]] decidis evakui trupojn de [[Bengazo]] por defendi [[Tobruk]] - sekvan tagon la urbo estis okupita de germanoj * [[1942]]: [[Pola Armeo en Sovetunio]] finis unuan etapon de sia evakuo — [[Sovetunio]]n forlasis 1603 [[oficiro]]j, 24 427 suboficiroj kun [[soldato]]j, 1159 volontulinoj kaj 1880 junuloj, krome kun la armeo 10 789 civiluloj evakuiĝis; [[Operaco Reinhardt]]: germana polico forveturigis de [[Munkeno]] al [[Lublinio]] 776 [[judoj]]n; en [[Glasgow]] aperis pola dusemajnrevuo en la angla lingvo "The Voice of Poland" (daŭrigo de la ĝisnuna en la pola lingvo); en [[Teherano]] fondiĝis Delegitaro de Ministerio de Laboro kaj Socia Protekto ĉe la [[pola ekzila registaro]], kies celo estis helpo interalie al polaj [[rifuĝinto]]j el [[Sovetunio]], kiuj evakuiĝis kune kun la [[Pola Armeo en Sovetunio]]; Filipina Fronto: japana 14-a Armeo ekatakis al usonaj-filipinaj trupoj defendantaj sin en la duoninsulo Bataan (parto de [[Luzono]]) * [[1943]]: Germana polico [[pafekzekutado|pafekzekutis]] en [[koncentrejo]] Płaszów (nun ene de [[Krakovo]]) pli ol 200 personojn; [[Pola Rezistomovado]]: taĉmento de [[Kamparanaj Batalionoj]] el areo [[Przemyśl]] kun fervojaj laboristoj en [[stacidomo]] Żurawica forprenis de [[vagono]] 6 [[fusilo]]jn, 8 [[mitralo]]jn kaj multe da [[municio]]; [[distrikto Hrubieszowski]]: [[bataliono]] de "Ryś" en Prehoryłe frakasis bandon de [[Ukraina Ribela Armeo]], kiu rabis polojn, ekbruligante parton de la vilaĝo loĝatan de [[ukrainoj]] - la rabaĵojn redonis al poloj; [[Sovetunio]]: 100 flankatakaj [[partizano|partizanaj]] grupoj sur la [[fervojlinio]] [[Brjansko]]-[[Roslavl]] damaĝis [[relo]]jn en 100 lokoj, elreliginte 4 [[trajno]]jn kaj detruis [[viadukto]]n super [[Desna (rivero)|Desna]], sekvis 2-taga trafikpaŭzo; [[brita aerarmeo]] nokte atakis [[Essen]] - seriozaj damaĝoj en [[Friedrich Krupp AG]] * [[1944]]: [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: trupoj de sovetia 1-a Ukraina Fronto ekregis [[Ĥotin]] kaj Łopatyn, kaj de la 2-a Ukraina Fronto atingis nordon de la urbo [[Iași]]; [[Pola Rezistomovado]]: [[partizano|partizana]] taĉmento inter Płochocin kaj [[Błonie]] devojigis germanan [[trajno]]n kun libertempantaj soldatoj; taĉmento de KB malarmigis apud [[Pionki]] 3 soldatojn de [[Wehrmacht]], en tio oficiron; [[Usono]] retirigis rajton al militara helpo por [[Turkio]]; unua aeratako de [[Budapeŝto]] - britaj kaj usonaj aviadiloj bombis stacion en [[Ferencváros (distrikto)|Ferencváros]] kaj aviadilfabrikon apud [[Danubo]] * [[1945]]: Usona 8-a Aviada Armeo atakis [[Kilo (urbo)|Kilon]] per 2 200 tunoj da bomboj; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: en [[Slovakio]] trupoj de 2-a Ukraina Fronto (40-a Armeo) ekregis [[Kremnica]]; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: en [[Badenio]] francaj trupoj de 1-a Armeo okupis [[Karlsruhe]] kaj [[Pforzheim]], en [[Malsupra Bavario]] trupoj de 7-a Armeo konkeris [[Aschaffenburg]] kaj komencis batalon pri [[Würzburg]], en norda [[Vestfalio]] 8-a Armeo konkeris [[Münster]]; [[Filipinoj]]: infanteria regimento de usona 40-a Infanteria Divizio grundiĝis en Masbate, jam liberigitan de filipinaj partizanoj; al [[Košice]] alvenis prezidento de Ĉeĥoslovaka Respubliko [[Edvard Beneš]], ĉefministro Jan Šrámek kaj ceteraj membroj de [[Ĉeĥoslovaka ekzila registaro]]; en [[Varsovio]] okazis granda [[manifestacio]] okaze de la reveno de [[Dancigo]] (ekde nun Gdansko) kune kun la [[marbordo]] al Pollando * [[1946]]: Unuaj polaj [[militŝipo]]j alnavigis al milita [[haveno]] en [[Świnoujście]]; oficiro de [[Japana Imperia Armeo]] Masaharu Homma estis ekzekutita pro [[militkrimo]]j rilate al la [[marŝo de morto]] de filipinaj kaj usonaj [[militkaptito]]j al duoninsulo Bataan (okcidenta parto de la insulo [[Luzono]]) - 8 mil personoj mortfalis * [[1948]]: Prezidento [[Harry S. Truman]] subskribis [[leĝo (juro)|leĝon]] pri la [[Plano Marshall]] — la programo de ekonomia helpo al postmilita [[Eŭropo]] (sub premo de [[Sovetunio]] reĵetita de [[kunlaborismo|kunlaborismaj]] komunistaj reĝimoj el [[Mezeŭropo]]); sur la insulo [[Jeju-do]] ([[Sud-Koreio]]) komenciĝis komunista ribelo * [[1966]]: [[sovetunio|Sovetia]] [[kosmosondilo]] [[Luna|Luna 10]] kiel unua ĉirkaŭis la [[Luno]]n * [[1968]]: [[Martin Luther King]] predikis ''[[Mi estis ĉe la Montopinto]]'' * [[1971]]: La 16-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Dublino]] * [[1973]]: Usona sciencisto Martin Cooper unuafoje parolis pere de [[poŝtelefono]] * [[1973]]: [[Kosmoesploro]]: lanĉo de soveta [[kosmostacio]] [[Programo Salut|Salut 2]] * [[1974]]: [[Usono]]: dum la plej grava serio de [[tornado]]j iam ajn spertita, estis dum tiu kaj la [[4-a de aprilo|sekva tago]] nombritaj entute 148 [[tornado]]j en 13 [[subŝtato]]j - la [[katastrofo]] mortigis 315 homojn kaj kreis damaĝojn de 600 milionoj da usonaj dolaroj * [[1975]]: [[Anatolij Karpov]] ([[Sovetunio]]) estis agnoskita ŝakmondĉampiono de [[FIDE]], post kiam usonano [[Bobby Fischer]] ne venis al finala matĉo * [[1976]]: La 21-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso 1976|Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Hago]] * [[1981]]: [[Milita stato en Pollando]]: Semajnrevuo "[[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]" kun politik-ekonomi-socia ĉefaspekto, redaktita de [[Tadeusz Mazowiecki]], aperis en eldonkvanto de 500 mil ekzempleroj — ĝis enkonduko de la [[militstato]] oni eldonis 37 numerojn, la revuo reaperis en [[1989]]; en [[Krakovo]] ekis unua tutlanda kunveno de la [[Sendependa Asocio de Studentoj]]; en landlima [[Bresto (Belorusio)|Bresto]] pola generalo [[Wojciech Jaruzelski|Jaruzelski]] renkontiĝis kun sovetaj gvidantoj; [[San-Francisko]]: unua portebla [[persona komputilo]] [[Osborne 1]] enmerkatiĝis * [[1982]]: [[Pola Popola Respubliko]]: batita en enketa arestejo Mieczysław Rokitowski mortis - arestita en [[Przemyśl]] kun riproĉo pri disvastigo de [[samizdato]]j * [[1984]]: [[Lansana Conté]] iĝis prezidento de Gvineo; [[Kosmodromo Bajkonur]]: lanĉo de soveta misio, kadre de la [[programo Salut]], kun unua [[kosmonaŭto]] el [[Barato]] Rakeŝ Ŝarma * [[1990]]: [[Belgio]]: Reĝo [[Baldueno la 1-a (Belgio)|Baldueno la 1-a]] estis deklarita nekapabla regi dum 36 horoj (pro lia rifuzo subskribi leĝon pri [[aborto|abortigo]]); [[Postkomunismo]]: [[Petar Mladenov]] iĝis prezidento de Bulgario; Bulgara Komunisma Partio estis renomita al la [[Bulgara Socialisma Partio]]; super la [[urbodomo]] de [[Lvivo]] oficiale estis hisita la [[flago de Ukrainio]] * [[1992]]: [[Ramiz Alia]] demisiis kiel prezidento de Albanio * [[1995]]: [[Federacia Sekureca Servo de la Rusia Federacio]] estis fondita * [[1996]]: Oni arestis usonan teroriston [[Theodore Kaczynski]] * [[2000]]: [[Litovio]]: liberalulo [[Rolandas Paksas]] estis elektita [[urbestro]] de [[Vilno]] por la dua fojo; [[Usono]]: [[Microsoft]] malobservis kontraŭ[[monopolo|monopolan]] leĝon, ligante [[TTT-legilo]]n [[Internet Explorer]] kun [[operaciumo]] [[Vindozo]] * [[2004]]: En [[Britio]] mortis lasta [[veterano]] de la [[krimea milito]]; [[Invado de Irako 2003|Invado de Irako]]: batalo de City Hall (urbodomo en [[Karbalo]]) komenciĝis * [[2005]]: [[Vatikano]]: en [[Baziliko Sankta Petro de Romo]] oni publike montris la korpon de papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] * [[2007]]: [[Francio]]: [[elektra motortrajno]] V150 starigis rekordon de [[rapido]] por [[Fervojo|fervojaj]] [[trajno]]j - 574,8&nbsp;km/h * [[2008]]: [[Internacia Pun-Tribunalo por Eksa Jugoslavio]] en [[Hago]] pro manko de pruvoj senkulpigis eksan ĉefministron de [[Kosovo]] Ramush Haradinaj, kiu estis arestita en [[2005]] pro krimoj faritaj dum la kosova sendependeca batalo (1998) * [[2009]]: [[Naĝib Razak]] iĝis ĉefministro de Malajzio; en [[Pollando]] oni malpermesis vendi [[likvo|likvajn]] [[termometro]]jn kun [[hidrargo]] * [[2011]]: [[Pakistano]]: ne malpli ol 50 personoj pereis kaj 120 vundiĝis en duobla bomba [[atenco]] de [[sinmortigo|sinmortigintoj]] en la urbo [[Dera Gazi Ĥano]] * [[2016]]: Germana [[taggazeto]] „[[Süddeutsche Zeitung]]” malkaŝis aferon Panama Papers, pri [[konfidenceco|konfidencaj]] dokumentoj rilate al [[impostparadizo]]j * [[2017]]: [[Terorisma atako en la metroo de Sankt-Peterburgo (2017)|Terorisma atako en la metroo de Sankt-Peterburgo]] kun 16 mortigitoj, en tio 2 fremdlandanoj, kaj 47 vunditoj - sekvis tritaga nacia funebro * [[2022]]: 39-a tago de la [[invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: pasinttageestis paffaligitaj 4 ĉasaviadiloj, 4 [[krozmisilo]]j; en [[Donbaso]] rebatitaj 6 atakoj; apud [[Kievo]] trovitaj korpoj de forkaptita vilaĝestrino kun la familio, en [[Buĉa]] [[ukrainoj|ukrainaj]] soldatoj malkovris en [[masakro de Buĉa|amasaj tomboj]] 280 civilulojn, ofte kun spuroj de torturoj kaj seksperfortoj, kaj pafmortigo kun [[ŝnuro|ŝnuritaj]] manoj; rusaj raketoj falis al [[haveno]] en [[Mikolajivo]], pli frue al magazenoj kun brulaĵo en [[Odeso]]; rusaj soldatoj retiriĝis de [[Sumio]]; [[Eŭropa Unio]] kondamnis [[militkrimo]]jn kun kruelaĵoj faritajn de [[rusia armeo]]; [[UN]]-sekretario [[António Guterres]] deklaris "profundan ŝokiĝon" pro la viditaj fotoj; [[Baltaj Landoj]] sukcesas vivi sen [[gaso]] el [[Rusio]]; [[rusoj]] malliberigas 11 ukrainajn urbestrojn * [[2023]]: 404-a tago de la rusa [[agreso]]: Pli ol 50 rusaj atakoj kontraŭ celoj en Ukrainio, bataloj en la centro de [[Baĥmut]] kaj mortigoj de civiluloj en [[Kostjantinivka]]; laŭ ukraina flanko Rusio perdis pli ol 175 mil soldatojn; rusaj paraŝutistaj unuoj ricevis pezajn [[flamĵetilo]]jn; en landoj de [[EU]] estis frostigitaj [[aktivo]]j de [[Moskva Kremlo|porkremlaj]] oligarĥoj (pli ol 23 mld da eŭroj); [[Norvegio]] kaj [[Danio]] transdonos al Ukrainio 8 mil artileriajn [[pafaĵo]]jn; [[Aŭstralio|Aŭstralia]] sistemo de telestirado trafos al Ukrainio (por tankoj kaj kirasitaj veturiloj); Rusio haltis sian kotizon por la [[Organizaĵo pri Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo|OSKE]] por 2023 kaj postulas redonon el 2022; [[Unesko]]: dum unu jaro de la milito objektoj de [[kultura heredaĵo]] estis damaĝitaj je ĉ. 2,6 mld da dolaroj; [[Nederlando]] decidis apogon de Ukrainio per 274 mln da eŭroj el destinita 2,5 mld == Naskiĝoj == * [[1369]]: [[Henriko la 4-a (Anglio)|Henriko la 4-a]], reĝo de Anglio (m. [[1423]]) * [[1395]]: [[Georgo de Trebizondo]], bizanca [[humanismo|humanisto]], filozofo, teologo, filologo (m. [[1486]]) * [[1508]]: [[Jean Dorat]], franca klasika filologo, poeto, erudiciulo, helenisto kaj humanisto (m. [[1588]]) * [[1581]]: [[Johannes Rudbeckius]], sveda episkopo, profesoro pri matematiko kaj teologio en [[Universitato de Upsalo|Upsalo]] (m. [[1646]]) * [[1593]]: [[George Herbert]], angla [[metafizikaj poetoj|poeto]], enestanta en ''[[Angla Antologio]]'' (m. [[1633]]) * [[1639]]: [[Alessandro Stradella]], itala komponisto, violonisto kaj kantisto (m. [[1682]]) * [[1660]]: [[Daniel Defoe]], angla verkisto fama pro la romano ''[[Robinson Crusoe|Robinsono Kruso]]'', ankaŭ esperantigita (m. [[1791]]) * [[1682]]: [[Valentin Rathgeber]], germana benediktano kaj komponisto (m. [[1750]]) * [[1757]]: [[Ferenc Verseghy]], hungara poeto, lingvisto, komponisto (m. [[1822]]) * [[1770]]: [[Teodoros Kolokotronis]], greka generalo, estro de la [[Greka milito de sendependiĝo]] (m. [[1843]]) * [[1778]]: [[Carl Ludwig Engel]], germana arkitekto (m. [[1840]]) * [[1781]]: [[Svaminarajan]], barata [[guruo]], [[viŝnuismo|viŝnuisto]] (m. [[1830]]) * [[1783]]: [[Washington Irving]], usona verkisto kaj [[ambasadoro]] (m. [[1859]]) * [[1798]]: [[Charles Wilkes]], usona ŝipa kapitano, estro de scienca [[Usona Esplorekspedicio]] ĉirkaŭ la mondo, konata de la [[Wilkes-tero]] (m. [[1877]]) * [[1808]]: [[Franz Ferdinand Greiner]], germana [[termometro]]faristo (m. [[1855]]) * [[1814]]: [[Lorenzo Snow]], usona religiulo (m. [[1901]]) * [[1843]]: [[Knut Ekwall]], sveda pentristo kaj [[gravurado|gravuristo]] (m. [[1912]]) * [[1851]]: [[Carl Domanig]], aŭstra verkistoj kaj [[numismatiko|numismatikisto]] (m. [[1913]]) * [[1860]]: [[Frederik van Eeden]], nederlanda psikiatro kaj verkisto (m. [[1932]]) * [[1863]]: [[Henry Van de Velde]], belga artisto, dezajnisto, fasonisto kaj arkitekto (m. [[1957]]) * [[1876]]: [[Tomáš Baťa]], ĉeĥa [[entreprenisto]], [[ŝuo|ŝu]]-produktanto, fondinto de [[konzerno]] [[Bata (konzerno)|Bata]] (m. [[1932]]) * [[1880]]: [[Otto Weininger]], aŭstra filozofo (m. [[1903]]) * [[1881]]: [[Alcide De Gasperi]], unua [[ĉefministro de la Itala Respubliko]] (m. [[1954]]) * [[1886]]: [[Stefan Aleksander Okrzeja]], pola revoluciulo el partio [[Pola Partio Socialista|PPS]] (m. [[1905]]) * [[1886]]: [[Władysław Tatarkiewicz]], pola filozofo, [[estetiko|estetikisto]], [[etiko|etikisto]] kaj historiisto pri [[arto]] (m. [[1980]]) * [[1896]]: [[Józef Czapski]], pola pentristo kaj verkisto (m. [[1993]]) * [[1901]]: [[Rudi Paret]], germana filologo (m. [[1983]]) * [[1903]]: [[Lajos Daróczi]], rumania hungara ĵurnalisto (gazeto "[[Fáklya]]", m. [[1970]]) * [[1903]]: [[Peter Huchel]], germana poeto (m. [[1981]]) * [[1906]]: [[Ferenc Szemlér]], hungara advokato, ĵurnalisto, poeto kaj tradukisto (m. [[1978]]) * [[1908]]: [[Ferenc Boros]], hungara tradukisto, verkisto (m. [[1963]]) * [[1909]]: [[Júlia Ferenczy]], rumania hungara pentristino (m. [[1999]]) * [[1910]]: [[Zoltán Andrásy]], rumania hungara pentristo, grafikisto (m. [[2006]]) * [[1912]]: [[Sándor Haáz (patro)|Sándor Haáz]], rumania hungara grafikisto, koreografo, etnografo (m. [[2007]]) * [[1914]]: [[László Weith]], hungara pentristo (m. [[1973]]) * [[1918]]: [[Olesj Honĉar]], ukraina verkisto kaj politika aktivulo (m. [[1995]]) * [[1918]]: [[Miklós Hubay]], hungara verkisto kaj tradukisto (m. [[2011]]) * [[1920]]: [[Ivan Demjanjuk]], ukraina [[militkrimo|militkrimulo]] (m. [[2012]]) * [[1924]]: [[Roza Ŝanina]], soveta [[kaŝpafisto|kaŝpafistino]] (m. [[1945]]) * [[1924]]: [[Marlon Brando]], usona aktoro (m. [[2004]]) * [[1925]]: [[Anthony Wedgwood Benn]], brita politikisto (m. [[2014]]) * [[1927]]: [[Vasile Albu]], rumana kemiisto kaj inĝeniero, [[esperantisto]], [[IKUE]]-aktivulo en diocezo [[Speyer]] (Germanio) (m. [[1995]]) * [[1929]]: [[Tibor Lázár]], rumania hungara inĝeniero pri [[mekaniko]] * [[1929]]: [[Gordon Moore]], usona entreprenisto (m. [[2023]]) * [[1930]]: [[Helmut Kohl]], germana [[kristandemokratoj|politikisto]], [[kanceliero de Germanio|kanceliero]] de [[FRG]] (m. [[2017]]) * [[1934]]: [[Jane Goodall]], angla primatologino (m. [[2025]]) * [[1935]]: [[Endre Czeizel]], hungara kuracisto kaj [[genetiko|genetikisto]] * [[1944]]: [[Árpád Farkas (poeto)|Árpád Farkas]], rumania hungara poeto, redaktoro, publicisto kaj tradukisto * [[1944]]: [[István Zsehránszky]], rumania hungara ĵurnalisto, redaktoro * [[1945]]: [[István Sass]], rumania hungara matematikisto, astronomo * [[1946]]: [[Marisa Paredes]], hispana aktorino (m. [[2024]]) * [[1946]]: [[Hanna Suchocka]], unua ĉefministrino de Pollando * [[1948]]: [[Carlos Salinas de Gortari]], prezidento de Meksiko 1988-1994 * [[1953]]: [[Pieter Aspe]], flandra verkisto (m. [[2021]]) * [[1956]]: [[Miguel Bosé]], hispana kantisto, komponisto, aktoro kaj reĝisoro * [[1958]]: [[Tibor Balázs]], hungara poeto, verkisto, literaturhistoriisto, tradukisto kaj libroeldonisto * [[1961]]: [[Angelo d'Arrigo]], itala aviadisto kaj ornitologo (m. [[2006]]) * [[1961]]: [[Eddie Murphy]], usona aktoro kaj ŝercisto * [[1964]]: [[Nigel Farage]], brita politikisto [[eŭroposkeptikismo|eŭroskeptika]] * [[1969]]: [[Clotilde Courau]], franca teatra komediistino kaj kina aktorino, itala princino * [[1980]]: [[Dewi Sandra]], indonezia aktorino, prezentistino kaj kantistino * [[1982]]: [[Cobie Smulders]], kanada aktorino kaj [[manekeno]] * [[1985]]: [[Orsolya Jakab]], rumania hungara [[Teatro Tomcsa Sándor|aktorino]] * [[1985]]: [[Leona Lewis]], angla popmuzika kantistino, komponistino kaj tekstistino de [[furorkanto]] * [[1997]]: [[Gabriel Jesus]] aŭ je plena nomo ''Gabriel Fernando de Jesus'', brazila futbalisto == Mortoj == * [[1203]]: [[Arturo la 1-a (Bretonio)|Arturo la 1-a]], duko de Bretonio (n. [[1187]]) * [[1287]]: [[Honorio la 4-a]], papo, kiu apogis instruadon de orientaj lingvoj por kristanigi [[Proksima Oriento|Proksiman Orienton]] (n. [[1210]]) * [[1473]]: [[Aleksandro Sforza]], itala [[kondotiero]] kaj la unua princo de [[Pesaro]] (n. [[1409]]) * [[1549]]: [[Matsudaira Hirotada]], japana [[daimio]] (n. [[1526]]) * [[1582]]: [[Takeda Katsuyori]], japana [[samurajo]] (n. [[1546]]) * [[1680]]: [[Ŝivaĝi]], fondinto de [[Maratha Imperio]] (n. [[1627]]) * [[1682]]: [[Bartolomé Esteban Murillo]], hispana pentristo (n. [[1617]]) * [[1761]]: [[Christian Ferdinand Abel]], germana [[basviolono|basviolonisto]] kaj [[gambovjolo|gambovjola]] virtuozo (n. [[1682]]) * [[1762]]: [[Thomas Frye]], anglo-irlanda pentristo kaj inventisto (n. ĉirkaŭ [[1710]]) * [[1790]]: [[Ephraim Moses Kuh]], germana verkisto kaj komercisto (n. [[1731]]) * [[1822]]: [[Friedrich Justin Bertuch]], germana eldonisto kaj tradukisto, en kies domo estas [[urbomuzeo de Vajmaro]] (n. [[1747]]) * [[1825]]: [[Otto von Loeben]], germana verkisto kaj juristo (n. [[1786]]) * [[1826]]: [[Reginald Heber]], angla pastro kaj verkisto, [[anglikanismo|anglikana]] episkopo de [[Kolkato]] (n. [[1783]]) * [[1827]]: [[Ernst Chladni]], germana fizikisto, geologo, muzikisto, patro de [[akustiko]] (n. [[1758]]) * [[1830]]: [[François Barthélemy]], franca ministro kaj diplomato (n. [[1747]]) * [[1849]]: [[Juliusz Słowacki]], pola dramisto kaj mistikulo [[armenoj|armendevena]](n. [[1809]]) * [[1862]]: [[James Clark Ross]], brita [[vojaĝisto]] kaj esploristo de [[Antarkto]] (n. [[1800]]) * [[1868]]: [[Franz Berwald]], sveda komponisto kaj violonisto (n. [[1796]]) * [[1882]]: [[Jesse James]], usona [[eksterleĝulo]] de la [[sovaĝa okcidento]] (n. [[1847]]) * [[1893]]: [[Karl Werder]], germana filozofo kaj verkisto (n. [[1806]]) * [[1897]]: [[Johannes Brahms]], germana komponisto, pianisto kaj dirigento (n. [[1833]]) * [[1915]]: [[Jizchok Leib Perez]], pola, hebrea kaj juda verkisto, advokato, socia aganto, kunkreinto de la [[juda literaturo]] en la [[jida lingvo]] (n. [[1852]]) * [[1916]]: [[Ferenc Veress (fotografisto)|Ferenc Veress]], hungara fotografisto kaj fakverkisto (n. [[1832]]) * [[1922]]: [[István Berkeszi]], hungara historiisto kaj instruisto (m. [[1853]]) * [[1929]]: [[József Geml]], hungara, rumania hungara memuaristo, lokhistoriisto, urbestro de [[Temeŝvaro]] (n. [[1858]]) * [[1932]]: [[Wilhelm Ostwald]], [[germanaj baltoj|germana balto]], Nobelpremiita kemiisto (n. [[1853]]) * [[1940]]: [[Peter Wust]], germana filozofo (n. [[1884]]) * [[1941]]: [[Pál Teleki]], hungara [[geografio|geografo]], ĉefministro de Hungario (n. [[1879]]) * [[1945]]: [[Ernő Grünbaum]], rumania hungara pentristo (n. [[1908]]) * [[1945]]: [[Emma Ritoók]], hungara verkistino, tradukistino (n. [[1868]]) * [[1950]]: [[Kurt Weill]], germana komponisto (n. [[1900]]) * [[1954]]: [[Aristides de Sousa Mendes]], portugala diplomato, justulo inter la popoloj (n. [[1885]]) * [[1986]]: [[Sajid Mohammad Kazem Ŝariatmadari]], irana [[ajatolo]] (n. [[1905]]) * [[1990]]: [[Sarah Vaughn]], usona ĵaza kantistino kaj pianistino (n. [[1924]]) * [[1991]]: [[Graham Greene (verkisto)|Graham Greene]], brita verkisto (n. [[1904]]) * [[1994]]: [[Jérôme Lejeune]], franca kuracisto, [[genetikisto]], [[servisto de Dio]], malkovrinto de [[Down-sindromo]] (n. [[1926]]) * [[1995]]: [[Ferenc Szász (1903)|Ferenc Szász]], rumania hungara agronomo, fakverkisto (n. [[1903]]) * [[1995]]: [[Marion Tinsley]], usona matematikisto kaj [[damludo|damludisto]] (n. [[1927]]) * [[1998]]: [[Mary Cartwright]], angla matematikistino, [[Girton College (Kembriĝo)|kolegia]] direktorino en [[Kembriĝo (Anglio)|Kembriĝo]], membrino de la [[Reĝa Societo de Londono]] (n. [[1900]]) * [[2000]]: [[Terence McKenna]], usona verkisto, filozofo, etnobotanikisto, lingvisto, mistikulo, esploristo de [[ŝamanismo]] kaj [[psikedelaĵo]]j (n. [[1946]]) * [[2006]]: [[Suitbert H. Siedl]], aŭstra bibliisto, profesoro, [[karmelanoj|karmelano]], [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|denaska]] [[esperantisto]], fondinto de la [[Familia Sancti Hieronymi]], kontribuinta al "Biblia Revuo" (n. [[1923]]) * [[2007]]: [[László Incze]], rumania hungara lokhistoriisto, muzeologo (n. [[1928]]) * [[2013]]: [[Mariví Bilbao]], hispana aktorino (n. [[1930]]) * [[2016]]: [[Joe Medicine Crow]], usona-[[indianoj|indiana]] [[antropologo]] kaj historiisto (n. [[1913]]) * [[2016]]: [[Jules Schelvis]], nederlanda judo, spertulo pri germana [[persekuto de judoj]] (n. [[1921]]) * [[2024]]: [[Vitus Huonder]], svisa teologo kaj episkopo (n. [[1942]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia kalendaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** [[Siksto la 1-a]], papo * [[Gvineo]] – datreveno de la Dua Respubliko == Tagoj de [[semajno]] == La '''3-a de aprilo''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]. {{Projektoj}} [[Kategorio:3-a de aprilo| ]] [[Kategorio:Aprilo|0]] [[Kategorio:3-a tago de la monato|#04]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0403]] 5r8qesn8d6s4ugbyv7can8rrapl6akm 9363595 9363594 2026-04-30T05:53:50Z ThomasPusch 1869 /* Eventoj */ 9363595 wikitext text/x-wiki {{KalendaroAprilo}} {{aprilo}} La '''3-a de aprilo''' estas la 93-a tago de la jaro (la 94-a en superjaroj) laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 272 tagoj restas. Je la 3-a de aprilo okazis, interalie: == Eventoj == * [[801]]: Reĝo [[Ludoviko la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Ludoviko la Pia]] konkeris [[Barcelono]]n de [[maŭroj]] post plurmonata [[sieĝo]] * [[1043]]: [[Eduardo la Konfesanto]] kroniĝis kiel [[listo de britaj reĝoj|reĝo de Anglio]] * [[1243]]: [[Piastoj]]: princo de [[Pomerio]] Barnim la 1-a urbigis [[Szczecin]] laŭ [[magdeburga juro]] * [[1254]]: En [[Buda]] estis subskribita pactraktato inter reĝo de Hungario [[Béla la 4-a (Hungario)|Béla la 4-a]] kaj reĝo de Ĉeĥio [[Přemysl Otakar la 2-a]] * [[1347]]: Dekreto de la reĝo de [[Ĉeĥio]] [[Karolo la 4-a (Sankta Romia Imperio)|Krolo la 4-a]] pri konstruo de la [[Nova Urbo (Prago)|Nova Urbo de Prago]] - la plej granda [[urboplanado]] en [[mezepoko]] * [[1440]]: [[Tolkmicko]] aliĝis al [[Prusa Konfederacio]], kontraŭstaranta al la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] * [[1471]]: Kvar [[filo]]j de mortinta en [[1454]] princo Boleslao la 4-a disdividis [[Mazovio]]n al kvartaloj * [[1493]]: [[Kristoforo Kolumbo]] alvenis en triumfa marŝo al reĝa kortego en [[Barcelono]], por raporti al gereĝoj [[Fernando la 2-a (Aragono)|Fernando la 2-a]] kaj [[Isabel la 1-a (Kastilio)|Isabel la 1-a]] pri sia unua [[ekspedicio]] al [[Nova Mondo]] * [[1507]]: [[Marteno Lutero]] [[ordino|ordiniĝis]] * [[1656]]: [[Sveda diluvo]]: pro eksplodo de [[bombo]] postlasita de retiriĝantaj [[svedoj]] en la reĝa [[kastelo]] de [[Sandomierz]] pereis ĉ. 500 personoj * [[1702]]: [[Granda Nordia Milito]]: [[litovoj|litova]] armeo entreprenis sensukcesan provon rekonkeri [[Vilno]]n, aneksitan de [[svedoj]] * [[1764]]: [[Jozefo la 2-a]] kroniĝis kiel [[Listo de Imperiestroj de la Sankta Romia Imperio|romgermana reĝo]] * [[1800]]: En preĝejo en [[Norrköping]] [[Gustavo la 4-a Adolfo (Svedio)|Gustavo la 4-a Adolfo]] kroniĝis kiel reĝo de Svedio * [[1802]]: [[Pollando]]: [[Izabella Poniatowska|Izabela Branicka]] vendis [[Bjalistoko]]n al prusaj regopovoj kontraŭ 270 mil [[talero]]jn * [[1810]]: [[Frederiko Aŭgusto la 1-a (Saksio)|Frederiko Aŭgusto la 1-a]] dekretis pri estigo de Likvida [[Juĝejo]] en [[Varsovia Duklando]] * [[1814]]: [[Konservisma Senato]] voĉdonis pri faligo de [[Napoleono Bonaparte]] * [[1833]]: En [[Frankfurto ĉe Majno]] oni fiaskigis provon [[revolucio|revoluciigi]] [[Germana Federacio|Germanan Federacion]] * [[1860]]: Ekfunkciis [[Poneo-Ekspreso]], la usona transkontinenta poŝtservo, de [[Misurio]] ĝis [[Sakramento (Kalifornio)|Sakramento]] en [[Kalifornio]], kiu fariĝis la plej rekta rimedo por longdistanca [[komunikado]] antaŭ [[telegrafio]] * [[1865]]: [[Ĉefurbo]] de [[Konfederaciitaj Ŝtatoj de Usono]] estis translokigita de [[Richmond (Virginio)|Richmond]], transprenita de malamikoj, al Danville ([[Virginio]]) * [[1867]]: Malkovro de la [[kometo Tempel 1]] * [[1872]]: Kanada astronomo [[James Craig Watson]] malkovris asteroidon [[119 Alteo|Alteo]] * [[1881]]: En forta [[tertremo]] sur greka insulo [[Ĥio (insulo)|Ĥio]] pereis sur ĝi kaj proksima turka marbordo 7866 personojn * [[1882]]: En Misurio [[eksterleĝulo]] [[Jesse James]] estis mortpafita dedorse de ano de lia propra bando * [[1888]]: Unua [[Prostituo|prostituino]] estis mortigita en serio de 11 neklarigitaj murdoj de virinoj, kiuj okazis en malriĉa distrikto en [[East End de Londono]] * [[1895]]: Komenciĝis proceso pri misfamigo de la irlanda verkisto [[Oscar Wilde]], kiu alkondukis al lia aresto, proceso kaj malliberigo sub la riproĉo de granda maldeco * [[1886]]: Aŭstra astronomo [[Johann Palisa]] malkovris asteroidon [[256 Valpurgo|Valpurgo]] * [[1897]]: Societo [[Viena secesio]] fondiĝis * [[1898]]: [[Klondike]]: 88 orserĉistoj pereis sub lavango dum la [[Alaska orimpetego]] * [[1901]]: En [[dispartigoj de Pollando-Litovio|dispartigita Pollando]] aperis scienca revuo "Chemik Polski" (Pola [[Kemiisto]]) * [[1905]]: Futbalklubo [[Club Atlético Boca Juniors]] fondiĝis en [[Bonaero]] (Argentino) * [[1915]]: [[Unua mondmilito]]: [[Orienta Fronto (Unua mondmilito)|Orienta Fronto]]: ĉeĥa 28-a infanteria [[regimento]] de [[Aŭstria-hungara armeo]] frakasiĝis en [[Galicio]] * [[1918]]: [[Ferdinand Foch]] iĝis ĉefkomandanto de la armeoj de [[Entento]] * [[1919]]: [[Aŭstrio|Aŭstra]] parlamento akceptis [[konstitucio]]n pri falo de la [[dinastio]] de [[Habsburgoj]] kaj konfisko de iliaj riĉaĵoj * [[1922]]: Pro malsano de [[Lenin]], [[Josif Stalin]] iĝis [[Ĝenerala Sekretario]] de la [[Centra Komitato de Komunista Partio de Sovetunio]] — la reganto de [[Sovetunio]] dum pli ol 30 jaroj * [[1929]]: La plej granda [[inundo]] en historio de [[Tasmanio]] komenciĝis * [[1933]]: Brita ekspedicio kiel unua flugis per [[aviadilo]] super [[Ĉomolungmo]] * [[1933]]: [[Granda Depresio]]: dutaga ĝenerala [[striko]] de [[teksado|teksistoj]] en [[Lodzo]] kaj ties distrikto finiĝis * [[1936]]: Bruno Hauptmann, kondamnita pro la [[kidnapo]] kaj [[murdo]] de la dujara [[Charles Lindbergh|Charles Lindbergh la 3-a]], estis ekzekutita sur [[elektra seĝo]] — ĝis nun ekzistas duboj pri lia kulpo * [[1939]]: Komandantaro de germanaj [[armitaj fortoj]] prezentis al [[Hitler]] projekton de direktivo pri batalpreteco de la armeo kun eventuala [[invado en Pollandon|atako al Pollando]] - la dokumento estis subskribita la 11-an de aprilo * [[1940]]: [[Dua mondmilito]]: okupata Pollando: [[Ordnungspolizei|Germana polico]] arestis en [[distrikto Ostrovo]] ĉ. 400 polojn, venĝe pro flamigo de kelkaj [[incendio]]j fare de nekonatoj; en [[Krakovo]] finiĝis tritaga konspira kongreso de la [[Organizaĵo de Ukrainaj Naciistoj]], kunvokita de [[banderanoj]], kiu dissplitiĝis al du kontraŭaj [[frakcio]]j; [[Masakro de Katin]]: komenciĝis ekzekutado de pli ol 4000 polaj [[militkaptito|militkaptitaj]] [[oficiro]]j el internigejoj en [[Kozelsk]], de kie foriris la unua transporto — ĝis duono de majo per pafo al kapo oni [[murdo|murdis]] ilin en [[Katin]] enterigante en 8 amasaj tomboj (nur aprile 1990 regopovoj de [[Sovetunio]] konfesis [[komunista krimo|la krimon]]); [[Rond Bosson]] ([[Morges]], [[Svislando]]): [[Ignacy Jan Paderewski|I. Paderewski]] laŭ privata vojo sendis al [[okupado|okupata]] Pollando memorialon al [[Vatikano]] pri kruelaĵoj de sovetoj kaj germanoj; unua grupo de germanaj ŝipoj por partopreni operacon "[[Weserübung]]" elnavigis de [[Hamburgo]] direkte al [[Narvik]], [[Trondheim]] kaj [[Stavanger]] * [[1941]]: [[Gestapo]] malpermesis en [[Provinco Vartlando]] kolportadon de gazeto el [[Olsztyn]]; [[Radoma geto]] establiĝis - funkcianta ĝis somero 1944, pro malsanoj, malsato kaj perforto mortis en ĝi kelkaj miloj de personoj (preskaŭ 30 mil judojn, loĝantaj en la geto germanoj murdis en [[Treblinka (koncentrejo)|koncentrejo Treblinka]]); [[Mediteraneo]]: germanaj aviadiloj de 10-a Aviada Korpuso atakis la 2-an ĝis la 3-a de aprilo [[konvojo]]jn AS-23 kaj AFN-23 sinkigante 3 [[ŝipo]]jn; ĉefministro de Hungario [[Pál Teleki]] [[sinmortigo|sinmortiĝis]] ne volante cedi antaŭ postulo de Germanio pri tralaso de [[Wehrmacht]] antaŭ [[invado de Jugoslavio]] - nova ĉefministro iĝis [[László Bárdossy]]; pola generalo [[Władysław Sikorski]] parolis en [[Kanado]] kun ties ĉefministro; laŭ soveta-hungara interkompreno oni renovigis fervojan trafikon inter [[Lvovo]] kaj [[Budapeŝto]]; [[Nord-Afrika kampanjo]]: generalo [[Archibald Wavell]] decidis evakui trupojn de [[Bengazo]] por defendi [[Tobruk]] - sekvan tagon la urbo estis okupita de germanoj * [[1942]]: [[Pola Armeo en Sovetunio]] finis unuan etapon de sia evakuo — [[Sovetunio]]n forlasis 1603 [[oficiro]]j, 24 427 suboficiroj kun [[soldato]]j, 1159 volontulinoj kaj 1880 junuloj, krome kun la armeo 10 789 civiluloj evakuiĝis; [[Operaco Reinhardt]]: germana polico forveturigis de [[Munkeno]] al [[Lublinio]] 776 [[judoj]]n; en [[Glasgow]] aperis pola dusemajnrevuo en la angla lingvo "The Voice of Poland" (daŭrigo de la ĝisnuna en la pola lingvo); en [[Teherano]] fondiĝis Delegitaro de Ministerio de Laboro kaj Socia Protekto ĉe la [[pola ekzila registaro]], kies celo estis helpo interalie al polaj [[rifuĝinto]]j el [[Sovetunio]], kiuj evakuiĝis kune kun la [[Pola Armeo en Sovetunio]]; Filipina Fronto: japana 14-a Armeo ekatakis al usonaj-filipinaj trupoj defendantaj sin en la duoninsulo Bataan (parto de [[Luzono]]) * [[1943]]: Germana polico [[pafekzekutado|pafekzekutis]] en [[koncentrejo]] Płaszów (nun ene de [[Krakovo]]) pli ol 200 personojn; [[Pola Rezistomovado]]: taĉmento de [[Kamparanaj Batalionoj]] el areo [[Przemyśl]] kun fervojaj laboristoj en [[stacidomo]] Żurawica forprenis de [[vagono]] 6 [[fusilo]]jn, 8 [[mitralo]]jn kaj multe da [[municio]]; [[distrikto Hrubieszowski]]: [[bataliono]] de "Ryś" en Prehoryłe frakasis bandon de [[Ukraina Ribela Armeo]], kiu rabis polojn, ekbruligante parton de la vilaĝo loĝatan de [[ukrainoj]] - la rabaĵojn redonis al poloj; [[Sovetunio]]: 100 flankatakaj [[partizano|partizanaj]] grupoj sur la [[fervojlinio]] [[Brjansko]]-[[Roslavl]] damaĝis [[relo]]jn en 100 lokoj, elreliginte 4 [[trajno]]jn kaj detruis [[viadukto]]n super [[Desna (rivero)|Desna]], sekvis 2-taga trafikpaŭzo; [[brita aerarmeo]] nokte atakis [[Essen]] - seriozaj damaĝoj en [[Friedrich Krupp AG]] * [[1944]]: [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: trupoj de sovetia 1-a Ukraina Fronto ekregis [[Ĥotin]] kaj Łopatyn, kaj de la 2-a Ukraina Fronto atingis nordon de la urbo [[Iași]]; [[Pola Rezistomovado]]: [[partizano|partizana]] taĉmento inter Płochocin kaj [[Błonie]] devojigis germanan [[trajno]]n kun libertempantaj soldatoj; taĉmento de KB malarmigis apud [[Pionki]] 3 soldatojn de [[Wehrmacht]], en tio oficiron; [[Usono]] retirigis rajton al militara helpo por [[Turkio]]; unua aeratako de [[Budapeŝto]] - britaj kaj usonaj aviadiloj bombis stacion en [[Ferencváros (distrikto)|Ferencváros]] kaj aviadilfabrikon apud [[Danubo]] * [[1945]]: Usona 8-a Aviada Armeo atakis [[Kilo (urbo)|Kilon]] per 2 200 tunoj da bomboj; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: en [[Slovakio]] trupoj de 2-a Ukraina Fronto (40-a Armeo) ekregis [[Kremnica]]; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: en [[Badenio]] francaj trupoj de 1-a Armeo okupis [[Karlsruhe]] kaj [[Pforzheim]], en [[Malsupra Bavario]] trupoj de 7-a Armeo konkeris [[Aschaffenburg]] kaj komencis batalon pri [[Würzburg]], en norda [[Vestfalio]] 8-a Armeo konkeris [[Münster]]; [[Filipinoj]]: infanteria regimento de usona 40-a Infanteria Divizio grundiĝis en Masbate, jam liberigitan de filipinaj partizanoj; al [[Košice]] alvenis prezidento de Ĉeĥoslovaka Respubliko [[Edvard Beneš]], ĉefministro Jan Šrámek kaj ceteraj membroj de [[Ĉeĥoslovaka ekzila registaro]]; en [[Varsovio]] okazis granda [[manifestacio]] okaze de la reveno de [[Dancigo]] (ekde nun Gdansko) kune kun la [[marbordo]] al Pollando * [[1946]]: Unuaj polaj [[militŝipo]]j alnavigis al milita [[haveno]] en [[Świnoujście]]; oficiro de [[Japana Imperia Armeo]] Masaharu Homma estis ekzekutita pro [[militkrimo]]j rilate al la [[marŝo de morto]] de filipinaj kaj usonaj [[militkaptito]]j al duoninsulo Bataan (okcidenta parto de la insulo [[Luzono]]) - 8 mil personoj mortfalis * [[1948]]: Prezidento [[Harry S. Truman]] subskribis [[leĝo (juro)|leĝon]] pri la [[Plano Marshall]] — la programo de ekonomia helpo al postmilita [[Eŭropo]] (sub premo de [[Sovetunio]] reĵetita de [[kunlaborismo|kunlaborismaj]] komunistaj reĝimoj el [[Mezeŭropo]]); sur la insulo [[Jeju-do]] ([[Sud-Koreio]]) komenciĝis komunista ribelo * [[1966]]: [[sovetunio|Sovetia]] [[kosmosondilo]] [[Luna|Luna 10]] kiel unua ĉirkaŭis la [[Luno]]n * [[1968]]: [[Martin Luther King]] predikis ''[[Mi estis ĉe la Montopinto]]'' * [[1971]]: La 16-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Dublino]] * [[1973]]: Usona sciencisto Martin Cooper unuafoje parolis pere de [[poŝtelefono]] * [[1973]]: [[Kosmoesploro]]: lanĉo de soveta [[kosmostacio]] [[Programo Salut|Salut 2]] * [[1974]]: [[Usono]]: dum la plej grava serio de [[tornado]]j iam ajn spertita, estis dum tiu kaj la [[4-a de aprilo|sekva tago]] nombritaj entute 148 [[tornado]]j en 13 [[subŝtato]]j - la [[katastrofo]] mortigis 315 homojn kaj kreis damaĝojn de 600 milionoj da usonaj dolaroj * [[1975]]: [[Anatolij Karpov]] ([[Sovetunio]]) estis agnoskita ŝakmondĉampiono de [[FIDE]], post kiam usonano [[Bobby Fischer]] ne venis al finala matĉo * [[1976]]: La 21-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso 1976|Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Hago]] * [[1981]]: [[Milita stato en Pollando]]: Semajnrevuo "[[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]" kun politik-ekonomi-socia ĉefaspekto, redaktita de [[Tadeusz Mazowiecki]], aperis en eldonkvanto de 500 mil ekzempleroj — ĝis enkonduko de la [[militstato]] oni eldonis 37 numerojn, la revuo reaperis en [[1989]]; en [[Krakovo]] ekis unua tutlanda kunveno de la [[Sendependa Asocio de Studentoj]]; en landlima [[Bresto (Belorusio)|Bresto]] pola generalo [[Wojciech Jaruzelski|Jaruzelski]] renkontiĝis kun sovetaj gvidantoj; [[San-Francisko]]: unua portebla [[persona komputilo]] [[Osborne 1]] enmerkatiĝis * [[1982]]: [[Pola Popola Respubliko]]: batita en enketa arestejo Mieczysław Rokitowski mortis - arestita en [[Przemyśl]] kun riproĉo pri disvastigo de [[samizdato]]j * [[1984]]: [[Lansana Conté]] iĝis prezidento de Gvineo; [[Kosmodromo Bajkonur]]: lanĉo de soveta misio, kadre de la [[programo Salut]], kun unua [[kosmonaŭto]] el [[Barato]] Rakeŝ Ŝarma * [[1990]]: [[Belgio]]: Reĝo [[Baldueno la 1-a (Belgio)|Baldueno la 1-a]] estis deklarita nekapabla regi dum 36 horoj (pro lia rifuzo subskribi leĝon pri [[aborto|abortigo]]); [[Postkomunismo]]: [[Petar Mladenov]] iĝis prezidento de Bulgario; Bulgara Komunisma Partio estis renomita al la [[Bulgara Socialisma Partio]]; super la [[urbodomo]] de [[Lvivo]] oficiale estis hisita la [[flago de Ukrainio]] * [[1992]]: [[Ramiz Alia]] demisiis kiel prezidento de Albanio * [[1995]]: [[Federacia Sekureca Servo de la Rusia Federacio]] estis fondita * [[1996]]: Oni arestis usonan teroriston [[Theodore Kaczynski]] * [[2000]]: [[Litovio]]: liberalulo [[Rolandas Paksas]] estis elektita [[urbestro]] de [[Vilno]] por la dua fojo; [[Usono]]: [[Microsoft]] malobservis kontraŭ[[monopolo|monopolan]] leĝon, ligante [[TTT-legilo]]n [[Internet Explorer]] kun [[operaciumo]] [[Vindozo]] * [[2004]]: En [[Britio]] mortis lasta [[veterano]] de la [[krimea milito]]; [[Invado de Irako 2003|Invado de Irako]]: batalo de City Hall (urbodomo en [[Karbalo]]) komenciĝis * [[2005]]: [[Vatikano]]: en [[Baziliko Sankta Petro de Romo]] oni publike montris la korpon de papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] * [[2007]]: [[Francio]]: [[elektra motortrajno]] V150 starigis rekordon de [[rapido]] por [[Fervojo|fervojaj]] [[trajno]]j - 574,8&nbsp;km/h * [[2008]]: [[Internacia Pun-Tribunalo por Eksa Jugoslavio]] en [[Hago]] pro manko de pruvoj senkulpigis eksan ĉefministron de [[Kosovo]] Ramush Haradinaj, kiu estis arestita en [[2005]] pro krimoj faritaj dum la kosova sendependeca batalo (1998) * [[2009]]: [[Naĝib Razak]] iĝis ĉefministro de Malajzio; en [[Pollando]] oni malpermesis vendi [[likvo|likvajn]] [[termometro]]jn kun [[hidrargo]] * [[2011]]: [[Pakistano]]: ne malpli ol 50 personoj pereis kaj 120 vundiĝis en duobla bomba [[atenco]] de [[sinmortigo|sinmortigintoj]] en la urbo [[Dera Gazi Ĥano]] * [[2016]]: Germana [[taggazeto]] „[[Süddeutsche Zeitung]]” malkaŝis aferon Panama Papers, pri [[konfidenceco|konfidencaj]] dokumentoj rilate al [[impostparadizo]]j * [[2017]]: [[Terorisma atako en la metroo de Sankt-Peterburgo (2017)|Terorisma atako en la metroo de Sankt-Peterburgo]] kun 16 mortigitoj, en tio 2 fremdlandanoj, kaj 47 vunditoj - sekvis tritaga nacia funebro * [[2022]]: 39-a tago de la [[invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: pasinttageestis paffaligitaj 4 ĉasaviadiloj, 4 [[krozmisilo]]j; en [[Donbaso]] rebatitaj 6 atakoj; apud [[Kievo]] trovitaj korpoj de forkaptita vilaĝestrino kun la familio, en [[Buĉa]] [[ukrainoj|ukrainaj]] soldatoj malkovris en [[masakro de Buĉa|amasaj tomboj]] 280 civilulojn, ofte kun spuroj de torturoj kaj seksperfortoj, kaj pafmortigo kun [[ŝnuro|ŝnuritaj]] manoj; rusaj raketoj falis al [[haveno]] en [[Mikolajivo]], pli frue al magazenoj kun brulaĵo en [[Odeso]]; rusaj soldatoj retiriĝis de [[Sumio]]; [[Eŭropa Unio]] kondamnis [[militkrimo]]jn kun kruelaĵoj faritajn de [[rusia armeo]]; [[UN]]-sekretario [[António Guterres]] deklaris "profundan ŝokiĝon" pro la viditaj fotoj; [[Baltaj Landoj]] sukcesas vivi sen [[gaso]] el [[Rusio]]; [[rusoj]] malliberigas 11 ukrainajn urbestrojn * [[2023]]: 404-a tago de la rusa [[agreso]]: Pli ol 50 rusaj atakoj kontraŭ celoj en Ukrainio, bataloj en la centro de [[Baĥmut]] kaj mortigoj de civiluloj en [[Kostjantinivka]]; laŭ ukraina flanko Rusio perdis pli ol 175 mil soldatojn; rusaj paraŝutistaj unuoj ricevis pezajn [[flamĵetilo]]jn; en landoj de [[EU]] estis frostigitaj [[aktivo]]j de [[Moskva Kremlo|porkremlaj]] oligarĥoj (pli ol 23 mld da eŭroj); [[Norvegio]] kaj [[Danio]] transdonos al Ukrainio 8 mil artileriajn [[pafaĵo]]jn; [[Aŭstralio|Aŭstralia]] sistemo de telestirado trafos al Ukrainio (por tankoj kaj kirasitaj veturiloj); Rusio haltis sian kotizon por la [[Organizaĵo pri Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo|OSKE]] por 2023 kaj postulas redonon el 2022; [[Unesko]]: dum unu jaro de la milito objektoj de [[kultura heredaĵo]] estis damaĝitaj je ĉ. 2,6 mld da dolaroj; [[Nederlando]] decidis apogon de Ukrainio per 274 mln da eŭroj el destinita 2,5 mld == Naskiĝoj == * [[1369]]: [[Henriko la 4-a (Anglio)|Henriko la 4-a]], reĝo de Anglio (m. [[1423]]) * [[1395]]: [[Georgo de Trebizondo]], bizanca [[humanismo|humanisto]], filozofo, teologo, filologo (m. [[1486]]) * [[1508]]: [[Jean Dorat]], franca klasika filologo, poeto, erudiciulo, helenisto kaj humanisto (m. [[1588]]) * [[1581]]: [[Johannes Rudbeckius]], sveda episkopo, profesoro pri matematiko kaj teologio en [[Universitato de Upsalo|Upsalo]] (m. [[1646]]) * [[1593]]: [[George Herbert]], angla [[metafizikaj poetoj|poeto]], enestanta en ''[[Angla Antologio]]'' (m. [[1633]]) * [[1639]]: [[Alessandro Stradella]], itala komponisto, violonisto kaj kantisto (m. [[1682]]) * [[1660]]: [[Daniel Defoe]], angla verkisto fama pro la romano ''[[Robinson Crusoe|Robinsono Kruso]]'', ankaŭ esperantigita (m. [[1791]]) * [[1682]]: [[Valentin Rathgeber]], germana benediktano kaj komponisto (m. [[1750]]) * [[1757]]: [[Ferenc Verseghy]], hungara poeto, lingvisto, komponisto (m. [[1822]]) * [[1770]]: [[Teodoros Kolokotronis]], greka generalo, estro de la [[Greka milito de sendependiĝo]] (m. [[1843]]) * [[1778]]: [[Carl Ludwig Engel]], germana arkitekto (m. [[1840]]) * [[1781]]: [[Svaminarajan]], barata [[guruo]], [[viŝnuismo|viŝnuisto]] (m. [[1830]]) * [[1783]]: [[Washington Irving]], usona verkisto kaj [[ambasadoro]] (m. [[1859]]) * [[1798]]: [[Charles Wilkes]], usona ŝipa kapitano, estro de scienca [[Usona Esplorekspedicio]] ĉirkaŭ la mondo, konata de la [[Wilkes-tero]] (m. [[1877]]) * [[1808]]: [[Franz Ferdinand Greiner]], germana [[termometro]]faristo (m. [[1855]]) * [[1814]]: [[Lorenzo Snow]], usona religiulo (m. [[1901]]) * [[1843]]: [[Knut Ekwall]], sveda pentristo kaj [[gravurado|gravuristo]] (m. [[1912]]) * [[1851]]: [[Carl Domanig]], aŭstra verkistoj kaj [[numismatiko|numismatikisto]] (m. [[1913]]) * [[1860]]: [[Frederik van Eeden]], nederlanda psikiatro kaj verkisto (m. [[1932]]) * [[1863]]: [[Henry Van de Velde]], belga artisto, dezajnisto, fasonisto kaj arkitekto (m. [[1957]]) * [[1876]]: [[Tomáš Baťa]], ĉeĥa [[entreprenisto]], [[ŝuo|ŝu]]-produktanto, fondinto de [[konzerno]] [[Bata (konzerno)|Bata]] (m. [[1932]]) * [[1880]]: [[Otto Weininger]], aŭstra filozofo (m. [[1903]]) * [[1881]]: [[Alcide De Gasperi]], unua [[ĉefministro de la Itala Respubliko]] (m. [[1954]]) * [[1886]]: [[Stefan Aleksander Okrzeja]], pola revoluciulo el partio [[Pola Partio Socialista|PPS]] (m. [[1905]]) * [[1886]]: [[Władysław Tatarkiewicz]], pola filozofo, [[estetiko|estetikisto]], [[etiko|etikisto]] kaj historiisto pri [[arto]] (m. [[1980]]) * [[1896]]: [[Józef Czapski]], pola pentristo kaj verkisto (m. [[1993]]) * [[1901]]: [[Rudi Paret]], germana filologo (m. [[1983]]) * [[1903]]: [[Lajos Daróczi]], rumania hungara ĵurnalisto (gazeto "[[Fáklya]]", m. [[1970]]) * [[1903]]: [[Peter Huchel]], germana poeto (m. [[1981]]) * [[1906]]: [[Ferenc Szemlér]], hungara advokato, ĵurnalisto, poeto kaj tradukisto (m. [[1978]]) * [[1908]]: [[Ferenc Boros]], hungara tradukisto, verkisto (m. [[1963]]) * [[1909]]: [[Júlia Ferenczy]], rumania hungara pentristino (m. [[1999]]) * [[1910]]: [[Zoltán Andrásy]], rumania hungara pentristo, grafikisto (m. [[2006]]) * [[1912]]: [[Sándor Haáz (patro)|Sándor Haáz]], rumania hungara grafikisto, koreografo, etnografo (m. [[2007]]) * [[1914]]: [[László Weith]], hungara pentristo (m. [[1973]]) * [[1918]]: [[Olesj Honĉar]], ukraina verkisto kaj politika aktivulo (m. [[1995]]) * [[1918]]: [[Miklós Hubay]], hungara verkisto kaj tradukisto (m. [[2011]]) * [[1920]]: [[Ivan Demjanjuk]], ukraina [[militkrimo|militkrimulo]] (m. [[2012]]) * [[1924]]: [[Roza Ŝanina]], soveta [[kaŝpafisto|kaŝpafistino]] (m. [[1945]]) * [[1924]]: [[Marlon Brando]], usona aktoro (m. [[2004]]) * [[1925]]: [[Anthony Wedgwood Benn]], brita politikisto (m. [[2014]]) * [[1927]]: [[Vasile Albu]], rumana kemiisto kaj inĝeniero, [[esperantisto]], [[IKUE]]-aktivulo en diocezo [[Speyer]] (Germanio) (m. [[1995]]) * [[1929]]: [[Tibor Lázár]], rumania hungara inĝeniero pri [[mekaniko]] * [[1929]]: [[Gordon Moore]], usona entreprenisto (m. [[2023]]) * [[1930]]: [[Helmut Kohl]], germana [[kristandemokratoj|politikisto]], [[kanceliero de Germanio|kanceliero]] de [[FRG]] (m. [[2017]]) * [[1934]]: [[Jane Goodall]], angla primatologino (m. [[2025]]) * [[1935]]: [[Endre Czeizel]], hungara kuracisto kaj [[genetiko|genetikisto]] * [[1944]]: [[Árpád Farkas (poeto)|Árpád Farkas]], rumania hungara poeto, redaktoro, publicisto kaj tradukisto * [[1944]]: [[István Zsehránszky]], rumania hungara ĵurnalisto, redaktoro * [[1945]]: [[István Sass]], rumania hungara matematikisto, astronomo * [[1946]]: [[Marisa Paredes]], hispana aktorino (m. [[2024]]) * [[1946]]: [[Hanna Suchocka]], unua ĉefministrino de Pollando * [[1948]]: [[Carlos Salinas de Gortari]], prezidento de Meksiko 1988-1994 * [[1953]]: [[Pieter Aspe]], flandra verkisto (m. [[2021]]) * [[1956]]: [[Miguel Bosé]], hispana kantisto, komponisto, aktoro kaj reĝisoro * [[1958]]: [[Tibor Balázs]], hungara poeto, verkisto, literaturhistoriisto, tradukisto kaj libroeldonisto * [[1961]]: [[Angelo d'Arrigo]], itala aviadisto kaj ornitologo (m. [[2006]]) * [[1961]]: [[Eddie Murphy]], usona aktoro kaj ŝercisto * [[1964]]: [[Nigel Farage]], brita politikisto [[eŭroposkeptikismo|eŭroskeptika]] * [[1969]]: [[Clotilde Courau]], franca teatra komediistino kaj kina aktorino, itala princino * [[1980]]: [[Dewi Sandra]], indonezia aktorino, prezentistino kaj kantistino * [[1982]]: [[Cobie Smulders]], kanada aktorino kaj [[manekeno]] * [[1985]]: [[Orsolya Jakab]], rumania hungara [[Teatro Tomcsa Sándor|aktorino]] * [[1985]]: [[Leona Lewis]], angla popmuzika kantistino, komponistino kaj tekstistino de [[furorkanto]] * [[1997]]: [[Gabriel Jesus]] aŭ je plena nomo ''Gabriel Fernando de Jesus'', brazila futbalisto == Mortoj == * [[1203]]: [[Arturo la 1-a (Bretonio)|Arturo la 1-a]], duko de Bretonio (n. [[1187]]) * [[1287]]: [[Honorio la 4-a]], papo, kiu apogis instruadon de orientaj lingvoj por kristanigi [[Proksima Oriento|Proksiman Orienton]] (n. [[1210]]) * [[1473]]: [[Aleksandro Sforza]], itala [[kondotiero]] kaj la unua princo de [[Pesaro]] (n. [[1409]]) * [[1549]]: [[Matsudaira Hirotada]], japana [[daimio]] (n. [[1526]]) * [[1582]]: [[Takeda Katsuyori]], japana [[samurajo]] (n. [[1546]]) * [[1680]]: [[Ŝivaĝi]], fondinto de [[Maratha Imperio]] (n. [[1627]]) * [[1682]]: [[Bartolomé Esteban Murillo]], hispana pentristo (n. [[1617]]) * [[1761]]: [[Christian Ferdinand Abel]], germana [[basviolono|basviolonisto]] kaj [[gambovjolo|gambovjola]] virtuozo (n. [[1682]]) * [[1762]]: [[Thomas Frye]], anglo-irlanda pentristo kaj inventisto (n. ĉirkaŭ [[1710]]) * [[1790]]: [[Ephraim Moses Kuh]], germana verkisto kaj komercisto (n. [[1731]]) * [[1822]]: [[Friedrich Justin Bertuch]], germana eldonisto kaj tradukisto, en kies domo estas [[urbomuzeo de Vajmaro]] (n. [[1747]]) * [[1825]]: [[Otto von Loeben]], germana verkisto kaj juristo (n. [[1786]]) * [[1826]]: [[Reginald Heber]], angla pastro kaj verkisto, [[anglikanismo|anglikana]] episkopo de [[Kolkato]] (n. [[1783]]) * [[1827]]: [[Ernst Chladni]], germana fizikisto, geologo, muzikisto, patro de [[akustiko]] (n. [[1758]]) * [[1830]]: [[François Barthélemy]], franca ministro kaj diplomato (n. [[1747]]) * [[1849]]: [[Juliusz Słowacki]], pola dramisto kaj mistikulo [[armenoj|armendevena]](n. [[1809]]) * [[1862]]: [[James Clark Ross]], brita [[vojaĝisto]] kaj esploristo de [[Antarkto]] (n. [[1800]]) * [[1868]]: [[Franz Berwald]], sveda komponisto kaj violonisto (n. [[1796]]) * [[1882]]: [[Jesse James]], usona [[eksterleĝulo]] de la [[sovaĝa okcidento]] (n. [[1847]]) * [[1893]]: [[Karl Werder]], germana filozofo kaj verkisto (n. [[1806]]) * [[1897]]: [[Johannes Brahms]], germana komponisto, pianisto kaj dirigento (n. [[1833]]) * [[1915]]: [[Jizchok Leib Perez]], pola, hebrea kaj juda verkisto, advokato, socia aganto, kunkreinto de la [[juda literaturo]] en la [[jida lingvo]] (n. [[1852]]) * [[1916]]: [[Ferenc Veress (fotografisto)|Ferenc Veress]], hungara fotografisto kaj fakverkisto (n. [[1832]]) * [[1922]]: [[István Berkeszi]], hungara historiisto kaj instruisto (m. [[1853]]) * [[1929]]: [[József Geml]], hungara, rumania hungara memuaristo, lokhistoriisto, urbestro de [[Temeŝvaro]] (n. [[1858]]) * [[1932]]: [[Wilhelm Ostwald]], [[germanaj baltoj|germana balto]], Nobelpremiita kemiisto (n. [[1853]]) * [[1940]]: [[Peter Wust]], germana filozofo (n. [[1884]]) * [[1941]]: [[Pál Teleki]], hungara [[geografio|geografo]], ĉefministro de Hungario (n. [[1879]]) * [[1945]]: [[Ernő Grünbaum]], rumania hungara pentristo (n. [[1908]]) * [[1945]]: [[Emma Ritoók]], hungara verkistino, tradukistino (n. [[1868]]) * [[1950]]: [[Kurt Weill]], germana komponisto (n. [[1900]]) * [[1954]]: [[Aristides de Sousa Mendes]], portugala diplomato, justulo inter la popoloj (n. [[1885]]) * [[1986]]: [[Sajid Mohammad Kazem Ŝariatmadari]], irana [[ajatolo]] (n. [[1905]]) * [[1990]]: [[Sarah Vaughn]], usona ĵaza kantistino kaj pianistino (n. [[1924]]) * [[1991]]: [[Graham Greene (verkisto)|Graham Greene]], brita verkisto (n. [[1904]]) * [[1994]]: [[Jérôme Lejeune]], franca kuracisto, [[genetikisto]], [[servisto de Dio]], malkovrinto de [[Down-sindromo]] (n. [[1926]]) * [[1995]]: [[Ferenc Szász (1903)|Ferenc Szász]], rumania hungara agronomo, fakverkisto (n. [[1903]]) * [[1995]]: [[Marion Tinsley]], usona matematikisto kaj [[damludo|damludisto]] (n. [[1927]]) * [[1998]]: [[Mary Cartwright]], angla matematikistino, [[Girton College (Kembriĝo)|kolegia]] direktorino en [[Kembriĝo (Anglio)|Kembriĝo]], membrino de la [[Reĝa Societo de Londono]] (n. [[1900]]) * [[2000]]: [[Terence McKenna]], usona verkisto, filozofo, etnobotanikisto, lingvisto, mistikulo, esploristo de [[ŝamanismo]] kaj [[psikedelaĵo]]j (n. [[1946]]) * [[2006]]: [[Suitbert H. Siedl]], aŭstra bibliisto, profesoro, [[karmelanoj|karmelano]], [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|denaska]] [[esperantisto]], fondinto de la [[Familia Sancti Hieronymi]], kontribuinta al "Biblia Revuo" (n. [[1923]]) * [[2007]]: [[László Incze]], rumania hungara lokhistoriisto, muzeologo (n. [[1928]]) * [[2013]]: [[Mariví Bilbao]], hispana aktorino (n. [[1930]]) * [[2016]]: [[Joe Medicine Crow]], usona-[[indianoj|indiana]] [[antropologo]] kaj historiisto (n. [[1913]]) * [[2016]]: [[Jules Schelvis]], nederlanda judo, spertulo pri germana [[persekuto de judoj]] (n. [[1921]]) * [[2024]]: [[Vitus Huonder]], svisa teologo kaj episkopo (n. [[1942]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia kalendaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** [[Siksto la 1-a]], papo * [[Gvineo]] – datreveno de la Dua Respubliko == Tagoj de [[semajno]] == La '''3-a de aprilo''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]. {{Projektoj}} [[Kategorio:3-a de aprilo| ]] [[Kategorio:Aprilo|0]] [[Kategorio:3-a tago de la monato|#04]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0403]] g7iqz9l2ndh61mw1ljdlbts5872c22s 9363596 9363595 2026-04-30T05:55:08Z ThomasPusch 1869 9363596 wikitext text/x-wiki {{KalendaroAprilo}} {{aprilo}} La '''3-a de aprilo''' estas la 93-a tago de la jaro (la 94-a en superjaroj) laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 272 tagoj restas. Je la 3-a de aprilo okazis, interalie: == Eventoj == * [[801]]: Reĝo [[Ludoviko la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Ludoviko la Pia]] konkeris [[Barcelono]]n de [[maŭroj]] post plurmonata [[sieĝo]] * [[1043]]: [[Eduardo la Konfesanto]] kroniĝis kiel [[listo de britaj reĝoj|reĝo de Anglio]] * [[1243]]: [[Piastoj]]: princo de [[Pomerio]] Barnim la 1-a urbigis [[Szczecin]] laŭ [[magdeburga juro]] * [[1254]]: En [[Buda]] estis subskribita pactraktato inter reĝo de Hungario [[Béla la 4-a (Hungario)|Béla la 4-a]] kaj reĝo de Ĉeĥio [[Přemysl Otakar la 2-a]] * [[1347]]: Dekreto de la reĝo de [[Ĉeĥio]] [[Karolo la 4-a (Sankta Romia Imperio)|Krolo la 4-a]] pri konstruo de la [[Nova Urbo (Prago)|Nova Urbo de Prago]] - la plej granda [[urboplanado]] en [[mezepoko]] * [[1440]]: [[Tolkmicko]] aliĝis al [[Prusa Konfederacio]], kontraŭstaranta al la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] * [[1471]]: Kvar [[filo]]j de mortinta en [[1454]] princo Boleslao la 4-a disdividis [[Mazovio]]n al kvartaloj * [[1493]]: [[Kristoforo Kolumbo]] alvenis en triumfa marŝo al reĝa kortego en [[Barcelono]], por raporti al gereĝoj [[Fernando la 2-a (Aragono)|Fernando la 2-a]] kaj [[Isabel la 1-a (Kastilio)|Isabel la 1-a]] pri sia unua [[ekspedicio]] al [[Nova Mondo]] * [[1507]]: [[Marteno Lutero]] [[ordino|ordiniĝis]] * [[1656]]: [[Sveda diluvo]]: pro eksplodo de [[bombo]] postlasita de retiriĝantaj [[svedoj]] en la reĝa [[kastelo]] de [[Sandomierz]] pereis ĉ. 500 personoj * [[1702]]: [[Granda Nordia Milito]]: [[litovoj|litova]] armeo entreprenis sensukcesan provon rekonkeri [[Vilno]]n, aneksitan de [[svedoj]] * [[1764]]: [[Jozefo la 2-a]] kroniĝis kiel [[Listo de Imperiestroj de la Sankta Romia Imperio|romgermana reĝo]] * [[1800]]: En preĝejo en [[Norrköping]] [[Gustavo la 4-a Adolfo (Svedio)|Gustavo la 4-a Adolfo]] kroniĝis kiel reĝo de Svedio * [[1802]]: [[Pollando]]: [[Izabella Poniatowska|Izabela Branicka]] vendis [[Bjalistoko]]n al prusaj regopovoj kontraŭ 270 mil [[talero]]jn * [[1810]]: [[Frederiko Aŭgusto la 1-a (Saksio)|Frederiko Aŭgusto la 1-a]] dekretis pri estigo de Likvida [[Juĝejo]] en [[Varsovia Duklando]] * [[1814]]: [[Konservisma Senato]] voĉdonis pri faligo de [[Napoleono Bonaparte]] * [[1833]]: En [[Frankfurto ĉe Majno]] oni fiaskigis provon [[revolucio|revoluciigi]] [[Germana Federacio|Germanan Federacion]] * [[1860]]: Ekfunkciis [[Poneo-Ekspreso]], la usona transkontinenta poŝtservo, de [[Misurio]] ĝis [[Sakramento (Kalifornio)|Sakramento]] en [[Kalifornio]], kiu fariĝis la plej rekta rimedo por longdistanca [[komunikado]] antaŭ [[telegrafio]] * [[1865]]: [[Ĉefurbo]] de [[Konfederaciitaj Ŝtatoj de Usono]] estis translokigita de [[Richmond (Virginio)|Richmond]], transprenita de malamikoj, al Danville ([[Virginio]]) * [[1867]]: Malkovro de la [[kometo Tempel 1]] * [[1872]]: Kanada astronomo [[James Craig Watson]] malkovris asteroidon [[119 Alteo|Alteo]] * [[1881]]: En forta [[tertremo]] sur greka insulo [[Ĥio (insulo)|Ĥio]] pereis sur ĝi kaj proksima turka marbordo 7866 personojn * [[1882]]: En Misurio [[eksterleĝulo]] [[Jesse James]] estis mortpafita dedorse de ano de lia propra bando * [[1888]]: Unua [[Prostituo|prostituino]] estis mortigita en serio de 11 neklarigitaj murdoj de virinoj, kiuj okazis en malriĉa distrikto en [[East End de Londono]] * [[1895]]: Komenciĝis proceso pri misfamigo de la irlanda verkisto [[Oscar Wilde]], kiu alkondukis al lia aresto, proceso kaj malliberigo sub la riproĉo de granda maldeco * [[1886]]: Aŭstra astronomo [[Johann Palisa]] malkovris asteroidon [[256 Valpurgo|Valpurgo]] * [[1897]]: Societo [[Viena secesio]] fondiĝis * [[1898]]: [[Klondike]]: 88 orserĉistoj pereis sub lavango dum la [[Alaska orimpetego]] * [[1901]]: En [[dispartigoj de Pollando-Litovio|dispartigita Pollando]] aperis scienca revuo "Chemik Polski" (Pola [[Kemiisto]]) * [[1905]]: Futbalklubo [[Club Atlético Boca Juniors]] fondiĝis en [[Bonaero]] (Argentino) * [[1915]]: [[Unua mondmilito]]: [[Orienta Fronto (Unua mondmilito)|Orienta Fronto]]: ĉeĥa 28-a infanteria [[regimento]] de [[Aŭstria-hungara armeo]] frakasiĝis en [[Galicio]] * [[1918]]: [[Ferdinand Foch]] iĝis ĉefkomandanto de la armeoj de [[Entento]] * [[1919]]: [[Aŭstrio|Aŭstra]] parlamento akceptis [[konstitucio]]n pri falo de la [[dinastio]] de [[Habsburgoj]] kaj konfisko de iliaj riĉaĵoj * [[1922]]: Pro malsano de [[Lenin]], [[Josif Stalin]] iĝis [[Ĝenerala Sekretario]] de la [[Centra Komitato de Komunista Partio de Sovetunio]] — la reganto de [[Sovetunio]] dum pli ol 30 jaroj * [[1929]]: La plej granda [[inundo]] en historio de [[Tasmanio]] komenciĝis * [[1933]]: Brita ekspedicio kiel unua flugis per [[aviadilo]] super [[Ĉomolungmo]] * [[1933]]: [[Granda Depresio]]: dutaga ĝenerala [[striko]] de [[teksado|teksistoj]] en [[Lodzo]] kaj ties distrikto finiĝis * [[1936]]: Bruno Hauptmann, kondamnita pro la [[kidnapo]] kaj [[murdo]] de la dujara [[Charles Lindbergh|Charles Lindbergh la 3-a]], estis ekzekutita sur [[elektra seĝo]] — ĝis nun ekzistas duboj pri lia kulpo * [[1939]]: Komandantaro de germanaj [[armitaj fortoj]] prezentis al [[Hitler]] projekton de direktivo pri batalpreteco de la armeo kun eventuala [[invado en Pollandon|atako al Pollando]] - la dokumento estis subskribita la 11-an de aprilo * [[1940]]: [[Dua mondmilito]]: okupata Pollando: [[Ordnungspolizei|Germana polico]] arestis en [[distrikto Ostrovo]] ĉ. 400 polojn, venĝe pro flamigo de kelkaj [[incendio]]j fare de nekonatoj; en [[Krakovo]] finiĝis tritaga konspira kongreso de la [[Organizaĵo de Ukrainaj Naciistoj]], kunvokita de [[banderanoj]], kiu dissplitiĝis al du kontraŭaj [[frakcio]]j; [[Masakro de Katin]]: komenciĝis ekzekutado de pli ol 4000 polaj [[militkaptito|militkaptitaj]] [[oficiro]]j el internigejoj en [[Kozelsk]], de kie foriris la unua transporto — ĝis duono de majo per pafo al kapo oni [[murdo|murdis]] ilin en [[Katin]] enterigante en 8 amasaj tomboj (nur aprile 1990 regopovoj de [[Sovetunio]] konfesis [[komunista krimo|la krimon]]); [[Rond Bosson]] ([[Morges]], [[Svislando]]): [[Ignacy Jan Paderewski|I. Paderewski]] laŭ privata vojo sendis al [[okupado|okupata]] Pollando memorialon al [[Vatikano]] pri kruelaĵoj de sovetoj kaj germanoj; unua grupo de germanaj ŝipoj por partopreni operacon "[[Weserübung]]" elnavigis de [[Hamburgo]] direkte al [[Narvik]], [[Trondheim]] kaj [[Stavanger]] * [[1941]]: [[Gestapo]] malpermesis en [[Provinco Vartlando]] kolportadon de gazeto el [[Olsztyn]]; [[Radoma geto]] establiĝis - funkcianta ĝis somero 1944, pro malsanoj, malsato kaj perforto mortis en ĝi kelkaj miloj de personoj (preskaŭ 30 mil judojn, loĝantaj en la geto germanoj murdis en [[Treblinka (koncentrejo)|koncentrejo Treblinka]]); [[Mediteraneo]]: germanaj aviadiloj de 10-a Aviada Korpuso atakis la 2-an ĝis la 3-a de aprilo [[konvojo]]jn AS-23 kaj AFN-23 sinkigante 3 [[ŝipo]]jn; ĉefministro de Hungario [[Pál Teleki]] [[sinmortigo|sinmortiĝis]] ne volante cedi antaŭ postulo de Germanio pri tralaso de [[Wehrmacht]] antaŭ [[invado de Jugoslavio]] - nova ĉefministro iĝis [[László Bárdossy]]; pola generalo [[Władysław Sikorski]] parolis en [[Kanado]] kun ties ĉefministro; laŭ soveta-hungara interkompreno oni renovigis fervojan trafikon inter [[Lvovo]] kaj [[Budapeŝto]]; [[Nord-Afrika kampanjo]]: generalo [[Archibald Wavell]] decidis evakui trupojn de [[Bengazo]] por defendi [[Tobruk]] - sekvan tagon la urbo estis okupita de germanoj * [[1942]]: [[Pola Armeo en Sovetunio]] finis unuan etapon de sia evakuo — [[Sovetunio]]n forlasis 1603 [[oficiro]]j, 24 427 suboficiroj kun [[soldato]]j, 1159 volontulinoj kaj 1880 junuloj, krome kun la armeo 10 789 civiluloj evakuiĝis; [[Operaco Reinhardt]]: germana polico forveturigis de [[Munkeno]] al [[Lublinio]] 776 [[judoj]]n; en [[Glasgow]] aperis pola dusemajnrevuo en la angla lingvo "The Voice of Poland" (daŭrigo de la ĝisnuna en la pola lingvo); en [[Teherano]] fondiĝis Delegitaro de Ministerio de Laboro kaj Socia Protekto ĉe la [[pola ekzila registaro]], kies celo estis helpo interalie al polaj [[rifuĝinto]]j el [[Sovetunio]], kiuj evakuiĝis kune kun la [[Pola Armeo en Sovetunio]]; Filipina Fronto: japana 14-a Armeo ekatakis al usonaj-filipinaj trupoj defendantaj sin en la duoninsulo Bataan (parto de [[Luzono]]) * [[1943]]: Germana polico [[pafekzekutado|pafekzekutis]] en [[koncentrejo]] Płaszów (nun ene de [[Krakovo]]) pli ol 200 personojn; [[Pola Rezistomovado]]: taĉmento de [[Kamparanaj Batalionoj]] el areo [[Przemyśl]] kun fervojaj laboristoj en [[stacidomo]] Żurawica forprenis de [[vagono]] 6 [[fusilo]]jn, 8 [[mitralo]]jn kaj multe da [[municio]]; [[distrikto Hrubieszowski]]: [[bataliono]] de "Ryś" en Prehoryłe frakasis bandon de [[Ukraina Ribela Armeo]], kiu rabis polojn, ekbruligante parton de la vilaĝo loĝatan de [[ukrainoj]] - la rabaĵojn redonis al poloj; [[Sovetunio]]: 100 flankatakaj [[partizano|partizanaj]] grupoj sur la [[fervojlinio]] [[Brjansko]]-[[Roslavl]] damaĝis [[relo]]jn en 100 lokoj, elreliginte 4 [[trajno]]jn kaj detruis [[viadukto]]n super [[Desna (rivero)|Desna]], sekvis 2-taga trafikpaŭzo; [[brita aerarmeo]] nokte atakis [[Essen]] - seriozaj damaĝoj en [[Friedrich Krupp AG]] * [[1944]]: [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: trupoj de sovetia 1-a Ukraina Fronto ekregis [[Ĥotin]] kaj Łopatyn, kaj de la 2-a Ukraina Fronto atingis nordon de la urbo [[Iași]]; [[Pola Rezistomovado]]: [[partizano|partizana]] taĉmento inter Płochocin kaj [[Błonie]] devojigis germanan [[trajno]]n kun libertempantaj soldatoj; taĉmento de KB malarmigis apud [[Pionki]] 3 soldatojn de [[Wehrmacht]], en tio oficiron; [[Usono]] retirigis rajton al militara helpo por [[Turkio]]; unua aeratako de [[Budapeŝto]] - britaj kaj usonaj aviadiloj bombis stacion en [[Ferencváros (distrikto)|Ferencváros]] kaj aviadilfabrikon apud [[Danubo]] * [[1945]]: Usona 8-a Aviada Armeo atakis [[Kilo (urbo)|Kilon]] per 2 200 tunoj da bomboj; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: en [[Slovakio]] trupoj de 2-a Ukraina Fronto (40-a Armeo) ekregis [[Kremnica]]; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: en [[Badenio]] francaj trupoj de 1-a Armeo okupis [[Karlsruhe]] kaj [[Pforzheim]], en [[Malsupra Bavario]] trupoj de 7-a Armeo konkeris [[Aschaffenburg]] kaj komencis batalon pri [[Würzburg]], en norda [[Vestfalio]] 8-a Armeo konkeris [[Münster]]; [[Filipinoj]]: infanteria regimento de usona 40-a Infanteria Divizio grundiĝis en Masbate, jam liberigitan de filipinaj partizanoj; al [[Košice]] alvenis prezidento [[Edvard Beneš]], ĉefministro Jan Šrámek kaj ceteraj membroj de [[Ĉeĥoslovaka ekzila registaro]]; en [[Varsovio]] okazis granda [[manifestacio]] okaze de la reveno de [[Dancigo]] (ekde nun Gdansko) kune kun la [[marbordo]] al Pollando * [[1946]]: Unuaj polaj [[militŝipo]]j alnavigis al milita [[haveno]] en [[Świnoujście]]; oficiro de [[Japana Imperia Armeo]] Masaharu Homma estis ekzekutita pro [[militkrimo]]j rilate al la [[marŝo de morto]] de filipinaj kaj usonaj [[militkaptito]]j al duoninsulo Bataan (okcidenta parto de la insulo [[Luzono]]) - 8 mil personoj mortfalis * [[1948]]: Prezidento [[Harry S. Truman]] subskribis [[leĝo (juro)|leĝon]] pri la [[Plano Marshall]] — la programo de ekonomia helpo al postmilita [[Eŭropo]] (sub premo de [[Sovetunio]] reĵetita de [[kunlaborismo|kunlaborismaj]] komunistaj reĝimoj el [[Mezeŭropo]]); sur la insulo [[Jeju-do]] ([[Sud-Koreio]]) komenciĝis komunista ribelo * [[1966]]: [[sovetunio|Sovetia]] [[kosmosondilo]] [[Luna|Luna 10]] kiel unua ĉirkaŭis la [[Luno]]n * [[1968]]: [[Martin Luther King]] predikis ''[[Mi estis ĉe la Montopinto]]'' * [[1971]]: La 16-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Dublino]] * [[1973]]: Usona sciencisto Martin Cooper unuafoje parolis pere de [[poŝtelefono]] * [[1973]]: [[Kosmoesploro]]: lanĉo de soveta [[kosmostacio]] [[Programo Salut|Salut 2]] * [[1974]]: [[Usono]]: dum la plej grava serio de [[tornado]]j iam ajn spertita, estis dum tiu kaj la [[4-a de aprilo|sekva tago]] nombritaj entute 148 [[tornado]]j en 13 [[subŝtato]]j - la [[katastrofo]] mortigis 315 homojn kaj kreis damaĝojn de 600 milionoj da usonaj dolaroj * [[1975]]: [[Anatolij Karpov]] ([[Sovetunio]]) estis agnoskita ŝakmondĉampiono de [[FIDE]], post kiam usonano [[Bobby Fischer]] ne venis al finala matĉo * [[1976]]: La 21-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso 1976|Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Hago]] * [[1981]]: [[Milita stato en Pollando]]: Semajnrevuo "[[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]" kun politik-ekonomi-socia ĉefaspekto, redaktita de [[Tadeusz Mazowiecki]], aperis en eldonkvanto de 500 mil ekzempleroj — ĝis enkonduko de la [[militstato]] oni eldonis 37 numerojn, la revuo reaperis en [[1989]]; en [[Krakovo]] ekis unua tutlanda kunveno de la [[Sendependa Asocio de Studentoj]]; en landlima [[Bresto (Belorusio)|Bresto]] pola generalo [[Wojciech Jaruzelski|Jaruzelski]] renkontiĝis kun sovetaj gvidantoj; [[San-Francisko]]: unua portebla [[persona komputilo]] [[Osborne 1]] enmerkatiĝis * [[1982]]: [[Pola Popola Respubliko]]: batita en enketa arestejo Mieczysław Rokitowski mortis - arestita en [[Przemyśl]] kun riproĉo pri disvastigo de [[samizdato]]j * [[1984]]: [[Lansana Conté]] iĝis prezidento de Gvineo; [[Kosmodromo Bajkonur]]: lanĉo de soveta misio, kadre de la [[programo Salut]], kun unua [[kosmonaŭto]] el [[Barato]] Rakeŝ Ŝarma * [[1990]]: [[Belgio]]: Reĝo [[Baldueno la 1-a (Belgio)|Baldueno la 1-a]] estis deklarita nekapabla regi dum 36 horoj (pro lia rifuzo subskribi leĝon pri [[aborto|abortigo]]); [[Postkomunismo]]: [[Petar Mladenov]] iĝis prezidento de Bulgario; Bulgara Komunisma Partio estis renomita al la [[Bulgara Socialisma Partio]]; super la [[urbodomo]] de [[Lvivo]] oficiale estis hisita la [[flago de Ukrainio]] * [[1992]]: [[Ramiz Alia]] demisiis kiel prezidento de Albanio * [[1995]]: [[Federacia Sekureca Servo de la Rusia Federacio]] estis fondita * [[1996]]: Oni arestis usonan teroriston [[Theodore Kaczynski]] * [[2000]]: [[Litovio]]: liberalulo [[Rolandas Paksas]] estis elektita [[urbestro]] de [[Vilno]] por la dua fojo; [[Usono]]: [[Microsoft]] malobservis kontraŭ[[monopolo|monopolan]] leĝon, ligante [[TTT-legilo]]n [[Internet Explorer]] kun [[operaciumo]] [[Vindozo]] * [[2004]]: En [[Britio]] mortis lasta [[veterano]] de la [[krimea milito]]; [[Invado de Irako 2003|Invado de Irako]]: batalo de City Hall (urbodomo en [[Karbalo]]) komenciĝis * [[2005]]: [[Vatikano]]: en [[Baziliko Sankta Petro de Romo]] oni publike montris la korpon de papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] * [[2007]]: [[Francio]]: [[elektra motortrajno]] V150 starigis rekordon de [[rapido]] por [[Fervojo|fervojaj]] [[trajno]]j - 574,8&nbsp;km/h * [[2008]]: [[Internacia Pun-Tribunalo por Eksa Jugoslavio]] en [[Hago]] pro manko de pruvoj senkulpigis eksan ĉefministron de [[Kosovo]] Ramush Haradinaj, kiu estis arestita en [[2005]] pro krimoj faritaj dum la kosova sendependeca batalo (1998) * [[2009]]: [[Naĝib Razak]] iĝis ĉefministro de Malajzio; en [[Pollando]] oni malpermesis vendi [[likvo|likvajn]] [[termometro]]jn kun [[hidrargo]] * [[2011]]: [[Pakistano]]: ne malpli ol 50 personoj pereis kaj 120 vundiĝis en duobla bomba [[atenco]] de [[sinmortigo|sinmortigintoj]] en la urbo [[Dera Gazi Ĥano]] * [[2016]]: Germana [[taggazeto]] „[[Süddeutsche Zeitung]]” malkaŝis aferon Panama Papers, pri [[konfidenceco|konfidencaj]] dokumentoj rilate al [[impostparadizo]]j * [[2017]]: [[Terorisma atako en la metroo de Sankt-Peterburgo (2017)|Terorisma atako en la metroo de Sankt-Peterburgo]] kun 16 mortigitoj, en tio 2 fremdlandanoj, kaj 47 vunditoj - sekvis tritaga nacia funebro * [[2022]]: 39-a tago de la [[invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: pasinttageestis paffaligitaj 4 ĉasaviadiloj, 4 [[krozmisilo]]j; en [[Donbaso]] rebatitaj 6 atakoj; apud [[Kievo]] trovitaj korpoj de forkaptita vilaĝestrino kun la familio, en [[Buĉa]] [[ukrainoj|ukrainaj]] soldatoj malkovris en [[masakro de Buĉa|amasaj tomboj]] 280 civilulojn, ofte kun spuroj de torturoj kaj seksperfortoj, kaj pafmortigo kun [[ŝnuro|ŝnuritaj]] manoj; rusaj raketoj falis al [[haveno]] en [[Mikolajivo]], pli frue al magazenoj kun brulaĵo en [[Odeso]]; rusaj soldatoj retiriĝis de [[Sumio]]; [[Eŭropa Unio]] kondamnis [[militkrimo]]jn kun kruelaĵoj faritajn de [[rusia armeo]]; [[UN]]-sekretario [[António Guterres]] deklaris "profundan ŝokiĝon" pro la viditaj fotoj; [[Baltaj Landoj]] sukcesas vivi sen [[gaso]] el [[Rusio]]; [[rusoj]] malliberigas 11 ukrainajn urbestrojn * [[2023]]: 404-a tago de la rusa [[agreso]]: Pli ol 50 rusaj atakoj kontraŭ celoj en Ukrainio, bataloj en la centro de [[Baĥmut]] kaj mortigoj de civiluloj en [[Kostjantinivka]]; laŭ ukraina flanko Rusio perdis pli ol 175 mil soldatojn; rusaj paraŝutistaj unuoj ricevis pezajn [[flamĵetilo]]jn; en landoj de [[EU]] estis frostigitaj [[aktivo]]j de [[Moskva Kremlo|porkremlaj]] oligarĥoj (pli ol 23 mld da eŭroj); [[Norvegio]] kaj [[Danio]] transdonos al Ukrainio 8 mil artileriajn [[pafaĵo]]jn; [[Aŭstralio|Aŭstralia]] sistemo de telestirado trafos al Ukrainio (por tankoj kaj kirasitaj veturiloj); Rusio haltis sian kotizon por la [[Organizaĵo pri Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo|OSKE]] por 2023 kaj postulas redonon el 2022; [[Unesko]]: dum unu jaro de la milito objektoj de [[kultura heredaĵo]] estis damaĝitaj je ĉ. 2,6 mld da dolaroj; [[Nederlando]] decidis apogon de Ukrainio per 274 mln da eŭroj el destinita 2,5 mld == Naskiĝoj == * [[1369]]: [[Henriko la 4-a (Anglio)|Henriko la 4-a]], reĝo de Anglio (m. [[1423]]) * [[1395]]: [[Georgo de Trebizondo]], bizanca [[humanismo|humanisto]], filozofo, teologo, filologo (m. [[1486]]) * [[1508]]: [[Jean Dorat]], franca klasika filologo, poeto, erudiciulo, helenisto kaj humanisto (m. [[1588]]) * [[1581]]: [[Johannes Rudbeckius]], sveda episkopo, profesoro pri matematiko kaj teologio en [[Universitato de Upsalo|Upsalo]] (m. [[1646]]) * [[1593]]: [[George Herbert]], angla [[metafizikaj poetoj|poeto]], enestanta en ''[[Angla Antologio]]'' (m. [[1633]]) * [[1639]]: [[Alessandro Stradella]], itala komponisto, violonisto kaj kantisto (m. [[1682]]) * [[1660]]: [[Daniel Defoe]], angla verkisto fama pro la romano ''[[Robinson Crusoe|Robinsono Kruso]]'', ankaŭ esperantigita (m. [[1791]]) * [[1682]]: [[Valentin Rathgeber]], germana benediktano kaj komponisto (m. [[1750]]) * [[1757]]: [[Ferenc Verseghy]], hungara poeto, lingvisto, komponisto (m. [[1822]]) * [[1770]]: [[Teodoros Kolokotronis]], greka generalo, estro de la [[Greka milito de sendependiĝo]] (m. [[1843]]) * [[1778]]: [[Carl Ludwig Engel]], germana arkitekto (m. [[1840]]) * [[1781]]: [[Svaminarajan]], barata [[guruo]], [[viŝnuismo|viŝnuisto]] (m. [[1830]]) * [[1783]]: [[Washington Irving]], usona verkisto kaj [[ambasadoro]] (m. [[1859]]) * [[1798]]: [[Charles Wilkes]], usona ŝipa kapitano, estro de scienca [[Usona Esplorekspedicio]] ĉirkaŭ la mondo, konata de la [[Wilkes-tero]] (m. [[1877]]) * [[1808]]: [[Franz Ferdinand Greiner]], germana [[termometro]]faristo (m. [[1855]]) * [[1814]]: [[Lorenzo Snow]], usona religiulo (m. [[1901]]) * [[1843]]: [[Knut Ekwall]], sveda pentristo kaj [[gravurado|gravuristo]] (m. [[1912]]) * [[1851]]: [[Carl Domanig]], aŭstra verkistoj kaj [[numismatiko|numismatikisto]] (m. [[1913]]) * [[1860]]: [[Frederik van Eeden]], nederlanda psikiatro kaj verkisto (m. [[1932]]) * [[1863]]: [[Henry Van de Velde]], belga artisto, dezajnisto, fasonisto kaj arkitekto (m. [[1957]]) * [[1876]]: [[Tomáš Baťa]], ĉeĥa [[entreprenisto]], [[ŝuo|ŝu]]-produktanto, fondinto de [[konzerno]] [[Bata (konzerno)|Bata]] (m. [[1932]]) * [[1880]]: [[Otto Weininger]], aŭstra filozofo (m. [[1903]]) * [[1881]]: [[Alcide De Gasperi]], unua [[ĉefministro de la Itala Respubliko]] (m. [[1954]]) * [[1886]]: [[Stefan Aleksander Okrzeja]], pola revoluciulo el partio [[Pola Partio Socialista|PPS]] (m. [[1905]]) * [[1886]]: [[Władysław Tatarkiewicz]], pola filozofo, [[estetiko|estetikisto]], [[etiko|etikisto]] kaj historiisto pri [[arto]] (m. [[1980]]) * [[1896]]: [[Józef Czapski]], pola pentristo kaj verkisto (m. [[1993]]) * [[1901]]: [[Rudi Paret]], germana filologo (m. [[1983]]) * [[1903]]: [[Lajos Daróczi]], rumania hungara ĵurnalisto (gazeto "[[Fáklya]]", m. [[1970]]) * [[1903]]: [[Peter Huchel]], germana poeto (m. [[1981]]) * [[1906]]: [[Ferenc Szemlér]], hungara advokato, ĵurnalisto, poeto kaj tradukisto (m. [[1978]]) * [[1908]]: [[Ferenc Boros]], hungara tradukisto, verkisto (m. [[1963]]) * [[1909]]: [[Júlia Ferenczy]], rumania hungara pentristino (m. [[1999]]) * [[1910]]: [[Zoltán Andrásy]], rumania hungara pentristo, grafikisto (m. [[2006]]) * [[1912]]: [[Sándor Haáz (patro)|Sándor Haáz]], rumania hungara grafikisto, koreografo, etnografo (m. [[2007]]) * [[1914]]: [[László Weith]], hungara pentristo (m. [[1973]]) * [[1918]]: [[Olesj Honĉar]], ukraina verkisto kaj politika aktivulo (m. [[1995]]) * [[1918]]: [[Miklós Hubay]], hungara verkisto kaj tradukisto (m. [[2011]]) * [[1920]]: [[Ivan Demjanjuk]], ukraina [[militkrimo|militkrimulo]] (m. [[2012]]) * [[1924]]: [[Roza Ŝanina]], soveta [[kaŝpafisto|kaŝpafistino]] (m. [[1945]]) * [[1924]]: [[Marlon Brando]], usona aktoro (m. [[2004]]) * [[1925]]: [[Anthony Wedgwood Benn]], brita politikisto (m. [[2014]]) * [[1927]]: [[Vasile Albu]], rumana kemiisto kaj inĝeniero, [[esperantisto]], [[IKUE]]-aktivulo en diocezo [[Speyer]] (Germanio) (m. [[1995]]) * [[1929]]: [[Tibor Lázár]], rumania hungara inĝeniero pri [[mekaniko]] * [[1929]]: [[Gordon Moore]], usona entreprenisto (m. [[2023]]) * [[1930]]: [[Helmut Kohl]], germana [[kristandemokratoj|politikisto]], [[kanceliero de Germanio|kanceliero]] de [[FRG]] (m. [[2017]]) * [[1934]]: [[Jane Goodall]], angla primatologino (m. [[2025]]) * [[1935]]: [[Endre Czeizel]], hungara kuracisto kaj [[genetiko|genetikisto]] * [[1944]]: [[Árpád Farkas (poeto)|Árpád Farkas]], rumania hungara poeto, redaktoro, publicisto kaj tradukisto * [[1944]]: [[István Zsehránszky]], rumania hungara ĵurnalisto, redaktoro * [[1945]]: [[István Sass]], rumania hungara matematikisto, astronomo * [[1946]]: [[Marisa Paredes]], hispana aktorino (m. [[2024]]) * [[1946]]: [[Hanna Suchocka]], unua ĉefministrino de Pollando * [[1948]]: [[Carlos Salinas de Gortari]], prezidento de Meksiko 1988-1994 * [[1953]]: [[Pieter Aspe]], flandra verkisto (m. [[2021]]) * [[1956]]: [[Miguel Bosé]], hispana kantisto, komponisto, aktoro kaj reĝisoro * [[1958]]: [[Tibor Balázs]], hungara poeto, verkisto, literaturhistoriisto, tradukisto kaj libroeldonisto * [[1961]]: [[Angelo d'Arrigo]], itala aviadisto kaj ornitologo (m. [[2006]]) * [[1961]]: [[Eddie Murphy]], usona aktoro kaj ŝercisto * [[1964]]: [[Nigel Farage]], brita politikisto [[eŭroposkeptikismo|eŭroskeptika]] * [[1969]]: [[Clotilde Courau]], franca teatra komediistino kaj kina aktorino, itala princino * [[1980]]: [[Dewi Sandra]], indonezia aktorino, prezentistino kaj kantistino * [[1982]]: [[Cobie Smulders]], kanada aktorino kaj [[manekeno]] * [[1985]]: [[Orsolya Jakab]], rumania hungara [[Teatro Tomcsa Sándor|aktorino]] * [[1985]]: [[Leona Lewis]], angla popmuzika kantistino, komponistino kaj tekstistino de [[furorkanto]] * [[1997]]: [[Gabriel Jesus]] aŭ je plena nomo ''Gabriel Fernando de Jesus'', brazila futbalisto == Mortoj == * [[1203]]: [[Arturo la 1-a (Bretonio)|Arturo la 1-a]], duko de Bretonio (n. [[1187]]) * [[1287]]: [[Honorio la 4-a]], papo, kiu apogis instruadon de orientaj lingvoj por kristanigi [[Proksima Oriento|Proksiman Orienton]] (n. [[1210]]) * [[1473]]: [[Aleksandro Sforza]], itala [[kondotiero]] kaj la unua princo de [[Pesaro]] (n. [[1409]]) * [[1549]]: [[Matsudaira Hirotada]], japana [[daimio]] (n. [[1526]]) * [[1582]]: [[Takeda Katsuyori]], japana [[samurajo]] (n. [[1546]]) * [[1680]]: [[Ŝivaĝi]], fondinto de [[Maratha Imperio]] (n. [[1627]]) * [[1682]]: [[Bartolomé Esteban Murillo]], hispana pentristo (n. [[1617]]) * [[1761]]: [[Christian Ferdinand Abel]], germana [[basviolono|basviolonisto]] kaj [[gambovjolo|gambovjola]] virtuozo (n. [[1682]]) * [[1762]]: [[Thomas Frye]], anglo-irlanda pentristo kaj inventisto (n. ĉirkaŭ [[1710]]) * [[1790]]: [[Ephraim Moses Kuh]], germana verkisto kaj komercisto (n. [[1731]]) * [[1822]]: [[Friedrich Justin Bertuch]], germana eldonisto kaj tradukisto, en kies domo estas [[urbomuzeo de Vajmaro]] (n. [[1747]]) * [[1825]]: [[Otto von Loeben]], germana verkisto kaj juristo (n. [[1786]]) * [[1826]]: [[Reginald Heber]], angla pastro kaj verkisto, [[anglikanismo|anglikana]] episkopo de [[Kolkato]] (n. [[1783]]) * [[1827]]: [[Ernst Chladni]], germana fizikisto, geologo, muzikisto, patro de [[akustiko]] (n. [[1758]]) * [[1830]]: [[François Barthélemy]], franca ministro kaj diplomato (n. [[1747]]) * [[1849]]: [[Juliusz Słowacki]], pola dramisto kaj mistikulo [[armenoj|armendevena]](n. [[1809]]) * [[1862]]: [[James Clark Ross]], brita [[vojaĝisto]] kaj esploristo de [[Antarkto]] (n. [[1800]]) * [[1868]]: [[Franz Berwald]], sveda komponisto kaj violonisto (n. [[1796]]) * [[1882]]: [[Jesse James]], usona [[eksterleĝulo]] de la [[sovaĝa okcidento]] (n. [[1847]]) * [[1893]]: [[Karl Werder]], germana filozofo kaj verkisto (n. [[1806]]) * [[1897]]: [[Johannes Brahms]], germana komponisto, pianisto kaj dirigento (n. [[1833]]) * [[1915]]: [[Jizchok Leib Perez]], pola, hebrea kaj juda verkisto, advokato, socia aganto, kunkreinto de la [[juda literaturo]] en la [[jida lingvo]] (n. [[1852]]) * [[1916]]: [[Ferenc Veress (fotografisto)|Ferenc Veress]], hungara fotografisto kaj fakverkisto (n. [[1832]]) * [[1922]]: [[István Berkeszi]], hungara historiisto kaj instruisto (m. [[1853]]) * [[1929]]: [[József Geml]], hungara, rumania hungara memuaristo, lokhistoriisto, urbestro de [[Temeŝvaro]] (n. [[1858]]) * [[1932]]: [[Wilhelm Ostwald]], [[germanaj baltoj|germana balto]], Nobelpremiita kemiisto (n. [[1853]]) * [[1940]]: [[Peter Wust]], germana filozofo (n. [[1884]]) * [[1941]]: [[Pál Teleki]], hungara [[geografio|geografo]], ĉefministro de Hungario (n. [[1879]]) * [[1945]]: [[Ernő Grünbaum]], rumania hungara pentristo (n. [[1908]]) * [[1945]]: [[Emma Ritoók]], hungara verkistino, tradukistino (n. [[1868]]) * [[1950]]: [[Kurt Weill]], germana komponisto (n. [[1900]]) * [[1954]]: [[Aristides de Sousa Mendes]], portugala diplomato, justulo inter la popoloj (n. [[1885]]) * [[1986]]: [[Sajid Mohammad Kazem Ŝariatmadari]], irana [[ajatolo]] (n. [[1905]]) * [[1990]]: [[Sarah Vaughn]], usona ĵaza kantistino kaj pianistino (n. [[1924]]) * [[1991]]: [[Graham Greene (verkisto)|Graham Greene]], brita verkisto (n. [[1904]]) * [[1994]]: [[Jérôme Lejeune]], franca kuracisto, [[genetikisto]], [[servisto de Dio]], malkovrinto de [[Down-sindromo]] (n. [[1926]]) * [[1995]]: [[Ferenc Szász (1903)|Ferenc Szász]], rumania hungara agronomo, fakverkisto (n. [[1903]]) * [[1995]]: [[Marion Tinsley]], usona matematikisto kaj [[damludo|damludisto]] (n. [[1927]]) * [[1998]]: [[Mary Cartwright]], angla matematikistino, [[Girton College (Kembriĝo)|kolegia]] direktorino en [[Kembriĝo (Anglio)|Kembriĝo]], membrino de la [[Reĝa Societo de Londono]] (n. [[1900]]) * [[2000]]: [[Terence McKenna]], usona verkisto, filozofo, etnobotanikisto, lingvisto, mistikulo, esploristo de [[ŝamanismo]] kaj [[psikedelaĵo]]j (n. [[1946]]) * [[2006]]: [[Suitbert H. Siedl]], aŭstra bibliisto, profesoro, [[karmelanoj|karmelano]], [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|denaska]] [[esperantisto]], fondinto de la [[Familia Sancti Hieronymi]], kontribuinta al "Biblia Revuo" (n. [[1923]]) * [[2007]]: [[László Incze]], rumania hungara lokhistoriisto, muzeologo (n. [[1928]]) * [[2013]]: [[Mariví Bilbao]], hispana aktorino (n. [[1930]]) * [[2016]]: [[Joe Medicine Crow]], usona-[[indianoj|indiana]] [[antropologo]] kaj historiisto (n. [[1913]]) * [[2016]]: [[Jules Schelvis]], nederlanda judo, spertulo pri germana [[persekuto de judoj]] (n. [[1921]]) * [[2024]]: [[Vitus Huonder]], svisa teologo kaj episkopo (n. [[1942]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia kalendaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** [[Siksto la 1-a]], papo * [[Gvineo]] – datreveno de la Dua Respubliko == Tagoj de [[semajno]] == La '''3-a de aprilo''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]. {{Projektoj}} [[Kategorio:3-a de aprilo| ]] [[Kategorio:Aprilo|0]] [[Kategorio:3-a tago de la monato|#04]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0403]] 83cappannp82zd4ja1m5tnkx1y7etxc 9363597 9363596 2026-04-30T05:59:04Z ThomasPusch 1869 9363597 wikitext text/x-wiki {{KalendaroAprilo}} {{aprilo}} La '''3-a de aprilo''' estas la 93-a tago de la jaro (la 94-a en superjaroj) laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 272 tagoj restas. Je la 3-a de aprilo okazis, interalie: == Eventoj == * [[801]]: Reĝo [[Ludoviko la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Ludoviko la Pia]] konkeris [[Barcelono]]n de [[maŭroj]] post plurmonata [[sieĝo]] * [[1043]]: [[Eduardo la Konfesanto]] kroniĝis kiel [[listo de britaj reĝoj|reĝo de Anglio]] * [[1243]]: [[Piastoj]]: princo de [[Pomerio]] Barnim la 1-a urbigis [[Szczecin]] laŭ [[magdeburga juro]] * [[1254]]: En [[Buda]] estis subskribita pactraktato inter reĝo de Hungario [[Béla la 4-a (Hungario)|Béla la 4-a]] kaj reĝo de Ĉeĥio [[Přemysl Otakar la 2-a]] * [[1347]]: Dekreto de la reĝo de [[Ĉeĥio]] [[Karolo la 4-a (Sankta Romia Imperio)|Krolo la 4-a]] pri konstruo de la [[Nova Urbo (Prago)|Nova Urbo de Prago]] - la plej granda [[urboplanado]] en [[mezepoko]] * [[1440]]: [[Tolkmicko]] aliĝis al [[Prusa Konfederacio]], kontraŭstaranta al la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] * [[1471]]: Kvar [[filo]]j de mortinta en [[1454]] princo Boleslao la 4-a disdividis [[Mazovio]]n al kvartaloj * [[1493]]: [[Kristoforo Kolumbo]] alvenis en triumfa marŝo al reĝa kortego en [[Barcelono]], por raporti al gereĝoj [[Fernando la 2-a (Aragono)|Fernando la 2-a]] kaj [[Isabel la 1-a (Kastilio)|Isabel la 1-a]] pri sia unua [[ekspedicio]] al [[Nova Mondo]] * [[1507]]: [[Marteno Lutero]] [[ordino|ordiniĝis]] * [[1656]]: [[Sveda diluvo]]: pro eksplodo de [[bombo]] postlasita de retiriĝantaj [[svedoj]] en la reĝa [[kastelo]] de [[Sandomierz]] pereis ĉ. 500 personoj * [[1702]]: [[Granda Nordia Milito]]: [[litovoj|litova]] armeo entreprenis sensukcesan provon rekonkeri [[Vilno]]n, aneksitan de [[svedoj]] * [[1764]]: [[Jozefo la 2-a]] kroniĝis kiel [[Listo de Imperiestroj de la Sankta Romia Imperio|romgermana reĝo]] * [[1800]]: En preĝejo en [[Norrköping]] [[Gustavo la 4-a Adolfo (Svedio)|Gustavo la 4-a Adolfo]] kroniĝis kiel reĝo de Svedio * [[1802]]: [[Pollando]]: [[Izabella Poniatowska|Izabela Branicka]] vendis [[Bjalistoko]]n al prusaj regopovoj kontraŭ 270 mil [[talero]]jn * [[1810]]: [[Frederiko Aŭgusto la 1-a (Saksio)|Frederiko Aŭgusto la 1-a]] dekretis pri estigo de Likvida [[Juĝejo]] en [[Varsovia Duklando]] * [[1814]]: [[Konservisma Senato]] voĉdonis pri faligo de [[Napoleono Bonaparte]] * [[1833]]: En [[Frankfurto ĉe Majno]] oni fiaskigis provon [[revolucio|revoluciigi]] [[Germana Federacio|Germanan Federacion]] * [[1860]]: Ekfunkciis [[Poneo-Ekspreso]], la usona transkontinenta poŝtservo, de [[Misurio]] ĝis [[Sakramento (Kalifornio)|Sakramento]] en [[Kalifornio]], kiu fariĝis la plej rekta rimedo por longdistanca [[komunikado]] antaŭ unua transkontinenta telegrafo * [[1865]]: [[Ĉefurbo]] de [[Konfederaciitaj Ŝtatoj de Usono]] estis translokigita de [[Richmond (Virginio)|Richmond]], transprenita de malamikoj, al Danville ([[Virginio]]) * [[1867]]: Malkovro de la [[kometo Tempel 1]] * [[1872]]: Kanada astronomo [[James Craig Watson]] malkovris asteroidon [[119 Alteo|Alteo]] * [[1881]]: En forta [[tertremo]] sur greka insulo [[Ĥio (insulo)|Ĥio]] pereis sur ĝi kaj proksima turka marbordo 7866 personojn * [[1882]]: En Misurio [[eksterleĝulo]] [[Jesse James]] estis mortpafita dedorse de ano de lia propra bando * [[1888]]: Unua [[Prostituo|prostituino]] estis mortigita en serio de 11 neklarigitaj murdoj de virinoj, kiuj okazis en malriĉa distrikto en [[East End de Londono]] * [[1895]]: Komenciĝis proceso pri misfamigo, iniciatita de la irlanda verkisto [[Oscar Wilde]], kiu alkondukis al lia aresto, proceso kaj malliberigo sub la riproĉo de granda maldeco * [[1886]]: Aŭstra astronomo [[Johann Palisa]] malkovris asteroidon [[256 Valpurgo|Valpurgo]] * [[1897]]: Societo [[Viena secesio]] fondiĝis * [[1898]]: [[Klondike]]: 88 orserĉistoj pereis sub lavango dum la [[Alaska orimpetego]] * [[1901]]: En [[dispartigoj de Pollando-Litovio|dispartigita Pollando]] aperis scienca revuo "Chemik Polski" (Pola [[Kemiisto]]) * [[1905]]: Futbalklubo [[Club Atlético Boca Juniors]] fondiĝis en [[Bonaero]] (Argentino) * [[Unua mondmilito]]: ** [[1915]]: [[Orienta Fronto (Unua mondmilito)|Orienta Fronto]]: ĉeĥa 28-a infanteria [[regimento]] de [[Aŭstria-hungara armeo]] frakasiĝis en [[Galicio]] ** [[1918]]: [[Ferdinand Foch]] iĝis ĉefkomandanto de la armeoj de [[Entento]] * [[1919]]: [[Aŭstrio|Aŭstra]] parlamento akceptis [[konstitucio]]n pri falo de la [[dinastio]] de [[Habsburgoj]] kaj konfisko de iliaj riĉaĵoj * [[1922]]: Pro malsano de [[Lenin]], [[Josif Stalin]] iĝis [[Ĝenerala Sekretario]] de la [[Centra Komitato de Komunista Partio de Sovetunio]] — la reganto de [[Sovetunio]] dum pli ol 30 jaroj * [[1929]]: La plej granda [[inundo]] en historio de [[Tasmanio]] komenciĝis * [[1933]]: Brita ekspedicio kiel unua flugis per [[aviadilo]] super [[Ĉomolungmo]] * [[1933]]: [[Granda Depresio]]: dutaga ĝenerala [[striko]] de [[teksado|teksistoj]] en [[Lodzo]] kaj ties distrikto finiĝis * [[1936]]: Bruno Hauptmann, kondamnita pro la [[kidnapo]] kaj [[murdo]] de la dujara [[Charles Lindbergh|Charles Lindbergh la 3-a]], estis ekzekutita sur [[elektra seĝo]] — ĝis nun ekzistas duboj pri lia kulpo * [[1939]]: Komandantaro de germanaj [[armitaj fortoj]] prezentis al [[Hitler]] projekton de direktivo pri batalpreteco de la armeo kun eventuala [[invado en Pollandon|atako al Pollando]] - la dokumento estis subskribita la 11-an de aprilo * [[Dua mondmilito]]: ** [[1940]]: Germana teroro en okupata Pollando: [[Ordnungspolizei|Germana polico]] arestis en distrikto [[Ostrów Wielkopolski]] ĉ. 400 polojn, venĝe pro flamigo de kelkaj [[incendio]]j fare de nekonatoj; en [[Lublin]] 29 poloj fuĝis de kunvenejo por [[trudlaboro|trudlaboristoj]] en [[Tria Regno]]; en [[Krakovo]] finiĝis la tritaga konspira Dua Granda Kongreso de la [[Organizaĵo de Ukrainaj Naciistoj]], kunvokita de [[banderanoj]], kiu oficiale dissplitiĝis al du kontraŭbatalantaj [[frakcio]]j; [[Masakro de Katin]]: komenciĝis ekzekutado de pli ol 4000 polaj [[militkaptito|militkaptitaj]] [[oficiro]]j el internigejoj en [[Kozelsk]], de kie foriris la unua transporto — ĝis duono de majo per pafo al kapo oni [[murdo|murdis]] ilin en [[Katin]] enterigante en 8 amasaj tomboj (nur aprile 1990 regopovoj de [[Sovetunio]] konfesis [[komunista krimo|sian krimon]]); Riond Bosson ([[Morges]]): [[Ignacy Jan Paderewski]] laŭ privata vojo sendis al [[okupado|okupata]] Pollando memorialon, en kiu li emfazis gravan rolon de [[Vatikano]], kiu informas pri kruelaĵoj de sovetoj kaj germanoj; unua grupo de germanaj ŝipoj por partopreni operacon "[[Weserübung]]" elnavigis de [[Hamburgo]] direkte al [[Narvik]], [[Trondheim]] kaj [[Stavanger]] ** [[1941]]: [[Gestapo]] malpermesis en [[Provinco Vartlando]] kolportadon de gazeto el [[Olsztyn]]; [[Radoma geto]] establiĝis - funkcianta ĝis somero 1944, pro malsanoj, malsato kaj perforto mortis en ĝi kelkaj miloj de personoj (preskaŭ 30 mil judojn, loĝantaj en la geto germanoj murdis en [[Treblinka (koncentrejo)|koncentrejo Treblinka]]); [[Mediteraneo]]: germanaj aviadiloj de 10-a Aviada Korpuso atakis la 2-an ĝis la 3-a de aprilo [[konvojo]]jn AS-23 kaj AFN-23 sinkigante 3 [[ŝipo]]jn; ĉefministro de Hungario [[Pál Teleki]] [[sinmortigo|sinmortiĝis]] ne volante cedi antaŭ postulo de Germanio pri tralaso de [[Wehrmacht]] antaŭ [[invado de Jugoslavio]] - nova ĉefministro iĝis [[László Bárdossy]]; pola generalo [[Władysław Sikorski]] parolis en [[Kanado]] kun ties ĉefministro; laŭ soveta-hungara interkompreno oni renovigis fervojan trafikon inter [[Lvovo]] kaj [[Budapeŝto]]; [[Nord-Afrika kampanjo]]: generalo [[Archibald Wavell]] decidis evakui trupojn de [[Bengazo]] por defendi [[Tobruk]] - sekvan tagon la urbo estis okupita de germanoj ** [[1942]]: [[Pola Armeo en Sovetunio]] finis unuan etapon de sia evakuo — [[Sovetunio]]n forlasis 1603 [[oficiro]]j, 24 427 suboficiroj kun [[soldato]]j, 1159 volontulinoj kaj 1880 junuloj, krome kun la armeo 10 789 civiluloj evakuiĝis; [[Operaco Reinhardt]]: germana polico forveturigis de [[Munkeno]] al [[Lublinio]] 776 [[judoj]]n; en [[Glasgow]] aperis pola dusemajnrevuo en la angla lingvo "The Voice of Poland" (daŭrigo de la ĝisnuna en la pola lingvo); en [[Teherano]] fondiĝis Delegitaro de Ministerio de Laboro kaj Socia Protekto ĉe la [[pola ekzila registaro]], kies celo estis helpo interalie al polaj [[rifuĝinto]]j el [[Sovetunio]], kiuj evakuiĝis kune kun la [[Pola Armeo en Sovetunio]]; Filipina Fronto: japana 14-a Armeo ekatakis al usonaj-filipinaj trupoj defendantaj sin en la duoninsulo Bataan (parto de [[Luzono]]) ** [[1943]]: Germana polico [[pafekzekutado|pafekzekutis]] en [[koncentrejo]] Płaszów (nun ene de [[Krakovo]]) pli ol 200 personojn; [[Pola Rezistomovado]]: taĉmento de [[Kamparanaj Batalionoj]] el areo [[Przemyśl]] kun fervojaj laboristoj en [[stacidomo]] Żurawica forprenis de [[vagono]] 6 [[fusilo]]jn, 8 [[mitralo]]jn kaj multe da [[municio]]; [[distrikto Hrubieszowski]]: [[bataliono]] de "Ryś" en Prehoryłe frakasis bandon de [[Ukraina Ribela Armeo]], kiu rabis polojn, ekbruligante parton de la vilaĝo loĝatan de [[ukrainoj]] - la rabaĵojn redonis al poloj; [[Sovetunio]]: 100 flankatakaj [[partizano|partizanaj]] grupoj sur la [[fervojlinio]] [[Brjansko]]-[[Roslavl]] damaĝis [[relo]]jn en 100 lokoj, elreliginte 4 [[trajno]]jn kaj detruis [[viadukto]]n super [[Desna (rivero)|Desna]], sekvis 2-taga trafikpaŭzo; Bomba Korpuso de [[brita aerarmeo|RAF]] nokte atakis [[Essen]] - seriozaj damaĝoj en [[Friedrich Krupp AG]] ** [[1944]]: [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: trupoj de 1-a Ukraina Fronto ekregis [[Ĥotin]] kaj Łopatyn, kaj de la 2-a Ukraina Fronto atingis nordon de la urbo [[Iași]]; [[Pola Rezistomovado]]: [[partizano|partizana]] taĉmento inter Płochocin kaj [[Błonie]] devojigis germanan [[trajno]]n kun libertempantaj soldatoj; taĉmento de KB malarmigis apud [[Pionki]] 3 soldatojn de [[Wehrmacht]], en tio oficiron; [[Usono]] retirigis rajton al militara helpo por [[Turkio]]; unua aeratako de [[Budapeŝto]] - britaj kaj usonaj aviadiloj bombis stacion en [[Ferencváros (distrikto)|Ferencváros]] kaj aviadilfabrikon apud [[Danubo]] ** [[1945]]: Usona 8-a Aviada Armeo atakis [[Kilo (urbo)|Kilon]] per 2 200 tunoj da bomboj; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: en [[Slovakio]] trupoj de 2-a Ukraina Fronto (40-a Armeo) ekregis [[Kremnica]]; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: en [[Badenio]] francaj trupoj de 1-a Armeo okupis [[Karlsruhe]] kaj [[Pforzheim]], en [[Malsupra Bavario]] trupoj de 7-a Armeo konkeris [[Aschaffenburg]] kaj komencis batalon pri [[Würzburg]], en norda [[Vestfalio]] 8-a Armeo konkeris [[Münster]]; [[Filipinoj]]: infanteria regimento de usona 40-a Infanteria Divizio grundiĝis en [[Masbate (urbo)|Masbate]], jam liberigitan de filipinaj partizanoj; al [[Košice]] alvenis prezidento [[Edvard Beneš]], ĉefministro Jan Šrámek kaj ceteraj membroj de [[Ĉeĥoslovaka ekzila registaro]] * [[1945]]: En [[Varsovio]] okazis granda [[manifestacio]] okaze de la reveno de [[Gdańsk]] kune kun la [[marbordo]] al Pollando * [[1946]]: Unuaj polaj [[militŝipo]]j alnavigis al milita [[haveno]] en [[Świnoujście]] * [[1946]]: Oficiro de [[Japana Imperia Armeo]] Masaharu Homma estis ekzekutita pro [[militkrimo]]j rilate al la [[marŝo de morto]] de filipinaj kaj usonaj [[militkaptito]]j al duoninsulo Bataan (okcidenta parto de la insulo [[Luzono]]) - 8 mil personoj mortfalis * [[1948]]: Prezidento [[Harry S. Truman]] subskribis [[leĝo (juro)|leĝon]] pri la [[Plano Marshall]] — la programo de ekonomia helpo al postmilita [[Eŭropo]] (sub premo de [[Sovetunio]] reĵetita de [[kunlaborismo|kunlaborismaj]] komunistaj reĝimoj el [[Mezeŭropo]]) * [[1948]]: Sur la insulo [[Jeju-do]] ([[Sud-Koreio]]) komenciĝis komunista ribelo * [[1966]]: [[sovetunio|Sovetia]] [[kosmosondilo]] [[Luna|Luna 10]] kiel unua ĉirkaŭis la [[Luno]]n * [[1968]]: [[Martin Luther King]] predikis ''[[Mi estis ĉe la Montopinto]]'' * [[1971]]: La 16-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Dublino]] * [[1973]]: Usona sciencisto Martin Cooper unuafoje parolis pere de [[poŝtelefono]] * [[1973]]: [[Kosmoesploro]]: lanĉo de soveta [[kosmostacio]] [[Programo Salut|Salut 2]] * [[1974]]: [[Usono]]: dum la plej grava serio de [[tornado]]j iam ajn spertita, estis dum tiu kaj la [[4-a de aprilo|sekva tago]] nombritaj entute 148 [[tornado]]j en 13 [[subŝtato]]j - la [[katastrofo]] mortigis 315 homojn kaj kreis damaĝojn de 600 milionoj da usonaj dolaroj * [[1975]]: [[Anatolij Karpov]] ([[Sovetunio]]) estis agnoskita ŝakmondĉampiono de [[FIDE]], post kiam usonano [[Bobby Fischer]] ne venis al finala matĉo * [[1976]]: La 21-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso 1976|Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Hago]] * [[1981]]: [[Milita stato en Pollando]] ** Semajnrevuo "[[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]" kun politik-ekonomi-socia ĉefaspekto, redaktita de [[Tadeusz Mazowiecki]], aperis en eldonkvanto de 500 mil ekzempleroj — ĝis enkonduko de la [[militstato]] oni eldonis 37 numerojn, la revuo reaperis en [[1989]] ** En [[Krakovo]] komenciĝis Unua Tutpollanda Kunveno de la [[Sendependa Asocio de Studentoj]], kiu elektis regopovojn de la [[organizaĵo]] ** En landlima [[Bresto (Belorusio)|Bresto]] pola generalo [[Wojciech Jaruzelski]] renkontiĝis kun sovetaj gvidantoj * [[1981]]: [[San-Francisko]]: unua portebla [[persona komputilo]] [[Osborne 1]] enmerkatiĝis * [[1982]]: [[Pola Popola Respubliko]]: batita en enketa arestejo Mieczysław Rokitowski mortis - arestita en [[Przemyśl]] kun riproĉo pri disvastigo de [[samizdato]]j * [[1984]]: [[Lansana Conté]] iĝis prezidento de Gvineo * [[1984]]: [[Kosmodromo Bajkonur]]: lanĉo de soveta misio, kadre de la [[programo Salut]], kun unua [[kosmonaŭto]] el [[Barato]] Rakeŝ Ŝarma * [[1990]]: [[Belgio]]: Reĝo [[Baldueno la 1-a (Belgio)|Baldueno la 1-a]] estis deklarita nekapabla regi dum 36 horoj (pro lia rifuzo subskribi leĝon pri [[aborto|abortigo]]) * [[1990]]: [[Postkomunismo]] ** [[Petar Mladenov]] iĝis prezidento de Bulgario ** Bulgara Komunisma Partio estis renomita al la [[Bulgara Socialisma Partio]] ** Super la [[urbodomo]] de [[Lvivo]] oficiale estis hisita la [[flago de Ukrainio]] * [[1992]]: [[Ramiz Alia]] demisiis kiel prezidento de Albanio * [[1995]]: [[Federacia Sekureca Servo de la Rusia Federacio]] estis fondita * [[1996]]: Oni arestis usonan teroriston [[Theodore Kaczynski]] * [[2000]]: [[Litovio]]: liberalulo [[Rolandas Paksas]] estis elektita [[urbestro]] de [[Vilno]] por la dua fojo * [[2000]]: [[Usono]]: [[Microsoft]] malobservis kontraŭ[[monopolo|monopolan]] leĝon, ligante [[TTT-legilo]]n [[Internet Explorer]] kun [[operaciumo]] [[Vindozo]] * [[2004]]: En [[Britio]] mortis lasta [[veterano]] de la [[krimea milito]] * [[2004]]: [[Invado de Irako 2003|Invado de Irako]]: batalo de City Hall (urbodomo en [[Karbalo]]) komenciĝis * [[2005]]: [[Vatikano]]: en [[Baziliko Sankta Petro de Romo]] oni publike montris la korpon de papo [[Johano Paŭlo la 2-a]]; en [[Pollando]] komenciĝis [[Funebro en Pollando post morto de Johano Paŭlo la 2-a|semajna nacia funebro]] daŭrinta ĝis la tago de [[entombigo]] * [[2007]]: [[Francio]]: [[elektra motortrajno]] V150 starigis rekordon de [[rapido]] por [[Fervojo|fervojaj]] [[trajno]]j - 574,8&nbsp;km/h * [[2008]]: [[Internacia Pun-Tribunalo por Eksa Jugoslavio]] en [[Hago]] pro manko de pruvoj senkulpigis eksan ĉefministron de [[Kosovo]] Ramush Haradinaj, kiu estis arestita en [[2005]] pro krimoj faritaj dum la kosova sendependeca batalo (1998) * [[2009]]: [[Naĝib Razak]] iĝis ĉefministro de Malajzio * [[2009]]: En [[Pollando]] oni malpermesis vendi [[likvo|likvajn]] [[termometro]]jn kun [[hidrargo]] * [[2011]]: [[Pakistano]]: ne malpli ol 50 personoj pereis kaj 120 vundiĝis en duobla bomba [[atenco]] de [[sinmortigo|sinmortigintoj]] en la urbo [[Dera Gazi Ĥano]] * [[2016]]: Germana [[taggazeto]] „[[Süddeutsche Zeitung]]” malkaŝis aferon Panama Papers, pri [[konfidenceco|konfidencaj]] dokumentoj rilate al [[impostparadizo]]j * [[2017]]: [[Terorisma atako en la metroo de Sankt-Peterburgo (2017)|Terorisma atako en la metroo de Sankt-Peterburgo]] kun 16 mortigitoj, en tio 2 fremdlandanoj, kaj 47 vunditoj - sekvis tritaga nacia funebro * [[invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: ** [[2022]]: 39-a tago de la rusa [[agreso]]: pasinttage 8 rusajn aercelojn estis paffaligitaj (2 ĉasaviadloj Su-34, helikoptero, operaca-taktika senpilota aviadilo, 4 [[krozmisilo]]j); en [[Donbaso]] rebatitaj 6 atakoj; apud [[Kievo]] trovitaj korpoj de forkapita vilaĝestrino kun la familio, en [[Buĉa]] korpoj de murditaj surstrate civiluloj kun [[ŝnuro|ŝnuritaj]] manoj - oni trovis amasan [[tombo]]n kun 57 korpoj; [[Dmitro Kuleba]]: [[Rusio]] estas "pli malbona ol [[Islama Ŝtato]]", ukrainaj [[amaskomunikilo]]j - rusoj [[murdo|murdis]] ankaŭ [[besto]]jn; en [[Mariupolo]] [[aŭto]] de [[litovoj|litova]] dokumentisto trafita per raketo - la fotoraportisto distingita postmorte; rusaj raketoj falis al [[haveno]] en [[Mikolajivo]], pli frue al magazenoj kun brulaĵo en [[Odeso]]; rusaj soldatoj retiriĝis de [[Sumio]]; per humanitaraj koridoroj evakuiĝis 2 694 personoj; ** Mondreago: [[Eŭropa Unio]] kondamnis [[militkrimo]]jn kun kruelaĵoj faritajn de [[rusia armeo]], malkovritajn post liberigo de apud[[Kievo|kievaj]] urboj - en [[Buĉa]] [[ukrainoj|ukrainaj]] soldatoj malkovris en [[masakro de Buĉa|amasaj tomboj]] 280 civilulojn, ofte kun spuroj de torturoj kaj seksperfortoj, kaj pafmortigo al malfronta parto de la kapo kun senmovitaj manoj surdorse; [[CNN]]: [[Rusio]] ŝanĝas [[strategio]]n transmovante siajn trupojn al [[Donbaso]] por tie venki antaŭ la [[9-a de majo]]; [[Baltaj Landoj]] sen [[gaso]] el [[Rusio]]; [[rusoj]] malliberigas 11 ukrainajn urbestrojn; [[Jarosław Kaczyński]] en "[[Welt am Sonntag]]" alvokis [[Germanio]]n pro apogo de [[embargo]] kaj livero de [[armilo]]j al Ukrainio, kaj urbestro de [[Lvovo]] en "[[Bild]]" informis pri la [[genocido]] en [[Buĉa]]; rusaj [[retpirato]]j atakas aviadan komunikadon najbare de [[Kaliningrado]]; [[Germanio]] rifuzis al Ukrainio liveron de 100 kirasitaj transportiloj ''Marder''; [[Berlino]]n traveturis kolumno de [[aŭto]]j kun [[flago de Rusio|flagoj de Rusio]]; rusa diplomatio pri la [[masakro de Buĉa]] - ukraina mistifiko, pola [[diplomatio]] - la [[foto]]j kompareblas kun periodo de [[stalinismo|stalinisma]] kaj [[NSDAP|naziisma]] [[totalismo]]; [[UN]]-sekretario [[António Guterres]] deklaris, ke estas "profunde ŝokita" pro la viditaj fotoj ** [[2023]]: 404-a tago de la rusa [[agreso]]: Pasinttage estis pli ol 50 rusaj atakoj kontraŭ celoj en Ukrainio, en pripafita [[Kostjantinivka]] 6 personoj estis mortigitaj; bataloj en la centro de [[Baĥmut]];laŭ ukraina flanko Rusio perdis pli ol 175 mil soldatojn; Rusio transdonis al Ukrainio 5 vunditajn soldatojn; medicinejo pripafita de rusoj en [[Ĥersono]]; Ukraina Aer-Armeo 5-foje atakis grupiĝojn de soldataro kaj armilaro de la malamiko, kaj faligis skoltan senpilotan aviadilon; rusaj paraŝutistaj unuoj ricevis pezajn [[flamĵetilo]]jn; en [[Melitopolo]] rusoj devigas [[instruisto]]jn al rezigno el ukraina civitaneco; ** Mondreago: [[Pollando]] transdonis al Ukrainio unuajn ĉasaviadilojn [[MiG-29]]; en landoj de [[EU]] estis frostigitaj [[aktivo]]j de [[Moskva Kremlo|porkremlaj]] oligarĥoj (pli ol 23 mld da eŭroj); [[Norvegio]] kaj [[Danio]] transdonos al Ukrainio 8 mil artileriajn [[pafaĵo]]jn ([[kalibro]] 155&nbsp;mm); [[Aŭstralio|Aŭstralia]] sistemo de telestirado trafos al Ukrainio (por tankoj kaj kirasitaj veturiloj); Rusio haltis sian kotizon por la [[Organizaĵo pri Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo]] por 2023 kaj postulas redonon el la pasinta jaro; [[Unesko]]: dum unu jaro de la milito objektoj de [[kultura heredaĵo]] estis damaĝitaj je ĉ. 2,6 mld da dolaroj (plej ruinigita estis [[Ĥarkiva provinco]]); regopovoj de [[Nederlando]] anoncis apogon de Ukrainio per 274 mln da eŭroj el destinita 2,5 mld; energetika [[operatoro]] Ukrenergo ricevis entute pli ol 700 mln da eŭroj de malaltprocentaj pruntaĵoj == Naskiĝoj == * [[1369]]: [[Henriko la 4-a (Anglio)|Henriko la 4-a]], reĝo de Anglio (m. [[1423]]) * [[1395]]: [[Georgo de Trebizondo]], bizanca [[humanismo|humanisto]], filozofo, teologo, filologo (m. [[1486]]) * [[1508]]: [[Jean Dorat]], franca klasika filologo, poeto, erudiciulo, helenisto kaj humanisto (m. [[1588]]) * [[1581]]: [[Johannes Rudbeckius]], sveda episkopo, profesoro pri matematiko kaj teologio en [[Universitato de Upsalo|Upsalo]] (m. [[1646]]) * [[1593]]: [[George Herbert]], angla [[metafizikaj poetoj|poeto]], enestanta en ''[[Angla Antologio]]'' (m. [[1633]]) * [[1639]]: [[Alessandro Stradella]], itala komponisto, violonisto kaj kantisto (m. [[1682]]) * [[1660]]: [[Daniel Defoe]], angla verkisto fama pro la romano ''[[Robinson Crusoe|Robinsono Kruso]]'', ankaŭ esperantigita (m. [[1791]]) * [[1682]]: [[Valentin Rathgeber]], germana benediktano kaj komponisto (m. [[1750]]) * [[1757]]: [[Ferenc Verseghy]], hungara poeto, lingvisto, komponisto (m. [[1822]]) * [[1770]]: [[Teodoros Kolokotronis]], greka generalo, estro de la [[Greka milito de sendependiĝo]] (m. [[1843]]) * [[1778]]: [[Carl Ludwig Engel]], germana arkitekto (m. [[1840]]) * [[1781]]: [[Svaminarajan]], barata [[guruo]], [[viŝnuismo|viŝnuisto]] (m. [[1830]]) * [[1783]]: [[Washington Irving]], usona verkisto kaj [[ambasadoro]] (m. [[1859]]) * [[1798]]: [[Charles Wilkes]], usona ŝipa kapitano, estro de scienca [[Usona Esplorekspedicio]] ĉirkaŭ la mondo, konata de la [[Wilkes-tero]] (m. [[1877]]) * [[1808]]: [[Franz Ferdinand Greiner]], germana [[termometro]]faristo (m. [[1855]]) * [[1814]]: [[Lorenzo Snow]], usona religiulo (m. [[1901]]) * [[1843]]: [[Knut Ekwall]], sveda pentristo kaj [[gravurado|gravuristo]] (m. [[1912]]) * [[1851]]: [[Carl Domanig]], aŭstra verkistoj kaj [[numismatiko|numismatikisto]] (m. [[1913]]) * [[1860]]: [[Frederik van Eeden]], nederlanda psikiatro kaj verkisto (m. [[1932]]) * [[1863]]: [[Henry Van de Velde]], belga artisto, dezajnisto, fasonisto kaj arkitekto (m. [[1957]]) * [[1876]]: [[Tomáš Baťa]], ĉeĥa [[entreprenisto]], [[ŝuo|ŝu]]-produktanto, fondinto de [[konzerno]] [[Bata (konzerno)|Bata]] (m. [[1932]]) * [[1880]]: [[Otto Weininger]], aŭstra filozofo (m. [[1903]]) * [[1881]]: [[Alcide De Gasperi]], unua [[ĉefministro de la Itala Respubliko]] (m. [[1954]]) * [[1886]]: [[Stefan Aleksander Okrzeja]], pola revoluciulo el partio [[Pola Partio Socialista|PPS]] (m. [[1905]]) * [[1886]]: [[Władysław Tatarkiewicz]], pola filozofo, [[estetiko|estetikisto]], [[etiko|etikisto]] kaj historiisto pri [[arto]] (m. [[1980]]) * [[1896]]: [[Józef Czapski]], pola pentristo kaj verkisto (m. [[1993]]) * [[1901]]: [[Rudi Paret]], germana filologo (m. [[1983]]) * [[1903]]: [[Lajos Daróczi]], rumania hungara ĵurnalisto (gazeto "[[Fáklya]]", m. [[1970]]) * [[1903]]: [[Peter Huchel]], germana poeto (m. [[1981]]) * [[1906]]: [[Ferenc Szemlér]], hungara advokato, ĵurnalisto, poeto kaj tradukisto (m. [[1978]]) * [[1908]]: [[Ferenc Boros]], hungara tradukisto, verkisto (m. [[1963]]) * [[1909]]: [[Júlia Ferenczy]], rumania hungara pentristino (m. [[1999]]) * [[1910]]: [[Zoltán Andrásy]], rumania hungara pentristo, grafikisto (m. [[2006]]) * [[1912]]: [[Sándor Haáz (patro)|Sándor Haáz]], rumania hungara grafikisto, koreografo, etnografo (m. [[2007]]) * [[1914]]: [[László Weith]], hungara pentristo (m. [[1973]]) * [[1918]]: [[Olesj Honĉar]], ukraina verkisto kaj politika aktivulo (m. [[1995]]) * [[1918]]: [[Miklós Hubay]], hungara verkisto kaj tradukisto (m. [[2011]]) * [[1920]]: [[Ivan Demjanjuk]], ukraina [[militkrimo|militkrimulo]] (m. [[2012]]) * [[1924]]: [[Roza Ŝanina]], soveta [[kaŝpafisto|kaŝpafistino]] (m. [[1945]]) * [[1924]]: [[Marlon Brando]], usona aktoro (m. [[2004]]) * [[1925]]: [[Anthony Wedgwood Benn]], brita politikisto (m. [[2014]]) * [[1927]]: [[Vasile Albu]], rumana kemiisto kaj inĝeniero, [[esperantisto]], [[IKUE]]-aktivulo en diocezo [[Speyer]] (Germanio) (m. [[1995]]) * [[1929]]: [[Tibor Lázár]], rumania hungara inĝeniero pri [[mekaniko]] * [[1929]]: [[Gordon Moore]], usona entreprenisto (m. [[2023]]) * [[1930]]: [[Helmut Kohl]], germana [[kristandemokratoj|politikisto]], [[kanceliero de Germanio|kanceliero]] de [[FRG]] (m. [[2017]]) * [[1934]]: [[Jane Goodall]], angla primatologino (m. [[2025]]) * [[1935]]: [[Endre Czeizel]], hungara kuracisto kaj [[genetiko|genetikisto]] * [[1944]]: [[Árpád Farkas (poeto)|Árpád Farkas]], rumania hungara poeto, redaktoro, publicisto kaj tradukisto * [[1944]]: [[István Zsehránszky]], rumania hungara ĵurnalisto, redaktoro * [[1945]]: [[István Sass]], rumania hungara matematikisto, astronomo * [[1946]]: [[Marisa Paredes]], hispana aktorino (m. [[2024]]) * [[1946]]: [[Hanna Suchocka]], unua ĉefministrino de Pollando * [[1948]]: [[Carlos Salinas de Gortari]], prezidento de Meksiko 1988-1994 * [[1953]]: [[Pieter Aspe]], flandra verkisto (m. [[2021]]) * [[1956]]: [[Miguel Bosé]], hispana kantisto, komponisto, aktoro kaj reĝisoro * [[1958]]: [[Tibor Balázs]], hungara poeto, verkisto, literaturhistoriisto, tradukisto kaj libroeldonisto * [[1961]]: [[Angelo d'Arrigo]], itala aviadisto kaj ornitologo (m. [[2006]]) * [[1961]]: [[Eddie Murphy]], usona aktoro kaj ŝercisto * [[1964]]: [[Nigel Farage]], brita politikisto [[eŭroposkeptikismo|eŭroskeptika]] * [[1969]]: [[Clotilde Courau]], franca teatra komediistino kaj kina aktorino, itala princino * [[1980]]: [[Dewi Sandra]], indonezia aktorino, prezentistino kaj kantistino * [[1982]]: [[Cobie Smulders]], kanada aktorino kaj [[manekeno]] * [[1985]]: [[Orsolya Jakab]], rumania hungara [[Teatro Tomcsa Sándor|aktorino]] * [[1985]]: [[Leona Lewis]], angla popmuzika kantistino, komponistino kaj tekstistino de [[furorkanto]] * [[1997]]: [[Gabriel Jesus]] aŭ je plena nomo ''Gabriel Fernando de Jesus'', brazila futbalisto == Mortoj == * [[1203]]: [[Arturo la 1-a (Bretonio)|Arturo la 1-a]], duko de Bretonio (n. [[1187]]) * [[1287]]: [[Honorio la 4-a]], papo, kiu apogis instruadon de orientaj lingvoj por kristanigi [[Proksima Oriento|Proksiman Orienton]] (n. [[1210]]) * [[1473]]: [[Aleksandro Sforza]], itala [[kondotiero]] kaj la unua princo de [[Pesaro]] (n. [[1409]]) * [[1549]]: [[Matsudaira Hirotada]], japana [[daimio]] (n. [[1526]]) * [[1582]]: [[Takeda Katsuyori]], japana [[samurajo]] (n. [[1546]]) * [[1680]]: [[Ŝivaĝi]], fondinto de [[Maratha Imperio]] (n. [[1627]]) * [[1682]]: [[Bartolomé Esteban Murillo]], hispana pentristo (n. [[1617]]) * [[1761]]: [[Christian Ferdinand Abel]], germana [[basviolono|basviolonisto]] kaj [[gambovjolo|gambovjola]] virtuozo (n. [[1682]]) * [[1762]]: [[Thomas Frye]], anglo-irlanda pentristo kaj inventisto (n. ĉirkaŭ [[1710]]) * [[1790]]: [[Ephraim Moses Kuh]], germana verkisto kaj komercisto (n. [[1731]]) * [[1822]]: [[Friedrich Justin Bertuch]], germana eldonisto kaj tradukisto, en kies domo estas [[urbomuzeo de Vajmaro]] (n. [[1747]]) * [[1825]]: [[Otto von Loeben]], germana verkisto kaj juristo (n. [[1786]]) * [[1826]]: [[Reginald Heber]], angla pastro kaj verkisto, [[anglikanismo|anglikana]] episkopo de [[Kolkato]] (n. [[1783]]) * [[1827]]: [[Ernst Chladni]], germana fizikisto, geologo, muzikisto, patro de [[akustiko]] (n. [[1758]]) * [[1830]]: [[François Barthélemy]], franca ministro kaj diplomato (n. [[1747]]) * [[1849]]: [[Juliusz Słowacki]], pola dramisto kaj mistikulo [[armenoj|armendevena]](n. [[1809]]) * [[1862]]: [[James Clark Ross]], brita [[vojaĝisto]] kaj esploristo de [[Antarkto]] (n. [[1800]]) * [[1868]]: [[Franz Berwald]], sveda komponisto kaj violonisto (n. [[1796]]) * [[1882]]: [[Jesse James]], usona [[eksterleĝulo]] de la [[sovaĝa okcidento]] (n. [[1847]]) * [[1893]]: [[Karl Werder]], germana filozofo kaj verkisto (n. [[1806]]) * [[1897]]: [[Johannes Brahms]], germana komponisto, pianisto kaj dirigento (n. [[1833]]) * [[1915]]: [[Jizchok Leib Perez]], pola, hebrea kaj juda verkisto, advokato, socia aganto, kunkreinto de la [[juda literaturo]] en la [[jida lingvo]] (n. [[1852]]) * [[1916]]: [[Ferenc Veress (fotografisto)|Ferenc Veress]], hungara fotografisto kaj fakverkisto (n. [[1832]]) * [[1922]]: [[István Berkeszi]], hungara historiisto kaj instruisto (m. [[1853]]) * [[1929]]: [[József Geml]], hungara, rumania hungara memuaristo, lokhistoriisto, urbestro de [[Temeŝvaro]] (n. [[1858]]) * [[1932]]: [[Wilhelm Ostwald]], [[germanaj baltoj|germana balto]], Nobelpremiita kemiisto (n. [[1853]]) * [[1940]]: [[Peter Wust]], germana filozofo (n. [[1884]]) * [[1941]]: [[Pál Teleki]], hungara [[geografio|geografo]], ĉefministro de Hungario (n. [[1879]]) * [[1945]]: [[Ernő Grünbaum]], rumania hungara pentristo (n. [[1908]]) * [[1945]]: [[Emma Ritoók]], hungara verkistino, tradukistino (n. [[1868]]) * [[1950]]: [[Kurt Weill]], germana komponisto (n. [[1900]]) * [[1954]]: [[Aristides de Sousa Mendes]], portugala diplomato, justulo inter la popoloj (n. [[1885]]) * [[1986]]: [[Sajid Mohammad Kazem Ŝariatmadari]], irana [[ajatolo]] (n. [[1905]]) * [[1990]]: [[Sarah Vaughn]], usona ĵaza kantistino kaj pianistino (n. [[1924]]) * [[1991]]: [[Graham Greene (verkisto)|Graham Greene]], brita verkisto (n. [[1904]]) * [[1994]]: [[Jérôme Lejeune]], franca kuracisto, [[genetikisto]], [[servisto de Dio]], malkovrinto de [[Down-sindromo]] (n. [[1926]]) * [[1995]]: [[Ferenc Szász (1903)|Ferenc Szász]], rumania hungara agronomo, fakverkisto (n. [[1903]]) * [[1995]]: [[Marion Tinsley]], usona matematikisto kaj [[damludo|damludisto]] (n. [[1927]]) * [[1998]]: [[Mary Cartwright]], angla matematikistino, [[Girton College (Kembriĝo)|kolegia]] direktorino en [[Kembriĝo (Anglio)|Kembriĝo]], membrino de la [[Reĝa Societo de Londono]] (n. [[1900]]) * [[2000]]: [[Terence McKenna]], usona verkisto, filozofo, etnobotanikisto, lingvisto, mistikulo, esploristo de [[ŝamanismo]] kaj [[psikedelaĵo]]j (n. [[1946]]) * [[2006]]: [[Suitbert H. Siedl]], aŭstra bibliisto, profesoro, [[karmelanoj|karmelano]], [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|denaska]] [[esperantisto]], fondinto de la [[Familia Sancti Hieronymi]], kontribuinta al "Biblia Revuo" (n. [[1923]]) * [[2007]]: [[László Incze]], rumania hungara lokhistoriisto, muzeologo (n. [[1928]]) * [[2013]]: [[Mariví Bilbao]], hispana aktorino (n. [[1930]]) * [[2016]]: [[Joe Medicine Crow]], usona-[[indianoj|indiana]] [[antropologo]] kaj historiisto (n. [[1913]]) * [[2016]]: [[Jules Schelvis]], nederlanda judo, spertulo pri germana [[persekuto de judoj]] (n. [[1921]]) * [[2024]]: [[Vitus Huonder]], svisa teologo kaj episkopo (n. [[1942]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia kalendaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** [[Siksto la 1-a]], papo * [[Gvineo]] – datreveno de la Dua Respubliko == Tagoj de [[semajno]] == La '''3-a de aprilo''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]. {{Projektoj}} [[Kategorio:3-a de aprilo| ]] [[Kategorio:Aprilo|0]] [[Kategorio:3-a tago de la monato|#04]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0403]] lzf11aqolsnye7ulmxal4ezl5p0v404 9363598 9363597 2026-04-30T05:59:40Z ThomasPusch 1869 9363598 wikitext text/x-wiki {{KalendaroAprilo}} {{aprilo}} La '''3-a de aprilo''' estas la 93-a tago de la jaro (la 94-a en superjaroj) laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 272 tagoj restas. Je la 3-a de aprilo okazis, interalie: == Eventoj == * [[801]]: Reĝo [[Ludoviko la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Ludoviko la Pia]] konkeris [[Barcelono]]n de [[maŭroj]] post plurmonata [[sieĝo]] * [[1043]]: [[Eduardo la Konfesanto]] kroniĝis kiel [[listo de britaj reĝoj|reĝo de Anglio]] * [[1243]]: [[Piastoj]]: princo de [[Pomerio]] Barnim la 1-a urbigis [[Szczecin]] laŭ [[magdeburga juro]] * [[1254]]: En [[Buda]] estis subskribita pactraktato inter reĝo de Hungario [[Béla la 4-a (Hungario)|Béla la 4-a]] kaj reĝo de Ĉeĥio [[Přemysl Otakar la 2-a]] * [[1347]]: Dekreto de la reĝo de [[Ĉeĥio]] [[Karolo la 4-a (Sankta Romia Imperio)|Krolo la 4-a]] pri konstruo de la [[Nova Urbo (Prago)|Nova Urbo de Prago]] - la plej granda [[urboplanado]] en [[mezepoko]] * [[1440]]: [[Tolkmicko]] aliĝis al [[Prusa Konfederacio]], kontraŭstaranta al la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] * [[1471]]: Kvar [[filo]]j de mortinta en [[1454]] princo Boleslao la 4-a disdividis [[Mazovio]]n al kvartaloj * [[1493]]: [[Kristoforo Kolumbo]] alvenis en triumfa marŝo al reĝa kortego en [[Barcelono]], por raporti al gereĝoj [[Fernando la 2-a (Aragono)|Fernando la 2-a]] kaj [[Isabel la 1-a (Kastilio)|Isabel la 1-a]] pri sia unua [[ekspedicio]] al [[Nova Mondo]] * [[1507]]: [[Marteno Lutero]] [[ordino|ordiniĝis]] * [[1656]]: [[Sveda diluvo]]: pro eksplodo de [[bombo]] postlasita de retiriĝantaj [[svedoj]] en la reĝa [[kastelo]] de [[Sandomierz]] pereis ĉ. 500 personoj * [[1702]]: [[Granda Nordia Milito]]: [[litovoj|litova]] armeo entreprenis sensukcesan provon rekonkeri [[Vilno]]n, aneksitan de [[svedoj]] * [[1764]]: [[Jozefo la 2-a]] kroniĝis kiel [[Listo de Imperiestroj de la Sankta Romia Imperio|romgermana reĝo]] * [[1800]]: En preĝejo en [[Norrköping]] [[Gustavo la 4-a Adolfo (Svedio)|Gustavo la 4-a Adolfo]] kroniĝis kiel reĝo de Svedio * [[1802]]: [[Pollando]]: [[Izabella Poniatowska|Izabela Branicka]] vendis [[Bjalistoko]]n al prusaj regopovoj kontraŭ 270 mil [[talero]]jn * [[1810]]: [[Frederiko Aŭgusto la 1-a (Saksio)|Frederiko Aŭgusto la 1-a]] dekretis pri estigo de Likvida [[Juĝejo]] en [[Varsovia Duklando]] * [[1814]]: [[Konservisma Senato]] voĉdonis pri faligo de [[Napoleono Bonaparte]] * [[1833]]: En [[Frankfurto ĉe Majno]] oni fiaskigis provon [[revolucio|revoluciigi]] [[Germana Federacio|Germanan Federacion]] * [[1860]]: Ekfunkciis [[Poneo-Ekspreso]], la usona transkontinenta poŝtservo, de [[Misurio]] ĝis [[Sakramento (Kalifornio)|Sakramento]] en [[Kalifornio]], kiu fariĝis la plej rekta rimedo por longdistanca [[komunikado]] antaŭ [[telegrafio]] * [[1865]]: [[Ĉefurbo]] de [[Konfederaciitaj Ŝtatoj de Usono]] estis translokigita de [[Richmond (Virginio)|Richmond]], transprenita de malamikoj, al Danville ([[Virginio]]) * [[1867]]: Malkovro de la [[kometo Tempel 1]] * [[1872]]: Kanada astronomo [[James Craig Watson]] malkovris asteroidon [[119 Alteo|Alteo]] * [[1881]]: En forta [[tertremo]] sur greka insulo [[Ĥio (insulo)|Ĥio]] pereis sur ĝi kaj proksima turka marbordo 7866 personojn * [[1882]]: En Misurio [[eksterleĝulo]] [[Jesse James]] estis mortpafita dedorse de ano de lia propra bando * [[1888]]: Unua [[Prostituo|prostituino]] estis mortigita en serio de 11 neklarigitaj murdoj de virinoj, kiuj okazis en malriĉa distrikto en [[East End de Londono]] * [[1895]]: Komenciĝis proceso pri misfamigo de la irlanda verkisto [[Oscar Wilde]], kiu alkondukis al lia aresto, proceso kaj malliberigo sub la riproĉo de granda maldeco * [[1886]]: Aŭstra astronomo [[Johann Palisa]] malkovris asteroidon [[256 Valpurgo|Valpurgo]] * [[1897]]: Societo [[Viena secesio]] fondiĝis * [[1898]]: [[Klondike]]: 88 orserĉistoj pereis sub lavango dum la [[Alaska orimpetego]] * [[1901]]: En [[dispartigoj de Pollando-Litovio|dispartigita Pollando]] aperis scienca revuo "Chemik Polski" (Pola [[Kemiisto]]) * [[1905]]: Futbalklubo [[Club Atlético Boca Juniors]] fondiĝis en [[Bonaero]] (Argentino) * [[1915]]: [[Unua mondmilito]]: [[Orienta Fronto (Unua mondmilito)|Orienta Fronto]]: ĉeĥa 28-a infanteria [[regimento]] de [[Aŭstria-hungara armeo]] frakasiĝis en [[Galicio]] * [[1918]]: [[Ferdinand Foch]] iĝis ĉefkomandanto de la armeoj de [[Entento]] * [[1919]]: [[Aŭstrio|Aŭstra]] parlamento akceptis [[konstitucio]]n pri falo de la [[dinastio]] de [[Habsburgoj]] kaj konfisko de iliaj riĉaĵoj * [[1922]]: Pro malsano de [[Lenin]], [[Josif Stalin]] iĝis [[Ĝenerala Sekretario]] de la [[Centra Komitato de Komunista Partio de Sovetunio]] — la reganto de [[Sovetunio]] dum pli ol 30 jaroj * [[1929]]: La plej granda [[inundo]] en historio de [[Tasmanio]] komenciĝis * [[1933]]: Brita ekspedicio kiel unua flugis per [[aviadilo]] super [[Ĉomolungmo]] * [[1933]]: [[Granda Depresio]]: dutaga ĝenerala [[striko]] de [[teksado|teksistoj]] en [[Lodzo]] kaj ties distrikto finiĝis * [[1936]]: Bruno Hauptmann, kondamnita pro la [[kidnapo]] kaj [[murdo]] de la dujara [[Charles Lindbergh|Charles Lindbergh la 3-a]], estis ekzekutita sur [[elektra seĝo]] — ĝis nun ekzistas duboj pri lia kulpo * [[1939]]: Komandantaro de germanaj [[armitaj fortoj]] prezentis al [[Hitler]] projekton de direktivo pri batalpreteco de la armeo kun eventuala [[invado en Pollandon|atako al Pollando]] - la dokumento estis subskribita la 11-an de aprilo * [[1940]]: [[Dua mondmilito]]: okupata Pollando: [[Ordnungspolizei|Germana polico]] arestis en [[distrikto Ostrovo]] ĉ. 400 polojn, venĝe pro flamigo de kelkaj [[incendio]]j fare de nekonatoj; en [[Krakovo]] finiĝis tritaga konspira kongreso de la [[Organizaĵo de Ukrainaj Naciistoj]], kunvokita de [[banderanoj]], kiu dissplitiĝis al du kontraŭaj [[frakcio]]j; [[Masakro de Katin]]: komenciĝis ekzekutado de pli ol 4000 polaj [[militkaptito|militkaptitaj]] [[oficiro]]j el internigejoj en [[Kozelsk]], de kie foriris la unua transporto — ĝis duono de majo per pafo al kapo oni [[murdo|murdis]] ilin en [[Katin]] enterigante en 8 amasaj tomboj (nur aprile 1990 regopovoj de [[Sovetunio]] konfesis [[komunista krimo|la krimon]]); [[Rond Bosson]] ([[Morges]], [[Svislando]]): [[Ignacy Jan Paderewski|I. Paderewski]] laŭ privata vojo sendis al [[okupado|okupata]] Pollando memorialon al [[Vatikano]] pri kruelaĵoj de sovetoj kaj germanoj; unua grupo de germanaj ŝipoj por partopreni operacon "[[Weserübung]]" elnavigis de [[Hamburgo]] direkte al [[Narvik]], [[Trondheim]] kaj [[Stavanger]] * [[1941]]: [[Gestapo]] malpermesis en [[Provinco Vartlando]] kolportadon de gazeto el [[Olsztyn]]; [[Radoma geto]] establiĝis - funkcianta ĝis somero 1944, pro malsanoj, malsato kaj perforto mortis en ĝi kelkaj miloj de personoj (preskaŭ 30 mil judojn, loĝantaj en la geto germanoj murdis en [[Treblinka (koncentrejo)|koncentrejo Treblinka]]); [[Mediteraneo]]: germanaj aviadiloj de 10-a Aviada Korpuso atakis la 2-an ĝis la 3-a de aprilo [[konvojo]]jn AS-23 kaj AFN-23 sinkigante 3 [[ŝipo]]jn; ĉefministro de Hungario [[Pál Teleki]] [[sinmortigo|sinmortiĝis]] ne volante cedi antaŭ postulo de Germanio pri tralaso de [[Wehrmacht]] antaŭ [[invado de Jugoslavio]] - nova ĉefministro iĝis [[László Bárdossy]]; pola generalo [[Władysław Sikorski]] parolis en [[Kanado]] kun ties ĉefministro; laŭ soveta-hungara interkompreno oni renovigis fervojan trafikon inter [[Lvovo]] kaj [[Budapeŝto]]; [[Nord-Afrika kampanjo]]: generalo [[Archibald Wavell]] decidis evakui trupojn de [[Bengazo]] por defendi [[Tobruk]] - sekvan tagon la urbo estis okupita de germanoj * [[1942]]: [[Pola Armeo en Sovetunio]] finis unuan etapon de sia evakuo — [[Sovetunio]]n forlasis 1603 [[oficiro]]j, 24 427 suboficiroj kun [[soldato]]j, 1159 volontulinoj kaj 1880 junuloj, krome kun la armeo 10 789 civiluloj evakuiĝis; [[Operaco Reinhardt]]: germana polico forveturigis de [[Munkeno]] al [[Lublinio]] 776 [[judoj]]n; en [[Glasgow]] aperis pola dusemajnrevuo en la angla lingvo "The Voice of Poland" (daŭrigo de la ĝisnuna en la pola lingvo); en [[Teherano]] fondiĝis Delegitaro de Ministerio de Laboro kaj Socia Protekto ĉe la [[pola ekzila registaro]], kies celo estis helpo interalie al polaj [[rifuĝinto]]j el [[Sovetunio]], kiuj evakuiĝis kune kun la [[Pola Armeo en Sovetunio]]; Filipina Fronto: japana 14-a Armeo ekatakis al usonaj-filipinaj trupoj defendantaj sin en la duoninsulo Bataan (parto de [[Luzono]]) * [[1943]]: Germana polico [[pafekzekutado|pafekzekutis]] en [[koncentrejo]] Płaszów (nun ene de [[Krakovo]]) pli ol 200 personojn; [[Pola Rezistomovado]]: taĉmento de [[Kamparanaj Batalionoj]] el areo [[Przemyśl]] kun fervojaj laboristoj en [[stacidomo]] Żurawica forprenis de [[vagono]] 6 [[fusilo]]jn, 8 [[mitralo]]jn kaj multe da [[municio]]; [[distrikto Hrubieszowski]]: [[bataliono]] de "Ryś" en Prehoryłe frakasis bandon de [[Ukraina Ribela Armeo]], kiu rabis polojn, ekbruligante parton de la vilaĝo loĝatan de [[ukrainoj]] - la rabaĵojn redonis al poloj; [[Sovetunio]]: 100 flankatakaj [[partizano|partizanaj]] grupoj sur la [[fervojlinio]] [[Brjansko]]-[[Roslavl]] damaĝis [[relo]]jn en 100 lokoj, elreliginte 4 [[trajno]]jn kaj detruis [[viadukto]]n super [[Desna (rivero)|Desna]], sekvis 2-taga trafikpaŭzo; [[brita aerarmeo]] nokte atakis [[Essen]] - seriozaj damaĝoj en [[Friedrich Krupp AG]] * [[1944]]: [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: trupoj de sovetia 1-a Ukraina Fronto ekregis [[Ĥotin]] kaj Łopatyn, kaj de la 2-a Ukraina Fronto atingis nordon de la urbo [[Iași]]; [[Pola Rezistomovado]]: [[partizano|partizana]] taĉmento inter Płochocin kaj [[Błonie]] devojigis germanan [[trajno]]n kun libertempantaj soldatoj; taĉmento de KB malarmigis apud [[Pionki]] 3 soldatojn de [[Wehrmacht]], en tio oficiron; [[Usono]] retirigis rajton al militara helpo por [[Turkio]]; unua aeratako de [[Budapeŝto]] - britaj kaj usonaj aviadiloj bombis stacion en [[Ferencváros (distrikto)|Ferencváros]] kaj aviadilfabrikon apud [[Danubo]] * [[1945]]: Usona 8-a Aviada Armeo atakis [[Kilo (urbo)|Kilon]] per 2 200 tunoj da bomboj; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: en [[Slovakio]] trupoj de 2-a Ukraina Fronto (40-a Armeo) ekregis [[Kremnica]]; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: en [[Badenio]] francaj trupoj de 1-a Armeo okupis [[Karlsruhe]] kaj [[Pforzheim]], en [[Malsupra Bavario]] trupoj de 7-a usona Armeo konkeris [[Aschaffenburg]] kaj komencis batalon pri [[Würzburg]], en norda [[Vestfalio]] 8-a Armeo konkeris [[Münster]]; [[Filipinoj]]: infanteria regimento de usona 40-a Infanteria Divizio grundiĝis en [[Masbate (urbo)|Masbate]], jam liberigitan de filipinaj partizanoj; al [[Košice]] alvenis prezidento [[Edvard Beneš]], ĉefministro Jan Šrámek kaj ceteraj membroj de [[Ĉeĥoslovaka ekzila registaro]]; en [[Varsovio]] okazis granda [[manifestacio]] okaze de la reveno de [[Dancigo]] (ekde nun Gdansko) kune kun la [[marbordo]] al Pollando * [[1946]]: Unuaj polaj [[militŝipo]]j alnavigis al milita [[haveno]] en [[Świnoujście]]; oficiro de [[Japana Imperia Armeo]] Masaharu Homma estis ekzekutita pro [[militkrimo]]j rilate al la [[marŝo de morto]] de filipinaj kaj usonaj [[militkaptito]]j al duoninsulo Bataan (okcidenta parto de la insulo [[Luzono]]) - 8 mil personoj mortfalis * [[1948]]: Prezidento [[Harry S. Truman]] subskribis [[leĝo (juro)|leĝon]] pri la [[Plano Marshall]] — la programo de ekonomia helpo al postmilita [[Eŭropo]] (sub premo de [[Sovetunio]] reĵetita de [[kunlaborismo|kunlaborismaj]] komunistaj reĝimoj el [[Mezeŭropo]]); sur la insulo [[Jeju-do]] ([[Sud-Koreio]]) komenciĝis komunista ribelo * [[1966]]: [[sovetunio|Sovetia]] [[kosmosondilo]] [[Luna|Luna 10]] kiel unua ĉirkaŭis la [[Luno]]n * [[1968]]: [[Martin Luther King]] predikis ''[[Mi estis ĉe la Montopinto]]'' * [[1971]]: La 16-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Dublino]] * [[1973]]: Usona sciencisto Martin Cooper unuafoje parolis pere de [[poŝtelefono]] * [[1973]]: [[Kosmoesploro]]: lanĉo de soveta [[kosmostacio]] [[Programo Salut|Salut 2]] * [[1974]]: [[Usono]]: dum la plej grava serio de [[tornado]]j iam ajn spertita, estis dum tiu kaj la [[4-a de aprilo|sekva tago]] nombritaj entute 148 [[tornado]]j en 13 [[subŝtato]]j - la [[katastrofo]] mortigis 315 homojn kaj kreis damaĝojn de 600 milionoj da usonaj dolaroj * [[1975]]: [[Anatolij Karpov]] ([[Sovetunio]]) estis agnoskita ŝakmondĉampiono de [[FIDE]], post kiam usonano [[Bobby Fischer]] ne venis al finala matĉo * [[1976]]: La 21-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso 1976|Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Hago]] * [[1981]]: [[Milita stato en Pollando]]: Semajnrevuo "[[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]" kun politik-ekonomi-socia ĉefaspekto, redaktita de [[Tadeusz Mazowiecki]], aperis en eldonkvanto de 500 mil ekzempleroj — ĝis enkonduko de la [[militstato]] oni eldonis 37 numerojn, la revuo reaperis en [[1989]]; en [[Krakovo]] ekis unua tutlanda kunveno de la [[Sendependa Asocio de Studentoj]]; en landlima [[Bresto (Belorusio)|Bresto]] pola generalo [[Wojciech Jaruzelski|Jaruzelski]] renkontiĝis kun sovetaj gvidantoj; [[San-Francisko]]: unua portebla [[persona komputilo]] [[Osborne 1]] enmerkatiĝis * [[1982]]: [[Pola Popola Respubliko]]: batita en enketa arestejo Mieczysław Rokitowski mortis - arestita en [[Przemyśl]] kun riproĉo pri disvastigo de [[samizdato]]j * [[1984]]: [[Lansana Conté]] iĝis prezidento de Gvineo; [[Kosmodromo Bajkonur]]: lanĉo de soveta misio, kadre de la [[programo Salut]], kun unua [[kosmonaŭto]] el [[Barato]] Rakeŝ Ŝarma * [[1990]]: [[Belgio]]: Reĝo [[Baldueno la 1-a (Belgio)|Baldueno la 1-a]] estis deklarita nekapabla regi dum 36 horoj (pro lia rifuzo subskribi leĝon pri [[aborto|abortigo]]); [[Postkomunismo]]: [[Petar Mladenov]] iĝis prezidento de Bulgario; Bulgara Komunisma Partio estis renomita al la [[Bulgara Socialisma Partio]]; super la [[urbodomo]] de [[Lvivo]] oficiale estis hisita la [[flago de Ukrainio]] * [[1992]]: [[Ramiz Alia]] demisiis kiel prezidento de Albanio * [[1995]]: [[Federacia Sekureca Servo de la Rusia Federacio]] estis fondita * [[1996]]: Oni arestis usonan teroriston [[Theodore Kaczynski]] * [[2000]]: [[Litovio]]: liberalulo [[Rolandas Paksas]] estis elektita [[urbestro]] de [[Vilno]] por la dua fojo; [[Usono]]: [[Microsoft]] malobservis kontraŭ[[monopolo|monopolan]] leĝon, ligante [[TTT-legilo]]n [[Internet Explorer]] kun [[operaciumo]] [[Vindozo]] * [[2004]]: En [[Britio]] mortis lasta [[veterano]] de la [[krimea milito]]; [[Invado de Irako 2003|Invado de Irako]]: batalo de City Hall (urbodomo en [[Karbalo]]) komenciĝis * [[2005]]: [[Vatikano]]: en [[Baziliko Sankta Petro de Romo]] oni publike montris la korpon de papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] * [[2007]]: [[Francio]]: [[elektra motortrajno]] V150 starigis rekordon de [[rapido]] por [[Fervojo|fervojaj]] [[trajno]]j - 574,8&nbsp;km/h * [[2008]]: [[Internacia Pun-Tribunalo por Eksa Jugoslavio]] en [[Hago]] pro manko de pruvoj senkulpigis eksan ĉefministron de [[Kosovo]] Ramush Haradinaj, kiu estis arestita en [[2005]] pro krimoj faritaj dum la kosova sendependeca batalo (1998) * [[2009]]: [[Naĝib Razak]] iĝis ĉefministro de Malajzio; en [[Pollando]] oni malpermesis vendi [[likvo|likvajn]] [[termometro]]jn kun [[hidrargo]] * [[2011]]: [[Pakistano]]: ne malpli ol 50 personoj pereis kaj 120 vundiĝis en duobla bomba [[atenco]] de [[sinmortigo|sinmortigintoj]] en la urbo [[Dera Gazi Ĥano]] * [[2016]]: Germana [[taggazeto]] „[[Süddeutsche Zeitung]]” malkaŝis aferon Panama Papers, pri [[konfidenceco|konfidencaj]] dokumentoj rilate al [[impostparadizo]]j * [[2017]]: [[Terorisma atako en la metroo de Sankt-Peterburgo (2017)|Terorisma atako en la metroo de Sankt-Peterburgo]] kun 16 mortigitoj, en tio 2 fremdlandanoj, kaj 47 vunditoj - sekvis tritaga nacia funebro * [[2022]]: 39-a tago de la [[invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: pasinttageestis paffaligitaj 4 ĉasaviadiloj, 4 [[krozmisilo]]j; en [[Donbaso]] rebatitaj 6 atakoj; apud [[Kievo]] trovitaj korpoj de forkaptita vilaĝestrino kun la familio, en [[Buĉa]] [[ukrainoj|ukrainaj]] soldatoj malkovris en [[masakro de Buĉa|amasaj tomboj]] 280 civilulojn, ofte kun spuroj de torturoj kaj seksperfortoj, kaj pafmortigo kun [[ŝnuro|ŝnuritaj]] manoj; rusaj raketoj falis al [[haveno]] en [[Mikolajivo]], pli frue al magazenoj kun brulaĵo en [[Odeso]]; rusaj soldatoj retiriĝis de [[Sumio]]; [[Eŭropa Unio]] kondamnis [[militkrimo]]jn kun kruelaĵoj faritajn de [[rusia armeo]]; [[UN]]-sekretario [[António Guterres]] deklaris "profundan ŝokiĝon" pro la viditaj fotoj; [[Baltaj Landoj]] sukcesas vivi sen [[gaso]] el [[Rusio]]; [[rusoj]] malliberigas 11 ukrainajn urbestrojn * [[2023]]: 404-a tago de la rusa [[agreso]]: Pli ol 50 rusaj atakoj kontraŭ celoj en Ukrainio, bataloj en la centro de [[Baĥmut]] kaj mortigoj de civiluloj en [[Kostjantinivka]]; laŭ ukraina flanko Rusio perdis pli ol 175 mil soldatojn; rusaj paraŝutistaj unuoj ricevis pezajn [[flamĵetilo]]jn; en landoj de [[EU]] estis frostigitaj [[aktivo]]j de [[Moskva Kremlo|porkremlaj]] oligarĥoj (pli ol 23 mld da eŭroj); [[Norvegio]] kaj [[Danio]] transdonos al Ukrainio 8 mil artileriajn [[pafaĵo]]jn; [[Aŭstralio|Aŭstralia]] sistemo de telestirado trafos al Ukrainio (por tankoj kaj kirasitaj veturiloj); Rusio haltis sian kotizon por la [[Organizaĵo pri Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo|OSKE]] por 2023 kaj postulas redonon el 2022; [[Unesko]]: dum unu jaro de la milito objektoj de [[kultura heredaĵo]] estis damaĝitaj je ĉ. 2,6 mld da dolaroj; [[Nederlando]] decidis apogon de Ukrainio per 274 mln da eŭroj el destinita 2,5 mld == Naskiĝoj == * [[1369]]: [[Henriko la 4-a (Anglio)|Henriko la 4-a]], reĝo de Anglio (m. [[1423]]) * [[1395]]: [[Georgo de Trebizondo]], bizanca [[humanismo|humanisto]], filozofo, teologo, filologo (m. [[1486]]) * [[1508]]: [[Jean Dorat]], franca klasika filologo, poeto, erudiciulo, helenisto kaj humanisto (m. [[1588]]) * [[1581]]: [[Johannes Rudbeckius]], sveda episkopo, profesoro pri matematiko kaj teologio en [[Universitato de Upsalo|Upsalo]] (m. [[1646]]) * [[1593]]: [[George Herbert]], angla [[metafizikaj poetoj|poeto]], enestanta en ''[[Angla Antologio]]'' (m. [[1633]]) * [[1639]]: [[Alessandro Stradella]], itala komponisto, violonisto kaj kantisto (m. [[1682]]) * [[1660]]: [[Daniel Defoe]], angla verkisto fama pro la romano ''[[Robinson Crusoe|Robinsono Kruso]]'', ankaŭ esperantigita (m. [[1791]]) * [[1682]]: [[Valentin Rathgeber]], germana benediktano kaj komponisto (m. [[1750]]) * [[1757]]: [[Ferenc Verseghy]], hungara poeto, lingvisto, komponisto (m. [[1822]]) * [[1770]]: [[Teodoros Kolokotronis]], greka generalo, estro de la [[Greka milito de sendependiĝo]] (m. [[1843]]) * [[1778]]: [[Carl Ludwig Engel]], germana arkitekto (m. [[1840]]) * [[1781]]: [[Svaminarajan]], barata [[guruo]], [[viŝnuismo|viŝnuisto]] (m. [[1830]]) * [[1783]]: [[Washington Irving]], usona verkisto kaj [[ambasadoro]] (m. [[1859]]) * [[1798]]: [[Charles Wilkes]], usona ŝipa kapitano, estro de scienca [[Usona Esplorekspedicio]] ĉirkaŭ la mondo, konata de la [[Wilkes-tero]] (m. [[1877]]) * [[1808]]: [[Franz Ferdinand Greiner]], germana [[termometro]]faristo (m. [[1855]]) * [[1814]]: [[Lorenzo Snow]], usona religiulo (m. [[1901]]) * [[1843]]: [[Knut Ekwall]], sveda pentristo kaj [[gravurado|gravuristo]] (m. [[1912]]) * [[1851]]: [[Carl Domanig]], aŭstra verkistoj kaj [[numismatiko|numismatikisto]] (m. [[1913]]) * [[1860]]: [[Frederik van Eeden]], nederlanda psikiatro kaj verkisto (m. [[1932]]) * [[1863]]: [[Henry Van de Velde]], belga artisto, dezajnisto, fasonisto kaj arkitekto (m. [[1957]]) * [[1876]]: [[Tomáš Baťa]], ĉeĥa [[entreprenisto]], [[ŝuo|ŝu]]-produktanto, fondinto de [[konzerno]] [[Bata (konzerno)|Bata]] (m. [[1932]]) * [[1880]]: [[Otto Weininger]], aŭstra filozofo (m. [[1903]]) * [[1881]]: [[Alcide De Gasperi]], unua [[ĉefministro de la Itala Respubliko]] (m. [[1954]]) * [[1886]]: [[Stefan Aleksander Okrzeja]], pola revoluciulo el partio [[Pola Partio Socialista|PPS]] (m. [[1905]]) * [[1886]]: [[Władysław Tatarkiewicz]], pola filozofo, [[estetiko|estetikisto]], [[etiko|etikisto]] kaj historiisto pri [[arto]] (m. [[1980]]) * [[1896]]: [[Józef Czapski]], pola pentristo kaj verkisto (m. [[1993]]) * [[1901]]: [[Rudi Paret]], germana filologo (m. [[1983]]) * [[1903]]: [[Lajos Daróczi]], rumania hungara ĵurnalisto (gazeto "[[Fáklya]]", m. [[1970]]) * [[1903]]: [[Peter Huchel]], germana poeto (m. [[1981]]) * [[1906]]: [[Ferenc Szemlér]], hungara advokato, ĵurnalisto, poeto kaj tradukisto (m. [[1978]]) * [[1908]]: [[Ferenc Boros]], hungara tradukisto, verkisto (m. [[1963]]) * [[1909]]: [[Júlia Ferenczy]], rumania hungara pentristino (m. [[1999]]) * [[1910]]: [[Zoltán Andrásy]], rumania hungara pentristo, grafikisto (m. [[2006]]) * [[1912]]: [[Sándor Haáz (patro)|Sándor Haáz]], rumania hungara grafikisto, koreografo, etnografo (m. [[2007]]) * [[1914]]: [[László Weith]], hungara pentristo (m. [[1973]]) * [[1918]]: [[Olesj Honĉar]], ukraina verkisto kaj politika aktivulo (m. [[1995]]) * [[1918]]: [[Miklós Hubay]], hungara verkisto kaj tradukisto (m. [[2011]]) * [[1920]]: [[Ivan Demjanjuk]], ukraina [[militkrimo|militkrimulo]] (m. [[2012]]) * [[1924]]: [[Roza Ŝanina]], soveta [[kaŝpafisto|kaŝpafistino]] (m. [[1945]]) * [[1924]]: [[Marlon Brando]], usona aktoro (m. [[2004]]) * [[1925]]: [[Anthony Wedgwood Benn]], brita politikisto (m. [[2014]]) * [[1927]]: [[Vasile Albu]], rumana kemiisto kaj inĝeniero, [[esperantisto]], [[IKUE]]-aktivulo en diocezo [[Speyer]] (Germanio) (m. [[1995]]) * [[1929]]: [[Tibor Lázár]], rumania hungara inĝeniero pri [[mekaniko]] * [[1929]]: [[Gordon Moore]], usona entreprenisto (m. [[2023]]) * [[1930]]: [[Helmut Kohl]], germana [[kristandemokratoj|politikisto]], [[kanceliero de Germanio|kanceliero]] de [[FRG]] (m. [[2017]]) * [[1934]]: [[Jane Goodall]], angla primatologino (m. [[2025]]) * [[1935]]: [[Endre Czeizel]], hungara kuracisto kaj [[genetiko|genetikisto]] * [[1944]]: [[Árpád Farkas (poeto)|Árpád Farkas]], rumania hungara poeto, redaktoro, publicisto kaj tradukisto * [[1944]]: [[István Zsehránszky]], rumania hungara ĵurnalisto, redaktoro * [[1945]]: [[István Sass]], rumania hungara matematikisto, astronomo * [[1946]]: [[Marisa Paredes]], hispana aktorino (m. [[2024]]) * [[1946]]: [[Hanna Suchocka]], unua ĉefministrino de Pollando * [[1948]]: [[Carlos Salinas de Gortari]], prezidento de Meksiko 1988-1994 * [[1953]]: [[Pieter Aspe]], flandra verkisto (m. [[2021]]) * [[1956]]: [[Miguel Bosé]], hispana kantisto, komponisto, aktoro kaj reĝisoro * [[1958]]: [[Tibor Balázs]], hungara poeto, verkisto, literaturhistoriisto, tradukisto kaj libroeldonisto * [[1961]]: [[Angelo d'Arrigo]], itala aviadisto kaj ornitologo (m. [[2006]]) * [[1961]]: [[Eddie Murphy]], usona aktoro kaj ŝercisto * [[1964]]: [[Nigel Farage]], brita politikisto [[eŭroposkeptikismo|eŭroskeptika]] * [[1969]]: [[Clotilde Courau]], franca teatra komediistino kaj kina aktorino, itala princino * [[1980]]: [[Dewi Sandra]], indonezia aktorino, prezentistino kaj kantistino * [[1982]]: [[Cobie Smulders]], kanada aktorino kaj [[manekeno]] * [[1985]]: [[Orsolya Jakab]], rumania hungara [[Teatro Tomcsa Sándor|aktorino]] * [[1985]]: [[Leona Lewis]], angla popmuzika kantistino, komponistino kaj tekstistino de [[furorkanto]] * [[1997]]: [[Gabriel Jesus]] aŭ je plena nomo ''Gabriel Fernando de Jesus'', brazila futbalisto == Mortoj == * [[1203]]: [[Arturo la 1-a (Bretonio)|Arturo la 1-a]], duko de Bretonio (n. [[1187]]) * [[1287]]: [[Honorio la 4-a]], papo, kiu apogis instruadon de orientaj lingvoj por kristanigi [[Proksima Oriento|Proksiman Orienton]] (n. [[1210]]) * [[1473]]: [[Aleksandro Sforza]], itala [[kondotiero]] kaj la unua princo de [[Pesaro]] (n. [[1409]]) * [[1549]]: [[Matsudaira Hirotada]], japana [[daimio]] (n. [[1526]]) * [[1582]]: [[Takeda Katsuyori]], japana [[samurajo]] (n. [[1546]]) * [[1680]]: [[Ŝivaĝi]], fondinto de [[Maratha Imperio]] (n. [[1627]]) * [[1682]]: [[Bartolomé Esteban Murillo]], hispana pentristo (n. [[1617]]) * [[1761]]: [[Christian Ferdinand Abel]], germana [[basviolono|basviolonisto]] kaj [[gambovjolo|gambovjola]] virtuozo (n. [[1682]]) * [[1762]]: [[Thomas Frye]], anglo-irlanda pentristo kaj inventisto (n. ĉirkaŭ [[1710]]) * [[1790]]: [[Ephraim Moses Kuh]], germana verkisto kaj komercisto (n. [[1731]]) * [[1822]]: [[Friedrich Justin Bertuch]], germana eldonisto kaj tradukisto, en kies domo estas [[urbomuzeo de Vajmaro]] (n. [[1747]]) * [[1825]]: [[Otto von Loeben]], germana verkisto kaj juristo (n. [[1786]]) * [[1826]]: [[Reginald Heber]], angla pastro kaj verkisto, [[anglikanismo|anglikana]] episkopo de [[Kolkato]] (n. [[1783]]) * [[1827]]: [[Ernst Chladni]], germana fizikisto, geologo, muzikisto, patro de [[akustiko]] (n. [[1758]]) * [[1830]]: [[François Barthélemy]], franca ministro kaj diplomato (n. [[1747]]) * [[1849]]: [[Juliusz Słowacki]], pola dramisto kaj mistikulo [[armenoj|armendevena]](n. [[1809]]) * [[1862]]: [[James Clark Ross]], brita [[vojaĝisto]] kaj esploristo de [[Antarkto]] (n. [[1800]]) * [[1868]]: [[Franz Berwald]], sveda komponisto kaj violonisto (n. [[1796]]) * [[1882]]: [[Jesse James]], usona [[eksterleĝulo]] de la [[sovaĝa okcidento]] (n. [[1847]]) * [[1893]]: [[Karl Werder]], germana filozofo kaj verkisto (n. [[1806]]) * [[1897]]: [[Johannes Brahms]], germana komponisto, pianisto kaj dirigento (n. [[1833]]) * [[1915]]: [[Jizchok Leib Perez]], pola, hebrea kaj juda verkisto, advokato, socia aganto, kunkreinto de la [[juda literaturo]] en la [[jida lingvo]] (n. [[1852]]) * [[1916]]: [[Ferenc Veress (fotografisto)|Ferenc Veress]], hungara fotografisto kaj fakverkisto (n. [[1832]]) * [[1922]]: [[István Berkeszi]], hungara historiisto kaj instruisto (m. [[1853]]) * [[1929]]: [[József Geml]], hungara, rumania hungara memuaristo, lokhistoriisto, urbestro de [[Temeŝvaro]] (n. [[1858]]) * [[1932]]: [[Wilhelm Ostwald]], [[germanaj baltoj|germana balto]], Nobelpremiita kemiisto (n. [[1853]]) * [[1940]]: [[Peter Wust]], germana filozofo (n. [[1884]]) * [[1941]]: [[Pál Teleki]], hungara [[geografio|geografo]], ĉefministro de Hungario (n. [[1879]]) * [[1945]]: [[Ernő Grünbaum]], rumania hungara pentristo (n. [[1908]]) * [[1945]]: [[Emma Ritoók]], hungara verkistino, tradukistino (n. [[1868]]) * [[1950]]: [[Kurt Weill]], germana komponisto (n. [[1900]]) * [[1954]]: [[Aristides de Sousa Mendes]], portugala diplomato, justulo inter la popoloj (n. [[1885]]) * [[1986]]: [[Sajid Mohammad Kazem Ŝariatmadari]], irana [[ajatolo]] (n. [[1905]]) * [[1990]]: [[Sarah Vaughn]], usona ĵaza kantistino kaj pianistino (n. [[1924]]) * [[1991]]: [[Graham Greene (verkisto)|Graham Greene]], brita verkisto (n. [[1904]]) * [[1994]]: [[Jérôme Lejeune]], franca kuracisto, [[genetikisto]], [[servisto de Dio]], malkovrinto de [[Down-sindromo]] (n. [[1926]]) * [[1995]]: [[Ferenc Szász (1903)|Ferenc Szász]], rumania hungara agronomo, fakverkisto (n. [[1903]]) * [[1995]]: [[Marion Tinsley]], usona matematikisto kaj [[damludo|damludisto]] (n. [[1927]]) * [[1998]]: [[Mary Cartwright]], angla matematikistino, [[Girton College (Kembriĝo)|kolegia]] direktorino en [[Kembriĝo (Anglio)|Kembriĝo]], membrino de la [[Reĝa Societo de Londono]] (n. [[1900]]) * [[2000]]: [[Terence McKenna]], usona verkisto, filozofo, etnobotanikisto, lingvisto, mistikulo, esploristo de [[ŝamanismo]] kaj [[psikedelaĵo]]j (n. [[1946]]) * [[2006]]: [[Suitbert H. Siedl]], aŭstra bibliisto, profesoro, [[karmelanoj|karmelano]], [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|denaska]] [[esperantisto]], fondinto de la [[Familia Sancti Hieronymi]], kontribuinta al "Biblia Revuo" (n. [[1923]]) * [[2007]]: [[László Incze]], rumania hungara lokhistoriisto, muzeologo (n. [[1928]]) * [[2013]]: [[Mariví Bilbao]], hispana aktorino (n. [[1930]]) * [[2016]]: [[Joe Medicine Crow]], usona-[[indianoj|indiana]] [[antropologo]] kaj historiisto (n. [[1913]]) * [[2016]]: [[Jules Schelvis]], nederlanda judo, spertulo pri germana [[persekuto de judoj]] (n. [[1921]]) * [[2024]]: [[Vitus Huonder]], svisa teologo kaj episkopo (n. [[1942]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia kalendaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** [[Siksto la 1-a]], papo * [[Gvineo]] – datreveno de la Dua Respubliko == Tagoj de [[semajno]] == La '''3-a de aprilo''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]. {{Projektoj}} [[Kategorio:3-a de aprilo| ]] [[Kategorio:Aprilo|0]] [[Kategorio:3-a tago de la monato|#04]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0403]] 8atysucl6i9lnh4sc6jmgban9jxxv4j 9363599 9363598 2026-04-30T06:00:52Z ThomasPusch 1869 /* Eventoj */ 9363599 wikitext text/x-wiki {{KalendaroAprilo}} {{aprilo}} La '''3-a de aprilo''' estas la 93-a tago de la jaro (la 94-a en superjaroj) laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 272 tagoj restas. Je la 3-a de aprilo okazis, interalie: == Eventoj == * [[801]]: Reĝo [[Ludoviko la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Ludoviko la Pia]] konkeris [[Barcelono]]n de [[maŭroj]] post plurmonata [[sieĝo]] * [[1043]]: [[Eduardo la Konfesanto]] kroniĝis kiel [[listo de britaj reĝoj|reĝo de Anglio]] * [[1243]]: [[Piastoj]]: princo de [[Pomerio]] Barnim la 1-a urbigis [[Szczecin]] laŭ [[magdeburga juro]] * [[1254]]: En [[Buda]] estis subskribita pactraktato inter reĝo de Hungario [[Béla la 4-a (Hungario)|Béla la 4-a]] kaj reĝo de Ĉeĥio [[Přemysl Otakar la 2-a]] * [[1347]]: Dekreto de la reĝo de [[Ĉeĥio]] [[Karolo la 4-a (Sankta Romia Imperio)|Krolo la 4-a]] pri konstruo de la [[Nova Urbo (Prago)|Nova Urbo de Prago]] - la plej granda [[urboplanado]] en [[mezepoko]] * [[1440]]: [[Tolkmicko]] aliĝis al [[Prusa Konfederacio]], kontraŭstaranta al la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] * [[1471]]: Kvar [[filo]]j de mortinta en [[1454]] princo Boleslao la 4-a disdividis [[Mazovio]]n al kvartaloj * [[1493]]: [[Kristoforo Kolumbo]] alvenis en triumfa marŝo al reĝa kortego en [[Barcelono]], por raporti al gereĝoj [[Fernando la 2-a (Aragono)|Fernando la 2-a]] kaj [[Isabel la 1-a (Kastilio)|Isabel la 1-a]] pri sia unua [[ekspedicio]] al [[Nova Mondo]] * [[1507]]: [[Marteno Lutero]] [[ordino|ordiniĝis]] * [[1656]]: [[Sveda diluvo]]: pro eksplodo de [[bombo]] postlasita de retiriĝantaj [[svedoj]] en la reĝa [[kastelo]] de [[Sandomierz]] pereis ĉ. 500 personoj * [[1702]]: [[Granda Nordia Milito]]: [[litovoj|litova]] armeo entreprenis sensukcesan provon rekonkeri [[Vilno]]n, aneksitan de [[svedoj]] * [[1764]]: [[Jozefo la 2-a]] kroniĝis kiel [[Listo de Imperiestroj de la Sankta Romia Imperio|romgermana reĝo]] * [[1800]]: En preĝejo en [[Norrköping]] [[Gustavo la 4-a Adolfo (Svedio)|Gustavo la 4-a Adolfo]] kroniĝis kiel reĝo de Svedio * [[1802]]: [[Pollando]]: [[Izabella Poniatowska|Izabela Branicka]] vendis [[Bjalistoko]]n al prusaj regopovoj kontraŭ 270 mil [[talero]]jn * [[1810]]: [[Frederiko Aŭgusto la 1-a (Saksio)|Frederiko Aŭgusto la 1-a]] dekretis pri estigo de Likvida [[Juĝejo]] en [[Varsovia Duklando]] * [[1814]]: [[Konservisma Senato]] voĉdonis pri faligo de [[Napoleono Bonaparte]] * [[1833]]: En [[Frankfurto ĉe Majno]] oni fiaskigis provon [[revolucio|revoluciigi]] [[Germana Federacio|Germanan Federacion]] * [[1860]]: Ekfunkciis [[Poneo-Ekspreso]], la usona transkontinenta poŝtservo, de [[Misurio]] ĝis [[Sakramento (Kalifornio)|Sakramento]] en [[Kalifornio]], kiu fariĝis la plej rekta rimedo por longdistanca [[komunikado]] antaŭ [[telegrafio]] * [[1865]]: [[Ĉefurbo]] de [[Konfederaciitaj Ŝtatoj de Usono]] estis translokigita de [[Richmond (Virginio)|Richmond]], transprenita de malamikoj, al Danville ([[Virginio]]) * [[1867]]: Malkovro de la [[kometo Tempel 1]] * [[1872]]: Kanada astronomo [[James Craig Watson]] malkovris asteroidon [[119 Alteo|Alteo]] * [[1881]]: En forta [[tertremo]] sur greka insulo [[Ĥio (insulo)|Ĥio]] pereis sur ĝi kaj proksima turka marbordo 7866 personojn * [[1882]]: En Misurio [[eksterleĝulo]] [[Jesse James]] estis mortpafita dedorse de ano de lia propra bando * [[1888]]: Unua [[Prostituo|prostituino]] estis mortigita en serio de 11 neklarigitaj murdoj de virinoj, kiuj okazis en malriĉa distrikto en [[East End de Londono]] * [[1895]]: Komenciĝis proceso pri misfamigo de la irlanda verkisto [[Oscar Wilde]], kiu alkondukis al lia aresto, proceso kaj malliberigo sub la riproĉo de granda maldeco * [[1886]]: Aŭstra astronomo [[Johann Palisa]] malkovris asteroidon [[256 Valpurgo|Valpurgo]] * [[1897]]: Societo [[Viena secesio]] fondiĝis * [[1898]]: [[Klondike]]: 88 orserĉistoj pereis sub lavango dum la [[Alaska orimpetego]] * [[1901]]: En [[dispartigoj de Pollando-Litovio|dispartigita Pollando]] aperis scienca revuo "Chemik Polski" (Pola [[Kemiisto]]) * [[1905]]: Futbalklubo [[Club Atlético Boca Juniors]] fondiĝis en [[Bonaero]] (Argentino) * [[1915]]: [[Unua mondmilito]]: [[Orienta Fronto (Unua mondmilito)|Orienta Fronto]]: ĉeĥa 28-a infanteria [[regimento]] de [[Aŭstria-hungara armeo]] frakasiĝis en [[Galicio]] * [[1918]]: [[Ferdinand Foch]] iĝis ĉefkomandanto de la armeoj de [[Entento]] * [[1919]]: [[Aŭstrio|Aŭstra]] parlamento akceptis [[konstitucio]]n pri falo de la [[dinastio]] de [[Habsburgoj]] kaj konfisko de iliaj riĉaĵoj * [[1922]]: Pro malsano de [[Lenin]], [[Josif Stalin]] iĝis [[Ĝenerala Sekretario]] de la [[Centra Komitato de Komunista Partio de Sovetunio]] — la reganto de [[Sovetunio]] dum pli ol 30 jaroj * [[1929]]: La plej granda [[inundo]] en historio de [[Tasmanio]] komenciĝis * [[1933]]: Brita ekspedicio kiel unua flugis per [[aviadilo]] super [[Ĉomolungmo]] * [[1933]]: [[Granda Depresio]]: dutaga ĝenerala [[striko]] de [[teksado|teksistoj]] en [[Lodzo]] kaj ties distrikto finiĝis * [[1936]]: Bruno Hauptmann, kondamnita pro la [[kidnapo]] kaj [[murdo]] de la dujara [[Charles Lindbergh|Charles Lindbergh la 3-a]], estis ekzekutita sur [[elektra seĝo]] — ĝis nun ekzistas duboj pri lia kulpo * [[1939]]: Komandantaro de germanaj [[armitaj fortoj]] prezentis al [[Hitler]] projekton de direktivo pri batalpreteco de la armeo kun eventuala [[invado en Pollandon|atako al Pollando]] - la dokumento estis subskribita la 11-an de aprilo * [[1940]]: [[Dua mondmilito]]: okupata Pollando: [[Ordnungspolizei|Germana polico]] arestis en [[distrikto Ostrovo]] ĉ. 400 polojn, venĝe pro flamigo de kelkaj [[incendio]]j fare de nekonatoj; en [[Krakovo]] finiĝis tritaga konspira kongreso de la [[Organizaĵo de Ukrainaj Naciistoj]], kunvokita de [[banderanoj]], kiu dissplitiĝis al du kontraŭaj [[frakcio]]j; [[Masakro de Katin]]: komenciĝis ekzekutado de pli ol 4000 polaj [[militkaptito|militkaptitaj]] [[oficiro]]j el internigejoj en [[Kozelsk]], de kie foriris la unua transporto — ĝis duono de majo per pafo al kapo oni [[murdo|murdis]] ilin en [[Katin]] enterigante en 8 amasaj tomboj (nur aprile 1990 regopovoj de [[Sovetunio]] konfesis [[komunista krimo|la krimon]]); [[Rond Bosson]] ([[Morges]], [[Svislando]]): [[Ignacy Jan Paderewski|I. Paderewski]] laŭ privata vojo sendis al [[okupado|okupata]] Pollando memorialon al [[Vatikano]] pri kruelaĵoj de sovetoj kaj germanoj; unua grupo de germanaj ŝipoj por partopreni operacon "[[Weserübung]]" elnavigis de [[Hamburgo]] direkte al [[Narvik]], [[Trondheim]] kaj [[Stavanger]] * [[1941]]: [[Gestapo]] malpermesis en [[Provinco Vartlando]] kolportadon de gazeto el [[Olsztyn]]; [[Radoma geto]] establiĝis - funkcianta ĝis somero 1944, pro malsanoj, malsato kaj perforto mortis en ĝi kelkaj miloj de personoj (preskaŭ 30 mil judojn, loĝantaj en la geto germanoj murdis en [[Treblinka (koncentrejo)|koncentrejo Treblinka]]); [[Mediteraneo]]: germanaj aviadiloj de 10-a Aviada Korpuso atakis la 2-an ĝis la 3-a de aprilo [[konvojo]]jn AS-23 kaj AFN-23 sinkigante 3 [[ŝipo]]jn; ĉefministro de Hungario [[Pál Teleki]] [[sinmortigo|sinmortiĝis]] ne volante cedi antaŭ postulo de Germanio pri tralaso de [[Wehrmacht]] antaŭ [[invado de Jugoslavio]] - nova ĉefministro iĝis [[László Bárdossy]]; pola generalo [[Władysław Sikorski]] parolis en [[Kanado]] kun ties ĉefministro; laŭ soveta-hungara interkompreno oni renovigis fervojan trafikon inter [[Lvovo]] kaj [[Budapeŝto]]; [[Nord-Afrika kampanjo]]: generalo [[Archibald Wavell]] decidis evakui trupojn de [[Bengazo]] por defendi [[Tobruk]] - sekvan tagon la urbo estis okupita de germanoj * [[1942]]: [[Pola Armeo en Sovetunio]] finis unuan etapon de sia evakuo — [[Sovetunio]]n forlasis 1603 [[oficiro]]j, 24 427 suboficiroj kun [[soldato]]j, 1159 volontulinoj kaj 1880 junuloj, krome kun la armeo 10 789 civiluloj evakuiĝis; [[Operaco Reinhardt]]: germana polico forveturigis de [[Munkeno]] al [[Lublinio]] 776 [[judoj]]n; en [[Glasgow]] aperis pola dusemajnrevuo en la angla lingvo "The Voice of Poland" (daŭrigo de la ĝisnuna en la pola lingvo); en [[Teherano]] fondiĝis Delegitaro de Ministerio de Laboro kaj Socia Protekto ĉe la [[pola ekzila registaro]], kies celo estis helpo interalie al polaj [[rifuĝinto]]j el [[Sovetunio]], kiuj evakuiĝis kune kun la [[Pola Armeo en Sovetunio]]; Filipina Fronto: japana 14-a Armeo ekatakis al usonaj-filipinaj trupoj defendantaj sin en la duoninsulo Bataan (parto de [[Luzono]]) * [[1943]]: Germana polico [[pafekzekutado|pafekzekutis]] en [[koncentrejo]] Płaszów (nun ene de [[Krakovo]]) pli ol 200 personojn; [[Pola Rezistomovado]]: taĉmento de [[Kamparanaj Batalionoj]] el areo [[Przemyśl]] kun fervojaj laboristoj en [[stacidomo]] Żurawica forprenis de [[vagono]] 6 [[fusilo]]jn, 8 [[mitralo]]jn kaj multe da [[municio]]; [[distrikto Hrubieszowski]]: [[bataliono]] de "Ryś" en Prehoryłe frakasis bandon de [[Ukraina Ribela Armeo]], kiu rabis polojn, ekbruligante parton de la vilaĝo loĝatan de [[ukrainoj]] - la rabaĵojn redonis al poloj; [[Sovetunio]]: 100 flankatakaj [[partizano|partizanaj]] grupoj sur la [[fervojlinio]] [[Brjansko]]-[[Roslavl]] damaĝis [[relo]]jn en 100 lokoj, elreliginte 4 [[trajno]]jn kaj detruis [[viadukto]]n super [[Desna (rivero)|Desna]], sekvis 2-taga trafikpaŭzo; [[brita aerarmeo]] nokte atakis [[Essen]] - seriozaj damaĝoj en [[Friedrich Krupp AG]] * [[1944]]: [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: trupoj de sovetia 1-a Ukraina Fronto ekregis [[Ĥotin]] kaj Łopatyn, kaj de la 2-a Ukraina Fronto atingis nordon de la urbo [[Iași]]; [[Pola Rezistomovado]]: [[partizano|partizana]] taĉmento inter Płochocin kaj [[Błonie]] devojigis germanan [[trajno]]n kun libertempantaj soldatoj; taĉmento de KB malarmigis apud [[Pionki]] 3 soldatojn de [[Wehrmacht]], en tio oficiron; [[Usono]] retirigis rajton al militara helpo por [[Turkio]]; unua aeratako de [[Budapeŝto]] - britaj kaj usonaj aviadiloj bombis stacion en [[Ferencváros (distrikto)|Ferencváros]] kaj aviadilfabrikon apud [[Danubo]] * [[1945]]: Usona 8-a Aviada Armeo atakis [[Kilo (urbo)|Kilon]] per 2 200 tunoj da bomboj; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: en [[Slovakio]] trupoj de 2-a Ukraina Fronto (40-a Armeo) ekregis [[Kremnica]]; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: en [[Badenio]] francaj trupoj de 1-a Armeo okupis [[Karlsruhe]] kaj [[Pforzheim]], en [[Malsupra Bavario]] trupoj de 7-a usona Armeo konkeris [[Aschaffenburg]] kaj komencis batalon pri [[Würzburg]], en norda [[Vestfalio]] 8-a Armeo konkeris [[Münster]]; [[Filipinoj]]: infanteria regimento de usona 40-a Infanteria Divizio grundiĝis en [[Masbate (urbo)|Masbate]], jam liberigitan de filipinaj partizanoj; al [[Košice]] alvenis prezidento [[Edvard Beneš]], ĉefministro Jan Šrámek kaj ceteraj membroj de [[Ĉeĥoslovaka ekzila registaro]]; en [[Varsovio]] okazis granda [[manifestacio]] okaze de la reveno de [[Dancigo]] (ekde nun Gdansko) kune kun la [[marbordo]] al Pollando * [[1946]]: Unuaj polaj [[militŝipo]]j alnavigis al milita [[haveno]] en [[Świnoujście]]; oficiro de [[Japana Imperia Armeo]] Masaharu Homma estis ekzekutita pro [[militkrimo]]j rilate al la [[marŝo de morto]] de filipinaj kaj usonaj [[militkaptito]]j al duoninsulo Bataan (okcidenta parto de la insulo [[Luzono]]) - 8 mil personoj mortfalis * [[1948]]: Prezidento [[Harry S. Truman]] subskribis [[leĝo (juro)|leĝon]] pri la [[Plano Marshall]] — la programo de ekonomia helpo al postmilita [[Eŭropo]] (sub premo de [[Sovetunio]] reĵetita de [[kunlaborismo|kunlaborismaj]] komunistaj reĝimoj el [[Mezeŭropo]]); sur la insulo [[Jeju-do]] ([[Sud-Koreio]]) komenciĝis komunista ribelo * [[1966]]: [[sovetunio|Sovetia]] [[kosmosondilo]] [[Luna|Luna 10]] kiel unua ĉirkaŭis la [[Luno]]n * [[1968]]: [[Martin Luther King]] predikis ''[[Mi estis ĉe la Montopinto]]'' * [[1971]]: La 16-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Dublino]] * [[1973]]: Usona sciencisto Martin Cooper unuafoje parolis pere de [[poŝtelefono]] * [[1973]]: [[Kosmoesploro]]: lanĉo de soveta [[kosmostacio]] [[Programo Salut|Salut 2]] * [[1974]]: [[Usono]]: dum la plej grava serio de [[tornado]]j iam ajn spertita, estis dum tiu kaj la [[4-a de aprilo|sekva tago]] nombritaj entute 148 [[tornado]]j en 13 [[subŝtato]]j - la [[katastrofo]] mortigis 315 homojn kaj kreis damaĝojn de 600 milionoj da usonaj dolaroj * [[1975]]: [[Anatolij Karpov]] ([[Sovetunio]]) estis agnoskita ŝakmondĉampiono de [[FIDE]], post kiam usonano [[Bobby Fischer]] ne venis al finala matĉo * [[1976]]: La 21-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso 1976|Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Hago]] * [[1981]]: [[Milita stato en Pollando]]: Semajnrevuo "[[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]" kun politik-ekonomi-socia ĉefaspekto, redaktita de [[Tadeusz Mazowiecki]], aperis en eldonkvanto de 500 mil ekzempleroj — ĝis enkonduko de la [[militstato]] oni eldonis 37 numerojn, la revuo reaperis en [[1989]]; en [[Krakovo]] ekis unua tutlanda kunveno de la [[Sendependa Asocio de Studentoj]]; en landlima [[Bresto (Belorusio)|Bresto]] pola generalo [[Wojciech Jaruzelski|Jaruzelski]] renkontiĝis kun sovetaj gvidantoj; [[San-Francisko]]: unua portebla [[persona komputilo]] [[Osborne 1]] enmerkatiĝis * [[1982]]: [[Pola Popola Respubliko]]: batita en enketa arestejo Mieczysław Rokitowski mortis - arestita en [[Przemyśl]] kun riproĉo pri disvastigo de [[samizdato]]j * [[1984]]: [[Lansana Conté]] iĝis prezidento de Gvineo; [[Kosmodromo Bajkonur]]: lanĉo de soveta misio, kadre de la [[programo Salut]], kun unua [[kosmonaŭto]] el [[Barato]] Rakeŝ Ŝarma * [[1990]]: [[Belgio]]: Reĝo [[Baldueno la 1-a (Belgio)|Baldueno la 1-a]] estis deklarita nekapabla regi dum 36 horoj (pro lia rifuzo subskribi leĝon pri [[aborto|abortigo]]); [[Postkomunismo]]: [[Petar Mladenov]] iĝis prezidento de Bulgario; Bulgara Komunisma Partio estis renomita al la [[Bulgara Socialisma Partio]]; super la [[urbodomo]] de [[Lvivo]] oficiale estis hisita la [[flago de Ukrainio]] * [[1992]]: [[Ramiz Alia]] demisiis kiel prezidento de Albanio * [[1995]]: [[Federacia Sekureca Servo de la Rusia Federacio]] estis fondita * [[1996]]: Oni arestis usonan teroriston [[Theodore Kaczynski]] * [[2000]]: [[Litovio]]: liberalulo [[Rolandas Paksas]] duafoje elektiĝis [[urbestro]] de [[Vilno]]; [[Usono]]: [[Microsoft]] malobservis kontraŭ[[monopolo|monopolan]] leĝon, ligante [[TTT-legilo]]n [[Internet Explorer]] kun [[operaciumo]] [[Vindozo]] * [[2004]]: En [[Britio]] mortis lasta [[veterano]] de la [[krimea milito]]; [[Invado de Irako 2003|Invado de Irako]]: batalo de City Hall (urbodomo en [[Karbalo]]) komenciĝis * [[2005]]: [[Vatikano]]: en [[Baziliko Sankta Petro de Romo]] oni publike montris la korpon de papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] * [[2007]]: [[Francio]]: [[elektra motortrajno]] V150 starigis rekordon de [[rapido]] por [[Fervojo|fervojaj]] [[trajno]]j - 574,8&nbsp;km/h * [[2008]]: [[Internacia Pun-Tribunalo por Eksa Jugoslavio]] en [[Hago]] pro manko de pruvoj senkulpigis eksan ĉefministron de [[Kosovo]] Ramush Haradinaj, kiu estis arestita en [[2005]] pro krimoj faritaj dum la kosova sendependeca batalo (1998) * [[2009]]: [[Naĝib Razak]] iĝis ĉefministro de Malajzio; en [[Pollando]] oni malpermesis vendi [[likvo|likvajn]] [[termometro]]jn kun [[hidrargo]] * [[2011]]: [[Pakistano]]: ne malpli ol 50 personoj pereis kaj 120 vundiĝis en duobla bomba [[atenco]] de [[sinmortigo|sinmortigintoj]] en la urbo [[Dera Gazi Ĥano]] * [[2016]]: Germana [[taggazeto]] „[[Süddeutsche Zeitung]]” malkaŝis aferon Panama Papers, pri [[konfidenceco|konfidencaj]] dokumentoj rilate al [[impostparadizo]]j * [[2017]]: [[Terorisma atako en la metroo de Sankt-Peterburgo (2017)|Terorisma atako en la metroo de Sankt-Peterburgo]] kun 16 mortigitoj, en tio 2 fremdlandanoj, kaj 47 vunditoj - sekvis tritaga nacia funebro * [[2022]]: 39-a tago de la [[invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: pasinttageestis paffaligitaj 4 ĉasaviadiloj, 4 [[krozmisilo]]j; en [[Donbaso]] rebatitaj 6 atakoj; apud [[Kievo]] trovitaj korpoj de forkaptita vilaĝestrino kun la familio, en [[Buĉa]] [[ukrainoj|ukrainaj]] soldatoj malkovris en [[masakro de Buĉa|amasaj tomboj]] 280 civilulojn, ofte kun spuroj de torturoj kaj seksperfortoj, kaj pafmortigo kun [[ŝnuro|ŝnuritaj]] manoj; rusaj raketoj falis al [[haveno]] en [[Mikolajivo]], pli frue al magazenoj kun brulaĵo en [[Odeso]]; rusaj soldatoj retiriĝis de [[Sumio]]; [[Eŭropa Unio]] kondamnis [[militkrimo]]jn kun kruelaĵoj faritajn de [[rusia armeo]]; [[UN]]-sekretario [[António Guterres]] deklaris "profundan ŝokiĝon" pro la viditaj fotoj; [[Baltaj Landoj]] sukcesas vivi sen [[gaso]] el [[Rusio]]; [[rusoj]] malliberigas 11 ukrainajn urbestrojn * [[2023]]: 404-a tago de la rusa [[agreso]]: Pli ol 50 rusaj atakoj kontraŭ celoj en Ukrainio, bataloj en la centro de [[Baĥmut]] kaj mortigoj de civiluloj en [[Kostjantinivka]]; laŭ ukraina flanko Rusio perdis pli ol 175 mil soldatojn; rusaj paraŝutistaj unuoj ricevis pezajn [[flamĵetilo]]jn; en landoj de [[EU]] estis frostigitaj [[aktivo]]j de [[Moskva Kremlo|porkremlaj]] oligarĥoj (pli ol 23 mld da eŭroj); [[Norvegio]] kaj [[Danio]] transdonos al Ukrainio 8 mil artileriajn [[pafaĵo]]jn; [[Aŭstralio|Aŭstralia]] sistemo de telestirado trafos al Ukrainio (por tankoj kaj kirasitaj veturiloj); Rusio haltis sian kotizon por la [[Organizaĵo pri Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo|OSKE]] por 2023 kaj postulas redonon el 2022; [[Unesko]]: dum unu jaro de la milito objektoj de [[kultura heredaĵo]] estis damaĝitaj je ĉ. 2,6 mld da dolaroj; [[Nederlando]] decidis apogon de Ukrainio per 274 mln da eŭroj el destinita 2,5 mld == Naskiĝoj == * [[1369]]: [[Henriko la 4-a (Anglio)|Henriko la 4-a]], reĝo de Anglio (m. [[1423]]) * [[1395]]: [[Georgo de Trebizondo]], bizanca [[humanismo|humanisto]], filozofo, teologo, filologo (m. [[1486]]) * [[1508]]: [[Jean Dorat]], franca klasika filologo, poeto, erudiciulo, helenisto kaj humanisto (m. [[1588]]) * [[1581]]: [[Johannes Rudbeckius]], sveda episkopo, profesoro pri matematiko kaj teologio en [[Universitato de Upsalo|Upsalo]] (m. [[1646]]) * [[1593]]: [[George Herbert]], angla [[metafizikaj poetoj|poeto]], enestanta en ''[[Angla Antologio]]'' (m. [[1633]]) * [[1639]]: [[Alessandro Stradella]], itala komponisto, violonisto kaj kantisto (m. [[1682]]) * [[1660]]: [[Daniel Defoe]], angla verkisto fama pro la romano ''[[Robinson Crusoe|Robinsono Kruso]]'', ankaŭ esperantigita (m. [[1791]]) * [[1682]]: [[Valentin Rathgeber]], germana benediktano kaj komponisto (m. [[1750]]) * [[1757]]: [[Ferenc Verseghy]], hungara poeto, lingvisto, komponisto (m. [[1822]]) * [[1770]]: [[Teodoros Kolokotronis]], greka generalo, estro de la [[Greka milito de sendependiĝo]] (m. [[1843]]) * [[1778]]: [[Carl Ludwig Engel]], germana arkitekto (m. [[1840]]) * [[1781]]: [[Svaminarajan]], barata [[guruo]], [[viŝnuismo|viŝnuisto]] (m. [[1830]]) * [[1783]]: [[Washington Irving]], usona verkisto kaj [[ambasadoro]] (m. [[1859]]) * [[1798]]: [[Charles Wilkes]], usona ŝipa kapitano, estro de scienca [[Usona Esplorekspedicio]] ĉirkaŭ la mondo, konata de la [[Wilkes-tero]] (m. [[1877]]) * [[1808]]: [[Franz Ferdinand Greiner]], germana [[termometro]]faristo (m. [[1855]]) * [[1814]]: [[Lorenzo Snow]], usona religiulo (m. [[1901]]) * [[1843]]: [[Knut Ekwall]], sveda pentristo kaj [[gravurado|gravuristo]] (m. [[1912]]) * [[1851]]: [[Carl Domanig]], aŭstra verkistoj kaj [[numismatiko|numismatikisto]] (m. [[1913]]) * [[1860]]: [[Frederik van Eeden]], nederlanda psikiatro kaj verkisto (m. [[1932]]) * [[1863]]: [[Henry Van de Velde]], belga artisto, dezajnisto, fasonisto kaj arkitekto (m. [[1957]]) * [[1876]]: [[Tomáš Baťa]], ĉeĥa [[entreprenisto]], [[ŝuo|ŝu]]-produktanto, fondinto de [[konzerno]] [[Bata (konzerno)|Bata]] (m. [[1932]]) * [[1880]]: [[Otto Weininger]], aŭstra filozofo (m. [[1903]]) * [[1881]]: [[Alcide De Gasperi]], unua [[ĉefministro de la Itala Respubliko]] (m. [[1954]]) * [[1886]]: [[Stefan Aleksander Okrzeja]], pola revoluciulo el partio [[Pola Partio Socialista|PPS]] (m. [[1905]]) * [[1886]]: [[Władysław Tatarkiewicz]], pola filozofo, [[estetiko|estetikisto]], [[etiko|etikisto]] kaj historiisto pri [[arto]] (m. [[1980]]) * [[1896]]: [[Józef Czapski]], pola pentristo kaj verkisto (m. [[1993]]) * [[1901]]: [[Rudi Paret]], germana filologo (m. [[1983]]) * [[1903]]: [[Lajos Daróczi]], rumania hungara ĵurnalisto (gazeto "[[Fáklya]]", m. [[1970]]) * [[1903]]: [[Peter Huchel]], germana poeto (m. [[1981]]) * [[1906]]: [[Ferenc Szemlér]], hungara advokato, ĵurnalisto, poeto kaj tradukisto (m. [[1978]]) * [[1908]]: [[Ferenc Boros]], hungara tradukisto, verkisto (m. [[1963]]) * [[1909]]: [[Júlia Ferenczy]], rumania hungara pentristino (m. [[1999]]) * [[1910]]: [[Zoltán Andrásy]], rumania hungara pentristo, grafikisto (m. [[2006]]) * [[1912]]: [[Sándor Haáz (patro)|Sándor Haáz]], rumania hungara grafikisto, koreografo, etnografo (m. [[2007]]) * [[1914]]: [[László Weith]], hungara pentristo (m. [[1973]]) * [[1918]]: [[Olesj Honĉar]], ukraina verkisto kaj politika aktivulo (m. [[1995]]) * [[1918]]: [[Miklós Hubay]], hungara verkisto kaj tradukisto (m. [[2011]]) * [[1920]]: [[Ivan Demjanjuk]], ukraina [[militkrimo|militkrimulo]] (m. [[2012]]) * [[1924]]: [[Roza Ŝanina]], soveta [[kaŝpafisto|kaŝpafistino]] (m. [[1945]]) * [[1924]]: [[Marlon Brando]], usona aktoro (m. [[2004]]) * [[1925]]: [[Anthony Wedgwood Benn]], brita politikisto (m. [[2014]]) * [[1927]]: [[Vasile Albu]], rumana kemiisto kaj inĝeniero, [[esperantisto]], [[IKUE]]-aktivulo en diocezo [[Speyer]] (Germanio) (m. [[1995]]) * [[1929]]: [[Tibor Lázár]], rumania hungara inĝeniero pri [[mekaniko]] * [[1929]]: [[Gordon Moore]], usona entreprenisto (m. [[2023]]) * [[1930]]: [[Helmut Kohl]], germana [[kristandemokratoj|politikisto]], [[kanceliero de Germanio|kanceliero]] de [[FRG]] (m. [[2017]]) * [[1934]]: [[Jane Goodall]], angla primatologino (m. [[2025]]) * [[1935]]: [[Endre Czeizel]], hungara kuracisto kaj [[genetiko|genetikisto]] * [[1944]]: [[Árpád Farkas (poeto)|Árpád Farkas]], rumania hungara poeto, redaktoro, publicisto kaj tradukisto * [[1944]]: [[István Zsehránszky]], rumania hungara ĵurnalisto, redaktoro * [[1945]]: [[István Sass]], rumania hungara matematikisto, astronomo * [[1946]]: [[Marisa Paredes]], hispana aktorino (m. [[2024]]) * [[1946]]: [[Hanna Suchocka]], unua ĉefministrino de Pollando * [[1948]]: [[Carlos Salinas de Gortari]], prezidento de Meksiko 1988-1994 * [[1953]]: [[Pieter Aspe]], flandra verkisto (m. [[2021]]) * [[1956]]: [[Miguel Bosé]], hispana kantisto, komponisto, aktoro kaj reĝisoro * [[1958]]: [[Tibor Balázs]], hungara poeto, verkisto, literaturhistoriisto, tradukisto kaj libroeldonisto * [[1961]]: [[Angelo d'Arrigo]], itala aviadisto kaj ornitologo (m. [[2006]]) * [[1961]]: [[Eddie Murphy]], usona aktoro kaj ŝercisto * [[1964]]: [[Nigel Farage]], brita politikisto [[eŭroposkeptikismo|eŭroskeptika]] * [[1969]]: [[Clotilde Courau]], franca teatra komediistino kaj kina aktorino, itala princino * [[1980]]: [[Dewi Sandra]], indonezia aktorino, prezentistino kaj kantistino * [[1982]]: [[Cobie Smulders]], kanada aktorino kaj [[manekeno]] * [[1985]]: [[Orsolya Jakab]], rumania hungara [[Teatro Tomcsa Sándor|aktorino]] * [[1985]]: [[Leona Lewis]], angla popmuzika kantistino, komponistino kaj tekstistino de [[furorkanto]] * [[1997]]: [[Gabriel Jesus]] aŭ je plena nomo ''Gabriel Fernando de Jesus'', brazila futbalisto == Mortoj == * [[1203]]: [[Arturo la 1-a (Bretonio)|Arturo la 1-a]], duko de Bretonio (n. [[1187]]) * [[1287]]: [[Honorio la 4-a]], papo, kiu apogis instruadon de orientaj lingvoj por kristanigi [[Proksima Oriento|Proksiman Orienton]] (n. [[1210]]) * [[1473]]: [[Aleksandro Sforza]], itala [[kondotiero]] kaj la unua princo de [[Pesaro]] (n. [[1409]]) * [[1549]]: [[Matsudaira Hirotada]], japana [[daimio]] (n. [[1526]]) * [[1582]]: [[Takeda Katsuyori]], japana [[samurajo]] (n. [[1546]]) * [[1680]]: [[Ŝivaĝi]], fondinto de [[Maratha Imperio]] (n. [[1627]]) * [[1682]]: [[Bartolomé Esteban Murillo]], hispana pentristo (n. [[1617]]) * [[1761]]: [[Christian Ferdinand Abel]], germana [[basviolono|basviolonisto]] kaj [[gambovjolo|gambovjola]] virtuozo (n. [[1682]]) * [[1762]]: [[Thomas Frye]], anglo-irlanda pentristo kaj inventisto (n. ĉirkaŭ [[1710]]) * [[1790]]: [[Ephraim Moses Kuh]], germana verkisto kaj komercisto (n. [[1731]]) * [[1822]]: [[Friedrich Justin Bertuch]], germana eldonisto kaj tradukisto, en kies domo estas [[urbomuzeo de Vajmaro]] (n. [[1747]]) * [[1825]]: [[Otto von Loeben]], germana verkisto kaj juristo (n. [[1786]]) * [[1826]]: [[Reginald Heber]], angla pastro kaj verkisto, [[anglikanismo|anglikana]] episkopo de [[Kolkato]] (n. [[1783]]) * [[1827]]: [[Ernst Chladni]], germana fizikisto, geologo, muzikisto, patro de [[akustiko]] (n. [[1758]]) * [[1830]]: [[François Barthélemy]], franca ministro kaj diplomato (n. [[1747]]) * [[1849]]: [[Juliusz Słowacki]], pola dramisto kaj mistikulo [[armenoj|armendevena]](n. [[1809]]) * [[1862]]: [[James Clark Ross]], brita [[vojaĝisto]] kaj esploristo de [[Antarkto]] (n. [[1800]]) * [[1868]]: [[Franz Berwald]], sveda komponisto kaj violonisto (n. [[1796]]) * [[1882]]: [[Jesse James]], usona [[eksterleĝulo]] de la [[sovaĝa okcidento]] (n. [[1847]]) * [[1893]]: [[Karl Werder]], germana filozofo kaj verkisto (n. [[1806]]) * [[1897]]: [[Johannes Brahms]], germana komponisto, pianisto kaj dirigento (n. [[1833]]) * [[1915]]: [[Jizchok Leib Perez]], pola, hebrea kaj juda verkisto, advokato, socia aganto, kunkreinto de la [[juda literaturo]] en la [[jida lingvo]] (n. [[1852]]) * [[1916]]: [[Ferenc Veress (fotografisto)|Ferenc Veress]], hungara fotografisto kaj fakverkisto (n. [[1832]]) * [[1922]]: [[István Berkeszi]], hungara historiisto kaj instruisto (m. [[1853]]) * [[1929]]: [[József Geml]], hungara, rumania hungara memuaristo, lokhistoriisto, urbestro de [[Temeŝvaro]] (n. [[1858]]) * [[1932]]: [[Wilhelm Ostwald]], [[germanaj baltoj|germana balto]], Nobelpremiita kemiisto (n. [[1853]]) * [[1940]]: [[Peter Wust]], germana filozofo (n. [[1884]]) * [[1941]]: [[Pál Teleki]], hungara [[geografio|geografo]], ĉefministro de Hungario (n. [[1879]]) * [[1945]]: [[Ernő Grünbaum]], rumania hungara pentristo (n. [[1908]]) * [[1945]]: [[Emma Ritoók]], hungara verkistino, tradukistino (n. [[1868]]) * [[1950]]: [[Kurt Weill]], germana komponisto (n. [[1900]]) * [[1954]]: [[Aristides de Sousa Mendes]], portugala diplomato, justulo inter la popoloj (n. [[1885]]) * [[1986]]: [[Sajid Mohammad Kazem Ŝariatmadari]], irana [[ajatolo]] (n. [[1905]]) * [[1990]]: [[Sarah Vaughn]], usona ĵaza kantistino kaj pianistino (n. [[1924]]) * [[1991]]: [[Graham Greene (verkisto)|Graham Greene]], brita verkisto (n. [[1904]]) * [[1994]]: [[Jérôme Lejeune]], franca kuracisto, [[genetikisto]], [[servisto de Dio]], malkovrinto de [[Down-sindromo]] (n. [[1926]]) * [[1995]]: [[Ferenc Szász (1903)|Ferenc Szász]], rumania hungara agronomo, fakverkisto (n. [[1903]]) * [[1995]]: [[Marion Tinsley]], usona matematikisto kaj [[damludo|damludisto]] (n. [[1927]]) * [[1998]]: [[Mary Cartwright]], angla matematikistino, [[Girton College (Kembriĝo)|kolegia]] direktorino en [[Kembriĝo (Anglio)|Kembriĝo]], membrino de la [[Reĝa Societo de Londono]] (n. [[1900]]) * [[2000]]: [[Terence McKenna]], usona verkisto, filozofo, etnobotanikisto, lingvisto, mistikulo, esploristo de [[ŝamanismo]] kaj [[psikedelaĵo]]j (n. [[1946]]) * [[2006]]: [[Suitbert H. Siedl]], aŭstra bibliisto, profesoro, [[karmelanoj|karmelano]], [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|denaska]] [[esperantisto]], fondinto de la [[Familia Sancti Hieronymi]], kontribuinta al "Biblia Revuo" (n. [[1923]]) * [[2007]]: [[László Incze]], rumania hungara lokhistoriisto, muzeologo (n. [[1928]]) * [[2013]]: [[Mariví Bilbao]], hispana aktorino (n. [[1930]]) * [[2016]]: [[Joe Medicine Crow]], usona-[[indianoj|indiana]] [[antropologo]] kaj historiisto (n. [[1913]]) * [[2016]]: [[Jules Schelvis]], nederlanda judo, spertulo pri germana [[persekuto de judoj]] (n. [[1921]]) * [[2024]]: [[Vitus Huonder]], svisa teologo kaj episkopo (n. [[1942]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia kalendaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** [[Siksto la 1-a]], papo * [[Gvineo]] – datreveno de la Dua Respubliko == Tagoj de [[semajno]] == La '''3-a de aprilo''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]. {{Projektoj}} [[Kategorio:3-a de aprilo| ]] [[Kategorio:Aprilo|0]] [[Kategorio:3-a tago de la monato|#04]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0403]] o0rq5je9wj5i65djzrn3hfbax5h8i71 0 5397 9363577 9335265 2026-04-30T04:51:21Z ThomasPusch 1869 + Antony 9363577 wikitext text/x-wiki {{KalendaroFebruaro}} {{februaro}} La '''24-a de februaro''' estas la 55-a tago de la jaro laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 310 tagoj restas (311 en superjaroj). Je la 24-a de februaro okazis, interalie: == Eventoj == * [[303]]: [[Romio]]: imperiestro [[Diokleciano]] [[edikto|edikte]] malpermesis praktiki [[kristanismo]]n * [[1188]]: [[Pollando]]: [[Pomerio|Pomeria]] [[episkopo|episkopejo]] en [[Kamień Pomorski]] ricevis papan protektan [[buleo]]n * [[1243]]: En [[Lwówek Śląski]] okazis unua [[kavaliro|kavalira]] [[turniro]] en Pollando * [[1272]]: [[Piastoj|Piasta]] princo Władysław de [[Opole]] atribuis [[urborajto]]n al [[setlejo]] [[Żory]] * [[1303]]: Dum la unua [[milito]] pri [[sendependeco]] [[Skotlando|skotoj]] venkis anglan armeon en [[batalo]] de Roslin * [[1343]]: Pola reĝo [[Kazimiro la 3-a (Pollando)|Kazimiro la 3-a]] aliancis kun tri okcident[[Pomerio|pomeriaj]] princoj * [[1386]]: Reĝo de Napolo kaj Hungario [[Karolo la 2-a (Hungario)|Karolo la 2-a]] estis [[veneno|venenita]] * [[1388]]: Pola reĝo [[Ladislao la 2-a Jogajlo]] urbigis Widawa ([[distrikto Łask]]) * [[1393]]: Pola reĝo [[Ladislao la 2-a Jogajlo]] donis laŭvicajn [[privilegio]]jn al [[monaĥejo]] de [[paŭlanoj]] sur [[Jasna Góra]] * [[1397]]: [[Pollando]]: en [[Radzyń Chełmiński]] [[lacerto|Lacerta]] Asocio de [[nobelo]]j fondiĝis por defendi sin kontraŭ maljustaĵoj de la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] - de [[1410]] aganta [[konspiro|konspire]] * [[1400]]: En [[sidejo]] de hodiaŭa muzeo de [[Jagelona Universitato]] okazis unuaj universitataj [[lekcio]]j * [[1466]]: [[Dektrijara Milito (1454–66)]]: polaj taĉmentoj kaj el [[Gdańsk]] post sieĝo konkeris [[Starogard Gdański|Starogard]] * [[1510]]: Papo [[Julio la 2-a]] interpaciĝis kun [[Venecia respubliko]] kaj forigis [[ekskomuniko]]n * [[1525]]: Venko de [[habsburgoj|habsburga]] armeo kontraŭ la franca en batalo de [[Pavio]] - reĝo de Francio [[Francisko la 1-a (Francio)|Francisko la 1-a]] estis malliberigita fare de imperiestro [[Karlo la 5-a (Sankta Romia Imperio)|Karlo la 5-a]] * [[1527]]: [[Ferdinando la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Ferdinando la 1-a]] kroniĝis en [[Prago]] kiel reĝo de Ĉeĥio * [[1530]]: Papo [[Klemento la 7-a]] kronis en [[Bolonjo]] [[Karlo la 5-a (Sankta Romia Imperio)|Karlon la 5-a]] kiel imperiestron de la Sankta Romia Imperio * [[1582]]: Papo [[Gregorio la 13-a]] eldonis [[buleo (papo)|buleon]] enkondukantan [[gregoria kalendaro|gregorian kalendaron]] * [[1711]]: Premiero de itallingva opero ''[[Rinaldo (opero)|Rinaldo]]'' de [[George Frideric Handel]] okazis en [[Londono]] * [[1739]]: [[Persoj|Persa]] armeo de [[ŝaho]] Nadir venkis [[Mogola Imperio|Mogolan Imperion]] en la [[batalo de Karnal]] * [[1768]]: Oni subskribis [[Varsovio|Varsovian]] traktaton — sub premo de najbaraj landoj alikredantoj regajnis [[kulto]]n kaj civitanajn rajtojn * [[1777]]: [[Petro la 3-a (Portugalio)|Petro la 3-a]] kaj [[Maria la 1-a (Portugalio)|Maria la 1-a]] ektroniĝis en Portugalio * [[1807]]: Papo [[Pio la 7-a]] establis [[Ukraina Grek-Katolika Eklezio|Ukrainan Grek-Katolikan Eklezion]], daŭrigon de la [[eklezia provinco]] kun sidejo en [[Haliĉ]] * [[1818]]: En [[Varsovio|varsovia]] palaco de familio Radziwiłł okazis unua publika [[koncerto]] de la 8-jara [[Frédéric Chopin|Frederiko Ŝopeno]] * [[1821]]: [[Meksika Milito de Sendependeco]]: oni anoncis Igualan planon, en kiu estis formulita la ideo pri sendependa, [[katolikismo|katolika]] kaj unuiĝinta [[Meksiko]] * [[1826]]: [[Traktato]] de Yandabo (apud [[Iravadio]], meze de [[Birmo]]) estis subskribita finante unuan anglan-birman militon, la plej longan kaj multekostan en la historio de [[Brita Hindio]] * [[1831]]: [[Novembra ribelo]] kontraŭ la [[Rusia Imperio]]: venko de [[insurekcio|insurekcianoj]] en batalo de Białołęka (apud [[Varsovio]]) * [[1833]]: Dum inaŭguro de Granda Teatro de Varsovio oni montris [[La barbiro de Sevilo|''La barbiron de Sevilo'']] de [[Gioachino Rossini]] * [[1848]]: [[Franca revolucio de 1848|Revolucia jaro]]: lasta [[listo de francaj reĝoj|reĝo de la francoj]] [[Ludoviko-Filipo (Francio)|Ludoviko-Filipo]] abdikis favore al sia nepo, tamen samtage estis proklamita la [[Dua Respubliko de Francio]] * [[1863]]: Apud [[Małogoszcz]] generalo [[Marian Langiewicz]] okazigis unu el la plej grandaj bataloj de la [[Januara ribelo]] kontraŭ pli multa soldataro de la [[Rusia Imperio]] — li sukcesis eskapi kune kun 2 mil [[poloj|polaj]] ribelintoj perdinte nur armean ekipaĵon * [[1868]]: [[Andrew Johnson]] estis, kiel unua en la historio [[prezidanto de Usono]], subigita de [[Usona Domo de Reprezentantoj]] al procedo de [[elpostenigo]] * [[1871]]: Duvoluma verko de [[Charles Darwin]] ''[[The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|La deveno de homo kaj selekto rilate al sekso]]'' estis publikigita * [[1875]]: [[Vaporŝipo]] ''SS Gotenburgo'' trafis [[Granda Barilrifo|Grandan Barilrifon]] ĉe malalta [[tajdo]] kaj sinkis nordokcidente de [[Kvinslando]] - pli ol 98 viktimoj * [[1876]]: En [[Oslo|Christiania]] okazis [[premiero]] de la dramo de [[Henrik Ibsen]] ''[[Peer Gynt]]'', kun muziko komponita de [[Edvard Grieg]] * [[1904]]: [[Tramo|Trama]] trafiko ekfunkciis en [[Gubin]] * [[1905]]: [[Rusia revolucio de 1905|Rusia revolucio]]: en [[Varsovio]] okazis unua batalo de [[Pola Partio Socialista]]; [[Svislando]]: [[tunelo]] [[Sempionopasejo]] elkaviĝis * [[1906]]: Franca fizikisto [[Henri Becquerel]] malkovris, ke [[radioaktiveco]] havas konsekvencojn * [[1918]]: [[Estonio]] proklamis sin sendependa de [[Rusio]] * [[1920]]: [[Adolf Hitler]] prezentis en [[Munkeno]] 25-punktan programon de [[Nacisocialisma Germana Laborista Partio]], fondita en la [[restoracio]] de [[Hofbräuhaus]] * [[1921]]: En [[Rigo]] estis subskribita pola-soveta pakto pri repatriigo de [[ostaĝo]]j, civilaj kaj militaj [[militkaptito]]j, internigitoj, [[rifuĝintoj]] kaj [[migrado|elmigrintoj]]; per dekreto de caro [[Boriso la 3-a]], [[deviga militservo]] estas aboliciita en la bulgara armeo kaj anstataŭigita de pagita volontula servo * [[1922]]: [[Milano]]: premiero de la spektaklo ''[[Henriko la 4a (teatraĵo)|Henriko la 4a]]'' * [[1928]]: [[Dua Pola Respubliko]]: laŭ dispono de [[prezidanto de Pollando]] [[Ignacy Mościcki]] ekestis [[Nacia Biblioteko de Pollando]] * [[1938]]: [[Nilono|Nilona]] [[dentobroso]] fariĝis vendebla aĉetaĵo * [[1939]]: [[Hungario]] aliĝis al [[Antikominterna pakto]] * [[1940]]: [[Vintra milito]]: la [[Ruĝa Armeo]] rompis la duan defendlinion de [[finnoj]] * [[1941]]: Brita Milita Kabineto konfirmis la proponon sendi ekspediciajn fortojn al [[Grekio]] * [[1942]]: soveta [[submarŝipo]] sinkigis en la [[Nigra Maro]] la ŝipon [[Struma (ŝipo)|''Struma'']] kun judaj rifuĝintoj el Rumanio — pereis 778 personoj, unu saviĝis; radiostacio [[Voĉo de Ameriko]] komencis elsendi [[germana|germane]]; [[Ankaro]]: sensukcesa bomba atenco al ambasadoro de [[Tria Regno]] [[Franz von Papen]]; [[Batalo de Los-Anĝeleso]]: falsa alarmo kondukis al kontraŭaviadila bombardo, kiu daŭris ĝis fruaj horoj de la 25-a de februaro * [[1943]]: [[Tunizio]]: marŝalo [[Erwin Rommel]] rompis atakon al [[montpasejo]] retirigante la divizion [[Afrikakorps]] * [[1944]]: [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: [[Ruĝa Armeo]] liberigis [[Dno]] kaj [[Rahaĉoŭ]], kaj kreis la 2-a Belorusan Fronton direkte al [[Kovel]]; nokte [[Luftwaffe]] atakis [[Londono]]n kaj Armea Korpuso de [[brita aerarmeo|RAF]] [[Schweinfurt]], usona 8-a Aviada Armeo [[Augsburg]], [[Stuttgart]] kaj [[Fürth]] * [[1945]]: Nokte de la 23-a/24-a de februaro [[brita aerarmeo|RAF]] atakis [[Bielefeld]], [[Bremeno]] kaj [[Hamburg]], usona 15-a Aviada Armeo [[Verono]]n, [[Ĝenovo]]n kaj [[Klagenfurt]], 20-a Aviada Armeo [[Singapuro]]n; [[Pomerio]]: maldekstra alo de la 2-a Belorusa Fronto ekiris direkte al [[Koszalin]]; trupoj de 1-a Ukraina Fronto ĝisiris la riveron [[Neiße]] finante [[Malsupra Silezio|malsuprasilezian]] operacon; [[Ruĝa Armeo]] likvidis 1-an Baltan Fronton kaj ties trupojn enkorpigis kiel [[Sambio|Sambian]] Armean Grupon al la 3-a Belorusa Fronto; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: usona 9-a Armeo konkeris [[Jülich]]; [[Egiptio]]: parlamento konfirmis registaran decidon pri [[militdeklaro]] al [[Akso Berlino-Romo-Tokio]] - dum la debato estis pafmortigita la ĉefministro; en [[Bukareŝto]] okazis manifestacioj, la [[polico]] pafis al amasoj - oni postulis demision de ĉefministro Nicolae Rădescu kaj punon de kulpuloj * [[1946]]: [[Juan Domingo Perón]] gajnis prezidentajn balotojn en Argentino * [[1947]]: Antaŭ Supera Nacia Tribunalo finiĝis proceso de civilaj [[okupado|okupaciaj]] regopovoj de [[Varsovio]]: Ludwig Fischer (guberniestro), Josef Meisinger (ĉefo de sekureca polico), Max Daume (komandanto de germana ĝendarmaro) kaj Ludwig Leist (distriktestro) - la verdikto anoncita la 3-an de marto (Leist kondamnita al 8 jaroj de mallibero, la ceteraj al [[mortpuno]]) * [[1949]]: Fine de la unua [[arabo-israela milito de 1948|arabo-israela milito]] [[Egipta Reĝlando]] subskribis interkonsenton pri [[armistico]] kun [[Israelo]] * [[1953]]: [[Pollando]]: en [[Varsovio|Varsovia]] malliberejo estis pendumita la pola generalo [[August Emil Fieldorf]] (rehabilitita en [[1989]]) * [[1955]]: [[Malvarma milito]]: [[Irako]] kaj [[Turkio]] subskribis traktaton de [[Bagdado]] por kontraŭstari al komunismaj influoj en [[Proksima Oriento]] * [[1956]]: Fine de la 20-a Kunsido de la [[Komunista Partio de Sovetunio]] [[Nikita Ĥruŝĉov]] prezentis sekretan raporton pri la krimoj de Stalin, kiu ŝokis la partion kaj komunistan movadon tutmonde * [[1965]]: [[Latvio|Latva]] [[genocido|genocidisto]] de [[judoj]] Herberts Cukurs estis mortigita en [[Montevideo]] de [[Mosado]] * [[1966]]: Prezidento de Ganao [[Kwame Nkrumah]] estis faligita per sensanga [[puĉo]] * [[1970]]: En [[Varsovio]] finiĝis proceso de 9 "[[Tatroj|tatranoj]]", akuzitaj pri transdono al pariza "[[Kultura]]" de [[kontrabando|kontrabanditaj]] dokumentoj pri komunistaj [[reprezalio]]j de [[Marto 1968 (Pollando)|marto 68]] kaj alvenigado de [[cenzuro|malpermesitaj eldonaĵoj]] — oni verdiktis de 3 ĝis 4,5 jarojn da mallibero * [[1979]]: [[Norda Jemeno]] kaj [[Suda Jemeno]] ekmilitis * [[1980]]: [[Nova israela siklo]] aperis * [[1984]]: [[Pollando]]: en [[Stalowa Wola]] estis murdita Zbigniew Tokarczyk, [[opozicio (politiko)|opozicia]] aganto, membro de la [[Konfederacio de Sendependa Pollando]] kaj aktivulo de [[Solidareco (Pollando)|''Solidareco'']] * [[1985]]: [[Teatro]] je la nomo al [[Stanisław Ignacy Witkiewicz]] inaŭguris agadon en [[Zakopane]] * [[1987]]: En [[Sovetunio]] [[Miĥail Gorbaĉov]] parolis unuan fojon pri [[glasnost]] ("malferma politiko") * [[1988]]: Posedanto de "[[Hustler]]" Larry Flynt gajnis en [[Supera Kortumo de Usono]] kontraŭ pastro [[Jerry Falwell]] pro [[damaĝkompenso]]: unuanima Kortumo malakceptis la pretendon de Falwell de 200 000 USD pro [[parodio]], publikigita en la revuo "Hustler" * [[1989]]: Irana [[ajatolo]] [[Ruhollah Ĥomejni]] eldonis [[fatvo]]n ofertante premion de 3 000 000 [[usona dolaro|USD]] por murdi verkiston [[Salman Rushdie]], aŭtoro de kontestataj ''[[La satanaj versoj]]''; [[Revolucioj de 1989]]: [[Pollando]]: en [[Krakovo]] okazis bataletoj inter [[studento]]j irantaj al sidejo de urbaj regopovoj kaj [[milico]] - 74 milicanoj estis vunditaj * [[1990]]: [[Litovio]]: reforma movado de Litovio [[Sąjūdis]] gajnis parlamentajn balotojn * [[1991]]: [[Golfa Milito]]: [[Usona Terarmeo]] komencis operacon kulminantan en liberigo de [[Kuvajto]] * [[1995]]: [[Pollando]]: en [[atomo|Atom]]-Esplora Instituto en [[Otwock]] oni fermis unuan [[nuklea reakciujo|nuklean reakciujon]] ''EWA'' * [[2000]]: [[Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj]] adoptis rezolucion antaŭvidantan sendon al [[Demokratia Respubliko Kongo]] de [[Pactrupoj de Unuiĝintaj Nacioj|blukaskuloj]] respondecaj pri plenumado de [[batalhalto]] de la 10-a de julio 1999 * [[2005]]: [[Eŭropa Kortumo pri Homaj Rajtoj]] juĝis ke [[Rusio]] malrespektis en [[Ĉeĉenio]] [[homrajtoj]]n pro [[torturo|torturado]] kaj [[murdo|murdado]] * [[2006]]: Prezidentino de Filipinoj [[Gloria Macapagal-Arroyo]] post malkovro de planoj pri armea puĉo enkondukis [[krizostato]]n * [[2008]]: [[Dimitris Ĥristofias]] gajnis prezidentajn balotojn en [[Kipro]]; [[Raúl Castro]] iĝis prezidento de Kubo (anstataŭante sian fraton) * [[2009]]: [[Konvencio pri la rajtoj de handikapitoj]] de [[UN]] ratifita en [[Germanio]]; en [[Usono]] [[plursistema]] [[tujmesaĝilo]] por [[saĝtelefono]]j [[WhatsApp]] estis lanĉita * [[2011]]: [[Libia enlanda milito]]: batalo de [[Misrata]] komenciĝis * [[2013]]: [[Nikos Anastasiades]] gajnis prezidentan baloton en [[Kipro]] * [[2015]]: [[Ĉeĥio]]: en restoracio en [[Uherský Brod]] 63-jara furiozulo pafmortigis 8 personojn, unu grave vundigis kaj [[sinmortigo|memmortiĝis]] dum aresto-provo fare de polico * [[2019]]: [[Muzikvideo]] al ''[[Despacito]]'' de [[Porto-Riko|portorika]] [[artisto]] Luis Fonsi kiel unua en la historio de [[YouTube]] atingis 6 miliardojn da vidaĵoj * [[2022]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: frumatene [[Putin]] ordonis "specialan armean operacon" kaj la [[rusia armeo]] [[:n:Rusio komencis operacon en Ukrainio|atakis de tri direktoj]], ankaŭ de [[Belorusio]], bombardante plej gravajn militajn objektojn sed ankaŭ civilajn; [[Volodimir Zelenskij]] anoncis [[militleĝo]]n kaj ĝeneralan [[mobilizo]]n * [[2023]]: [[Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj|Ĝenerala Asembleo de UN]] akceptis nokte rezolucion alvokantan al [[paco]] en Ukrainio == Naskiĝoj == * [[1304]]: [[Ibn Batuta]], [[berberoj|berbera]] vojaĝisto kaj geografo (m. [[1377]]) * [[1463]]: [[Johano Piko de la Mirandolo]], itala [[humanismo|humanisto]] kaj filozofo, teologo, matematikisto, astronomo, filologo, poeto (m. [[1494]]) * [[1497]]: [[Sebastian Fröschel]], germana teologo, [[reformacio|reformaciulo]] (m. [[1570]]) * [[1500]]: [[Karlo la 5-a (Sankta Romia Imperio)|Karlo la 5-a]], germana-romia imperiestro de la [[Sankta Romia Imperio]] (m. [[1558]]) * [[1501]]: [[Sixtus Birck]], germana dramisto kaj historiisto (m. [[1554]]) * [[1503]]: [[Johannes Gropper]], germana humanisto, juristo, teologo kaj kardinalo (m. [[1559]]) * [[1533]]: [[Petrus Codicillus]], ĉeĥa verkisto kaj astronomo (m. [[1589]]) * [[1536]]: [[Klemento la 8-a]], papo (m. [[1605]]) * [[1557]]: [[Matiaso la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Matiaso la 1-a]], germana-romia imperiestro de la [[Sankta Romia Imperio]] (m. [[1619]]) * [[1595]]: [[Maciej Kazimierz Sarbiewski]], pola poeto (m. [[1640]]) * [[1619]]: [[Charles Le Brun]], franca arkitekto, kaj pentristo, dekoraciisto de la [[Kastelo de Versailles]] (m. [[1690]]) * [[1645]]: [[Francisko Rákóczi la 1-a]], reganto de [[Transsilvanio]] (m. [[1676]]) *[[1679]]: [[Johann Reinhard Rus]], germana orientalisto kaj teologo * [[1684]]: [[Matthias Bernhard Braun]], aŭstra-ĉeĥa skulptisto kaj lignogravuristo (m. [[1738]]) * [[1704]]: [[Johann Hieronymus Kniphof]], germana kuracisto kaj botanikisto (m. [[1763]]) * [[1743]]: [[Joseph Banks]], angla [[natura historio|naturalisto]] kaj botanikisto (m. [[1820]]) * [[1750]]: [[Miklós Révai]], hungara pastro, lingvisto kaj instruisto (m. [[1807]]) * [[1786]]: [[Fratoj Grimm|Wilhelm Grimm]], germana fabelisto (m. [[1859]]) * [[1788]]: [[Johan Christian Dahl]], norvega pentristo kaj pejzaĝisto (m. [[1857]]) * [[1799]]: [[Siegfried Wilhelm Dehn]], germana [[muzikteorio|muzikteoriisto]], eldonisto, instruisto, bibliotekisto (m. [[1858]]) * [[1805]]: [[Karl Eduard Putsche]], germana klasika filologo kaj pedagogo (m. [[1882]]) * [[1830]]: [[Karolína Světlá]], ĉeĥa verkistino (m. [[1899]]) * [[1831]]: [[Leo von Caprivi]], germana [[Regna Kanceliero]] (m. [[1899]]) * [[1835]]: [[Eleonore Heerwart]], germana pedagogino kaj infanĝardenpionirino (m. [[1911]]) * [[1837]]: [[Rosalía de Castro]], hispana verkistino kaj poetino (m. [[1885]]) * [[1842]]: [[Arrigo Boito]], itala verkisto kaj komponisto (m. [[1918]]) * [[1846]]: [[Otto Lessing]], germana skulptisto (m. [[1912]]) * [[1849]]: [[Franz Skarbina]], germana pentristo (m. [[1910]]) * [[1869]]: [[Andor Lovassy]], hungara ĵurnalisto (m. [[1924]]) * [[1866]]: [[Pjotr Lebedev]], rusa fizikisto (m. [[1912]]) * [[1875]]: [[Fritz Müller-Partenkirchen]], germana verkisto * [[1878]]: [[August Lehrmann]], germana arĥitekto (m. [[1945]]) * [[1885]]: [[Stanisław Ignacy Witkiewicz]], pola filozofo, dramisto, literatura kritikisto, pentristo, vojaĝisto, fotisto kaj poeto (m. [[1939]]) * [[1885]]: [[Juliusz Kaden-Bandrowski]], pola verkisto, ĵurnalisto kaj kapitano (m. [[1944]]) * [[1885]]: [[Chester William Nimitz]], usona [[admiralo]] (m. [[1966]]) * [[1892]]: [[Konstantin Fedin]], sovetia verkisto kaj aktoro (m. [[1977]]) * [[1895]]: [[Gijsbertus Johannes Degenkamp]], nederlanda pentristo kaj esperantisto, aŭtoro de ''[[Esperanto 60-Jara. Skizo pri la Evoluo de la Lingvo Literatura]]'', esperantiginta la ''[[Taglibro de Anne Frank|Taglibron de Anne Frank]]'' kaj ''[[La Hispana Tragedio]]'' (m. [[1973]]) * [[1899]]: [[Miĥail Gromov]], soveta [[piloto]], militestro, profesoro (m. [[1985]]) * [[1907]]: [[Harry C. Schnur]], germana-usona juristo, filologo kaj ĵurnalisto (m. [[1979]]) * [[1912]]: [[Jiří Trnka]], ĉeĥa [[animacio|animaciisto]], reĝisoro, ilustristo (m. [[1969]]) * [[1925]]: [[Etel Adnan]], siri-usona poetino kaj artistino (m. [[2021]]) * [[1925]]: [[István Csorba]], rumania hungara agrikultura fakulo (m. [[2008]]) * [[1926]]: [[Béla Szász (redaktoro)|Béla Szász]], rumania hungara eldoneja redaktoro, tradukisto (m. [[2000]]) * [[1926]]: [[Karel Kraft]], ĉeĥa instruisto, [[Esperanto-vortaristo]], pedagogo kaj honora membro de [[ĈEA]], fondinto de [[Esperanto-klubo]] en [[Dobříš]] kaj en [[Příbram]], realiginto de [[Somera Esperanto-Tendaro]] en [[Županovice]], en sia verko ''Heroo de amo'' priskribis la vivon de [[Přemysl Pitter]], interesiĝanta pri [[hinduismo]] kaj orientaj filozofioj, [[vegetarismo|vegetarano]] (m. [[2015]]) * [[1929]]: [[Andre Gunder Frank]], germana ekonomikisto (m. [[2005]]) * [[1930]]: [[Zdzisław Rurarz]], pola politikisto kaj diplomato (m. [[2007]]) * [[1932]]: [[Michel Legrand]], franca komponisto, pianisto, kantisto kaj [[muzikaranĝisto]] (m. [[2019]]) * [[1934]]: [[Bettino Craxi]], ĉefministro de Italio (m. [[2000]]) * [[1935]]: [[Rihor Baradulin]], belorusa poeto, eseisto kaj tradukisto (m. [[2014]]) * [[1940]]: [[Barbara Sadowska]], pola poetino, aktivulino de kontraŭkomunista opozicio, kies filo [[Grzegorz Przemyk]] estis murdita de [[milico]] (m. [[1986]]) * [[1940]]: [[Judit Papp]], hungara scenejsekoraciistino, kostumistino * [[1942]]: [[Joseph Lieberman]], usona senatano * [[1942]]: [[Gayatri Chakravorty Spivak]], barata filozofino * [[1943]]: [[Pablo Milanés]], kuba kantisto (m. [[2022]]) * [[1944]]: [[Imre Antal (pentristo)|Imre Antal]], rumania hungara pentristo kaj grafikisto * [[1944]]: [[Attila Papp]], rumania hungara poeto, folkloristo * [[1947]]: [[Edward James Olmos]], usona aktoro * [[1949]]: [[Mátyás Hodgyai]], rumania hungara instruisto pri historio, lokhistoriisto * [[1949]]: [[Marek Jędraszewski]], romkatolika kleriko, profesoro de teologio, filozofo, anstataŭanto de la prezidanto de Konferenco de Pola Episkoparo, ĉefepiskopo de [[Krakovo]] * [[1953]]: [[Marek Król]], pola ĵurnalisto kaj politikisto * [[1955]]: [[Alain Prost]], franca aŭto-sportisto * [[1955]]: [[Steve Jobs]], usona pioniro de komputila industrio, kunfondinto de la firmao [[Apple]] (m. [[2011]]) * [[1956]]: [[Judith Butler]], usona feminisma filozofino * [[1957]]: [[Isa Gambar]], azera politikisto, prezidento de Azerbajĝano * [[1961]]: [[Gabriella Angi]], hungara aktorino (m. [[2003]]) * [[1968]]: [[András Dimény]], rumania hungara pentristo * [[1970]]: [[Barbara Frale]], itala historiistino * [[1973]]: [[Philipp Rösler]], germana kuracisto kaj politikisto * [[2000]]: [[Antony]] aŭ je plena nomo ''Antony Matheus dos Santos'', brazila futbalisto * [[2009]]: [[Lou Goossens]], [[flandroj|flandra]] infana aktoro == Mortoj == * [[616]]: [[Aethelberht (Kent)|Aethelberht]], reĝo de [[Kent (regno)|Kent]], unua [[anglosaksoj|anglosaksa]] reĝo kiu konvertiĝis al [[kristanismo]] * [[1386]]: [[Karolo la 2-a (Hungario)|Karolo la 2-a]], reĝo de Napolo kaj Hungario (n. [[1345]]) * [[1588]]: [[Johann Weyer]], flandra kuracisto, [[okultismo|okultisto]] kaj [[demonologio|demonologo]] (n. [[1515]]) * [[1674]]: [[Matthias Weckmann]], germana komponisto (n. [[1616]]) * [[1704]]: [[Marc-Antoine Charpentier]], franca komponisto (n. [[1643]]) * [[1717]]: [[Philipp Wilhelm von Boineburg]], germana [[diakono]], politikisto kaj diplomato (n. [[1656]]) * [[1751]]: [[Johann Michael Heusinger]], germana teologo kaj regionhistoriisto (n. [[1690]]) * [[1758]]: [[Johann Friedrich Christoph Ernesti]], germana teologo kaj [[Biblio|bibliisto]] (n. [[1705]]) * [[1777]]: [[Jozefo la 1-a (Portugalio)|Jozefo la 1-a]], [[Listo de reĝoj de Portugalio|reĝo de Portugalio]] (n. [[1714]]) * [[1785]]: [[Carlo Maria Buonaparte]], itala juĝisto (n. [[1746]]) * [[1799]]: [[Georg Christoph Lichtenberg]], germana natursciencisto kaj verkisto (n. [[1742]]) * [[1801]]: [[František Martin Pelcl]], ĉeĥa verkisto (n. [[1734]]) * [[1810]]: [[Henry Cavendish]], brita fizikisto kaj kemiisto (n. [[1731]]) * [[1811]]: [[György Bessenyei]], hungara verkisto kaj filozofo enestanta en ''[[Hungara Antologio]]'' (n. [[1747]]) * [[1836]]: [[Dániel Berzsenyi]], hungara poeto (n. [[1776]]) * [[1856]]: [[Nikolaj Ivanoviĉ Lobaĉevskij]], rusa matematikisto (n. [[1792]]) * [[1863]]: [[Anton Günther]], aŭstra teologo kaj filozofo (n. [[1783]]) * [[1864]]: [[Alois Schertzinger]], germana muzikisto kaj setlisto (n. [[1787]]) *[[1866]]: [[Bernhard Rudolf Abeken]], germana klasika filologo kaj instruisto * [[1874]]: [[John Bachman]], usona luterana pastro kaj [[natura historio|naturalisto]] (n. [[1790]]) * [[1883]]: [[Carl Emmerling]], germana teologo kaj politikisto (n. [[1813]]) * [[1900]]: [[Wilhelm Ritter von Flattich]], aŭstra [[arkitekturisto]], fervoja inĝeniero kaj [[volapukisto]] (n. [[1826]]) * [[1932]]: [[Lajos Erdélyi (lingvisto)|Lajos Erdélyi]], hungara lingvisto (n. [[1871]]) * [[1935]]: [[Arnold Behrendt]], germana poŝtkonsilisto, membro de [[Lingva Komitato]], prezidanto de [[Internacia Ligo de la Esperantista Poŝt- kaj Telegraf-Oficistaro|faka asocio de poŝtistoj]] kaj kontribuinto al ties organo "[[Poŝta Esperantisto]]", prezidanto de [[Germana Esperanto-Asocio|GEA]], kunlaboranto de la dummilita "[[Internacia Bulteno]]", "[[Esperanto-Praktiko]]" kaj "[[Germana Esperantisto]]" (n. [[1877]]) * [[1941]]: [[Oskar Loerke]], germana verkisto kaj poeto (n. [[1884]]) * [[1950]]: [[Ernest Deligny]], franca bibliotekisto, [[volapukisto]] kaj esperantisto, partoprenanto de 18 [[Universalaj Kongresoj|UK-oj]], enestanta en ''[[Laŭroj]]'' (n. [[1864]]) * [[1953]]: [[August Emil Fieldorf]], pola generalo (n. [[1895]]) * [[1954]]: [[Ferenc Herczeg]], hungara verkisto kaj ĵurnalisto (n. [[1863]]) *[[1954]]: [[Wilhelm Ax]], germana klasika filologo kaj lernejestro * [[1960]]: [[Albert Sixtus]], germana verkisto, porinfana kaj porjunulara aŭtoro (n. [[1892]]) * [[1965]]: [[Attila Juhász]], hungara verkisto, ĵurnalisto kaj ĉefredaktoro (n. [[1906]]) * [[1970]]: [[Albert Nagy]]: rumania hungara pentristo (n. [[1902]]) * [[1977]]: [[Aldo Ferdinando Schmucker]], itala juristo, profesoro, kunfondinto de [[Ligurio|Liguria]] [[Esperanto]]-Katedro (n. [[1890]]) * [[1989]]: [[Rakotondravao]], malagasa [[esperantisto]], [[UEA]]-vicdelegito en [[Antananarivo]] pri [[turismo]], instruado kaj financoj (n. [[1917]]) * [[1990]]: [[Alessandro Pertini]], socialista prezidento de Italio (n. [[1896]]) * [[1993]]: [[Péter Kovács (poeto)|Péter Kovács]], hungara poeto kaj pedagogo, doktoro de edukscienco (n. [[1909]]) * [[1997]]: [[Li Hajpin]], [[korea esperantisto]], [[delegito de UEA]], [[Esperanto-vortaristo]], aŭtoro de [[lernolibro]] pri Esperanto, kontribuanta al "[[La Espero el Koreio]]", [[honora membro de UEA]] (n. [[1917]]) * [[1999]]: [[Marko Petrović]], [[kroata esperantisto]], [[Esperanto-verkisto]] kaj tradukisto kontribuinta al jugoslaviaj [[antologio]]j (n. [[1939]]) * [[2001]]: [[Claude Shannon]], usona matematikisto kaj inĝeniero (n. [[1916]]) * [[2002]]: [[Luis Hernández Yzal]], kataluna apotekisto, fondinto de [[Hispana Esperanto-muzeo]], kontribuanto al la [[Katalogo de la Esperanto-Gazetaro]], [[dumviva membro de UEA]] (n. [[1917]]) * [[2004]]: [[Pál Kenyeres]], rumania hungara redaktoro, poeto, verkisto (n. [[1913]]) * [[2006]]: [[Dennis Weaver]], usona aktoro (n. [[1924]]) * [[2007]]: [[Géza Ferenczi]], rumania hungara arkeologo kaj muzeologo (n. [[1924]]) * [[2014]]: [[Carlos Páez Vilaró]], urugvaja ceramikisto, skulptisto, verkisto, komponisto kaj konstruisto (n. [[1923]]) * [[2020]]: [[István Csukás]], hungara poeto kaj verkisto (n. [[1936]]) * [[2025]]: [[Roberta Flack]], usona kantistino (n. [[1937]]) * [[2025]]: [[Oliver Walz]], germana ekonomikisto kaj esperantisto (n. [[1949]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia kalendaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: [[Aethelberht (Kent)|Aethelberht]], [[anglosaksoj|anglosaksa]] reĝo konvertiĝinta al [[kristanismo]], reganto de [[Kent (regno)|Kent]] * [[Nacia tago]] en [[Estonio]], proklamo de la sendependeco ([[1918]]); plia nacia tago estas la [[20-a de aŭgusto]] * [[Meksiko]]: [[Flago de Meksiko|Tago de Flago]] == Tagoj de [[semajno]] == La '''24-a de februaro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1602]] [[1608]] [[1613]] [[1619]] [[1630]] [[1636]] [[1641]] [[1647]] [[1658]] [[1664]] [[1669]] [[1675]] [[1686]] [[1692]] [[1697]] [[1704]] [[1709]] [[1715]] [[1726]] [[1732]] [[1737]] [[1743]] [[1754]] [[1760]] [[1765]] [[1771]] [[1782]] [[1788]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1822]] [[1828]] [[1833]] [[1839]] [[1850]] [[1856]] [[1861]] [[1867]] [[1878]] [[1884]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1918]] [[1924]] [[1929]] [[1935]] [[1946]] [[1952]] [[1957]] [[1963]] [[1974]] [[1980]] [[1985]] [[1991]] [[2002]] [[2008]] [[2013]] [[2019]] [[2030]] [[2036]] [[2041]] [[2047]] [[2058]] [[2064]] [[2069]] [[2075]] [[2086]] [[2092]] [[2097]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1586]] [[1592]] [[1597]] [[1603]] [[1614]] [[1620]] [[1625]] [[1631]] [[1642]] [[1648]] [[1653]] [[1659]] [[1670]] [[1676]] [[1681]] [[1687]] [[1698]] [[1710]] [[1716]] [[1721]] [[1727]] [[1738]] [[1744]] [[1749]] [[1755]] [[1766]] [[1772]] [[1777]] [[1783]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1812]] [[1817]] [[1823]] [[1834]] [[1840]] [[1845]] [[1851]] [[1862]] [[1868]] [[1873]] [[1879]] [[1890]] [[1896]] [[1902]] [[1908]] [[1913]] [[1919]] [[1930]] [[1936]] [[1941]] [[1947]] [[1958]] [[1964]] [[1969]] [[1975]] [[1986]] [[1992]] [[1997]] [[2003]] [[2014]] [[2020]] [[2025]] [[2031]] [[2042]] [[2048]] [[2053]] [[2059]] [[2070]] [[2076]] [[2081]] [[2087]] [[2098]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1587]] [[1598]] [[1604]] [[1609]] [[1615]] [[1626]] [[1632]] [[1637]] [[1643]] [[1654]] [[1660]] [[1665]] [[1671]] [[1682]] [[1688]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1722]] [[1728]] [[1733]] [[1739]] [[1750]] [[1756]] [[1761]] [[1767]] [[1778]] [[1784]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1818]] [[1824]] [[1829]] [[1835]] [[1846]] [[1852]] [[1857]] [[1863]] [[1874]] [[1880]] [[1885]] [[1891]] [[1903]] [[1914]] [[1920]] [[1925]] [[1931]] [[1942]] [[1948]] [[1953]] [[1959]] [[1970]] [[1976]] [[1981]] [[1987]] [[1998]] [[2004]] [[2009]] [[2015]] [[2026]] [[2032]] [[2037]] [[2043]] [[2054]] [[2060]] [[2065]] [[2071]] [[2082]] [[2088]] [[2093]] [[2099]]; {{Projektoj}} * [[Merkredo]] en jaroj: [[1582]] [[1588]] [[1593]] [[1599]] [[1610]] [[1616]] [[1621]] [[1627]] [[1638]] [[1644]] [[1649]] [[1655]] [[1666]] [[1672]] [[1677]] [[1683]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1712]] [[1717]] [[1723]] [[1734]] [[1740]] [[1745]] [[1751]] [[1762]] [[1768]] [[1773]] [[1779]] [[1790]] [[1796]] [[1802]] [[1808]] [[1813]] [[1819]] [[1830]] [[1836]] [[1841]] [[1847]] [[1858]] [[1864]] [[1869]] [[1875]] [[1886]] [[1892]] [[1897]] [[1904]] [[1909]] [[1915]] [[1926]] [[1932]] [[1937]] [[1943]] [[1954]] [[1960]] [[1965]] [[1971]] [[1982]] [[1988]] [[1993]] [[1999]] [[2010]] [[2016]] [[2021]] [[2027]] [[2038]] [[2044]] [[2049]] [[2055]] [[2066]] [[2072]] [[2077]] [[2083]] [[2094]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1583]] [[1594]] [[1600]] [[1605]] [[1611]] [[1622]] [[1628]] [[1633]] [[1639]] [[1650]] [[1656]] [[1661]] [[1667]] [[1678]] [[1684]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1718]] [[1724]] [[1729]] [[1735]] [[1746]] [[1752]] [[1757]] [[1763]] [[1774]] [[1780]] [[1785]] [[1791]] [[1803]] [[1814]] [[1820]] [[1825]] [[1831]] [[1842]] [[1848]] [[1853]] [[1859]] [[1870]] [[1876]] [[1881]] [[1887]] [[1898]] [[1910]] [[1916]] [[1921]] [[1927]] [[1938]] [[1944]] [[1949]] [[1955]] [[1966]] [[1972]] [[1977]] [[1983]] [[1994]] [[2000]] [[2005]] [[2011]] [[2022]] [[2028]] [[2033]] [[2039]] [[2050]] [[2056]] [[2061]] [[2067]] [[2078]] [[2084]] [[2089]] [[2095]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1584]] [[1589]] [[1595]] [[1606]] [[1612]] [[1617]] [[1623]] [[1634]] [[1640]] [[1645]] [[1651]] [[1662]] [[1668]] [[1673]] [[1679]] [[1690]] [[1696]] [[1702]] [[1708]] [[1713]] [[1719]] [[1730]] [[1736]] [[1741]] [[1747]] [[1758]] [[1764]] [[1769]] [[1775]] [[1786]] [[1792]] [[1797]] [[1804]] [[1809]] [[1815]] [[1826]] [[1832]] [[1837]] [[1843]] [[1854]] [[1860]] [[1865]] [[1871]] [[1882]] [[1888]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1922]] [[1928]] [[1933]] [[1939]] [[1950]] [[1956]] [[1961]] [[1967]] [[1978]] [[1984]] [[1989]] [[1995]] [[2006]] [[2012]] [[2017]] [[2023]] [[2034]] [[2040]] [[2045]] [[2051]] [[2062]] [[2068]] [[2073]] [[2079]] [[2090]] [[2096]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1590]] [[1596]] [[1601]] [[1607]] [[1618]] [[1624]] [[1629]] [[1635]] [[1646]] [[1652]] [[1657]] [[1663]] [[1674]] [[1680]] [[1685]] [[1691]] [[1703]] [[1714]] [[1720]] [[1725]] [[1731]] [[1742]] [[1748]] [[1753]] [[1759]] [[1770]] [[1776]] [[1781]] [[1787]] [[1798]] [[1810]] [[1816]] [[1821]] [[1827]] [[1838]] [[1844]] [[1849]] [[1855]] [[1866]] [[1872]] [[1877]] [[1883]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1912]] [[1917]] [[1923]] [[1934]] [[1940]] [[1945]] [[1951]] [[1962]] [[1968]] [[1973]] [[1979]] [[1990]] [[1996]] [[2001]] [[2007]] [[2018]] [[2024]] [[2029]] [[2035]] [[2046]] [[2052]] [[2057]] [[2063]] [[2074]] [[2080]] [[2085]] [[2091]]. [[Kategorio:24-a de februaro| ]] [[Kategorio:Februaro|24]] [[Kategorio:24-a tago de la monato|#02]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0224]] flmtvgwenwqoonmdokkb00wohcw3w4h 0 5457 9363474 9348736 2026-04-29T19:25:21Z ThomasPusch 1869 + Gabriel Martinelli 9363474 wikitext text/x-wiki {{KalendaroJunio}} {{junio}} La '''18-a de junio''' estas la 169-a tago de la jaro (la 170-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 196 tagoj restas. Je la 18-a de junio okazis, interalie: == Eventoj == * [[656]]: [[Ali ibn Abi Talib]] iĝis [[kalifo]] de [[Raŝiduna Kaliflando]] * [[860]]: Raba [[Ekspedicio al Konstantinopolo je 860|ekspedicio al Konstantinopolo]] de apud[[Volgo|volgaj]] kaj [[Dnestro|dnestraj]] [[gento]]j * [[1053]]: Venko de [[normandoj]] super la koalicio de [[Leono la 9-a|papaj armeoj]] en la [[batalo de Civitate]] * [[1155]]: [[Frederiko la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Frederiko la 1-a]] estis kronita en [[Romo]] de papo [[Hadriano la 4-a]] kiel imperiestro de la [[Sankta Romia Imperio]] * [[1178]] Kvin [[monaĥo]]j de [[Canterbury]] estis atestantoj de [[eksplodo]] kaŭzita verŝajne de falo de [[meteorŝtono]] rande de nevidebla [[Luno|lun]]-flanko en [[novluno]] - spuro post ĝi povas esti [[alfrapa kratero]] ''[[Giordano Bruno]]'' * [[1260]]: [[Pollando]]: [[Tczew]] iĝis [[urbo]] * [[1264]]: En [[Dublino]] unuafoje kunsidis [[Irlando|irlanda]] parlamento * [[1291]]: [[Pollando]]: [[Grudziądz]] akiris [[urborajto]]n * [[1311]]: [[Johano de Luksemburgo]] okazigis en [[Brno]] Landan [[Asembleo]]n * [[1325]]: Reĝo de Pollando [[Ladislao la Ulnolonga|Władysław Łokietek]] aliancis kun regantoj de [[Pomerio]] * [[1363]]: Ĉefepiskopo de Prago [[Arnošt z Pardubic]] kronigis [[nepo|nepinon]] de pola reĝo [[Kazimiro la 3-a (Pollando)|Kazimiro la 3-a Granda]], la kvaran edzinon de germana imperiestro [[Karolo la 4-a (Sankta Romia Imperio)|Karolo la 4-a]] kiel reĝinon de Ĉeĥio * [[1391]] Dutaga batalo apud rivero Kondurĉa (nun en [[Samara provinco (Rusio)|Samara provinco]]) komenciĝis, en kiu armeo de [[Timur]] venkis [[Ora Hordo|Oran Hordon]] komandatan de [[Toktamiŝo]] * [[1429]]: [[Centjara milito]]: venko de franca armeo super la angla en batalo de [[Patay (Loiret)|Patay]] * [[1452]]: Papo [[Nikolao la 5-a]] eldonis [[buleo (papo)|buleon]] ''Dum Diversas'', en kiu li permesis al [[Portugalio]] al "atako, konkero kaj subigo de [[saracenoj]], [[pagano]]j kaj aliaj malamikoj de [[Kristo]], kie ajn ili estus trovitaj" * [[1574]]: Unua libere elektita reĝo de Pollando [[Henriko la 3-a (Francio)|Henriko la 3-a]] sekrete fuĝis al Francio (pro morto de sia frato por tie ektroni) * [[1649]]: Venko de pola-litova armeo super la [[kozakoj|kozaka]] en batalo de Zahal (nun en [[Homela regiono]]), dum la ribelo de [[Bohdan Ĥmelnickij]] * [[1757]]: [[Sepjara milito]]: [[Aŭstrio|Aŭstra]] armeo venkis la [[Reĝlando de Prusio|prusan]] apud [[Kolín]] kaj rekonkeris [[Ĉeĥio]]n - malvenko de [[Frederiko la 2-a (Prusio)|Frederiko la 2-a]] * [[1778]]: [[Usona Milito de Sendependeco]]: britaj trupoj forlasis [[Filadelfio (Pensilvanio)|Filadelfion]] * [[1778]]: [[Katerina la 2-a (Rusio)|Katerina la 2-a]] fondis la urbon [[Ĥersono]] * [[1792]]: Dum pola-rusa [[milito]] pola armeo venkis la rusan en la [[Batalo de Zieleńce]] * [[1807]]: Venko de [[Rusia Imperio|rusa armeo]] super trioble pli granda [[Otomana Imperio|turka armeo]] en la batalo de Arpaĉaj ([[Armenio]]) * [[1809]]: Dum pola-aŭstra milito aŭstra armeo rekonkeris [[Sandomierz]] kaj venkis en batalo de Zaleszczyki (proksime al [[Ternopilo|Tarnopol]]) * [[1812]]: [[Brit-usona milito de 1812|Brit-usona milito]]: [[Usona kongreso]] deklaris militon al la [[Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Irlando]] kaj [[Kanado]] * [[1815]]: [[Cent-Tagoj]]: en la [[Batalo de Waterloo]] [[Napoleono la 1-a de Francio]] estas finfine venkita de kunligitaj anglo-prusaj fortoj - fino de la [[Unua Imperio (Francio)]] * [[1821]]: [[Berlino]]: premiero de la romantika opero [[Der Freischütz (opero)|''La libera pafisto'']] de [[Carl Maria von Weber]] * [[1840]]: [[Rusigo]]: rusa [[imperiestro]] [[Nikolao la 1-a]] eldonis [[ukazo]]n malpermesantan oficiale uzi la vortojn ''[[Belorusio]]'', ''[[Litovio]]'', ''[[belorusa]]'', ''[[litova]]'', kaj devigantan anstataŭe uzi la ''nord-okcidenta lando'' * [[1848]]: En [[Prago]] kaj ties ĉirkaŭaĵoj estis enkodukita [[militleĝo]] * [[1858]]: [[Charles Darwin]] ricevis [[manuskripto]]n de naturesploristo [[Alfred Russel Wallace]] pri [[natura selektado]], kiu instigis Darwin publikigi sian teorion pri [[evolucio (teorio)|evolucio]] * [[1859]]: Konkero de unu el la plej altaj pintoj de la [[Bernaj Alpoj]] - [[Aletschhorn]] * [[1897]]: Imperia [[Universitato de Kioto]] fondiĝis * [[1905]]: [[Géza Fejérváry]] iĝis ĉefministro de Hungario * [[1905]]: [[Lodzo]]: komenco de kelktagaj bataloj de polaj [[laboristo]]j kontraŭ rusiaj soldatoj kaj [[kozako]]j * [[1908]]: [[japanoj|Japana]] enmigrado al [[Brazilo]] komenciĝis kun alteriĝo en [[Santos]] de 781 pasaĝeroj de ''Kasato-Maru'' * [[1908]]: [[Universitato de Filipinoj]] establiĝis * [[Unua mondmilito]] ** [[1917]]: Malgraŭ malpermeso de rusa defendministro [[Aleksandr Kerenskij]], komenciĝis en [[Kievo]] la 2-a Tutukraina Militista Kongreso, kiun partoprenis ĉirkaŭ 2 500 delegitoj de ĉiuj frontoj, mararmeoj, kaj ankaŭ rezervaj unuoj. La Kongreso adoptis gravajn rezoluciojn pri detala plano por ukrainigo de la armeo, [[Simon Petljura]] estis reelektita prezidanto de la ukraina Ĝenerala Militista Komitato ** [[1918]]: [[Nigra Maro]]: apud [[Novorossijsk]] la skipo de rusia [[kirasŝipo]] sinkigis ĝin por eviti ĝian forkapton fare de germanoj * [[1919]]: Unua litova-pola [[landlimo|landlima]] linio estis establita * [[1928]]: [[Amelia Earhart]] iĝis unua [[virino]], kiu per [[aviadilo]] (kiel pasaĝerino) transflugis la [[Atlantiko]]n * [[1928]]: Norvega [[polusa esplorado|polusa esploristo]] [[Roald Amundsen]] pereis senspure en [[Arkto]] * [[1934]]: [[Dua Pola Respubliko]]: [[Roman Ŝuĥeviĉ]] arestita lige al mortigo de la pola ministro [[Bronisław Pieracki]] * [[1935]]: En [[Londono]] estis subskribita brita-germana mara pakto - [[germanoj]] povis konstrui [[mararmeo]]n, kiu estus granda je 35% de la brita, kaj kun egala nombro de [[submarŝipo]]j (forigo de limigoj de la [[Versajla traktato]]) * [[1936]]: [[Václav Talich]] unuafoje ekrolis en [[Nacia Teatro (Prago)|Nacia Teatro]] per enscenigo de ''[[Rusalko]]'' de [[Antonín Dvořák]], transprenante por 9 jaroj gvidadon de la [[Operejo]] * [[1937]]: [[Valerij Ĉkalov]] kun skipo ekflugis de [[Moskvo]] direkte al [[Usono]] — ilia [[Tupolev ANT-25]] traflugante la [[norda poluso|nordan poluson]] alteriĝos en [[Vankuvero]] la 20-an de junio * [[1938]]: Prezidanto de Pollando [[Ignacy Mościcki]] malfermis novan konstruaĵon de la [[Nacia Muzeo en Varsovio]] * [[1940]]: Germana [[invado en Pollandon]]: Ĝenerala [[Guberniestro]] [[Hans Frank]] disponis pri refunkciigo de [[bazlernejo]]j kaj faklernejoj en [[Ĝenerala Gubernio]] kun limigita programo de instruado; [[Heinrich Himmler]] decidis ĉiujn [[ciganoj]]n teni en [[koncentrejo]]j ĝis fino de la milito; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: venko de [[germanoj]] en batalo de Legarde (en [[Loreno]]); [[reĝimo de Vichy|franca registaro]] proklamis "malfermaj urboj" tiujn, kun pli ol 20 mil loĝantoj, kio kun la antaŭtaga alparolo de generalo [[Philippe Petain|Petain]] fine rompis organizitan francan defendon; [[Libera Francio]]: [[Charles de Gaulle|generalo De Gaulle]] en la brita radio [[BBC]] unuafoje [[Alvoko de la 18a de Junio 1940|alvokis la francojn plu rezisti]] kontraŭ venkanta [[Nazia Germanio]] - tiu alvoko komencos [[franca rezistado|francan rezistadon]]; [[Libourne]]: lasta kunsido de la [[pola ekzila registaro]] antaŭ transiro al Anglio; Itala armeo invadis [[Franca Somalilando|Francan Somalilandon]]; [[Munkeno]]: renkonto de [[Adolf Hitler|Hitler]] kun [[Benito Mussolini|Mussolini]] kun priparolo de kondiĉoj pri [[armistico]] kun [[Francio]] * [[1941]]: [[Heinrich Himmler]] en letero al [[Arthur Greiser]], reganto de [[Provinco Vartlando]], akceptis [[germanigo]]n de polaj infanoj, kiuj plenumas rasajn kondiĉojn fiksitajn de germanaj-naziaj regopovoj; en [[Ankaro]] ĉefministro Şükrü Saracoğlu kaj [[Franz von Papen]] subskribis traktaton pri amikeco kaj neagreso kun [[Tria Regno]] - [[Turkio]] formale iĝis [[neŭtraleco (internaciaj rilatoj)|neŭtrala]]; Siria Fronto: komenciĝis atako al [[Damasko]] flanke de [[britoj]], [[aŭstralianoj]], [[baratanoj]] kaj "[[Libera Francio|liberaj francoj]]"; [[Balta Maro]]: germanaj [[minportilo]]j kaj [[submarŝipo]]j starigis minajn barilojn inter [[Klaipėda]] kaj [[Öland]] * [[1942]]: [[Batalo en preĝejo de sanktaj Cirilo kaj Metodo]]: en ortodoksa katedralo en [[Prago]] pro perfido de [[Karel Čurda]] estis blokitaj 7 partoprenantoj de la [[atenco kontraŭ Reinhard Heydrich]] kiuj pereis dum la batalo; generalo Carl Spaatz transprenis komandon de usona 8-a Aviada Armeo; en [[Vaŝingtono]] komenciĝis renkontiĝo de Prezidanto [[Franklin D. Roosevelt]] kaj ĉefministro [[Winston Churchill]] * [[1943]]: taĉmentoj de la [[Oficiro]]j de Sendependa Pollando subiĝis al [[Pola Enlanda Armeo]] * [[1944]]: [[Batalo de Atlantiko]]: germana [[U-boato]] 767 estis sinkigita en [[Manika Markolo]] de tri [[destrojero]]j - 49 el 50 skipanoj pereis * [[1945]]: Filipina insulo [[Mindanao]] estis liberigita de japana okupado; en [[Moskvo]] komenciĝis [[proceso de 16 gvidantoj de Pola Subtera Ŝtato]], arestitaj de [[NKVD]] en [[Pollando]]; [[Masakro ĉe Přerov]]: eksaj membroj de ĉeĥoslovaka armeo, gvidataj de [[Karol Pazúr]] murdis 265 [[karpataj germanoj|karpatajn germanojn]], [[hungaroj]]n kaj [[slovakoj]]n * [[1946]]: Ministerio pri Internaj Aferoj de [[Sovetunio]] ellaboris detalan planon pri detruado de la [[Organizaĵo de Ukrainaj Naciistoj]] kaj ties [[rezistomovado]] * [[1951]]: [[Socialisma Respubliko Rumanio]]: komenciĝis [[deportado]] de homoj loĝantaj 25 km de la rumana-jugoslavia [[landlimo]] al [[stepo|stepa]] [[ebenaĵo]] Bărăgan * [[1953]]: [[Egiptio]] iĝis [[respubliko]] (preskaŭ unu jaron post [[abdiko]] de la reĝo Faruk la 1-a) * [[1954]]: [[Operaco PBSUCCESS]]: kadre de [[CIA]]-agado taĉmentoj de [[Carlos Castillo]] eniris de [[Honduro]] al [[Gvatemalo]] por aranĝi [[puĉo]]n kontraŭ Prezidanto [[Jacobo Arbenz]] * [[1961]]: [[Finnlando]]: en Parola (proksime al [[Hämeenlinna]]) oni malfermis [[militisto|militistan]] [[muzeo]]n de [[tanko]]j * [[1969]]: [[Pola Popola Respubliko]]: katolika verkisto kaj parlamentano Jerzy Zawieyski pereis en malklaraj cirkonstancoj en malsanulejo dum kampanjo de ofendoj kaj suspektoj, post protesto en [[Sejmo (Pollando)|Pola Sejmo]] kontraŭ [[reprezalio]]j de studentoj dum la [[Marto 1968 (Pollando)|martaj eventoj]] * [[1972]]: En [[katastrofo]]j de pasaĝeraj [[aviadilo]]j pereis en [[Britio]] 118 personoj kaj en [[Sovetunio]] 122; [[Stalinismo]]: liberigo de la kopio de la bildo ''[[Virgulino de Ĉenstoĥovo]]'', post 6 jaroj de "[[milico|milica]] aresto" * [[1979]]: [[Armadkonkuro]]: akordojn SALT 2 (Interparoloj pri limigo de nukleaj armiloj longtrafdistancaj) (15-a - 18-a de junio) subskribis [[Leonid Breĵnev]] kaj [[Jimmy Carter]] en [[Vieno]] - ili neniam estos ratifitaj * [[1981]]: Testoflugo de la usona [[bombaviadilo]] [[Lockheed F-117 Nighthawk]] - unua kaŝaviadilo en la mondo * [[1983]]: Komenco de la dua misio de la [[kosmopramo Challenger]], kiun partoprenis [[Sally Ride]], unua [[usonanoj|usonanino]] en la kosma spaco kadre de la [[skipo]]; irana adoleskantino [[Mona Mahmudnizhad]] kaj naŭ aliaj virinoj estis [[pendumo|pendumitaj]] en [[Ŝirazo]] pro sia membreco en [[Bahaa Kredo]] * [[1989]]: [[Pola parlamenta balotado en 1989|Pola parlamenta balotado]]: dua [[voĉdonado]] okazis; en [[Belgio]] kreiĝis [[Brusela Ĉefurba Regiono]] * [[1995]]: En finalo de [[Virina Futbala Mondpokalo 1995|Virina Futbala Mondpokalo]] [[norvega virina nacia teamo de futbalo]] gajnis 2:0 kontraŭ [[germana virina nacia teamo de futbalo]] * [[1996]]: Nova [[Flago de la Sejŝeloj]] oficialiĝis; [[Benjamin Netanjahu]] iĝis unuan fojon [[ĉefministroj de Israelo|ĉefministro de Israelo]] * [[1997]]: Prezidanto de Pollando [[Aleksander Kwaśniewski]] subskribis [[lustracio]]n aprobitan de [[Sejmo (Pollando)|Sejmo]] en aprilo 1997 — ĝi ekvalidis la 1-an de aŭgusto 1997 * [[1998]]: [[Sejmo (Pollando)|Pola Sejmo]] voĉdonis pri kondamno de totalisma [[komunismo]] — la [[senkomunismigo]]n ĝi proklamis en 2016; [[Argentino]] [[Ekstradicio|ekstradiciis]] kroaton Dinko Šakić, administranton de la [[koncentrejo]] [[Jasenovac]], fondita de [[ustaše]] * [[2004]]: [[Eŭropa Konsilio]] akceptis projekton de [[Eŭropa Konstitucio]] * [[2006]]: En [[referendumo]] en [[Katalunio]] oni agnoskis novan [[statuto]]n de [[aŭtonomeco]] * [[2009]]: [[Tsakhia Elbegdorj]] iĝis Prezidanto de Mongolio; [[Kosmoesploro]]: lanĉo de la usona kosmosondilo [[Lunar Reconnaissance Orbiter]], [[artefarita satelito]] de la [[Luno]]; dum [[Flugo 61 Continental Airlines|Flugo 61 de Continental Airlines]] mortis la aviadilestro de [[Boeing 777]] * [[2012]]: [[Salman bin Abdul-Aziz Al Saud]] iĝis kronprinco de [[Sauda Arabio]] * [[2013]]: En [[Vagaduguo]] oni subskribis interkonsenton pri fino de la [[enlanda milito]] en [[Malio]] (rompita novembre de la sama jaro); [[Pollando]]: Inaŭguro de unua monumento al [[Maria Kaczyńska|Maria]] kaj [[Lech Kaczyński]] en [[Radom]], skulptitan de [[Andrzej Renes]] * [[2016]]: En [[Litovio]] ekfunkciis [[flughaveno]] apud [[Nida]]; [[Pollando]]: [[haveno]] por [[likvigita natura gaso]] el [[Kataro]] ekfunkciis en [[Świnoujście]] * [[2018]]: [[Japanio]]: en [[Gubernio Osaka]] okazis [[tertremo]] == Naskiĝoj == * [[1294]]: [[Karlo la 4-a (Francio)|Karlo la 4-a]], reĝo de Francio (m. [[1328]]) * [[1482]]: [[Georgo Martinuzzi]], hungara-kroata [[kardinalo]] kaj ŝtatestro, unu el ĉefkonsilantoj de [[Johano la 1-a (Hungario)|Johano la 1-a]] (m. [[1551]]) * [[1552]]: [[Gabriello Chiabrera]], itala nobelo, poeto kaj dramisto (m. [[1638]]) * [[1753]]: [[Samuel Galton]], angla armilfabrikisto (m. [[1832]]) * [[1799]]: [[William Lassell]], angla astronomo (m. [[1880]]) * [[1806]]: [[Charlotte Stieglitz]], germana verkistino (m. [[1834]]) * [[1812]]: [[Ivan Gonĉarov]], rusa verkisto (m. [[1891]]) * [[1817]]: [[Franz Anton Schiefner]], baltia filologo kaj ruslanda bibliotekisto (m. [[1879]]) * [[1839]]: [[Martin Greif]], germana verkisto kaj oficiro (m. [[1911]]) * [[1845]]: [[Alphonse Laveran]], franca Nobelpremiita kuracisto (m. [[1922]]) * [[1852]]: [[János Csernoch]], hungara [[primaso]] (m. [[1927]]) * [[1853]]: [[Mato Kósyk]], [[soraboj|soraba]] kleriko kaj [[slavoj|slava]] poeto (m. [[1940]]) * [[1858]]; [[Emil Vajda]], hungara kapelestro, verkisto (m. [[1916]]) * [[1859]]: [[László Hollós]], hungara botanikisto, fungosciencisto, instruisto (m. [[1940]]) * [[1868]]: [[Miklós Horthy]], regento de [[Hungara reĝlando (1920-1946)|Hungara reĝlando]] (m. [[1957]]) * [[1875]]: [[Miklós Krenner]], hungara ĵurnalisto, publicisto (m. [[1968]]) * [[1877]]: [[Zoltán Gombocz]], hungara lingvisto (m. [[1935]]) * [[1882]]: [[Georgij Dimitrov]], bulgara politikisto kaj ĉefministro, kunfondinto de [[Kominform]] (m. [[1949]]) * [[1884]]: [[Édouard Daladier]], ĉefministro de Francio (m. [[1970]]) * [[1884]]: [[Imre Kapusy]], hungara ekonomikisto, fakverkisto (m. [[1978]]) * [[1886]]: [[George Mallory]], angla [[montogrimpisto]] (m. [[1924]]) * [[1887]]: [[Sándor Böszörményi]], rumania hungara ekonomikisto (m. [[1966]]) * [[1886]]: [[Alexander Wetmore]], usona ornitologo, [[bestoscienco|bestosciencisto]] kaj paleontologo (m. [[1978]]) * [[1890]]: [[Noémi Ferenczy]], hungara [[Gobelino|gobelinistino]] kaj pentristino (m. [[1957]]) * [[1890]]: [[Béni Ferenczy]], hungara skulptisto, medalisto kaj grafikisto (m. [[1967]]) * [[1897]]: [[Iván Sipos]], hungara ĵurnalisto, verkisto (m. [[1937]]) * [[1901]]: [[Anastasija Nikolaevna Romanova]], plej juna filino de imperiestro [[Nikolao la 1-a de Rusio]] (m. [[1918]]) * [[1903]]: [[Raymond Radiguet]], franca poeto (m. [[1923]]) * [[1904]]: [[Jenő Alföldy]], hungara laringkuracisto, profesoro (m. [[1981]]) * [[1911]]: [[József Gréda]], hungara poeto kaj tradukisto (m. [[2000]]) * [[1913]]: [[Stanisław Marusarz]], pola [[skisaltado|skisaltisto]] (m. [[1993]]) * [[1916]]: [[Julio César Turbay Ayala]], [[Prezidanto de Kolombio]] (m. [[2005]]) * [[1920]]: [[Mario Beccaria]], itala politikisto (m. [[2003]]) * [[1926]]: [[Allan Sandage]], usona astronomo (m. [[2010]]) * [[1927]]: [[Róbert Ilosfalvy]], hungara operkantisto ([[tenoro]]) (m. [[2009]]) * [[1928]]: [[Serhij Plaĉinda]], ukraina verkisto kaj esperantisto, survivanto de [[holodomoro]], esperantiginta poemojn de [[Bohdan-Ihor Antoniĉ]], kontribuinto al konatigo de esperantisto [[Vasilij Eroŝenko]], enestanta en "[[Ukraina Stelo]]" (m. [[2013]]) * [[1929]]: [[Jürgen Habermas]]: germana filozofo (m. [[2026]]) * [[1931]]: [[Fernando Henrique Cardoso]], [[prezidanto de Brazilo|Prezidanto de Brazilo]] * [[1933]]: [[Pál Szilágyi]], rumania hungara matematikisto * [[1935]]: [[Károly László]], hungara aktoro * [[1936]]: [[Ronald Venetiaan]], prezidanto de Surinamo (m. [[2025]]) * [[1938]]: [[Zoltán Czegő]], hungara poeto, verkisto, ĵurnalisto * [[1940]]: [[Mirjam Pressler]], germana verkistino kaj tradukistino <!--* [[1941]]: Leszek Długosz, pola aktoro, [[bardo]], poeto, komponisto MANKAS INFORMOJ--> * [[1942]]: [[Paul McCartney]], brita muzikisto, kantisto kaj kantverkisto por ''[[The Beatles]]'' * [[1942]]: [[Thabo Mbeki]], Prezidanto de Sud-Afriko * [[1943]]: [[Bernardo Olivera]], argentina teologo kaj trapisto * [[1943]]: [[Éva Marton]], hungara operkantistino ([[koloratursoprano]]) * [[1944]]: [[Barbara Pietrzak]], pola [[radio]]-[[ĵurnalisto|ĵurnalistino]], skoltaĝe partopreninta [[Internacia Infana Kongreseto|IIK]]-n dum [[UK 1959]], aktivulino de [[Pola Esperanto-Junularo|PEJ]] kaj [[TEJO]], de pola [[IKUE]]-sekcio kaj [[Pola Esperanto-Asocio|PEA]], [[Akademio de Esperanto|akademiano]], lasta estrino de la Esperanto-redakcio ĉe [[Pola Radio]], ĉefredaktoro de [[Pola Radio|Pola Retradio en Esperanto]] kaj de "[[Pola Esperantisto]]", [[Ĝenerala Sekretario de UEA|ĜenSek de UEA]] * [[1946]]: [[Maria Bethânia]], brazila kantistino * [[1947]]: [[Bernard Giraudeau]], franca aktoro kaj filmreĝisoro (m. [[2010]]) * [[1949]]: [[Lech Kaczyński]], [[prezidanto de Pollando]] (m. [[2010]]) * [[1949]]: [[Jarosław Kaczyński]], ĉefministro de Pollando * [[1950]]: [[Ákos Szilágyi]], hungara poeto, estetikisto, eseisto, tradukisto * [[1952]]: [[Idriss Déby]], prezidanto de [[Ĉado]] (m. [[2021]]) * [[1952]]: [[Isabella Rossellini]], ital-usona aktorino kaj [[manekeno]] * [[1953]]: [[S. Ágnes Csíky Szabó]], rumania hungara tekstilartistino * [[1955]]: [[Mísia]], portugala kantistino (m. [[2024]]) * [[1955]]: [[Júlia Varga-Werther]], hungara pentristino, grafikistino * [[1957]]: [[Maŝala Ŝamsolvajezin]], irana politika ĵurnalisto * [[1959]]: [[Fruzsina Pregitzer]], hungara aktorino, [[voĉoaktoro]] * [[1962]]: [[Adél Kováts]], hungara aktorino * [[1963]]: [[Katalin Bitay]], rumania hungara grafikistino kaj lekciistino * [[1966]]: [[Andrea Szélyes]], rumania hungara pupaktorino, kostumdizajnistino * [[1973]]: [[Julie Depardieu]], franca aktorino * [[1975]]: [[Marie Gillain]], franca aktorino * [[1975]]: [[Jamel Debbouze]], franca aktoro, [[produktoro]] kaj komediisto * [[1977]]: [[Kaja Kallas]], ĉefministro de [[Estonio]] * [[1987]]: [[Niels Schneider]], franca-kanada filma kaj televida aktoro * [[2001]]: [[Gabriel Martinelli]] aŭ je plena nomo ''Gabriel Teodoro Martinelli Silva'', brazila futbalisto == Mortoj == * [[741]]: [[Leono la 3-a (Bizancio)|Leono la 3-a]], [[Imperiestroj de la Bizanca Imperio|bizanca imperiestro]] * [[1155]]: [[Arnaldo el Breŝo]], itala monaĥo, religia reformisto (n. ĉirkaŭ [[1090]]) * [[1291]]: [[Alfonso la 3-a (Aragono)|Alfonso la 3-a]], reĝo de [[Aragono]] kaj grafo de [[Barcelono]] (n. [[1265]]) * [[1305]]: [[Venceslao la 2-a]], reĝo de [[Bohemio]] kaj de Pollando (n. [[1271]]) * [[1348]]: [[Gentile da Foligno]], itala [[humanismo|humanisto]], kuracisto kaj filozofo (n. [[1272]]) * [[1464]]: [[Rogier van der Weyden]], pentristo de la [[Malaltaj Landoj]] (n. ĉirkaŭ [[1399]]) * [[1629]]: [[Piet Hein]], nederlanda admiralo kaj [[korsaro]], komandanto de [[Nederlanda Okcidenthinda Kompanio]] (n. [[1577]]) * [[1677]]: [[Johann Franck]], germana juristo kaj poeto (n. [[1618]]) * [[1726]]: [[Michel-Richard Delalande]], franca komponisto kaj orgenisto (n. [[1657]]) * [[1765]]: [[Ferenc Barkóczy]], hungara grafo, teologo, [[primaso]] de Hungario (n. [[1710]]) * [[1772]]: [[Gerard van Swieten]], aŭstra kuracisto, kontraŭbatalanto de la kredo pri [[vampiro]]j (n. [[1700]]) * [[1875]]: [[António Feliciano de Castilho]], portugala poeto (n. [[1800]]) * [[1875]]: [[Wilhelm Paul Corssen]], germana filologo (n. [[1820]]) * [[1888]]: [[Franz Duncker]], germana socialpolitiksto kaj parlamentano (n. [[1822]]) * [[1897]]: [[Franz Krenn]], aŭstra [[komponisto]] (n. [[1816]]) * [[1897]]: [[Eloy Gonzalo]], hispana milita heroo (n. [[1868]]) * [[1902]]: [[Samuel Butler (romanisto)|Samuel Butler]], brita verkisto (n. [[1835]]) * [[1905]]: [[Carmine Crocco]], itala soldato, krimulo (n. [[1830]]) * [[1905]]: [[Per Teodor Cleve]], sveda kemiisto kaj geologo (n. [[1840]]) * [[1916]]: [[Helmuth Johannes Ludwig von Moltke]], germana stabestro (n. [[1848]]) * [[1917]]: [[Titu Maiorescu]], ĉefministro de Rumanio kaj literatura kritikisto (n. [[1840]]) * [[1922]]: [[Jacobus Kapteyn]], nederlanda astronomo (n. [[1851]]) * [[1923]]: [[John Pollen]], irlanda juristo, kunfondinto de [[Espero Framasona]], unu el [[Trio por la Tria]] dum la [[UK 1907]], loĝanta en [[Brita Hindio]], verkinta la [[Hindustana lingvo|hindustanan]] [[ŝlosiloj|Esperanto-ŝlosilon]] (n. [[1848]]) * [[1928]]: [[Roald Amundsen]], norvega [[polusa esplorado|polusa esploristo]] (n. [[1872]]) * [[1933]]: [[Sasaki Macue]], japana [[esperantistino]], gvidantino de "[[Klara Rondeto]]" (n. [[1886]]) * [[1934]]: [[Gyula Derkovits]], hungara pentristo kaj grafikisto (n. [[1894]]) * [[1935]]: [[René Crevel]], franca verkisto kaj poeto de [[superrealismo]] (n. [[1900]]) * [[1936]]: [[Maksim Gorkij]], rusa kaj sovetia verkisto (n. [[1868]]) * [[1942]]: Ĉeĥaj [[paraŝuto|paraŝutistoj]], partoprenintoj de la [[atenco kontraŭ Reinhard Heydrich]], perfiditaj de [[Karel Čurda]]: [[Jozef Gabčík]] (n. [[1912]]), [[Jan Kubiš]] (n. [[1913]]), [[Jaroslav Švarc]] (n. [[1914]]), [[Josef Valčík]] (n. [[1914]]) kaj [[Adolf Opálka]] (n. [[1915]]), soldatoj kaj membroj de [[Operaco Anthropoid]] * [[1957]]: [[Anna Marie Tilschová]], ĉeĥa verkistino (n. [[1873]]) * [[1964]]: [[Kurt Latte]], germana klasika filologo (n. [[1891]]) * [[1966]]: [[Vilmos Kürti]], hungara [[geodezio|geodeto]], profesoro (n. [[1899]]) * [[1968]]: [[Nikolaus von Falkenhorst]], germana generalo, [[militkrimo|militkrimulo]] (n. [[1885]]) * [[1970]]: [[Géza Rubleczky]], hungara skulptisto (n. [[1881]]) * [[1974]]: [[Malba Tahan]], brazila verkisto kaj matematikisto tradukata al dekkelkaj lingvoj, kies frato [[J. B. de Mello e Souza]] estis [[pioniro de Esperanto]], aŭtoro de rakonto pri la litero ''[[Ĥ]]'' (n. [[1895]]) * [[1974]]: [[Georgij Konstantinoviĉ Ĵukov]], sovetia militestro, [[Heroo de Sovetunio]] (n. [[1896]]) * [[1975]]: [[Hugo Bergmann]], germanlingva israela filozofo, rektoro, intelektulo de [[cionismo]] (n. [[1883]]) * [[1975]]: [[Bruno Migliorini]], itala lingvisto kaj [[itala esperantisto]], fondinto de [[Esperanta grupo "L.L.Zamenhof"]] en [[Venecio]], [[Esperanta Legolibro (Migliorini)|Esperanta Legolibro|verkinto]], preleganto de [[Somera Universitato|IKU]] kadre de [[UK 1930]] kaj [[UK 1932]], honora komitatano de [[UK 1955]] en [[Bolonjo]] (n. [[1896]]) * [[1976]]: [[Béla Kulcsár (filo)|Béla Kulcsár]], rumania hungara skulptisto, pentristo (n. [[1929]]) * [[1979]]: [[Pál Nagy]], rumania hungara pentristo, priarta verkisto, instruisto (n. [[1929]]) * [[1979]]: [[Zsuzsanna Kemény]], hungara ĵurnalistino kaj verkistino (n. [[1934]]) * [[1980]]: [[Ibolya L. Kiss]], hungara verkistino kaj kuracistino (n. [[1894]]) * [[1980]]: [[Kazimierz Kuratowski]], pola matematikisto (n. [[1896]]) * [[1982]]: [[Curd Jürgens]], germana-aŭstra aktoro (n. [[1915]]) * [[1985]]: [[Károly Ráth]], hungara ĵurnalisto, ŝtatdefenda oficiro, diplomato (n. [[1903]]) *[[1988]]: [[Fritz Scherer]], germana anarĥiisto kaj librobindisto * [[1996]]: [[Endel Puusepp]], sovetia ĉasaviadilisto (n. [[1909]]) * [[1997]]: [[Lev Kopelev]], sovetia germanisto, verkisto kaj [[disidento]], konata okcidente pere de [[samizdato]]j, esperantisto (n. [[1912]]) * [[1998]]: [[Charles Korvin]], hungara-usona aktoro (m. [[1907]]) * [[2001]]: [[René Dumont]], franca ekologo kaj politikisto (n. [[1904]]) * [[2009]]: [[Ali Akbar Khan]], barata klasika muzikisto (n. [[1922]]) * [[2009]]: [[Giovanni Arrighi]], itala sociologo kaj [[politika ekonomio|politika ekonomikisto]] (n. [[1937]]) * [[2010]]: [[José Saramago]], portugala Nobelpremiita verkisto kaj [[Iberiismo|iberiisto]] (n. [[1922]]) * [[2010]]: [[Ferenc Szilágyi (operkantisto)|Ferenc Szilágyi]], rumania hungara operkantisto (tenoro) (n. [[1925]]) * [[2011]]: [[Jelena Bonner]], rusia kuracistino kaj verkistino, defendantino de [[homaj rajtoj]] en [[Sovetunio]] kaj [[Rusio]] (n. [[1923]]) * [[2011]]: [[Brian Haw]], brita sociallaboristo, pacaktivulo (n. [[1949]]) * [[2012]]: [[Vilmos Dobai]], hungara reĝisoro (n. [[1928]]) * [[2014]]: [[Stephanie Kwolek]], usona kemiistino, inventistino de [[kevlaro]] (n. [[1923]]) * [[2014]]: [[Horace Silver]], usona [[ĵazpianisto]] kaj komponisto (n. [[1928]]) <!--* [[2020]]: Vera Lynn, brita kantistino (n. [[1917]]) MANKAS INFORMOJ--> * [[2024]]: [[Anouk Aimée]], franca aktorino (n. [[1932]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Nacia tago]] sur la [[Sejŝeloj]], ''Liberation Day'' * [[Aŭtismo|Aŭtisma]] Tago de Fiero - festo celebrata ekde 2005 == Tagoj de [[semajno]] == La '''18-a de junio''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; {{projektoj}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]. [[Kategorio:18-a de junio| ]] [[Kategorio:Junio|18]] [[Kategorio:18-a tago de la monato|#06]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0618]] rozef6sux75lbxcg1v6km498ontcyr6 9363477 9363474 2026-04-29T19:34:06Z ThomasPusch 1869 /* Eventoj */ 9363477 wikitext text/x-wiki {{KalendaroJunio}} {{junio}} La '''18-a de junio''' estas la 169-a tago de la jaro (la 170-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 196 tagoj restas. Je la 18-a de junio okazis, interalie: == Eventoj == * [[656]]: [[Ali ibn Abi Talib]] iĝis [[kalifo]] de [[Raŝiduna Kaliflando]] * [[860]]: Raba [[Ekspedicio al Konstantinopolo je 860|ekspedicio al Konstantinopolo]] de apud[[Volgo|volgaj]] kaj [[Dnestro|dnestraj]] [[gento]]j * [[1053]]: Venko de [[normandoj]] super la koalicio de [[Leono la 9-a|papaj armeoj]] en la [[batalo de Civitate]] * [[1155]]: [[Frederiko la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Frederiko la 1-a]] estis kronita en [[Romo]] de papo [[Hadriano la 4-a]] kiel imperiestro de la [[Sankta Romia Imperio]] * [[1178]] Kvin [[monaĥo]]j de [[Canterbury]] estis atestantoj de [[eksplodo]] kaŭzita verŝajne de falo de [[meteorŝtono]] rande de nevidebla [[Luno|lun]]-flanko en [[novluno]] - spuro post ĝi povas esti [[alfrapa kratero]] ''[[Giordano Bruno]]'' * [[1260]]: [[Pollando]]: [[Tczew]] iĝis [[urbo]] * [[1264]]: En [[Dublino]] unuafoje kunsidis [[Irlando|irlanda]] parlamento * [[1291]]: [[Pollando]]: [[Grudziądz]] akiris [[urborajto]]n * [[1311]]: [[Johano de Luksemburgo]] okazigis en [[Brno]] Landan [[Asembleo]]n * [[1325]]: Reĝo de Pollando [[Ladislao la Ulnolonga|Władysław Łokietek]] aliancis kun regantoj de [[Pomerio]] * [[1363]]: Ĉefepiskopo de Prago [[Arnošt z Pardubic]] kronigis [[nepo|nepinon]] de pola reĝo [[Kazimiro la 3-a (Pollando)|Kazimiro la 3-a Granda]], la kvaran edzinon de germana imperiestro [[Karolo la 4-a (Sankta Romia Imperio)|Karolo la 4-a]] kiel reĝinon de Ĉeĥio * [[1391]] Dutaga batalo apud rivero Kondurĉa (nun en [[Samara provinco (Rusio)|Samara provinco]]) komenciĝis, en kiu armeo de [[Timur]] venkis [[Ora Hordo|Oran Hordon]] komandatan de [[Toktamiŝo]] * [[1429]]: [[Centjara milito]]: venko de franca armeo super la angla en batalo de [[Patay (Loiret)|Patay]] * [[1452]]: Papo [[Nikolao la 5-a]] eldonis [[buleo (papo)|buleon]] ''Dum Diversas'', en kiu li permesis al [[Portugalio]] al "atako, konkero kaj subigo de [[saracenoj]], [[pagano]]j kaj aliaj malamikoj de [[Kristo]], kie ajn ili estus trovitaj" * [[1574]]: Unua libere elektita reĝo de Pollando [[Henriko la 3-a (Francio)|Henriko la 3-a]] sekrete fuĝis al Francio (pro morto de sia frato por tie ektroni) * [[1649]]: Venko de pola-litova armeo super la [[kozakoj|kozaka]] en batalo de Zahal (nun en [[Homela regiono]]), dum la ribelo de [[Bohdan Ĥmelnickij]] * [[1757]]: [[Sepjara milito]]: [[Aŭstrio|Aŭstra]] armeo venkis la [[Reĝlando de Prusio|prusan]] apud [[Kolín]] kaj rekonkeris [[Ĉeĥio]]n - malvenko de [[Frederiko la 2-a (Prusio)|Frederiko la 2-a]] * [[1778]]: [[Usona Milito de Sendependeco]]: britaj trupoj forlasis [[Filadelfio (Pensilvanio)|Filadelfion]] * [[1778]]: [[Katerina la 2-a (Rusio)|Katerina la 2-a]] fondis la urbon [[Ĥersono]] * [[1792]]: Dum pola-rusa [[milito]] pola armeo venkis la rusan en la [[Batalo de Zieleńce]] * [[1807]]: Venko de [[Rusia Imperio|rusa armeo]] super trioble pli granda [[Otomana Imperio|turka armeo]] en la batalo de Arpaĉaj ([[Armenio]]) * [[1809]]: Dum pola-aŭstra milito aŭstra armeo rekonkeris [[Sandomierz]] kaj venkis en batalo de Zaleszczyki (proksime al [[Ternopilo|Tarnopol]]) * [[1812]]: [[Brit-usona milito de 1812|Brit-usona milito]]: [[Usona kongreso]] deklaris militon al la [[Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Irlando]] kaj [[Kanado]] * [[1815]]: [[Cent-Tagoj]]: en la [[Batalo de Waterloo]] [[Napoleono la 1-a de Francio]] estas finfine venkita de kunligitaj anglo-prusaj fortoj - fino de la [[Unua Imperio (Francio)]] * [[1821]]: [[Berlino]]: premiero de la romantika opero [[Der Freischütz (opero)|''La libera pafisto'']] de [[Carl Maria von Weber]] * [[1840]]: [[Rusigo]]: rusa [[imperiestro]] [[Nikolao la 1-a]] eldonis [[ukazo]]n malpermesantan oficiale uzi la vortojn ''[[Belorusio]]'', ''[[Litovio]]'', ''[[belorusa]]'', ''[[litova]]'', kaj devigantan anstataŭe uzi la ''nord-okcidenta lando'' * [[1848]]: En [[Prago]] kaj ties ĉirkaŭaĵoj estis enkodukita [[militleĝo]] * [[1858]]: [[Charles Darwin]] ricevis [[manuskripto]]n de naturesploristo [[Alfred Russel Wallace|A. R. Wallace]] pri [[natura selektado]], kiu instigis Darwin publikigi sian teorion pri [[evolucio (teorio)|evolucio]] * [[1859]]: Konkero de unu el la plej altaj pintoj de la [[Bernaj Alpoj]] - [[Aletschhorn]] * [[1897]]: Imperia [[Universitato de Kioto]] fondiĝis * [[1905]]: [[Géza Fejérváry]] iĝis ĉefministro de Hungario; [[Lodzo]]: komenco de kelktagaj bataloj de polaj [[laboristo]]j kontraŭ rusiaj soldatoj kaj [[kozako]]j * [[1908]]: [[japanoj|Japana]] enmigrado al [[Brazilo]] komenciĝis kun alteriĝo en [[Santos]] de 781 pasaĝeroj de ''Kasato-Maru''; [[Universitato de Filipinoj]] establiĝis * [[1917]]: [[Unua mondmilito]]: Malgraŭ malpermeso de rusa defendministro [[Aleksandr Kerenskij]], komenciĝis en [[Kievo]] la 2-a Tutukraina Militista Kongreso, kiun partoprenis ĉirkaŭ 2 500 delegitoj de ĉiuj frontoj, mararmeoj, kaj ankaŭ rezervaj unuoj. La Kongreso adoptis gravajn rezoluciojn pri detala plano por ukrainigo de la armeo, [[Simon Petljura]] estis reelektita prezidanto de la ukraina Ĝenerala Militista Komitato * [[1918]]: [[Unua mondmilito]]: [[Nigra Maro]]: apud [[Novorossijsk]] la skipo de rusia [[kirasŝipo]] sinkigis ĝin por eviti ĝian forkapton fare de germanoj * [[1919]]: Unua litova-pola [[landlimo|landlima]] linio estis establita * [[1928]]: [[Amelia Earhart]] iĝis unua [[virino]], kiu per [[aviadilo]] (kiel pasaĝerino) transflugis la [[Atlantiko]]n * [[1928]]: Norvega [[polusa esplorado|polusa esploristo]] [[Roald Amundsen]] pereis senspure en [[Arkto]] * [[1934]]: [[Dua Pola Respubliko]]: [[Roman Ŝuĥeviĉ]] arestita lige al mortigo de la pola ministro [[Bronisław Pieracki]] * [[1935]]: En [[Londono]] estis subskribita brita-germana mara pakto - [[germanoj]] povis konstrui [[mararmeo]]n, kiu estus granda je 35% de la brita, kaj kun egala nombro de [[submarŝipo]]j (forigo de limigoj de la [[Versajla traktato]]) * [[1936]]: [[Václav Talich]] unuafoje ekrolis en [[Nacia Teatro (Prago)|Nacia Teatro]] per enscenigo de ''[[Rusalko]]'' de [[Antonín Dvořák]], transprenante por 9 jaroj gvidadon de la [[Operejo]] * [[1937]]: [[Valerij Ĉkalov]] kun skipo ekflugis de [[Moskvo]] direkte al [[Usono]] — ilia [[Tupolev ANT-25]] traflugante la [[norda poluso|nordan poluson]] alteriĝos en [[Vankuvero]] la 20-an de junio * [[1938]]: Prezidanto de Pollando [[Ignacy Mościcki]] malfermis novan konstruaĵon de la [[Nacia Muzeo en Varsovio]] * [[1940]]: Germana [[invado en Pollandon]]: [[Guberniestro]] [[Hans Frank]] limigis lernejan instruadon en [[Ĝenerala Gubernio]]; [[Heinrich Himmler]] decidis ĉiujn [[ciganoj]]n teni en [[koncentrejo]]j ĝis militofino; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: venko de germana armeo en batalo de Legarde (en [[Loreno]]); [[reĝimo de Vichy|franca registaro de Vichy]] kun antaŭtaga parolado de generalo [[Philippe Petain|Petain]] rompis organizitan francan defendon; [[Libera Francio]]: [[Charles de Gaulle|generalo De Gaulle]] en la brita radio [[BBC]] unuafoje [[Alvoko de la 18a de Junio 1940|alvokis la francojn plurezisti]] kontraŭ venkanta [[Nazia Germanio]] - tiu alvoko komencos [[franca rezistado|francan rezistadon]]; [[Libourne]]: lasta kunsido de la [[pola ekzila registaro]] antaŭ transiro al Anglio; Itala armeo invadis [[Franca Somalilando|Francan Somalilandon]]; [[Munkeno]]: renkonto de [[Adolf Hitler|Hitler]] kun [[Benito Mussolini|Mussolini]] pri [[armistico]] kun [[Francio]] * [[1941]]: [[Heinrich Himmler]] en letero al [[Arthur Greiser]], reganto de [[Provinco Vartlando]], akceptis [[germanigo]]n de polaj infanoj, kiuj plenumas rasajn kondiĉojn fiksitajn de germanaj-naziaj regopovoj; en [[Ankaro]] ĉefministro Şükrü Saracoğlu kaj [[Franz von Papen]] subskribis traktaton pri amikeco kaj neagreso kun [[Tria Regno]] - [[Turkio]] formale iĝis [[neŭtraleco (internaciaj rilatoj)|neŭtrala]]; Siria Fronto: komenciĝis atako al [[Damasko]] flanke de [[britoj]], [[aŭstralianoj]], [[baratanoj]] kaj "[[Libera Francio|liberaj francoj]]"; [[Balta Maro]]: germanaj [[minportilo]]j kaj [[submarŝipo]]j starigis minajn barilojn inter [[Klaipėda]] kaj [[Öland]] * [[1942]]: [[Batalo en preĝejo de sanktaj Cirilo kaj Metodo]]: en ortodoksa katedralo en [[Prago]] pro perfido de [[Karel Čurda]] estis blokitaj 7 partoprenantoj de la [[atenco kontraŭ Reinhard Heydrich]] kiuj pereis dum la batalo; generalo Carl Spaatz transprenis komandon de usona 8-a Aviada Armeo; en [[Vaŝingtono]] komenciĝis renkontiĝo de Prezidanto [[Franklin D. Roosevelt]] kaj ĉefministro [[Winston Churchill]] * [[1943]]: taĉmentoj de la [[Oficiro]]j de Sendependa Pollando subiĝis al [[Pola Enlanda Armeo]] * [[1944]]: [[Batalo de Atlantiko]]: germana [[U-boato]] 767 estis sinkigita en [[Manika Markolo]] de tri [[destrojero]]j - 49 el 50 skipanoj pereis * [[1945]]: Filipina insulo [[Mindanao]] estis liberigita de japana okupado; en [[Moskvo]] komenciĝis [[proceso de 16 gvidantoj de Pola Subtera Ŝtato]], arestitaj de [[NKVD]] en [[Pollando]]; [[Masakro ĉe Přerov]]: eksaj membroj de ĉeĥoslovaka armeo, gvidataj de [[Karol Pazúr]] murdis 265 [[karpataj germanoj|karpatajn germanojn]], [[hungaroj]]n kaj [[slovakoj]]n * [[1946]]: Ministerio pri Internaj Aferoj de [[Sovetunio]] ellaboris detalan planon pri detruado de la [[Organizaĵo de Ukrainaj Naciistoj]] kaj ties [[rezistomovado]] * [[1951]]: [[Socialisma Respubliko Rumanio]]: komenciĝis [[deportado]] de homoj loĝantaj 25 km de la rumana-jugoslavia [[landlimo]] al [[stepo|stepa]] [[ebenaĵo]] Bărăgan * [[1953]]: [[Egiptio]] iĝis [[respubliko]] (preskaŭ unu jaron post [[abdiko]] de la reĝo Faruk la 1-a) * [[1954]]: [[Operaco PBSUCCESS]]: kadre de [[CIA]]-agado taĉmentoj de [[Carlos Castillo]] eniris de [[Honduro]] al [[Gvatemalo]] por aranĝi [[puĉo]]n kontraŭ Prezidanto [[Jacobo Arbenz]] * [[1961]]: [[Finnlando]]: en Parola (proksime al [[Hämeenlinna]]) oni malfermis [[militisto|militistan]] [[muzeo]]n de [[tanko]]j * [[1969]]: [[Pola Popola Respubliko]]: katolika verkisto kaj parlamentano Jerzy Zawieyski pereis en malklaraj cirkonstancoj en malsanulejo dum kampanjo de ofendoj kaj suspektoj, post protesto en [[Sejmo (Pollando)|Pola Sejmo]] kontraŭ [[reprezalio]]j de studentoj dum la [[Marto 1968 (Pollando)|martaj eventoj]] * [[1972]]: En [[katastrofo]]j de pasaĝeraj [[aviadilo]]j pereis en [[Britio]] 118 personoj kaj en [[Sovetunio]] 122; [[Stalinismo]]: liberigo de la kopio de la bildo ''[[Virgulino de Ĉenstoĥovo]]'', post 6 jaroj de "[[milico|milica]] aresto" * [[1979]]: [[Armadkonkuro]]: akordojn SALT 2 (Interparoloj pri limigo de nukleaj armiloj longtrafdistancaj) (15-a - 18-a de junio) subskribis [[Leonid Breĵnev]] kaj [[Jimmy Carter]] en [[Vieno]] - ili neniam estos ratifitaj * [[1981]]: Testoflugo de la usona [[bombaviadilo]] [[Lockheed F-117 Nighthawk]] - unua kaŝaviadilo en la mondo * [[1983]]: Komenco de la dua misio de la [[kosmopramo Challenger]], kiun partoprenis [[Sally Ride]], unua [[usonanoj|usonanino]] en la kosma spaco kadre de la [[skipo]]; irana adoleskantino [[Mona Mahmudnizhad]] kaj naŭ aliaj virinoj estis [[pendumo|pendumitaj]] en [[Ŝirazo]] pro sia membreco en [[Bahaa Kredo]] * [[1989]]: [[Pola parlamenta balotado en 1989|Pola parlamenta balotado]]: dua [[voĉdonado]] okazis; en [[Belgio]] kreiĝis [[Brusela Ĉefurba Regiono]] * [[1995]]: En finalo de [[Virina Futbala Mondpokalo 1995|Virina Futbala Mondpokalo]] [[norvega virina nacia teamo de futbalo]] gajnis 2:0 kontraŭ [[germana virina nacia teamo de futbalo]] * [[1996]]: Nova [[Flago de la Sejŝeloj]] oficialiĝis; [[Benjamin Netanjahu]] iĝis unuan fojon [[ĉefministroj de Israelo|ĉefministro de Israelo]] * [[1997]]: Prezidanto de Pollando [[Aleksander Kwaśniewski]] subskribis [[lustracio]]n aprobitan de [[Sejmo (Pollando)|Sejmo]] en aprilo 1997 — ĝi ekvalidis la 1-an de aŭgusto 1997 * [[1998]]: [[Sejmo (Pollando)|Pola Sejmo]] voĉdonis pri kondamno de totalisma [[komunismo]] — la [[senkomunismigo]]n ĝi proklamis en 2016; [[Argentino]] [[Ekstradicio|ekstradiciis]] kroaton Dinko Šakić, administranton de la [[koncentrejo]] [[Jasenovac]], fondita de [[ustaše]] * [[2004]]: [[Eŭropa Konsilio]] akceptis projekton de [[Eŭropa Konstitucio]] * [[2006]]: En [[referendumo]] en [[Katalunio]] oni agnoskis novan [[statuto]]n de [[aŭtonomeco]] * [[2009]]: [[Tsakhia Elbegdorj]] iĝis Prezidanto de Mongolio; [[Kosmoesploro]]: lanĉo de la usona kosmosondilo [[Lunar Reconnaissance Orbiter]], [[artefarita satelito]] de la [[Luno]]; dum [[Flugo 61 Continental Airlines|Flugo 61 de Continental Airlines]] mortis la aviadilestro de [[Boeing 777]] * [[2012]]: [[Salman bin Abdul-Aziz Al Saud]] iĝis kronprinco de [[Sauda Arabio]] * [[2013]]: En [[Vagaduguo]] oni subskribis interkonsenton pri fino de la [[enlanda milito]] en [[Malio]] (rompita novembre de la sama jaro); [[Pollando]]: Inaŭguro de unua monumento al [[Maria Kaczyńska|Maria]] kaj [[Lech Kaczyński]] en [[Radom]], skulptitan de [[Andrzej Renes]] * [[2016]]: En [[Litovio]] ekfunkciis [[flughaveno]] apud [[Nida]]; [[Pollando]]: [[haveno]] por [[likvigita natura gaso]] el [[Kataro]] ekfunkciis en [[Świnoujście]] * [[2018]]: [[Japanio]]: en [[Gubernio Osaka]] okazis [[tertremo]] == Naskiĝoj == * [[1294]]: [[Karlo la 4-a (Francio)|Karlo la 4-a]], reĝo de Francio (m. [[1328]]) * [[1482]]: [[Georgo Martinuzzi]], hungara-kroata [[kardinalo]] kaj ŝtatestro, unu el ĉefkonsilantoj de [[Johano la 1-a (Hungario)|Johano la 1-a]] (m. [[1551]]) * [[1552]]: [[Gabriello Chiabrera]], itala nobelo, poeto kaj dramisto (m. [[1638]]) * [[1753]]: [[Samuel Galton]], angla armilfabrikisto (m. [[1832]]) * [[1799]]: [[William Lassell]], angla astronomo (m. [[1880]]) * [[1806]]: [[Charlotte Stieglitz]], germana verkistino (m. [[1834]]) * [[1812]]: [[Ivan Gonĉarov]], rusa verkisto (m. [[1891]]) * [[1817]]: [[Franz Anton Schiefner]], baltia filologo kaj ruslanda bibliotekisto (m. [[1879]]) * [[1839]]: [[Martin Greif]], germana verkisto kaj oficiro (m. [[1911]]) * [[1845]]: [[Alphonse Laveran]], franca Nobelpremiita kuracisto (m. [[1922]]) * [[1852]]: [[János Csernoch]], hungara [[primaso]] (m. [[1927]]) * [[1853]]: [[Mato Kósyk]], [[soraboj|soraba]] kleriko kaj [[slavoj|slava]] poeto (m. [[1940]]) * [[1858]]; [[Emil Vajda]], hungara kapelestro, verkisto (m. [[1916]]) * [[1859]]: [[László Hollós]], hungara botanikisto, fungosciencisto, instruisto (m. [[1940]]) * [[1868]]: [[Miklós Horthy]], regento de [[Hungara reĝlando (1920-1946)|Hungara reĝlando]] (m. [[1957]]) * [[1875]]: [[Miklós Krenner]], hungara ĵurnalisto, publicisto (m. [[1968]]) * [[1877]]: [[Zoltán Gombocz]], hungara lingvisto (m. [[1935]]) * [[1882]]: [[Georgij Dimitrov]], bulgara politikisto kaj ĉefministro, kunfondinto de [[Kominform]] (m. [[1949]]) * [[1884]]: [[Édouard Daladier]], ĉefministro de Francio (m. [[1970]]) * [[1884]]: [[Imre Kapusy]], hungara ekonomikisto, fakverkisto (m. [[1978]]) * [[1886]]: [[George Mallory]], angla [[montogrimpisto]] (m. [[1924]]) * [[1887]]: [[Sándor Böszörményi]], rumania hungara ekonomikisto (m. [[1966]]) * [[1886]]: [[Alexander Wetmore]], usona ornitologo, [[bestoscienco|bestosciencisto]] kaj paleontologo (m. [[1978]]) * [[1890]]: [[Noémi Ferenczy]], hungara [[Gobelino|gobelinistino]] kaj pentristino (m. [[1957]]) * [[1890]]: [[Béni Ferenczy]], hungara skulptisto, medalisto kaj grafikisto (m. [[1967]]) * [[1897]]: [[Iván Sipos]], hungara ĵurnalisto, verkisto (m. [[1937]]) * [[1901]]: [[Anastasija Nikolaevna Romanova]], plej juna filino de imperiestro [[Nikolao la 1-a de Rusio]] (m. [[1918]]) * [[1903]]: [[Raymond Radiguet]], franca poeto (m. [[1923]]) * [[1904]]: [[Jenő Alföldy]], hungara laringkuracisto, profesoro (m. [[1981]]) * [[1911]]: [[József Gréda]], hungara poeto kaj tradukisto (m. [[2000]]) * [[1913]]: [[Stanisław Marusarz]], pola [[skisaltado|skisaltisto]] (m. [[1993]]) * [[1916]]: [[Julio César Turbay Ayala]], [[Prezidanto de Kolombio]] (m. [[2005]]) * [[1920]]: [[Mario Beccaria]], itala politikisto (m. [[2003]]) * [[1926]]: [[Allan Sandage]], usona astronomo (m. [[2010]]) * [[1927]]: [[Róbert Ilosfalvy]], hungara operkantisto ([[tenoro]]) (m. [[2009]]) * [[1928]]: [[Serhij Plaĉinda]], ukraina verkisto kaj esperantisto, survivanto de [[holodomoro]], esperantiginta poemojn de [[Bohdan-Ihor Antoniĉ]], kontribuinto al konatigo de esperantisto [[Vasilij Eroŝenko]], enestanta en "[[Ukraina Stelo]]" (m. [[2013]]) * [[1929]]: [[Jürgen Habermas]]: germana filozofo (m. [[2026]]) * [[1931]]: [[Fernando Henrique Cardoso]], [[prezidanto de Brazilo|Prezidanto de Brazilo]] * [[1933]]: [[Pál Szilágyi]], rumania hungara matematikisto * [[1935]]: [[Károly László]], hungara aktoro * [[1936]]: [[Ronald Venetiaan]], prezidanto de Surinamo (m. [[2025]]) * [[1938]]: [[Zoltán Czegő]], hungara poeto, verkisto, ĵurnalisto * [[1940]]: [[Mirjam Pressler]], germana verkistino kaj tradukistino <!--* [[1941]]: Leszek Długosz, pola aktoro, [[bardo]], poeto, komponisto MANKAS INFORMOJ--> * [[1942]]: [[Paul McCartney]], brita muzikisto, kantisto kaj kantverkisto por ''[[The Beatles]]'' * [[1942]]: [[Thabo Mbeki]], Prezidanto de Sud-Afriko * [[1943]]: [[Bernardo Olivera]], argentina teologo kaj trapisto * [[1943]]: [[Éva Marton]], hungara operkantistino ([[koloratursoprano]]) * [[1944]]: [[Barbara Pietrzak]], pola [[radio]]-[[ĵurnalisto|ĵurnalistino]], skoltaĝe partopreninta [[Internacia Infana Kongreseto|IIK]]-n dum [[UK 1959]], aktivulino de [[Pola Esperanto-Junularo|PEJ]] kaj [[TEJO]], de pola [[IKUE]]-sekcio kaj [[Pola Esperanto-Asocio|PEA]], [[Akademio de Esperanto|akademiano]], lasta estrino de la Esperanto-redakcio ĉe [[Pola Radio]], ĉefredaktoro de [[Pola Radio|Pola Retradio en Esperanto]] kaj de "[[Pola Esperantisto]]", [[Ĝenerala Sekretario de UEA|ĜenSek de UEA]] * [[1946]]: [[Maria Bethânia]], brazila kantistino * [[1947]]: [[Bernard Giraudeau]], franca aktoro kaj filmreĝisoro (m. [[2010]]) * [[1949]]: [[Lech Kaczyński]], [[prezidanto de Pollando]] (m. [[2010]]) * [[1949]]: [[Jarosław Kaczyński]], ĉefministro de Pollando * [[1950]]: [[Ákos Szilágyi]], hungara poeto, estetikisto, eseisto, tradukisto * [[1952]]: [[Idriss Déby]], prezidanto de [[Ĉado]] (m. [[2021]]) * [[1952]]: [[Isabella Rossellini]], ital-usona aktorino kaj [[manekeno]] * [[1953]]: [[S. Ágnes Csíky Szabó]], rumania hungara tekstilartistino * [[1955]]: [[Mísia]], portugala kantistino (m. [[2024]]) * [[1955]]: [[Júlia Varga-Werther]], hungara pentristino, grafikistino * [[1957]]: [[Maŝala Ŝamsolvajezin]], irana politika ĵurnalisto * [[1959]]: [[Fruzsina Pregitzer]], hungara aktorino, [[voĉoaktoro]] * [[1962]]: [[Adél Kováts]], hungara aktorino * [[1963]]: [[Katalin Bitay]], rumania hungara grafikistino kaj lekciistino * [[1966]]: [[Andrea Szélyes]], rumania hungara pupaktorino, kostumdizajnistino * [[1973]]: [[Julie Depardieu]], franca aktorino * [[1975]]: [[Marie Gillain]], franca aktorino * [[1975]]: [[Jamel Debbouze]], franca aktoro, [[produktoro]] kaj komediisto * [[1977]]: [[Kaja Kallas]], ĉefministro de [[Estonio]] * [[1987]]: [[Niels Schneider]], franca-kanada filma kaj televida aktoro * [[2001]]: [[Gabriel Martinelli]] aŭ je plena nomo ''Gabriel Teodoro Martinelli Silva'', brazila futbalisto == Mortoj == * [[741]]: [[Leono la 3-a (Bizancio)|Leono la 3-a]], [[Imperiestroj de la Bizanca Imperio|bizanca imperiestro]] * [[1155]]: [[Arnaldo el Breŝo]], itala monaĥo, religia reformisto (n. ĉirkaŭ [[1090]]) * [[1291]]: [[Alfonso la 3-a (Aragono)|Alfonso la 3-a]], reĝo de [[Aragono]] kaj grafo de [[Barcelono]] (n. [[1265]]) * [[1305]]: [[Venceslao la 2-a]], reĝo de [[Bohemio]] kaj de Pollando (n. [[1271]]) * [[1348]]: [[Gentile da Foligno]], itala [[humanismo|humanisto]], kuracisto kaj filozofo (n. [[1272]]) * [[1464]]: [[Rogier van der Weyden]], pentristo de la [[Malaltaj Landoj]] (n. ĉirkaŭ [[1399]]) * [[1629]]: [[Piet Hein]], nederlanda admiralo kaj [[korsaro]], komandanto de [[Nederlanda Okcidenthinda Kompanio]] (n. [[1577]]) * [[1677]]: [[Johann Franck]], germana juristo kaj poeto (n. [[1618]]) * [[1726]]: [[Michel-Richard Delalande]], franca komponisto kaj orgenisto (n. [[1657]]) * [[1765]]: [[Ferenc Barkóczy]], hungara grafo, teologo, [[primaso]] de Hungario (n. [[1710]]) * [[1772]]: [[Gerard van Swieten]], aŭstra kuracisto, kontraŭbatalanto de la kredo pri [[vampiro]]j (n. [[1700]]) * [[1875]]: [[António Feliciano de Castilho]], portugala poeto (n. [[1800]]) * [[1875]]: [[Wilhelm Paul Corssen]], germana filologo (n. [[1820]]) * [[1888]]: [[Franz Duncker]], germana socialpolitiksto kaj parlamentano (n. [[1822]]) * [[1897]]: [[Franz Krenn]], aŭstra [[komponisto]] (n. [[1816]]) * [[1897]]: [[Eloy Gonzalo]], hispana milita heroo (n. [[1868]]) * [[1902]]: [[Samuel Butler (romanisto)|Samuel Butler]], brita verkisto (n. [[1835]]) * [[1905]]: [[Carmine Crocco]], itala soldato, krimulo (n. [[1830]]) * [[1905]]: [[Per Teodor Cleve]], sveda kemiisto kaj geologo (n. [[1840]]) * [[1916]]: [[Helmuth Johannes Ludwig von Moltke]], germana stabestro (n. [[1848]]) * [[1917]]: [[Titu Maiorescu]], ĉefministro de Rumanio kaj literatura kritikisto (n. [[1840]]) * [[1922]]: [[Jacobus Kapteyn]], nederlanda astronomo (n. [[1851]]) * [[1923]]: [[John Pollen]], irlanda juristo, kunfondinto de [[Espero Framasona]], unu el [[Trio por la Tria]] dum la [[UK 1907]], loĝanta en [[Brita Hindio]], verkinta la [[Hindustana lingvo|hindustanan]] [[ŝlosiloj|Esperanto-ŝlosilon]] (n. [[1848]]) * [[1928]]: [[Roald Amundsen]], norvega [[polusa esplorado|polusa esploristo]] (n. [[1872]]) * [[1933]]: [[Sasaki Macue]], japana [[esperantistino]], gvidantino de "[[Klara Rondeto]]" (n. [[1886]]) * [[1934]]: [[Gyula Derkovits]], hungara pentristo kaj grafikisto (n. [[1894]]) * [[1935]]: [[René Crevel]], franca verkisto kaj poeto de [[superrealismo]] (n. [[1900]]) * [[1936]]: [[Maksim Gorkij]], rusa kaj sovetia verkisto (n. [[1868]]) * [[1942]]: Ĉeĥaj [[paraŝuto|paraŝutistoj]], partoprenintoj de la [[atenco kontraŭ Reinhard Heydrich]], perfiditaj de [[Karel Čurda]]: [[Jozef Gabčík]] (n. [[1912]]), [[Jan Kubiš]] (n. [[1913]]), [[Jaroslav Švarc]] (n. [[1914]]), [[Josef Valčík]] (n. [[1914]]) kaj [[Adolf Opálka]] (n. [[1915]]), soldatoj kaj membroj de [[Operaco Anthropoid]] * [[1957]]: [[Anna Marie Tilschová]], ĉeĥa verkistino (n. [[1873]]) * [[1964]]: [[Kurt Latte]], germana klasika filologo (n. [[1891]]) * [[1966]]: [[Vilmos Kürti]], hungara [[geodezio|geodeto]], profesoro (n. [[1899]]) * [[1968]]: [[Nikolaus von Falkenhorst]], germana generalo, [[militkrimo|militkrimulo]] (n. [[1885]]) * [[1970]]: [[Géza Rubleczky]], hungara skulptisto (n. [[1881]]) * [[1974]]: [[Malba Tahan]], brazila verkisto kaj matematikisto tradukata al dekkelkaj lingvoj, kies frato [[J. B. de Mello e Souza]] estis [[pioniro de Esperanto]], aŭtoro de rakonto pri la litero ''[[Ĥ]]'' (n. [[1895]]) * [[1974]]: [[Georgij Konstantinoviĉ Ĵukov]], sovetia militestro, [[Heroo de Sovetunio]] (n. [[1896]]) * [[1975]]: [[Hugo Bergmann]], germanlingva israela filozofo, rektoro, intelektulo de [[cionismo]] (n. [[1883]]) * [[1975]]: [[Bruno Migliorini]], itala lingvisto kaj [[itala esperantisto]], fondinto de [[Esperanta grupo "L.L.Zamenhof"]] en [[Venecio]], [[Esperanta Legolibro (Migliorini)|Esperanta Legolibro|verkinto]], preleganto de [[Somera Universitato|IKU]] kadre de [[UK 1930]] kaj [[UK 1932]], honora komitatano de [[UK 1955]] en [[Bolonjo]] (n. [[1896]]) * [[1976]]: [[Béla Kulcsár (filo)|Béla Kulcsár]], rumania hungara skulptisto, pentristo (n. [[1929]]) * [[1979]]: [[Pál Nagy]], rumania hungara pentristo, priarta verkisto, instruisto (n. [[1929]]) * [[1979]]: [[Zsuzsanna Kemény]], hungara ĵurnalistino kaj verkistino (n. [[1934]]) * [[1980]]: [[Ibolya L. Kiss]], hungara verkistino kaj kuracistino (n. [[1894]]) * [[1980]]: [[Kazimierz Kuratowski]], pola matematikisto (n. [[1896]]) * [[1982]]: [[Curd Jürgens]], germana-aŭstra aktoro (n. [[1915]]) * [[1985]]: [[Károly Ráth]], hungara ĵurnalisto, ŝtatdefenda oficiro, diplomato (n. [[1903]]) *[[1988]]: [[Fritz Scherer]], germana anarĥiisto kaj librobindisto * [[1996]]: [[Endel Puusepp]], sovetia ĉasaviadilisto (n. [[1909]]) * [[1997]]: [[Lev Kopelev]], sovetia germanisto, verkisto kaj [[disidento]], konata okcidente pere de [[samizdato]]j, esperantisto (n. [[1912]]) * [[1998]]: [[Charles Korvin]], hungara-usona aktoro (m. [[1907]]) * [[2001]]: [[René Dumont]], franca ekologo kaj politikisto (n. [[1904]]) * [[2009]]: [[Ali Akbar Khan]], barata klasika muzikisto (n. [[1922]]) * [[2009]]: [[Giovanni Arrighi]], itala sociologo kaj [[politika ekonomio|politika ekonomikisto]] (n. [[1937]]) * [[2010]]: [[José Saramago]], portugala Nobelpremiita verkisto kaj [[Iberiismo|iberiisto]] (n. [[1922]]) * [[2010]]: [[Ferenc Szilágyi (operkantisto)|Ferenc Szilágyi]], rumania hungara operkantisto (tenoro) (n. [[1925]]) * [[2011]]: [[Jelena Bonner]], rusia kuracistino kaj verkistino, defendantino de [[homaj rajtoj]] en [[Sovetunio]] kaj [[Rusio]] (n. [[1923]]) * [[2011]]: [[Brian Haw]], brita sociallaboristo, pacaktivulo (n. [[1949]]) * [[2012]]: [[Vilmos Dobai]], hungara reĝisoro (n. [[1928]]) * [[2014]]: [[Stephanie Kwolek]], usona kemiistino, inventistino de [[kevlaro]] (n. [[1923]]) * [[2014]]: [[Horace Silver]], usona [[ĵazpianisto]] kaj komponisto (n. [[1928]]) <!--* [[2020]]: Vera Lynn, brita kantistino (n. [[1917]]) MANKAS INFORMOJ--> * [[2024]]: [[Anouk Aimée]], franca aktorino (n. [[1932]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Nacia tago]] sur la [[Sejŝeloj]], ''Liberation Day'' * [[Aŭtismo|Aŭtisma]] Tago de Fiero - festo celebrata ekde 2005 == Tagoj de [[semajno]] == La '''18-a de junio''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; {{projektoj}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]. [[Kategorio:18-a de junio| ]] [[Kategorio:Junio|18]] [[Kategorio:18-a tago de la monato|#06]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0618]] rgo9htonnwmp3wea5dd4671isfqzdly 9363478 9363477 2026-04-29T19:35:04Z ThomasPusch 1869 /* Naskiĝoj */ 9363478 wikitext text/x-wiki {{KalendaroJunio}} {{junio}} La '''18-a de junio''' estas la 169-a tago de la jaro (la 170-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 196 tagoj restas. Je la 18-a de junio okazis, interalie: == Eventoj == * [[656]]: [[Ali ibn Abi Talib]] iĝis [[kalifo]] de [[Raŝiduna Kaliflando]] * [[860]]: Raba [[Ekspedicio al Konstantinopolo je 860|ekspedicio al Konstantinopolo]] de apud[[Volgo|volgaj]] kaj [[Dnestro|dnestraj]] [[gento]]j * [[1053]]: Venko de [[normandoj]] super la koalicio de [[Leono la 9-a|papaj armeoj]] en la [[batalo de Civitate]] * [[1155]]: [[Frederiko la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Frederiko la 1-a]] estis kronita en [[Romo]] de papo [[Hadriano la 4-a]] kiel imperiestro de la [[Sankta Romia Imperio]] * [[1178]] Kvin [[monaĥo]]j de [[Canterbury]] estis atestantoj de [[eksplodo]] kaŭzita verŝajne de falo de [[meteorŝtono]] rande de nevidebla [[Luno|lun]]-flanko en [[novluno]] - spuro post ĝi povas esti [[alfrapa kratero]] ''[[Giordano Bruno]]'' * [[1260]]: [[Pollando]]: [[Tczew]] iĝis [[urbo]] * [[1264]]: En [[Dublino]] unuafoje kunsidis [[Irlando|irlanda]] parlamento * [[1291]]: [[Pollando]]: [[Grudziądz]] akiris [[urborajto]]n * [[1311]]: [[Johano de Luksemburgo]] okazigis en [[Brno]] Landan [[Asembleo]]n * [[1325]]: Reĝo de Pollando [[Ladislao la Ulnolonga|Władysław Łokietek]] aliancis kun regantoj de [[Pomerio]] * [[1363]]: Ĉefepiskopo de Prago [[Arnošt z Pardubic]] kronigis [[nepo|nepinon]] de pola reĝo [[Kazimiro la 3-a (Pollando)|Kazimiro la 3-a Granda]], la kvaran edzinon de germana imperiestro [[Karolo la 4-a (Sankta Romia Imperio)|Karolo la 4-a]] kiel reĝinon de Ĉeĥio * [[1391]] Dutaga batalo apud rivero Kondurĉa (nun en [[Samara provinco (Rusio)|Samara provinco]]) komenciĝis, en kiu armeo de [[Timur]] venkis [[Ora Hordo|Oran Hordon]] komandatan de [[Toktamiŝo]] * [[1429]]: [[Centjara milito]]: venko de franca armeo super la angla en batalo de [[Patay (Loiret)|Patay]] * [[1452]]: Papo [[Nikolao la 5-a]] eldonis [[buleo (papo)|buleon]] ''Dum Diversas'', en kiu li permesis al [[Portugalio]] al "atako, konkero kaj subigo de [[saracenoj]], [[pagano]]j kaj aliaj malamikoj de [[Kristo]], kie ajn ili estus trovitaj" * [[1574]]: Unua libere elektita reĝo de Pollando [[Henriko la 3-a (Francio)|Henriko la 3-a]] sekrete fuĝis al Francio (pro morto de sia frato por tie ektroni) * [[1649]]: Venko de pola-litova armeo super la [[kozakoj|kozaka]] en batalo de Zahal (nun en [[Homela regiono]]), dum la ribelo de [[Bohdan Ĥmelnickij]] * [[1757]]: [[Sepjara milito]]: [[Aŭstrio|Aŭstra]] armeo venkis la [[Reĝlando de Prusio|prusan]] apud [[Kolín]] kaj rekonkeris [[Ĉeĥio]]n - malvenko de [[Frederiko la 2-a (Prusio)|Frederiko la 2-a]] * [[1778]]: [[Usona Milito de Sendependeco]]: britaj trupoj forlasis [[Filadelfio (Pensilvanio)|Filadelfion]] * [[1778]]: [[Katerina la 2-a (Rusio)|Katerina la 2-a]] fondis la urbon [[Ĥersono]] * [[1792]]: Dum pola-rusa [[milito]] pola armeo venkis la rusan en la [[Batalo de Zieleńce]] * [[1807]]: Venko de [[Rusia Imperio|rusa armeo]] super trioble pli granda [[Otomana Imperio|turka armeo]] en la batalo de Arpaĉaj ([[Armenio]]) * [[1809]]: Dum pola-aŭstra milito aŭstra armeo rekonkeris [[Sandomierz]] kaj venkis en batalo de Zaleszczyki (proksime al [[Ternopilo|Tarnopol]]) * [[1812]]: [[Brit-usona milito de 1812|Brit-usona milito]]: [[Usona kongreso]] deklaris militon al la [[Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Irlando]] kaj [[Kanado]] * [[1815]]: [[Cent-Tagoj]]: en la [[Batalo de Waterloo]] [[Napoleono la 1-a de Francio]] estas finfine venkita de kunligitaj anglo-prusaj fortoj - fino de la [[Unua Imperio (Francio)]] * [[1821]]: [[Berlino]]: premiero de la romantika opero [[Der Freischütz (opero)|''La libera pafisto'']] de [[Carl Maria von Weber]] * [[1840]]: [[Rusigo]]: rusa [[imperiestro]] [[Nikolao la 1-a]] eldonis [[ukazo]]n malpermesantan oficiale uzi la vortojn ''[[Belorusio]]'', ''[[Litovio]]'', ''[[belorusa]]'', ''[[litova]]'', kaj devigantan anstataŭe uzi la ''nord-okcidenta lando'' * [[1848]]: En [[Prago]] kaj ties ĉirkaŭaĵoj estis enkodukita [[militleĝo]] * [[1858]]: [[Charles Darwin]] ricevis [[manuskripto]]n de naturesploristo [[Alfred Russel Wallace|A. R. Wallace]] pri [[natura selektado]], kiu instigis Darwin publikigi sian teorion pri [[evolucio (teorio)|evolucio]] * [[1859]]: Konkero de unu el la plej altaj pintoj de la [[Bernaj Alpoj]] - [[Aletschhorn]] * [[1897]]: Imperia [[Universitato de Kioto]] fondiĝis * [[1905]]: [[Géza Fejérváry]] iĝis ĉefministro de Hungario; [[Lodzo]]: komenco de kelktagaj bataloj de polaj [[laboristo]]j kontraŭ rusiaj soldatoj kaj [[kozako]]j * [[1908]]: [[japanoj|Japana]] enmigrado al [[Brazilo]] komenciĝis kun alteriĝo en [[Santos]] de 781 pasaĝeroj de ''Kasato-Maru''; [[Universitato de Filipinoj]] establiĝis * [[1917]]: [[Unua mondmilito]]: Malgraŭ malpermeso de rusa defendministro [[Aleksandr Kerenskij]], komenciĝis en [[Kievo]] la 2-a Tutukraina Militista Kongreso, kiun partoprenis ĉirkaŭ 2 500 delegitoj de ĉiuj frontoj, mararmeoj, kaj ankaŭ rezervaj unuoj. La Kongreso adoptis gravajn rezoluciojn pri detala plano por ukrainigo de la armeo, [[Simon Petljura]] estis reelektita prezidanto de la ukraina Ĝenerala Militista Komitato * [[1918]]: [[Unua mondmilito]]: [[Nigra Maro]]: apud [[Novorossijsk]] la skipo de rusia [[kirasŝipo]] sinkigis ĝin por eviti ĝian forkapton fare de germanoj * [[1919]]: Unua litova-pola [[landlimo|landlima]] linio estis establita * [[1928]]: [[Amelia Earhart]] iĝis unua [[virino]], kiu per [[aviadilo]] (kiel pasaĝerino) transflugis la [[Atlantiko]]n * [[1928]]: Norvega [[polusa esplorado|polusa esploristo]] [[Roald Amundsen]] pereis senspure en [[Arkto]] * [[1934]]: [[Dua Pola Respubliko]]: [[Roman Ŝuĥeviĉ]] arestita lige al mortigo de la pola ministro [[Bronisław Pieracki]] * [[1935]]: En [[Londono]] estis subskribita brita-germana mara pakto - [[germanoj]] povis konstrui [[mararmeo]]n, kiu estus granda je 35% de la brita, kaj kun egala nombro de [[submarŝipo]]j (forigo de limigoj de la [[Versajla traktato]]) * [[1936]]: [[Václav Talich]] unuafoje ekrolis en [[Nacia Teatro (Prago)|Nacia Teatro]] per enscenigo de ''[[Rusalko]]'' de [[Antonín Dvořák]], transprenante por 9 jaroj gvidadon de la [[Operejo]] * [[1937]]: [[Valerij Ĉkalov]] kun skipo ekflugis de [[Moskvo]] direkte al [[Usono]] — ilia [[Tupolev ANT-25]] traflugante la [[norda poluso|nordan poluson]] alteriĝos en [[Vankuvero]] la 20-an de junio * [[1938]]: Prezidanto de Pollando [[Ignacy Mościcki]] malfermis novan konstruaĵon de la [[Nacia Muzeo en Varsovio]] * [[1940]]: Germana [[invado en Pollandon]]: [[Guberniestro]] [[Hans Frank]] limigis lernejan instruadon en [[Ĝenerala Gubernio]]; [[Heinrich Himmler]] decidis ĉiujn [[ciganoj]]n teni en [[koncentrejo]]j ĝis militofino; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: venko de germana armeo en batalo de Legarde (en [[Loreno]]); [[reĝimo de Vichy|franca registaro de Vichy]] kun antaŭtaga parolado de generalo [[Philippe Petain|Petain]] rompis organizitan francan defendon; [[Libera Francio]]: [[Charles de Gaulle|generalo De Gaulle]] en la brita radio [[BBC]] unuafoje [[Alvoko de la 18a de Junio 1940|alvokis la francojn plurezisti]] kontraŭ venkanta [[Nazia Germanio]] - tiu alvoko komencos [[franca rezistado|francan rezistadon]]; [[Libourne]]: lasta kunsido de la [[pola ekzila registaro]] antaŭ transiro al Anglio; Itala armeo invadis [[Franca Somalilando|Francan Somalilandon]]; [[Munkeno]]: renkonto de [[Adolf Hitler|Hitler]] kun [[Benito Mussolini|Mussolini]] pri [[armistico]] kun [[Francio]] * [[1941]]: [[Heinrich Himmler]] en letero al [[Arthur Greiser]], reganto de [[Provinco Vartlando]], akceptis [[germanigo]]n de polaj infanoj, kiuj plenumas rasajn kondiĉojn fiksitajn de germanaj-naziaj regopovoj; en [[Ankaro]] ĉefministro Şükrü Saracoğlu kaj [[Franz von Papen]] subskribis traktaton pri amikeco kaj neagreso kun [[Tria Regno]] - [[Turkio]] formale iĝis [[neŭtraleco (internaciaj rilatoj)|neŭtrala]]; Siria Fronto: komenciĝis atako al [[Damasko]] flanke de [[britoj]], [[aŭstralianoj]], [[baratanoj]] kaj "[[Libera Francio|liberaj francoj]]"; [[Balta Maro]]: germanaj [[minportilo]]j kaj [[submarŝipo]]j starigis minajn barilojn inter [[Klaipėda]] kaj [[Öland]] * [[1942]]: [[Batalo en preĝejo de sanktaj Cirilo kaj Metodo]]: en ortodoksa katedralo en [[Prago]] pro perfido de [[Karel Čurda]] estis blokitaj 7 partoprenantoj de la [[atenco kontraŭ Reinhard Heydrich]] kiuj pereis dum la batalo; generalo Carl Spaatz transprenis komandon de usona 8-a Aviada Armeo; en [[Vaŝingtono]] komenciĝis renkontiĝo de Prezidanto [[Franklin D. Roosevelt]] kaj ĉefministro [[Winston Churchill]] * [[1943]]: taĉmentoj de la [[Oficiro]]j de Sendependa Pollando subiĝis al [[Pola Enlanda Armeo]] * [[1944]]: [[Batalo de Atlantiko]]: germana [[U-boato]] 767 estis sinkigita en [[Manika Markolo]] de tri [[destrojero]]j - 49 el 50 skipanoj pereis * [[1945]]: Filipina insulo [[Mindanao]] estis liberigita de japana okupado; en [[Moskvo]] komenciĝis [[proceso de 16 gvidantoj de Pola Subtera Ŝtato]], arestitaj de [[NKVD]] en [[Pollando]]; [[Masakro ĉe Přerov]]: eksaj membroj de ĉeĥoslovaka armeo, gvidataj de [[Karol Pazúr]] murdis 265 [[karpataj germanoj|karpatajn germanojn]], [[hungaroj]]n kaj [[slovakoj]]n * [[1946]]: Ministerio pri Internaj Aferoj de [[Sovetunio]] ellaboris detalan planon pri detruado de la [[Organizaĵo de Ukrainaj Naciistoj]] kaj ties [[rezistomovado]] * [[1951]]: [[Socialisma Respubliko Rumanio]]: komenciĝis [[deportado]] de homoj loĝantaj 25 km de la rumana-jugoslavia [[landlimo]] al [[stepo|stepa]] [[ebenaĵo]] Bărăgan * [[1953]]: [[Egiptio]] iĝis [[respubliko]] (preskaŭ unu jaron post [[abdiko]] de la reĝo Faruk la 1-a) * [[1954]]: [[Operaco PBSUCCESS]]: kadre de [[CIA]]-agado taĉmentoj de [[Carlos Castillo]] eniris de [[Honduro]] al [[Gvatemalo]] por aranĝi [[puĉo]]n kontraŭ Prezidanto [[Jacobo Arbenz]] * [[1961]]: [[Finnlando]]: en Parola (proksime al [[Hämeenlinna]]) oni malfermis [[militisto|militistan]] [[muzeo]]n de [[tanko]]j * [[1969]]: [[Pola Popola Respubliko]]: katolika verkisto kaj parlamentano Jerzy Zawieyski pereis en malklaraj cirkonstancoj en malsanulejo dum kampanjo de ofendoj kaj suspektoj, post protesto en [[Sejmo (Pollando)|Pola Sejmo]] kontraŭ [[reprezalio]]j de studentoj dum la [[Marto 1968 (Pollando)|martaj eventoj]] * [[1972]]: En [[katastrofo]]j de pasaĝeraj [[aviadilo]]j pereis en [[Britio]] 118 personoj kaj en [[Sovetunio]] 122; [[Stalinismo]]: liberigo de la kopio de la bildo ''[[Virgulino de Ĉenstoĥovo]]'', post 6 jaroj de "[[milico|milica]] aresto" * [[1979]]: [[Armadkonkuro]]: akordojn SALT 2 (Interparoloj pri limigo de nukleaj armiloj longtrafdistancaj) (15-a - 18-a de junio) subskribis [[Leonid Breĵnev]] kaj [[Jimmy Carter]] en [[Vieno]] - ili neniam estos ratifitaj * [[1981]]: Testoflugo de la usona [[bombaviadilo]] [[Lockheed F-117 Nighthawk]] - unua kaŝaviadilo en la mondo * [[1983]]: Komenco de la dua misio de la [[kosmopramo Challenger]], kiun partoprenis [[Sally Ride]], unua [[usonanoj|usonanino]] en la kosma spaco kadre de la [[skipo]]; irana adoleskantino [[Mona Mahmudnizhad]] kaj naŭ aliaj virinoj estis [[pendumo|pendumitaj]] en [[Ŝirazo]] pro sia membreco en [[Bahaa Kredo]] * [[1989]]: [[Pola parlamenta balotado en 1989|Pola parlamenta balotado]]: dua [[voĉdonado]] okazis; en [[Belgio]] kreiĝis [[Brusela Ĉefurba Regiono]] * [[1995]]: En finalo de [[Virina Futbala Mondpokalo 1995|Virina Futbala Mondpokalo]] [[norvega virina nacia teamo de futbalo]] gajnis 2:0 kontraŭ [[germana virina nacia teamo de futbalo]] * [[1996]]: Nova [[Flago de la Sejŝeloj]] oficialiĝis; [[Benjamin Netanjahu]] iĝis unuan fojon [[ĉefministroj de Israelo|ĉefministro de Israelo]] * [[1997]]: Prezidanto de Pollando [[Aleksander Kwaśniewski]] subskribis [[lustracio]]n aprobitan de [[Sejmo (Pollando)|Sejmo]] en aprilo 1997 — ĝi ekvalidis la 1-an de aŭgusto 1997 * [[1998]]: [[Sejmo (Pollando)|Pola Sejmo]] voĉdonis pri kondamno de totalisma [[komunismo]] — la [[senkomunismigo]]n ĝi proklamis en 2016; [[Argentino]] [[Ekstradicio|ekstradiciis]] kroaton Dinko Šakić, administranton de la [[koncentrejo]] [[Jasenovac]], fondita de [[ustaše]] * [[2004]]: [[Eŭropa Konsilio]] akceptis projekton de [[Eŭropa Konstitucio]] * [[2006]]: En [[referendumo]] en [[Katalunio]] oni agnoskis novan [[statuto]]n de [[aŭtonomeco]] * [[2009]]: [[Tsakhia Elbegdorj]] iĝis Prezidanto de Mongolio; [[Kosmoesploro]]: lanĉo de la usona kosmosondilo [[Lunar Reconnaissance Orbiter]], [[artefarita satelito]] de la [[Luno]]; dum [[Flugo 61 Continental Airlines|Flugo 61 de Continental Airlines]] mortis la aviadilestro de [[Boeing 777]] * [[2012]]: [[Salman bin Abdul-Aziz Al Saud]] iĝis kronprinco de [[Sauda Arabio]] * [[2013]]: En [[Vagaduguo]] oni subskribis interkonsenton pri fino de la [[enlanda milito]] en [[Malio]] (rompita novembre de la sama jaro); [[Pollando]]: Inaŭguro de unua monumento al [[Maria Kaczyńska|Maria]] kaj [[Lech Kaczyński]] en [[Radom]], skulptitan de [[Andrzej Renes]] * [[2016]]: En [[Litovio]] ekfunkciis [[flughaveno]] apud [[Nida]]; [[Pollando]]: [[haveno]] por [[likvigita natura gaso]] el [[Kataro]] ekfunkciis en [[Świnoujście]] * [[2018]]: [[Japanio]]: en [[Gubernio Osaka]] okazis [[tertremo]] == Naskiĝoj == * [[1294]]: [[Karlo la 4-a (Francio)|Karlo la 4-a]], reĝo de Francio (m. [[1328]]) * [[1482]]: [[Georgo Martinuzzi]], hungara-kroata [[kardinalo]] kaj ŝtatestro, unu el ĉefkonsilantoj de [[Johano la 1-a (Hungario)|Johano la 1-a]] (m. [[1551]]) * [[1552]]: [[Gabriello Chiabrera]], itala nobelo, poeto kaj dramisto (m. [[1638]]) * [[1753]]: [[Samuel Galton]], angla armilfabrikisto (m. [[1832]]) * [[1799]]: [[William Lassell]], angla astronomo (m. [[1880]]) * [[1806]]: [[Charlotte Stieglitz]], germana verkistino (m. [[1834]]) * [[1812]]: [[Ivan Gonĉarov]], rusa verkisto (m. [[1891]]) * [[1817]]: [[Franz Anton Schiefner]], baltia filologo kaj ruslanda bibliotekisto (m. [[1879]]) * [[1839]]: [[Martin Greif]], germana verkisto kaj oficiro (m. [[1911]]) * [[1845]]: [[Alphonse Laveran]], franca Nobelpremiita kuracisto (m. [[1922]]) * [[1852]]: [[János Csernoch]], hungara [[primaso]] (m. [[1927]]) * [[1853]]: [[Mato Kósyk]], [[soraboj|soraba]] kleriko kaj [[slavoj|slava]] poeto (m. [[1940]]) * [[1858]]; [[Emil Vajda]], hungara kapelestro, verkisto (m. [[1916]]) * [[1859]]: [[László Hollós]], hungara botanikisto, fungosciencisto, instruisto (m. [[1940]]) * [[1868]]: [[Miklós Horthy]], regento de [[Hungara reĝlando (1920-1946)|Hungara reĝlando]] (m. [[1957]]) * [[1875]]: [[Miklós Krenner]], hungara ĵurnalisto, publicisto (m. [[1968]]) * [[1877]]: [[Zoltán Gombocz]], hungara lingvisto (m. [[1935]]) * [[1882]]: [[Georgij Dimitrov]], bulgara politikisto kaj ĉefministro, kunfondinto de [[Kominform]] (m. [[1949]]) * [[1884]]: [[Édouard Daladier]], ĉefministro de Francio (m. [[1970]]) * [[1884]]: [[Imre Kapusy]], hungara ekonomikisto, fakverkisto (m. [[1978]]) * [[1886]]: [[George Mallory]], angla [[montogrimpisto]] (m. [[1924]]) * [[1887]]: [[Sándor Böszörményi]], rumania hungara ekonomikisto (m. [[1966]]) * [[1886]]: [[Alexander Wetmore]], usona ornitologo, [[bestoscienco|bestosciencisto]] kaj paleontologo (m. [[1978]]) * [[1890]]: [[Noémi Ferenczy]], hungara [[Gobelino|gobelinistino]] kaj pentristino (m. [[1957]]) * [[1890]]: [[Béni Ferenczy]], hungara skulptisto, medalisto kaj grafikisto (m. [[1967]]) * [[1897]]: [[Iván Sipos]], hungara ĵurnalisto, verkisto (m. [[1937]]) * [[1901]]: [[Anastasija Nikolaevna Romanova]], plej juna filino de imperiestro [[Nikolao la 1-a de Rusio]] (m. [[1918]]) * [[1903]]: [[Raymond Radiguet]], franca poeto (m. [[1923]]) * [[1904]]: [[Jenő Alföldy]], hungara laringkuracisto, profesoro (m. [[1981]]) * [[1911]]: [[József Gréda]], hungara poeto kaj tradukisto (m. [[2000]]) * [[1913]]: [[Stanisław Marusarz]], pola [[skisaltado|skisaltisto]] (m. [[1993]]) * [[1916]]: [[Julio César Turbay Ayala]], [[Prezidanto de Kolombio]] (m. [[2005]]) * [[1920]]: [[Mario Beccaria]], itala politikisto (m. [[2003]]) * [[1926]]: [[Allan Sandage]], usona astronomo (m. [[2010]]) * [[1927]]: [[Róbert Ilosfalvy]], hungara operkantisto ([[tenoro]]) (m. [[2009]]) * [[1928]]: [[Serhij Plaĉinda]], ukraina verkisto kaj esperantisto, survivanto de [[holodomoro]], esperantiginta poemojn de [[Bohdan-Ihor Antoniĉ]], kontribuinto al konatigo de esperantisto [[Vasilij Eroŝenko]], enestanta en "[[Ukraina Stelo]]" (m. [[2013]]) * [[1929]]: [[Jürgen Habermas]]: germana filozofo (m. [[2026]]) * [[1931]]: [[Fernando Henrique Cardoso]], [[prezidanto de Brazilo|Prezidanto de Brazilo]] * [[1933]]: [[Pál Szilágyi]], rumania hungara matematikisto * [[1935]]: [[Károly László]], hungara aktoro * [[1936]]: [[Ronald Venetiaan]], prezidanto de Surinamo (m. [[2025]]) * [[1938]]: [[Zoltán Czegő]], hungara poeto, verkisto, ĵurnalisto * [[1940]]: [[Mirjam Pressler]], germana verkistino kaj tradukistino <!--* [[1941]]: Leszek Długosz, pola aktoro, [[bardo]], poeto, komponisto MANKAS INFORMOJ--> * [[1942]]: [[Paul McCartney]], brita muzikisto, kantisto kaj kantverkisto por ''[[The Beatles]]'' * [[1942]]: [[Thabo Mbeki]], Prezidanto de Sud-Afriko * [[1943]]: [[Bernardo Olivera]], argentina teologo kaj trapisto * [[1943]]: [[Éva Marton]], hungara operkantistino ([[koloratursoprano]]) * [[1944]]: [[Barbara Pietrzak]], pola [[radio]]-[[ĵurnalisto|ĵurnalistino]], skoltaĝe partopreninta [[Internacia Infana Kongreseto|IIK]]-n dum [[UK 1959]], aktivulino de [[Pola Esperanto-Junularo|PEJ]] kaj [[TEJO]], de pola [[IKUE]]-sekcio kaj [[Pola Esperanto-Asocio|PEA]], [[Akademio de Esperanto|akademiano]], lasta estrino de la Eo-redakcio ĉe [[Pola Radio]], ĉefredaktoro de [[Pola Radio|Pola Retradio en Eo]] kaj de "[[Pola Esperantisto]]", [[Ĝenerala Sekretario de UEA|ĜenSek de UEA]] * [[1946]]: [[Maria Bethânia]], brazila kantistino * [[1947]]: [[Bernard Giraudeau]], franca aktoro kaj filmreĝisoro (m. [[2010]]) * [[1949]]: [[Lech Kaczyński]], [[prezidanto de Pollando]] (m. [[2010]]) * [[1949]]: [[Jarosław Kaczyński]], ĉefministro de Pollando * [[1950]]: [[Ákos Szilágyi]], hungara poeto, estetikisto, eseisto, tradukisto * [[1952]]: [[Idriss Déby]], prezidanto de [[Ĉado]] (m. [[2021]]) * [[1952]]: [[Isabella Rossellini]], ital-usona aktorino kaj [[manekeno]] * [[1953]]: [[S. Ágnes Csíky Szabó]], rumania hungara tekstilartistino * [[1955]]: [[Mísia]], portugala kantistino (m. [[2024]]) * [[1955]]: [[Júlia Varga-Werther]], hungara pentristino, grafikistino * [[1957]]: [[Maŝala Ŝamsolvajezin]], irana politika ĵurnalisto * [[1959]]: [[Fruzsina Pregitzer]], hungara aktorino, [[voĉoaktoro]] * [[1962]]: [[Adél Kováts]], hungara aktorino * [[1963]]: [[Katalin Bitay]], rumania hungara grafikistino kaj lekciistino * [[1966]]: [[Andrea Szélyes]], rumania hungara pupaktorino, kostumdizajnistino * [[1973]]: [[Julie Depardieu]], franca aktorino * [[1975]]: [[Marie Gillain]], franca aktorino * [[1975]]: [[Jamel Debbouze]], franca aktoro, [[produktoro]] kaj komediisto * [[1977]]: [[Kaja Kallas]], ĉefministro de [[Estonio]] * [[1987]]: [[Niels Schneider]], franca-kanada filma kaj televida aktoro * [[2001]]: [[Gabriel Martinelli]] aŭ je plena nomo ''Gabriel Teodoro Martinelli Silva'', brazila futbalisto == Mortoj == * [[741]]: [[Leono la 3-a (Bizancio)|Leono la 3-a]], [[Imperiestroj de la Bizanca Imperio|bizanca imperiestro]] * [[1155]]: [[Arnaldo el Breŝo]], itala monaĥo, religia reformisto (n. ĉirkaŭ [[1090]]) * [[1291]]: [[Alfonso la 3-a (Aragono)|Alfonso la 3-a]], reĝo de [[Aragono]] kaj grafo de [[Barcelono]] (n. [[1265]]) * [[1305]]: [[Venceslao la 2-a]], reĝo de [[Bohemio]] kaj de Pollando (n. [[1271]]) * [[1348]]: [[Gentile da Foligno]], itala [[humanismo|humanisto]], kuracisto kaj filozofo (n. [[1272]]) * [[1464]]: [[Rogier van der Weyden]], pentristo de la [[Malaltaj Landoj]] (n. ĉirkaŭ [[1399]]) * [[1629]]: [[Piet Hein]], nederlanda admiralo kaj [[korsaro]], komandanto de [[Nederlanda Okcidenthinda Kompanio]] (n. [[1577]]) * [[1677]]: [[Johann Franck]], germana juristo kaj poeto (n. [[1618]]) * [[1726]]: [[Michel-Richard Delalande]], franca komponisto kaj orgenisto (n. [[1657]]) * [[1765]]: [[Ferenc Barkóczy]], hungara grafo, teologo, [[primaso]] de Hungario (n. [[1710]]) * [[1772]]: [[Gerard van Swieten]], aŭstra kuracisto, kontraŭbatalanto de la kredo pri [[vampiro]]j (n. [[1700]]) * [[1875]]: [[António Feliciano de Castilho]], portugala poeto (n. [[1800]]) * [[1875]]: [[Wilhelm Paul Corssen]], germana filologo (n. [[1820]]) * [[1888]]: [[Franz Duncker]], germana socialpolitiksto kaj parlamentano (n. [[1822]]) * [[1897]]: [[Franz Krenn]], aŭstra [[komponisto]] (n. [[1816]]) * [[1897]]: [[Eloy Gonzalo]], hispana milita heroo (n. [[1868]]) * [[1902]]: [[Samuel Butler (romanisto)|Samuel Butler]], brita verkisto (n. [[1835]]) * [[1905]]: [[Carmine Crocco]], itala soldato, krimulo (n. [[1830]]) * [[1905]]: [[Per Teodor Cleve]], sveda kemiisto kaj geologo (n. [[1840]]) * [[1916]]: [[Helmuth Johannes Ludwig von Moltke]], germana stabestro (n. [[1848]]) * [[1917]]: [[Titu Maiorescu]], ĉefministro de Rumanio kaj literatura kritikisto (n. [[1840]]) * [[1922]]: [[Jacobus Kapteyn]], nederlanda astronomo (n. [[1851]]) * [[1923]]: [[John Pollen]], irlanda juristo, kunfondinto de [[Espero Framasona]], unu el [[Trio por la Tria]] dum la [[UK 1907]], loĝanta en [[Brita Hindio]], verkinta la [[Hindustana lingvo|hindustanan]] [[ŝlosiloj|Esperanto-ŝlosilon]] (n. [[1848]]) * [[1928]]: [[Roald Amundsen]], norvega [[polusa esplorado|polusa esploristo]] (n. [[1872]]) * [[1933]]: [[Sasaki Macue]], japana [[esperantistino]], gvidantino de "[[Klara Rondeto]]" (n. [[1886]]) * [[1934]]: [[Gyula Derkovits]], hungara pentristo kaj grafikisto (n. [[1894]]) * [[1935]]: [[René Crevel]], franca verkisto kaj poeto de [[superrealismo]] (n. [[1900]]) * [[1936]]: [[Maksim Gorkij]], rusa kaj sovetia verkisto (n. [[1868]]) * [[1942]]: Ĉeĥaj [[paraŝuto|paraŝutistoj]], partoprenintoj de la [[atenco kontraŭ Reinhard Heydrich]], perfiditaj de [[Karel Čurda]]: [[Jozef Gabčík]] (n. [[1912]]), [[Jan Kubiš]] (n. [[1913]]), [[Jaroslav Švarc]] (n. [[1914]]), [[Josef Valčík]] (n. [[1914]]) kaj [[Adolf Opálka]] (n. [[1915]]), soldatoj kaj membroj de [[Operaco Anthropoid]] * [[1957]]: [[Anna Marie Tilschová]], ĉeĥa verkistino (n. [[1873]]) * [[1964]]: [[Kurt Latte]], germana klasika filologo (n. [[1891]]) * [[1966]]: [[Vilmos Kürti]], hungara [[geodezio|geodeto]], profesoro (n. [[1899]]) * [[1968]]: [[Nikolaus von Falkenhorst]], germana generalo, [[militkrimo|militkrimulo]] (n. [[1885]]) * [[1970]]: [[Géza Rubleczky]], hungara skulptisto (n. [[1881]]) * [[1974]]: [[Malba Tahan]], brazila verkisto kaj matematikisto tradukata al dekkelkaj lingvoj, kies frato [[J. B. de Mello e Souza]] estis [[pioniro de Esperanto]], aŭtoro de rakonto pri la litero ''[[Ĥ]]'' (n. [[1895]]) * [[1974]]: [[Georgij Konstantinoviĉ Ĵukov]], sovetia militestro, [[Heroo de Sovetunio]] (n. [[1896]]) * [[1975]]: [[Hugo Bergmann]], germanlingva israela filozofo, rektoro, intelektulo de [[cionismo]] (n. [[1883]]) * [[1975]]: [[Bruno Migliorini]], itala lingvisto kaj [[itala esperantisto]], fondinto de [[Esperanta grupo "L.L.Zamenhof"]] en [[Venecio]], [[Esperanta Legolibro (Migliorini)|Esperanta Legolibro|verkinto]], preleganto de [[Somera Universitato|IKU]] kadre de [[UK 1930]] kaj [[UK 1932]], honora komitatano de [[UK 1955]] en [[Bolonjo]] (n. [[1896]]) * [[1976]]: [[Béla Kulcsár (filo)|Béla Kulcsár]], rumania hungara skulptisto, pentristo (n. [[1929]]) * [[1979]]: [[Pál Nagy]], rumania hungara pentristo, priarta verkisto, instruisto (n. [[1929]]) * [[1979]]: [[Zsuzsanna Kemény]], hungara ĵurnalistino kaj verkistino (n. [[1934]]) * [[1980]]: [[Ibolya L. Kiss]], hungara verkistino kaj kuracistino (n. [[1894]]) * [[1980]]: [[Kazimierz Kuratowski]], pola matematikisto (n. [[1896]]) * [[1982]]: [[Curd Jürgens]], germana-aŭstra aktoro (n. [[1915]]) * [[1985]]: [[Károly Ráth]], hungara ĵurnalisto, ŝtatdefenda oficiro, diplomato (n. [[1903]]) *[[1988]]: [[Fritz Scherer]], germana anarĥiisto kaj librobindisto * [[1996]]: [[Endel Puusepp]], sovetia ĉasaviadilisto (n. [[1909]]) * [[1997]]: [[Lev Kopelev]], sovetia germanisto, verkisto kaj [[disidento]], konata okcidente pere de [[samizdato]]j, esperantisto (n. [[1912]]) * [[1998]]: [[Charles Korvin]], hungara-usona aktoro (m. [[1907]]) * [[2001]]: [[René Dumont]], franca ekologo kaj politikisto (n. [[1904]]) * [[2009]]: [[Ali Akbar Khan]], barata klasika muzikisto (n. [[1922]]) * [[2009]]: [[Giovanni Arrighi]], itala sociologo kaj [[politika ekonomio|politika ekonomikisto]] (n. [[1937]]) * [[2010]]: [[José Saramago]], portugala Nobelpremiita verkisto kaj [[Iberiismo|iberiisto]] (n. [[1922]]) * [[2010]]: [[Ferenc Szilágyi (operkantisto)|Ferenc Szilágyi]], rumania hungara operkantisto (tenoro) (n. [[1925]]) * [[2011]]: [[Jelena Bonner]], rusia kuracistino kaj verkistino, defendantino de [[homaj rajtoj]] en [[Sovetunio]] kaj [[Rusio]] (n. [[1923]]) * [[2011]]: [[Brian Haw]], brita sociallaboristo, pacaktivulo (n. [[1949]]) * [[2012]]: [[Vilmos Dobai]], hungara reĝisoro (n. [[1928]]) * [[2014]]: [[Stephanie Kwolek]], usona kemiistino, inventistino de [[kevlaro]] (n. [[1923]]) * [[2014]]: [[Horace Silver]], usona [[ĵazpianisto]] kaj komponisto (n. [[1928]]) <!--* [[2020]]: Vera Lynn, brita kantistino (n. [[1917]]) MANKAS INFORMOJ--> * [[2024]]: [[Anouk Aimée]], franca aktorino (n. [[1932]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Nacia tago]] sur la [[Sejŝeloj]], ''Liberation Day'' * [[Aŭtismo|Aŭtisma]] Tago de Fiero - festo celebrata ekde 2005 == Tagoj de [[semajno]] == La '''18-a de junio''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; {{projektoj}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]. [[Kategorio:18-a de junio| ]] [[Kategorio:Junio|18]] [[Kategorio:18-a tago de la monato|#06]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0618]] eopi5b8ezhuwqmuhcqkj7u6yxmp7ww9 0 7593 9363339 9253737 2026-04-29T13:06:22Z Ziv 215355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Churchill 1904 Q 42037.jpg]] → [[File:Winston Churchill 1874 - 1965 Q42037.jpg]] Changing the name of a duplicate file 9363339 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | honora titolo = <small>[[La Tre Honorinda]]</small><br /> | nomo = [[Sir]] Winston Leonard Spencer Churchill<br /> | dosiero = Churchill V sign HU 55521.jpg | grandeco de dosiero =230px | priskribo = Winston Churchill | honora sufikso = <small>[[Ordeno de la Ĝartero|OĜ]] [[Ordeno de Merito|OM]] [[Kolego de Reĝa Socio|KRS]] [[Reĝa Akademio de Artoj|RAA]]</small> | vico = | ofico = [[Britaj ĉefministroj|Ĉefministro de Unuiĝinta Reĝlando]] | de = [[26-a de oktobro]] [[1951]] | ĝis = [[7-a de aprilo]] [[1955]] | reganto = [[Georgo la 6-a (Britio)|Georgo la 6-a]]<br />[[Elizabeto la 2-a (Britio)|Elizabeto la 2-a]] | deputito = [[Anthony Eden]] | antaŭulo = [[Clement Attlee]] | sekvanto = [[Anthony Eden]] | de2 = [[10-a de majo]] [[1940]] | ĝis2 = [[27-a de julio]] [[1945]] |deputito2 = [[Clement Attlee]] |reganto2 = [[Georgo la 6-a (Britio)|Georgo la 6-a]] |antaŭulo2 = [[Neville Chamberlain]] |sekvanto2 = [[Clement Attlee]] |sidejo = [[10 Downing Street]] |ofico3 = [[Ministro de Financoj]] |de3 = [[6-a de novembro]] [[1924]] |ĝis3 = [[4-a de junio]] [[1929]] |ĉefministro3 = [[Stanley Baldwin]] |antaŭulo3 = [[Philip Snowden]] |sekvanto3 = [[Philip Snowden]] |ofico4 = [[Brita Ministro de Enlandaj Aferoj|Ministro de Enlando]] |de4 = [[19-a de februaro]] [[1910]] |ĝis4 = [[24-a de oktobro]] [[1911]] |ĉefministro4 = [[H. H. Asquith|Herbert Henry Asquith]] |antaŭulo4 = [[Herbert Gladstone]] |sekvanto4 = [[Reginald McKenna]] | loko de naskiĝo = {{Flago|Anglio}} [[Palaco Blenheim|Blenheim]], [[Oxfordshire]], [[Anglio]] | loko de morto = {{Flago|Anglio}} [[Hyde Park]], [[Londono]], [[Anglio]] | nacieco =[[angloj|anglo]] | edzo/ino = [[Clementine Churchill]] | partio = [[Konservativa Partio de Britio|Konservativa]]<br />(1900–1904, 1924–1964) <br />[[Liberala Partio de Britio|Liberala]]<br />(1904–1924) | rilatoj = | infanoj = Diana Churchill, Randolph Churchill, Sarah Tuchet-Jesson, Marigold Churchill, Mary Soames | sidejo = [[Chartwell]] | alma_mater = | okupo = | profesio = [[Membro de Parlamento]]/[[soldato]]/[[verkisto]] | religio = [[Church of England|Anglikana]] | subskribo = | ttt-paĝo = | notoj = }} '''[[Sir]] Winston Leonard Spencer CHURCHILL''' [ĉErĉil] (naskiĝis la {{daton|30|novembro|1874}}, mortis la {{daton|24|januaro|1965}}) estis brita [[politikisto]], armeoficiro kaj [[verkisto]], [[Ĉefministro de Unuiĝinta Reĝlando|ĉefministro]] de [[Britio]] de [[1940]] ĝis [[1945]] (dum la [[Dua Mondmilito]]), kaj de [[1951]] ĝis [[1955]]. En 1940 la lando de Churchill staris sola kontraŭ [[Hitlero]] (antaŭ la [[Pearl Harbor|eniro]] de [[Usono]] kaj [[Barbarossa|tiu]] de [[Sovetunio]] en la militon). Kune kun [[Josif Stalin|Stalino]] kaj [[Franklin D. Roosevelt]], Churchill konstruis la politikan ordon de la postmilita mondo. Kiel ĉefministro, Churchill kondukis Brition al venko en la Dua Mondmilito. Churchill estis reprezentanto en kvin regotempoj dum sia kariero kiel [[Parlamentano|Membro de la Parlamento]] (MP). Ideologie li estis apoganto de la ekonomia [[liberalismo]] kaj de la [[Brita imperio|Brita imperiismo]], kaj komencis kaj finis sian parliamentan karieron kiel membro de la [[Konservisma Partio (Britio)|Konservisma Partio]], kiun li estris el 1940 al 1955, sed dum dudek jaroj el 1904 li estis elstara membro de la [[Liberala Partio (Britio)|Liberala Partio]]. Naskiĝinta en [[Oxfordshire]] al aristokrata familio de la Duklando de Marlborough, Churchill estis filo de [[Lord Randolph Churchill]] kaj [[Jennie Jerome]]. Aliĝinta al la [[Brita Armeo]], li vidis militagadon en [[Brita Hindio]], la Sudan-angla Milito (ekzemple en la batalo de [[Omdurman]] proksime de [[Kartumo]]) kaj en [[Bura milito]] en nuna [[Sudafriko]], akirante famon kiel milit-[[ĵurnalisto]] kaj verkante librojn pri siaj kampanjoj. Elektita MP en 1900, dekomence kiel konservativulo, li ŝanĝis al la Liberaloj en 1904. En la liberala registaro de H. H. Asquith, Churchill servis kiel Ministro de Komerco, [[Ministro de Enlando]], kaj Unua Lordo de Almiraltaro, dum kiu li entreprenis reformon de [[prizono]]j kaj de sociala sekureco de laboristoj. En la [[Unua mondmilito]] li partoprenis plani la katastrofan militiron de [[Batalo de Kalipolis|Kalipolis]]; kiam ĝi montriĝis katastrofa, li rezignis el la registaro kaj servis en la regimento de Reĝaj Skotaj Fuzilistoj en la [[Okcidenta Fronto (Unua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]. En 1917 li revenis al la registaro kun [[David Lloyd George]] kiel Ministro de Municioj, kaj estis poste Ministro pri Milito, pri Aerarmeo, kaj pri Kolonioj. Post du jaroj ekster la Parlamento, li servis kiel [[Ministro de Financoj]] en la konservativa registaro de [[Stanley Baldwin]] kaj revenigis la [[Brita pundo|Britan pundon]] en 1925 al la [[Orbazo|ora normigo]] kun sia antaŭmilita kurzo, kio estis konsiderata kreo de deflacia premo en la brita ekonomio. Elpostenigita dum la 1930-aj jaroj, Churchill ekestris la alvokon por Brita rearmigado por kontraŭstari la [[Politiko de cedoj|kreskantan minacon]] el la [[Nazia Germanio]]. Je la eksplodo de la Dua Mondmilito, li estis renomumita Unua Lordo de la Almiraltaro. Post la rezigno de la ĉefministro [[Neville Chamberlain]] en 1940, Churchill anstataŭis lin. Churchill kontrolis la Britian eniron en la [[Aliancanoj|Aliancanaj]] militklopodoj, kio rezultis en venko en 1945. Lia militepoka estreco estis ĝenerale laŭdita, kvankam kelkaj el liaj decidoj montriĝis polemikaj. Post la malvenko de la Konservativuloj en la ĝenerala balotado de 1945, li iĝis Opoziciestro. Jam komence de la [[Malvarma Milito]] kun la [[Sovetunio]], li publike avertis pri "[[fera kurteno]]" de Soveta influo en Eŭropo kaj propagandis la eŭropan unuecon. Li estis elektita ĉefministro en la ĝenerala balotado de 1951. Lia dua regotempo estis okupita de eksterlandaj aferoj, kiel la Malaja Ribelo, la insurekcio [[Maŭ Maŭ]], la [[Korea Milito]] kaj la britapogita irana puĉo de 1953. Enlande lia registaro emfazis al dom-konstruado kaj al disvolvigo de [[atoma bombo]]. Pro malboniĝinta sano, Churchill rezignis kiel ĉefministro en 1955, kvankam li restis kiel MP ĝis la ĝenerala balotado de 1964. Je sia morto en 1965, li ricevis [[Ŝtata funebro|ŝtatajn funebrojn]]. Amplekse konsiderata unu el la plej gravaj figuroj de la 20a jarcento, Churchill restas populara en Britio kaj en la tuta okcidenta mondo, kie li estas vidita kiel venka militepoka estro kiu ludis gravan rolon en la defendo de la liberala [[demokratio]] el la disvastigo de [[faŝismo]]. Laŭdita ankaŭ kiel sociala reformisto kaj verkisto, inter siaj multaj prenioj estis la [[Nobel-premio pri literaturo]]. Aliflanke, liaj imperiismaj ideoj — kun lia aprobo de la malrespekto kontraŭ la [[homaj rajtoj]] en la subpremo de [[Kontraŭimperiismo|kontraŭimperiismaj]] movadoj kiuj celis sendependeco el la [[Brita Imperio]] — generis konsiderindan polemikaron.<ref name="Churchill_hero_villain">{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.theweek.co.uk/people/62209/winston-churchill-greatest-british-hero-or-a-warmongering-villain|titolo=Winston Churchill: greatest British hero or a warmongering villain?|dato=23a de Januaro 2015|eldoninto=The Week}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://winstonchurchill.hillsdale.edu/did-churchill-cause-the-bengal-famine/|titolo=Did Churchill Cause the Bengal Famine?|alirdato=15a de Aprilo 2018|dato=8a de Aprilo 2015|verko=The Churchill Project}}</ref><ref>{{cite news | url= https://www.theguardian.com/commentisfree/2018/mar/21/russia-propaganda-skripal-britain-churchill | title= If you talk about Russian propaganda, remember: Britain has myths too | work=The Guardian | date=21a de Marto 2018 | accessdate=15a de Aprilo 2018 | location=London | first=Afua | last=Hirsch}}</ref><ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.independent.co.uk/voices/winston-churchill-gary-oldman-darkest-hour-prime-minister-conservative-empire-india-colonies-second-a8174201.html|titolo=Feel free to enjoy Gary Oldman's portrayal of Churchill but don't forget his problematic past|alirdato=15a de Aprilo 2018|familia nomo=Raw|persona nomo=Louise|dato=23a de Januaro 2018|verkaĵo=The Independent}}</ref> == Politika ekkariero == === Komencaj jaroj en la Parlamento: 1900–1905 === [[Dosiero:Churchillelectionposteroldham.jpg|eta|maldekstre|Propaganda afiŝo de Churchill por la ĝenerala balotado de 1900 en Oldham, kiam li estis elektita por la unua fojo.]] Alveninta en [[Southampton]] en Julio 1900,<ref>Gilbert 1991, p. 133; Jenkins 2001, p. 65.</ref> Churchill luprenis loĝejon en la Londona [[Mayfair]], kaj uzis ĝin kiel sia bazo por la venontaj ses jaroj,<ref>Gilbert 1991, p. 135; Jenkins 2001, p. 110.</ref> dunginte personan sekretarion.{{sfn|Gilbert|1991|p=141}} Li prezentis sin denove kiel konservativa kandidato por [[Oldham]] por la ĝenerala balotado de 1900, kaj atingis mallarĝan venkon.<ref>Gilbert 1991, pp. 133, 135; Jenkins 2001, p. 65; Haffner 2003, p. 27.</ref> Estante 25-jaraĝa, li estis jam MP (parlamentano).{{sfn|Gilbert|1991|p=136}} MP tiam ne ricevis salajron kaj, por ŝpari monon, Churchill entreprenis prelegan turneon pri siaj sudafrikaj spertoj; post turnei Brition fine de Oktobro kaj Novembre li pluis en Usono, kie lia unua prelego estis prezentita de la verkisto [[Mark Twain]].<ref>Gilbert 1991, pp. 136–37; Jenkins 2001, pp. 68–70.</ref> En Usono, li renkontiĝis kun la Prezidento [[William McKinley]] kaj la Vicprezidento [[Theodore Roosevelt]];{{sfn|Gilbert|1991|p=137}} tiu lasta invitis Churchill vespermanĝi, sed li ne ŝatis lin.{{sfn|Jenkins|2001|p=69}} Churchill poste trairis al Kanado por plue prelegi,<ref>Gilbert 1991, p. 138; Jenkins 2001, p. 70.</ref> kaj en printempo 1901 li prelegis en [[Parizo]], [[Madrido]], kaj [[Ĝibraltaro]].{{sfn|Gilbert|1991|p=141}} En Oktobro 1900, li publikigis ''Ian Hamilton's March'', libro pri siaj sudafrikaj spertoj.{{sfn|Gilbert|1991|p=136}} En Februaro 1901, Churchill ekhavis sian sidlokon en la [[Ĉambro de komunuloj]], kie lia inaŭgura diskurso atingis ampleksan gazetaran atenton.<ref>Gilbert 1991, p. 139; Jenkins 2001, pp. 71–73.</ref> Li asociiĝis kun grupo de konservativuloj konata kiel Hugh-liganoj,<ref>Rhodes James 1970, p. 16; Jenkins 2001, pp. 76–77.</ref> kvankam li estis kritika kontraŭ la konservativa registaro pri variaj aferoj. Li kondamnis la Britan ekzekuton de Bura militkomandanto,{{sfn|Gilbert|1991|p=145}} kaj kritikis la nivelojn de publika elspezo;{{sfn|Gilbert|1991|p=147}} responde, Ĉefministro [[Arthur Balfour]] petis lin aliĝi al parlamenta komisia kommitato pri la afero.{{sfn|Gilbert|1991|p=148}} Li opoziciis kontraŭ pliigon de armea financado, sugestante, ke aldona militelspezo iru al la ŝiparmeo.<ref>Gilbert 1991, pp. 141–44; Jenkins 2001, pp. 74–75.</ref> Tio ĝenis la konservativan anaron, sed akiris subtenon el liberaluloj.{{sfn|Gilbert|1991|p=144}} Li pli kaj pli amikiĝis kun veteranaj liberaluloj, kaj partikulare kun la Liberalaj Imperiistoj kiel [[H. H. Asquith]].{{sfn|Gilbert|1991|p=144}} Tiukadre, li poste verkis, li "drivis senĉese al la maldekstro" de la brita parlamenta politiko.{{sfn|Gilbert|1991|p=145}} Li private konsideris "la laŭgradan kreadon pere de evolua procezo de Demokrata aŭ Progresema alo ene de la Konservativa Partio",{{sfn|Gilbert|1991|p=150}} aŭ alternative de "Centra Partio" por unuigi la konservativulojn kun la liberaluloj.{{sfn|Gilbert|1991|pp=151–52}} [[Dosiero:Winston Churchill as a young man, by Edwin Arthur Ward (1859 - 1933).jpg|eta|dekstre|Pentraĵo de la juna Churchill fare de Edwin Arthur Ward.]] En la Ĉambro de Komunuloj, Churchill pli kaj pli voĉdonis kun la liberala opozicio kontraŭ la registaro.{{sfn|Gilbert|1991|p=162}} En Februaro 1903, li estis inter 18 konservativaj parlamentanoj kiuj voĉdonis kontraŭ la registara pliigo en milita elspezo.{{sfn|Gilbert|1991|p=153}} Li apogis la liberalan [[Mocio de demisio|voĉon de demisio]] kontraŭ la uzado de ĉinaj devigitaj laboristoj en Sudafriko, kaj favore al liberala projekto por restaŭri la leĝajn rajtojn al la sindikatoj.{{sfn|Gilbert|1991|p=162}} Lia parlamenta diskurso de Aprilo 1904 defendanta la rajtojn de la sindikatoj estis priskribita de la pro-konservativa ''[[Daily Mail]]'' kiel "Radikalismo de la plej ruĝa tipo".{{sfn|Gilbert|1991|p=163}} En Majo 1903, la parlamentano de la [[Liberala Uniisma Partio]] nome [[Joseph Chamberlain]], tiam Ministro pri Kolonioj en konservativa registaro, alvokis por la enkonduko de tarifoj por varoj importitaj al la Brita Imperio el ekstere; Churchill iĝis estro de konservativa voĉdonantaro kontraŭ [[ekonomia protektismo]].{{sfn|Gilbert|1991|p=154}} Priskribante sin kiel "seriozas admiranto" de "la principoj de la Libera Komerco",{{sfn|Gilbert|1991|p=152}} en Julio li estis fonda membro de la kontraŭ-protektisma ''Free Food League''.{{sfn|Gilbert|1991|pp=155–56}} En Oktobro, la registaro de Balfour kunsidis kun Chamberlain kaj anoncis protektisman leĝaron.{{sfn|Gilbert|1991|p=157}} La malferma kritiko fare de Churchill kontraŭ la regado kaj la imperia protektismo de Balfour, kongrue kun letero de subteno kiun li sendis al liberala kandidato en [[Ludlow]], kolerigis multajn konservativulojn.{{sfn|Gilbert|1991|p=159}} Decembre 1903, la Oldham Conservative Association informis lin, ke ĝi ne subtenos lian kandidatecon en la venonta ĝenerala balotado.<ref>Gilbert 1991, p. 160; Jenkins 2001, p. 84.</ref> En Marto 1904, Balfour kaj la konservativa parlamentanaro foriris el la Ĉambro de Komunuloj dum unu el liaj diskursoj; li priskribis ilian reagon kiel "tre malagrabla kaj gapiga montro".<ref>Gilbert 1991, pp. 162–63; Jenkins 2001, p. 86.</ref> En Majo li esprimis opozicion al la Leĝo Aliens de 1905 proponita de la registaro, kiu estis desegnita por bremsi la judan migradon en Brition.{{sfn|Gilbert|1991|p=165}} Li asertis, ke tiu leĝoprojekto estus "alvokante la insulan antaŭjuĝon kontraŭ eksterlandanoj, la rasan antaŭjuĝon kontraŭ judoj, kaj la laboristan antaŭjuĝon kontraŭ konkurenco" kaj esprimis sin favore de "la malnova tolerema kaj malavara praktiko de libera enirado kaj azilo al kiu tiu lando delonge aliĝis kaj el kio ĝi tiom multe akiris."{{sfn|Gilbert|1991|p=165}} La 31an de Majo 1904, li trapasis la parlamentan limon abandonante la konservativulojn por sidiĝi kiel membro de la Liberala Partio en la Ĉambro de Komunuloj.<ref>Gilbert 1991, p. 165; Jenkins 2001, p. 88.</ref> [[Dosiero:Winston Churchill 1874 - 1965 Q42037.jpg|eta|altdekstre=0.9|Churchill en 1904.]] === Subsekretario por Kolonioj: 1905–1908 === En Decembro, Balfour rezignis kiel ĉefministro kaj la reĝo [[Eduardo la 7-a]] invitis la liberalan estron [[Henry Campbell-Bannerman]] formi novan registaron.<ref>Gilbert 1991, pp. 173–74; Jenkins 2001, p. 103.</ref> Esperante atingi majoritaton en la Ĉambro de Komunuloj sufiĉa por labori, Campbell-Bannerman alvokis al ĝenerala balotado por Januaro 1906.{{sfn|Gilbert|1991|p=174}} La Liberaluloj atingis 377 sidlokojn dum la Konservativuloj nur 157.{{sfn|Gilbert|1991|p=176}} Ricevinte inviton el la Manĉesteraj Liberaluloj por stari en sia grupo,{{sfn|Gilbert|1991|pp=162–63}} Churchill kunkandidatis, kaj atingis sidlokon el Nordokcidenta Manĉestero kun majoritato de 1241.<ref>Gilbert 1991, p. 175; Jenkins 2001, p. 109.</ref> En Januaro publikiĝis la verkon de Churchill kiel biografio de sia patro, verko kiun li estis verkante dum kelkaj jaroj.<ref>Rhodes James 1970, p. 16; Gilbert 1991, p. 175.</ref> Li ricevis antaŭpago de 8000 pundoj pro la libro, la plej alta iam pagita pro politika biografio en Britio ĝis tiam;<ref>Gilbert 1991, p. 171; Jenkins 2001, p. 100.</ref> tiu publikigo estis ĝenerale bone ricevita.{{sfn|Jenkins|2001|pp=102–03}} Estis ankaŭ en tiu epoko kiam estis publikigita jam la unua biografio de Churchill mem, verkita de la liberalulo Alexander MacCallum Scott.{{sfn|Gilbert|1991|p=172}} En la nova registaro, Churchill iĝis Sub-Sekretario de Ŝtato por la ''Colonial Office'' (Ministerio pri Kolonioj), posteno kiun li estis postulinta.<ref>Rhodes James 1970, p. 23; Gilbert 1991, p. 174; Jenkins 2001, p. 104.</ref> Li laboris por la ''Secretary of State for the Colonies'' (Ministro pri Kolonioj), Victor Bruce, 9a Grafo de Elgin,{{sfn|Jenkins|2001|pp=104–05}} kaj nomumis Edward Marsh kiel lia sekretario; tiu restis sekretario de Churchill dum 25 jaroj.<ref>Gilbert 1991, p. 174; Jenkins 2001, p. 105.</ref> En tiu [[Ministro|ministra]] posteno, Churchill ricevis la taskon helpi skizi konstitucion por [[Transvalo]].<ref>Gilbert 1991, p. 176; Jenkins 2001, pp. 113–15, 120.</ref> En 1906, li helpis superrigardi la havigon de registaro por la [[Oranĝa Libera Ŝtato]].{{sfn|Gilbert|1991|p=182}} Dum tiu agado pri [[Sudafriko]], li klopodis certigi egalecon inter Britoj kaj [[Buroj]].{{sfn|Gilbert|1991|p=177}} Li ankaŭ anoncis laŭgradan fazigon de la uzado de ĉinaj deviglaboristoj en Sudafriko; li kaj la registaro decidis, ke subita malpermeso okazigus tro multan maltrankvilon en la kolonio kaj tio povus eĉ damaĝi la ekonomion.<ref>Gilbert 1991, p. 177; Jenkins 2001, pp. 111–13.</ref> Li esprimis siajn ideojn pri la rilatoj inter eŭropdevenaj setlantoj kaj la indiĝena sudafrika loĝantaro; post la [[Zuluoj]] lanĉis la Bambatan Ribelon en [[Kvazulu-Natalo|Natalo]], li plendis pro la "malplaĉa amasbuĉado de indiĝenoj" fare de eŭropanoj.{{sfn|Gilbert|1991|p=183}} En Aŭgusto 1906, Churchill feriis per jaĥto en [[Deauville]], Francio, pasigante multon de sia tempo ludante [[poloo]]n aŭ kartolude.<ref>Gilbert 1991, p. 180; Jenkins 2001, p. 121.</ref> El tie li sekvis al Parizo kaj poste el Svisio — kie ŝajne li grimpis al [[Eggishorn]] — kaj poste al Berlino kaj [[Silezio]], kie li estis gasto de la [[Vilhelmo la 2-a (Germana Regno)|Kajsero Vilhelmo la 2-a]].<ref>Gilbert 1991, p. 181; Jenkins 2001, p. 121.</ref> Li iris poste al [[Venecio]], kaj el tie li turneis Italion pere de aŭto kun sia amiko, Lionel Rothschild.{{sfn|Gilbert|1991|p=181}} En Majo 1907, li feriis hejme de alia amiko, Maurice de Forest, en [[Biarritz]].{{sfn|Gilbert|1991|p=185}} Aŭtune, li enŝipiĝis por turneo de Eŭropo kaj Afriko.{{sfn|Gilbert|1991|p=185}} Li veturis tra Francio kaj poste tra Italio, li veturis al [[Malto]] kaj poste al [[Kipro]], antaŭ veturi tra la [[Sueza Kanalo]] al [[Adeno]] kaj [[Berbera (urbo)|Berbera]].{{sfn|Gilbert|1991|pp=185–86}} Li navigis al [[Mombasa]], kaj veturis fervoje tra la [[Kenja Kolonio]] — haltante por [[ĉasado]] en Zimba (nuna [[Zambio]] — antaŭ pluiri tra la [[Uganda Protektorato]] kaj poste navigi laŭ la rivero [[Nilo]].{{sfn|Gilbert|1991|pp=186–88}} Li verkis pri siaj spertoj por la gazeto ''[[The Strand Magazine]]'' kaj poste publikigis ilin en libro kiel ''My African Journey'' (Mia afrika veturado).{{sfn|Gilbert|1991|p=188}} === Ministro pri Komerco: 1908–1910 === Kiam Asquith sukcedis Campbell-Bannerman en 1908, Churchill estis promociita al la kabineto kiel Ministro pri Komerco.<ref>Rhodes James 1970, p. 33; Gilbert 1991, p. 194; Jenkins 2001, p. 129.</ref> Estante nur 33-jaraĝa, li estis la plej juna kabinetano ekde 1866.{{sfn|Jenkins|2001|p=129}} La ĵus nomumitaj kabinetanoj estis laŭleĝe devigitaj klopodi re-elekton pere de post-balotado; en Aprilo, Churchill malvenkis en Norda Manĉestero antaŭ la konservativa kandidato pro 429 voĉdonoj.<ref>Gilbert 1991, pp. 194–95; Jenkins 2001, p. 130.</ref> La Liberaluloj tiam metis lin en 1908 en post-balotado en la Skota certa loko [[Dundee]], kie li venkis facile.<ref>Gilbert 1991, p. 195; Jenkins 2001, pp. 130–31.</ref> En sia kabineta rolo, Churchill laboris kun la liberala politikisto [[David Lloyd George]] por estri la socialajn reformojn.{{sfn|Jenkins|2001|p=143}} En unu diskurso Churchill asertis, ke kvankam la "avangardo" de la Brita popolo "ĝuas ĉiujn plezurojn de ĉiuj epokoj, niaj ariergardo luktas en kondiĉoj kiuj estas pli kruelaj ol barbareco".{{sfn|Gilbert|1991|p=203}} Por trakti kun tio, li promociis tion kion li nomis "reton de ŝtataj interveno kaj regularo" similaj al tiuj de Germanio.{{sfn|Gilbert|1991|pp=193–94}} Liaj diskursoj pri tiuj aferoj estis publikigitaj en la volumoj ''Liberalism and the Social Problem'' kaj ''The People's Rights''.<ref>Gilbert 1991, p. 209; Jenkins 2001, p. 167.</ref> [[Dosiero:St-Margaret's- Westminster.P1130954-PS.jpg|eta|maldekstra|Churchill geedziĝis en la preĝejo Sankta Margareta en Westminster.]] Unu el la unuaj taskoj kiujn li frontis estis peri en industria disputo inter ŝip-laboristoj kaj ties dungantoj en la [[Rivero Tyne]].{{sfn|Gilbert|1991|p=195}} Li poste establis Tribunalon de Perado por trakti kun estontaj industriaj disputoj,{{sfn|Gilbert|1991|p=199}} establante reputacion kiel peranto.{{sfn|Gilbert|1991|p=200}} Argumentante ke laboristoj devus ricevi malpliigon de siaj laborhoroj, Churchill promociis la Leĝoprojekton por Regulado de Karbominoj de 1908 (okhora projekto) — kiu laŭleĝe malpermesus ministojn labori pli ol [[okhora labortago]] — enkodukante sian duan agadon en la Ĉambro de Komunuloj.{{sfn|Gilbert|1991|p=196}} En 1908, li enkondukis la Leĝoprojekton pri Komerco de 1909 en la parlamento, kiu establus komercsistemon kiu klopodus kontraŭi espluatantajn dungistojn, establus la principon de [[minimuma salajro]], kaj la rajton de laboristoj havi manĝoripozon. La projekto estis aprobita per granda majoritato.<ref>Gilbert 1991, pp. 203–04; Jenkins 2001, p. 150.</ref> En Majo, li proponis la Leĝoprojekton por Laborŝanĝoj de 1909 kiu serĉus establi ĉirkaŭ 200 Laborŝanĝoj pere de kio la senlaboruloj povus esti helpitaj por trovi dungon.<ref>Gilbert 1991, p. 204; Jenkins 2001, pp. 150–51.</ref> Li ankaŭ helpis la ideon de sendunga sekureco, kiu estus parte financita de la ŝtato.<ref>Gilbert 1991, p. 201; Jenkins 2001, p. 151.</ref> Por akiri financon por tiuj socialaj reformoj, li kaj Lloyd George denoncis la etendon de la militŝipara produktado fare de [[Reginald McKenna]].{{sfn|Jenkins|2001|pp=154–57}}<ref name=toye>{{Citaĵo el libro|titolo=Lloyd George and Churchill: Rivals for Greatness|familia nomo=Toye|persona nomo=Richard|jaro=2007|ĉapitro=Supporters Rampant|loko=Londono|eldoninto=Macmillan|ISBN=978-1405048965|paĝoj=54–55}}</ref> Churchill malferme ridindigis tiujn kiuj pensis, ke la milito kontraŭ Germanio estis neevitebla<ref>Gilbert 1991, pp. 198–99; Jenkins 2001, pp. 154–55.</ref> — laŭ la biografiisto Roy Jenkins li estis trairante "pro-Germanian fazon"{{sfn|Jenkins|2001|p=155}} — kaj en aŭtuno 1909 li vizitis Germanion, pasigante tempon kun la Kaisero kaj observante manovrojn de la Germana Armeo.<ref>Gilbert 1991, pp. 207–08; Jenkins 2001, p. 151.</ref> En sia persona vivo, Churchill proponis geedzecon al [[Clementine Churchill|Clementine Hozier]];<ref>Gilbert 1991, p. 198; Jenkins 2001, p. 139.</ref> ili geedziĝis en Septembro en la [[Preĝejo de Sankta Margaret (Westminster)]].<ref>Gilbert 1991, p. 200; Jenkins 2001, p. 140.</ref> Ili [[Mielmonato|mielmonatis]] en [[Baveno]], [[Venecio]], kaj [[Moravio]],<ref>Gilbert 1991, p. 200; Jenkins 2001, p. 142.</ref> antaŭ setliĝi en Londona hejmo ĉe 33 Eccleston Square.<ref>Gilbert 1991, p. 204; Jenkins 2001, p. 203.</ref> La venontan Julion ili havis filinon, [[Diana Churchill|Diana]].<ref>Gilbert 1991, p. 205; Jenkins 2001, p. 203.</ref> Por aprobigi siajn socialajn reformojn kiel leĝo, la liberala registaro de Asquith prezentis ilin en la formo de Popola Buĝeto.{{sfn|Jenkins|2001|pp=157–59}} La konservativaj opoziciantoj de la reformo formis la Buĝetprotestan Ligon; subtenantoj establis la Buĝetan Ligon, el kiu Churchill iĝis prezidanto.{{sfn|Jenkins|2001|p=161}} La buĝeto estis aprobita en la Ĉambro de Komunuloj sed estis malaprobita de la konservativaj [[lordo]]j kiuj dominis en la [[Ĉambro de Lordoj]]; tio minacis la socialajn reformojn de Churchill.<ref>Gilbert 1991, pp. 205, 210; Jenkins 2001, p. 164.</ref> Churchill avertis, ke tia supra-klasa obstrukco kolerigus la laborklasajn Britojn kaj tio povus konduki al [[klasbatalo]].{{sfn|Gilbert|1991|p=206}} Por trakti kun la barilo, la registaro alvokis al ĝenerala balotado por Januaro 1910, kio rezultis en mallarĝa liberala venko; Churchill retenis sian sidlokon en Dundee.<ref>Gilbert 1991, p. 211; Jenkins 2001, p. 167.</ref> Post la balotado, li proponis la abolon de la Ĉambro de Lordoj per kabineta memorando, sugestante, ke ĝi estu anstataŭita ĉu de [[Unuĉambrismo|unuĉambra]] sistemo aŭ per nova, pli malgranda dua ĉambro kiu ne havu esencan avantaĝon por la konservativuloj.{{sfn|Jenkins|2001|pp=167–68}} Aprile, la Lordoj mildiĝis kaj la buĝeto estis aprobita.{{sfn|Gilbert|1991|pp=216–17}} === ''Home Secretary'': 1910–1911 === En Februaro 1910, Churchill estis promociita al posteno de ''Home Secretary'' ([[Brita Ministro de Enlandaj Aferoj]]), kio havigis aolo li kontrolon super la policaj kaj prizonaj servoj,<ref>Gilbert 1991, p. 211; Jenkins 2001, p. 169.</ref> kaj li plibonigis la prizonreforman programon.<ref>Gilbert 1991, p. 212; Jenkins 2001, p. 179.</ref> Li enkondukis distingon inter krimaj kaj [[politikaj prizonuloj]], kies prizonregularo estu mildigita.{{sfn|Gilbert|1991|p=212}} Li klopodis munti bibliotekojn por la prizonuloj,<ref name="ReferenceA">Gilbert 1991, p. 212; Jenkins 2001, p. 181.</ref> kaj enkondukis politikon kiu certigu, ke ĉiu prizono devus organizi ĉu prelegon ĉu koncerton por la distrado de prizonuloj kvar fojojn jare.{{sfn|Gilbert|1991|p=215}} Li malpliigis la longon de prizonizoligon por unuafojuloj al unu monato kaj al ripetuloj al tri monatoj,<ref name="ReferenceA"/> kaj parolis kontraŭ tio kion li konsideris kiel troa longaj kondamnoj atribuitaj al la fifarantoj de kelkaj krimoj.{{sfn|Gilbert|1991|p=212}} Li proponis la abolon de aŭtomata enprizonigo de tiuj kiuj malsukcesis pagi monpunojn,{{sfn|Gilbert|1991|p=213}} kaj metis halton al la enprizonigo de tiuj kiuj estas inter 16 kaj 21 escepte en okazoj kie ili faris plej seriozajn jurajn malobeojn.{{sfn|Gilbert|1991|pp=213–14}} El la 43 [[mortopuno]]j aprobitaj dum li estis Ministro de Enlandaj Aferoj, li pardonis 21 el ili.{{sfn|Jenkins|2001|p=183}} Unu el la ĉefaj enlandaj aferoj en Britio estis tiu de la [[Virina balotrajto en Britio|virina balotrajto]]. En tiu epoko, Churchill subtenis doni al virinoj balotrajton, kvankam iu leĝoprojekto sukcesus nur se ĝi havus majoritatan subtenon el la (maskla) voĉdonantaro.{{sfn|Gilbert|1991|pp=221–22}} Lia proponita solvo estis [[referendumo]] pri la afero, sed tio ne trovus apogon ĉe Asquith kaj tiel la afero de la virina balotrajto restos nesolvita ĝis 1918.{{sfn|Jenkins|2001|p=186}} Multaj sufragetoj miskomprenis Churchill kiel engaĝiĝinta opozicianto de la virina balotrajto,{{sfn|Gilbert|1991|p=221}} kaj celis liajn diskursojn por protesto.{{sfn|Jenkins|2001|p=186}} En Novembro 1910, la sufrageto Hugh Franklin atakis Churchill per vipo; Franklin estis arestita kaj enprizonigita dum ses semajnoj.{{sfn|Gilbert|1991|p=221}} Estis tiuj aktivaj sufragetoj kiuj estis la unuarangaj profitantoj de la milido fare de Churchill de la reguloj por tiuj kategoriigitaj kiel 'politikaj' malliberuloj.{{sfn|Gilbert|1991|p=212}} [[Dosiero:Siege of Sidney Street – Churchill.jpg|altdekstre=1.2|eta|maldekstra|Churchill fotita ĉe la Sieĝo de Sidney Street.]] En la somero de 1910, Churchill pasigis du monatojn sur la jaĥto de de Forest en la Mediteraneo.<ref>Gilbert 1991, p. 217; Jenkins 2001, p. 186.</ref> Ree en Britio, li ricevis taskon trakti kun la tumulto de Tonypandy, en kiu karbo-[[ministo]]j en la valo Rhondda perforte protestis kontraŭ siaj laborkondiĉoj.<ref>Gilbert 1991, p. 219; Jenkins 2001, p. 195.</ref> La policestro de Glamorgan postulis trupojn por helpi la policon haltigi la tumulton. Churchill, sciante ke la trupoj estis jam veturantaj, permesis al ili iri tiom for kiom ĝis [[Swindon]] kaj [[Cardiff]], sed blokis ilian deplojadon; li konsciis, ke la uzado de trupoj povus konduki al sangelverŝo. Anstataŭe li sendis 270 Londonajn policanojn — kiuj ne portis pafilojn — por helpi la kimrajn partnerojn.<ref>Gilbert 1991, p. 219; Jenkins 2001, p. 198.</ref> Ĉar la tumultoj pluis, li proponis al la protestantoj intervjuon kun la ĉefa industria peranto de la registaro, kion ili akceptis.{{sfn|Gilbert|1991|p=220}} Private, Churchill konsideris kaj la minposedantoj kaj la strikantajn ministojn kiel "tre malraciaj".{{sfn|Gilbert|1991|p=221}} ''[[The Times]]'' kaj aliaj amaskomunikiloj akuzis lin kiel tro milda ĉe la tumultantoj;{{sfn|Jenkins|2001|p=199}} male, multaj el la [[Brita Laborista Partio|Laborista Partio]], kiu estis ligita al la sindikatoj, konsideris lin tro perfortema.{{sfn|Rhodes James|1970|p=38}} Asquith kunvokis ĝeneralan balotadon por Decembro 1910, en kiu la Liberaloj estis re-elektitaj kaj Churchill denove certigis sian sidlokon el Dundee.<ref>Gilbert 1991, p. 222; Jenkins 2001, pp. 190–91, 193.</ref> En Januaro 1911, Churchill engaĝiĝis en la Sieĝo de Sidney Street; nome, tri Latvaj ŝtelistoj estis murdintaj kelkajn policoficirojn kaj kaŝintaj en hejom de la [[East End de Londono]], kaj estis ĉirkaŭitaj de la polico.<ref>Gilbert 1991, p. 222; Jenkins 2001, p. 194.</ref> Churchill aliĝis al la polico kvankam li ne rekte estris la operacon.<ref name="ReferenceB">Gilbert 1991, p. 224; Jenkins 2001, p. 195.</ref> Post la hejmo estis incendiita, li diris al la fajrestingistoj ne eniri en la domo pro la minaco ke la armitaj Latvoj povus ataki ilin. Post tio, du el la krimuloj estis trovitaj mortintaj.<ref name="ReferenceB"/> Kvankam li frontis kritikojn pro sia decido, li asertis, ke li "pensis, ke pli bone lasi la domon bruli ol uzi bonajn Britajn vivojn por savi tiujn sovaĝajn friponojn."{{sfn|Gilbert|1991|p=224}} En Marto 1911, li enkondukis denove la Leĝoprojekton pri Karbominoj de 1911 al la parlamento, kio — se metita en leĝo — enkondukus pli strikte sekurigajn normojn por la karbominoj.<ref>Gilbert 1991, p. 226; Jenkins 2001, pp. 177–78.</ref> Li ankaŭ formulis la Leĝoprojekton pri Vendejoj de 1911 por plibonigi la laborkondiĉojn de laboristoj de vendejoj; ĝi frontis opozicion el vendejposedantoj kaj estis aprobita kiel leĝo nur laŭ multe pli milda formo.<ref name="ReferenceC">Gilbert 1991, p. 226; Jenkins 2001, p. 178.</ref> Por meti premon en tiun temon, li iĝis prezidanto de la societo ''Early Closing Association'' kaj restis en tiu posteno ĝis komenco de la 1940-aj jaroj.{{sfn|Jenkins|2001|p=178}} En Aprilo, Lloyd George enkondukis la unuan leĝaron pri sekureco por sansistemo kaj sendungeco, nome la ''National Insurance Act 1911''; Churchill ludis gravan rolon por skizi ĝin.<ref name="ReferenceC"/> En Majo, lia edzino naskis sian duan filon, nome [[Randolph Churchill (filo)|Randolph]], nomita laŭ la patro de Churchill.<ref>Gilbert 1991, p. 227; Jenkins 2001, p. 203.</ref> En 1911, li ricevis taskon trakti la civilajn konfliktojn, sendante trupojn al Liverpool por ĉesigi la transportan strikon de 1911 kaj ĉefe kontraŭ la fervoja striko.<ref>Gilbert 1991, pp. 230–33; Jenkins 2001, pp. 200–01.</ref> Kiam okazis la [[Agadir-krizo]], kiu minacis per eksplodo de milito inter Germanio kaj Francio, Churchill sugestis, ke okaze de negocada malsukceso, Britio formu aliancon kun Francio kaj Rusio kaj protektu la sendependon de Belgio, Nederlando, kaj Danio antaŭ ebla Germania ekspansiismo.{{sfn|Gilbert|1991|p=235}} La Agadir-krizo havis decidigan efikon sur Churchill kaj liaj vidpunktoj pri la neceso de armeŝipara etendo.{{sfn|Jenkins|2001|p=202}} === Unua Lordo de la Admiralaro: 1911–1915 === [[Dosiero:Admiralty House - Music Room.jpeg|eta|Kiel Unua Lordo de la Admiralaro, la londona sidejo de Churchill iĝis ankaŭ Admiralarejo (en la foto muzikejo).]] En Oktobro 1911, Asquith nomumis Churchill kiel Unua Lordo de la Admiralaro.<ref>Gilbert 1991, p. 239; Jenkins 2001, p. 205.</ref> Li setlis en sia oficiala Londona sidejo de Admiralarejo,<ref>Gilbert 1991, p. 249; Jenkins 2001, p. 207.</ref> kaj establis sian novan oficejon en la admirala [[jaĥto]], nome ''Enchantress''.<ref>Gilbert 1991, p. 240; Jenkins 2001, p. 207.</ref> Dum la venontaj du jaroj kaj duono li dediĉis sin al la armeŝipara preparado, vizitante ŝiparajn staciojn kaj [[doko]]jn, cele al plibonigo de la ŝiparmea moralo, kaj splorante la disvolvigon de la Germana Ŝiparmeo.{{sfn|Gilbert|1991|p=23}}Post la Germana registaro aprobis la Germanŝiparajn Leĝojn por pliigi sian militŝiparajn produktadon, Churchill promesis ke Britio faros same kaj por ĉiu nova [[batalŝipo]] konstruita de Germanio, Britio konstruos du.{{sfn|Gilbert|1991|p=243}} En la kredo, ke Germanio estis estrita de [[oligarkio]] de "la terposedanta praularo", li esprimis sian esperon ke milito kontraŭ tiu lando estos evitata se la germanaj "demokratiaj fortoj" povos replenumi sian kontrolon super sia registaro.{{sfn|Gilbert|1991|pp=241–42}} Por malkuraĝigi konflikton, li invitis Germanion engaĝiĝi en reciproka malaltigo de la ŝiparkonstruaj projektoj de ambaŭ landoj, sed lia propono estis malakceptita.{{sfn|Gilbert|1991|pp=243–45}} Kiel parto de siaj ŝiparaj reformoj, li premis por pli altaj pagoj kaj pli grandaj distrinstalaĵoj por la ŝiparmea stabanaro,{{sfn|Gilbert|1991|p=247}} pliigo en la konstruo de [[submarŝipo]]j,{{sfn|Gilbert|1991|p=242}} kaj plinovigita fokuso al la Ŝiparmea Aerservo, kuraĝigante ilin por eksperimento pri kiel [[aviadilo]]j povus esti uzataj por atakaj militceloj.{{sfn|Gilbert|1991|p=240}} Li stampis la terminon "seaplane" ([[hidroplano]]) kaj ordonis konstruon de 100 por la Ŝiparmeo.{{sfn|Gilbert|1991|p=251}} En 1913 Li ekhavis flugolecionojn ĉe la aerbazo de la [[RAF]] en Eastchurch, kvankam amikoj instigis lin haltigi tion pro la danĝeroj.{{sfn|Gilbert|1991|pp=248, 253}} Kelkaj Liberaluloj opoziciis al liaj niveloj de ŝiparmea elspezado; en Decembro 1913 li minacis rezigni se lia propono por kvar novaj batalŝipoj en 1914–15 estus malakceptita.{{sfn|Gilbert|1991|pp=253–54}} En Junio 1914, li konvinkis la Ĉambron de Komunuloj rajtigi la aĉeton fare de la registaro de 51 procento en la profitoj de [[nafto]] produktita de la [[Anglo-Persian Oil Company]], por sekurigi kontinuan naftoliveradon al la Reĝa Ŝiparmeo.{{sfn|Gilbert|1991|pp=260–61}} Kiel subtenanto de [[eŭgeniko]], li partoprenis en la skizado de la Leĝo pri Mensa Handikapo de 1913; tamen, tiu Leĝoprojekto, en la formo finfine aprobita, malakceptis sian preferatan metodon de [[steriligo]] de mensmalkapabluloj favore al ilia enmeto en institucioj.<ref>{{Cite web|first=Martin |last=Gilbert |title=Churchill and Eugenics |url=http://www.winstonchurchill.org/support/the-churchill-centre/publications/finest-hour-online/594-churchill-and-eugenics |date=31a de Majo 2009 |accessdate=8a de Januaro 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131215071541/http://www.winstonchurchill.org/support/the-churchill-centre/publications/finest-hour-online/594-churchill-and-eugenics |archivedate=15a de Decembro 2013}}<!-- ISSN/ISBN needed --></ref> Plej grava politika afero en tiu periodo estis la polemika temo kiel la Brita registaro reagu al la Irlanda Memrega Movado.<ref>Gilbert 1991, p. 256; Jenkins 2001, p. 233.</ref> En 1912, la registaro de Asquith proponis la Leĝoprojekton por Regado de Irlando de 1914, kiu se aprobita kiel leĝo garantius [[hejmregado]]n al Irlando. Churchill subtenis la Leĝoprojekton kaj instigis la Ulsterajn Uniistojn — ĉefe Protestanta komunumo kiu deziris kontinuan politikan unuecon kun Britio — akcepti ĝin.<ref>Rhodes James 1970, pp. 44–45; Gilbert 1991, pp. 249–50; Jenkins 2001, pp. 233–34.</ref> Li kontraŭis la dispartigon de la insulo [[Irlando]], kaj en 1913 li sugestis, ke Ulstero havu iom da aŭtonomeco el sendependa Irlanda registaro.{{sfn|Gilbert|1991|p=250}} Multaj Ulsteraj Uniistoj malakceptis ajnan eblon kiu lasu ilin sub jurisdikcio de Dublin-a registaro kaj la Ulsteraj Volontuloj minacis ribelon kiu establu sendependan Protestantan ŝtaton en [[Ulstero]].{{sfn|Gilbert|1991|pp=254–55}} Churchill estis la ministro kiu ricevis la taskon montri ultimaton al tiuj kiuj minacas perforton, kaj tion li faris dum diskurso en [[Bradford]] en Marto 1914.{{sfn|Gilbert|1991|p=255}} Laŭ kabineta decido, li helpis la ŝiparmean ĉeeston en Irlando por trakti kun ajna Uniisma ribelo; konservativuloj akuzis lin klopodi iniciati "Ulsteran Pogromon".<ref>Rhodes James 1970, pp. 47–49; Gilbert 1991, pp. 256–57.</ref> Cele al plia kompromiso trankviligi la Ulsterajn Volontulojn, Churchill sugestis, ke Irlando restu parto de [[federalismo|federacia]] Unuiĝinta Reĝlando; tio siavice kolerigis kaj Liberalulojn kaj Irlandajn naciistojn.{{sfn|Gilbert|1991|pp=257–58}} == Churchill dum la Unua Mondmilito == Tuj post la [[Atenco de Sarajevo]] en Junio 1914 eksplodis parolado pri milito en la tuta Eŭropo.{{sfn|Gilbert|1991|p=261}} Churchill ekpretigis la ŝiparmeon por konflikto,{{sfn|Gilbert|1991|pp=266–67}} konvinkita, ke se Germanio atakas Francion tiam Britio neevitebla devus aliĝi al la milito.{{sfn|Gilbert|1991|p=269}} Kvankam estis forta opozicio ene de la Liberala Partio al la engaĝiĝo en la konflikto,{{sfn|Gilbert|1991|p=269}} la Britia Kabineto interkonsentis ke Germana invado de Belgio estus kaŭzo de milito. Kiam tio okazis, Britio efektive deklaris militon.{{sfn|Gilbert|1991|pp=273–75}} Churchill ricevis la taskon organizi la ŝiparmeajn militklopodojn de la lando.{{sfn|Gilbert|1991|p=277}} En du semajnoj, la ŝiparmeo transportis 120,000 Britajn trupojn trans la [[Manika Markolo]] al Francio.{{sfn|Gilbert|1991|p=277}} En Aŭgusto, li superrigardis ŝiparmean blokadon de la Germanaj Nordmaraj havenoj por eviti, ke ili transportu manĝaĵojn mare;{{sfn|Gilbert|1991|p=278}} li ankaŭ sendis submarŝipojn al la [[Balta Maro]] por helpi la Rusian Ŝiparmeon kontraŭ la Germanaj batalŝipoj.{{sfn|Gilbert|1991|p=278}} Ankaŭ en Aŭgusto, li sendis Marbrigadon al [[Ostendo]] por devigi la Germanojn relokigi parton de siaj trupoj for el la ĉefa suda atakejo.{{sfn|Gilbert|1991|p=279}} [[Dosiero:Churchill in Adrian helmet.jpg|eta|Portreto de [[John Lavery|Lavery]] de Churchill vestanta ekzempleron de [[Adriana kasko]] prezentita de la Generalo [[Emile Fayolle|Fayolle]].]] En Septembro, Churchill ekhavis plenan respondecon pri la aerdefendo de Britio,{{sfn|Gilbert|1991|p=279}} kaj faris kelkajn vizitojn al Francio por trakontroli la militklopodojn.{{sfn|Gilbert|1991|pp=280–82}} En Britio, li diskursis turnee por rekrutado en Londono kaj Liverpool,{{sfn|Gilbert|1991|pp=280–81}} kaj lia edzino naskis sian trian filon, [[Sarah Churchill (aktorino)|Sarah]].{{sfn|Gilbert|1991|p=285}} en Oktobro li vizitis [[Antverpeno]]n por observi [[Sieĝo de Antverpeno (1914)|Belgajn defendejojn kontraŭ la sieĝantaj Germanoj]]; li promesis al la Belgia Ĉefministro [[Charles de Broqueville]], ke Britio havos plifortigojn por la urbo.{{sfn|Gilbert|1991|pp=282–85}} La germana atako pluis, kaj tuj post Churchill lasis la urbon. Li interkonsentis por brita retiriĝo, kio permesis ke la Germanoj kaptis Antverpenon; multaj el la gazetaro kritikis Churchill pro tio.{{sfn|Gilbert|1991|p=286}} Churchill argumentis, ke lia agado plilongigis la reziston dum unu semajno (Belgio estis proponinta kapitulacigi Antverpenon la 3an de Oktobro) kaj tio estis permesinta al Aliancanoj sekurigi Kalezon kaj Dunkerkon.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Churchill: A Study in Failure: 1900–1938|familia nomo=James|persona nomo=Robert Rhodes|jaro=1973|eldoninto=Pelican|ISBN=978-0140059748|paĝo=80}}</ref> En Novembro, Asquith kunvokis Militkonsilantaron, konsistantan el li mem, Lloyd George, [[Edward Grey]], Kitchener, kaj Churchill.{{sfn|Gilbert|1991|p=289}} Churchill proponis planon kapti la insulon [[Borkum]] kaj uzi ĝin kiel bazon el kiu ataki la nordan marbordon de Germanio, en la kredo, ke tiu strategio mallongigu la militon.{{sfn|Gilbert|1991|p=290}} Churchill ankaŭ kuraĝigis la disvolvigon de la [[tanko]], kiun li konsideris kiel utilega por trakti la problemojn de la tranĉea militmnaiero, kaj financis ties kreadon per admiralaraj fondusoj.{{sfn|Gilbert|1991|pp=293, 298–99}} Por mildigi la Turkan premon al la Rusoj en Kaǔkazo, Churchill estis parto de plano por dismovi la Turkan Armeon atakante en [[Dardanelo]], kun la espero ke se ĝi sukcesos la Britoj povus kapti [[Konstantinopolo]]n.{{sfn|Gilbert|1991|pp=291–92}} En Marto, ŝiparo de 13 batalŝipoj atakis en Dardanelo, sed frontis gravajn problemojn pro la merĝitaj bombominoj; en Aprilo, la 29a Divizio komencis sian [[Batalo de Kalipoli|atakon en Kalipoli]].{{sfn|Gilbert|1991|pp=304, 310}} Multaj parlamentanoj, partikulare konservativuloj, kulpis Churchill pro la malsukceso de tiuj kampanjoj.{{sfn|Gilbert|1991|p=309}} Pro la kreskanta konservativa premo, en Majo, Asquith interkonsentis formi ĉiu-partian koalician ministraron; la nura kondiĉo de konservativuloj por eniri estis ke Churchill estu elpostenigita el sia posteno en la Admiralaro.{{sfn|Gilbert|1991|pp=316–16}}<ref>Jenkins, pp. 282–88</ref> Churchill plendis sian kazon kun kaj Asquith kaj la konservativestro [[Bonar Law]], sed finfine li akceptis sian elpostenigon de Ministro de la Trezoro.{{sfn|Gilbert|1991|pp=319–20}} === En la Okcidenta Fronto: 1915–1916 === [[Dosiero:WinstonChurchill1916Army.gif|eta|Winston Churchill komande de la 6a Bataliono, nome la Reĝaj Skotaj Fuzilieroj, 1916. Archibald Sinclair sidas maldekstre.]] Dum kelkaj monatoj Churchill servis kiel Ministro de la Trezoro aŭ pli ĝuste kiel Kanzeliero de la Duklando Lankastero. Tamen, la 15an de Novembro 1915 li rezignis el tiu posteno (do el la registaro), konstatante, ke li ne havos lokon en la pli malgranda Militkonsilantaro formita de Asquith kiel reago al la kabineta postulo, kaj sentante, ke liaj energioj ne estis bone uzataj.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Churchill|familia nomo=Jenkins|persona nomo=Roy|jaro=2001|ĉapitro=Finished at Forty?|loko=Londono|eldoninto=Macmillan|ISBN=0333782909|paĝoj=284–288}}</ref> Kvankam ankoraŭ parlamentano, Churchill revenis al la [[Brita Armeo]], intence akiri nomumon kiel brigadestro, sed por komando de bataliono. Post iome da tempo atingante front-linian esperton kiel Majoro kun la 2a Bataliono, nome de Grenadistoj, li estis nomumita portempa Leŭtenant-Kolonelo, komandanta de la 6a Bataliono, nome Reĝaj Skotaj Fuzilieroj (parto de la 9a (Skota) Divizio), la 1a de Januaro 1916.<ref>[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/29520/supplement/3260 "No. 29520".] [[The London Gazette]] (Suplemento). 24a de Marto 1916. p. 3260. Alirita la 27an de Septembro 2018.</ref><ref name="army.mod.uk">{{Cite web|url=http://www.army.mod.uk/infantry/regiments/4598.aspx|title=20th and early 21st Century|publisher=Army.mod.uk|accessdate=3a de Aprilo 2011|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110401025251/http://www.army.mod.uk/infantry/regiments/4598.aspx|archivedate=1a de Aprilo 2011|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2018-09-27|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110401025251/http://www.army.mod.uk/infantry/regiments/4598.aspx|arkivdato=2011-04-01}}</ref> La korespondado kun sia edzino montras, ke lia intenco partopreni en la aktiva militservo celis rehabilitigon de lia reputacio, sed tio estis malhelpita per la serioza risko esti mortigita. Dum lia regotempo, lia bataliono estis setlita ĉe Ploegsteert, sed ĝi ne partoprenis en batalo. Kvankam li forte malaprobis la amasmortigon kiu estis uzata en multaj el la agadoj de la [[Okcidenta Fronto (Unua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]], li eksponis sian vivon en danĝero farante enirojn al la frontlinio kaj persone faris 36 ŝtelirojn al [[nenies tero]].<ref name="army.mod.uk"/><ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Churchill|familia nomo=Jenkins|persona nomo=Roy|jaro=2001|ĉapitro=An Improbable Colonel and a Misjudged Re-entry|loko=Londono|eldoninto=Macmillan|ISBN=0333782909|paĝoj=301–302}}</ref> === Reveno al la Parlamento === En Marto 1916, Churchill revenis al Britio post li estis senripoze en Francio kaj deziris paroli denove en la Ĉambro de Komunuloj.<ref>Jenkins, p. 309</ref> Estonta ĉefministro [[David Lloyd George]] akre komentis: "Iam oni malkovros ke la mensostato montrita en (via) letero estas la tialo kial vi ne atingos fidon eĉ kie vi komandas admiron. En ĉiu ties linio, naciaj interesoj estas komplete superitaj de viaj personaj aferoj."<ref name="myers">{{cite news|url=http://www.independent.ie/opinion/columnists/kevin-myers/the-greatest-20th-century-beneficiary-of-popular-mythology-has-been-the-cad-churchill-1876680.html|title=The greatest 20th century beneficiary of popular mythology has been the cad Churchill|first=Kevin|last=Myers|author-link=Kevin Myers|work=[[The Irish Independent]]|date=3a de Septembro 2009|accessdate=11a de Julio 2014}}</ref> [[Dosiero:War Industry in Britain during the First World War Q84077.jpg|eta|maldekstra|Churchill renkontiĝas kun laboristinoj de konstrulaboroj ĉe Georgetown apud [[Glasgovo]], Oktobro 1918.]] En Julio 1917, Churchill estis nomumita Ministro de Municioj, kaj en Januaro 1919, Ministro de Milito kaj Ministro de la Aerarmeo. Li estis la ĉefa arkitekto de la dekjara regulo (''Ten Year Rule''), principo kiu permesis al la Trezoro regi kaj kontroli strategiajn, eksteraferajn kaj financajn politikojn sub la kompreno ke "ne estu granda eŭropa milito dum la venontaj kvin aŭ dek jaroj".<ref>Ferris, John. "Treasury Control, the Ten Year Rule and British Service Policies, 1919–1924". ''The Historical Journal'', Vol. 30, No. 4. (Decembro 1987), pp. 859–83<!-- ISSN needed, if any --></ref> (Poste kiel [[Ministro de Financoj]] en 1928, Churchill konvinkos la Kabineton fari la dekjaran regulon mem-pluiga.)<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Churchill|familia nomo=Jenkins|persona nomo=Roy|jaro=2001|ĉapitro=A Relentless Writer|loko=Londono|eldoninto=Macmillan|ISBN=0333782909|paĝo=418}}</ref> Ĉefa priokupo de lia posteno en la Militministerio estis la Alianca interveno en la [[Rusa Enlanda Milito]]. Churchill estis akra defendanto de la eksterlanda interveno, deklarante, ke [[Bolŝevismo]] estu "strangolita en sia lulilo".<ref name="centre-282">{{Cite web|url=http://www.winstonchurchill.org/i4a/pages/index.cfm?pageid=282|archiveurl=https://web.archive.org/web/20031216033237/http://www.winstonchurchill.org/i4a/pages/index.cfm?pageid=282|archivedate=16a de Decembro 2003|title=Cover Story: Churchill's Greatness|accessdate=26a de Februaro 2007|first=Jeffrey|last=Wallin|first2=Juan|last2=Williams|date=4a de Septembro 2001|publisher=Churchill Centre|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2018-09-27|arkivurl=https://web.archive.org/web/20031216033237/http://www.winstonchurchill.org/i4a/pages/index.cfm?pageid=282|arkivdato=2003-12-16}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061004110408/http://www.winstonchurchill.org/i4a/pages/index.cfm?pageid=282 |date=2006-10-04 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.winstonchurchill.org/i4a/pages/index.cfm?pageid=282 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2018-09-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20031216033237/http://www.winstonchurchill.org/i4a/pages/index.cfm?pageid=282 |arkivdato=2003-12-16 }}</ref> Li ludis gravan rolon en la funkciado de para-militistaj fortoj ([[Black and Tans]] kaj ''Auxiliary Division'' (helpodivizio)) intervenantaj en la [[Irlanda Milito de Sendependo]].<ref name="Jordan1995">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=OfmFAAAAIAAJ|titolo=Churchill, a founder of modern Ireland|alirdato=21a de Septembro 2011|familia nomo=Jordan|persona nomo=Anthony J.|dato=Aprilo 1995|eldoninto=Westport Books|ISBN=978-0952444701|paĝoj=70–75}}</ref> Li iĝis Ministro de Kolonioj en 1921 kaj estis subskribinto de la [[Angl-Irlanda Traktato]] de 1921, kiu establis la starigon de la [[Irlanda Libera Ŝtato]]. Churchill estis okupita en la longdaŭra negocado por la traktato kaj, por protekti la Britajn marinteresojn, li inĝenieris parton de la interkonsento por la Irlanda Libera Ŝtato por inkludi tri Traktathavenojn — nome Queenstown ([[Cobh]]), [[Berehaven]] kaj [[Lough Swilly]] — kiuj povus esti uzataj kiel Atlantikaj bazoj fare de la [[Reĝa Ŝiparmeo]].<ref>Jenkins, pp. 361–65</ref> En 1938, tamen sub la terminoj de la [[Angl-Irlanda Komerca Interkonsento]], tiuj bazoj estis redonitaj al Irlando. En 1919, Churchill aprobis la uzadon de la [[larmiga gaso]] kontraŭ [[Kurdoj]] en [[Irako]].<ref name="Douglas">Douglas, R.M., 'Did Britain Use Chemical Weapons in Mandatory Iraq?', ''The Journal of Modern History'', Vol. 81, No. 4 (Decembro 2009), pp. 859–87</ref> Kvankam la Britoj konsideris la uzadon de nemortiga venena gaso por subpremi la Kurdajn ribelojn, ĝi ne estis uzata, ĉar la konvencia bombado estis konsiderata pli efika.<ref name="Douglas"/> == Churchill dum la Dua Mondmilito == Post la komenco de la Dua Mondmilito ({{dato|3|septembro|1939}} Churchill estis nomumita Unua Lordo de la Admiralaro, same kiel jam en la unua mondmilito; per tio li estis membro de la milita registaro. Li akre kritikis la paceman politikon de [[Neville Chamberlain]]<ref>{{Citaĵo de libro | aŭtoro=Picknett, Lynn, Prince, Clive, Prior, Stephen k Brydon, Robert | jaro=2002 | titolo=War of the Windsors: A Century of Unconstitutional Monarchy |paĝoj=p. 149–150 | eldoninto=Mainstream Publishing | isbn=1-84018-631-3 }}</ref>. ''[[Ĉi tio estis ilia plej bona horo]]'' (angle: ''This was their finest hour'') estas la nomo kaj la fino de la parolado, kiun faris Winston Churchill antaŭ la Ĉambro de Komunuloj la 18an de junio, 1940, monaton post kiam li ekregis kiel ĉefministro de nacia unueca registaro, kiu inkluzivis ĉiujn membrojn en la parlamento. La {{daton|10|aŭgusto|1940}} Chamberlain rezignis kaj, kontraŭ la politikaj kutimoj, faris rekomendon al la [[Georgo la 6-a (Britio)|reĝo]]: Lia posteulo estu homo subtenata de ĉiuj tri grandaj partioj. La reĝo nomumis Churchill, kiu oficiale dankis al Chamberlain pro lia subteno<ref>{{citaĵo de libro | aŭtoro= Self, Robert | jaro=2006 | titolo=Neville Chamberlain: A Biography | eldoninto=Ashgate |isbn=978-0-7546-5615-9 | paĝoj=p. 431}}</ref>. Tuj post lia enposteniĝo kiel ĉefministro, li donis unuan prioritaton al la produktado de [[militaviadilo]]j. Kiam dum aŭgusto 1940 la aviadila batalo pri Britio atingis sian pinton, tiu prioritato kaŭzis, ke la hitlera Germanio unuafoje malvenkis batalon de la Dua Mondmilito. Ankaŭ la ordono de Churchill detrui parton de la francia mediteranea armea ŝiparo en la haveno de [[Oran]] kontribuis al la malverŝajnigo de hitler-germania invado de Britio, ĉar la nova registaro de Francio sub marŝalo [[Philippe Pétain]] interkonsentis [[armistico]]n kun [[Nazia Germanio|hitlera Germanio]], planis kunlabori kun la hitlera ŝtato kaj al la francia mararmeo tial minacis utiligado por hitleraj militaj celoj. [[Dosiero:Winston Churchill , Władysław Sikorski, and General Charles de Gaulle following a Cruiser Mk IIA CS (A10) tank.jpg|eta|260ra|maldekstra|La unuaj aliancanoj Winston Churchill, [[Władysław Sikorski]] kaj [[Charles de Gaulle]].]] La reĝimo de Pétain ĉesigis la diplomatiajn rilatojn kun Britio, sed dum aŭgusto 1940 Churchill, [[Władysław Sikorski]] [[Listo de ĉefministroj de Pollando|la ĉefministro de Pola Registaro en ekzilo]] kaj la francia generalo [[Charles de Gaulle]], kiu ne kunlaboris kun hitlera Germanio, interkonsentis pri kunlaboro (vidu la apudan foton). La plano de hitlera Germanio invadi Brition de aŭtuno 1940 daŭre prokrastiĝis kaj dum printempo 1941 tute nuliĝis. Dum tiuj monatoj tamen germanaj armeaj aviadiloj konstante bombe atakis [[Londono]]n kaj multajn aliajn urbojn de suda Anglio, kaj multaj – kiel ekzemple la industria urbo [[Coventry]] – grandparte detruiĝis. Post aŭgusto 1940 ankaŭ la brita armeo komencis cele ataki loĝareojn de germanaj urboj, post kiam jam antaŭe britaj bomboj provis cele detrui germaniajn fabrikojn, ekzemple en la industria [[Ruhr-regiono]] de okcidenta Germanio. Dum la somero de 1944, kiam britaj kaj usonaj armeaj aviadiloj regis la ĉielon super Germanio, la areaj bombadoj de germanaj loĝlokoj daŭris kaj eĉ intensiĝis, kvankam ili jam ne estis milite necesaj. Nur plej fine de la milito Churchill distanciĝis de marŝalo ''Arthur Harris'', kiu ekde 1942 estris la britan aerarmeon kaj kiu tre subtenis la politikon de "morala bombado" de civilaj celoj en Germanio, kiu detruu la "batalan moralon" de la malamika civitanaro de Germanio. Ĝis hodiaŭ unuopaj historiistoj, kia la publicisto ''Jörg Friedrich'', atakas Winston Churchill pro tio, ke li ne pli frue haltigis la bombadon de civilaj celoj de Germanio, kaj nomas lin [[militkrimulo]]. Plej drasta ekzemplo de tiu bombado estis la detruo de la centro de [[Dresdeno]], kiu plenplenis je militrifuĝintoj el la pli orienta germania provinco [[Silezio]] – tamen ĝuste post tiu tragika bombado Churchill ja ŝanĝis sian politikon kaj haltigis la bombadon. Aliaj historiistoj substrekas, ke la brita armeo nur per aviadiloj povis ataki la hitleran Germanion, ke almenaŭ komence de la milito kaj dumnokte puraj atakoj de armeaj kaj industriaj celoj neeblis kaj ke la brita civitanaro komprenis tiujn atakojn kiel respondon al la germaniaj bombadoj de [[Guernica]], [[Varsovio]], [[Roterdamo]] kaj la urboj de suda Anglio, kiuj estis la unuaj tiom ampleksaj militaj bombadoj al civilaj celoj en la historio de la homaro. La 9-an de oktobro de 1944 Winston Churchill konsentis pri la interesosferoj de Sovetunio kaj Britio. == Post la milito == Kvankam Churchill ĉiam batalis por la [[brita imperio]], tiu iom post iom malkonstruiĝis post la Dua Mondmilito. En la unua postmilita parlamenta balotado de 1945 li malvenkis. En 1951 li plian fojon venkis en la balotado kaj reiĝis, 77-jara, ĉefministro. Lia registaro subtenis usonan [[Politiko de retenado|politikon de retenado]] fronte al [[Sovetio]] kaj fortigis la britan programon pri konstruado de [[Atomarmilo|atomaj armiloj]]. La {{daton|3|oktobro|1952}} la unua brita atombombo estis sukcese testita en la maro ĉe Aŭstralio. Poste Britio komencis la projekton [[Blue Peacock]] (blua pavo), kiu celis distribui atombombojn tra Okcidenta Germanio kaj eksplodigi ilin en la okazo de sovetia invado<ref>{{Citaĵo el la reto | url=http://www.newscientist.com/article/dn3943-british-army-planned-nuclear-landmines.html | titolo=British army planned nuclear landmines | aŭtoro=Rob Edwards | dato=2003-07-16 | lingvo={{en}} | eldoninto=NewScientist | alirdato=2013-03-23 | formato=HTML}}</ref>. En 1955 Churchill demisiis favore al [[Anthony Eden]]. En 1958 la projekto ''Blue Peacock'' estis nuligita. == Informoj == Churchill ankaŭ estis verkisto kaj gajnis [[Premio Nobel de Literaturo|Nobelpremion pri literaturo]] en [[1953]]. Lia ĉefa verko estis lia historio de [[La Dua Mondmilito]] en ses volumoj. Li ankaŭ verkis historion de la [[anglalingva mondo]]. Lia plej fama bildo montras lin fumanta havancigaron kaj gestante venkon per la fingroj ("V" formita per du fingroj). Churchill estis subtenanto de la [[Baza Angla]]<ref>{{Citaĵo el gazeto | titolo=“Empires of the Mind”? C.K. Ogden, Winston Churchill and Basic English | aŭtoro=K. E. Garay | url=http://www.synergiescanada.org/journals/erudit/hp81/hp1123/030989ar | gazeto=Historical Papers / Communications Historiques | jaro=1988 | volumo=23 | numero=1 | <!-- eldoninto=The Canadian Historical Association/La Société historique du Canada --> | alirdato=2013-01-03 }}</ref>. En [[1956]] la [[Premio de Karolo]] estis donita al Churchill. == Bildaro == <gallery> Dosiero:Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|Franklin Delano Roosevelt ĉe [[Jalto]], 1945. Dosiero:Cairo conference.jpg|[[Ĉiang Kai-ŝek]] de [[Ĉinio]], Roosevelt, kaj Winston Churchill de Britio ĉe la [[Kairo Konferenco]] en 1943. Dosiero:Blenheim Palace from the Water Terraces October 2016.jpg|Palaco Blenheim, prafamilia hejmo de Churchill kaj lia naskoloko. Dosiero:Churchill 1881 ZZZ 7555D.jpg|Churchill, sesjaraĝa, en 1881. Dosiero:Winston Churchill 1874 - 1965 ZZZ5426F.jpg|Churchill en militista uniformo en Aldershot en 1895. </gallery> == Literaturo == * Gilbert, Martin (1991). ''Churchill: A Life''. London: Heinemann. ISBN 0434291838. * Haffner, Sebastian (2003). ''Churchill''. John Brownjohn (tradukisto). London: Haus. ISBN 978-1904341079. * Jenkins, Roy (2001). ''Churchill''. London: Macmillan. ISBN 0333782909. * [[John Keegan]], ''Winston Churchill'' ([[2002]]) ISBN 0-670-03079-1 * Rhodes James, Robert (1970). ''Churchill: A Study in Failure 1900–1939''. London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 978-0297820154. == Vidu ankaŭ == * [[Churchill]] (listo de aliaj familianoj kaj pliaj signifoj de la vorto) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{citaĵo el la reto|url=https://www.chu.cam.ac.uk/archives|titolo=Arkiva Centro pri Churchill|lingvo=en}} * {{citaĵo el la reto|url=http://www-archives.chu.cam.ac.uk/perl/search|titolo=Churchill Papers Online Catalogue|lingvo=en|alirdato=2020-05-08|arkivurl=https://web.archive.org/web/20200702042756/https://www-archives.chu.cam.ac.uk/perl/search|arkivdato=2020-07-02}} * {{citaĵo el la reto|url=https://www.nationalchurchillmuseum.org/|titolo=National Churchill Museum|lingvo=en}} * {{citaĵo el la reto|url=http://winstonchurchill.org/|titolo= International Churchill Society|lingvo=en}} * {{citaĵo el la reto|url=http://www.bostonreview.net/BR20.4/Forbes.html|titolo=Artikolo pri la kruelaĵoj de la brita armeo sub Churchill|lingvo=en|alirdato=2003-12-07|arkivurl=https://web.archive.org/web/20040109110649/http://bostonreview.net/BR20.4/Forbes.html|arkivdato=2004-01-09}} [[Clementine Churchill]] [[Edwina Sandys]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} {{Malvarma milito}} {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 1951-1975}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Winston Churchill |revizio=862715473 }} {{Leginda|2020|05|26}} {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo}} {{Vivtempo|Churchill, Winston}} [[Kategorio:Winston Churchill| ]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Britio]] [[Kategorio:Mortintoj en Britio]] [[Kategorio:Anglaj framasonoj]] [[Kategorio:Anglaj pentristoj]] [[Kategorio:Anglaj verkistoj]] [[Kategorio:Anglikanoj]] [[Kategorio:Britaj historiistoj]] [[Kategorio:Britaj verkistoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Britoj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Britio]] [[Kategorio:Karolpremiitoj]] [[Kategorio:Konservativistoj]] [[Kategorio:Liberaluloj]] [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo]] [[Kategorio:Membroj de la brita parlamento]] [[Kategorio:Ŝtatestroj aŭ registarestroj en la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Politikistoj de la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Personoj de la jaro laŭ magazino Time]] 2426s73gop7ky3j1apgk4ximgsps9hd 0 9683 9363639 9346752 2026-04-30T06:43:04Z Sj1mor 12103 La taglibro de l' verkisto 9363639 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Fjodor Miĥajloviĉ DOSTOJEVSKIJ''' ({{lang-ru|Фёдор Михайлович Достоевский}};<ref>Antaŭ la postrevolucia ortografia reformo kiu, inter alia, anstataŭis la cirilan literon [[Fita|Ѳ]] per la cirila litero [[Ef (cirila alfabeto)|Ф]], la nomo de Dostojevskij estis skribita Ѳедоръ Михайловичъ Достоевскій.</ref>, literumita ''Fyódor Mikháylovich Dostoyévskiy'', naskiĝis la {{daton|11|novembro|1821}} en [[Moskvo]]; mortis la {{daton|9|februaro|1881}} en [[Sankt-Peterburgo]])<ref>[https://www.britannica.com/biography/Fyodor-Dostoyevsky Fyodor Dostoyevsky] en la [[Encyclopædia Britannica]]. Alirita la 16an de junio 2019.</ref><ref>Laŭ Malnova Stilo la datoj estus 30a de oktobro 1821 – 28a de januaro 1881.</ref> estis [[Rusoj|rusa]] [[verkisto]], nome romanisto, novelisto, [[eseisto]], [[ĵurnalisto]] kaj [[filozofo]]. Li estas konsiderata de multaj kiel unu el la plej grandaj romanverkistoj en la historio pro profunda [[psikologio]] de la figuroj. La verkoj de Dostojevskij esploras homan psikologion en la agititaj politikaj, sociaj, kaj spiritaj atmosferoj de la [[Rusia Imperio|19a-jarcenta Rusio]], kaj eniras en vario de filozofiaj kaj religiaj temoj. Liaj plej laŭdataj verkoj estas [[Krimo kaj puno]] (1866), La Idioto (1869), [[Bjesoj (romano)|La Demonoj]] (1872) kaj [[La fratoj Karamazov]] (1880). La verkaro de Dostojevskij konsistas el 11 romanoj, tri noveloj, 17 rakontoj kaj nombraj aliaj verkoj. Multaj priliteraturaj kritikistoj taksas lin kiel unu el la plej grandaj [[psikologo]]j en la [[tutmonda literaturo]].<ref>Scanlan, James Patrick (2002). [https://ndpr.nd.edu/news/dostoevsky-the-thinker/ Dostoevsky the Thinker: A Philosophical Study.] Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-3994-0.</ref> Lia noveloj de 1864 nome [[Leteroj Elsubteraj]] estas konsiderata unu el la unuaj verkoj de la literaturo de [[ekzistadismo]]. Naskiĝinta en Moskvo en 1821, Dostojevskij estis enkondukita al literaturo tre frue tra [[Fabelo|fe-rakontoj]] kaj [[legendo]]j, kaj tra libroj kaj de rusaj kaj de eksterlandaj verkistoj. Lia patrino mortis en 1837 kiam li estis 15-jaraĝa, kaj je la sama tempo, li lasis la lernejon por eniri en la Nikolajeva Militistan Inĝeniera Instituto. Post gradiĝi, li laboris kiel inĝeniero kaj dum mallonge ĝuis komfortan vivostilon, tradukante librojn por enspezi kroman monon. Meze de la 1840-aj jaroj li verkis sian unuan romanon, Malriĉaj homoj (Бедные люди), kiu havigis al li eniron en la literaturaj etosoj de [[Sankt-Peterburgo]]. Arestita en 1849 pro aparteno al literatura grupo kiu studis malpermesitajn librojn kritikajn kontraŭ la [[Rusia Imperio|Carisma Rusio]], li estis kondamnita al [[mortopuno]] sed tiu kondamno estis ŝanĝita lastmomente. Li pasigis kvar jarojn en malliberejo de [[Siberio]], sekvite de ses jaroj de [[deviga militservo]] en ekzilo. En la postaj jaroj, Dostojevsij laboris kiel ĵurnalisto, publikigante kaj eldonante kelkajn gazetojn per si mem kaj poste [[La taglibro de l' verkisto|Taglibro de Verkisto]], nome kolekto de siaj verkoj. Li ekveturis tra okcidenta Eŭropo kaj disvolvigis [[ludopatio]]n, kiu kondukis lin al financaj malfacilaĵoj. Dum ioma tempo, li devis almozuli, sed li finfine iĝis unu el la plej amplekse legataj kaj tre bone konsiderataj rusaj verkistoj. Dostojevskij estis influita de tre ampleksa vario de filozofoj kaj verkistoj kiaj [[Aleksandr Puŝkin|Puŝkin]], [[Nikolaj Gogol|Gogol]], [[Aŭgusteno de Hipono|Aŭgusteno]], [[William Shakespeare|Shakespeare]], [[Charles Dickens|Dickens]], [[Honoré de Balzac|Balzac]], [[Honoré de Balzac|Lermontov]], [[Victor Hugo|Hugo]], [[Edgar A. Poe|Poe]], [[Platono]], [[Cervantes]], [[Aleksander Herzen|Herzen]], [[Immanuel Kant|Kant]], [[Vissarion Belinskij|Belinskij]], [[Hegelo|Hegel]], [[Friedrich Schiller|Schiller]], [[Vladimir Solovjov|Solovjov]], [[Miĥail Bakunin|Bakunin]], [[George Sand|Sand]], [[E. T. A. Hoffmann|Hoffmann]], kaj [[Adam Mickiewicz|Mickiewicz]]. Liaj verkoj estis tre amplekse legitaj ene kaj ekster lia denaska Rusio kaj influis samegale grandan nombron de postaj verkistoj kaj rusaj kiel [[Aleksandr Solĵenicin]] kaj [[Anton Ĉeĥov]] same kiel filozofoj kiel [[Friedrich Nietzsche]] kaj [[Jean-Paul Sartre]]. Liaj libroj estis tradukitaj al pli ol 170 lingvoj. == Vivo == === Gepatroj === [[Dosiero:Maria Fyodorovna Dostoyevskaya.jpg|eta|dekstre|150ra|La patrino.]] [[Dosiero:Mikhail Andreyevich Dostoyevsky.jpg|eta|dekstre|150ra|La patro.]] Fjodor Miĥajloviĉ Dostojevskij naskiĝis la 11-an de novembro 1821 en [[Moskvo]]<ref name="rianb">{{Citaĵo el la reto |url=http://ria.ru/history/20081111/154788569.html |titolo=11 ноября |dato=2008-11-11 |alirdato=2012-05-08 |verko=День в истории |eldoninto=РИА Новости |lingvo=rusa |arkivurl=https://www.webcitation.org/68fVS5ok4?url=http://ria.ru/history/20081111/154788569.html |arkivdato=2012-06-24 |10= }}</ref>. Li estis dua el 7 infanoj, restintaj vivaj. Lia patro, Miĥail Andrejeviĉ Dostojevskij, estis rusa nobelo, kiu devenis de rusigita [[poloj|pola]] familio Dostojewski de blazono Radwan. La familinomo devenas el la nomo de vilaĝo Dostojevo, kiun [[Pinsk]]a duko donacis al prauloj de Dostojevskij. La familio havis ankaŭ [[poloj|polajn]] radikojn kaj rajtis uzi polan [[blazono]]n ''Radwan''. La patro estis milita kuracisto, servis en hospitalo, kiu situis en [[Marjina Roŝĉa (Distrikto de Moskvo)|Marjina Roŝĉa]], poste aĉetis vilaĝon. Estante kruela kaj severa homo, li estis mortigita en 1839 de siaj [[Servuteco|servutoj]]. La patrino, Marija Fjodorovna Neĉajeva, estis filino de riĉa rusa komercisto. La maskla linio de la patro estis pastroj.{{sfn|Kjetsaa|1989|pp=1–5}}{{sfn|Frank|1979|pp=6–22}} La patro, Miĥail Andrejeviĉ, estis destinita same al pastraro, sed li forirs el hejmo kaj rompis kun la familio.{{sfn|Breger|2008|p=83}} La gepatroj de Dostojevskij tiel estis parto de mult-etna kaj mult-noma nobeleca familio, kies branĉoj inkludis [[Rusia Ortodoksa Eklezio|Rusortodoksajn]] kristanojn, [[Poloj|Polajn]] [[Katolika Eklezio|Romkatolikojn]] kaj [[Ukrainoj|Ukrainiajn]] [[Orientaj Katolikaj Eklezioj|Orientkatolikojn]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.klassika.ru/cgi-bin/bio.pl?type=search&string=%C4%EE%F1%F2%EE%E5%E2%F1%EA%E8%E9|titolo=Достоевский в биографическом справочнике|verko=Klassika.ru|alirdato=2019-06-16|arkivurl=https://web.archive.org/web/20200121225032/http://www.klassika.ru/cgi-bin/bio.pl?type=search&string=|arkivdato=2020-01-21}}</ref> La familio havis radikojn el [[Tataroj|Tatara]], Aslan Ĉelebi-Murza, kiu en 1389 estis venkita de la [[Ora Hordo]] kaj aliĝis al la fortoj de Dmitrij Donskoj, nome la unua princo de [[Moskovio]] kiu malferme defiis la Mongolan aŭtoritaton en la mondoregiono,<ref>Robert Geraci, "Islam" en Deborah A. Martinsen & Olga Maiorova (ed.), ''Dostoevsky in Context'', Cambridge University Press (2015), p. 210</ref> kaj kies posteulo, Danilo Irtiŝĉ, estis nobeligita kaj ricevis terojn en la regiono de [[Pinsk]] (dum jarcentoj parto de la [[Grandprinclando Litovio]], nune en la nuntempa [[Belorusio]]) en 1509 pro siaj servoj sub loka princo, kies posteuloj prenis la nomon "Dostojevskij" baze sur vilaĝo tie nomita Dostojevo.<ref>Dominique Arban, ''Dostoïevski'', Seuil, 1995, p. 5</ref> En 1809, la 20-jaraĝa Miĥail Andrejeviĉ Dostojevskij eniris en la Moskva Imperia Medicin-Kirurga Akademio. El tie li estis sendita al la Moskva hospitalo, kie li servis kiel militista doktoro, kaj en 1818, li estis nomumita dojana kuracisto. En 1819 li edziĝis al Maria Neĉajeva. La postan jaron, li ekposteniĝis en la Mariinskja Hospitalo de malriĉuloj. En 1828, kiam liaj du filoj, [[Miĥail Dostojevskij|Miĥail]] kaj Fjodor, estis ok- kaj sep-jaraĝa respektive, li estis promociita al posteno de kolegia konsilisto, nome posteno kiu levis sian juran statuson al tiu de nobeleco kaj permesis al li akiri malgrandan bienon en Darovoje, nome urbo je ĉirkaŭ 150&nbsp;km el Moskvo, kie la familio kutime pasigis somerojn.{{sfn|Kjetsaa|1989|p=11}} La gepatroj de Dostojevskij poste havis ses pliajn gefilojn: nome Varvara (1822–1892), Andrei (1825–1897), Ljubov (naskita kaj mortinta en 1829), Vera (1829–1896), Nikolai (1831–1883) kaj Aleksandra (1835–1889).<ref>{{Citaĵo el libro|url={{google books|plainurl=y|id=VjKh2gkCudAC|page=102}}|titolo=Handbook of Russian Literature|familia nomo=Terras|persona nomo=Victor|jaro=1985|eldoninto=Yale University Press|ISBN=978-0-300-04868-1|paĝo=102}}</ref>{{sfn|Kjetsaa|1989|pp=1–5}}{{sfn|Frank|1979|pp=6–22}} === Infanaĝo (1821–1835) === Fjodor Dostojevskij, naskiĝinta la 11an de novembro [malnovstile, la 30an de oktobro] 1821, estis la dua filo de Dro. Miĥail Dostojevskij kaj de Maria Dostojevskija (denaske Neĉajeva). Li estis edukita en la familia hejmo en la komplekso de la Mariinskija Hospitalo por Malriĉuloj, kiu estis en malriĉklasa distrikto en la randoj de Moskvo.<ref>Bloom 2004, p. 9.</ref> Dostojevskij familiariĝis kun la pacientoj, kiuj estis en la malsupra nivelo de la socia tavolaro de Rusio, dum li distriĝis en la hospitalaj ĝardenoj.<ref name="Breger 2008, p. 72">Breger 2008, p. 72.</ref> Dostojevskij estis enkondukita al literaturo tre frue. Je aĝo de tri, jam oni legis al li heroajn [[sagao]]jn, [[fabelo]]jn kaj [[legendo]]jn fare de sia zorgantino, nome Alena Frolovna, speciale influa figuro en lia eduko kaj emo al fikciaj historioj.<ref>Leatherbarrow 2002, p. 23.</ref> Kiam li estis kvar-jaraĝa, lia patrino uzis la [[Biblio]]n por instrui al li legi kaj skribi. Liaj gepatroj enkondukis lin al ampleksa gamo de literaturo, inklude rusajn verkistojn [[Nikolaj Karamzin|Karamzin]], [[Aleksandr Puŝkin|Puŝkin]] kaj [[Gavrila Derĵavin|Derĵavin]]; [[Gotika literaturo|Gotikan literaturon]] kiel tiu de [[Ann Radcliffe]]; [[romantismo|romantismajn]] verkojn de [[Friedrich Schiller|Schiller]] kaj de [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]]; heroecajn rakontojn de [[Cervantes]] kaj de [[Walter Scott]]; kaj la eposojn de [[Homero]].<ref>Kjetsaa 1989, pp. 6–11.</ref><ref name="Frank 1979, pp. 23–54">Frank 1979, pp. 23–54.</ref> Kvankam oni priskribis la edukajn klopodojn de la patro kiel strikta kaj akra,<ref>Mochulsky 1967, p. 4.</ref> Dostojevskij mem rakontas, ke lia imagopovo estis helpita de la nokta legado fare de liaj gepatroj.<ref name="Breger 2008, p. 72"/> Kelkaj el liaj infanaĝaj spertoj trovis vojon al liaj verkoj. Kiam naŭ-jaraĝa knabino estis perfortita de drinkulo, oni petis al li, ke li serĉu sian patron por zorgi ŝin. La okazaĵo obsedis lin, kaj la temo de la deziro de maturulo por junulino aperas en ''La demonoj'', ''La fratoj Karamazov'', ''Krimo kaj puno'' kaj aliaj verkoj.<ref>Lantz 2004, p. 61.</ref> Okazaĵo pri familia servisto aŭ servutulo, en la bieno de Darovoje, estis priskribita en "Kampulo Marej": nome la juna Dostojevskij kredas aŭdi lupon en arbaro, Marej, kiu estas laborante apude, trankviligas lin.<ref>Ruttenburg, Nancy (4a de januaro 2010). [https://books.google.es/books?id=MLKbtdvf2fUC&pg=PA76&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Dostoevsky's Democracy.] Princeton University Press. pp. 76–77. Alirita la 16an de junio 2019.</ref> Kvankam Dostojevskij havis delikatan fizikan konstitucion, liaj gepatroj priskribis lin kiel ardopreta, obstina kaj senhonta.<ref>Kjetsaa 1989, p. 6.</ref> En 1833, la patro de Dostojevskij, kiu estis profunde religiema, sendis lin al franclingva lernejo kaj poste al la mezlernejo Ĉermak. Li estis priskribita kiel pala, introvertita revulo kaj tro-ekscitema romantikulo.<ref>Kjetsaa 1989, p. 39.</ref> Por pagi la lernejon, lia patro pruntis monon kaj etendis sian privatan medicinan praktikon. Dostojevskij sentis sin neintegrita inter siaj aristokrataj samklasanoj en la lernejo de Moskvo, kaj la sperto estis poste reflektita en kelkaj el liaj verkoj, ĉefe en !La adoleskulo".<ref name="Frank 1979, pp. 23–54"/><ref>Kjetsaa 1989, pp. 14–15.</ref> === Junaĝo (1836–1843) === [[Dosiero:Image dost 01.jpg|eta|altdekstre|Dostojevskij kiel militista [[inĝeniero]].]] Kiam Dostojevskij havis 16 jarojn, lia patrino mortis pro [[tuberkulozo]], kaj la patro sendis pli aĝajn filojn, Fjodor kaj Miĥail (kiu poste same iĝis verkisto), al [[pensionato]] de K. F. Kostomarov en [[Sankt-Peterburgo]] por eniri en la senpaga Nikolajeva Militinĝeniera Instituto, devigante la fratojn abandoni siajn akademiajn studojn por militistaj karieroj. La jaro 1837 iĝis grava punkto por Dostojevskij. Mortis lia patrino, mortis [[Puŝkin]], kies verkojn li kaj lia frato plej ŝatis en infanaĝo. En la sama jaro li ekloĝis en Sankt-Peterburgo kaj studentiĝis en inĝeniera altlernejo. Dostojevskij eniris en la akademio en januaro 1838, sed nur kun la helpo de familianoj. Miĥail estis malakceptita pro sanproblemoj kaj estis sencita al Akademio en [[Talino|Reval]], [[Estonio]].<ref>Kjetsaa 1989, pp. 17–23.</ref><ref>Frank 1979, pp. 69–90.</ref> Dostojevskij malŝatis la akademion, ĉefe pro sia manko de intereso en scienco, matematiko kaj militista inĝenierado kaj sia prefero por desegnado kaj [[arkitekturo]]. Kiel lia amiko [[Konstantin Trutovskij]] iam diris, "Ne estis studento en la tuta institucio kun malpli da militista enhavo ol F. M. Dostojevskij. Li moviĝis mallerte kaj malregule; lia uniformo pendis malgracie sur li; kaj lia dorsosako, ĉako kaj pafilo aspektis kvazaŭ ia punpezo kiun li devis kunporti dum ioma tempo kaj kiu estas peze al li."<ref>Lantz 2004, p. 2.</ref> La karaktero kaj interesoj de Dostojevskij faris lin eksterulo inter siaj 120 samklasanoj: li montriĝis kuraĝe kaj per forta sento de justico, protektis novulojn, aliĝis al instruistoj, kritikis korupton inter oficiroj kaj helpis malriĉajn farmulojn. Kvankam li estis solemaj kaj vivis en sia propra literatura mondo, li estis respektita fare de siaj samklasanoj. Lia apartemo kaj intereso en religio havigis al li la kromnomon "Monako [[Fotio la 1-a (patriarko de Konstantinopolo)|Fotio]]".<ref>Kjetsaa 1989, pp. 24–7.</ref><ref name="Frank 1979, pp. 69–111">Frank 1979, pp. 69–111.</ref> Signoj de la [[epilepsio]] de Dostojevskij povis aperi je la ekscio pri la morto de lia patro la 16an de junio 1839,<ref>Sekirin 1997, p. 59.</ref> kvankam la informoj pri tia atako originiĝis el rakontoj verkitaj de lia filino (poste etendite de [[Sigmund Freud]]<ref>Reik, Theodor (1940). [https://archive.org/stream/Reik_1940_From_Thirty_Years_with_Freud#page/n175/mode/2up "The Study on Dostoyevsky."] En From Thirty Years with Freud, Farrar & Rhinehart, Inc., pp. 158–76.</ref>) kiuj estas nune konsiderataj malfidindaj. La oficiala kaŭzo de la morto de lia patro estis apopleksia atako, sed najbaro, Pavel Ĥotiaincev, akuzis la servistojn pro la murdo de la patro. Se la servistoj estus deklaritaj kulpaj kaj senditaj al Siberio, Ĥotiaincev estus en situacio por aĉeti la lasitan farmon. La servistoj estis senkulpigitaj en juĝo en [[Tula provinco|Tula]], sed la frato de Dostojevskij nome Andrei pluigis la historion.<ref>Lantz 2004, p. 109.</ref> Post la morto de sia patro, Dostojevskij pluigis siajn studojn, aprobis siajn ekzamenojn kaj akiris la rangon de inĝeniera kadeto, kio rajtigis lin loĝi for el la akademio. Li vizitis Miĥail en Reval, kaj ofte ĉeestis al koncertoj, operoj, teatraĵoj kaj baletoj. Dum tiu epoko, du el liaj amikoj enkondukis lin al [[vetludado]].<ref name="Frank 1979, pp. 69–111"/><ref>Kjetsaa 1989, pp. 31–36.</ref> Unu jaron li laboris ĉe ministerio de defendo el la 12a de aŭgusto kiel leŭtenanta inĝeniero kaj loĝis kun Adolph Totleben en apartamento posedata de Dro. Rizenkampf, nome amiko de Miĥail. Rizenkampf priskribis lin kiel "ne malpli bon-natura kaj ne malpli afabla ol sia frato, sed kiam li ne estis bonfarta li aperis je tio tra malhelaj okulvitroj, kolera, forgesis bonajn manierojn, kaj foje estis forportita ĝis la punkto de agresemo kaj perdo de [[Memkonscio|mem-konscio]]".<ref>Frank 1979, pp. 114–15.</ref> La unua kompleta literatura verko de Dostojevskij, nome traduko de ''[[Eŭgenino Grandet|Eugénie Grandet]]'' de [[Honoré de Balzac|Balzac]], estis publikigita en junio kaj julio 1843 (kiam li estis 21-jaraĝa) en la 6a kaj 7a volumo de la gazeto "Repertorio kaj Panteono",<ref>Breger 2008, p. 104.</ref><ref>Grossman, Leonid (2011). Достоевский [Dostoevsky] (en rusa). AST. p. 536.</ref> sekvita de kelkaj aliaj tradukoj. Neniu estis sukcesa, kaj liaj financaj malfacilaĵoj kondukis al li verki novelon ''[[Malriĉaj homoj]]''.<ref name="Frank 1979, pp. 69–111"/><ref>Kjetsaa 1989, pp. 36–37.</ref> == Kariero == === Ekkariero (1844–1849) === [[Dosiero:Trutovsky 004.jpg|eta|180ra|maldekstra|altdekstre|Dostojevskij 26-jara, desegno de K. Trutovskij (1847).]] Dostojevskij kompletis sian unuan romanon, ''[[Malriĉaj homoj]]'', en majo 1845. Lia amiko Dmitrij Grigoroviĉ, kun kiu li estis kunuzinta apartamenton tiam, portis la manuskripton al la poeto Nikolaij Nekrasov, kiu siavice montris ĝin al la fama kaj influa literatura kritikisto [[Vissarion Belinskij]]. Belinskij alte taksis tiun romanon kaj priskribis ĝin kiel la unua "[[socia romano]]" de Rusio.<ref>Sekirin 1997, p. 73.</ref> ''Malriĉaj homoj'' estis publikigita la 15an de januaro 1846 en la Sankt-Peterburga Kolektalmanako kaj iĝis komerca sukceso.<ref>Frank 1979, pp. 113–57.</ref><ref>Kjetsaa 1989, pp. 42–49.</ref> Dostojevskij sentis, ke lia militista kariero endanĝerigu sian nunan florantan literaturan karieron, kaj tiel li skribis leteron petantan rezignon el sia posteno. Tuj poste, li verkis sian duan romanon, ''[[Sozio]]'', kiu aperis en la gazeto ''Notoj de la Patrolando'' la 30an de januaro 1846, antaŭ esti publikigita en februaro, sed ĝi renkontis nekomprenon de legantoj. Je la sama epoko, Dostojevskij malkovris [[socialismo]]n pere de la verkoj de francaj pensuloj kiel [[Charles Fourier|Fourier]], [[Étienne Cabet|Cabet]], [[Pierre-Joseph Proudhon|Proudhon]] kaj [[Henri de Saint-Simon|Saint-Simon]]. Pere de sia rilato kun Belinskij li etendis sian sciaron pri la filozofio de socialismo. Li estis allogita al ĝia logiko, al ĝia sento de justeco kaj ĝia priokupo kun la senigitoj kaj subuloj. Tamen, lia rilato kun Belinskij iĝis pli kaj pli malfaciligita pro la ateismo de Belinskij kaj malplaĉo de religio fronte al la kredoj de Dostojevskij en la Rusa Ortodoksa Eklezio. Dostojevskij finfine apartiĝis el li kaj el liaj asociitoj.<ref>Frank 1979, pp. 159–82.</ref><ref>Kjetsaa 1989, pp. 53–55.</ref> Post ''[[Sozio]]'' ricevis negativajn reviziojn, la sano de Dostojevskij malpliiĝis kaj suferis oftajn atakojn, sed li plue verkis. El 1846 ĝis 1848 li publikigis kelkajn rakontojn en la gazeto "Analoj de Patrolando", kiel "Sro. Proĥarĉin", "La Terposedantino", "Malforta koro", kaj "Blankaj noktoj". Tiuj noveloj estis nesukcesaj, kaj tio lasis Dostojevskij unufoje plie en financa malfacilaĵo, kaj tiel li aliĝis al la cirklo de la [[Utopia socialismo|utopia socialisto]] Betekov, tre interligita komunumo kiu helpis lin survivi. Kiam la cirklo dissolviĝis, Dostojevskij amikiĝis kun [[Apolono Majkov]] kaj lia frato Valerian. En 1846, je rekomendo de la poeto [[Aleksej Pleŝĉejev]],<ref>Mochulsky 1967, pp. 115–21.</ref> li aliĝis al la Petraŝevskija Cirklo, fondita de Miĥail Petraŝevskij, kiu estis proponinta socialajn reformojn en Rusio. [[Miĥail Bakunin]] iam verkis al [[Aleksander Herzen]], ke la grupo estis "la plej senkulpa kaj nedamaĝa kompanio" kaj ĝiaj membroj estis "sistemaj opoziciantoj de ĉiaj revoluciaj celoj kaj rimedoj".<ref>Kjetsaa 1989, p. 59.</ref> Dostojevskij uzis la bibliotekon de la cirklo sabate kaj dimanĉe kaj foje partoprenis en iliaj diskutoj pri libereco el la cenzuro kaj la abolo de la [[servuteco]].<ref>Frank 1979, pp. 239–46, 259–346.</ref><ref>Kjetsaa 1989, pp. 58–69.</ref> En 1849, la unuaj partoj de "Netoĉka Nezvanova", novelo kiun Dostojevskij estis planinta ekde 1846, estis publikigita en "Analoj de la Patrolando", sed lia ekzilo finigis la projekton. Dostojevskij neniam klopodis finkompletigi ĝin.<ref>Mochulsky 1967, pp. 99–101.</ref> === Siberia ekzilo (1849–1854) === [[Dosiero:B pokrovsky kazn 1849.jpg|eta|Desegno de la falsa ekzekuto de Petraŝevskij Cirklo.]] La membroj de la Petraŝevskija Cirklo estis denoncita al [[Ivan Petroviĉ Liprandi|Liprandi]], funkciulo de la Ministerio de Internaj Aferoj. Dostojevskij estis akuzita je legado de verkoj de Belinskij, kiel la malpermesita ''Letero al Gogol'',<ref name=Belinsky>Belinsky, Vissarion (1847). [http://academic.shu.edu/russianhistory/index.php/Vissarion_Belinsky,_Letter_to_Gogol Letter to Gogol]. ''Documents in Russian History,'' Seton Hall University. Alirita la 27an de decembro 2017.</ref> kaj je cirkuligo de kopioj de tiuj kaj aliaj verkoj. Antonelli, la registara agento kiu estis informinta pri la grupo, verkis en sia informo ke almenaŭ unu el la artikoloj kritikis rusajn politikon kaj religion. Dostojevskij respondis al tiaj akuzoj deklarante, ke li estis legante eseojn nur "kiel literatura objekto, nek pli nek malpli"; li parolis pri "personeco kaj homa egoismo" pli ol pri politiko. Eĉ tiel, li kaj lia samgrupaj "konspirintoj" estis arestitaj la 23an de aprilo 1849 je peto de la grafo [[Aleksej Fjodoroviĉ Orlov|A. Orlov]] kaj de la Caro [[Nikolao la 1-a (Rusio)|Nikolao la 1-a]], kiu timis revolucion kiel la [[Decembrista revolucio]] de 1825 en Rusio kaj la [[Revolucio de 1848|Revolucioj de 1848]] en Eŭropo. La membroj estis retenitaj en la bone defendita [[Petropaŭla fortikaĵo]], kie estis malliberigitaj la plej "danĝeraj" prizonuloj.{{sfn|Mochulsky|1967|pp=121–33}}{{sfn|Frank|1987|pp=6–68}}{{sfn|Kjetsaa|1989|pp=72–79}} Kvankam Dostojevskij rezignis la akuzojn, la juĝantaro taksis lin "unu el ĉefaj krimuloj"<ref name="rianb" />. La kazo estis diskutita dum kvar monatoj fare de esplora komisiono estrita de la Caro, kun Helpogeneralo Ivan Nabokov, senatano Princo Pavel Gagarin, Princo Vasili Dolgorukov, Generalo Jakov Rostovcev kaj Generalo Leonti Dubelt, estro de la sekreta polico. La juĝo kaj kondamno al morto por la juĝatoj estis aranĝitaj kvazaŭ enscenigo de [[mortopuno]]. Tio okazis la 23-an de decembro 1849 en la placo ''Semjonovskij'' por triopaj grupoj de akuzitoj. Dostojevskij estis la tria en la dua grupo; apud li staris Pleŝĉejev kaj Durov. Lastmomente oni anoncis perletere pardonon, ŝanĝinte la mortopunon al ekziligo al [[Siberio]] kaj punlaboroj. Unu el mortkondamnitoj, Nikolaj Grigorjev, freneziĝis. La impresojn, kiujn Dostojevskij povis senti antaŭ mortopuno, li poste transdonis per vortoj de princo Miŝkin en la romano ''Idioto''. Post dekkvartaga veturado per [[sledo]], la prizonuloj atingis Tobolsk, prizonervoja stacio. Spite la cirkonstancoj, Dostojevskij konsolis aliajn prizonulojn, kiel la Petraŝevisto Ivan Ĝastrĵembskij, kiu estis surprizita pro la afableco de Dostojevskij kaj finfine abandonis sian decidon memmortigi. Survoje al la loko de punlaboroj, dum mallonga estado en [[Tobolsko]] (la 11-an — 20-an de januaro 1850), la verkisto renkontiĝis kun edzinoj de [[Decembrista revolucio|decembristoj]] — Ĵ. A. Muravjova, P. Je. Annenkova kaj N. D. Fonvizina. La virinoj donacis al ili manĝon, vestojn kaj [[Evangelio]]jn (kun monbiletoj ene); la verkisto gardis tiun sian dum la tuta vivo. Sekvajn kvar jarojn Dostojevskij travivis pezajn [[laborpuno]]jn en [[Katorgo|punlaborejo]] en [[Omsko]]<ref name="rianb" />. Dekunu tagojn poste, Dostojevskij atingis Omsk<ref>Frank 1987, pp. 6–68.</ref><ref>Kjetsaa 1989, pp. 79–96.</ref> kun nur unu el la aliaj membroj de la Petraŝevskija Cirklo, nome la poeto [[Sergej Durov]].<ref>Sekirin 1997, p. 113.</ref> Konserviĝis rememoroj de atestantoj de tiea vivo de la verkisto<ref>[http://www.memoirs.ru/rarhtml/1254Tokarzevski.htm Семь лет каторги / Отрывки и излож. В. Храневича] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131227180105/http://www.memoirs.ru/rarhtml/1254Tokarzevski.htm |date=2013-12-27 }} ({{ru}})</ref>. La impresojn de la vivo en la punlaborejo eblas vidi en la novelo ''Noticoj el la domo de morto''. Klasita kiel "unu el la plej danĝeraj akuzitoj", Dostojevskij havis manojn kaj piedojn katenitaj ĝis sia liberigo. Li estis rajtigita legi nur sian Novtestamentan Biblion. Aldone al siaj atakoj, li havis [[hemoroido]]jn, perdis pezon kaj estis "bruligita pro febro, tremado kaj sento de troaj varmo aŭ malvarmo ĉiunokte". La odoraĉo de necesejoj invadis la tutan konstruaĵon, kaj la malgranda necesejo devis sufiĉi por pli ol 200 personoj. Dostojevskij estis foje sendita al la militista hospitalo, kie li povis legi gazetojn kaj romanojn de Dickens. Li estis respektita de plej el la aliaj prizonuloj, kaj malŝatata de kelkaj pro siaj [[Ksenofobio|ksenofobiaj]] asertoj.<ref>Sekirin 1997, p. 131.</ref><ref>Kjetsaa 1989, pp. 96–108.</ref> === Elprizonigo kaj unua geedziĝo (1854–1866) === En 1854 Dostojevskij estis liberigita kaj servis kiel soldato. Post sia liberigo la 14an de februaro 1854, Dostojevskij petis al sia frato Miĥail helpu lin finance kaj sendi al li librojn de [[Giambattista Vico|Vico]], [[François Guizot|Guizot]], [[Leopold von Ranke|Ranke]], [[Hegel]] kaj [[Kant]].<ref>Frank 1988, pp. 8–20.</ref> ''Noticoj el la domo de morto'', bazita sur sia sperto en prizono, estis publikigita en 1861 en la gazeto Vremja ("Tempo") – ĝi estis la unua publikigita romano pri Rusiaj prizonoj.<ref>Sekirin 1997, pp. 107–21.</ref> Antaŭ translokiĝi meze de marto al Semipalatinsk, kie li devis militservi en la Siberia Armekorpuso de Sepalinia Bataliono, Dostojevskij amikiĝis kun la geografo [[Pjotr Semjonov]] kaj kun [[Ĉokan Valiĥanov]], estonta fama [[kazaĥoj|kazaĥa]] vojaĝanto kaj [[etnografo]]<ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.semsk.kz/city/dost_m.htm |titolo=Литературно-мемориальный дом-музей Ф. М. Достоевского |eldoninto=SemeyNet — Семипалатинск |alirdato=2012-05-08 |arkivurl=https://www.webcitation.org/68fVWSkYt?url=http://www.semsk.kz/city/dost_m.htm |arkivdato=2012-06-24 }}</ref>. Ĉirkaŭ novembro 1854, li renkontiĝis kun la Barono Aleksander Egoroviĉ Wrangel, admiranto de liaj libroj, kiu ĉeestis en la falsa ekzekuto. Ambaŭ luis domojn en la Kosaka Ĝardeno ekster Semipalatinsk. Wrangel notis, ke Dostojevskij "aspektis grumblema. Lia malsaneta, pala vizaĝo estis kovrita per lentugoj, kaj lia blonda hararo estis eltranĉita. Li estis de malgranda al meza alteco kaj rigardis min intense per siaj akraj, grizbluaj okuloj. Ĝi estis kvazaŭ li estus provanta rigardi en mian animon kaj malkovri kiu speco de viro mi estas."<ref>Kjetsaa 1989, pp. 112–13.</ref><ref>Frank 1987, pp. 165–267.</ref><ref>Kjetsaa 1989, pp. 108–13.</ref> En Semipalatinsk, Dostojevskij tutoris plurajn lernejinfanojn kaj venis en kontakton kun superklasaj familioj, inkluzive de tiu de subkolonelo Beliĥov, kiu kutimis inviti lin por legi artikolojn de gazetoj kaj revuoj. Dum vizito al Beliĥov, Dostojevskij renkontis la familion de Aleksander Ivanoviĉ Isaev kaj Maria Dmitrievna Isaeva kaj enamiĝis al ĉi-lasta. Tie komenciĝis [[amrilato]]j kun Maria Isaeva, edzino de tiu lerneja instruisto Aleksandr Isaev, ebriulo. Post nelonge Isaev estis direktita al alia urbo, nome [[Novokuznecko|Kuznecko]]. En aŭgusto 1855 Dostojevskij ricevis leteron, ke la edzo de Maria Isaeva estis mortinta post longa malsano. La 2-an de februaro 1855 estis mortinta la imperiestro [[Nikolao la 1-a (Rusio)|Nikolao la 1-a]]. Dostojevskij verkis flatan verson, dediĉitan al lia vidvino, imperiestrino [[Aleksandra Teodorovna (Charlotte de Prusio)|Aleksandra Teodorovna]]. Rezulte li iĝis suboficiro. Maria kaj ŝia filo tiam translokiĝis kun Dostojevskij al [[Barnaul]]. En 1856 Dostojevskij sendis leteron tra Wrangel al generalo Eduard Totleben, pardonpetante pro sia agado en pluraj utopiaj cirkloj. Kiel rezulto, li akiris la rajton publikigi librojn kaj geedziĝi, kvankam li restis sub policgvatado por la resto de sia vivo. Maria geedziĝis kun Dostojevskij en rusa ortodoksa preĝejo en [[Novokuzneck|Kuzneck]] la 7an de februaro 1857, eĉ se ŝi dekomence rifuzis lian geedziĝoproponon, deklarante ke ili ne estis signifitaj por unu la alian kaj ke lia malbona financa situacio malhelpis geedziĝon. Ilia familia vivo estis malfeliĉa kaj ŝi trovis malfacile trakti liajn epilepsiatakojn. FAkte tuj poste ili ekveturis al Semipalatinsk, sed survoje ĉe Dostojevskij okazis [[Epilepsio|epilepsia krizo]], kaj ili haltis en [[Barnaul]] por kvar tagoj. Priskribante ilian rilaton, li skribis: "Pro ŝia stranga, suspektema kaj mirinda karaktero, ni estis sendube ne feliĉaj kune, sed ni ne povis ĉesi ami unu la alian; kaj ju pli malĝojaj ni estis, des pli alkroĉita al unu la alia ni iĝis". Ili plejparte vivis dise.<ref>Sekirin 1997, p. 168.</ref> En 1859 li estis liberigita de [[militservo]] pro plimalbona sano kaj ricevis permeson por reveni al Eŭropa Rusio, unue al Tver, kie li renkontis sian fraton por la unua fojo en dek jaroj, kaj poste al [[Sankta Peterburgo]].<ref>Frank 1987, pp. 175–221.</ref><ref>Kjetsaa 1989, pp. 115–63.</ref> Tempo de punlaboroj kaj militservo estis turnopunkto en la vivo de Dostojevskij. El "serĉanto de vero en la homo" li iĝis religia homo, kies sola idealo por la tuta vivo estis [[Jesuo Kristo]]. En 1859 oni redonis al Dostojevskij lian nobelan titolon kaj permesis publikigadon. Li publikigis en la revuo ''Oteĉestvennije zapiski'' (Patrujaj Notoj) siajn novelojn ''Komunumo Stepanĉikovo kaj ĝiaj geloĝantoj'' kaj ''La sonĝo de la onklo''. [[Dosiero:Dostoevskij 1863.jpg|eta|altdekstre|maldekstra|Dostojevskij en Parizo, 1863.]] "La Heroeto" (la nura verko de Dostojevskij finita en malliberejo) aperis en ĵurnalo, sed "La sonĝo de la onklo" kaj "La Vilaĝo de Stepanĉikovo)" ne estis publikigitaj ĝis 1860. "Notoj de la domo de la Morto" estis publikigita en ''Russky Mir'' (rusa mondo) en septembro de 1860 kaj "La insultitoj kaj vunditoj" estis publikigita en la nova gazeto ''Vremja'' (Tempo),<ref>La gazeto ''Vremja'' (Tempo) estis populara periodaĵo kun pli ol 4 000 subskribantoj antaŭ esti fermita la 24an de majo 1863 fare de la carisma reĝimo post la gazeto publikigis eseon de Nikolaj Straĥov pri la [[Januara Ribelo|Pola ribelo en Rusio]]. ''Vremja'' kaj ties posteulo de 1864 nome ''Epoĥa'' esprimis la filozofion de la konservisma kaj slavofilan movadon Poĉvenniĉestvo, subtenita de Dostojevskij dum lia epoko de enprizonigo kaj en la postaj jaroj. Frank 1988, pp. 34–64.</ref> kiu estis kreita kun la helpo de financo de la cigaredfabriko de lia frato. En 1860 li estis jam reveninta al Sankt-Peterburgo, sed kaŝita observado de li daŭris ĝis mezo de 1870-aj jaroj. De la komenco de 1861 Fjodor Dostojevskij helpis al sia frato Miĥail eldoni la revuon ''"Vremja"''. Post ĝia fermo en 1863 la fratoj komencis eldoni revuon ''"Epoko"''. Sur paĝoj de tiuj revuoj aperis kelkaj verkoj de Dostojevskij, ekzemple: ''Humiligitaj kaj ofenditaj'', ''Noticoj el la domo de morto'', ''Vintraj notoj pri la someraj impresoj'', ''[[Leteroj Elsubteraj]]''. Dostojevskij vojaĝis al [[okcidenta Eŭropo]] por la unua fojo la 7an de junio 1862, kaj vizitis landojn kaj urbojn kiel [[Kolonjo]], [[Berlino]], [[Dresdeno]], [[Wiesbaden]], [[Belgio]], kaj [[Parizo]]. En Londono, li renkontis Herzen kaj vizitis la Kristalpalacon. Li vojaĝis kun Nikolaj Straĥov tra [[Svislando]] kaj pluraj norditalaj grandurboj, inkluzive de [[Torino]], [[Livorno]], kaj [[Florenco]]. Li registris siajn impresojn de tiuj ekskursetoj en ''Vintraj notoj pri la someraj impresoj'', en kiu li kritikis [[kapitalismo]]n, socian modernigon, [[materialismo]]n, [[katolikismo]]n kaj [[protestantismo]]n.<ref>Frank 1988, pp. 233–49.</ref><ref>Kjetsaa 1989, pp. 143–45.</ref> De aŭgusto ĝis oktobro 1863, Dostojevskij faris alian veturon tra okcidenta Eŭropo. Li renkontis sian duan amon, nome [[Polina Suslova]], en Parizo kaj perdis preskaŭ sian tutan monon vetludante en Wiesbaden kaj [[Baden-Baden]]. En 1864 lia edzino Maria kaj frato Miĥail mortis, kaj Dostojevskij iĝis la [[unuopa gepatro]] de sia duonfilo Paŝa kaj la sola subtenanto de la familio de sia frato. La fiasko de "Epoĥo", la revuo kiun li fondis kun Miĥail post la subpremado de "Vremja", plimalbonigis sian financan situacion, kvankam la daŭra helpo de liaj parencoj kaj amikoj deturnis bankroton.<ref>Frank 1988, pp. 197–211, 283–94, 248–365.</ref><ref>Kjetsaa 1989, pp. 151–75.</ref> === Dua geedziĝo kaj "mielmonato" (1866-1871) === La du unuaj partoj de ''[[Krimo kaj puno]]'' estis publikigitaj respektive en januaro kaj februaro 1866 en la gazeto ''La Rusa Mesaĝisto'',{{sfn|Frank|2009|p=462}} altirante almenaŭ 500 novajn abonantojn por la gazeto.{{sfn|Leatherbarrow|2002|p=83}} Dostojevskij revenis al Sankt-Peterburgo meze de septembro kaj promesis al sia eldonisto, Fjodor Stelovskij, ke li finkompletigos la verkadon de ''[[La ludisto]]'', nome novelo fokuzita al [[ludopatio]], por novembro, kvankam li ankoraŭ eĉ ne ekverkis ĝin. Unu el la amikoj de Dostojevskij, nome Miljukov, konsilis lin dungi sekretarion. Dostojevskij kontaktis kun [[Stenografio|stenografisto]] Pavel Olĥin el Sankt-Peterburgo, kiu rekomendis lernantinon, dudek-jara [[Anna Snitkina|Anna Grigorjevna Snitkina]]. Ŝi helpis Dostojevskij finkompletigi la novelon ''La ludisto'' por la 30a de oktobro, post 26-taga laboro.{{sfn|Frank|1997|pp=42–183}}{{sfn|Kjetsaa|1989|pp=162–96}} Ŝi notis, ke Dostojevskij estis de averaĝa alto sed ĉiam klopodis stari. "Li havis helbrunan, iom ruĝecan hararon, li uzis hararkondiĉilon, kaj li kombis sian hararon zorge... liaj okuloj estis tre diferencaj: unu estis malhelbruna; en la alia, la pupilo estis tiom granda ke oni ne povis vidi ties koloron, [tio estis okazigita de vundo]. La rareco de liaj okuloj havigis al Dostojevskij iome da mistera aspekto. Lia vizaĝo estis pala, kaj li ŝajnis malsana."{{sfn|Sekirin|1997|p=178}} La 15an de februaro 1867 Dostojevskij edziĝis al Snitkina en la [[Triunua Katedralo (Sankt-Peterburgo)]]. La 7,000 rubloj kiujn li estis enspezinta el ''Krimo kaj puno'' ne kovris liajn ŝuldojn, kio devigis Anna vendi siajn havaĵojn. La 14an de aprilo 1867, ili komencis prokrastitan mielmonaton en Germanio pere de la mono akirita el tiu vendo. Ili restis en Berlino kaj vizitis la [[Gemäldegalerie Alte Meister]] en [[Dresden]], kie li serĉis inspiron por sia verkado. Ili pluigis sian veturon tra Germanio, kaj vizitis [[Frankfurt am Main|Frankfurton]], [[Darmstadt]], [[Heidelberg]] kaj [[Karlsruhe]]. Ili pasigis kvin semajnojn en [[Baden-Baden]], kie Dostojevskij havis kverelon kun [[Ivan Turgenev|Turgenev]] kaj denove perdis multan monon en la [[ruleto]].<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/?id=PS3_6phMOS0C&printsec=frontcover&dq=russia+in+the+age+of+alexander+II#v=onepage&q=baden%20baden%20turgenev&f=false|titolo=Russia in the Age of Alexander II, Tolstoy and Dostoevsky|familia nomo=Moss|persona nomo=Walter G.|jaro=2002|eldoninto=Anthem Press|ISBN=978-0-85728-763-2|paĝoj=128–33|lingvo=en}}</ref> La paro veturis al [[Ĝenevo]]. [[Dosiero:Baden-Baden 10-2015 img19 Dostoevsky plaque.jpg|eta|Memortabulo al Dostojevskij en Baden-Baden.]] En septembro 1867, Dostojevskij eklaboris por ''[[La idioto]]'', kaj post longa planprocezo kiu montris malmultan similon kun la publikigita romano, kaj li finfine sukcesis verki la unuajn 100 paĝojn en nur 23 tagoj; la felietonigo ekis en ''La Rusa Mesaĝisto'' en januaro 1868. Ilia unua filo, Sonja, estis generita en [[Baden-Baden]], kaj naskiĝis en Ĝenevo la 5an de marto 1868. La bebo mortis pro [[pneŭmonio]] tri monatojn poste, kaj Anna memoris kiel Dostojevskij "plenploris kiel virino malespera".{{sfn|Kjetsaa|1989|p=219}} La paro translokiĝis el Ĝenevo al [[Vevey]] kaj poste al [[Milano]], antaŭ pluigi al Florenco. ''La idioto'' estis finkompletigita tie en januaro 1869, kies fina parto aperis en ''La Rusa Mesaĝisto'' en februaro 1869.{{sfn|Frank|1997|pp=151–363}}{{sfn|Kjetsaa|1989|pp=201–37}} Anna naskis sian duan filinon, Ljubov, la 26an de septembro 1869 en Dresden. En aprilo 1871, Dostojevskij faris finan viziton al ludejo en Wiesbaden. Anna asertis, ke li ĉesis vetludi post la nasko de ilia dua filino, sed tio estas celo de polemiko. Alia tialo por lia memdeteno estus la fermo de la [[kazino]]j en Germanio en 1872 kaj en 1873 (nur pro la enpovigo de Adolf Hitler ili estis remalfermitaj){{sfn|Kjetsaa|1989|p=245}} aŭ lia eniro en sinagogo kiun li konfuzis kun ludejo. Laŭ la biografo Joseph Frank, Dostojevskij komprenis tion kiel signalo por ne plu vetludi.{{sfn|Frank|2003|p=639}} Post aŭdi novaĵojn ke la socialisma revolucia grupo "Popola Venĝo" estis murdinta unu el siaj propraj membroj, nome Ivan Ivanov, la 21an de novembro 1869, Dostojevskij ekverkis ''[[Bjesoj (romano)|Demonoj]]''.{{sfn|Kjetsaa|1989|pp=240–61}} En 1871, Dostojevskij kaj Anna veturis trajne al Berlino. Dum la veturado, li brulis kelkajn manuskriptojn, kiel tiujn de ''La idioto'', ĉar li timis eblajn problemojn en [[doganejo]]. La familio alvenis en Sankt-Peterburgo la 8an de julio, kio markis la finon de la "mielmonato" (origine planita por tri monatoj) kiu fakte daŭris ĉirkaŭ kvar jarojn.{{sfn|Frank|1997|pp=241–363}}{{sfn|Kjetsaa|1989|p=265}} === Reen en Rusio (1871–1875) === [[Dosiero:Dostoyevsky in prison.jpg|eta|dekstra|Dostojevskij (maldekstre) en Sennaja, 21a/22a de marto 1874.]] Reen en Rusio en julio 1871, la familio suferis denove financajn problemojn kaj devis vendi la restintajn havaĵojn. Ilia filo Fjodor estis naskita la 16an de julio, kaj ili translokiĝis al apartemento apud la Instituto de Teknologio tuj poste. Ili esperis solvi siajn grandajn ŝuldojn vendante la heredan domon en Peski, sed malfacilaĵoj kun la loĝanto rezultis en relative malalta vendoprezo, kaj la problemoj kun la ŝuldatoj pluis. Anna proponis, ke ili ekhavu monon el la aŭtorrajtoj de ŝia edzo kaj negocu kun la ŝuldatoj por pagi siajn ŝuldojn en pag-tempoj.{{sfn|Frank|2003|pp=14–63}}{{sfn|Kjetsaa|1989|pp=265–67}} Dostojevskij revivigis sian amikecon kun Majkov kaj Straĥov kaj faris novajn konatulojn, kiel eklezia politikisto Terti Filipov kaj la fratoj Vsevolod kaj [[Vladimir Solovjov]]. Konstantin Pobedonoscev, futura imperia Alta Komisiano de la Ortodoksa Sinodo, influis la politikan progreson de Dostojevskij al [[konservativismo]]n. Ĉirkaŭ komence de 1872 la familio pasigis kelkajn monatojn en [[Staraja Russa]], urbo konata pro sia minerala [[Spa (kuracloko)|spa]]. La laboro de Dostojevskij estis prokrastita kiam mortis la fratino de Anna nome Maria Svatkovskaja la 1an de majo 1872, ĉu pro [[tifo]] aŭ [[malario]],<ref>Nasedkin, Nikolay. [http://www.niknas.narod.ru/4dost/1dost_enz/dost_enz3-10.htm Вокруг Достоевского &#x5B;Pri Dostojevskij&#x5D;.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130502232436/http://www.niknas.narod.ru/4dost/1dost_enz/dost_enz3-10.htm|date=2013-05-02}} Dostojevskia Enciklopedio (rusa). Alirita en la 5a de novembro 2017</ref> kaj Anna eksuferis pro absceso en la gorĝo.{{sfn|Frank|2003|pp=14–63}}{{sfn|Kjetsaa|1989|pp=268–71}} [[Dosiero:Fyodor Mikhailovich Dostoyevsky 1876.jpg|eta|maldekstra|altdekstre|Dostojevskij, 1876.]] La familio revenis en Sankt-Peterburgo en septembro. ''Demonoj'' estis finita la 26an de novembro kaj publikigita en januaro 1873 fare de la "Dostojevskia Publikentrepreno", kiu estis fondita de Dostojevskij kaj de lia edzino. Kvankam ili akceptis nur monpagojn kaj la librovendejo estis en ilia propra apartemento, la negoco estis sukcesa, kaj ili vendis ĉirkaŭ 3,000 ekzemplerojn de ''Demonoj''. Anna administris la financojn. Dostojevskij proponis, ke ili fondu novan gazeton, kiu nomiĝu ''[[La taglibro de l' verkisto|Taglibro de verkisto]]'' kaj inkludu kolekton de [[eseo]]j, sed mankis mono, kaj la "Taglibro" estis publikigita en "La Civitano" de Vladimir Meŝĉerskij, dekomence la 1an de januaro, kontraŭ pago de salajro de 3,000 rubloj jare. Somere de 1873, Anna revenis al Staraja Russa kun la infano, dum Dostojevskij restis en Sankt-Peterburgo por pluigi kun sia "Taglibro".{{sfn|Frank|2003|pp=38–118}}{{sfn|Kjetsaa|1989|pp=269–89}} En marto 1874, Dostojevskij lasis "La Civitano" pro stresa laboro kaj interveno de la rusa burokrataro. En siaj dekkvin monatoj en "La Civitano", li estis portata al tribunalo dufoje: la 11an de junio 1873 pro citi vortojn de Princo Meŝĉerskij senpermese, kaj denove la 23an de marto 1874. Dostojevskij proponis vendi novan novelon kiun li ne ekverkis al "La Rusa Mesaĝisto·, sed la gazeto malakceptis. Nikolaj Nekrasov sugestis, ke li publikigu ''Taglibro de verkisto'' en "Notoj de Patrolando"; li ricevus 250 rublojn el ĉiu presaĵo – 100 pli ol tio kion la publikigo en "La Rusa Mesaĝisto" estus enspezinta. Dostojevskij akceptis. Kiam lia sano ekmalaltiĝis, li konsultis kelkajn doktorojn en Sankt-Peterburgo kaj oni konsilis al li kuraciĝi ekster Rusio. Ĉirkaŭ julio, li atingis Ems kaj konsultis kuraciston, kiu diagnozis lin je grava [[Kataro (malsano)|kataro]]. Dum sia restado li ekverkis ''La adoleskulo''. Li revenis en Sankt-Peterburgo fine de julio.{{sfn|Frank|2003|pp=120–47}}{{sfn|Kjetsaa|1989|pp=273–95}} Anna proponis, ke ili pasigu la vintron en Staraja Russa por ebligi la ripozon de Dostojevskij, kvankam doktoroj sugestis duan viziton al Ems ĉar lia sano estis pliboniĝinta tie. La 10an de aŭgusto 1875 naskiĝis ilia filo Aleksej en Staraja Russa, kaj meze de septembro la familio revenis al Sankt-Peterburgo. Dostojevskij finis ''La adoleskulo'' fine de 1875, kvankam kelkaj eroj jam estis aperintaj felietone en "Notoj de Patrolando" ekde januaro. ''La adoleskulo'' estas kroniko de la vivo de Arkadi Dolgorukij, nome [[ekstergeedzeca filo]] de la terposedanto Versilov kaj de kamparana patrino. Ĝi temas ĉefe pri la rilato inter patro kaj filo, kio iĝis ofta temo en postaj verkoj de Dostojevskij.{{sfn|Frank|2003|pp=149–97}}{{sfn|Kjetsaa|1989|pp=273–302}} === Lastaj jaroj (1876–1881) === Komence de 1876, Dostojevskij plue laboris en sia "Taglibro·. La libro inkludas nombrajn eseojn kaj kelkajn novelojn pri [[socio]], [[religio]], [[politiko]] kaj [[etiko]]. La kolekto estis vendita duoble pli ol liaj antaŭaj libroj. Dostojevskij ricevis pliajn leterojn el legantoj ol iam ajn, kaj ĉiaj homoj vizitis lin. Kun helpo de la frato de Anna, la familio aĉetis [[daĉo]]n en Staraja Russa. En la somero de 1876, Dostojevskij ekespertis denove malfacilon spiradi. Li vizitis Ems por la tria fojo kaj oni diris, ke li povos vivi aliajn 15 jarojn se li translokiĝu al pli saniga [[klimato]]. Kiam li revenis al Rusio, la caro [[Aleksandro la 2-a (Rusio)|Aleksandro la 2-a]] ordonis al Dostojevskij viziti lian palacon por prezenti al li la Taglibron, kaj li petis al li eduki liajn filojn, Sergej kaj Paul. Tiu vizito plue pliigis la cirklon de konatuloj de Dostojevskij. Li estis ofta gasto en kelkaj salonoj en Sankt-Peterburgo kaj renkontiĝi kun multaj famaj personoj, kiel la princino [[Sofia Tolstaja]], Jakov Polonskij, [[Sergej Vitte]], [[Aleksej Suvorin]], [[Anton Grigorjeviĉ Rubinŝtejn|Anton Rubinstein]] kaj [[Ilja Jefimoviĉ Repin|Ilja Repin]].{{sfn|Frank|2003|pp=199–280}}{{sfn|Kjetsaa|1989|pp=303–06}} La sanstato de Dostojevskij malaltiĝis, kaj en marto 1877 li havis kvar epilepsiajn atakojn. Anstataŭ reveni al Ems, li vizitis Malij Prikol, bieno apud [[Kursk]]. Survoje revene al Sankt-Peterburgo por finigi sian Taglibron, li vizitis Darovoje, kie li estis pasiginta multon de lia infanaĝo. En decembro li ĉeestis en la funebro de Nekrasov kie li diskursis. Li estis nomumita honora membro de la [[Rusia Akademio de Sciencoj]], el kiu li ricevis honoran atestilon en februaro 1879. Li malakceptis inviton al internacia kongreso pri [[aŭtorrajto]]j en Parizo post lia filo Aljoŝa suferis fortan epilepsian atakon kaj mortis la 16an de majo. La familio poste translokiĝis al la apartemento kie Dostojevskij estis verkinta siajn unuajn librojn. En tiu epoko, li estis elektita por la stabanaro de direktoroj de la Slava Bonfara Societo en Sankt-Peterburgo. Tiun someron, li estis elektita por la honora komitato de Internacia Literatura kaj Arta Asocio, kies membroj estas [[Victor Hugo]], [[Ivan Turgenev]], [[Paul Heyse]], [[Alfred Tennyson]], [[Anthony Trollope]], [[Henry Longfellow]], [[Ralph Waldo Emerson]] kaj [[Lev Tolstoi]]. Dostojevskij faris sian kvaran kaj finan viziton al Ems komence de aŭgusto 1879. Li ricevis diagnozon de frua [[Kronika obstrukca pneŭmonopatio|pulma obstrukco]], kion lia doktoro sukcese traktis, sed ne kuracis.{{sfn|Frank|2003|pp=320–75}}{{sfn|Kjetsaa|1989|pp=307–49}} [[Dosiero:Dostoyevsky's funeral.jpg|eta|altdekstre|dekstra|250ra|Funebro de Dostojevskij.]] La 3an de februaro 1880 Dostojevskij estis elektita vic-prezidanto de la Slava Bonfara Societo, kaj li estis invitita prelegi en la malkovro de la memormonumento por Puŝkin en Moskvo. La 8an de junio li faris tiun diskurson, impresante la aŭskultantaron. Li ricevis grandan plaŭdon, kaj eĉ lia long-daŭra rivalo Turgenev brakumis lin. Konstantin Staniukoviĉ laŭdis tiun diskurson en sia eseo "La Puŝkina jariĝo kaj la diskurso de Dostojevskij" en ''[[:ru:Дело (журнал XIX века)|La negoco]]'', kie li verkis, ke "la lingvaĵo de [la prelego pri Puŝkin] fare de Dostojevskoij reale ŝajnis [[prediko]]. Li parolis per la tono de profeto. Li faris predikon kiel pastro; ĝi estis tre profunda, sincera, kaj ni komprenis, ke li volas impresi la emociojn de liaj aŭskultantoj."{{sfn|Sekirin|1997|p=255}} Tamen la diskurso estis kritikita poste de la liberala politika sciencisto Aleksander Gradovskij, kiu kredis, ke Dostojevskij idoligis "la popolon",{{sfn|Lantz|2004|p=170}} kaj de la konservativa pensulo Konstantin Leontiev, kiu, en sia eseo "Pri tutmonda amo", komparis la diskurson kun la franca [[utopia socialismo]].{{sfn|Lantz|2004|pp=230–31}} Tiuj atakoj kondukis al plia malbonigo de lia sanstato.{{sfn|Frank|2003|pp=475–531}}{{sfn|Kjetsaa|1989|pp=353–63}} == Morto == [[Dosiero:Dostoyevsky on his Bier, Kramskoy.jpg|altdekstre|eta|maldekstra|Dostojevskij sur mortolito, desegno de Ivan Kramskoi, 1881.]] [[Dosiero:Санкт-Петербург, Тихвинское кладбище, могила Ф.М. Достоевского.JPG|altdekstre|eta|Tombo de Dostojevskij en Sankt-Peterburgo.]] La 25an de januaro 1881, dum traserĉado de membroj de la terorisma organizo [[Narodnaja Volja]] kiu poste murdos la caron Aleksandron, la cara [[sekreta polico]] traserĉis apartamenton de najbaro de Dostojevskij. La venontan tagon, Dostojevskij suferis pro pulma [[hemoragio]]. Anna neis, ke estis la traserĉado kio okazigis tion, asertante, ke la hemoragio okazis post Fjodor serĉis falintan skribilon. La hemoragio povis estis okazigita ankaŭ pro ardaj disputoj kun sia fratino Vera pri la bieno de lia onklino Aleksandra Kumanina, kiuj okazis la 30an de marto kaj en Peterburga Tribunalo la 24an de julio 1879.{{sfn|Sekirin|1997|pp=309–16}}{{sfn|Lantz|2004|p=xxxiii}} Anna poste akiris parton de lia bieno konsistanta el ĉirkaŭ 185 ''desiatina'' (ĉirkaŭ 500 akreoj aŭ 202 hektaroj) da arbaro kaj 92 "desiatina" de farmo.{{sfn|Lantz|2004|p=223}} Post alia hemoragio, Anna alvokis la doktorojn, kiuj havigis malbonan [[prognozo]]n. Sekvis tria hemoragio tuj poste.{{sfn|Frank|2003|pp=707–50}}{{sfn|Kjetsaa|1989|pp=368–71}} Rigardante siajn filojn antaŭ la morto, Dostojevskij petis la legadon de la [[Paraboloj de Jesuo|parabolo]] de la [[Parabolo de la erarinta filo|Perdita Filo]] al siaj filoj. La profunda signifo de tiu postulo estis klarigita de Frank: {{Citaĵo|Estis tiu parabolo de trarompo, pento kaj pardono kion li deziris lasi kiel la lasta heredo al siaj filoj, kaj tio povas esti rigardita kiel lia propra lasta kompreno de la signifo de lia vivo kaj de la mesaĝo de lia verkaro.<ref>Joseph Frank, "Dostoevsky. A Writer in His Time", Priceton University Press, 2010, p. 925,</ref>}} Inter la lastaj vortoj de Dostojevskij estis lia citaĵo de [[Sankta Mateo la evangeliisto|Mateo]] 3:14-15: "Sed Johano malhelpis tion dirante, mi bezonas esti baptita de vi, kaj ĉu vi venas al mi? Kaj Jesuo respondis al li, Akceptu tion: ĉar ankoraŭ ne estas la momento por la plenumo", kaj li finis per "Aŭskultu — permesu ĝin. Ne malhelpu min!"{{sfn|Kjetsaa|1989|pp=371–72}} Kiam li mortis, lia korpo estis metita surtable, laŭ rusa kutimo. Li estis entombigita en la [[Tiĥvina Tombejo]] de la [[Monaĥejo Aleksandro Nevski]],<ref>{{cite web |url=http://eng.md.spb.ru/dostoevsky/Dostoevsky_Petersburg/?more |title=Dostoevsky in Petersburg |publisher=F.M. Dostoevsky Literary Memorial Museum |accessdate=5a de novembro 2017 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160325192707/http://eng.md.spb.ru/dostoevsky/Dostoevsky_Petersburg/?more |archivedate=25a de marto 2016 |df=dmy-all |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-09-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160325192707/http://eng.md.spb.ru/dostoevsky/Dostoevsky_Petersburg/?more |arkivdato=2016-03-25 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://eng.md.spb.ru/dostoevsky/Dostoevsky_Petersburg/?more |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-09-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160325192707/http://eng.md.spb.ru/dostoevsky/Dostoevsky_Petersburg/?more |arkivdato=2016-03-25 }}</ref> apud liaj preferitaj poetoj, [[Nikolaj Karamzin]] kaj [[Vasilij Ĵukovskij]]. Ne klaras kiom da homoj partoprenis en lia funebro. Laŭ unu partopreninto, estis pli ol 100,000 funebrantoj, dum aliaj fontoj indikis inter 40,000 kaj 50,000. Lia tomboŝtono montris liniojn el la Nova Testamento:{{sfn|Frank|2003|pp=707–50}}{{sfn|Kjetsaa|1989|pp=373 et seqq}} {{Citaĵo|Ververe, mi diras al vi, se tritikero falas surgrunden kaj mortas, tie restas: kaj tiu alportos multan frukton.|source={{Sourcetext|source=Bible|version=King James|book=John|chapter=12|verse=24}}}} La lastajn jarojn li travivis en relativa malriĉo, sed kiam li mortis, la rusa nacio lin entombigis kiel sian plej grandan nacianon. Lian vivon priskribis [[Stefan Zweig]] en la verko ''Tri majstroj'' (kun Balzac kaj [[Dickens]]). Zweig ankaŭ skribis pri li en ''[[Sternstunden der Menschheit]]''. == Religio == Lia religia konvinko bone aperas en lia interesa persona [[Kredokonfeso|''Kredo-Simbolo]]: "De tempo al tempo Dio pridonacas min per minutoj, dum kiuj mi estas tute trankvila. En la momentoj mi kreis por mi la kredsimbolon, en kiu ĉio estas por mi klara kaj sankta. Ĉi simbolo estas por mi tre simpla. Jen ĝi: Kredi, ke ne ekzistas io pli bela, pli profunda, dolĉa, saĝa, kuraĝa kaj perfekta ol Kristo; kredi kaj kun amo de enviulo ripetadi al mi mem, ke io pli bela ol Kristo ne nur ne ekzistas, sed eĉ ekzisti ne povas. Krom tio, se eĉ iu ajn pruvus al mi, ke Kristo troviĝas ekster la vero, kaj efektive la vero ekzistus ekster Kristo, tiam mi tamen preferus resti kun Kristo, ol kun tia vero." <ref>[El: "Adoru - Ekumena diserva libro", Eldonejo Ponto 2001, p. 1378.]</ref> == Verkada stilo == [[Dosiero:Fyodor_Mikahailovich_Dostoyevsky's_Handwriting_1838.jpg|eta|Manuskripto de Dostojevskij, 1838]] [[Dosiero:Dostoyevsky_The_Demons_Manuscript.jpg|eta|Manuskripto de Demonoj]] El literatura historia vidpunkto, Dostojevskij estas konsiderata parto de la [[Realismo (arto)|realisma]] fluo, sed la realismo de Dostojevskij estas ununura: ĝi estas psika realismo, kiu ĉerpas sian potencon el la granda precizeco de psikologiaj diagnozoj, kaj el la maniero en kiu priskribas emocian vivon, fronte al eksteraj detaloj. La [[Marksismo|marksisma filozofo]] kaj [[Literatura recenzo|literaturrecenzisto]] [[Georg Lukács|George Lukacs]] rimarkas ke dum [[Faŭsto|Fausto]], [[Wilhelm Meister]], kaj la ĉeffiguroj dizajnitaj fare de [[Honoré de Balzac|Balzac]] devas trakti problemojn kaj malhelpojn - ili mem ne iĝas malhelpo. "Nur kiam la individuo turniĝas enen, nur kiam li malsukcesas trovi al si la [[Arkimeda punkto|Arkimedan punkton]] dum sociaj eventoj aŭ kun palpebla egoisma aspiro, aperas la problemo de la memesprimado de Dostojevskij." <ref>Fremdiĝo de la Individuo, George Lukacs, en "Krimo kaj Puno kaj Dostojevskij", p. 79</ref> [[Rusa literaturo|Rusa literaturulo]] kaj pensulo [[Miĥail Baĥtin]] asertis, ke Dostojevskij kreis novan specon de romano, kiun li difinas kiel polifona romano (Baĥtin ankaŭ uzas la esprimon "hetroglasia" por priskribi la elstaran trajton de tia romano). La [[Polifonio|polifonia]] romano de Dostojevskij, laŭ Bechtin, estas karakterizita per multnombraj aŭtonomaj kaj kelkfoje kontraŭdiraj voĉoj, kiuj aperas en la romano kiel sendependa vidpunkto ne dependa aŭ sklavigita al la propra ideologia pozicio de la verkisto.<ref>Bakhtin, M.M. (1984) ''Problems of Dostoevsky's Poetics''. Edited and translated by Caryl Emerson. Minneapolis: University of Minnesota Press.</ref> Tiel, roluloj kiel Svidrigailov en ''Krimo kaj puno'' aŭ Stabrugin en ''La demonoj (Bjesoj)'' reprezentas klarajn kaj apartajn poziciojn de la pozicio de Dostojevskij, pozicioj plene disvolvitaj laŭlonge de la historio kaj ne servas kiel duaranga voĉo, kiu supozeble lumigas la centran ideon. Krom tio, la voĉo de rolulo 'neniam aŭdiĝos sola, sed ĉiam artikante kun alia "voĉo", interna aŭ ekstera. Tiel Dostojevskij prezentas samtempan ekziston de malsamaj konscioj, kiuj ne strebas al kunfandiĝo aŭ kontraŭdiro, sed al samtempa ekzisto, ekzisto de unu apud la alia, samtempe. Alia karakterizaĵo, kiun Baĥtin trovas en la romanoj de Dostojevskij, estas la "[[Karnavalo|karnavala]]" motivo. Ĉi tiu koncepto, kiu aperas en la verko de Baĥtin pri la franca verkisto kaj pastro [[François Rabelais]], rilatas al la multeco de eventoj kaj ilia kompakteco laŭ tempo kaj loko (la ĉefaj eventoj en ''Krimo kaj Puno'' okazas en ĉirkaŭ du semajnoj, en tre limigita parto de Sankt-Peterburgo), kaj inversigo de [[socia ordo]]. La karnavala etoso funkcias kiel [[antitezo]] al la konata ĉiutaga realaĵo, kreante senton de "ĉio povas okazi" - kiel efektive ofte okazas en la romanoj de Dostojevskij. La karnavalo defias la normojn de "ordinara vivo" kaj tiel en la karnavalo malvalidas ĉian [[Hierarkio|hierarkian ordon]] de ĉi tiu formo. La karnavalo emfazas la diferencon, la aliecon, kio estas puŝita al la randoj kaj subpremita en ĉiutaga vivo. Tiun aspekton ni povas vidi en la pensado de Dostojevskij, antaŭ ĉio per la potenca polifonio, kiu ekzistas en ĝi. Plureco da voĉoj, kiuj ne kunfandiĝas kaj ne funkcias kiel parolilo por la konscio de la aŭtoro-verkisto. Ĉiuj voĉoj estas "ekvivalentaj" kaj fakte samvaloras, ĉiu voĉo staras memstare kaj ne estas sklavigita al aliaj voĉoj.<ref>Kvas, Kornelije (2019). ''The Boundaries of Realism in World Literature''. Lanham, Boulder, New York, London: Lexington Books. p. 101. ISBN <bdi>978-1-7936-0910-6</bdi>.</ref> Tiel, fakte, la aŭtoritato de la "centro" estas nuligita, kaj malfermo estas permesita por pli "marĝenaj" voĉoj. Gravas ankaŭ por la verkoj de Dostojevskij la rolo de la provoka duoblulo. Plej multaj el liaj ĉefroluloj havas provokantan duoblulon, kiu defias sian rolulon kaj kreas konfrontiĝon kun sia konscio. Malgraŭ la demandoj, kiuj okupigas kaj maltrankviligas Dostojevskij - la validecon de konceptoj kiel bono kaj malbono, [[Fido|fido al Dio]] kaj la [[Savo (Biblio)|vojo al savo]] - ni nun vidas ilin pli kiel filozofiajn ol praktikajn konceptojn. En la [[Rusia Imperio|19-a-jarcenta Rusio]] ĉi tiuj demandoj ŝvebis en la aero, kaj certe vekis ĝeneralan intereson. En letero, kiun li sendis al la redaktoro de la ĵurnalo "''Ruski Vestnik''" (La Rusa Proklamo), en kiu li planis presi la romanon ''Krimo kaj Puno'', Dostojevskij skribis: : "Iuj kazoj okazintaj lastatempe vere konvinkis min, ke kreiva temo tute ne estas ekscentra, tio estas ĝuste la fakto, ke la murdinto estas bonevoluinta junulo kaj eĉ havas pozitivajn tendencojn. Oni diris al mi en Moskvo pasintjare pri unu studento - kiu estis forpelita de la universitato post la moskva studenta afero - kiu decidis malkonstrui la poŝtejon kaj mortigi la poŝtiston. En niaj gazetoj oni povas trovi multe pli da spuroj de la grandega malstreĉiĝo de konceptoj, kio kaŭzas terurajn agojn ... Resume, mi estas konvinkita, ke mia temo estas klarigita almenaŭ parte per la hodiaŭaj eventoj. " === Fontoj de influo === Dostojevskij estis tre fervora amanto de libroj de tre juna aĝo, kaj liaj lernejaj jaroj estis dediĉitaj preskaŭ tute al legado de libroj. Infanaĝe li estis mergita en legado de [[Walter Scott]], [[Aleksandr Puŝkin]] kaj la rusa historiisto kaj verkisto [[Nikolaj Karamzin|Nikolai Karamzin]]. Li tiam fervore legis la verkojn de [[Shakespeare]], [[Goethe]], [[Lord BYRON|Byron]], [[Victor Hugo]] kaj [[Friedrich Schiller]]. Dostojevskij aparte admiris [[Balzac]], kaj eĉ tradukis komence de sia kariero la romanon [[Eŭgenino Grandet]] de la franca verkisto. Li ankaŭ tradukis [[George Sand|Georges Sand]] kaj [[Eugène Sue]]. Alian verkiston, kiun Dostojevskij admiris, estis [[Charles Dickens]], kies librojn estis preskaŭ la solajn, kiujn li legis dum sia malliberigo, krom la [[Biblio]]. Stile, la juna Dostojevskij estis tre influita de [[Nikolaj Gogol]], kaj oni meritas lin la fama diraĵo: "Ni ĉiuj eliris el la randoj de la ''[[Palto (novelo)|Palto]]'' de Gogol" rilate al la rusa literaturo de la 19-a jarcento. La unua romano de Dostojevskij, ''Malriĉaj homoj'', eĉ igis multajn vidi lin kiel la daŭranto de Gogol. La romano ankaŭ enhavas rektan referencon al Gogol: [[Komizo]] Dvuŝkin legas la rakonton ''Palto'' de Gogol, kaj eĉ kritikas la finon, kiun la verkisto elektas por la rolulo de Komizo Akakij Akakieviĉ. Ĉi tiu eta kritiko fariĝas vera atako en la novelo ''Komunumo Stepanĉikovo kaj ĝiaj geloĝantoj'', verkita de Dostojevskij post lia liberigo de malliberejo. Literatura erudiciulo Jurij Tinjanov, unu el la plej elstaraj figuroj en la [[Rusa formalismo|rusa skolo de formalismo]], vidis la atakon de Dostojevskij kontraŭ Gogol kiel privata esprimo de universala tendenco fare de junaj verkistoj ataki aŭtoritatajn figurojn de la antaŭa generacio. ''Komunumo Stepanĉikovo kaj ĝiaj geloĝantoj'' ankaŭ inkluzivas [[parodio]]n de Puŝkin kaj Ivan Turgenev, du aliaj verkistoj, pri kiuj Dostojevskij estis influita. Malgraŭ lia aprezo por Turgenev, kiu ĉiam rekonis sian talenton kaj eĉ helpis lin finance, Dostojevskij tre kritikis la romantikan emon de Turgenev, la aristokratan etoson en siaj romanoj kaj ilia [[Nostalgio|nostalgia]] tono. La parodio de la stilo de Turgenev en la ''Komunumo Stepanĉikovo kaj ĝiaj geloĝantoj'' estas evidenta en la loko, karakterizado kaj amrakonto elektita de Dostojevskij, kiuj tre rememorigas la rakontojn de Turgenev. Sed male al Turgenjev, la vivon de la bieno priskribitan de Dostojevskij "sen la plej eta aludo de nostalgia romantika etoso, sed kiel enkorpigo de la absurdaĵo, krueleco kaj malamo de ĉio al ĉio." Simila tendenco karakterizas la kritikon de Dostojevskij pri Lev Tolstoj. Kvankam li tre ŝatis sian verkadon, kaj ankaŭ posedis tre larĝan kolekton de siaj verkoj, Dostojevskij vidis en la romanoj de Tolstoj kiel reprezentantan la mondon de la pasinteco, belo jam historia. Tolstoj ankaŭ havis sian propran kritikon pri Dostojevskij. Li diris pri ''Krimo kaj Puno'', ke jam leginte la unuajn ĉapitrojn oni povas diveni la finon de la romano. Tamen oni raportis, ke Tolstoj ekploris, kiam li aŭdis pri la morto de Dostojevskij, kaj ke kopio de ''La fratoj Karamazov'' kuŝis sur la noktotablo, kie li mortis. Dostojevskij siavice diris pri la [[Milito kaj paco|''Milito kaj Paco'']] de Tolstoj, ke ĝi estas "senmanka artverko". === Kritiko === Ne estas multaj gigantoj en monda literaturo, kiuj ricevis severajn kritikojn kiel tiu, kiun suferis Dostojevskij, dum sia vivo kaj poste. Interalie Dostojevskij estis akuzita ke lia stilo ne estas riĉan kaj elegantan kiel tiu de aliaj nuntempaj verkistoj, ke li emis ripeti sin kaj ke liaj roluloj estis plejparte roluloj, kiuj reprezentis difinitajn moralajn aŭ sociajn poziciojn, anstataŭ verajn homojn. La verkisto Vladimir Nabokov asertis en siaj prelegoj, ke arte Dostojevskij estas tre mezbona verkisto. "Mi agnoskas," li skribas, "Ke iuj liaj (la Dostojevskij) scenoj, iuj el liaj grandegaj farsaj linioj estas nekutime amuzaj. Sed liaj sentemaj murdistoj kaj la prostituitinoj kun la granda animo estas neelteneblaj eĉ por momento - almenaŭ de ĉi tiu leganto!" <ref>'''Nabokov and Dostoevsky''', Melvin Seiden, Contemporary Literature, Vol. 13, No. 4 (Autumn, 1972), pp. 423-444</ref> [[Ernest Hemingway]], kies aŭtobiografia libro ''A Wandering Celebration'' priskribas sian ambivalencan sintenon al Dostojevskij, mirante pri "Kiel li povas skribi tiel malbone, tiel nekredeble malbone, kaj ankoraŭ senti vin tiel reala?". === Lia influo === La verkado de Dostojevskij tre influis generaciojn de verkistoj, kiuj sekvis lin. [[Virginia Woolf]] skribis pri li en la artikolo ''The Russian Point of View'' (La rusa vidpunkto) <ref>''The Russian Point of View'', Verginia Woolf de ''The Common Reader''</ref>: : "La romanoj de Dostojevskij estas turbulaj vorticoj, krispaj sabloventegoj, akvostangoj, kiuj bolas kaj fajfas kaj ensuĉas nin. Ili konsistas ekskluzive el la animaj materialoj. Kontraŭ nia volo ni estas tirataj, rondirantaj, blindigitaj, sufokaj kaj samtempe plenigitaj de gaja entuziasmo. "Krom Ŝekspiro, ne ekzistas legado pli ekscita ol ĉi tio." == Verkoj == * ''[[Malriĉaj homoj]] (Бедные люди)'' (1845) * ''Sozio (Двойник)'' (1846) * ''Mastrino (Хозяйка)'' (1847) * ''Blankaj noktoj (Белые ночи)'' (1848) * ''Netoĉka Nezvanova (Неточка Незванова)'' (1849) * ''La sonĝo de la onklo (Дядюшкин сон)'' (1859) * ''Komunumo Stepanĉikovo kaj ĝiaj geloĝantoj (Село Степанчиково и его обитатели)'' (1859) * ''Humiligitaj kaj ofenditaj (Униженные и оскорбленные)'' (1861) * ''Noticoj el la domo de morto (Записки из мёртвого дома)'' (1861-1862) * ''Vintraj notoj pri la someraj impresoj ()'' (1863) * ''[[Leteroj Elsubteraj]] (Записки из подполья)'' (1864) * ''[[Krimo kaj puno]] (Преступление и наказание)'' (1866) * ''[[La ludisto]] (Игрок)'' (1867) * ''[[La idioto]] (Идиот)'' (1868) filmigita en sia unua parto kiel [[Idioto (rusa filmo, 1958)|Idioto]] * ''Eterna edzo (Вечный муж)'' (1870) * ''La demonoj / [[Bjesoj (romano)|Bjesoj]] (Бесы)'' (1871) * ''[[La Taglibro de l' verkisto]]'' (1880-1881) * ''La adoleskulo (Подросток)'' (1875) * ''[[La fratoj Karamazov]] (Братья Карамазовы)'' (1879-1880) En siaj verkoj li kondamnis revoluciulojn, kio vekis malamon de [[Stalino]]. Tial dum ties regado la verkoj de Dostojevskij ne estis publikigataj en Rusujo, lia nomo eĉ estis eliminata el listo de rusaj verkistoj, kvazaŭ li neniam ekzistis. La romanoj ''Krimo kaj Puno'' kaj ''Fratoj Karamazov'' ofte estas konsiderataj de multaj kritikistoj kiel la plej grandaj [[literaturaj verkoj]] de ĉiuj epokoj ([[Zweig]], [[František Xaver Šalda|Šalda]] k.a.). == En Esperanto aperis == * ''Kristnaska festo de knabo'' (tr. d-ro G. Janovski, Esperantisto 9/1893) * ''[[Fratoj Karamazov|La fratoj de Karamazov]]'' (fragmento), tradukis [[J. Jovlev]]. [[Ivanovo]], 1966. 75 paĝoj. * ''[[Krimo kaj Puno]],'' tradukis [[Andrej Parfentjev]]. [[Jekaterinburg]]: [[Sezonoj]], 1993. 487 paĝoj. (''[[Serio Oriento-Okcidento]]'' 28.) Rete legeblas la [http://esperanto-ondo.ru/Rn-dost7.htm 7-a ĉapitro]. * El ''[[La taglibro de l' verkisto]],'' tradukis [[Aleksander Korĵenkov]]: ** ''[http://esperanto-ondo.ru/Rn-dost1.htm Enkonduko],'' en ''[[La Ondo de Esperanto]]'' 55, 1999. ** ''[http://esperanto-ondo.ru/Rn-dost2.htm Centjarulino],'' en ''La Ondo de Esperanto'' 57, 1999. ** ''[http://esperanto-ondo.ru/Rn-dost3.htm Iom pri la mensogado],'' en ''La Ondo de Esperanto'' 73, 2000. ** ''[http://esperanto-ondo.ru/Rn-dost4.htm La paradoksisto],'' en ''La Ondo de Esperanto'' 84, 2001. ** ''[http://esperanto-ondo.ru/Rn-dost8.htm Kampulo Marej],'' en ''La Ondo de Esperanto'' 102, 2003. ** ''[http://esperanto-ondo.ru/Rn-dost9.htm Knabo ĉe Krista abio],'' en ''La Ondo de Esperanto'' 111, 2004. * ''Elektitaj verkoj de Dostojevskij en Esperanto.'' ** ''Volumo 1: Blankaj noktoj.'' Tradukis [[Grigorij Arosev]], [[Aleksej Birjulin]] kaj Aleksander Korĵenkov. [[Kaliningrad]]: Sezonoj, 2002. (''[[Serio Rusa literaturo]]'' 8.) Enhavo: *** ''[[Malriĉaj homoj]]. *** ''[[Sozio]].'' *** ''[[Honesta ŝtelisto]].'' *** ''[[Blankaj noktoj]].'' *** ''[http://esperanto-ondo.ru/Rn-dost6.htm Misfortuna historio].'' Tradukis Aleksej Birjulin. *** ''[[Leteroj Elsubteraj|Noticoj el la kelo]].'' Tradukis Aleksajnder Korĵenkov. Rete legeblas la [http://esperanto-ondo.ru/Rn-dost5.htm komenco]. ** Eldonejo Sezonoj preparas ankoraŭ jenajn volumojn: ''Krimo kaj puno (reeldono), [[La idioto]], [[Bjesoj (romano)|Bjesoj]] kaj La fratoj de Karamazov.'' * En ''[[Rusa novelaro]]'' (Kaliningrad: Sezonoj, 2003, ''Rusa literaturo'' 9): ** ''Honesta ŝtelisto.'' Tradukis Grigorij Arosev. ** ''[[Novjara balo kaj nupto]].'' Tradukis Aleksander Korĵenkov. ** ''[[La sonĝo de ridinda homo]].'' Tradukis Aleksander Korĵenkov. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == === En Esperanto === * [[Aleksander Korĵenkov]], Fjodor Dostojevskij en Esperanto. Sezonoj. Kaliningrado. 2005. Prelego prezentita okaze de la lanĉo de "Blankaj noktoj" (15 jun 2002). === En aliaj lingvoj === * Bloom, Harold (2004). [https://books.google.es/books?id=1C1K-BnFGFIC&redir_esc=y Fyodor Dostoevsky.] Infobase Publishing. ISBN 978-0-7910-8117-4. * Breger, Louis (2008). [https://books.google.es/books?id=vxX2JGsN7PoC&redir_esc=y Dostoevsky: The Author As Psychoanalyst.] Transaction Publishers. ISBN 978-1-4128-0843-9. * Frank, Joseph (1979) [1976]. [https://books.google.es/books?id=pDEAXltygUIC&redir_esc=y Dostoevsky: The Seeds of Revolt, 1821–1849.] Princeton University Press. ISBN 978-0-691-01355-8. * Frank, Joseph (1987) [1983]. [https://books.google.es/books?id=K98hhw0IEHgC&redir_esc=y Dostoevsky: The Years of Ordeal, 1850–1859.] Princeton University Press. ISBN 978-0-691-01422-7. * Frank, Joseph (1988) [1986]. [https://books.google.es/books?id=QJj6qb6Rh3AC&redir_esc=y Dostoevsky: The Stir of Liberation, 1860–1865.] Princeton University Press. ISBN 978-0-691-01452-4. * Frank, Joseph (1997) [1995]. [https://books.google.es/books?id=iAs4Lz5yog0C&redir_esc=y Dostoevsky: The Miraculous Years, 1865–1871.] Princeton University Press. ISBN 978-0-691-01587-3. * Frank, Joseph (2003) [2002]. [https://books.google.es/books?id=mQqonU-pweEC&redir_esc=y Dostoevsky: The Mantle of the Prophet, 1871–1881.] Princeton University Press. ISBN 978-0-691-11569-6. * Kjetsaa, Geir (1989). [https://books.google.es/books/about/Fyodor_Dostoyevsky.html?id=2lzWAAAAMAAJ&redir_esc=y Fyodor Dostoyevsky: A Writer's Life.] Fawcett Columbine. ISBN 978-0-449-90334-6. * Lantz, Kenneth A. (2004). [https://books.google.es/books?id=XfDOcmJisn0C&redir_esc=y The Dostoevsky Encyclopedia.] Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-30384-5. * Leatherbarrow, William J (2002). [https://books.google.es/books?id=4Lf0xf3a6s4C&redir_esc=y The Cambridge Companion to Dostoevskii.] Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-65473-9. * Mochulsky, Konstantin (1967) [1967]. [https://books.google.es/books?id=mDKphT8_XLsC&redir_esc=y Dostoevsky: His Life and Work.] Minihan, Michael A. (tradukisto). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-01299-5. * Sekirin, Peter, ed. (1997). [https://books.google.es/books?id=EExUdTF7iLYC&redir_esc=y The Dostoevsky Archive: Firsthand Accounts of the Novelist from Contemporaries' Memoirs and Rare Periodicals, Most Translated Into English for the First Time, with a Detailed Lifetime Chronology and Annotated Bibliography.] McFarland. ISBN 978-0-7864-0264-9. == Vidu ankaŭ == * [[Ekzistadismo]] * [[Granda Inkvizitoro]] * [[Dostojevskaja (stacio de Moskva metroo)]] * [[3453 Dostoevsky]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Fjodor Dostojevskij}} * {{ru}} [http://intv.ru/view/?film_id=18435] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090101163933/http://www.intv.ru/view/?film_id=18435 |date=2009-01-01 }} filmo ''"Krimo kaj Puno"'' * [https://www.youtube.com/watch?v=89E3UhcAo-o&t=1s Ni parolu pri libroj! Blankaj Noktoj kaj nuancoj de DOSTOJEVISKIJ], filmeto de la jutuba kanalo Nenio Plu, aldonita la 16an de junio 2020 {{eo}} {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo}} {{Vivtempo|Dostojevskij, Fjodor}} [[Kategorio:Fjodor Dostojevskij| ]] [[Kategorio:Ruslingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] [[Kategorio:Rusiaj taglibristoj]] avckntqbv4e03b7pe299gvlyfpk3dox 0 10082 9363306 9221916 2026-04-29T12:07:23Z Sj1mor 12103 9363306 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto}} '''Felix Edouard Justin Émile BOREL''' (n. la [[7-an de‏ januaro]] [[1871]] - m. la [[3-an de februaro]] [[1956]]) estis [[Francoj|franca]] [[ŝtatisto]] kaj [[matematikisto]]. Li estis [[honora membro de UEA]]. Borel estis edukita ĉe la [[Supera Normala Lernejo]] en [[Liono]], kie li poste funkciis kiel instruisto kaj rektoro de [[1897]] ĝis [[1909]], kiam li estis nomumita [[profesoro]] pri [[matematiko]] ĉe la [[Universitato de Parizo|Sorbonne]]. Jam antaŭ la jaro 1904, kiam fondiĝis la unua urba Esperanto-grupo [[Amikaro Esperantista de Lyon]], en la urbo estis radiostacio kun konstantaj esperantaj disaŭdigoj per laboro de Émile Borel, kiuj impresis interalie la tiutempan urbestron Herriot, kiu iĝis valora idea subtenanto de Esperanto kaj de la loka grupo. En [[1921]] Émile Borel estis elektita al la [[Franca Akademio de Sciencoj]]. Borel estis membro de la francaj [[Socialista Partio (Francio)|socialisma]] kaj [[Radikala Partio (Francio)|radikal-socialisma partioj]]. Kiel aktiva membro de tiuj partioj li estis elektita al la [[Ĉambro de Deputitoj (Francio)|Ĉambro de Deputitoj]] en [[1924]], kaj en [[1925]] estis nomumita Ministro de la Mararmeo de la Franca Registaro. Dum la [[Dua Mondmilito]] Borel estis membro de la [[franca rezistado]] ĝis sia aresto en [[1941]] fare de la okupanta germana armeo. Kiel matematikisto, Borel iĝis fama ĉefe pro siaj kontribuoj al la teorio de [[mezuro]] kaj [[probablokalkulo]]. Inter [[1921]] kaj [[1927]] Borel publikigis kvar artikolojn pri [[ludoteorio]]. En 1940, kune kun la [[ŝakisto]] [[André Chéron (ŝakisto)|André Chéron]], li verkis libron pri la matematika teorio de la ludo de [[Briĝo]]. La libro nomiĝas: ''Théorie Mathématique du Bridge''. La libro traktas probablecojn en [[briĝo]]. Unu el la [[Alfrapa kratero|krateroj]] sur la [[luno]] estas nomita laŭ li. == Konceptoj nomitaj laŭ li == * [[Sumado de Borel]] * Borel-Cantley-lemo * La lemo de Borel * Borel Grupo * Heine-Borel-teoremo * La paradokso de Borel-Kolmogorov * La kvanto de Borel == Vidu ankaŭ == * Andre Ŝaron * La tajpa simio frazo {{Projektoj}}{{bibliotekoj}} {{vivtempo|Borel, Emile}} [[Kategorio:Membroj de la franca Akademio de Sciencoj]] [[Kategorio:Lernintoj de École Normale Supérieure (strato Ulm, Parizo)]] [[Kategorio:Francaj ministroj]] [[Kategorio:Francaj rezistantoj]] [[Kategorio:Instruistoj en la Universitato de Lille]] [[Kategorio:Probabloteoriistoj]] [[Kategorio:Francaj matematikistoj]] [[Kategorio:Francaj politikistoj]] [[Kategorio:Premiitoj per la franca Militkruco 1939-1945]] [[Kategorio:Premiitoj per la franca Medalo de Rezistado]] [[Kategorio:Grandaj krucoj de la Honora Legio]] [[Kategorio:Francaj militistoj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Mezuroteoriistoj]] [[Kategorio:Politikistoj de Okcitanio (franca regiono)]] [[Kategorio:Homoj de Aveyron]] jq7t07czxqbw2la1l2qwzhuy1i184fb 0 10376 9363773 9289729 2026-04-30T10:48:11Z ThomasPusch 1869 9363773 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Jane Goodall HK.jpg|eta|Jane Goodall]] '''Jane Morris GOODALL''' ([[3-a de aprilo]] [[1934]] - [[1-a de oktobro]] [[2025]]) estis unu el la plej eminentaj spertuloj pri [[primato|primatoj]]. Ŝi ne edukiĝis kiel sciencisto, sed laboris kiel sekretario en [[Bournemouth]], [[Anglio]]. Ŝi havis grandan intereson pri bestoj kaj pro tio fine akiris postenon en 1966 kiel sekretario de [[antropologo]] [[Louis Leakey]] en [[Afriko]]. Post kelkaj monatoj ŝi sukcesis konvinki lin, ke ŝi estus taŭga persono por studi grupon de [[ĉimpanzo|ĉimpanzoj]] en la arbaro [[Nacia Parko Gombe Stream|Gombe]] apud lago [[Tanganjiko]]. Inter ŝiaj gravaj eltrovoj ŝi rimarkis ke ĉimpanzoj montras homsimilan konduton - ekzemple, ke ili kapablas krei kaj utiligi ilojn. Jane Goodall estis la dua el triopo da virinoj nomumitaj de [[Louis Leakey]] por studi [[homsimioj]]n aŭ [[homedoj]]n en ilia natura vivejo: la triopo jam antaŭe ankaŭ inkluzivis [[Dian Fossey]], kiu studis [[gorilo]]jn kaj iom poste [[Birutė Galdikas]] kiu studis [[orangutano]]jn. En 1965 Goodall doktoriĝis en etologio ĉe [[Universitato de Kembriĝo]]. En la 1960-aj jaroj ŝi publikigis diversajn studojn pri sia esplorado en [[Tanzanio]]. Aperis serio de ŝiaj artikoloj en [[National Geographic]]. En 1971 ŝi publikigis sian unuan studon en librolongeco sub la titolo "In the Shadow of Man" (En la ombro de homo). Ĝi estis tradukita en 48 lingvojn. En 1977 ŝi fondis la Jane-Goodall-Instituton por protektado de sovaĝaj bestoj. Ŝia kolego estis [[Géza Pál Teleki]]. Ŝiaj esploroj pri ĉimpanzoj redifinis kio estas huma, ĉar ŝi malkovris ke ankaŭ ĉimpanzoj uzis helpilon kiel longan herbon por 'fiŝi' nutraĵon en [[Termito|termita]] nesto<ref>(en) ''[https://theconversation.com/jane-goodall-the-gentle-disrupter-whose-research-on-chimpanzees-redefined-what-it-meant-to-be-human-205909 Discovering tool use in animals]'', The Conversation, la 1-an de oktobro 2015.</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Dian Fossey]] * [[Centra-zambezaj mjombaroj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}}[http://www.janegoodall.org instituto Jane Goodall] ({{en}}) == Referencoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Goodall, Jane}} [[Kategorio:Anglaj biologoj]] [[Kategorio:Etologoj]] [[Kategorio:Anglaj antropologoj]] [[Kategorio:Usonaj zoologoj]] [[Kategorio:Primatologoj]] [[Kategorio:Daŭripovaj aktivuloj]] [[Kategorio:Tanzanio]] [[Kategorio:Nederlandaj nobeloj]] [[Kategorio:Oficiroj de la Honora Legio]] [[Kategorio:Damoj Komandoroj de la Ordeno de Brita Imperio]] [[Kategorio:Verkistoj pri Afriko]] [[Kategorio:Anglaj vegetaranoj]] [[Kategorio:Londonanoj]] [[Kategorio:Premio Templeton]] 6p1y7w91wzeu0ocdq6e6b9jce4vcxfv 9363774 9363773 2026-04-30T10:48:39Z ThomasPusch 1869 9363774 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Jane Goodall HK.jpg|eta|Jane Goodall]] '''Jane Morris GOODALL''' ([[3-a de aprilo]] [[1934]] - [[1-a de oktobro]] [[2025]]) estis unu el la plej eminentaj spertuloj pri [[primato|primatoj]]. Ŝi ne edukiĝis kiel sciencisto, sed laboris kiel sekretario en [[Bournemouth]], [[Anglio]]. Ŝi havis grandan intereson pri bestoj kaj pro tio fine akiris postenon en 1966 kiel sekretario de [[antropologo]] [[Louis Leakey]] en [[Afriko]]. Post kelkaj monatoj ŝi sukcesis konvinki lin, ke ŝi estus taŭga persono por studi grupon de [[ĉimpanzo|ĉimpanzoj]] en la arbaro [[Nacia Parko Gombe Stream|Gombe]] apud lago [[Tanganjiko]]. Inter ŝiaj gravaj eltrovoj ŝi rimarkis ke ĉimpanzoj montras homsimilan konduton - ekzemple, ke ili kapablas krei kaj utiligi ilojn. Jane Goodall estis la dua el triopo da virinoj nomumitaj de [[Louis Leakey]] por studi [[homsimioj]]n aŭ [[homedoj]]n en ilia natura vivejo: la triopo jam antaŭe ankaŭ inkluzivis [[Dian Fossey]], kiu studis [[gorilo]]jn kaj iom poste [[Birutė Galdikas]] kiu studis [[orangutano]]jn. En 1965 Goodall doktoriĝis en etologio ĉe [[Universitato de Kembriĝo]]. En la 1960-aj jaroj ŝi publikigis diversajn studojn pri sia esplorado en [[Tanzanio]]. Aperis serio de ŝiaj artikoloj en [[National Geographic]]. En 1971 ŝi publikigis sian unuan studon en librolongeco sub la titolo "In the Shadow of Man" (En la ombro de homo). Ĝi estis tradukita en 48 lingvojn. En 1977 ŝi fondis la Jane-Goodall-Instituton por protektado de sovaĝaj bestoj. Ŝia kolego estis [[Géza Pál Teleki]]. Ŝiaj esploroj pri ĉimpanzoj redifinis kio estas huma, ĉar ŝi malkovris ke ankaŭ ĉimpanzoj uzis helpilon kiel longan herbon por 'fiŝi' nutraĵon en [[Termito|termita]] nesto<ref>(en) ''[https://theconversation.com/jane-goodall-the-gentle-disrupter-whose-research-on-chimpanzees-redefined-what-it-meant-to-be-human-205909 Discovering tool use in animals]'', The Conversation, la 1-an de oktobro 2015.</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Centra-zambezaj mjombaroj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}}[http://www.janegoodall.org instituto Jane Goodall] ({{en}}) == Referencoj == {{referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Goodall, Jane}} [[Kategorio:Anglaj biologoj]] [[Kategorio:Etologoj]] [[Kategorio:Anglaj antropologoj]] [[Kategorio:Usonaj zoologoj]] [[Kategorio:Primatologoj]] [[Kategorio:Daŭripovaj aktivuloj]] [[Kategorio:Tanzanio]] [[Kategorio:Nederlandaj nobeloj]] [[Kategorio:Oficiroj de la Honora Legio]] [[Kategorio:Damoj Komandoroj de la Ordeno de Brita Imperio]] [[Kategorio:Verkistoj pri Afriko]] [[Kategorio:Anglaj vegetaranoj]] [[Kategorio:Londonanoj]] [[Kategorio:Premio Templeton]] qfeji8400bsv5uwz64py89kpgub4l5l 9363776 9363774 2026-04-30T10:48:58Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9363776 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Jane Goodall HK.jpg|eta|Jane Goodall]] '''Jane Morris GOODALL''' ([[3-a de aprilo]] [[1934]] - [[1-a de oktobro]] [[2025]]) estis unu el la plej eminentaj spertuloj pri [[primato|primatoj]]. Ŝi ne edukiĝis kiel sciencisto, sed laboris kiel sekretario en [[Bournemouth]], [[Anglio]]. Ŝi havis grandan intereson pri bestoj kaj pro tio fine akiris postenon en 1966 kiel sekretario de [[antropologo]] [[Louis Leakey]] en [[Afriko]]. Post kelkaj monatoj ŝi sukcesis konvinki lin, ke ŝi estus taŭga persono por studi grupon de [[ĉimpanzo|ĉimpanzoj]] en la arbaro [[Nacia Parko Gombe Stream|Gombe]] apud lago [[Tanganjiko]]. Inter ŝiaj gravaj eltrovoj ŝi rimarkis ke ĉimpanzoj montras homsimilan konduton - ekzemple, ke ili kapablas krei kaj utiligi ilojn. Jane Goodall estis la dua el triopo da virinoj nomumitaj de [[Louis Leakey]] por studi [[homsimioj]]n aŭ [[homedoj]]n en ilia natura vivejo: la triopo jam antaŭe ankaŭ inkluzivis [[Dian Fossey]], kiu studis [[gorilo]]jn kaj iom poste [[Birutė Galdikas]] kiu studis [[orangutano]]jn. En 1965 Goodall doktoriĝis en etologio ĉe [[Universitato de Kembriĝo]]. En la 1960-aj jaroj ŝi publikigis diversajn studojn pri sia esplorado en [[Tanzanio]]. Aperis serio de ŝiaj artikoloj en [[National Geographic]]. En 1971 ŝi publikigis sian unuan studon en librolongeco sub la titolo "In the Shadow of Man" (En la ombro de homo). Ĝi estis tradukita en 48 lingvojn. En 1977 ŝi fondis la Jane-Goodall-Instituton por protektado de sovaĝaj bestoj. Ŝia kolego estis [[Géza Pál Teleki]]. Ŝiaj esploroj pri ĉimpanzoj redifinis kio estas huma, ĉar ŝi malkovris ke ankaŭ ĉimpanzoj uzis helpilon kiel longan herbon por 'fiŝi' nutraĵon en [[Termito|termita]] nesto<ref>(en) ''[https://theconversation.com/jane-goodall-the-gentle-disrupter-whose-research-on-chimpanzees-redefined-what-it-meant-to-be-human-205909 Discovering tool use in animals]'', The Conversation, la 1-an de oktobro 2015.</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Centra-zambezaj mjombaroj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.janegoodall.org instituto Jane Goodall] ({{en}}) == Referencoj == {{referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Goodall, Jane}} [[Kategorio:Anglaj biologoj]] [[Kategorio:Etologoj]] [[Kategorio:Anglaj antropologoj]] [[Kategorio:Usonaj zoologoj]] [[Kategorio:Primatologoj]] [[Kategorio:Daŭripovaj aktivuloj]] [[Kategorio:Tanzanio]] [[Kategorio:Nederlandaj nobeloj]] [[Kategorio:Oficiroj de la Honora Legio]] [[Kategorio:Damoj Komandoroj de la Ordeno de Brita Imperio]] [[Kategorio:Verkistoj pri Afriko]] [[Kategorio:Anglaj vegetaranoj]] [[Kategorio:Londonanoj]] [[Kategorio:Premio Templeton]] tqsyzeqe6n7gom45ktbrdzcni545qq8 9363777 9363776 2026-04-30T10:49:35Z ThomasPusch 1869 9363777 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Jane Goodall HK.jpg|eta|Jane Goodall]] '''Jane Morris GOODALL''' (n. la [[3-an de aprilo]] [[1934]] - m. la [[1-an de oktobro]] [[2025]]) estis unu el la plej eminentaj spertuloj pri [[primato|primatoj]]. Ŝi ne edukiĝis kiel sciencisto, sed laboris kiel sekretario en [[Bournemouth]], [[Anglio]]. Ŝi havis grandan intereson pri bestoj kaj pro tio fine akiris postenon en 1966 kiel sekretario de [[antropologo]] [[Louis Leakey]] en [[Afriko]]. Post kelkaj monatoj ŝi sukcesis konvinki lin, ke ŝi estus taŭga persono por studi grupon de [[ĉimpanzo|ĉimpanzoj]] en la arbaro [[Nacia Parko Gombe Stream|Gombe]] apud lago [[Tanganjiko]]. Inter ŝiaj gravaj eltrovoj ŝi rimarkis ke ĉimpanzoj montras homsimilan konduton - ekzemple, ke ili kapablas krei kaj utiligi ilojn. Jane Goodall estis la dua el triopo da virinoj nomumitaj de [[Louis Leakey]] por studi [[homsimioj]]n aŭ [[homedoj]]n en ilia natura vivejo: la triopo jam antaŭe ankaŭ inkluzivis [[Dian Fossey]], kiu studis [[gorilo]]jn kaj iom poste [[Birutė Galdikas]] kiu studis [[orangutano]]jn. En 1965 Goodall doktoriĝis en etologio ĉe [[Universitato de Kembriĝo]]. En la 1960-aj jaroj ŝi publikigis diversajn studojn pri sia esplorado en [[Tanzanio]]. Aperis serio de ŝiaj artikoloj en [[National Geographic]]. En 1971 ŝi publikigis sian unuan studon en librolongeco sub la titolo "In the Shadow of Man" (En la ombro de homo). Ĝi estis tradukita en 48 lingvojn. En 1977 ŝi fondis la Jane-Goodall-Instituton por protektado de sovaĝaj bestoj. Ŝia kolego estis [[Géza Pál Teleki]]. Ŝiaj esploroj pri ĉimpanzoj redifinis kio estas huma, ĉar ŝi malkovris ke ankaŭ ĉimpanzoj uzis helpilon kiel longan herbon por 'fiŝi' nutraĵon en [[Termito|termita]] nesto<ref>(en) ''[https://theconversation.com/jane-goodall-the-gentle-disrupter-whose-research-on-chimpanzees-redefined-what-it-meant-to-be-human-205909 Discovering tool use in animals]'', The Conversation, la 1-an de oktobro 2015.</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Centra-zambezaj mjombaroj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.janegoodall.org instituto Jane Goodall] ({{en}}) == Referencoj == {{referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Goodall, Jane}} [[Kategorio:Anglaj biologoj]] [[Kategorio:Etologoj]] [[Kategorio:Anglaj antropologoj]] [[Kategorio:Usonaj zoologoj]] [[Kategorio:Primatologoj]] [[Kategorio:Daŭripovaj aktivuloj]] [[Kategorio:Tanzanio]] [[Kategorio:Nederlandaj nobeloj]] [[Kategorio:Oficiroj de la Honora Legio]] [[Kategorio:Damoj Komandoroj de la Ordeno de Brita Imperio]] [[Kategorio:Verkistoj pri Afriko]] [[Kategorio:Anglaj vegetaranoj]] [[Kategorio:Londonanoj]] [[Kategorio:Premio Templeton]] nrbizb6z49t5ct3rmk12j1s51ddpfzb 9363795 9363777 2026-04-30T11:52:02Z ThomasPusch 1869 /* Vidu ankaŭ */ 9363795 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Jane Goodall HK.jpg|eta|Jane Goodall]] '''Jane Morris GOODALL''' (n. la [[3-an de aprilo]] [[1934]] - m. la [[1-an de oktobro]] [[2025]]) estis unu el la plej eminentaj spertuloj pri [[primato|primatoj]]. Ŝi ne edukiĝis kiel sciencisto, sed laboris kiel sekretario en [[Bournemouth]], [[Anglio]]. Ŝi havis grandan intereson pri bestoj kaj pro tio fine akiris postenon en 1966 kiel sekretario de [[antropologo]] [[Louis Leakey]] en [[Afriko]]. Post kelkaj monatoj ŝi sukcesis konvinki lin, ke ŝi estus taŭga persono por studi grupon de [[ĉimpanzo|ĉimpanzoj]] en la arbaro [[Nacia Parko Gombe Stream|Gombe]] apud lago [[Tanganjiko]]. Inter ŝiaj gravaj eltrovoj ŝi rimarkis ke ĉimpanzoj montras homsimilan konduton - ekzemple, ke ili kapablas krei kaj utiligi ilojn. Jane Goodall estis la dua el triopo da virinoj nomumitaj de [[Louis Leakey]] por studi [[homsimioj]]n aŭ [[homedoj]]n en ilia natura vivejo: la triopo jam antaŭe ankaŭ inkluzivis [[Dian Fossey]], kiu studis [[gorilo]]jn kaj iom poste [[Birutė Galdikas]] kiu studis [[orangutano]]jn. En 1965 Goodall doktoriĝis en etologio ĉe [[Universitato de Kembriĝo]]. En la 1960-aj jaroj ŝi publikigis diversajn studojn pri sia esplorado en [[Tanzanio]]. Aperis serio de ŝiaj artikoloj en [[National Geographic]]. En 1971 ŝi publikigis sian unuan studon en librolongeco sub la titolo "In the Shadow of Man" (En la ombro de homo). Ĝi estis tradukita en 48 lingvojn. En 1977 ŝi fondis la Jane-Goodall-Instituton por protektado de sovaĝaj bestoj. Ŝia kolego estis [[Géza Pál Teleki]]. Ŝiaj esploroj pri ĉimpanzoj redifinis kio estas huma, ĉar ŝi malkovris ke ankaŭ ĉimpanzoj uzis helpilon kiel longan herbon por 'fiŝi' nutraĵon en [[Termito|termita]] nesto<ref>(en) ''[https://theconversation.com/jane-goodall-the-gentle-disrupter-whose-research-on-chimpanzees-redefined-what-it-meant-to-be-human-205909 Discovering tool use in animals]'', The Conversation, la 1-an de oktobro 2015.</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Centra-zambezaj mjombaroj]] * ''[[Orangutan Foundation International]]'' ("Orangutana Fondaĵo Internacia") == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.janegoodall.org instituto Jane Goodall] ({{en}}) == Referencoj == {{referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Goodall, Jane}} [[Kategorio:Anglaj biologoj]] [[Kategorio:Etologoj]] [[Kategorio:Anglaj antropologoj]] [[Kategorio:Usonaj zoologoj]] [[Kategorio:Primatologoj]] [[Kategorio:Daŭripovaj aktivuloj]] [[Kategorio:Tanzanio]] [[Kategorio:Nederlandaj nobeloj]] [[Kategorio:Oficiroj de la Honora Legio]] [[Kategorio:Damoj Komandoroj de la Ordeno de Brita Imperio]] [[Kategorio:Verkistoj pri Afriko]] [[Kategorio:Anglaj vegetaranoj]] [[Kategorio:Londonanoj]] [[Kategorio:Premio Templeton]] 5ga3cr70cvvadiho853ndp5apct0f5r 0 10469 9363772 7930345 2026-04-30T10:45:57Z ThomasPusch 1869 9363772 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Dian FOSSEY''' (naskiĝis la {{daton|16|januaro|1932}}, mortis la {{daton|26|decembro|1985}}) estis [[Usono|usona]] [[etologo|etologino]]. Naskiĝinte en [[San-Francisko]], ŝi unue okupiĝis pri laborterapio. En la jaro 1963 ŝi unuafoje vojaĝis al [[Afriko]]. La [[monta gorilo|montaj goriloj]] sovaĝe vivantaj ĉe la vulkana [[Virunga Montaro]] kaptis ŝian atenton, kaj la bestoj baldaŭ kutimiĝis al la proksimeco de la virino observanta ilian konduton de tute proksime. Dian Fossey estis la unua el triopo da virinoj nomumitaj de [[Louis Leakey]] por studi [[homsimioj]]n aŭ [[homedoj]]n en ilia natura vivejo: la triopo iom poste ankaŭ inkluzivis [[Jane Goodall]], kiu studis [[ĉimpanzo]]jn kaj [[Birutė Galdikas]] kiu studis [[orangutano]]jn. En 1967 ŝi fondis en [[Ruando]] la esplorcentron ''Karisoke''. Siajn observojn pri la socia vivo de la goriloj ŝi fiksis en la libro ''Gorillas in the Mist'', kiu aperis en 1983. Dian Fossey dum sia agado en Afriko daŭre batalis kontraŭ ŝtelĉasistoj, kiuj minacis la vivon de la goriloj. En la jaro 1985 oni trovis ŝin morta en ŝia loĝejo en la Nacia Parko ''Virunga'', supozeble murdita de ŝtelĉasistoj. La filmo ''Gorillas in the Mist: The Story of Dian Fossey'' montras la vivon kaj la laboron de Dian Fossey en Afriko. En la ĉefrolo videblas [[Sigourney Weaver]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Monatoref|numero=1995/12|paĝo=23|titolo= Kiu murdis Dian Fossey?|ligilo=https://www.esperanto.be/fel/mon/004815.html |aŭtoro=[[Wim De Smet]]}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Fossey, Dian}} [[Kategorio:Usonaj etologoj]] nq9ypq0j1x6lal6m9j4sza2tuwp69m8 9363796 9363772 2026-04-30T11:52:11Z ThomasPusch 1869 9363796 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Dian FOSSEY''' (naskiĝis la {{daton|16|januaro|1932}}, mortis la {{daton|26|decembro|1985}}) estis [[Usono|usona]] [[etologo|etologino]]. Naskiĝinte en [[San-Francisko]], ŝi unue okupiĝis pri laborterapio. En la jaro 1963 ŝi unuafoje vojaĝis al [[Afriko]]. La [[monta gorilo|montaj goriloj]] sovaĝe vivantaj ĉe la vulkana [[Virunga Montaro]] kaptis ŝian atenton, kaj la bestoj baldaŭ kutimiĝis al la proksimeco de la virino observanta ilian konduton de tute proksime. Dian Fossey estis la unua el triopo da virinoj nomumitaj de [[Louis Leakey]] por studi [[homsimioj]]n aŭ [[homedoj]]n en ilia natura vivejo: la triopo iom poste ankaŭ inkluzivis [[Jane Goodall]], kiu studis [[ĉimpanzo]]jn kaj [[Birutė Galdikas]] kiu studis [[orangutano]]jn. En 1967 ŝi fondis en [[Ruando]] la esplorcentron ''Karisoke''. Siajn observojn pri la socia vivo de la goriloj ŝi fiksis en la libro ''Gorillas in the Mist'', kiu aperis en 1983. Dian Fossey dum sia agado en Afriko daŭre batalis kontraŭ ŝtelĉasistoj, kiuj minacis la vivon de la goriloj. En la jaro 1985 oni trovis ŝin morta en ŝia loĝejo en la Nacia Parko ''Virunga'', supozeble murdita de ŝtelĉasistoj. La filmo ''Gorillas in the Mist: The Story of Dian Fossey'' montras la vivon kaj la laboron de Dian Fossey en Afriko. En la ĉefrolo videblas [[Sigourney Weaver]]. == Vidu ankaŭ == * ''[[Orangutan Foundation International]]'' ("Orangutana Fondaĵo Internacia") == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Monatoref|numero=1995/12|paĝo=23|titolo= Kiu murdis Dian Fossey?|ligilo=https://www.esperanto.be/fel/mon/004815.html |aŭtoro=[[Wim De Smet]]}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Fossey, Dian}} [[Kategorio:Usonaj etologoj]] q26j7uicxtank9bo6j7182xw9l0vb74 0 11088 9363427 9232663 2026-04-29T17:43:33Z AnGafraidh 256063 La irlanda ne parolas en Britio, sed en Unuiĝinta Reĝlando 9363427 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lingvo| Lingvo=Irlanda lingvo (''Gaeilge'') |Landoj=[[Irlando (lando)|Irlando]], [[Unuiĝinta Reĝlando ]] (ĉefe [[Nord-Irlando]]) |Denaske= proksimume 355.000 |Fremdlingve= 1.860.000 iom da kono |Klasifiko={{LingvaKlasifikado|ga}} |Koloro=Hindeŭropa |Oficiala lingvo=[[Irlando (lando)|Irlando]] kaj [[Nord-Irlando]] |Reguligita de=[[Foras na Gaeilge]] |Skribo=[[latina alfabeto|latina]] |ISO1=ga |ISO2B=gle |ISO2T=gle |SIL=? |vikipedio=ga | Mapo ={{#invoke:Wikidata|claim|P1846}} }} {| cellpadding="2" cellspacing="0" style="clear:both; float:right; width:330px; border:1px solid #ccc; margin-left:1em;" rules="all" ! style="background-color:#A9BEC7;" | Specimeno |- bgcolor="#FFFFFF" align="center" | colspan="2"|La [[Patro Nia]] <poem lang=ga style="font-style:italic"> Ár n-athair, atá ar neamh, Go naofar d'ainm. Go dtaga do ríocht. Go ndéantar do thoil ar an talamh, Mar a dhéantar ar neamh. Ár n-arán laethúil tabhair dúinn inniu, Agus maith dúinn ár bhfiacha, Mar a mhaithimidne dár bhféichiúna féin. Agus ná lig sinn i gcathú, Ach saor sinn ó olc. Áiméan. </poem> |} [[Dosiero:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|dekstra|eta|200px|Elcento da parolantoj de la irlanda lingvo]] La '''irlanda lingvo''' ({{lang-ga|Gaeilge|ligilo=ne}}) estas [[Gaela lingvaro|gaela]] [[Kelta lingvaro|kelta]] lingvo, kiu estas parolata en [[Irlando]]. En Irlando homoj kiuj politike malŝatas la lingvon nomas ĝin 'la gaela', sed lingvistike kaj laŭ la irlanda konstitucio de 1937 oni nomas ĝin '''la irlanda lingvo''', '''la ejra lingvo''', aŭ '''la irlanda''' en familiara uzado. (La nomo 'gaela lingvo' estas kelkfoje konfuzebla kun la [[Skota gaela lingvo|skot-gaela lingvo]], parolata en [[Skotlando]].) Ekde la [[13-a de junio]] [[2005]] la irlanda lingvo estas 21-a oficiala laborlingvo de la [[Eŭropa Unio]]. Tiu decido efektiviĝis la [[1-an de januaro]] [[2007]], kaj la irlanda ministro Nollaig Ó Treasaigh, T.D. estis la unua ministro kiu parolis irlande dum kunveno de la Konsilio de Ministroj de EU, la [[22-an de januaro]] [[2007]]. Ekde la 1a de januaro 2022, la irlanda lingvo plene funkcias kiel unu el la oficialaj lingvoj de Eŭropa Unio, tiel gajnante plenan agnoskon ene de la internacia organizaĵo. Tio signifas, ke ĉiuj dokumentoj eldonataj de la Unio estos ekde nun tradukataj ankaŭ en la irlandan.<ref>Artikolo de Garbhan Macaoidh, korespondanto de Monato en Irlando, en Monato de julio 2022</ref>. La irlanda estas parolata tra la insulo, kaj en [[Respubliko de Irlando]] (''{{lang|ga|Éire/Poblacht na hÉireann}}''), kaj en [[Nord-Irlando]] (''{{lang|ga|Tuaisceart na hÉireann}}''). Ĝi estas la nacia kaj unua oficiala lingvo de Irlando. Post la [[Helena lingvo|helena]] kaj [[Latina lingvo|latina]] lingvoj, la [[malnovirlanda lingvo|malnovirlanda]] estas eble la plej malnova literatura lingvo en Eŭropo, kiu daŭre skribatas ekde la sesa jarcento. La unua teksto kiun ni ankoraŭ posedas estas "Amra Choluim Cille", pri la vivo de la sanktulo [[Colm Cille]], el la jaro [[597]]. En [[1366]] la [[Anglio|anglaj]] okupantoj de Irlando faris la unuajn leĝojn kontraŭ la uzo de la irlanda lingvo fare de la anglaj [[Kolonio|koloniistoj]], kiuj siatempe pli kaj pli asimiliĝadis kun la irlandanoj, la "Statutoj de Cill Chainnigh" (angle 'Kilkenny'). Sed kiam en [[1541]] la angla reĝo [[Henriko la 8-a (Anglio)|Henriko la 8-a]] volis proklami sin "reĝo de Irlando", oni devis laŭtlegi la proklamon irlande en la parlamento de la koloniistoj en [[Dublino]], ĉar plejmulto el ili ne plu komprenis la anglan. Fine de la 19-a jarcento la irlanda preskaŭ malaperis: pro la malsatego de 1845-1849, en kiu unu ĝis du milionoj mortis pro malsato; pro la naciaj bazlernejoj ekde 1831 kiuj malpermesis la irlandan kaj trudadis la anglan; kaj pro la kreskanta uzado de la angla fare de irlandaj naciaj politikistoj; nur 3% de la loĝantaro 3- aŭ 4-jaraĝa parolis irlandlingve ĉiutage en [[1891]]. La lingvo oficialiĝis en [[1922]] kiam Irlando sendependiĝis, kaj ĝi fariĝis deviga lingvo por ĉiuj lernantoj en la bazaj kaj mezaj lernejoj. Dum la lasta jardeko ĝia uzado plipopulariĝis kaj la lingvo pli kaj pli fariĝas laŭmoda. Ekde 1996 ekzistas televidstacio irlandlingva, "TG4", kaj ekde aprilo 2003 ĉiutaga ĵurnalo eldoniĝas en Nord-Irlando por la tuta insulo, "Lá" (Tago). Estas ankaŭ radio-stacioj: ''Raidió na Gaeltachta'', kiu estas nacie dissendata tra la tuta Irlando, ''{{lang|ga|Raidió na Life}}'' por la irlandparolantoj de la ĉefurbo, Dublino ({{lang-ga|Baile Átha Cliath|ligilo=ne}}), ''{{lang|ga|Raidió Fáilte}}'' por Nordirlando, kaj oni povas aĉeti ĉiudimanĉan gazeton nomatan "Foinse" (Fonto). En julio 2003 la irlanda parlamento akceptis novan leĝon por antaŭenigi la irlandan lingvon, la "Leĝon pri Oficialaj Lingvoj 2003". Por detaloj en la irlanda kaj angla lingvoj, rigardu [http://www.pobail.ie] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20031219084418/http://www.pobail.ie/ |date=2003-12-19 }}. Antaŭnelonge, la irlanda lingvo formale rekoniĝis en Nord-Irlando, sub la [[Interkonsento de Sankta Vendredo]] de 1998 kune kun malgranda minoritat-lingvo nomata [[Ulstera skota lingvo|la ulster-skota]]. (Malgraŭ tio, estas malkonsentoj, ĉu la ulster-skota estas aparta lingvo aŭ nura dialekto de [[Skota lingvo|la skota]] 'malalteja'.) == ''Gaeltacht'' == Estas lokoj en Irlando, kie la irlanda estas la ĉefa lingvo. Oni kune nomas ĉi tiujn irlandlingvejojn la ''[[Gaeltacht]]''. La plej famaj irlandlingvejoj estas en [[Conamara]] (en la graflando de [[Galivo]]/Galway/''Gaillimh'', en [[Donegal]]/''Dún na nGall'' kaj en la duoninsulo de [[An Daingean]]/en la graflando de [[Kerry]]/''Ciarraí''. Aliaj estas en "Waterford"/Port Láirge ("An Rinn") kaj [[Meath]]/''Mí''. == Lingvistika strukturo == Al kelkaj nekonantoj, la skribaĵo ŝajnas esti sensensa mikso de vokaloj kaj konsonantoj! Kiam oni komprenas ĝin, tamen, la ortografio ŝajnas esti logika kaj facila. La dekstrakorna [[supersigno]], nomata la ''fada'' ([[´]]), plilongigas la sonojn de la vokaloj kaj kelkfoje ŝanĝas iliajn elparol-manierojn. La ŝanĝoj varias inter dialektoj - ne estas universala, parola formo de la lingvo (kvankam ekzistas unu ĉie-akceptata skriba formo), sed ekzistas nune tri apartaj dialektoj de la irlanda, kiuj estas la munstera, la konoĥta kaj la ulstera. En la [[1940-aj jaroj]], la Registaro de Irlando eldonis la "''Caighdeán Oifigiúil''" ([KAJ-djan I-fi-gjujl], normigon oficialan), kiu plifaciligis kaj normigis la ortografion. Multaj vortoj perdis literojn silentajn, kaj la vokalkombinoj plisimiliĝis al la parolata lingvaĵo. Ekzemple: * ''Gaedhilge/Gaolainn/Gaedhlaing'' ⇒ ''Gaeilge'', "la irlanda lingvo" * ''Lughbhaidh'' ⇒ ''Lú'', "''Louth'' (loknomo)" * ''biadh'' ⇒ ''bia'', "manĝaĵo" == Instituto == La oficiala instituto pri la irlanda lingvo, kiu aktiviĝas en la tuta insulo de Irlando, nomiĝas Foras na Gaeilge. Ĝia estro estas Seosamh Mac Donncha. == Organizaĵoj == La plej malnova kaj granda lingvadefendorganizaĵo nomiĝas Conradh na Gaeilge. Ĝia estro en januaro 2007 estas Dáithi Mac Cárthaigh. Krome subtenaj al la lingvo iuj verkistoj irlandlingvaj, ekzemple [[Biddy Jenkinson]], ne permesas la publikigon de anglalingvaj tradukoj de sia poezio en Irlando, sed nur eksterlande. La [[Irlanda Lingva Konsilio]] (irlande Foras na Gaeilge, IFA ˈfˠɔɾˠəsˠ n̪ˠə ˈɡeːlʲɟə, akronime FnaG) estas la instanco komisiita pri la promociado de la irlanda lingvo sur la tuta insulo Irlando - kaj en Irlando kaj en Nord-Irlando. La organizaĵo anstataŭigis tri antaŭajn instituciojn - la "Estraro por irlandanoj" (Bord na Gaeilge), la eldonejon "An Gúm" kaj "An Coiste Térámichta" (An Coiste Térámichta - "La Terminologia Komitato"), kiuj estis ĉiuj submetitaj al la irlanda registaro kaj ilia oficiala aŭtoritato etendiĝis nur al la respubliko. == Skribmaniero == [[Dosiero:Gaelic-font-Corcaigh.png|maldekstra|eta|270x270ra|Gaela [[tiparo]] Corcaigh]] La presita formo de la lingvo sekvis la modelon de [[uncialo|unciala]] alfabeto, kreitaj de fru[[mezepoko|mezepokaj]] irlandaj monaĥoj, kiuj konservis la kristanan kulturon post la falo de [[Okcidenta Romia Imperio]]. En la [[20-a jarcento]], tamen, la uzado de tiu ĉi tradicia alfabeto malpliiĝis ĝenerale, kaj oni ŝanĝis al la ordinara [[latina alfabeto]]. == Irlandlingvaj vortoj internacie uzataj == Kelkaj irlandlingvaj vortoj kaj frazoj, multuzataj en moderna Irlando inter angleparolantoj, estas: * ''Uachtarán na hÉireann'' [UAĤ-tar-AN na HE-ran] ([[Prezidento de Irlando]]) * ''Áras an Uachtaráin'' [AR-as an UAĤ-tar-AN] (Loĝejo prezidanta) * ''[[Taoiseach]]'' [TI-ŝaĥ] (Ĉefministro, ekde [[1937]]) * ''Tánaiste'' [TA-niŝ-te] (Vicĉefministro, ekde 1937) * ''Dáil Éireann'' [dAl E-ran] (Parlamentejo) * ''[[Seanad Éireann]]'' [Ŝa-nad E-ran] (Senato irlanda) * ''Teachta Dála'' [TJAĤ-ta DA-la] (Parlamentano; uzata kiel "TD".) * ''Príomh-Aire'' [PRI-vara] (Ĉefministro [[1919]]-[[1921]]) * ''Éire'' [E-re] (Irlandlingva nomo por la insulo Irlando, uzata ankaŭ por la ŝtato de Irlando ekde 1937. Fonto de "Ejrio") * ''Saorstát Éireann'' [SER-stat E-ran] (Nomo de la Libera Irlanda Ŝtato, en la irlanda, 1922-1937 ) * ''Ard-Rí'' [ARD-ri] ("Alta Reĝo" (de Irlando), nomo de la feŭda irlanda ĉefreĝo en la mezepokaj tempoj) * ''[[Radio Telefís Éireann|Radio Teilifís Éireann]]'' [Ra-dio Te-le-fiŝ E-ran] (Irlanda nacia televid-servo, RTÉ) * ''Fianna Fáil'' [FIA-na fal] (La plej granda irlanda politika partio, tradukante: "Soldatoj de Irlando".) [FI-na fal] * ''Fine Gael'' [FIN-e gEl] (La sekvante plej granda politikogrupo, tradukante: "Familio de la gaeloj".) * ''[[bodhrán]]'' [BAŬ-ran] (granda [[drumo]], ludata en kelteca muziko) * ''[[Sinn Féin]]'' [ŝin fEn] (politika partio tutirlanda, tradukante: "Ni Mem") * ''[[Tiocfaidh ár lá]]'' [tjok-hig Ar-lA] ("nia tago venos", slogano de la irlanda respublika armeo, IRA, kiu kunfandiĝis kun la politika partio "Sinn Féin". * ''poitín'' [Po-tjIn] (Speco de kontraŭleĝa, forta alkoholaĵo) * ''céilí'' [KJE-lji] (socia kunveno, kun interparolado, muziko, dancado kaj rakontado) * ''leipreachán'' [LEP-re-ĤAN] (eta, petolema, supernatura kreito) == La irlanda kaj Esperanto == [[Seán Ó Riain]], en sia artikolo ''La lernado de la irlanda lingvo: ĉu helpe de Esperanto?'' post mallonga priskribo de la irlanda lingvo kaj ties historio, skizas kelkajn similaĵojn de tiu kun Esperanto. Konstatinte la malsukceson de lernado de lingvoj en la eduksistemo de Irlando kaj de la irlanda kaj de aliaj lingvoj kiel la franca tradicie aŭ la germana pli ĵuse, la teksto proponas la uzadon de Esperanto kiel propedeŭtika aŭ lernfaciliga studobjekto. Fine de la artikolo montreblas listo de koincido de vortoj aŭ radikoj en Esperanto kaj la irlanda.<ref>Seán Ó Riain, ''La lernado de la irlanda lingvo: ĉu helpe de Esperanto?'', en [[La arto labori kune – Festlibro por Humphrey Tonkin]], Roterdamo, 2010, UEA (ISBN 978-92-9017-113-3) paĝoj 178-183. </ref> <br /> == Bildgalerio == <gallery widths="250" heights="250"> Dosiero:Irelandsign.jpg|Foto kun loĝlokoj en la angla kaj irlanda lingvoj. Dosiero:Clo gaelach vocals.png|Longaj kaj mallongaj vokaloj Dosiero:Irish road sign.png|Ŝildo en la irlanda formas [[Lingva pejzaĝo|lingvan pejzaĝon]]. Dosiero:Clo gaelach consonants.png|Konsonantoj en Cló Gaeltach </gallery> == Vidu ankaŭ == [[Lingvistiko]] [[Listo de lingvoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.evertype.com/alphabets/irish-gaelic.pdf Enkonduko pri la irlanda unciala alfabeto] (''angle'') * [http://www.braesicke.de/gram.htm Gramadach na Gaeilge / la Gramatiko de Irlanda lingvo (germanlingva)] * [https://eo.globalvoices.org/2020/04/8388/ Kiel la irlanda povas adaptiĝi al Interreto?], [[Tutmondaj Voĉoj|Global Voices en Esperanto]] == Referencoj == {{Referencoj}}<br /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Irlanda lingvo| ]] [[Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto]] 42duaobg4un2oh23y5biybgykb1gbqw 9363434 9363427 2026-04-29T18:02:13Z Alifono 114488 (en) The Language That Was Illegal to Speak in Your Own Country (La lingvo kiu estis neleĝa en propra lando), YouTube 9363434 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lingvo| Lingvo=Irlanda lingvo (''Gaeilge'') |Landoj=[[Irlando (lando)|Irlando]], [[Unuiĝinta Reĝlando ]] (ĉefe [[Nord-Irlando]]) |Denaske= proksimume 355.000 |Fremdlingve= 1.860.000 iom da kono |Klasifiko={{LingvaKlasifikado|ga}} |Koloro=Hindeŭropa |Oficiala lingvo=[[Irlando (lando)|Irlando]] kaj [[Nord-Irlando]] |Reguligita de=[[Foras na Gaeilge]] |Skribo=[[latina alfabeto|latina]] |ISO1=ga |ISO2B=gle |ISO2T=gle |SIL=? |vikipedio=ga | Mapo ={{#invoke:Wikidata|claim|P1846}} }} {| cellpadding="2" cellspacing="0" style="clear:both; float:right; width:330px; border:1px solid #ccc; margin-left:1em;" rules="all" ! style="background-color:#A9BEC7;" | Specimeno |- bgcolor="#FFFFFF" align="center" | colspan="2"|La [[Patro Nia]] <poem lang=ga style="font-style:italic"> Ár n-athair, atá ar neamh, Go naofar d'ainm. Go dtaga do ríocht. Go ndéantar do thoil ar an talamh, Mar a dhéantar ar neamh. Ár n-arán laethúil tabhair dúinn inniu, Agus maith dúinn ár bhfiacha, Mar a mhaithimidne dár bhféichiúna féin. Agus ná lig sinn i gcathú, Ach saor sinn ó olc. Áiméan. </poem> |} [[Dosiero:Cainteoirí Gaeilge - Irish Speakers.svg|dekstra|eta|200px|Elcento da parolantoj de la irlanda lingvo]] La '''irlanda lingvo''' ({{lang-ga|Gaeilge|ligilo=ne}}) estas [[Gaela lingvaro|gaela]] [[Kelta lingvaro|kelta]] lingvo, kiu estas parolata en [[Irlando]]. En Irlando homoj kiuj politike malŝatas la lingvon nomas ĝin 'la gaela', sed lingvistike kaj laŭ la irlanda konstitucio de 1937 oni nomas ĝin '''la irlanda lingvo''', '''la ejra lingvo''', aŭ '''la irlanda''' en familiara uzado. (La nomo 'gaela lingvo' estas kelkfoje konfuzebla kun la [[Skota gaela lingvo|skot-gaela lingvo]], parolata en [[Skotlando]].) Ekde la [[13-a de junio]] [[2005]] la irlanda lingvo estas 21-a oficiala laborlingvo de la [[Eŭropa Unio]]. Tiu decido efektiviĝis la [[1-an de januaro]] [[2007]], kaj la irlanda ministro Nollaig Ó Treasaigh, T.D. estis la unua ministro kiu parolis irlande dum kunveno de la Konsilio de Ministroj de EU, la [[22-an de januaro]] [[2007]]. Ekde la 1a de januaro 2022, la irlanda lingvo plene funkcias kiel unu el la oficialaj lingvoj de Eŭropa Unio, tiel gajnante plenan agnoskon ene de la internacia organizaĵo. Tio signifas, ke ĉiuj dokumentoj eldonataj de la Unio estos ekde nun tradukataj ankaŭ en la irlandan.<ref>Artikolo de Garbhan Macaoidh, korespondanto de Monato en Irlando, en Monato de julio 2022</ref>. La irlanda estas parolata tra la insulo, kaj en [[Respubliko de Irlando]] (''{{lang|ga|Éire/Poblacht na hÉireann}}''), kaj en [[Nord-Irlando]] (''{{lang|ga|Tuaisceart na hÉireann}}''). Ĝi estas la nacia kaj unua oficiala lingvo de Irlando. Post la [[Helena lingvo|helena]] kaj [[Latina lingvo|latina]] lingvoj, la [[malnovirlanda lingvo|malnovirlanda]] estas eble la plej malnova literatura lingvo en Eŭropo, kiu daŭre skribatas ekde la sesa jarcento. La unua teksto kiun ni ankoraŭ posedas estas "Amra Choluim Cille", pri la vivo de la sanktulo [[Colm Cille]], el la jaro [[597]]. En [[1366]] la [[Anglio|anglaj]] okupantoj de Irlando faris la unuajn leĝojn kontraŭ la uzo de la irlanda lingvo fare de la anglaj [[Kolonio|koloniistoj]], kiuj siatempe pli kaj pli asimiliĝadis kun la irlandanoj, la "Statutoj de Cill Chainnigh" (angle 'Kilkenny'). Sed kiam en [[1541]] la angla reĝo [[Henriko la 8-a (Anglio)|Henriko la 8-a]] volis proklami sin "reĝo de Irlando", oni devis laŭtlegi la proklamon irlande en la parlamento de la koloniistoj en [[Dublino]], ĉar plejmulto el ili ne plu komprenis la anglan. Fine de la 19-a jarcento la irlanda preskaŭ malaperis: pro la malsatego de 1845-1849, en kiu unu ĝis du milionoj mortis pro malsato; pro la naciaj bazlernejoj ekde 1831 kiuj malpermesis la irlandan kaj trudadis la anglan; kaj pro la kreskanta uzado de la angla fare de irlandaj naciaj politikistoj; nur 3% de la loĝantaro 3- aŭ 4-jaraĝa parolis irlandlingve ĉiutage en [[1891]]. La lingvo oficialiĝis en [[1922]] kiam Irlando sendependiĝis, kaj ĝi fariĝis deviga lingvo por ĉiuj lernantoj en la bazaj kaj mezaj lernejoj. Dum la lasta jardeko ĝia uzado plipopulariĝis kaj la lingvo pli kaj pli fariĝas laŭmoda. Ekde 1996 ekzistas televidstacio irlandlingva, "TG4", kaj ekde aprilo 2003 ĉiutaga ĵurnalo eldoniĝas en Nord-Irlando por la tuta insulo, "Lá" (Tago). Estas ankaŭ radio-stacioj: ''Raidió na Gaeltachta'', kiu estas nacie dissendata tra la tuta Irlando, ''{{lang|ga|Raidió na Life}}'' por la irlandparolantoj de la ĉefurbo, Dublino ({{lang-ga|Baile Átha Cliath|ligilo=ne}}), ''{{lang|ga|Raidió Fáilte}}'' por Nordirlando, kaj oni povas aĉeti ĉiudimanĉan gazeton nomatan "Foinse" (Fonto). En julio 2003 la irlanda parlamento akceptis novan leĝon por antaŭenigi la irlandan lingvon, la "Leĝon pri Oficialaj Lingvoj 2003". Por detaloj en la irlanda kaj angla lingvoj, rigardu [http://www.pobail.ie] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20031219084418/http://www.pobail.ie/ |date=2003-12-19 }}. Antaŭnelonge, la irlanda lingvo formale rekoniĝis en Nord-Irlando, sub la [[Interkonsento de Sankta Vendredo]] de 1998 kune kun malgranda minoritat-lingvo nomata [[Ulstera skota lingvo|la ulster-skota]]. (Malgraŭ tio, estas malkonsentoj, ĉu la ulster-skota estas aparta lingvo aŭ nura dialekto de [[Skota lingvo|la skota]] 'malalteja'.) == ''Gaeltacht'' == Estas lokoj en Irlando, kie la irlanda estas la ĉefa lingvo. Oni kune nomas ĉi tiujn irlandlingvejojn la ''[[Gaeltacht]]''. La plej famaj irlandlingvejoj estas en [[Conamara]] (en la graflando de [[Galivo]]/Galway/''Gaillimh'', en [[Donegal]]/''Dún na nGall'' kaj en la duoninsulo de [[An Daingean]]/en la graflando de [[Kerry]]/''Ciarraí''. Aliaj estas en "Waterford"/Port Láirge ("An Rinn") kaj [[Meath]]/''Mí''. == Lingvistika strukturo == Al kelkaj nekonantoj, la skribaĵo ŝajnas esti sensensa mikso de vokaloj kaj konsonantoj! Kiam oni komprenas ĝin, tamen, la ortografio ŝajnas esti logika kaj facila. La dekstrakorna [[supersigno]], nomata la ''fada'' ([[´]]), plilongigas la sonojn de la vokaloj kaj kelkfoje ŝanĝas iliajn elparol-manierojn. La ŝanĝoj varias inter dialektoj - ne estas universala, parola formo de la lingvo (kvankam ekzistas unu ĉie-akceptata skriba formo), sed ekzistas nune tri apartaj dialektoj de la irlanda, kiuj estas la munstera, la konoĥta kaj la ulstera. En la [[1940-aj jaroj]], la Registaro de Irlando eldonis la "''Caighdeán Oifigiúil''" ([KAJ-djan I-fi-gjujl], normigon oficialan), kiu plifaciligis kaj normigis la ortografion. Multaj vortoj perdis literojn silentajn, kaj la vokalkombinoj plisimiliĝis al la parolata lingvaĵo. Ekzemple: * ''Gaedhilge/Gaolainn/Gaedhlaing'' ⇒ ''Gaeilge'', "la irlanda lingvo" * ''Lughbhaidh'' ⇒ ''Lú'', "''Louth'' (loknomo)" * ''biadh'' ⇒ ''bia'', "manĝaĵo" == Instituto == La oficiala instituto pri la irlanda lingvo, kiu aktiviĝas en la tuta insulo de Irlando, nomiĝas Foras na Gaeilge. Ĝia estro estas Seosamh Mac Donncha. == Organizaĵoj == La plej malnova kaj granda lingvadefendorganizaĵo nomiĝas Conradh na Gaeilge. Ĝia estro en januaro 2007 estas Dáithi Mac Cárthaigh. Krome subtenaj al la lingvo iuj verkistoj irlandlingvaj, ekzemple [[Biddy Jenkinson]], ne permesas la publikigon de anglalingvaj tradukoj de sia poezio en Irlando, sed nur eksterlande. La [[Irlanda Lingva Konsilio]] (irlande Foras na Gaeilge, IFA ˈfˠɔɾˠəsˠ n̪ˠə ˈɡeːlʲɟə, akronime FnaG) estas la instanco komisiita pri la promociado de la irlanda lingvo sur la tuta insulo Irlando - kaj en Irlando kaj en Nord-Irlando. La organizaĵo anstataŭigis tri antaŭajn instituciojn - la "Estraro por irlandanoj" (Bord na Gaeilge), la eldonejon "An Gúm" kaj "An Coiste Térámichta" (An Coiste Térámichta - "La Terminologia Komitato"), kiuj estis ĉiuj submetitaj al la irlanda registaro kaj ilia oficiala aŭtoritato etendiĝis nur al la respubliko. == Skribmaniero == [[Dosiero:Gaelic-font-Corcaigh.png|maldekstra|eta|270x270ra|Gaela [[tiparo]] Corcaigh]] La presita formo de la lingvo sekvis la modelon de [[uncialo|unciala]] alfabeto, kreitaj de fru[[mezepoko|mezepokaj]] irlandaj monaĥoj, kiuj konservis la kristanan kulturon post la falo de [[Okcidenta Romia Imperio]]. En la [[20-a jarcento]], tamen, la uzado de tiu ĉi tradicia alfabeto malpliiĝis ĝenerale, kaj oni ŝanĝis al la ordinara [[latina alfabeto]]. == Irlandlingvaj vortoj internacie uzataj == Kelkaj irlandlingvaj vortoj kaj frazoj, multuzataj en moderna Irlando inter angleparolantoj, estas: * ''Uachtarán na hÉireann'' [UAĤ-tar-AN na HE-ran] ([[Prezidento de Irlando]]) * ''Áras an Uachtaráin'' [AR-as an UAĤ-tar-AN] (Loĝejo prezidanta) * ''[[Taoiseach]]'' [TI-ŝaĥ] (Ĉefministro, ekde [[1937]]) * ''Tánaiste'' [TA-niŝ-te] (Vicĉefministro, ekde 1937) * ''Dáil Éireann'' [dAl E-ran] (Parlamentejo) * ''[[Seanad Éireann]]'' [Ŝa-nad E-ran] (Senato irlanda) * ''Teachta Dála'' [TJAĤ-ta DA-la] (Parlamentano; uzata kiel "TD".) * ''Príomh-Aire'' [PRI-vara] (Ĉefministro [[1919]]-[[1921]]) * ''Éire'' [E-re] (Irlandlingva nomo por la insulo Irlando, uzata ankaŭ por la ŝtato de Irlando ekde 1937. Fonto de "Ejrio") * ''Saorstát Éireann'' [SER-stat E-ran] (Nomo de la Libera Irlanda Ŝtato, en la irlanda, 1922-1937 ) * ''Ard-Rí'' [ARD-ri] ("Alta Reĝo" (de Irlando), nomo de la feŭda irlanda ĉefreĝo en la mezepokaj tempoj) * ''[[Radio Telefís Éireann|Radio Teilifís Éireann]]'' [Ra-dio Te-le-fiŝ E-ran] (Irlanda nacia televid-servo, RTÉ) * ''Fianna Fáil'' [FIA-na fal] (La plej granda irlanda politika partio, tradukante: "Soldatoj de Irlando".) [FI-na fal] * ''Fine Gael'' [FIN-e gEl] (La sekvante plej granda politikogrupo, tradukante: "Familio de la gaeloj".) * ''[[bodhrán]]'' [BAŬ-ran] (granda [[drumo]], ludata en kelteca muziko) * ''[[Sinn Féin]]'' [ŝin fEn] (politika partio tutirlanda, tradukante: "Ni Mem") * ''[[Tiocfaidh ár lá]]'' [tjok-hig Ar-lA] ("nia tago venos", slogano de la irlanda respublika armeo, IRA, kiu kunfandiĝis kun la politika partio "Sinn Féin". * ''poitín'' [Po-tjIn] (Speco de kontraŭleĝa, forta alkoholaĵo) * ''céilí'' [KJE-lji] (socia kunveno, kun interparolado, muziko, dancado kaj rakontado) * ''leipreachán'' [LEP-re-ĤAN] (eta, petolema, supernatura kreito) == La irlanda kaj Esperanto == [[Seán Ó Riain]], en sia artikolo ''La lernado de la irlanda lingvo: ĉu helpe de Esperanto?'' post mallonga priskribo de la irlanda lingvo kaj ties historio, skizas kelkajn similaĵojn de tiu kun Esperanto. Konstatinte la malsukceson de lernado de lingvoj en la eduksistemo de Irlando kaj de la irlanda kaj de aliaj lingvoj kiel la franca tradicie aŭ la germana pli ĵuse, la teksto proponas la uzadon de Esperanto kiel propedeŭtika aŭ lernfaciliga studobjekto. Fine de la artikolo montreblas listo de koincido de vortoj aŭ radikoj en Esperanto kaj la irlanda.<ref>Seán Ó Riain, ''La lernado de la irlanda lingvo: ĉu helpe de Esperanto?'', en [[La arto labori kune – Festlibro por Humphrey Tonkin]], Roterdamo, 2010, UEA (ISBN 978-92-9017-113-3) paĝoj 178-183. </ref> <br /> == Bildgalerio == <gallery widths="250" heights="250"> Dosiero:Irelandsign.jpg|Foto kun loĝlokoj en la angla kaj irlanda lingvoj. Dosiero:Clo gaelach vocals.png|Longaj kaj mallongaj vokaloj Dosiero:Irish road sign.png|Ŝildo en la irlanda formas [[Lingva pejzaĝo|lingvan pejzaĝon]]. Dosiero:Clo gaelach consonants.png|Konsonantoj en Cló Gaeltach </gallery> == Vidu ankaŭ == [[Lingvistiko]] [[Listo de lingvoj]] == Eksteraj ligiloj == (en) ''[https://www.youtube.com/watch?v=gcsvn43DCuY The Language That Was Illegal to Speak in Your Own Country]'' ''(La lingvo kiu estis neleĝa en propra lando), YouTube''{{Projektoj}} * [http://www.evertype.com/alphabets/irish-gaelic.pdf Enkonduko pri la irlanda unciala alfabeto] (''angle'') * [http://www.braesicke.de/gram.htm Gramadach na Gaeilge / la Gramatiko de Irlanda lingvo (germanlingva)] * [https://eo.globalvoices.org/2020/04/8388/ Kiel la irlanda povas adaptiĝi al Interreto?], [[Tutmondaj Voĉoj|Global Voices en Esperanto]] == Referencoj == {{Referencoj}}<br /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Irlanda lingvo| ]] [[Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto]] lnzape9jmikvnx9ftz1nqcp4l9u6lfo 0 11179 9363613 9358942 2026-04-30T06:19:40Z ThomasPusch 1869 9363613 wikitext text/x-wiki {{KalendaroOktobro}} {{oktobro}} La '''23-a de oktobro''' estas la 296-a tago de la jaro (la 297-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 69 tagoj restas. Je la 23-a de oktobro okazis, interalie: == Eventoj == * [[-42]]: [[Dua triumviraro]] de [[Romio]]: [[Marko Antonio]] kaj [[Aŭgusto Cezaro]] en la [[batalo de Filipio]] venkis gvidantojn de la [[komploto]] kontraŭ [[Julio Cezaro]] [[Kajo Kasio Longino|Kasio]] kaj [[Marko Bruto|Bruto]] - vidante sian malvenkon la lasta sinmortigis * [[425]]: [[Okcident-Romia Imperio]]: [[Valentiniano la 3-a]] en la aĝo de 6 jaroj iĝis [[listo de romiaj imperiestroj|romia imperiestro]] - la regopovon transprenis lia patrino [[Galla Placidia]] * [[787]]: [[Kristanismo]]: [[Dua koncilio de Niceo]] finis laboron * [[1086]]: "[[Reconquista|Rekonkero]]" de [[Iberio]]: La [[Almoravidoj|Almoravida]] armeo venkis armeojn de [[Reĝlando Leono]] kaj [[Kastilio]] en la [[batalo de Sagrajas]] * [[1295]]: [[Francio]] kaj [[Skotlando]] subskribis en [[Parizo]] t.n. Malnovan Aliancon direktitan kontraŭ [[Anglio]] * [[1501]]: Reĝo [[Aleksandro (Pollando-Litovio)|Aleksandro]] konfirmis la polan-litovan [[unio]]n de Mielnik (proksime al [[Siemiatycze]]) * [[1520]]: [[Karlo la 5-a (Sankta Romia Imperio)|Karlo la 5-a]] en la [[Katedralo de Akeno]] kroniĝis kiel reĝo de Germanio * [[1596]]: Kadre de la 3-a aŭstra-turka milito komenciĝis la batalo de [[Mezőkeresztes]] * [[1689]]: Nova reĝa paro de Anglio, Irlando kaj Skotlando [[Vilhelmo la 3-a (Anglio)|Vilhelmo la 3-a]] kaj [[Maria la 2-a (Anglio)|Maria la 2-a]] agnoskis la Deklaron pri Rajtoj akceptitan la [[13-an de februaro]] de la angla parlamento, kiu finiĝas en la [[Bill of Rights (Anglio)|''Bill of Rights'']] * [[1707]]: Unua kunveno de la [[brita parlamento]] * [[1739]]: [[Britio]] deklaris militon al [[Hispanio]] * [[1793]]: Kontrolata de [[rusoj]] [[Sejmo (Pollando)|Sejmo]] de [[Grodno]] ratifis la [[dispartigoj de Pollando|2-an dispartigon de Pollando-Litovio]] — [[Prusio|prusaj]] trupoj eniris al Granda Pollando kaj armeo de la [[Rusia Imperio]] al orienta Pollando, polaj taĉmentoj plejparte retiriĝis * [[1817]]: [[Instituto]] de [[surdmuteco|Surdmutuloj]] en [[Varsovio]] fondiĝis * [[1847]]: Kroata [[Asembleo]] enkondukis [[kroata|kroatan lingvon]] kiel [[oficiala lingvo]] anstataŭante [[latino]]n * [[1848]]: [[Revolucio de 1848|Printempo de la Popoloj]]: armeo de [[habsburgoj]] komencis [[sturmo]]n de [[Vieno]] * [[1859]]: En [[Kievo]] malfermiĝis [[dimanĉa lernejo]] * [[1862]]: Rezulte de armea [[puĉo]] reĝo de [[Grekio]] [[Otto la 1-a (Grekio)|Otto la 1-a]] estis detronigita * [[1870]]: [[Svislando]]: [[Pola Muzeo en Rapperswil]] estis fondita — unua [[nacio|nacia]] pola [[muzeo]] * [[1896]]: En [[Adis-Abebo]] oni subskribis [[pactraktato]]n finantan la unuan [[Italio|italan]]-[[Etiopio|etiopan]] militon * [[1906]]: Brazila pioniro de [[aviado]] [[Alberto Santos-Dumont]] flugis per [[aviadilo]] de propra konstruo 60 metrojn kaj ricevis premion pro traflugo de 25 metroj * [[1908]]: [[Slovenio]]: en [[Ljubljano]] fondiĝis [[slovenoj|Slovena]] [[Filharmonio]] * [[1909]]: Oni ŝtelis [[krono]]jn el la bildo de [[Virgulino de Ĉenstoĥovo]] sur [[Jasna Góra]], kion oni konsideris rusa provoko en la [[dispartigoj de Pollando-Litovio|rusa aneksaĵo de Pollando]], pro rezisto kontraŭ [[rusigo]] de [[poloj]] * [[1911]]: Unua uzo de [[militaviadilo]]: itala [[piloto]] ekflugis de [[Libio]] por rekoni turkajn poziciojn dum la [[ital-turka milito]] * [[1914]]: [[Unua Mondmilito]]: Bataloj de kavaleriaj trupoj de la Unua [[Regimento]] de [[Polaj Legioj (1914-1918)|Polaj Legioj]] apud [[Łowicz]], kaj ĉe [[Karpatoj|Karpata]] fronto venkaj bataloj de la Dua Regimento * [[1915]]: [[Unua Mondmilito]]: Brita [[submarŝipo]] sinkigis sur [[Balta Maro]] germanan kirasitan [[Krozoŝipo (armea)|krozŝipo]]n ''SMS Printz Adalbert'' kun 672-persona skipo; 9-a Infanteria [[Divizio]] de bulgara 1-a Armeo liberigis [[Niŝo]]n * [[1917]]: [[Lenin]] alvokis al [[Oktobra Revolucio]] en [[Peterburgo]]; [[Pavlo Skoropadskij]] estis elektita [[hetmano]] de ukrainaj [[kozakoj]] * [[1918]]: Regenta Koncilio de Pola Reĝlando nomumis Józef Świeżyński al posteno de [[ĉefministro]] * [[1921]]: Subskribo de la [[Historio de Armenio|Traktato de Kars]]: Turkio transdonis al Sovetunio [[Aĝario]]n ricevante la armenan urbon [[Kars]] * [[1922]]: [[Andrew Bonar Law]] iĝis ĉefministro de Britio * [[1929]]: [[Dua Pola Respubliko]]: en Starunia, tiutempa [[Ivano-Frankivska provinco|Stanisławów-vojevodio]], oni trovis unusolan en la mondo kompletan harkovritan [[specio]]n de [[rinoceredoj|rinoceredo]] el [[plejstoceno]]; [[Novjorko|Novjorka]] [[nubskrapulo]] [[Konstruaĵo Chrysler]] dum 11 monatoj iĝis la plej alta konstruaĵo en la mondo (318,9 m) * [[1935]]: [[Newark (Nov-Ĵerzejo)]]: [[Dutch Schultz]] kaj aliaj usonaj [[gangstero]]j estis mortige pafvunditaj * [[1939]]: [[Dua Mondmilito]]: nokte de la 22-a/23-a germana distriktestro de [[Inowrocław]] kun policanoj masakris 56 polojn el loka punejo; kreiĝis ''[[Judenrat]]'' en [[Varsovio]]; en [[Berlino]] aperis la lasta 12-a numero de la "Ĵurnalo de disponoj por areoj [[okupado|okupataj]] en Pollando"; [[Hitler]] ĉesigis [[misilo|misil]]-programon de [[Wernher von Braun]]; en [[Vatikano]] [[papa legato]] transdonis al sekretario de [[Apostola Seĝo]] raporton pri damaĝo - dum la batalo de Varsovio - de 50 [[preĝejo]]j, morto de pluraj [[sacerdoto]]j kaj aresto de ĉirkaŭ 300 pastroj; ĉe la litova [[landlimo]] leŭtenanto W. Wysocki malfondis sian taĉmenton - verŝajne la lastan regulan unuon de la pola armeo en [[Orientaj Limregionoj]] * [[1940]]: [[Batalo de Anglio]]: unua aeratako de Itala Aera Korpuso al [[Anglio]] - 16 [[bombaviadilo]]j atakis nokte [[Harwich]] (23-a/24-a de oktobro); [[Provinco Vartlando]]: en [[Poznano]] aperis 2 680 ekzempleroj de multobligita [[konspiro|konspira]] revuo "Polska Narodowa" (Nacia Pollando); en la stacidomo [[Hendaye (stacidomo)|Hendaye]] renkontiĝis [[Francisco Franco|F. Franco]] kaj [[Adolf Hitler|A. Hitler]] * [[1941]]: [[Hans Frank]] en [[Ĉefgubernio|Ĝenerala Gubernio]] malpermesis al poloj kontaktiĝi kun [[militkaptito]]j kaj helpi al ili sub minaco de [[malliberejo]] kaj [[monpuno]]; [[Serbio]]: tritaga germana [[militkrimo]] en [[Kragujevac]] finita - ĉirkaŭ 7000 civitanoj estis mortpafitaj; [[Ukrainio]]: en [[Odeso]] oni mortigis 19 000 judojn; [[gestapo|gestapestro]] informis oficejojn pri tuja malpermeso de [[migrado|elmigrado]] por [[judoj]]; Premiero de usona [[animacia filmo]] ''[[Dumbo]]'' de [[Walt Disney]] * [[1942]]: germana direktivo pri malgrandigo de la [[Varsovia geto]] - ĝis 21-a de decembro 75 mil judoj devis aliloke ekloĝi; [[Dua Batalo de Alamejno]] komencita; [[Heinrich Himmler]] nomumis sia rajtigito por "kontraŭbatali [[partizano|bandojn]]" [[SS (organizaĵo)|SS]]-oficiron, generalon de polico [[Erich von dem Bach-Zelewski]] * [[1943]]: [[Militkrimo]]j: germana amasa sekreta [[ekzekuto]] de ĉirkaŭ 300 [[ostaĝo]]j el [[Pawiak]] en ruinoj de [[Varsovia geto]] — post falo de la [[ribelo en varsovia geto]] pro dispono de [[Franz Kutschera]] komenciĝis murdoj de polaj politikaj malliberuloj kaj sustrate amase forkaptitaj personoj; en Śniadówka (proksime al [[Puławy]]) germanoj pafmortigis 17 polojn kaj en aliaj 5 lokoj 44 personojn; en [[Puławy]] kaj en aliaj 5 lokoj germanoj pafmortigis 61 [[poloj]]n; [[Pola Rezistomovado]]: taĉmento de Popola Gvardio en [[Varsovio]] [[atenco|atencis]] kontraŭ germana [[restoracio]] — pereis 16 [[SS (organizo)|SS]]-anoj kaj ĝendarmoj; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: trupoj de 2-a Ukraina Fronto eliris batale el regiono de [[Krivij Rih]], trupoj de la 3-a ekatakis en [[Dnipropetrovska provinco]], de la 4-a liberigis [[Melitopolo]]n; [[Brazilo]] agnoskis [[Italio]]n kiel "kunbatalantan" ŝtaton * [[1944]]: [[Ordnungspolizei|Germana polico]] pafmortigis en [[distrikto Nowy Targ]] 13 personojn; [[Ruĝa Armeo]] konkeris [[Suwałki]]; [[Universitato Maria Curie-Skłodowska]] fondiĝis en [[Lublin]]; [[Pacifika Fronto]]: [[Batalo de Lejtea Golfo]] komenciĝis — unuafoje japanaj [[kamikazo]]j atakis usonajn ŝipojn; [[Orienta Prusio]]: trupoj de la 3-a Belorusa Fronto trarompis defendon de la malamiko konkerante [[Nesterov|Stołupiany]] kaj [[Gołdap]] * [[1945]]: [[Pola Radio]] en [[Katowice]] ekfunkciis pere de [[Radiostacio de Gliwice]] * [[1950]]: Sur [[strato]]j de [[Varsovio]] aperis la unuaj [[taksio]]j * [[1952]]: Kazimierz Kamieński, komandanto de la 6-a Vilna Brigado de la [[Pola Enlanda Armeo]] estis arestita — unu el la plej longe batalintaj soldatoj de [[Anatemitaj Soldatoj|kontraŭkomunista]] [[Pola Partizana Ŝtato|subtera movado]] * [[1954]]: [[Okcident-Eŭropa Unio]] fondiĝis kaj [[okupado]] de [[FRG]] estis nuligita (laŭ [[Parizo|Parizaj]] [[konvencio]]j) * [[1956]]: [[Stalinismo]]: oni kreis la Tutpollandan [[Klubo]]n de Progresema [[katolikismo|Katolika]] [[Intelektulo|Intelektularo]], poste la Klubon de Katolikaj Intelektuloj; [[Hungara revolucio de 1956|Revolucio en Hungario]] kontraŭ la komunista registaro komenciĝis * [[1957]]: [[Pola Popola Respubliko]] kaj [[Sovetunio]] subskribis interkonsenton pri nombro, dislokiĝo kaj movoj de la [[Soveta Armeo]] restanta en Pollando (ĝis 62-66 mil soldatoj); batalo pri Ifni ([[Hispania Saharo]]) eksplodis inter franca-hispana armeo kaj la [[Maroko|maroka]] * [[1958]]: Belga desegnisto de [[bildstrio]]j [[Peyo]] unuafoje aperigis [[Smurfo]]jn * [[1971]]: Kun konsento de komunistaj regopovoj [[primaso]] de Hungario [[József Mindszenty]], post 15-jara restado en usona ambasadejo en Budapeŝto, foriris al [[Vieno]]; en Pollando finiĝis proceso de la gvidantoj de [[antikomunismo|kontraŭkomunista]] [[organizaĵo]] "Ruch" (Movado) — Andrzej Czuma kaj aliaj pro "provo faligi [[socialismo|socialisman]] reĝimon en [[Pola Popola Respubliko]]" estis kondamnitaj al 4 ĝis 7 jaroj de mallibero * [[1983]]: En [[Bejruto]] eksplodis du [[kamiono]]j plenigitaj de [[TNT]] pro samtempaj atakoj de sinmortigantoj al [[kazerno]] - pereis 241 usonaj soldatoj, 58 francaj soldatoj kaj 6 [[Libano|libanaj]] civiluloj * [[1984]]: En [[Pollando]] oni kaptis [[oficiro]]jn de sekureca servo, kiuj [[kidnapo|kidnapis]] kaj [[murdo|murdis]] kapelanon de "[[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]" pastron [[Jerzy Popiełuszko]] * [[1989]]: Per proklamo de la Respubliko [[Hungario]] fare de [[Mátyás Szűrös]] kaj ekvalido de la nova konstitucio, la [[Hungara Popola Respubliko]] finiĝis; hispana ĵurnalo "[[El Mundo]]" aperis * [[1991]]: [[Bartolomeo la 1-a]] estis elektita [[Patriarko de Konstantinopolo]] * [[1992]]: Unua nekomunista prezidento de [[Hungario]] [[Árpád Göncz]] ne povis fari sian funebran memorparolon pri la [[hungara revolucio de 1956]] en la [[Hungara Parlamentejo]] pro protestoj kontraŭ li; israela ĉefministro [[Benjamin Netanjahu]] kaj palestina gvidanto [[Jaser Arafat]] subskribis land-por-pacan traktaton; [[Akihito]] kiel unua [[imperiestro de Japanio]] vizitis [[Ĉinio]]n * [[1993]]: [[Bosnio kaj Hercegovino]]: [[masakro]] de [[bosnoj]] en Stupni Do ([[Kantono Zenica-Doboj]]) * [[1995]]: [[Yolanda Saldívar]] estis kulpigita pri [[murdo]] de meksik-usona kantistino [[Selena]] * [[1996]]: Papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] konstatis en letero al [[Papa Akademio de la Sciencoj]], ke [[Charles Darwin|darvinismo]] estas io pli ol nura [[hipotezo]] * [[2001]]: Premiero de [[iPod]] - portebla [[MP3]]-ludilo de la firmao [[Apple]]; [[Litovio]] subskribis [[ekstradicio|ekstradician]] interkonsenton kun [[Usono]] * [[2002]]: [[Terorisma atako kontraŭ la teatro ĉe Dubrovka]] kun postulo de tuja retirigo de la rusia armeo de [[Ĉeĉenio]] — la trian tagon dum operaco de sekretaj servoj oni plenigis la ejon per gaso, kio malhelpis al la teroristoj eksplodigi bombojn; pereis 300 el 900 [[ostaĝo]]j kaj ĉiuj teroristoj * [[2005]]: [[Pollando]]: en prezidenta balotado [[Lech Kaczyński]] venkis [[Donald Tusk|Donaldon Tusk]] * [[2007]]: [[Kosmoesplorado]]: misio STS-120 de la [[kosmopramo Discovery]] komenciĝis, kies celo estis livero de [[modulo]] al [[Internacia Kosmostacio]] kaj interŝanĝo de skipo de la 16-a [[ekspedicio]] * [[2008]]: Ĉina [[disidento]] [[Hu Jia]] ricevis [[Saĥarov-Premio]]n atribuatan de [[Eŭropa Parlamento]] * [[2011]]: Novaj regopovoj de [[Libio]] oficiale anoncis liberigon de la lando kaj finon de la [[Libia enlanda milito]]; en la turka [[provinco Van]] 604 personoj pereis kaj 4152 vundiĝis rezulte de [[tertremo]], kies forteco estis 7,1 gradoj laŭ [[skalo de Richter]] * [[2011]]: En [[Tunizio]] okazis unua [[voĉdono]] post faligo de [[diktatoreco]] de prezidento [[Zine El Abidine Ben Ali]] * [[2015]]: [[Francio]]: 43 personoj pereis kaj 8 vundiĝis pro [[akcidento]] de pasaĝera [[aŭtomobilo]] kun [[kamiono]] en Puisseguin apud [[Bordeaux]] * [[2016]]: [[Kamparana Popola Unio de Litovio]] gajnis parlamentan [[voĉdonado]]n en [[Litovio]] * [[2018]]: [[Ĝenerala sekretario]] de [[Vjetnama Komunista Partio]] Nguyễn Phú Trọng iĝis prezidento de [[Vjetnamio]] * [[2021]]: [[Pollando]] sendis la trian [[konvojo]]n kun [[humanitara helpo]] al [[Belorusio]] (antaŭaj [[transporto]]j ne ricevis permeson trapasi la [[ŝtatlimo]]n); samtage [[Teritoria Defend-Armeo]] komencis operacon "Protekto 21" laŭlonge de la [[landlimo]], malantaŭ la trikilometra zono de eksterordinara stato, kiun provas ĉiutage eksterleĝe trapasi centoj da migrantoj, alveturigataj al [[Minsk]] de [[Proksima Oriento]] * [[2022]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: Pasinttage defendantoj de Ukrainio eliminis el bataloj ĉ. 400 rusiajn soldatojn, detruis 18 kirasitajn veturilojn, 14 artileriajn sistemojn kaj 5 tankojn; nokte en [[Mikolajeva provinco]] ukraina armeo paffaligis 14 irandevenajn senpilotajn aviadilojn; en okupitaj teritorioj de [[Luganska provinco]] rusaj okupantoj detranĉas [[kurento]]n por devigi loĝantaron al forlaso de siaj domoj; en [[Rivno]], pro manko de kurento, sekvasemajne [[lernejo]]j estos fermitaj; dum rusa okupado de [[Kieva provinco]] printempe [[rusoj]] forveturigis 147 personojn al Rusio, la sorto de 89 personoj estas nekonata; el [[Oleŝki]] al [[Krimeo]] 12 infanoj el prizorgejo estis foveturigitaj de [[rusoj]]; la plej granda nombro de mortigitaj aŭ vunditaj [[infanoj]] estis dokumentita en [[Donecka provinco]] — 419; ĉe ukraina-belorusa [[ŝtatlimo]] ukrainaj limgardistoj hisis historiajn blankajn-ruĝajn-blankajn [[flago]]jn, malpermesitajn de [[Aljaksandr Lukaŝenka]], kaj uzataj de [[opozicio (politiko)|opozicio]]; <!-- ** Mondreago: [[Norvegio]] raportis pri rusiaj senpilotaj aviadiloj super [[naftoplatformo]]j, kaj malferme diras pri [[spionado]], [[sabotado|sabotminaco]] kaj timigo, kune kun arigo de [[informo]]j por potencialaj atakoj; en [[Permjo]] denove ekbrulis [[fabriko]] de [[eksplodaĵo]]j produktanta ŝarĝojn por raketaj pafilaroj; [[Verĥovna Rada]] transdonis, ke Grupo [[G7]] deklaris alvoki [[Rusio]]n al tuja plena rekontrolo de Zaporiĵa [[nuklea centralo]], retiro de sia skipo kaj [[trupo (armeo)|trupoj]] kaj rezigno pri provoj subigi la elektrejon al rusia administrado; franca Ĝenerala Direktoraro pri Interna [[Sekureco]] avertis, ke rusaj [[spionado|spionoj]] utiligas Leboncoin, popularan retpaĝon kun [[anonco]]j, por varbi kunlaborantojn kaj akiri informojn de studentoj kaj junaj spertuloj el diversaj kampoj - la teksto ankaŭ de 2022 devas limiĝi al teorie 20 vortoj, praktike plej maksimume al 4 linioj --> == Naskiĝoj == * [[1491]]: [[Ignaco Lojola]], hispana teologo, fondinto de [[jezuitoj]] (m. [[1556]]) * [[1543]]: [[Juan de la Cueva]], hispana poeto kaj [[dramaturgo]] (m. [[1612]]) * [[1715]]: [[Petro la 2-a (Rusio)|Petro la 2-a]], imperiestro de la [[Rusia Imperio]] (m. [[1730]]) * [[1777]]: [[Ferdinand Dümmler]], germana eldonisto (m. [[1846]]) * [[1801]]: [[Albert Lortzing]], germana komponisto, aktoro, kantisto (m. [[1851]]) * [[1805]]: [[Adalbert Stifter]], aŭstra verkisto kaj pentristo (m. [[1868]]) * [[1817]]: [[Pierre Larousse]], franca verkisto, gramatikisto, redaktoro, [[leksikografo]], [[enciklopediisto]] kaj eldonisto (m. [[1875]]) * [[1825]]: [[Julius Gotthelf Kühn]], germana [[agronomo]] kaj [[fungo]]sciencisto (m. [[1910]]) * [[1825]]: [[Friedrich von Schmidt]], aŭstra-germana arĥitekto (m. [[1891]]) * [[1831]]: [[Béla Bánffy]], hungara politikisto (m. [[1888]]) * [[1834]]: [[Hermann Usener]], germana filologo kaj religiosciencisto (m. [[1905]]) * [[1837]]: [[Mór Kaposi]], hungara [[haŭto|haŭt]]kuracisto, profesoro (m. [[1902]]) * [[1844]]: [[Wilhelm Leibl]], germana pentristo (m. [[1900]]) * [[1871]]: [[Alberto Couto Fernandes]], brazila direktoro, prezidanto de [[Brazila Esperanto-Ligo]], prezidanto de [[Brazila Klubo Esperantista]], prezidinta la 2-an [[Brazila Kongreso de Esperanto|Brazilan Kongreson de Esperanto]] (m. [[1946]]) * [[1875]]: [[János Keményfy]], hungara literaturhistoriisto, kritikisto (m. [[1943]]) * [[1875]]: [[Gilbert Newton Lewis]], usona kemiisto (m. [[1946]]) * [[1882]]: [[Kato Misao]], japana inĝenier-oficiro, fondinto de [[Nippon Esperanto-Societo]] (m. nekonata) * [[1883]]: [[Niko Bubalo]], kroata financa oficisto de [[Mostar]], [[pioniro de Esperanto]] en [[Bosnio kaj Hercegovino]], tradukisto el la [[kroata]] kaj [[serba]] de popolaj kantoj, kunlaboranto de "[[Katolika Mondo]]", aŭtoro de ''Esperanta gvidlibro tra Bosnio kaj Hercegovino'', ''Esperanto-ŝlosilo'' kaj ''Esperanto-horvata-serba vortaro: oficiala radikaro'' (m. [[1924]]) * [[1885]]: [[Jan Czochralski]], pola kemiisto kaj [[metalo (fiziko)|metalsciencisto]] (m. [[1953]]) * [[1886]]: [[Nándor Guncser]], rumania hungara pentristo, grafikisto (m. [[1963]]) * [[1887]]: [[Dezső Faragó (ĵurnalisto)|Dezső Faragó]], rumania hungara ĵurnalisto kaj vojaĝisto (m. [[1953]]) * [[1891]]: [[Imre Palló]], hungara operkantisto (m. [[1978]]) * [[1891]]: [[Marcell Roth]], rumania hungara, hungara kuracisto (m. [[1945]]) * [[1892]]: [[Jan Kowalewski]], pola [[kriptologio|kriptologo]], [[lingvisto]] kaj soldato (m. [[1965]]) * [[1898]]: [[Wilhelm Brandenstein]], aŭstra lingvisto (m. [[1967]]) * [[1901]]: [[Ivo Rotkvić]], kroata juristo, [[Esperanto-verkisto]], kunlaboranto de [[Duŝan Maruzzi]], vortaristo, [[oratoro]], aktivulo de [[Sudslava Esperanto-Ligo]], tradukisto (m. [[1983]]) * [[1905]]: [[Felix Bloch]], usona fizikisto Nobelpremiita (m. [[1983]]) * [[1908]]: [[Ilja Frank]], soveta fizikisto Nobelpremiita (m. [[1990]]) * [[1911]]: [[János Bottyán]], hungara reformita pastro, redaktoro (m. [[1984]]) * [[1911]]: [[Márton Lőrincz]], hungara sportisto, ĉampiono pri [[luktado]] (m. [[1969]]) * [[1915]]: [[Józef Kuraś]], pola [[partizano]] (m. [[1947]]) * [[1919]]: [[Lea Zentai]], hungara ĵurnalistino kaj ekonomikistino (m. [[1977]]) * [[1920]]: [[Gianni Rodari]], itala verkisto (m. [[1980]]) * [[1927]]: [[Leszek Kołakowski]], pola filozofo kaj eseisto (m. [[2009]]) * [[1927]]: [[Dezső Gyarmati]], hungara akvopilkisto kaj politikisto (m. [[2013]]) * [[1927]]: [[György Kiss Benke]], rumania hungara ĵurnalisto (m. [[1960]]) * [[1927]]: [[Andrzej Strumiłło]], pola artisto, grafikisto, fotisto, poeto, verkisto (m. [[2020]]) * [[1936]]: [[Philip Kaufman]], usona reĝisoro kaj scenaristo * [[1940]]: [[Pelé]], brazila [[futbalisto]] (m. [[2022]]) * [[1940]]: [[Ferenc Klepp]], rumania hungara matematikisto kaj lernolibroverkisto * [[1941]]: [[Igor Smirnov]], prezidento de [[Ĉednestrio]] * [[1942]]: [[Michael Crichton]], usona verkisto, scenaristo, reĝisoro, filmproduktoro kaj kuracisto (m. [[2008]]) * [[1943]]: [[Václav Neckář]], ĉeĥa aktoro kaj kantisto * [[1945]]: [[Claude Nourmont]], franca instruistino kaj esperantistino, redaktorino de "[[Le Monde de l'Espéranto]]", prezidantino de [[Ateista Tutmonda Esperanto-Organizo]], [[Loka Kongresa Komitato|LKK-ano]] de [[UK 1998]], vicprezidanto de UEA 2004-2013, honora prezidantino de [[TEJO]] (m. [[2022]]) * [[1947]]: [[Kazimierz Deyna]], pola oficiro kaj futbalisto (m. [[1989]]) * [[1947]]: [[Abd al-Aziz Rantisi]], [[Palestino|palestina]] infankuracisto kaj gvidanto de [[Hamas]] (m. [[2004]]) * [[1951]]: [[Fatmir Sejdiu]], prezidento de [[Kosovo]] * [[1954]]: [[Éva Ráduly-Zörgő]], rumania hungara sportistino, psikologino * [[1955]]: [[Dagmar Leupold]], germana verkistino * [[1956]]: [[Antal Farkas]], hungara reformita pastro, poeto * [[1959]]: [["Weird Al" Yankovic]], usona akordionisto, kantisto, kaj komedia parodiisto * [[1965]]: [[Johanna Bodor]], rumania hungara/hungara baletartistino * [[1966]]: [[Marianne Cathomen]], svisa kantistino * [[1969]]: [[Dolly Buster]], ĉeĥa aktorino kaj eksa pornoaktorino * [[1985]]: [[Masiela Lusha]], usona aktorino kaj verkistino, poetino, [[filantropo]] * [[1986]]: [[Emilia Clarke]], angla [[aktorino]] == Mortoj == * [[-42]]: [[Marko Bruto]], [[Romia Respubliko|romia]] politikisto, militisto, verkisto (n. [[-85]]) * [[930]]: [[Daigo (imperiestro)|Daigo]], imperiestro de Japanio (n. [[885]]) * [[1550]]: [[Tiedemann Giese]], princ-episkopo de Varmio (n. [[1480]]) * [[1590]]: [[Bernardino de Sahagún]], franciskana misiisto (n. [[1499]]) * [[1616]]: [[Leonhard Hutter]], germana teologo (n. [[1563]]) * [[1638]]: [[Johano Ernesto (Saksio-Eisenach)]], germana duko (n. [[1566]]) * [[1799]]: [[József Batthyány]], [[primaso]] de Hungario, [[mecenato]] (n. [[1727]]) * [[1802]]: [[Johann Benjamin Busch]], germana teologo (n. [[1727]]) * [[1862]]: [[Blanka Teleki]], hungara politikistino (n. [[1806]]) * [[1867]]: [[Franz Bopp]], germana lingvisto, [[sanskrito|sanskritologo]] (n. [[1791]]) * [[1872]]: [[Théophile Gautier]], franca poeto, romanverkisto, pentristo kaj kritikisto pri arto (n. [[1811]]) * [[1877]]: [[Johann Jakob Leitzmann]], germana teologo kaj numismatikisto (n. [[1798]]) * [[1881]]: [[László Sámi]], hungara pedagogo, publicisto (n. [[1817]]) * [[1888]]: [[Gábor Kemény]], hungara politikisto, ministro (n. [[1830]]) * [[1905]]: [[Emile Oustalet]], franca [[zoologo]] (n. [[1844]]) * [[1910]]: [[Chulalongkorn]], reĝo de [[Siamo]] (n. [[1853]]) * [[1911]]: [[József Bokor (komponisto)|József Bokor]], hungara komponisto, dirigento (n. [[1869]]) * [[1912]]: [[Rudolf Menge]], germana klasika filologo, arkeologo kaj pedagogo (n. [[1845]]) * [[1919]]: [[Kobajaŝi Mokiĉi]], japana desegnisto pri konstruado, [[japana esperantisto]] el [[Jokosuka]] (n. [[1899]]) * [[1927]]: [[Bernát Alexander]], hungara filozofo, esteto, kritikisto, tradukisto, profesoro (n. [[1850]]) * [[1933]]: [[Ivan Ŝirjaev]], rusia instruisto, kunlaboranto de "[[L' Esperantiste]]", "[[Lingvo Internacia]]", "[[La Lumo]]", "[[La Ondo de Esperanto]]", "[[Literatura Mondo]]" kaj iniciatinto de la ''[[Enciklopedio de Esperanto]]'', enestanta en [[antologio]] ''[[33 Rakontoj]]'', lanĉita de la [[eldonejo]] [[Pro Esperanto]] (n. [[1877]]) * [[1937]]: [[Sámuel Kastriener]], hungara [[ĵurnalisto]] kaj [[redaktoro]] (n. [[1871]]) * [[1937]]: [[Miĥajl Semenko]], ukraina verkisto (n. [[1892]]) * [[1938]]: [[Otto Dobenecker]], germana historiisto kaj pedagogo (n. [[1859]]) * [[1944]]: [[Charles Glover Barkla]], brita fizikisto Nobelpremiita (n. [[1877]]) * [[1948]]: [[Béla Zerkovitz]], hungara komponisto (n. [[1881]]) * [[1949]]: [[János Bodor]], hungara reformita pastro, rakontisto kaj verkisto (n. [[1861]]) * [[1949]]: [[Dózsa Szilágyi M.]], hungara, rumania hungara pastro, kuracisto kaj verkisto (n. [[1879]]) * [[1958]]: [[Erich Köhler]], germana politikisto kaj ekonomikisto, prezidanto de [[Bundestag]] (n. [[1892]]) * [[1958]]: [[Hugo Gräf]], germana seruristo kaj politikisto (n. [[1892]]) * [[1967]]: [[Jindřich Jindřich]], ĉeĥa komponisto, pianisto kaj etnografo (n. [[1876]]) * [[1972]]: [[Gabriel Chavet]], franca komerca direktoro, [[pacismo|pacisto]], [[rotario|rotariano]] vivanta en [[Lillo]] kaj [[Parizo]], sekretario de [[Esperantista Centra Oficejo]] kaj de [[Lingva Komitato]], redaktoro de "[[Oficiala Gazeto Esperantista]]", la plej aĝa membro de [[Veterana Esperantista Klubo]] (n. [[1880]]) * [[1977]]: [[Gyula Szövérdy]], hungara verkisto kaj instruisto (n. [[1909]]) * [[1984]]: [[Oskar Werner]], aŭstra teatra kaj kina aktoro (n. [[1922]]) * [[1986]]: [[Károly Dénes]], rumania hungara instruisto, grafikisto (n. [[1944]]) * [[1990]]: [[Louis Althusser]], franca marksista filozofo (n. [[1918]]) * [[1992]]: [[Wilfried Haslauer la malpli juna]], aŭstra politikisto (n. [[1926]]) * [[1993]]: [[Wacław Felczak]], pola historiisto, kuriero de la [[pola ekzila registaro]], profesoro (n. [[1916]]) * [[1996]]: [[Zoltán Csizér]], rumania hungara kuracisto (n. [[1917]]) * [[1998]]: [[Vladimir Izosimov]], [[rusa esperantisto]], tradukanto, preleganto, instruanto kaj ĉeforganizanto de la Ruslanda Esperantista Kongreso, ligita kun [[Esperantista klubo "Revo"]] (n. [[1947]]) * [[2004]]: [[József Faragó]], rumania hungara folkloristo kaj instruisto (n. [[1922]]) * [[2010]]: [[David Thompson (Barbada politikisto)|David Thompson]], ĉefministro de [[Barbado]] (n. [[1961]]) * [[2011]]: [[John McCarthy]], usona [[komputikisto]] (n. [[1927]]) * [[2011]]: [[Jean Amadou]], franca [[komikisto]], kanzonverkisto kaj ĵurnalisto (n. [[1929]]) * [[2012]]: [[Wilhelm Brasse]], pola [[fotisto]], malliberulo de [[Aŭŝvico]] (n. 1917) * [[2013]]: [[Anthony Caro]], angla skulptisto (n. 1924) * [[2015]]: [[Kazimierz Śliwa]], suboficiro de [[Polaj Armitaj Fortoj en Okcidento]] kaj de [[Pola Enlanda Armeo]], la plej juna el [[mutobskuruloj]] (n. [[1925]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * Laŭ [[Okcidenta astrologio]] la unua tago sub la [[Zodiako|zodiaka signo]] [[Skorpio (konstelacio)|Skorpio]]: ♏ (ĝis la [[22-a de novembro]]) * [[Liturgia jaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** Sankta [[Johano de Kapestrano]], itala [[franciskanoj|franciskano]], predikisto, [[sacerdoto]] * [[Tajlando]]: Memor-Tago pri la reĝo [[Ĉulalongkorn]] * [[Nacia tago]] en [[Hungario]], memoro pri la popola ribelo en [[1956]] kaj la proklamo de la respubliko en [[1989]]; pliaj tagoj estas la [[15-a de marto]] kaj la [[20-a de aŭgusto]] * [[Nordameriko]]: Tago de [[Molo]] == Tagoj de [[semajno]] == La '''23-a de oktobro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]. {{Projektoj |commonscat=23 October |wikinewscat=23-a de oktobro }} [[Kategorio:23-a de oktobro| ]] [[Kategorio:Oktobro|23]] [[Kategorio:23-a tago de la monato|#10]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#1023]] 4cgfr2s7h948ja7a1ll76paewght7n8 9363614 9363613 2026-04-30T06:21:43Z ThomasPusch 1869 + Fabinho 9363614 wikitext text/x-wiki {{KalendaroOktobro}} {{oktobro}} La '''23-a de oktobro''' estas la 296-a tago de la jaro (la 297-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 69 tagoj restas. Je la 23-a de oktobro okazis, interalie: == Eventoj == * [[-42]]: [[Dua triumviraro]] de [[Romio]]: [[Marko Antonio]] kaj [[Aŭgusto Cezaro]] en la [[batalo de Filipio]] venkis gvidantojn de la [[komploto]] kontraŭ [[Julio Cezaro]] [[Kajo Kasio Longino|Kasio]] kaj [[Marko Bruto|Bruto]] - vidante sian malvenkon la lasta sinmortigis * [[425]]: [[Okcident-Romia Imperio]]: [[Valentiniano la 3-a]] en la aĝo de 6 jaroj iĝis [[listo de romiaj imperiestroj|romia imperiestro]] - la regopovon transprenis lia patrino [[Galla Placidia]] * [[787]]: [[Kristanismo]]: [[Dua koncilio de Niceo]] finis laboron * [[1086]]: "[[Reconquista|Rekonkero]]" de [[Iberio]]: La [[Almoravidoj|Almoravida]] armeo venkis armeojn de [[Reĝlando Leono]] kaj [[Kastilio]] en la [[batalo de Sagrajas]] * [[1295]]: [[Francio]] kaj [[Skotlando]] subskribis en [[Parizo]] t.n. Malnovan Aliancon direktitan kontraŭ [[Anglio]] * [[1501]]: Reĝo [[Aleksandro (Pollando-Litovio)|Aleksandro]] konfirmis la polan-litovan [[unio]]n de Mielnik (proksime al [[Siemiatycze]]) * [[1520]]: [[Karlo la 5-a (Sankta Romia Imperio)|Karlo la 5-a]] en la [[Katedralo de Akeno]] kroniĝis kiel reĝo de Germanio * [[1596]]: Kadre de la 3-a aŭstra-turka milito komenciĝis la batalo de [[Mezőkeresztes]] * [[1689]]: Nova reĝa paro de Anglio, Irlando kaj Skotlando [[Vilhelmo la 3-a (Anglio)|Vilhelmo la 3-a]] kaj [[Maria la 2-a (Anglio)|Maria la 2-a]] agnoskis la Deklaron pri Rajtoj akceptitan la [[13-an de februaro]] de la angla parlamento, kiu finiĝas en la [[Bill of Rights (Anglio)|''Bill of Rights'']] * [[1707]]: Unua kunveno de la [[brita parlamento]] * [[1739]]: [[Britio]] deklaris militon al [[Hispanio]] * [[1793]]: Kontrolata de [[rusoj]] [[Sejmo (Pollando)|Sejmo]] de [[Grodno]] ratifis la [[dispartigoj de Pollando|2-an dispartigon de Pollando-Litovio]] — [[Prusio|prusaj]] trupoj eniris al Granda Pollando kaj armeo de la [[Rusia Imperio]] al orienta Pollando, polaj taĉmentoj plejparte retiriĝis * [[1817]]: [[Instituto]] de [[surdmuteco|Surdmutuloj]] en [[Varsovio]] fondiĝis * [[1847]]: Kroata [[Asembleo]] enkondukis [[kroata|kroatan lingvon]] kiel [[oficiala lingvo]] anstataŭante [[latino]]n * [[1848]]: [[Revolucio de 1848|Printempo de la Popoloj]]: armeo de [[habsburgoj]] komencis [[sturmo]]n de [[Vieno]] * [[1859]]: En [[Kievo]] malfermiĝis [[dimanĉa lernejo]] * [[1862]]: Rezulte de armea [[puĉo]] reĝo de [[Grekio]] [[Otto la 1-a (Grekio)|Otto la 1-a]] estis detronigita * [[1870]]: [[Svislando]]: [[Pola Muzeo en Rapperswil]] estis fondita — unua [[nacio|nacia]] pola [[muzeo]] * [[1896]]: En [[Adis-Abebo]] oni subskribis [[pactraktato]]n finantan la unuan [[Italio|italan]]-[[Etiopio|etiopan]] militon * [[1906]]: Brazila pioniro de [[aviado]] [[Alberto Santos-Dumont]] flugis per [[aviadilo]] de propra konstruo 60 metrojn kaj ricevis premion pro traflugo de 25 metroj * [[1908]]: [[Slovenio]]: en [[Ljubljano]] fondiĝis [[slovenoj|Slovena]] [[Filharmonio]] * [[1909]]: Oni ŝtelis [[krono]]jn el la bildo de [[Virgulino de Ĉenstoĥovo]] sur [[Jasna Góra]], kion oni konsideris rusa provoko en la [[dispartigoj de Pollando-Litovio|rusa aneksaĵo de Pollando]], pro rezisto kontraŭ [[rusigo]] de [[poloj]] * [[1911]]: Unua uzo de [[militaviadilo]]: itala [[piloto]] ekflugis de [[Libio]] por rekoni turkajn poziciojn dum la [[ital-turka milito]] * [[1914]]: [[Unua Mondmilito]]: Bataloj de kavaleriaj trupoj de la Unua [[Regimento]] de [[Polaj Legioj (1914-1918)|Polaj Legioj]] apud [[Łowicz]], kaj ĉe [[Karpatoj|Karpata]] fronto venkaj bataloj de la Dua Regimento * [[1915]]: [[Unua Mondmilito]]: Brita [[submarŝipo]] sinkigis sur [[Balta Maro]] germanan kirasitan [[Krozoŝipo (armea)|krozŝipo]]n ''SMS Printz Adalbert'' kun 672-persona skipo; 9-a Infanteria [[Divizio]] de bulgara 1-a Armeo liberigis [[Niŝo]]n * [[1917]]: [[Lenin]] alvokis al [[Oktobra Revolucio]] en [[Peterburgo]]; [[Pavlo Skoropadskij]] estis elektita [[hetmano]] de ukrainaj [[kozakoj]] * [[1918]]: Regenta Koncilio de Pola Reĝlando nomumis Józef Świeżyński al posteno de [[ĉefministro]] * [[1921]]: Subskribo de la [[Historio de Armenio|Traktato de Kars]]: Turkio transdonis al Sovetunio [[Aĝario]]n ricevante la armenan urbon [[Kars]] * [[1922]]: [[Andrew Bonar Law]] iĝis ĉefministro de Britio * [[1929]]: [[Dua Pola Respubliko]]: en Starunia, tiutempa [[Ivano-Frankivska provinco|Stanisławów-vojevodio]], oni trovis unusolan en la mondo kompletan harkovritan [[specio]]n de [[rinoceredoj|rinoceredo]] el [[plejstoceno]]; [[Novjorko|Novjorka]] [[nubskrapulo]] [[Konstruaĵo Chrysler]] dum 11 monatoj iĝis la plej alta konstruaĵo en la mondo (318,9 m) * [[1935]]: [[Newark (Nov-Ĵerzejo)]]: [[Dutch Schultz]] kaj aliaj usonaj [[gangstero]]j estis mortige pafvunditaj * [[1939]]: [[Dua Mondmilito]]: nokte de la 22-a/23-a germana distriktestro de [[Inowrocław]] kun policanoj masakris 56 polojn el loka punejo; kreiĝis ''[[Judenrat]]'' en [[Varsovio]]; en [[Berlino]] aperis la lasta 12-a numero de la "Ĵurnalo de disponoj por areoj [[okupado|okupataj]] en Pollando"; [[Hitler]] ĉesigis [[misilo|misil]]-programon de [[Wernher von Braun]]; en [[Vatikano]] [[papa legato]] transdonis al sekretario de [[Apostola Seĝo]] raporton pri damaĝo - dum la batalo de Varsovio - de 50 [[preĝejo]]j, morto de pluraj [[sacerdoto]]j kaj aresto de ĉirkaŭ 300 pastroj; ĉe la litova [[landlimo]] leŭtenanto W. Wysocki malfondis sian taĉmenton - verŝajne la lastan regulan unuon de la pola armeo en [[Orientaj Limregionoj]] * [[1940]]: [[Batalo de Anglio]]: unua aeratako de Itala Aera Korpuso al [[Anglio]] - 16 [[bombaviadilo]]j atakis nokte [[Harwich]] (23-a/24-a de oktobro); [[Provinco Vartlando]]: en [[Poznano]] aperis 2 680 ekzempleroj de multobligita [[konspiro|konspira]] revuo "Polska Narodowa" (Nacia Pollando); en la stacidomo [[Hendaye (stacidomo)|Hendaye]] renkontiĝis [[Francisco Franco|F. Franco]] kaj [[Adolf Hitler|A. Hitler]] * [[1941]]: [[Hans Frank]] en [[Ĉefgubernio|Ĝenerala Gubernio]] malpermesis al poloj kontaktiĝi kun [[militkaptito]]j kaj helpi al ili sub minaco de [[malliberejo]] kaj [[monpuno]]; [[Serbio]]: tritaga germana [[militkrimo]] en [[Kragujevac]] finita - ĉirkaŭ 7000 civitanoj estis mortpafitaj; [[Ukrainio]]: en [[Odeso]] oni mortigis 19 000 judojn; [[gestapo|gestapestro]] informis oficejojn pri tuja malpermeso de [[migrado|elmigrado]] por [[judoj]]; Premiero de usona [[animacia filmo]] ''[[Dumbo]]'' de [[Walt Disney]] * [[1942]]: germana direktivo pri malgrandigo de la [[Varsovia geto]] - ĝis 21-a de decembro 75 mil judoj devis aliloke ekloĝi; [[Dua Batalo de Alamejno]] komencita; [[Heinrich Himmler]] nomumis sia rajtigito por "kontraŭbatali [[partizano|bandojn]]" [[SS (organizaĵo)|SS]]-oficiron, generalon de polico [[Erich von dem Bach-Zelewski]] * [[1943]]: [[Militkrimo]]j: germana amasa sekreta [[ekzekuto]] de ĉirkaŭ 300 [[ostaĝo]]j el [[Pawiak]] en ruinoj de [[Varsovia geto]] — post falo de la [[ribelo en varsovia geto]] pro dispono de [[Franz Kutschera]] komenciĝis murdoj de polaj politikaj malliberuloj kaj sustrate amase forkaptitaj personoj; en Śniadówka (proksime al [[Puławy]]) germanoj pafmortigis 17 polojn kaj en aliaj 5 lokoj 44 personojn; en [[Puławy]] kaj en aliaj 5 lokoj germanoj pafmortigis 61 [[poloj]]n; [[Pola Rezistomovado]]: taĉmento de Popola Gvardio en [[Varsovio]] [[atenco|atencis]] kontraŭ germana [[restoracio]] — pereis 16 [[SS (organizo)|SS]]-anoj kaj ĝendarmoj; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: trupoj de 2-a Ukraina Fronto eliris batale el regiono de [[Krivij Rih]], trupoj de la 3-a ekatakis en [[Dnipropetrovska provinco]], de la 4-a liberigis [[Melitopolo]]n; [[Brazilo]] agnoskis [[Italio]]n kiel "kunbatalantan" ŝtaton * [[1944]]: [[Ordnungspolizei|Germana polico]] pafmortigis en [[distrikto Nowy Targ]] 13 personojn; [[Ruĝa Armeo]] konkeris [[Suwałki]]; [[Universitato Maria Curie-Skłodowska]] fondiĝis en [[Lublin]]; [[Pacifika Fronto]]: [[Batalo de Lejtea Golfo]] komenciĝis — unuafoje japanaj [[kamikazo]]j atakis usonajn ŝipojn; [[Orienta Prusio]]: trupoj de la 3-a Belorusa Fronto trarompis defendon de la malamiko konkerante [[Nesterov|Stołupiany]] kaj [[Gołdap]] * [[1945]]: [[Pola Radio]] en [[Katowice]] ekfunkciis pere de [[Radiostacio de Gliwice]] * [[1950]]: Sur [[strato]]j de [[Varsovio]] aperis la unuaj [[taksio]]j * [[1952]]: Kazimierz Kamieński, komandanto de la 6-a Vilna Brigado de la [[Pola Enlanda Armeo]] estis arestita — unu el la plej longe batalintaj soldatoj de [[Anatemitaj Soldatoj|kontraŭkomunista]] [[Pola Partizana Ŝtato|subtera movado]] * [[1954]]: [[Okcident-Eŭropa Unio]] fondiĝis kaj [[okupado]] de [[FRG]] estis nuligita (laŭ [[Parizo|Parizaj]] [[konvencio]]j) * [[1956]]: [[Stalinismo]]: oni kreis la Tutpollandan [[Klubo]]n de Progresema [[katolikismo|Katolika]] [[Intelektulo|Intelektularo]], poste la Klubon de Katolikaj Intelektuloj; [[Hungara revolucio de 1956|Revolucio en Hungario]] kontraŭ la komunista registaro komenciĝis * [[1957]]: [[Pola Popola Respubliko]] kaj [[Sovetunio]] subskribis interkonsenton pri nombro, dislokiĝo kaj movoj de la [[Soveta Armeo]] restanta en Pollando (ĝis 62-66 mil soldatoj); batalo pri Ifni ([[Hispania Saharo]]) eksplodis inter franca-hispana armeo kaj la [[Maroko|maroka]] * [[1958]]: Belga desegnisto de [[bildstrio]]j [[Peyo]] unuafoje aperigis [[Smurfo]]jn * [[1971]]: Kun konsento de komunistaj regopovoj [[primaso]] de Hungario [[József Mindszenty]], post 15-jara restado en usona ambasadejo en Budapeŝto, foriris al [[Vieno]]; en Pollando finiĝis proceso de la gvidantoj de [[antikomunismo|kontraŭkomunista]] [[organizaĵo]] "Ruch" (Movado) — Andrzej Czuma kaj aliaj pro "provo faligi [[socialismo|socialisman]] reĝimon en [[Pola Popola Respubliko]]" estis kondamnitaj al 4 ĝis 7 jaroj de mallibero * [[1983]]: En [[Bejruto]] eksplodis du [[kamiono]]j plenigitaj de [[TNT]] pro samtempaj atakoj de sinmortigantoj al [[kazerno]] - pereis 241 usonaj soldatoj, 58 francaj soldatoj kaj 6 [[Libano|libanaj]] civiluloj * [[1984]]: En [[Pollando]] oni kaptis [[oficiro]]jn de sekureca servo, kiuj [[kidnapo|kidnapis]] kaj [[murdo|murdis]] kapelanon de "[[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]" pastron [[Jerzy Popiełuszko]] * [[1989]]: Per proklamo de la Respubliko [[Hungario]] fare de [[Mátyás Szűrös]] kaj ekvalido de la nova konstitucio, la [[Hungara Popola Respubliko]] finiĝis; hispana ĵurnalo "[[El Mundo]]" aperis * [[1991]]: [[Bartolomeo la 1-a]] estis elektita [[Patriarko de Konstantinopolo]] * [[1992]]: Unua nekomunista prezidento de [[Hungario]] [[Árpád Göncz]] ne povis fari sian funebran memorparolon pri la [[hungara revolucio de 1956]] en la [[Hungara Parlamentejo]] pro protestoj kontraŭ li; israela ĉefministro [[Benjamin Netanjahu]] kaj palestina gvidanto [[Jaser Arafat]] subskribis land-por-pacan traktaton; [[Akihito]] kiel unua [[imperiestro de Japanio]] vizitis [[Ĉinio]]n * [[1993]]: [[Bosnio kaj Hercegovino]]: [[masakro]] de [[bosnoj]] en Stupni Do ([[Kantono Zenica-Doboj]]) * [[1995]]: [[Yolanda Saldívar]] estis kulpigita pri [[murdo]] de meksik-usona kantistino [[Selena]] * [[1996]]: Papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] konstatis en letero al [[Papa Akademio de la Sciencoj]], ke [[Charles Darwin|darvinismo]] estas io pli ol nura [[hipotezo]] * [[2001]]: Premiero de [[iPod]] - portebla [[MP3]]-ludilo de la firmao [[Apple]]; [[Litovio]] subskribis [[ekstradicio|ekstradician]] interkonsenton kun [[Usono]] * [[2002]]: [[Terorisma atako kontraŭ la teatro ĉe Dubrovka]] kun postulo de tuja retirigo de la rusia armeo de [[Ĉeĉenio]] — la trian tagon dum operaco de sekretaj servoj oni plenigis la ejon per gaso, kio malhelpis al la teroristoj eksplodigi bombojn; pereis 300 el 900 [[ostaĝo]]j kaj ĉiuj teroristoj * [[2005]]: [[Pollando]]: en prezidenta balotado [[Lech Kaczyński]] venkis [[Donald Tusk|Donaldon Tusk]] * [[2007]]: [[Kosmoesplorado]]: misio STS-120 de la [[kosmopramo Discovery]] komenciĝis, kies celo estis livero de [[modulo]] al [[Internacia Kosmostacio]] kaj interŝanĝo de skipo de la 16-a [[ekspedicio]] * [[2008]]: Ĉina [[disidento]] [[Hu Jia]] ricevis [[Saĥarov-Premio]]n atribuatan de [[Eŭropa Parlamento]] * [[2011]]: Novaj regopovoj de [[Libio]] oficiale anoncis liberigon de la lando kaj finon de la [[Libia enlanda milito]]; en la turka [[provinco Van]] 604 personoj pereis kaj 4152 vundiĝis rezulte de [[tertremo]], kies forteco estis 7,1 gradoj laŭ [[skalo de Richter]] * [[2011]]: En [[Tunizio]] okazis unua [[voĉdono]] post faligo de [[diktatoreco]] de prezidento [[Zine El Abidine Ben Ali]] * [[2015]]: [[Francio]]: 43 personoj pereis kaj 8 vundiĝis pro [[akcidento]] de pasaĝera [[aŭtomobilo]] kun [[kamiono]] en Puisseguin apud [[Bordeaux]] * [[2016]]: [[Kamparana Popola Unio de Litovio]] gajnis parlamentan [[voĉdonado]]n en [[Litovio]] * [[2018]]: [[Ĝenerala sekretario]] de [[Vjetnama Komunista Partio]] Nguyễn Phú Trọng iĝis prezidento de [[Vjetnamio]] * [[2021]]: [[Pollando]] sendis la trian [[konvojo]]n kun [[humanitara helpo]] al [[Belorusio]] (antaŭaj [[transporto]]j ne ricevis permeson trapasi la [[ŝtatlimo]]n); samtage [[Teritoria Defend-Armeo]] komencis operacon "Protekto 21" laŭlonge de la [[landlimo]], malantaŭ la trikilometra zono de eksterordinara stato, kiun provas ĉiutage eksterleĝe trapasi centoj da migrantoj, alveturigataj al [[Minsk]] de [[Proksima Oriento]] * [[2022]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: Pasinttage defendantoj de Ukrainio eliminis el bataloj ĉ. 400 rusiajn soldatojn, detruis 18 kirasitajn veturilojn, 14 artileriajn sistemojn kaj 5 tankojn; nokte en [[Mikolajeva provinco]] ukraina armeo paffaligis 14 irandevenajn senpilotajn aviadilojn; en okupitaj teritorioj de [[Luganska provinco]] rusaj okupantoj detranĉas [[kurento]]n por devigi loĝantaron al forlaso de siaj domoj; en [[Rivno]], pro manko de kurento, sekvasemajne [[lernejo]]j estos fermitaj; dum rusa okupado de [[Kieva provinco]] printempe [[rusoj]] forveturigis 147 personojn al Rusio, la sorto de 89 personoj estas nekonata; el [[Oleŝki]] al [[Krimeo]] 12 infanoj el prizorgejo estis foveturigitaj de [[rusoj]]; la plej granda nombro de mortigitaj aŭ vunditaj [[infanoj]] estis dokumentita en [[Donecka provinco]] — 419; ĉe ukraina-belorusa [[ŝtatlimo]] ukrainaj limgardistoj hisis historiajn blankajn-ruĝajn-blankajn [[flago]]jn, malpermesitajn de [[Aljaksandr Lukaŝenka]], kaj uzataj de [[opozicio (politiko)|opozicio]]; <!-- ** Mondreago: [[Norvegio]] raportis pri rusiaj senpilotaj aviadiloj super [[naftoplatformo]]j, kaj malferme diras pri [[spionado]], [[sabotado|sabotminaco]] kaj timigo, kune kun arigo de [[informo]]j por potencialaj atakoj; en [[Permjo]] denove ekbrulis [[fabriko]] de [[eksplodaĵo]]j produktanta ŝarĝojn por raketaj pafilaroj; [[Verĥovna Rada]] transdonis, ke Grupo [[G7]] deklaris alvoki [[Rusio]]n al tuja plena rekontrolo de Zaporiĵa [[nuklea centralo]], retiro de sia skipo kaj [[trupo (armeo)|trupoj]] kaj rezigno pri provoj subigi la elektrejon al rusia administrado; franca Ĝenerala Direktoraro pri Interna [[Sekureco]] avertis, ke rusaj [[spionado|spionoj]] utiligas Leboncoin, popularan retpaĝon kun [[anonco]]j, por varbi kunlaborantojn kaj akiri informojn de studentoj kaj junaj spertuloj el diversaj kampoj - la teksto ankaŭ de 2022 devas limiĝi al teorie 20 vortoj, praktike plej maksimume al 4 linioj --> == Naskiĝoj == * [[1491]]: [[Ignaco Lojola]], hispana teologo, fondinto de [[jezuitoj]] (m. [[1556]]) * [[1543]]: [[Juan de la Cueva]], hispana poeto kaj [[dramaturgo]] (m. [[1612]]) * [[1715]]: [[Petro la 2-a (Rusio)|Petro la 2-a]], imperiestro de la [[Rusia Imperio]] (m. [[1730]]) * [[1777]]: [[Ferdinand Dümmler]], germana eldonisto (m. [[1846]]) * [[1801]]: [[Albert Lortzing]], germana komponisto, aktoro, kantisto (m. [[1851]]) * [[1805]]: [[Adalbert Stifter]], aŭstra verkisto kaj pentristo (m. [[1868]]) * [[1817]]: [[Pierre Larousse]], franca verkisto, gramatikisto, redaktoro, [[leksikografo]], [[enciklopediisto]] kaj eldonisto (m. [[1875]]) * [[1825]]: [[Julius Gotthelf Kühn]], germana [[agronomo]] kaj [[fungo]]sciencisto (m. [[1910]]) * [[1825]]: [[Friedrich von Schmidt]], aŭstra-germana arĥitekto (m. [[1891]]) * [[1831]]: [[Béla Bánffy]], hungara politikisto (m. [[1888]]) * [[1834]]: [[Hermann Usener]], germana filologo kaj religiosciencisto (m. [[1905]]) * [[1837]]: [[Mór Kaposi]], hungara [[haŭto|haŭt]]kuracisto, profesoro (m. [[1902]]) * [[1844]]: [[Wilhelm Leibl]], germana pentristo (m. [[1900]]) * [[1871]]: [[Alberto Couto Fernandes]], brazila direktoro, prezidanto de [[Brazila Esperanto-Ligo]], prezidanto de [[Brazila Klubo Esperantista]], prezidinta la 2-an [[Brazila Kongreso de Esperanto|Brazilan Kongreson de Esperanto]] (m. [[1946]]) * [[1875]]: [[János Keményfy]], hungara literaturhistoriisto, kritikisto (m. [[1943]]) * [[1875]]: [[Gilbert Newton Lewis]], usona kemiisto (m. [[1946]]) * [[1882]]: [[Kato Misao]], japana inĝenier-oficiro, fondinto de [[Nippon Esperanto-Societo]] (m. nekonata) * [[1883]]: [[Niko Bubalo]], kroata financa oficisto de [[Mostar]], [[pioniro de Esperanto]] en [[Bosnio kaj Hercegovino]], tradukisto el la [[kroata]] kaj [[serba]] de popolaj kantoj, kunlaboranto de "[[Katolika Mondo]]", aŭtoro de ''Esperanta gvidlibro tra Bosnio kaj Hercegovino'', ''Esperanto-ŝlosilo'' kaj ''Esperanto-horvata-serba vortaro: oficiala radikaro'' (m. [[1924]]) * [[1885]]: [[Jan Czochralski]], pola kemiisto kaj [[metalo (fiziko)|metalsciencisto]] (m. [[1953]]) * [[1886]]: [[Nándor Guncser]], rumania hungara pentristo, grafikisto (m. [[1963]]) * [[1887]]: [[Dezső Faragó (ĵurnalisto)|Dezső Faragó]], rumania hungara ĵurnalisto kaj vojaĝisto (m. [[1953]]) * [[1891]]: [[Imre Palló]], hungara operkantisto (m. [[1978]]) * [[1891]]: [[Marcell Roth]], rumania hungara, hungara kuracisto (m. [[1945]]) * [[1892]]: [[Jan Kowalewski]], pola [[kriptologio|kriptologo]], [[lingvisto]] kaj soldato (m. [[1965]]) * [[1898]]: [[Wilhelm Brandenstein]], aŭstra lingvisto (m. [[1967]]) * [[1901]]: [[Ivo Rotkvić]], kroata juristo, [[Esperanto-verkisto]], kunlaboranto de [[Duŝan Maruzzi]], vortaristo, [[oratoro]], aktivulo de [[Sudslava Esperanto-Ligo]], tradukisto (m. [[1983]]) * [[1905]]: [[Felix Bloch]], usona fizikisto Nobelpremiita (m. [[1983]]) * [[1908]]: [[Ilja Frank]], soveta fizikisto Nobelpremiita (m. [[1990]]) * [[1911]]: [[János Bottyán]], hungara reformita pastro, redaktoro (m. [[1984]]) * [[1911]]: [[Márton Lőrincz]], hungara sportisto, ĉampiono pri [[luktado]] (m. [[1969]]) * [[1915]]: [[Józef Kuraś]], pola [[partizano]] (m. [[1947]]) * [[1919]]: [[Lea Zentai]], hungara ĵurnalistino kaj ekonomikistino (m. [[1977]]) * [[1920]]: [[Gianni Rodari]], itala verkisto (m. [[1980]]) * [[1927]]: [[Leszek Kołakowski]], pola filozofo kaj eseisto (m. [[2009]]) * [[1927]]: [[Dezső Gyarmati]], hungara akvopilkisto kaj politikisto (m. [[2013]]) * [[1927]]: [[György Kiss Benke]], rumania hungara ĵurnalisto (m. [[1960]]) * [[1927]]: [[Andrzej Strumiłło]], pola artisto, grafikisto, fotisto, poeto, verkisto (m. [[2020]]) * [[1936]]: [[Philip Kaufman]], usona reĝisoro kaj scenaristo * [[1940]]: [[Pelé]], brazila [[futbalisto]] (m. [[2022]]) * [[1940]]: [[Ferenc Klepp]], rumania hungara matematikisto kaj lernolibroverkisto * [[1941]]: [[Igor Smirnov]], prezidento de [[Ĉednestrio]] * [[1942]]: [[Michael Crichton]], usona verkisto, scenaristo, reĝisoro, filmproduktoro kaj kuracisto (m. [[2008]]) * [[1943]]: [[Václav Neckář]], ĉeĥa aktoro kaj kantisto * [[1945]]: [[Claude Nourmont]], franca instruistino kaj esperantistino, redaktorino de "[[Le Monde de l'Espéranto]]", prezidantino de [[Ateista Tutmonda Esperanto-Organizo]], [[Loka Kongresa Komitato|LKK-ano]] de [[UK 1998]], vicprezidanto de UEA 2004-2013, honora prezidantino de [[TEJO]] (m. [[2022]]) * [[1947]]: [[Kazimierz Deyna]], pola oficiro kaj futbalisto (m. [[1989]]) * [[1947]]: [[Abd al-Aziz Rantisi]], [[Palestino|palestina]] infankuracisto kaj gvidanto de [[Hamas]] (m. [[2004]]) * [[1951]]: [[Fatmir Sejdiu]], prezidento de [[Kosovo]] * [[1954]]: [[Éva Ráduly-Zörgő]], rumania hungara sportistino, psikologino * [[1955]]: [[Dagmar Leupold]], germana verkistino * [[1956]]: [[Antal Farkas]], hungara reformita pastro, poeto * [[1959]]: [["Weird Al" Yankovic]], usona akordionisto, kantisto, kaj komedia parodiisto * [[1965]]: [[Johanna Bodor]], rumania hungara/hungara baletartistino * [[1966]]: [[Marianne Cathomen]], svisa kantistino * [[1969]]: [[Dolly Buster]], ĉeĥa aktorino kaj eksa pornoaktorino * [[1985]]: [[Masiela Lusha]], usona aktorino kaj verkistino, poetino, [[filantropo]] * [[1986]]: [[Emilia Clarke]], angla [[aktorino]] * [[1993]]: [[Fabinho]] aŭ je plena nomo ''Fábio Henrique Tavares'', brazila futbalisto == Mortoj == * [[-42]]: [[Marko Bruto]], [[Romia Respubliko|romia]] politikisto, militisto, verkisto (n. [[-85]]) * [[930]]: [[Daigo (imperiestro)|Daigo]], imperiestro de Japanio (n. [[885]]) * [[1550]]: [[Tiedemann Giese]], princ-episkopo de Varmio (n. [[1480]]) * [[1590]]: [[Bernardino de Sahagún]], franciskana misiisto (n. [[1499]]) * [[1616]]: [[Leonhard Hutter]], germana teologo (n. [[1563]]) * [[1638]]: [[Johano Ernesto (Saksio-Eisenach)]], germana duko (n. [[1566]]) * [[1799]]: [[József Batthyány]], [[primaso]] de Hungario, [[mecenato]] (n. [[1727]]) * [[1802]]: [[Johann Benjamin Busch]], germana teologo (n. [[1727]]) * [[1862]]: [[Blanka Teleki]], hungara politikistino (n. [[1806]]) * [[1867]]: [[Franz Bopp]], germana lingvisto, [[sanskrito|sanskritologo]] (n. [[1791]]) * [[1872]]: [[Théophile Gautier]], franca poeto, romanverkisto, pentristo kaj kritikisto pri arto (n. [[1811]]) * [[1877]]: [[Johann Jakob Leitzmann]], germana teologo kaj numismatikisto (n. [[1798]]) * [[1881]]: [[László Sámi]], hungara pedagogo, publicisto (n. [[1817]]) * [[1888]]: [[Gábor Kemény]], hungara politikisto, ministro (n. [[1830]]) * [[1905]]: [[Emile Oustalet]], franca [[zoologo]] (n. [[1844]]) * [[1910]]: [[Chulalongkorn]], reĝo de [[Siamo]] (n. [[1853]]) * [[1911]]: [[József Bokor (komponisto)|József Bokor]], hungara komponisto, dirigento (n. [[1869]]) * [[1912]]: [[Rudolf Menge]], germana klasika filologo, arkeologo kaj pedagogo (n. [[1845]]) * [[1919]]: [[Kobajaŝi Mokiĉi]], japana desegnisto pri konstruado, [[japana esperantisto]] el [[Jokosuka]] (n. [[1899]]) * [[1927]]: [[Bernát Alexander]], hungara filozofo, esteto, kritikisto, tradukisto, profesoro (n. [[1850]]) * [[1933]]: [[Ivan Ŝirjaev]], rusia instruisto, kunlaboranto de "[[L' Esperantiste]]", "[[Lingvo Internacia]]", "[[La Lumo]]", "[[La Ondo de Esperanto]]", "[[Literatura Mondo]]" kaj iniciatinto de la ''[[Enciklopedio de Esperanto]]'', enestanta en [[antologio]] ''[[33 Rakontoj]]'', lanĉita de la [[eldonejo]] [[Pro Esperanto]] (n. [[1877]]) * [[1937]]: [[Sámuel Kastriener]], hungara [[ĵurnalisto]] kaj [[redaktoro]] (n. [[1871]]) * [[1937]]: [[Miĥajl Semenko]], ukraina verkisto (n. [[1892]]) * [[1938]]: [[Otto Dobenecker]], germana historiisto kaj pedagogo (n. [[1859]]) * [[1944]]: [[Charles Glover Barkla]], brita fizikisto Nobelpremiita (n. [[1877]]) * [[1948]]: [[Béla Zerkovitz]], hungara komponisto (n. [[1881]]) * [[1949]]: [[János Bodor]], hungara reformita pastro, rakontisto kaj verkisto (n. [[1861]]) * [[1949]]: [[Dózsa Szilágyi M.]], hungara, rumania hungara pastro, kuracisto kaj verkisto (n. [[1879]]) * [[1958]]: [[Erich Köhler]], germana politikisto kaj ekonomikisto, prezidanto de [[Bundestag]] (n. [[1892]]) * [[1958]]: [[Hugo Gräf]], germana seruristo kaj politikisto (n. [[1892]]) * [[1967]]: [[Jindřich Jindřich]], ĉeĥa komponisto, pianisto kaj etnografo (n. [[1876]]) * [[1972]]: [[Gabriel Chavet]], franca komerca direktoro, [[pacismo|pacisto]], [[rotario|rotariano]] vivanta en [[Lillo]] kaj [[Parizo]], sekretario de [[Esperantista Centra Oficejo]] kaj de [[Lingva Komitato]], redaktoro de "[[Oficiala Gazeto Esperantista]]", la plej aĝa membro de [[Veterana Esperantista Klubo]] (n. [[1880]]) * [[1977]]: [[Gyula Szövérdy]], hungara verkisto kaj instruisto (n. [[1909]]) * [[1984]]: [[Oskar Werner]], aŭstra teatra kaj kina aktoro (n. [[1922]]) * [[1986]]: [[Károly Dénes]], rumania hungara instruisto, grafikisto (n. [[1944]]) * [[1990]]: [[Louis Althusser]], franca marksista filozofo (n. [[1918]]) * [[1992]]: [[Wilfried Haslauer la malpli juna]], aŭstra politikisto (n. [[1926]]) * [[1993]]: [[Wacław Felczak]], pola historiisto, kuriero de la [[pola ekzila registaro]], profesoro (n. [[1916]]) * [[1996]]: [[Zoltán Csizér]], rumania hungara kuracisto (n. [[1917]]) * [[1998]]: [[Vladimir Izosimov]], [[rusa esperantisto]], tradukanto, preleganto, instruanto kaj ĉeforganizanto de la Ruslanda Esperantista Kongreso, ligita kun [[Esperantista klubo "Revo"]] (n. [[1947]]) * [[2004]]: [[József Faragó]], rumania hungara folkloristo kaj instruisto (n. [[1922]]) * [[2010]]: [[David Thompson (Barbada politikisto)|David Thompson]], ĉefministro de [[Barbado]] (n. [[1961]]) * [[2011]]: [[John McCarthy]], usona [[komputikisto]] (n. [[1927]]) * [[2011]]: [[Jean Amadou]], franca [[komikisto]], kanzonverkisto kaj ĵurnalisto (n. [[1929]]) * [[2012]]: [[Wilhelm Brasse]], pola [[fotisto]], malliberulo de [[Aŭŝvico]] (n. 1917) * [[2013]]: [[Anthony Caro]], angla skulptisto (n. 1924) * [[2015]]: [[Kazimierz Śliwa]], suboficiro de [[Polaj Armitaj Fortoj en Okcidento]] kaj de [[Pola Enlanda Armeo]], la plej juna el [[mutobskuruloj]] (n. [[1925]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * Laŭ [[Okcidenta astrologio]] la unua tago sub la [[Zodiako|zodiaka signo]] [[Skorpio (konstelacio)|Skorpio]]: ♏ (ĝis la [[22-a de novembro]]) * [[Liturgia jaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** Sankta [[Johano de Kapestrano]], itala [[franciskanoj|franciskano]], predikisto, [[sacerdoto]] * [[Tajlando]]: Memor-Tago pri la reĝo [[Ĉulalongkorn]] * [[Nacia tago]] en [[Hungario]], memoro pri la popola ribelo en [[1956]] kaj la proklamo de la respubliko en [[1989]]; pliaj tagoj estas la [[15-a de marto]] kaj la [[20-a de aŭgusto]] * [[Nordameriko]]: Tago de [[Molo]] == Tagoj de [[semajno]] == La '''23-a de oktobro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]. {{Projektoj |commonscat=23 October |wikinewscat=23-a de oktobro }} [[Kategorio:23-a de oktobro| ]] [[Kategorio:Oktobro|23]] [[Kategorio:23-a tago de la monato|#10]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#1023]] lh5q67jcgwy0qdemn46og9vdabpvioz 0 11279 9363442 8517094 2026-04-29T18:23:54Z Moldur 2507 9363442 wikitext text/x-wiki Esperantistoj en [[Koreio]]: * [[An O-seng]] * [[Cho Sung Ho]] * [[ĈOL O.]] * [[Choe Taesok]] * [[Choi Bong-yeol]] * [[EUN Mouam]] * [[Han Moo-hyup]] * [[Ho Song]] * [[HŬANG N.]] * [[Jang Hui-sok]] * [[Sun-Tae ĴONG]] * [[KIM Ok]] ("Verda E. Kim") * [[Kim Uson]] * [[Kim Hiong-gun]] * [[LEE Ok-won]] * [[Lee Chong-Yeong]] * [[Lee Jung-kee]] * [[Li Hajpin]] * [[Ma Young-tae]] * [[Oojama Tokiŭo]] * [[Park Wha-Jong]] * [[Puramo Chong]] * [[RJU Kidong]] * [[So Gilsu]] * [[Soktaj Ĉang]] * [[Song Ho-young]] * [[Stelaro Pajk]] * [[Yamamoto S.]] == Vidu ankaŭ == * [[Esperanto-movado en Koreio]] == Eksteraj ligiloj == * {{esperantujolando|kp|Nord-Koreujo}} * {{esperantujolando|kr|Sud-Koreujo}} [[Kategorio:Koreaj esperantistoj|!]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Koreaj]] pv8nvi6g758p02tzt5qfbb32pywyyn4 0 14308 9363745 9350867 2026-04-30T10:06:05Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363745 wikitext text/x-wiki {{Nesufiĉaj fontoj|temo=Esperanto|dato=Decembro 2016}} [[Dosiero:Tejo-volontulino julia.JPG|eta|dekstra|300ra|Germana volontulo [[Julia Noe]] deĵoranta ĉe la [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo|TEJO]]-budo dum la [[UK 2008|93-a UK]] en [[Roterdamo]] ([[2008]]).]] '''Volontulo de TEJO''' estas persono, kiu [[volontulo|volontule]] laboras kiel [[oficisto]] por [[TEJO]]. En la lastaj jaroj estas samtempe ĉiam unu TEJO-volontulo, kiu laboras en la [[Centra Oficejo de UEA]] en [[Roterdamo]]. La oficperiodo de la volontulo estas kutime unu jaro. Antaŭe la volontulo loĝis senpage en la volontula ĉambro de la Centra Oficejo (en la ĉambro Frank Netrval) nun la volontuloj loĝas senpage kune en [[VolDom]]. Ili ricevas poŝmonon de TEJO. == Historio == [[Rikardo Cash]] estis verŝajne la unua juna esperantisto dungita je la servo de [[TEJO]]. En septembro 1969 ĝis septembro 1970, li estis sekretario de la komisiono pri neesperantistaj organizoj (NEJO-komisiono) de TEJO. Tiu komisiono kreita de [[Humphrey R. Tonkin]] kaj [[Hans Bakker]] baldaŭ fariĝis [[Komisiono pri Eksteraj Rilatoj]] (KER). De oktobro 1970 ĝis julio 1972, tiun taskon plenumis [[Jeanne-Marie Liouville]], kiu en julio 1971 estis elektita TEJO-vic-prezidanto, ŝarĝita pri Eksteraj Rilatoj. Ambaŭ Rikardo kaj Jeanne-Marie estis dungitoj de ''Stichting voor Internationale Kommunikatie'' (Fondumo por Internacia Komunikado), nederlanda fondumo kreita de Hans Bakker cele al financado de tiuj TEJO-oficistoj. En la postaj jaroj (1972/73 kaj 1973/74) funkciis kiel Sekretarioj pri Eksteraj Rilatoj [[Janet Sly]], [[Jim Cushing]] kaj [[Radinka Gavrilović]]. La oficejo troviĝis en [[Amsterdamo]], en ejo luita de ''Stichting voor Internationale Kommunikatie''; foje ankaŭ en la [[Internacia Esperanto-Instituto]] (en [[Hago]]), kiu konsentis helpi kiam TEJO perdis la ejon. Poste, tamen, UEA akceptis en sia [[Centra Oficejo de UEA|centra oficejo]] la junan deĵoranton pri la eksteraj rilatoj de TEJO; ŝajne la unua plentempa volontulo de TEJO kiu laboris en Roterdamo, fine de la 1970-aj jaroj, estis [[Ian Tarrant]], kiu poste fariĝis TEJO-estrarano respondeca pri eksteraj rilatoj de [[1980]] ĝis [[1983]]. == Listo == Jen nekompleta listo de la volontuloj de [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo|TEJO]] (tiuj kiuj laboris plentempe en la [[Centra Oficejo de UEA|centra oficejo]] en [[Roterdamo]]). Kursive estas menciataj volontuloj aliaj (ne nepre laborintaj por TEJO). {| class="wikitable sortable" |- ! Komenco !! Fino !! Nomo !! Lando |- | 1974 (antaŭ) || || ''Laurin Lewis'' || [[Usono]] |- | 1976 || 1977 (ses monatoj) || [[Giulio Cappa]]<ref>''Esperanto'', 1977, marto, p. 47.</ref> ||[[Italio]] |- | 1979 12 || 1981 06 || ''Huibert de Draak'' || [[Nederlando]], malsoldato |- | 1979 || 1980 || [[Ian Tarrant]] || [[Britio]] |- | 1980 || 1981 || Sylvaine Bourrelly-Le Magadure ^{<small>[https://esperanto-france.org/esperanto-aktiv-67-okazis]</small>}|| [[Francio]] |- | 1981 09 || 1982 08 || [[Paul Hopkins]] || [[Kanado]] |- | 1981 06 || 1982 03 || ''[[Kitagawa Hisasi|Hisasi Kitagawa]]'' || [[Japanio]] |- | 1982 || 1983 || [[Dai Songen]] || [[Ĉinio]] |- | 1985 02 || 1985 10 || Graham Cansdale ^{<small>[https://www.facebook.com/graham.cansdale.9][https://www.facebook.com/translatingforeurope/posts/pfbid02wtm1W8NGBqY43LXRtGGySfr1AdSesipSdcQsx1YxSyCYTeTzbTCsKB7LZRuvALLyl]</small>} || [[Britio]] |- | ? || || Martin Morris ^{<small>[https://www.facebook.com/martinbmorris]</small>} || [[Britio]] |- | 1989 || 1990 || [[Christopher Gledhill]] || [[Britio]] |- | ? || || [[Bianka Jacobsen]]|| [[Germanio]] |- | 1992 05 || 1992 07 || [[Andrej Grigorjevskij]] (tiam nomata Andrej Ananjin) || [[Rusio]] |- | 1993 03 || 1993 09 || [[Yves Bellefeuille]] || [[Kanado]] |- | 1994 10 || 1995 04 || Katarína Bodnárová (nun Katja Steele) ^{<small>[?]</small>} || [[Slovakio]] |- | 1995 || 1995 09 || [[Zdravka Bojĉeva]] (nun Zdravka Le Nepveu) || [[Bulgario]] |- | 1995 09 || 1996 07 || [[Kjell Heggvold Ullestad]] || [[Norvegio]] |- | 1996 09 || 1997 10 || Stefano Boddington ^{<small>[?]</small>} || [[Britio]] |- | 1997 10 || 1998 11 || [[Jordan Velikov]] || [[Bulgario]] |- | 1998 11 || 1999 01 || (vaka) || |- | 1999 02 || 1999 07 || [[Aleksandr Blinov]] || [[Rusio]] |- | 1999 08 || 2001 05 || Sandra Schweder ^{<small>[https://www.facebook.com/sandra.schweder.5]</small>} || [[Germanio]] |- | 2001 08 || 2002 06 || [[Christopher Culver]] || [[Usono]] |- | 2002 07 || 2002 09 || (vaka) || |- | 2002 10 || 2002 12 || [[Anna Skudlarska]] || [[Pollando]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://ikso.net/cgi-bin/wiki.pl?AnnaSkudlarska |titolo=AnnaSkudlarska ''(arĥiva kopio)'' |alirdato=2003-02-19 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20030219012537/http://ikso.net/cgi-bin/wiki.pl?AnnaSkudlarska |arkivdato=2003-02-19 }}</ref> |- | 2003 01 || 2004 01 || [[Chuck Smith]] || [[Usono]] |- | 2004 01 || 2004 12 || [[Joel Amis]] || [[Usono]] |- | 2004 12 || 2006 09 || [[Martin Minich]] || [[Slovakio]] |- | 2006 11 || 2007 11 || [[Katarzyna Marciniak]] || [[Pollando]] |- | 2007 11 || 2008 11 || [[Julia Noe]] || [[Germanio]] |- | 2008 11 || 2009 05 || Federico Faccio Peláez<!-- atentu ke li foje esprimis malkontenton pri ekzisto de artikolo pri si en la Vikipedio kaj administranto sekve forigis ĝin || vidu postan diskuton pri tio ĉe [[Vikipedio:Babilejo/Arkivo_2009_7#Forigo_de_artikolo_pri_TEJO-volontulo]] - TIAL BONVOLU NE KREI LIGILON ĈI TIE NEK ARTIKOLON RILATAN -->|| [[Hispanio]] |- | 2009 05 || 2009 09 || [[Paul Ebermann]] || [[Germanio]] |- | 2009 09 || 2010 09 || [[Alexandre Baudry]] || [[Francio]] |- | 2010 10 || 2011 08 || [[Manuela Ronco]] || [[Italio]] |- | 2011 08 || 2012 01 || [[Sébastien Denux]] || [[Francio]] |- | 2012 02 || 2012 08 || [[Natalia Antolak]] || [[Pollando]] |- | 2012 09 || 2013 08 || [[Quentin Weber-Seban]] || [[Francio]] |- | 2013 09 || 2014 08 || [[Rogier Huurman]] || [[Nederlando]] |- | 2014 09 || 2014 10 || [[Mounir Abjiou]] || [[Maroko]] |- | 2014 11 || 2015 12 || [[Paweł Fischer-Kotowski]] || [[Pollando]] |- | 2015 03 || 2015 04 || [[Konstanze Schönfeld]] || [[Italio]]/[[Germanio]] |- | 2015 12 || 2017 01 || [[Jérémie Bert-Manoppongs]]|| [[Francio]]<ref name="jarraporto2017">{{Citaĵo el la reto |url=https://www.tejo.org/wp-content/uploads/2018/09/Jarraporto-2017-publika-versio.pdf |titolo=Jarraporto 2017 |alirdato=2021-10-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20211023083849/https://www.tejo.org/wp-content/uploads/2018/09/Jarraporto-2017-publika-versio.pdf |arkivdato=2021-10-23 }}</ref> |- | 2016 01 || 2017 01 || [[Michal Matúšov]] || [[Slovakio]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.tejo.org/ekkonu-volontulon-kubof-hromoslav/|titolo=Ekkonu volontulon: KuboF Hromoslav|arkivurl=https://web.archive.org/web/20221002202430/https://www.tejo.org/ekkonu-volontulon-kubof-hromoslav/|arkivdato=2022-10-02}}</ref><ref name="jarraporto2017" /> |- | 2016 09 || 2017 09 || [[Alessandro Bonfanti]] || [[Italio]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.tejo.org/ekkonu-la-novan-volontulon-de-tejo-alessandro-bonfanti/|titolo=Alessandro Bonfanti, la nova volontulo de TEJO|arkivurl=https://web.archive.org/web/20221002191131/https://www.tejo.org/ekkonu-la-novan-volontulon-de-tejo-alessandro-bonfanti/|arkivdato=2022-10-02}}</ref><ref name="jarraporto2017" /> |- | 2016 09 || 2017 09 || [[Ana Stretcu]] || [[Rumanio]]<ref name="jarraporto2017" /> |- | 2017 02 || 2018 02 || [[Fériel Djenidi]]|| [[Francio]]<ref name="jarraporto2017" /> |- | 2017 09 || 2018 08 || [[Olga Șevcenco]] || [[Moldavio]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.tejo.org/olga-sevcenco-la-nova-volontulino-de-tejo/|titolo=Olga Sevcenco, la nova volontulino de TEJO|arkivurl=https://web.archive.org/web/20220924213821/https://www.tejo.org/olga-sevcenco-la-nova-volontulino-de-tejo/|arkivdato=2022-09-24}}</ref><ref name="jarraporto2017" /><ref name=":0">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.tejo.org/teamo/|arkivurl=https://web.archive.org/web/20230120084015/https://www.tejo.org/teamo/|titolo=Nia teamo|arkivdato=2023-01-20|alirdato=2023-03-12}}</ref> |- | 2017 10 || 2018 09 || [[Paul Helly]] || [[Francio]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.tejo.org/paul-helly-la-nova-volontulo-de-tejo/|titolo=Paul Helly, la nova volontulo de TEJO|arkivurl=https://web.archive.org/web/20220813210332/https://www.tejo.org/paul-helly-la-nova-volontulo-de-tejo/|arkivdato=2022-08-13}}</ref><ref name="jarraporto2017" /><ref name=":0" /> |- | 2017 10 || 2018 08 || [[Valia Tamvaki]] || [[Grekio]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.tejo.org/valia-tamvaki-la-nova-volontulino-de-tejo/|titolo=Valia Tamvaki, la nova volontulino de TEJO|arkivurl=https://web.archive.org/web/20220813211647/https://www.tejo.org/valia-tamvaki-la-nova-volontulino-de-tejo/|arkivdato=2022-08-13}}</ref><ref name="jarraporto2017" /><ref name=":0" /> |- | 2018 09 || 2019 09 || [[Clément Baleyte]]|| [[Francio]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.tejo.org/clement-baleyte-la-nova-volontulo-de-tejo/|titolo=Clément Baleyte, la nova volontulo de TEJO|arkivurl=https://web.archive.org/web/20220924230156/https://www.tejo.org/clement-baleyte-la-nova-volontulo-de-tejo/|arkivdato=2022-09-24}}</ref><ref name="jarraporto2019">{{Citaĵo el la reto |url=https://www.tejo.org/wp-content/uploads/2014/06/TEJO-Annual-Report-2019.pdf |titolo=Jarraporto 2019 |alirdato=2021-10-22 |lingvo=en |arkivurl=https://web.archive.org/web/20211022210427/https://www.tejo.org/wp-content/uploads/2014/06/TEJO-Annual-Report-2019.pdf |arkivdato=2021-10-22 }}</ref><ref name=":0" /> |- | 2018 10 || 2019 10 || [[Mia Nordentoft]] || [[Danio]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.tejo.org/mia-nordentoft-la-nova-volontulo-de-tejo/|titolo=Mia Nordentoft, la nova volontulo de TEJO|arkivurl=https://web.archive.org/web/20220706070356/https://www.tejo.org/mia-nordentoft-la-nova-volontulo-de-tejo/|arkivdato=2022-07-06}}</ref><ref name="jarraporto2019" /><ref name=":0" /> |- | 2018 11 || 2019 09 || [[Manuela Burghelea]]|| [[Rumanio]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.tejo.org/manuela-burghelea-la-nova-volontulino-de-tejo/|arkivurl=https://web.archive.org/web/20221002105242/https://www.tejo.org/manuela-burghelea-la-nova-volontulino-de-tejo/|titolo=Manuela Burghelea, la nova volontulino de TEJO|arkivdato=2022-10-02}}</ref><ref name="jarraporto2019" /><ref name=":0" /> |- | 2019 09 || 2020 06 || Maria Leonor Pacheco || [[Portugalio]]<ref name="jarraporto2019" /><ref name="jarraporto2020" /><ref name=":0" /> |- | 2019 11 || 2020 06 || Afroditi Konstantopoulou || [[Grekio]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.tejo.org/ekkonu-la-tejo-volontulinon-afroditi-konstantopoulou/|arkivurl=https://web.archive.org/web/20221125124510/https://www.tejo.org/ekkonu-la-tejo-volontulinon-afroditi-konstantopoulou/|arkivdato=2022-11-25|titolo=Ekkonu la TEJO-volontulinon Afroditi Konstantopoulou}}</ref><ref name="jarraporto2019" /><ref name="jarraporto2020">{{Citaĵo el la reto |url=https://www.tejo.org/wp-content/uploads/2014/06/JARRAPORTO-2020.pdf |titolo=Jarraporto 2020 |alirdato=2021-10-22}}</ref><ref name=":0" /> |- | 2019 11 || 2020 06 || Ernesto Sánchez Hernández || [[Hispanio]]<ref name="jarraporto2019" /><ref name="jarraporto2020" /><ref name=":0" /> |- | 2020 07 || 2020 12 || Quentin Auduc || [[Francio]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.tejo.org/pl/quentin-la-nova-tejo-volontulo/|titolo=Quentin, la nova TEJO-volontulo|arkivurl=https://web.archive.org/web/20220817192254/https://www.tejo.org/pl/quentin-la-nova-tejo-volontulo/|arkivdato=2022-08-17}}</ref><ref name="jarraporto2020" /><ref name=":0" /> |- | 2020 08 || 2021 08 || Valentin Ceretto Bergerat || [[Francio]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.tejo.org/pl/valentin-la-nova-tejo-volontulo/|titolo=Valentin, la nova TEJO-volontulo|arkivurl=https://web.archive.org/web/20220817190019/https://www.tejo.org/pl/valentin-la-nova-tejo-volontulo/|arkivdato=2022-08-17}}</ref><ref name="jarraporto2020" /><ref name=":0" /> |- | 2020 09 || 2021 09 || Renato Guedes Filho || [[Brazilo]]/[[Portugalio]]<ref name="jarraporto2020" /><ref name=":0" /> |- | 2021 02 || 2021 11 || Filipe Rosa Chagas Francisco || [[Brazilo]] |- | 2021 09 || 2022 01 || Guaroa Emmanuel González Cuevas (Manu Guaroa) || [[Hispanio]]/[[Dominika Respubliko]]<ref name=":0" /><ref name="manu1">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.tejo.org/intervjuo-al-manu-guaroa-la-nova-tejo-volontulo/|arkivurl=https://web.archive.org/web/20221129084803/https://www.tejo.org/intervjuo-al-manu-guaroa-la-nova-tejo-volontulo/|arkivdato=2022-11-29|titolo=Intervjuo al Manu Guaroa, la nova TEJO-volontulo}}</ref><ref name="manu2">[https://www.europajoven.org/experiencia/esperanto-una-lengua-llena-de-oportunidades-mi-experiencia-de-voluntariado-en-rotterdam/ Esperanto, una lengua llena de oportunidades: mi experiencia de voluntariado en Rotterdam]</ref><ref>Li ankoraŭ inter 2022 10 kaj 2023 10 deĵoris plenan jaron kiel TEJO-volontulo</ref> |- | 2021 10 || 2022 10 || Livia Noghi || [[Rumanio]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.tejo.org/pl/ekkonu-la-novan-tejo-volontulinon-livia-noghi/|arkivurl=https://web.archive.org/web/20220706024751/https://www.tejo.org/pl/ekkonu-la-novan-tejo-volontulinon-livia-noghi/|arkivdato=2022-07-06|titolo=Ekkonu la novan TEJO-volontulinon Livia Noghi}}</ref><ref name=":0" /> |- | 2021 10 || 2022 11 || Wojciech Oreszczuk || [[Pollando]]<ref>{{Citaĵo el la reto|citaĵo=la TEJO-volontulo Wojciech Oreszczuk montras [...]|url=https://www.tejo.org/centoj-da-numeroj-de-kontakto-kaj-tejo-tutmonde-alireblaj-libere/|arkivurl=https://web.archive.org/web/20221202004736/https://www.tejo.org/centoj-da-numeroj-de-kontakto-kaj-tejo-tutmonde-alireblaj-libere/|arkivdato=2022-12-02|titolo=Centoj da numeroj de Kontakto kaj TEJO Tutmonde alireblaj libere}}</ref><ref name=":0" /> |- | 2022 01 || 2022 12 || Lenka Doškářová || [[Ĉeĥio]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.tejo.org/la-tejo-volontulo-lenka-rakontas-pri-bet-2022-en-litovio/|titolo=La TEJO-volontulo Lenka rakontas pri BET 2022 en Litovio|arkivurl=https://web.archive.org/web/20221207133943/https://www.tejo.org/la-tejo-volontulo-lenka-rakontas-pri-bet-2022-en-litovio/|arkivdato=2023-12-07|aŭtoro=Lenka Doškářová|dato=2022-07-21}}</ref><ref name=":0" /> |- | 2022 02 || 2022 08 || Leonardo (Léonard) Popov || [[Francio]]<ref name=":0" /> |- | 2022 09 || 2023 09 || Jeanne Grimaud || [[Francio]]<ref name=":0" /> |- | 2022 10 || 2023 10 || Guaroa Emmanuel González Cuevas (Manu Guaroa) || [[Hispanio]]/[[Dominika Respubliko]]<ref name=":0" /><ref name="manu1"/><ref name="manu2"/><ref>Li jam inter 2021 09 kaj 2022 01 deĵoris trionan jaron kiel TEJO-volontulo</ref> |- | 2022 11 || 2023 11 || Jonas Leonard Shanahan Löser (Legolas aŭ Joleŝo)|| [[Germanio]] <ref name=":0" /> |- | 2023 09 || 2024 09 || Μαρία Τσαγκάρη (María Tsankárē) || [[Grekio]] |- | 2023 10 || 2024 09 || Salvatore Iozzo || [[Italio]] |- | 2023 10 || 2024 08 || Cyril Schultz || [[Francio]] |- | 2024 10 01 || 2025 08 31 || Giovanni De Lucia (Ĝovanni) ^{<small>[https://reto.tejo.org/aktivuloj/giovanni.delucia@esperanto.it]</small>}|| [[Italio]]<!-- arkivigo: https://web.archive.org/web/20250131210056/https://reto.tejo.org/aktivuloj/giovanni.delucia@esperanto.it --> |- | 2024 10 || nun || [[Thomas Demeyere]] (Korsako) || [[Belgio]] |- | 2024 10 01 || nun || Gabriele Esposito Guido (Gabrjelo) ^{<small>[https://reto.tejo.org/aktivuloj/gabrieleesposito115@gmail.com]</small>} || [[Italio]] <!-- arkivigo: https://web.archive.org/web/20250131210427/https://reto.tejo.org/aktivuloj/gabrieleesposito115@gmail.com --> |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://www.youtube.com/watch?v=fp73e5cz8_Y prezenta filmo pri la agado kaj ĉiutago de volontuloj de UEA kaj TEJO] en la retejo [[Jutubo]] ({{eo}}) == Vidu ankaŭ == * [[Prezidantoj de TEJO]] * [[VolDom]] * [[Volontuloj de UEA]] {{Projektoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://www.youtube.com/watch?v=fp73e5cz8_Y prezenta filmo pri la agado kaj ĉiutago de volontuloj de TEJO kaj UEA] en la retejo [[Jutubo]] ({{eo}} kun subtitoloj en Esperanto, sed ŝanĝeble al subtitoloj en multaj lingvoj) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:TEJO]] [[Kategorio:Volontuloj de TEJO| ]] lypdoxxufn8zwenozxjyouisfnlg7kd 0 15111 9363451 9075021 2026-04-29T18:54:41Z ~2026-26273-75 256071 9363451 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Manga_colored.svg|eta|Manga-stile desegnita vizaĝo|241x241ra]] '''Mangao''' ([[japana lingvo|japanlingve]]: 漫画 ''manga'') estas [[Japanio|japana]] [[bildliteraturo|bildliteratura]] esprimrimedo, ekvivalento de la okcidenta komikso. Ekster Japanio, la vorto aludas nur la japanan komikson, kun ties propraj trajtoj. Mangao adaptita al animacia formo nomiĝas ''[[animeo]]'' kaj en la lasta duono de la 20a jarcento, ili ambaŭ populariĝis en Okcidento. La korea versio de mangao estas "manhwa" kaj la ĉina varianto ricevas la nomon "manhua".<ref>http://www.ingentaconnect.com/content/bpl/jpcu/2005/00000038/00000003/art00002</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.dnp.co.jp/museum/nmp/nmp_i/articles/manga/manga2.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-02-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110810150158/http://www.dnp.co.jp/museum/nmp/nmp_i/articles/manga/manga2.html |arkivdato=2011-08-10 }}</ref><ref>http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/lexicon.php?id=67</ref> Mangao estas respektata kiel artformo, kaj sia legantaro ne limiĝas al infanaro. Ekzistas multaj specoj de mangao laŭ la celpubliko ([[Shojo-ai|ŝoĝo]], [[ŝonen]]...). La temoj traktataj estas pluraj, kiel ekzemple [[Aventuro|agad-aventuro]], [[Amafero|amaferoj]], [[Sporto|sportoj]], [[komedio]], [[fantasto]], [[Sciencfikcio|scienc-fikcio]]... Kutime, oni legas mangaojn dekstre-maldekstren. Pro la granda kvanto da ili kaj pro malpliigi la kostojn de eldonado kaj presado, ili aperas en antologiaj revuoj nigre kaj blanke, krom fojfojaj paĝoj kiel kovriloj. Tiuj revuoj estas publikigitaj ĉiusemajne aŭ ĉiumonate (kiel [[Shōnen Jump|''Shonen Jump'']], ''Nakayoshi'' aŭ ''Big Comic'') kaj ili entenas centojn da paĝoj kie prezentiĝas multaj apartaj rakontoj de pluraj aŭtoroj. Se la mangaserio estas sukcesa, la ĉapitroj estas denove eldonataj, ĉi-foje en formo de [[Tankobon|volumoj]] (''tankobon''). == Etimologio == ''Mangao'' signifas distran bild(ar)on. ''Man'' (漫) signifas "sencelan" aŭ "distran". ''Ga'' (画) signifas "bildon". La termino ''mangao'' estis ekuzita de la artisto [[Kacuŝika Hokusaj]].<ref>https://web.archive.org/web/20071001175542/http://www2.kobe-u.ac.jp/~shuichin/scbdmmt/jp/journal/pdf/journal2-1.pdf</ref><ref>https://ca.wikipedia.org/wiki/Especial:Fonts_bibliogr%C3%A0fiques/4-385-15586-0</ref> == Historio == [[Dosiero:Hokusai-MangaBathingPeople.jpg|eta]] Oni diras, ke la plej malnova pratipo de mangao en la japana historio estas supozeble ''Cho-ju-giga'' (鳥獣戯画) de Toba Sojo en la [[Heian epoko|epoko Heian]]. Kiam komenciĝis [[Meiĵi-reformo|Erao Meiji]], eŭropaj artistoj miris pro la japanaj gravuraĵoj (''uyiko-e'') danke al ties ekzota beleco, kiu prezentis malsaman manieron reinterpreti realecon. La mangaverkisto [[Tezuka Osamu]] establis la nunan manga-artformon post la [[Dua mondmilito|Dua Mondmilito]]. == Specoj == Mangarevuoj kutime havas specifan celpublikon, kiu estas bazita sur ambaŭ kaj sekso kaj aĝo. * ''Josei'' (女性): Por junaj virinoj. * ''Kodomo'' (子供): Por infanoj. * ''Redisu'' (レディース): Por plenkreskaj kaj maturaĝaj virinoj. * ''Seijin'' (成人): Por plenkreskaj viroj. * ''Seinen'' (青年): Por junaj viroj. * ''[[Ŝoĝo-aj|Shōjo]]'' (少女): Por adoleskaj knabinoj. La rakontoj multfoje temas pri lernejaj amaferoj.<ref>https://web.archive.org/web/20080411053104/http://www.csuchico.edu/pub/cs/spring_06/feature_03.html</ref> * ''[[ŝonen|Shōnen]]'' (少年): Por adoleskaj knaboj. La rakontoj ofte temas pri lukto, militoj kaj kuraĝo. == Konataj mangaistoj (elekto) == {{Div col|cols = 3}} * [[Adaĉi Mitsuru]] (あだち充) * [[Adaĉi Tsutomu]] (あだち勉) * [[Akimoto Osamu]] (秋本治) * [[Aojama Gōŝō]] (青山剛昌) * [[Arakaŭa Hiromu]] (荒川弘) * [[Ĉiba Tetsuja]] (ちばてつや) * [[CLAMP]] * [[Fukumoto Nobujuki]] (福本伸行) * [[Fuĵiko Fuĵio]] (藤子不二雄) * [[Hasegaŭa Maĉiko]] (長谷川町子) <!-- * [[Inoue Takehiko]] (井上雄彦) * [[Isajama Haĵime]] (諫山創) * [[Iŝii Hisaiĉi]] (いしいひさいち) --> * [[Iŝinomori Ŝotaro]] (石ノ森章太郎) <!-- * [[Itagaki Keisuke]] (板垣恵介) --> * [[Kaŭaŝita Mizuki]] (河下水希) <!-- * [[Kindaiĉi Renĵuro]] (金田一蓮十郎) * [[Kobajaŝi Joŝinori]] (小林よしのり) * [[Kumeta Kōji]] (久米田康治) --> * [[Tite Kubo]] (久保帯人) <!-- * [[Maŝima Hiro]] (真島ヒロ) --> * [[Mijazaki Hajao]] (宮崎駿) * [[Mizuki Ŝigeru]] (水木しげる) <!-- * [[Morikaŭa George]] (森川ジョージ) * [[Nagai Gō]] (永井豪) --> * [[Nakazaŭa Kejĵi]] (中沢啓治) <!-- * [[Takeŝi Obata]] (小畑健) * [[Oda Eiiĉiro]] (尾田栄一郎) * [[Raiku Makoto]] (雷句誠) * [[Saitou Takaŭo]] (さいとう・たかを) * [[Sakura Momoko]] (さくらももこ) * [[Sasaki Noriko]] (佐々木倫子) * [[Saŭai Joŝiko]] (澤井啓夫) * [[Ŝintarō Kago]] (駕籠真太郎) --> * [[Suehiro Maruo]] (丸尾末広) <!-- * [[Tagaŭa Suihō]] (田河水泡) --> * [[Takahaŝi Kazuki]] (高橋和希) <!-- * [[Takahaŝi Rumiko]] (高橋留美子) * [[Takahaŝi Ŝin]] (高橋しん) --> * [[Takeuĉi Naoko]] (武内直子) * [[Tezuka Osamu]] (手塚治虫) <!-- * [[Togaŝi Joŝihiro]] (富樫義博) * [[Torijama Akira]] (鳥山明) --> * [[Usui Yoshito]] (臼井儀人) * [[Ŭacuki Nobuhiro]] (和月伸宏) <!-- * [[Jokojama Micuteru]] (横山光輝) --> {{Div col end}} == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Japana desegnita filmo]], [[Animeo]] * [[Listo de mangaoj]] * [[Otaku]] * [[Animexx]], unuiĝo por mangao kaj animeo en [[Germanio]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=manga}} * http://lyhana8.free.fr <!-- _Lyhana8_ --> * http://www.animenewsnetwork.com <!-- Animea Aktualaĵa Reto --> * http://www.howtodrawmanga.com <!-- _How_ _to_ _draw_ mangao --> * http://www.manga.baka-updates.com {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080302024556/http://manga.baka-updates.com/ |date=2008-03-02 }} <!-- _Baka_-_Updates_ Mangao --> * http://www.trigun-world.com <!-- _Sitio_-_Mangao_ Trigun --> * http://www.mywarp.fr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110111113019/http://mywarp.fr/ |date=2011-01-11 }} <!-- Mangas fans social Network --> {{Ĝermo}} [[Kategorio:Bildliteratura terminologio]] [[Kategorio:Mangao| ]] ccqf81yxrdbblwav154crrkubanqvfp 9363452 9363451 2026-04-29T18:57:34Z ~2026-26273-75 256071 9363452 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Manga_colored.svg|eta|Manga-stile desegnita vizaĝo|241x241ra]] '''Mangao''' ([[japana lingvo|japanlingve]]: 漫画 ''manga'') estas [[Japanio|japana]] [[bildliteraturo|bildliteratura]] esprimrimedo, ekvivalento de la okcidenta komikso. Ekster Japanio, la vorto aludas nur la japanan komikson, kun ties propraj trajtoj. Mangao adaptita al animacia formo nomiĝas ''[[animeo]]'' kaj en la lasta duono de la 20a jarcento, ili ambaŭ populariĝis en Okcidento. La [[Sud-Koreio|korea]] versio de mangao estas "manhwa" kaj la [[Ĉinio|ĉina]] varianto ricevas la nomon "manhua".<ref>http://www.ingentaconnect.com/content/bpl/jpcu/2005/00000038/00000003/art00002</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.dnp.co.jp/museum/nmp/nmp_i/articles/manga/manga2.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-02-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110810150158/http://www.dnp.co.jp/museum/nmp/nmp_i/articles/manga/manga2.html |arkivdato=2011-08-10 }}</ref><ref>http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/lexicon.php?id=67</ref> Mangao estas respektata kiel artformo, kaj sia legantaro ne limiĝas al infanaro. Ekzistas multaj specoj de mangao laŭ la celpubliko ([[Shojo-ai|ŝoĝo]], [[ŝonen]]...). La temoj traktataj estas pluraj, kiel ekzemple [[Aventuro|agad-aventuro]], [[Amafero|amaferoj]], [[Sporto|sportoj]], [[komedio]], [[fantasto]], [[Sciencfikcio|scienc-fikcio]]... Kutime, oni legas mangaojn dekstre-maldekstren. Pro la granda kvanto da ili kaj pro malpliigi la kostojn de eldonado kaj presado, ili aperas en antologiaj revuoj nigre kaj blanke, krom fojfojaj paĝoj kiel kovriloj. Tiuj revuoj estas publikigitaj ĉiusemajne aŭ ĉiumonate (kiel [[Shōnen Jump|''Shonen Jump'']], ''Nakayoshi'' aŭ ''Big Comic'') kaj ili entenas centojn da paĝoj kie prezentiĝas multaj apartaj rakontoj de pluraj aŭtoroj. Se la mangaserio estas sukcesa, la ĉapitroj estas denove eldonataj, ĉi-foje en formo de [[Tankobon|volumoj]] (''tankobon''). == Etimologio == ''Mangao'' signifas distran bild(ar)on. ''Man'' (漫) signifas "sencelan" aŭ "distran". ''Ga'' (画) signifas "bildon". La termino ''mangao'' estis ekuzita de la artisto [[Kacuŝika Hokusaj]].<ref>https://web.archive.org/web/20071001175542/http://www2.kobe-u.ac.jp/~shuichin/scbdmmt/jp/journal/pdf/journal2-1.pdf</ref><ref>https://ca.wikipedia.org/wiki/Especial:Fonts_bibliogr%C3%A0fiques/4-385-15586-0</ref> == Historio == [[Dosiero:Hokusai-MangaBathingPeople.jpg|eta]] Oni diras, ke la plej malnova pratipo de mangao en la japana historio estas supozeble ''Cho-ju-giga'' (鳥獣戯画) de Toba Sojo en la [[Heian epoko|epoko Heian]]. Kiam komenciĝis [[Meiĵi-reformo|Erao Meiji]], eŭropaj artistoj miris pro la japanaj gravuraĵoj (''uyiko-e'') danke al ties ekzota beleco, kiu prezentis malsaman manieron reinterpreti realecon. La mangaverkisto [[Tezuka Osamu]] establis la nunan manga-artformon post la [[Dua mondmilito|Dua Mondmilito]]. == Specoj == Mangarevuoj kutime havas specifan celpublikon, kiu estas bazita sur ambaŭ kaj sekso kaj aĝo. * ''Josei'' (女性): Por junaj virinoj. * ''Kodomo'' (子供): Por infanoj. * ''Redisu'' (レディース): Por plenkreskaj kaj maturaĝaj virinoj. * ''Seijin'' (成人): Por plenkreskaj viroj. * ''Seinen'' (青年): Por junaj viroj. * ''[[Ŝoĝo-aj|Shōjo]]'' (少女): Por adoleskaj knabinoj. La rakontoj multfoje temas pri lernejaj amaferoj.<ref>https://web.archive.org/web/20080411053104/http://www.csuchico.edu/pub/cs/spring_06/feature_03.html</ref> * ''[[ŝonen|Shōnen]]'' (少年): Por adoleskaj knaboj. La rakontoj ofte temas pri lukto, militoj kaj kuraĝo. == Konataj mangaistoj (elekto) == {{Div col|cols = 3}} * [[Adaĉi Mitsuru]] (あだち充) * [[Adaĉi Tsutomu]] (あだち勉) * [[Akimoto Osamu]] (秋本治) * [[Aojama Gōŝō]] (青山剛昌) * [[Arakaŭa Hiromu]] (荒川弘) * [[Ĉiba Tetsuja]] (ちばてつや) * [[CLAMP]] * [[Fukumoto Nobujuki]] (福本伸行) * [[Fuĵiko Fuĵio]] (藤子不二雄) * [[Hasegaŭa Maĉiko]] (長谷川町子) <!-- * [[Inoue Takehiko]] (井上雄彦) * [[Isajama Haĵime]] (諫山創) * [[Iŝii Hisaiĉi]] (いしいひさいち) --> * [[Iŝinomori Ŝotaro]] (石ノ森章太郎) <!-- * [[Itagaki Keisuke]] (板垣恵介) --> * [[Kaŭaŝita Mizuki]] (河下水希) <!-- * [[Kindaiĉi Renĵuro]] (金田一蓮十郎) * [[Kobajaŝi Joŝinori]] (小林よしのり) * [[Kumeta Kōji]] (久米田康治) --> * [[Tite Kubo]] (久保帯人) <!-- * [[Maŝima Hiro]] (真島ヒロ) --> * [[Mijazaki Hajao]] (宮崎駿) * [[Mizuki Ŝigeru]] (水木しげる) <!-- * [[Morikaŭa George]] (森川ジョージ) * [[Nagai Gō]] (永井豪) --> * [[Nakazaŭa Kejĵi]] (中沢啓治) <!-- * [[Takeŝi Obata]] (小畑健) * [[Oda Eiiĉiro]] (尾田栄一郎) * [[Raiku Makoto]] (雷句誠) * [[Saitou Takaŭo]] (さいとう・たかを) * [[Sakura Momoko]] (さくらももこ) * [[Sasaki Noriko]] (佐々木倫子) * [[Saŭai Joŝiko]] (澤井啓夫) * [[Ŝintarō Kago]] (駕籠真太郎) --> * [[Suehiro Maruo]] (丸尾末広) <!-- * [[Tagaŭa Suihō]] (田河水泡) --> * [[Takahaŝi Kazuki]] (高橋和希) <!-- * [[Takahaŝi Rumiko]] (高橋留美子) * [[Takahaŝi Ŝin]] (高橋しん) --> * [[Takeuĉi Naoko]] (武内直子) * [[Tezuka Osamu]] (手塚治虫) <!-- * [[Togaŝi Joŝihiro]] (富樫義博) * [[Torijama Akira]] (鳥山明) --> * [[Usui Yoshito]] (臼井儀人) * [[Ŭacuki Nobuhiro]] (和月伸宏) <!-- * [[Jokojama Micuteru]] (横山光輝) --> {{Div col end}} == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Japana desegnita filmo]], [[Animeo]] * [[Listo de mangaoj]] * [[Otaku]] * [[Animexx]], unuiĝo por mangao kaj animeo en [[Germanio]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=manga}} * http://lyhana8.free.fr <!-- _Lyhana8_ --> * http://www.animenewsnetwork.com <!-- Animea Aktualaĵa Reto --> * http://www.howtodrawmanga.com <!-- _How_ _to_ _draw_ mangao --> * http://www.manga.baka-updates.com {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080302024556/http://manga.baka-updates.com/ |date=2008-03-02 }} <!-- _Baka_-_Updates_ Mangao --> * http://www.trigun-world.com <!-- _Sitio_-_Mangao_ Trigun --> * http://www.mywarp.fr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110111113019/http://mywarp.fr/ |date=2011-01-11 }} <!-- Mangas fans social Network --> {{Ĝermo}} [[Kategorio:Bildliteratura terminologio]] [[Kategorio:Mangao| ]] pihqzuf60psfpvpblv92kl6jeqebaxb 0 15126 9363483 9359767 2026-04-29T19:45:44Z ThomasPusch 1869 /* Famuloj */ 9363483 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=urbo|subŝtato|San-Paŭlo}} {{Informkesto urbo | nomo = <!-- metiĝas aŭtomate --> | bildo = <!-- kutime prenatas el vikidatumoj, ankaŭ eblas individue meti iun taŭgan foton ĉi-tien --> {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 300 | dosiero1 = Montagem SP.png | dosiero2 = Nordeste São Paulo Montagem.jpg | dosiero3 = Montagem São Paulo.jpg | dosiero4 = Montagem Sampa.jpg | dosiero5 = Higienópolis Arqui.jpg | piedlinio = Fotomuntaĵo }} | bildo-larĝeco = 300px | flago = <!-- kutime el vikidatumoj --> | flago-larĝeco = 120ra <!-- ekz. 80ra, nur se la flagobildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | blazono = <!-- kutime el vikidatumoj --> | blazono-larĝeco = 100ra <!-- ekz. 80ra, nur se la blazonbildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | lando= {{Brazilo}} | mapo= {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | titolo de administra unuo1 = [[Regionoj de Brazilo|Regiono]] | administra unuo1= {{Sudorienta regiono de Brazilo}} | titolo de administra unuo2 = [[Subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] | administra unuo2 = {{San-Paŭlio}} | titolo de administra unuo3 = [[Mezoregiono]] | administra unuo3 = [[Metropolitana de São Paulo]] | titolo de administra unuo4 = [[Mikroregiono]] | administra unuo4 = [[São Paulo (mikroregiono)|São Paulo]] | fondo= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} <!-- el vikidatumoj --> | alto= {{#invoke:Wikidata|claim|P2044}} | areo= {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} km² | horzono= [[UTC-03:00]] | poŝtkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P281}} | telefonkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P473}} | regiono-ISO = BR-SP <!-- BR-MG duobligus la antaŭan SVG-mapon --> | tipo1 = reliefo | situo sur mapo2 = San-Paŭlo (urbo) | Mapo en angulo=<!--funkcias eĉ sen valoro!--> | tipo2 = reliefo | zomo = 8 | estro = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} <small>(ekde {{#invoke:Wikidata|claim|P6|qualifier=P580}})</small> }} '''San-Paŭlo''' aŭ '''Sanpaŭlo''' ({{lang-pt|São Paulo}}, laŭvorte ''Sankta Paŭlo''), ordinarlingve konata kiel "''{{lang|pt|Selva de Pedra}}''" (ŝtona ĝangalo) kaj "''{{lang|pt|Terra da Garoa}}''" (pluveta tero), estas la ĉefurbo de la subŝtato [[San-Paŭlo (subŝtato)|San-Paŭlo]] en la sudoriento de [[Brazilo]], proksime de la [[Atlantiko|atlantika]] marbordo. Ĝi estas la plej grava ekonomia centro kaj [[Municipoj de Brazilo|plej granda urbo]] kaj de Brazilo kaj de la suda duonsfero entute kaj same de la tuta [[Ameriko]]; ĉirkaŭ 19 milionoj da homoj vivas en kaj ĉirkaŭ San-Paŭlo. En la mondo estas [[Listo de milionurboj|la sesa plej granda urbo]]. Pri la metropolo la urbo estas akso de la metropola areo de San-Paŭlo, rangita kiel plej loĝata areo en Brazilo, la [[Grandaj urboj de Ameriko|dua plej loĝata en Ameriko]] kaj [[Plej grandaj urboj laŭ loĝantaro|la sepa plej granda en la mondo]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.estadao.com.br/noticias/economia,rmsp-supera-20-milhoes-de-habitantes-calcula-seade,503095,0.html|titolo=RMSP supera 20 milhões de habitantes, calcula Seade – economia – geral – Estadão|alirdato=2012-12-01|eldoninto=[[Estadao.com.br]]}}</ref> La nomo de la urbo estas honoro al [[Paŭlo de Tarso|Sankta Paŭlo]]. == Superrigardo == Nuntempe oni taksas San-Paŭlon la sepa plej granda urbego de la mondo. Male al la pli fama [[Rio-de-Ĵanejro]], San-Paŭlo kutime ne estas vidata kiel turismejo. Ĝiaj vidindaĵoj ofte kaŝiĝas malantaŭ la urba ĥaoso. Multaj grupoj de [[enmigrinto]]j de ĉie en la mondo formis la urbon kaj donis al la unuopaj [[kvartalo]]j iliajn karakterecojn. Ĉi tial iuj komparas San-Paŭlon laŭ ĝia multkultureco al [[Nov-Jorko]]. Estas gravaj influoj [[Italio|italaj]], [[Japanio|japanaj]], [[Libano|libanaj]] kaj [[Portugalio|portugalaj]]. San-Paŭlo konatas pro sia multfaceta nokta vivo kaj la diversega [[gastronomio]], kiu etendiĝas de [[Ĉina kuirarto|ĉina]] al [[Franca kuirarto|franca]] kuirarto, de rapidmanĝejoj al kvinstelaj restoracioj. En San-Paŭlo troviĝas la plej granda [[universitato]] de [[Latinameriko]], [[Universitato de San-Paŭlo]], kaj grava muzeo pri [[arto]] [[Arta Muzeo de San-Paŭlo]] (MASP). Ene de Brazilo, San-Paŭlo estas vidata kiel ĉefa urbo laŭ [[koncerto]]j, [[teatro]]j, modo-prezentadoj, internaciaj sportokazaĵoj, konferencoj kaj [[foiro]]j; multaj eventoj unue aŭ nur okazas tie. La noktvivo de San-Paŭlo famegas kaj inkluzivas milojn da [[drinkejo]]j kaj [[diskoteko]]j por vasta diverseco de [[muzik]]-gusto. == Geografio == [[Dosiero:17-08-2008_003Pico_do_Jaraguá_in_São_Paulo(By_Felipe_Mostarda).JPG|eta|maldekstre|Jaraguá estas la plej alta montopinto en la urbo, kun 1 135 m.<ref>{{Cite web |title=Pico do Jaraguá Mountain Official Website |url=http://www.picodojaragua.com.br/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406153234/http://www.picodojaragua.com.br/ |archive-date=6a de Aprilo 2010 |access-date=17a de Aprilo 2010 |publisher=Picodojaragua.com.br }}</ref>]] [[Dosiero:Mapa de São Paulo (2).png|eta|maldekstre|Urba mapo]] São Paulo estas la ĉefurbo de la plej loĝata subŝtato en Brazilo, nome [[San-Paŭlo|São Paulo]], je [[latitudo]] <nowiki>23°33'01''</nowiki> sude kaj [[longitudo]] <nowiki>46°38'02''</nowiki> okcidente. La totala areo de la municipo estas 1,521.11&nbsp;km², laŭ la [[Instituto Brazila de Geografio kaj Statistiko]] (IBGE), estante la naŭ plej granda en la ŝtato laŭ kategorioj de teritoria etendo.<ref name="IBGE_SãoPaulo">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.ibge.gov.br/cidades-e-estados/sp/sao-paulo.html|titolo=São Paulo|alirdato=1a de Septembro 2021|aŭtoro=[[Instituto Brazila de Geografio kaj Statistiko]] (IBGS)}}</ref> El la tuta areo de la municipo, 949,611&nbsp;km² estas urbaj areoj (2015), nome la plej granda urba areo en la lando.<ref name="EMBRAPA-2015">{{Citaĵo el la reto|url=http://geoinfo.cnpm.embrapa.br/layers/geonode%3Aareas_urbanas_br_15|titolo=Áreas Urbanas no Brasil em 2015|alirdato=27a de Julio 2020|eldoninto=[[Embrapa|Empresa Brasileira de Pesquisa Agropecuária]] (EMBRAPA)|arkivurl=https://web.archive.org/web/20200118082708/http://geoinfo.cnpm.embrapa.br/layers/geonode:areas_urbanas_br_15|arkivdato=2020-01-18}}</ref> La urbo estas sur [[altebenaĵo]] ĉe [[Serra do Mar]] (portugala esprimo por "Marmontaro" aŭ "Marborda Montaro"), siavice komponanto de vasta regiono konata kiel [[Brazila Altebenaĵo]], kun averaĝa alteco de ĉirkaŭ 799 m super [[marnivelo]], kvankam je distanco de nur ĉirkaŭ 70&nbsp;km el la [[Atlantika Oceano]]. Tiu distanco estas kovrita de du aŭtovojoj, nome Rodovia Anchieta kaj Rodovia dos Imigrantes, kiuj trairas la montaron, konduke al la [[havenurbo]] [[Santos]] kaj al la strandejo [[Guarujá]]. Monteteca tereno hegemonias ene de la urbigitaj areoj de São Paulo escepte ĉe ĝia norda areo, kie la montaro Serra da Cantareira atingas pli altan altitudon kaj rimarkindan restaĵon de la [[Atlantikaj arbaroj|Atlantika Pluvarbaro]]. La regiono estas sisme stabila kaj neniam oni registris gravan [[tertremo|sisman aktivecon]].<ref>{{Cite web |title=About SP |url=http://www.famousdestination.com/2011/09/about-sao-paulo-city-brazil.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318074026/http://www.famousdestination.com/2011/09/about-sao-paulo-city-brazil.html |archive-date=18a de Marto 2014 |access-date=22a de Julio 2014 |publisher=Famousdestination.com }}</ref> [[San-Paŭla Metropolo]], '''Metropola Regiono San-Paŭlo''' aŭ '''Granda San-Paŭlo''' (portugale ''Região Metropolitana de São Paulo'' ''aŭ Grande São Paulo'') estas urbanizata aglomeraĵo (metropolo) kiu troviĝas en la brazila subŝtato San-Paŭlo kaj ĉirkaŭas kaj inkluzivas la urbon San-Paŭlo. === Hidrografio === [[Dosiero:Marginal tietê.jpg|eta|maldekstre|270ra|[[Rivero Tietê]] kaj ''Marginal Tietê''.]] La [[Rivero Tietê]] kaj ties [[alfluanto]], nome Pinheiros, estis iam gravaj fontoj de [[nesala akvo]] kaj de distro por São Paulo. Tamen, pezaj industriaj forĵetaĵoj kaj elŝarĝoj de [[forĵetakvo]] find de la 20-a jarcento okazigis, ke la riveroj nun estas tre [[Akvopoluado|grave poluitaj]]. Oni entreprenis gravan purigprogramon por ambaŭ riveroj.<ref name="veja.abril.com.br">[https://veja.abril.com.br/coluna/maquiavel/despoluicao-do-rio-pinheiros-pode-ser-entregue-no-1o-semestre-de-2022/ Depollution of the Pinheiros River can be delivered in the 1st half of 2022]</ref><ref name="www1.folha.uol.com.br">[https://www1.folha.uol.com.br/ambiente/2021/09/rio-tiete-registra-aumento-de-agua-boa-e-diminuicao-em-seu-curso.shtml Tietê River registers an increase in good water and a decrease in the pollution stain]</ref> Neniu rivero estas navigebla en la sektoro kiu fluas tra la urbo, kvankam akvotransportado ja iĝas pli kaj pli grava en la rivero Tietê malsupre (ĉe la [[Parano|rivero Paranao]]), kaj la rivero estas parto de la baseno de la [[Plata-Rivero]].<ref>{{Cite web |last=Ayoub |first=Charles |title=São Paulo |url=http://www.charlesayoub.com/life-style/index.php/more/1/6559 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201195125/http://www.charlesayoub.com/life-style/index.php/more/1/6559 |archive-date=1a de Februaro 2014 |access-date=23a de Majo 2015 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140201195125/http://www.charlesayoub.com/life-style/index.php/more/1/6559 |date=2014-02-01 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.charlesayoub.com/life-style/index.php/more/1/6559 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140201195125/http://www.charlesayoub.com/life-style/index.php/more/1/6559 |arkivdato=2014-02-01 }}</ref> Ne ekzistas granda natura lago en la regiono, sed la rezervejoj Billings kaj Guarapiranga en la sudaj ĉeurbaj areoj estas uzataj por [[Elektrogenerado|produktado de elektro]], akvostokado kaj distraj aktivecoj, kiel navigado. La origina [[flaŭro]] konsistis ĉefe el [[Ĉiamverdo|ĉiamverdaj]] [[Angiospermoj|florplantoj]]. Abundas [[Enmetitaj specioj|neindiĝenaj specioj]], ĉar la milda klimato kaj la abunda pluvokvanto ebligas la disvastiĝon kaj kultivadon de multaj tropikaj, subtropikaj kaj moderklimataj plantoj, speciale la ĉieaj [[eŭkalipto]]j.<ref>{{Cite web |title=SP article |url=http://pt.scribd.com/doc/84976227/Sao-Paulo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714153956/http://pt.scribd.com/doc/84976227/Sao-Paulo |archive-date=14a de Julio 2014 |access-date=22a de Julio 2014 |publisher=Pt.scribd.com}}</ref> La nordo de la municipo enhavas parton de la 7917 ha Ŝtata Parko Cantareira, kreita en 1962, kiu protektas grandan parton de la metropola San-Paŭlia akvodeveno. En 2015, São Paulo suferis gravegan [[sekego]]n, kiu kondukis kelkajn urbojn en la ŝtato startigi porciuman sistemon.<ref name="nyt2.2015">{{Cite news |last=Romero |first=Simon |date=[[16-a de februaro]] [[2015]]|title=Taps Start to Run Dry in Brazil's Largest City |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2015/02/17/world/americas/drought-pushes-sao-paulo-brazil-toward-water-crisis.html?_r=0 |url-status=live |access-date=18a de Februaro 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150218165412/http://www.nytimes.com/2015/02/17/world/americas/drought-pushes-sao-paulo-brazil-toward-water-crisis.html?_r=0 |archive-date=18a de Februaro 2015}}</ref> === Parkoj kaj biodiverseco === [[Dosiero:Contrastes cotidiano (cropped).jpg|eta|dekstre|240ra|Popola Parko (Municipa Parko Mário Pimenta Camargo) en Itaim Bibi, distrikto en la subprefektejo Pinheiros.]] San-Paŭlo estas en "ekotona" areo inter tri [[biomo]]j: nome [[Araŭkariaj humidaj arbaroj|miksaj ombrofilaj arbaroj]], densaj ombrofilaj arbaroj kaj ''[[Cerado|cerrado]]''; tiu lasta havis kelkajn plantospeciojn indiĝenajn de [[pampo]] en la urbo. Estis kelkaj specioj tipaj de ambaŭ biomoj, inter ili menciindas: [[araucaria]], [[Eugenia uniflora|''pitangueiras'']], [[Campomanesia phaea|''cambucís'']], ''Handroanthus'' (''ipês''), [[Campomanesia phaea|''jabuticabeiras'']], kokospalmoj ''Syagrus romanzoffiana'', ''Byrsonima basiloba'' (muricís-do-campo), ktp.<ref>{{Cite news|title=Antes dos portugueses, SP teve floresta tropical, Cerrado e mini-Pantanal|newspaper=BBC News Brasil |url=https://www.bbc.com/portuguese/geral-43148025|publisher=[[BBC]] Brasil|access-date=7a de Januaro 2021|language=pt-BR}}</ref> En 2010, San-Paŭlo havis 62 municipajn kaj ŝtatajn parkojn,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www9.prefeitura.sp.gov.br/sitesvma/100_parques/parques_sp/index.php?p=173|titolo=Parques Municipais|alirdato=20a de Marto 2010|eldoninto=Prefeitura de São Paulo|lingvo=pt-BR|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100725191603/http://www9.prefeitura.sp.gov.br/sitesvma/100_parques/parques_sp/index.php?p=173|arkivdato=2010-07-25}}</ref> kiel la Ŝtata Parko Cantareira, parto de la Biosfera Rezervejo de San-Paŭlia Verda Zono kaj hejmo de unu el la plej grandaj urbaj [[arbaro]]j de la planedo kun 7 900 ha de etendo,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.saopaulo.sp.gov.br/conhecasp/turismo_parques_estadual-cantareira|titolo=Parque Estadual da Cantareira|alirdato=18a de Septembro 2010|eldoninto=Governo do Estado de São Paulo|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100914190741/http://www.saopaulo.sp.gov.br/conhecasp/turismo_parques_estadual-cantareira|arkivdato=2010-09-14}}</ref> la Ŝtata Parko Fontes do Ipiranga, la Parko Ibirapuera, la Tietê Ekologia Parko, la Mediprotekta Areo Capivari-Monos, la Ŝtata Parko Serra do Mar, la Ŝtata Parko Villa-Lobos, la Popola Parko (Municipa Parko Mário Pimenta Camargo) kaj la Ŝtata Parko Jaraguá, listigita kiel [[Monda Heredo]] fare de [[Unesko]] en 1994.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6290/|titolo=Parque Nacional Jaragua|alirdato=31a de Julio 2022|eldoninto=[[UNESCO]]|lingvo=pt-BR}}</ref> En 2009, San-Paŭlo havis 2 300 ha de verda areo, malpli ol 1.5% de la urba areo<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.oeco.com.br/preview/37-reportagens/20827-paulistanos-carentes-de-areas-verdes|titolo=Paulistanos carentes de áreas verdes|alirdato=27a de Junio 2009|dato=22a de Januaro 2009|eldoninto=Eco|lingvo=pt-BR}}</ref> kaj sub la po 12 m² por loĝanto rekomendita de la [[Monda Organizaĵo pri Sano]] (MOS).<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.gazetadopovo.com.br/vida-e-cidadania/futuro-das-cidades/uma-arvore-por-habitante-a-recomendacao-minima-da-oms-para-as-cidades-622ch9afm4rimh3ol1w9j8ikn|titolo=Uma árvore por habitante, a recomendação mínima da OMS para as cidades|alirdato=27a de Aprilo 2018|redaktinto=Gazeta do Povo|dato=23a de Marto 2016|lingvo=pt-BR}}</ref> Ĉirkaŭ 21% de la municipa areo estas kovrita de verdaj areoj, inkludante ekologiajn rezervejojn (datumoj de 2010).<ref>{{Cite web|publisher=Prefeitura de São Paulo|url=http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/upload/meio_ambiente/arquivos/publicacoes_Registro_seminario_areasverdes.pdf|title=3.º Seminário de Áreas Verdes|page=98|date=2010|access-date=28a de Aprilo 2018|language=pt-BR}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/comunicacao/noticias/?p=122608|titolo=Parque Raul Seixas completa 20 anos, com muita festa|alirdato=28a de Aprilo 2018|dato=8-a de oktobro 2009|eldoninto=Prefeitura de São Paulo|lingvo=pt-BR}}</ref> En la municipo eblas observi arbarajn birdojn kiuj kutime aperas printempe, pro la zono de indiĝena arbari kiu ankoraŭ ĉirkaŭas la metropolan regionon. Specioj kiel la [[ruĝventra turdo]], la ornamtraŭpo (''Thraupis ornata''), la [[sulfurpitango]] kaj [[kolibro]]j estas la plej oftaj. Spite la enorma poluado, la ĉefaj riveroj de la urbo, nome Tietê kaj Pinheiros, estas hejmo de kelkaj specioj de naturaj bestoj kiel [[kapibaro]]j, [[akcipitroj]], [[Sudamerika vanelo|vaneloj]], [[ardeo]]j kaj [[lutro]]j. Aliaj specioj troveblaj en la municipo estas la guazubira cervo, [[hurlulo]]j, la [[dukolora tukano]] kaj la Nigra anambeo, ''Cephalopterus ornatus''.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://atlasambiental.prefeitura.sp.gov.br/pagina.php?id=27|titolo=Atlas Ambiental|alirdato=11a de Oktobro 2014|dato=2002|eldoninto=Prefeitura de São Paulo|lingvo=pt-BR|arkivurl=https://web.archive.org/web/20150926000507/http://atlasambiental.prefeitura.sp.gov.br/pagina.php?id=27|arkivdato=2015-09-26}}</ref> === Mediaj problemoj === [[Dosiero:Pollution over São Paulo (Jardins).jpg|eta|maldekstre|240ra|[[Fumnebulo]] super la horizonto de la Ibirapuera areo.]] [[Aerpoluado]] en la urbo estas intensa,<ref name=Ribeiro>{{cite journal | doi=10.1016/s0277-9536(03)00068-6 | title=Air pollution and children's health in São Paulo (1986–1998) | year=2003 | last1=Ribeiro | first1=Helena | last2=Cardoso | first2=Maria Regina Alves | journal=Social Science & Medicine | volume=57 | issue=11 | pages=2013–2022 | pmid=14512233 |issn = 0277-9536 }}</ref> ĉefe pro la alta nombro de aŭtoj kiuj cirkulas ĉiutage sur ties stratoj, avenuoj kaj aŭtovojoj. La [[Monda Organizaĵo pri Sano]] (MOS) indikis limon de 20 mikrogramoj de partiklaj materio por kuba metro de aero kiel sekura jara averaĝo. En studo plenumita de la MOS inter ĉirkaŭ milo da urboj tra la tuta mondo en 2011, la urbo San-Paŭlo estis rangigita la 268a inter la plej poluataj, kun averaĝa indico de 38 mikrogramoj por kuba metro, indico multe super la limo indikita de la organizaĵo, sed pli malalta ol tiu de aliaj brazilaj urboj, kiel [[Rio de Janeiro]] (64 mikrogramoj por kuba metro).<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://veja.abril.com.br/noticia/ciencia/ar-do-rio-de-janeiro-e-mais-poluido-que-o-de-cubatao-e-sao-paulo-afirma-organizacao-mundial-de-saude|titolo=Rio tem ar mais poluído que Cubatão e São Paulo, diz OMS|alirdato=27a de Septembro 2013|dato=26a de Septembro 2011|eldoninto=Veja Magazine}}</ref> Studo de 2013 trovis, ke la aerpoluado en la urbo okazigas pli da mortoj ol [[trafikakcidento]]j.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://g1.globo.com/sao-paulo/noticia/2013/09/estudo-aponta-que-poluicao-mata-mais-que-o-transito-em-sao-paulo.html|titolo=Estudo aponta que poluição mata mais que o trânsito em São Paulo|alirdato=27a de Septembro 2013|dato=24a de Septembro 2013|eldoninto=G1}}</ref> Aldone al la [[atmosfera poluado]], la municipo suferas akrajn problemojn pro [[akvopoluado]], ĉefe koncentrita en siaj du ĉefaj riveroj, nome [[rivero Tietê|Tietê]] kaj Pinheiros, kiuj estas tre degraditaj kaj estas kelkaj el la plej poluataj riveroj en la lando.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.estadao.com.br/noticias/impresso,rio-mais-poluido-do-pais-tiete-e-tambem-o-mais-rico-e-populoso-,1077411,0.htm|titolo=Rio mais poluído do País, Tietê é também o mais rico e populoso|alirdato=27a de Septembro 2013|dato=22a de Septembro 2013|eldoninto=''[[O Estado de S. Paulo]]''}}</ref> Tamen, ambaŭ trairas procezojn de purigadon, kaj la Tietê Projekto estis kreita en 1992 kaj jam kostis 2.7 mil milionojn da dolaroj.<ref name="BBC">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.bbc.com/portuguese/brasil-42204606|titolo=Por que São Paulo ainda não conseguiu despoluir o rio Tietê?|alirdato=29a de Decembro 2017|aŭtoro=Leticia Mori|dato=4a de Decembro 2017|eldoninto=[[BBC]] Brasil}}</ref> En 2019, oni kreis La Projekton Novo Rio Pinheiros, dum administrado de Guberniestro João Doria, kies celo estas malpliigi la elŝarĝo de forĵetakvo en la alfluantoj, plibonigi la akvokvaliton kaj revivigi la riverbordojn ĉirkaŭ 2022.<ref>{{Cite web | url=https://www.saopaulo.sp.gov.br/spnoticias/desenvolve-sp-investe-r-70-milhoes-em-obra-do-novo-rio-pinheiros/ | trans-title= | title=Desenvolve SP investe R$ 70 milhões em obra do Novo Rio Pinheiros | author= | author2= | author3= | last= | first= | author-link= | format= | series= | volume= | issue= | publisher= | agency= | location= | page= | pages= | date=10a de Septembro 2020 | access-date=31a de Oktobro 2021 | language=pt-BR | doi= | id= | quote= | last2= | first2= | last3= | first3= | chapter= | issn= | isbn= | type= | editor-first= | website=Governo do Estado de São Paulo }}</ref> La problemo de elvilibra akvodisponeblo por la urbo - kaj por la metropolo, ĝenerale - estas ankaŭ priokupigan aferon: San-Paŭlo havas malmultajn akvofontojn ene de sia propra perimetro, kaj devas serĉi ĝin en foraj hidrografiaj basenoj. La problemo de akvopoluado estas pliakrigita ankaŭ pro la neregula okupado de akvobasenaj areoj, okazigita de urba etendo, kondukita de la malfacilo aliri al tero kaj al loĝado en la centraj areoj por la neriĉa loĝantaro<ref>Whately, Marussia; Blauth, Fernanda; Weiss, Bruno; "Haverá água para todos?" en ''Le Monde Diplomatique Brasil'', edição de janeiro de 2008; São Paulo: Instituto Pólis</ref> kaj asocia kun terena [[spekulado]] kaj malriĉigo de novaj subdividoj. Krome estas ankaŭ trotaksado de individua transporto super publika transporto – kio rezultas en la nuntempa indico de po pli ol unu vehiklo por du loĝantoj kaj en la gravigo de problemoj de media poluado.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://noticias.terra.com.br/brasil/interna/0,,OI1928696-EI306,00.html|titolo=Carros de R$ 6 mil antecipariam apagão no trânsito|alirdato=10a de Septembro 2011|dato=22a de Septembro 2007|eldoninto=Notícias Terra}}</ref> == Historio == [[Dosiero:Oscar_Pereira_da_Silva_-_Fundação_de_São_Paulo,_1909.jpg|alt=|dekstre|eta|251x251px|''Fondo de San-Paŭlo'' (1909), oleo surtola de Oscar Pereira da Silva. La jezuito [[Manuel da Nóbrega]] (centre) diras meson, dum Manuel de Paiva kaj José de Anchieta estas fone benante indiĝenojn. Kolekto de la Muzeo de Ipiranga.]] La urbo fondatis la [[25-a de januaro|25-an de Januaro]] [[1554]] fare de la [[jezuito|jezuitaj]] [[misio|misiistoj]] [[José de Anchieta]] kaj [[Manuel de Nóbrega]], kiuj starigis misiejon - ''Colégio de São Paulo de Piratininga'' - por konverti la [[Tupioj|tupi]]-[[Gvaranioj (popolo)|gvaraniajn]] [[indianoj]]n. San-Paŭlo oficiale urbiĝis en [[1711]]. Ĝi ege kreskis dum la kafa periodo, komence en la malfrua [[19-a jarcento]], ĉefe pro ĝia avantaĝa situo apud la porto de [[Santos]], tra kiu la plej multaj [[eksportado|eksportaĵoj]] de la lando sendiĝis. Post [[1881]], ondoj da enmigrintoj el [[Italio]], [[Japanio]] kaj aliaj landoj alvenis en San-Paŭlo, komence por labori ĉe la grandegaj kafoplantejoj. La [[Semajno de Moderna Arto]] okazis en San-Paŭlo, inter la 11-a kaj la 18-a de februaro de 1922, en la Urba Teatro. Ĝi estis grava evento de la starto de la brazila [[Modernismo]]. En la [[20-a jarcento]], samtempe kun la industria evoluo de la lando, multaj el ili translokiĝis al la ĉefurbo, kiu ankaŭ allogis novajn arojn de enmigrintoj, inkluzive de [[Libano|libananoj]], [[Armenio|armenoj]], [[Grekio|grekoj]], [[judoj]], [[Ĉinio|ĉinoj]] kaj [[Koreio|koreoj]]. == Vidindaĵoj == * [[Arta Muzeo de San-Paŭlo]] * [[Katedralo de San-Paŭlo]] * [[Pinakoteko de Ŝtato San-Paŭlo]] == Kulturo kaj socio == La [[Karnavalo en San-Paŭlo]] ([[portugala lingvo|portugale]]: ''carnaval de São Paulo'') estas unu el la grandaj eventoj de la [[karnavalo]] en [[Brazilo]]. Simile al la [[karnavalo en Rio-de-Ĵanejro]] oni ankaŭ okazigas konkurson de la [[sambolernejo]]j, kiu lokas en la ''Sambódromo do Anhembi'' la antaŭkarnavalajn vendredon kaj sabaton. == Ekonomio == [[Dosiero:São Paulo Marginal Pinheiros.png|eta|maldekstre|230ra|Entreprenistejo ''Centro Empresarial Nações Unidas'' en Marginal Pinheiros.]] San-Paŭlo estas la [[Industrio|industria]] kaj [[Financo|financa]] centro de la lando. Multaj [[firmao]]j naciaj kaj mult-naciaj, inkluzivante la plej grandajn privatajn bankojn, havas siajn ĉefejojn en la urbo aŭ ĝia ĉirkaŭaĵo. San-Paŭlo estas la urbo kun la plej granda nombro de germanaj firmaoj ekster [[Germanio]]. Ĝia [[borso]] nomiĝas ''Bovespa'', kaj ĝia financa kvartalo estas en ''Avenida Paulista''. Samkiel aliaj urbegoj en evoluantaj landoj ankaŭ San-Paŭlo ĉirkaŭiĝas per [[favelo]]j kaj havas altan krimoftecon. == Servoj == * [[Lernejo de Artoj, Sciencoj kaj Humanecoj de la Universitato de San-Paŭlo]] * [[Presbiteriana Universitato Mackenzie]] * [[Universitato de San-Paŭlo]] == Konataj lokuloj == * [[Marquinhos]] aŭ plennome ''Marcos Aoás Corrêa'' (n. 1994), futbalisto * [[Lajos Boglár]], hungara [[etnologo]] * [[Alexandre Levy]], komponisto, pianisto kaj [[orkestrestro]] * [[Felipe Massa]], sportisto * [[Marcelo Rubens Paiva]] verkisto kaj ĵurnalisto * [[André Pinto]], futbalisto * [[Toquinho]], kantisto kaj komponisto * [[Dudu Tucci]], muzikisto === Mortintoj === * hungara [[aktoro]] [[László Szilassy]] * hungara [[ekonomo]] [[László Jankovics]] * [[Ferenc Fekete (kameraisto)]] * hungara [[monaĥo]] [[Román Rezek]] [[Dosiero:Bairro_dos_jardins_em_são_paulo_(1)_(cropped).jpg|eta|769x769ra|Panorama vido de la urbo]] {{-}} == Esperanto en San-Paŭlo == En [[1909]] okazis en San-Paŭlo la 2-a [[Brazila Kongreso de Esperanto]]. En 1933 fondiĝis la ''Centro Esperantista de São Paulo'', per iniciato interalie de [[Egon Schaden]]. [[Esperanto-klubo Zamenhof de San-Paŭlo|Esperanto Klubo Zamenhof]] estis fondita la 25-an de Januaro [[1949]], en São Miguel Paulista, kaj daŭrigas en senĉesa aktiveco ĝis nuntempe. Ĝi posedas propran [[sidejo]]n kaj estas agnoskita de la subŝtata registaro kiel komunutila ekde [[1955]]. Okaze de la ora (50-jara) jubileo estis eldonita memoriga revuo pri la historio de la [[klubo]]. La [[pioniro]] de la movado ĉi tie estas [[Osvaldo Pires de Holanda]], kiu sukcesis arigi grupon da amikoj kaj kune kun ili estis elektita la jena unua estraro: prezidanto Osvaldo Pires de Holanda; vicprezidanto prof-o Isaac Carlos dos Santos Camargo; ĝenerala sekretario Pedro Radosavlhevitch; 1-a sekretario Vital Paula Dias; 2-a sekretario Darmy Mendonça; 1-a kasisto Januário Pricolo; 2-a kasisto Omar Coutinho Silva; propaganda direktoro Julião Garcia. <!--[[Isaac Carlos dos Santos Camargo]]; ĝenerala sekretario [[Pedro Radosavlhevitch]]; 1-a sekretario [[Vital Paula Dias]]; 2-a sekretario [[Darmy Mendonça]]; 1-a kasisto [[Januário Pricolo]]; 2-a kasisto [[Omar Coutinho Silva]]; propaganda direktoro [[Julião Garcia]]. --> Dum la unuaj dudek jaroj elstariĝas la dediĉa laboro de Darmy Mendonça, Oscar Moreira Barros<!--[[Darmy Mendonça]], [[Oscar Moreira Barros]]-->, [[José Martins Coelho]], [[Osvaldo Pires de Holanda]] kaj Maria Margarida Barros<!--[[Maria Margarida Barros]]-->. Jaroj poste, ekaperis pluraj kunlaborantoj sed inter ili elstariĝis Maria Margarida Barros. Jaroj poste, ekaperis pluraj kunlaborantoj sed inter ili elstariĝis Hérito da Silva Almeida, Antonio Cardoso de Sena, Joel Afonso Francisco kaj José Roberto Tenório da Silva.<!--[[Hérito da Silva Almeida]], [[Antonio Cardoso de Sena]], [[Joel Afonso Francisco]] kaj [[José Roberto Tenório da Silva]].--> ''Interfrata Esperanto-Klubo'' en [[1953]] estis fondita la 28-an de februaro, ĉe la strato Santo Amaro, 362, kies unua estraro estis: prezidanto [[Arnaldo Vianna (esperantisto)|Arnaldo Vianna]]; vicprezidanto [[Horacio Pereira dos Santos]]; 1-a sekretario Brumel A. Monteiro; 2-a sekretario f-ino Margherita Vernacchia; 1-a kasisto Mario Ghirello; 2-a kasisto Oscar Camanho; 1-a bibliotekisto Otacílio A. Teixeira; propaganda direktoro Euclides Vitor; direktoroj pri arto f-inoj Claudia Tecchio kaj Carmen Blat. Konsilantoj: Carlos Poledna, Humberto Tedesco kaj Luís Izzo. Ankoraŭ en 1953, ĉirkaŭ kvindek lernantoj eklernis [[Esperanto]]n ĉe la Kolegio Ateneo “Rui Barbosa”, grava eduka institucio de la [[kvartalo]] ''Penha'' en la [[ĉefurbo]] [[São Paulo]]. Gvidis la kurson s-ro Vinicius Braga Sale. En la sama kolegio estis fondita ''Interamika Esperanta Klubo'' la 31-an de januaro [[1954]], kies unua estraro estis: prezidanto Vinicius Braga Sales; vicprezidanto prof-o Gladys Del Buono Trama; sekretario Sergio Zacchia; kasisto Carlos Bevilacqua. Bedaŭrinde la grupo mallonge vivis. ''Esperanta Grupo Adolfo Bezerra de Menezes'' (EGABEM) estis fondita la 1-an de Majo [[1982]], tuj post Osvaldo Pires de Holanda gvidis Esperanto-kurson en la spiritisma centro “''Adolfo Bezerra de Menezes''”. Li sukcesis entuziasmigi la lernantojn al kiuj li proponis la fondiĝon de la [[Esperanto-grupo]], ideo bone akceptata de ĉiuj kaj kun la apogo de Luís Alberto Buceroni kaj F-ino Maria Ferreira Xavier la grupo instaliĝis en ĉambro kompleze cedita de la ''Spiritisma Centro Adolfo Bezerra de Menezes''. La unua estraro estis: prezidanto Domingos José dos Santos; vicprezidanto Joel Moreira Augusto; sekretario Antenor da Silva Filho; kasisto Osvaldo Pires de Holanda kaj bibliotekisto José Zacarias Filho.<!--[[Luís Alberto Buceroni]] kaj F-ino [[Maria Ferreira Xavier]] la grupo instaliĝis en ĉambro kompleze cedita de la ''Spiritisma Centro Adolfo Bezerra de Menezes''. La unua estraro estis: prezidanto [[Domingos José dos Santos]]; vicprezidanto [[Joel Moreira Augusto]]; sekretario [[Antenor da Silva Filho]]; kasisto Osvaldo Pires de Holanda kaj bibliotekisto [[José Zacarias Filho]]-->. La grupo daŭrigas la aktivecon ĝis hodiaŭ. En la klubaj kronikoj elstariĝis la jenaj grupanoj: Domingos José dos Santos, Joel Moreira Augusto, Gentil de Lima, José Carlos Marcondes Arantes, Odamir Feitosa de Sá Filho, Arnaldo Alves de Oliveira, Eduardo Magera kaj Neide Freitas. Invitita de Arnaldo Alves de Oliveira, Osvaldo Pires de Holanda gvidis Esperanto-kurson ĉe spiritisma centro, dum unu jaro, en la kvartalo Santana. Osvaldo sugestis al la lernantoj la fondiĝon de Esperanto-grupo, la ideo estis bone akceptita de la plejmulto kaj tiamaniere, la 7-an de septembro 1993 okazis la fondiĝo de Esperanto-Grupo Verda Lumo ĉe la sidejo de “Unuiĝintaj Spiritismaj Societoj”, strato Gabriel Piza, 443, de kie ĝi translokiĝis al strato Alfredo Pujol, 77, sidejo de la Spiritisma Centro Manoel Bento. La unua estraro estis: prezidanto Luiz Henrique Rodrigues de Araújo; vicprezidanto Marcelo Ferreira Diniz; sekretario f-ino Márcia Regina Palmeira; kasisto José Eugênio de Lima; bibliotekisto Etevaldo de Souza Pereira. Pirituba Esperanto-Grupo fondiĝis la 15-an de novembro 1995 ĉe la sidejo de la Spiritisma centro Euripedes Barsanulfo, strato Alexis Carrel, 123, en la kvartalo Pirituba. La ĉefa aktivulo estas Luiz Henrique Rodrigues de Araújo. ''Pirituba Esperanto-Grupo'' fondiĝis la 15-an de novembro [[1995]] ĉe la sidejo de la ''Spiritisma centro Euripedes Barsanulfo'', strato Alexis Carrel, 123, en la kvartalo ''Pirituba''. La ĉefa aktivulo estas Luiz Henrique Rodrigues de Araújo. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == * Lawrence, Rachel (January 2010). Alyse Dar, ed. Brazil (Seventh ed.). Apa Publications GmbH & Co. / Discovery Channel. pp.&nbsp;183–204. == Vidu ankaŭ == * [[Perus]] * [[Plej grandaj urboj]] (laŭ loĝantaro) * [[Metroo en San-Paŭlo]] * [[Metropola Koridoro São Mateus-Jabaquara]] * [[Trolebusa transporto en San-Paŭlo]] {{Projektoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{pt}} [http://www.prefeitura.sp.gov.br San-Paŭlia Urba Koridora Retejo] * {{pt}} [http://www.brazilpostcard.com.br Malnovaj Poŝtkartoj de Brazilo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070809054802/http://www.brazilpostcard.com.br/ |date=2007-08-09 }} * {{pt}} [http://www.digitalsaopaulo.com Digital San-Paŭlio - Fotoj de San-Paŭlio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161003234905/http://digitalsaopaulo.com/ |date=2016-10-03 }} * {{pt}} [http://anhembi.terra.com.br/turismo/eng/default.asp San-Paŭlia Oficiala Turisma Situo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070819080328/http://anhembi.terra.com.br/turismo/eng/default.asp |date=2007-08-19 }} {{Granda dosiero|Brazil_-_SP.jpg|1500ra|Panorama vido de la urbocentro}} {{Ĉefurboj de Brazilo}} {{Metropoloj}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=São Paulo|revizio=1139412671}} {{Havenda artikolo|San-Paŭlo (urbo)}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:San-Paŭlo (urbo)| ]] [[Kategorio:Municipoj de San-Paŭlo]] [[Kategorio:Ĉefurboj de Brazilo]] [[Kategorio:Milionurboj]] kkylisj4bhu9blqk9xta4qpd31eci4u 9363582 9363483 2026-04-30T05:00:00Z ThomasPusch 1869 /* Konataj lokuloj */ 9363582 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=urbo|subŝtato|San-Paŭlo}} {{Informkesto urbo | nomo = <!-- metiĝas aŭtomate --> | bildo = <!-- kutime prenatas el vikidatumoj, ankaŭ eblas individue meti iun taŭgan foton ĉi-tien --> {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 300 | dosiero1 = Montagem SP.png | dosiero2 = Nordeste São Paulo Montagem.jpg | dosiero3 = Montagem São Paulo.jpg | dosiero4 = Montagem Sampa.jpg | dosiero5 = Higienópolis Arqui.jpg | piedlinio = Fotomuntaĵo }} | bildo-larĝeco = 300px | flago = <!-- kutime el vikidatumoj --> | flago-larĝeco = 120ra <!-- ekz. 80ra, nur se la flagobildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | blazono = <!-- kutime el vikidatumoj --> | blazono-larĝeco = 100ra <!-- ekz. 80ra, nur se la blazonbildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | lando= {{Brazilo}} | mapo= {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | titolo de administra unuo1 = [[Regionoj de Brazilo|Regiono]] | administra unuo1= {{Sudorienta regiono de Brazilo}} | titolo de administra unuo2 = [[Subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] | administra unuo2 = {{San-Paŭlio}} | titolo de administra unuo3 = [[Mezoregiono]] | administra unuo3 = [[Metropolitana de São Paulo]] | titolo de administra unuo4 = [[Mikroregiono]] | administra unuo4 = [[São Paulo (mikroregiono)|São Paulo]] | fondo= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} <!-- el vikidatumoj --> | alto= {{#invoke:Wikidata|claim|P2044}} | areo= {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} km² | horzono= [[UTC-03:00]] | poŝtkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P281}} | telefonkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P473}} | regiono-ISO = BR-SP <!-- BR-MG duobligus la antaŭan SVG-mapon --> | tipo1 = reliefo | situo sur mapo2 = San-Paŭlo (urbo) | Mapo en angulo=<!--funkcias eĉ sen valoro!--> | tipo2 = reliefo | zomo = 8 | estro = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} <small>(ekde {{#invoke:Wikidata|claim|P6|qualifier=P580}})</small> }} '''San-Paŭlo''' aŭ '''Sanpaŭlo''' ({{lang-pt|São Paulo}}, laŭvorte ''Sankta Paŭlo''), ordinarlingve konata kiel "''{{lang|pt|Selva de Pedra}}''" (ŝtona ĝangalo) kaj "''{{lang|pt|Terra da Garoa}}''" (pluveta tero), estas la ĉefurbo de la subŝtato [[San-Paŭlo (subŝtato)|San-Paŭlo]] en la sudoriento de [[Brazilo]], proksime de la [[Atlantiko|atlantika]] marbordo. Ĝi estas la plej grava ekonomia centro kaj [[Municipoj de Brazilo|plej granda urbo]] kaj de Brazilo kaj de la suda duonsfero entute kaj same de la tuta [[Ameriko]]; ĉirkaŭ 19 milionoj da homoj vivas en kaj ĉirkaŭ San-Paŭlo. En la mondo estas [[Listo de milionurboj|la sesa plej granda urbo]]. Pri la metropolo la urbo estas akso de la metropola areo de San-Paŭlo, rangita kiel plej loĝata areo en Brazilo, la [[Grandaj urboj de Ameriko|dua plej loĝata en Ameriko]] kaj [[Plej grandaj urboj laŭ loĝantaro|la sepa plej granda en la mondo]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.estadao.com.br/noticias/economia,rmsp-supera-20-milhoes-de-habitantes-calcula-seade,503095,0.html|titolo=RMSP supera 20 milhões de habitantes, calcula Seade – economia – geral – Estadão|alirdato=2012-12-01|eldoninto=[[Estadao.com.br]]}}</ref> La nomo de la urbo estas honoro al [[Paŭlo de Tarso|Sankta Paŭlo]]. == Superrigardo == Nuntempe oni taksas San-Paŭlon la sepa plej granda urbego de la mondo. Male al la pli fama [[Rio-de-Ĵanejro]], San-Paŭlo kutime ne estas vidata kiel turismejo. Ĝiaj vidindaĵoj ofte kaŝiĝas malantaŭ la urba ĥaoso. Multaj grupoj de [[enmigrinto]]j de ĉie en la mondo formis la urbon kaj donis al la unuopaj [[kvartalo]]j iliajn karakterecojn. Ĉi tial iuj komparas San-Paŭlon laŭ ĝia multkultureco al [[Nov-Jorko]]. Estas gravaj influoj [[Italio|italaj]], [[Japanio|japanaj]], [[Libano|libanaj]] kaj [[Portugalio|portugalaj]]. San-Paŭlo konatas pro sia multfaceta nokta vivo kaj la diversega [[gastronomio]], kiu etendiĝas de [[Ĉina kuirarto|ĉina]] al [[Franca kuirarto|franca]] kuirarto, de rapidmanĝejoj al kvinstelaj restoracioj. En San-Paŭlo troviĝas la plej granda [[universitato]] de [[Latinameriko]], [[Universitato de San-Paŭlo]], kaj grava muzeo pri [[arto]] [[Arta Muzeo de San-Paŭlo]] (MASP). Ene de Brazilo, San-Paŭlo estas vidata kiel ĉefa urbo laŭ [[koncerto]]j, [[teatro]]j, modo-prezentadoj, internaciaj sportokazaĵoj, konferencoj kaj [[foiro]]j; multaj eventoj unue aŭ nur okazas tie. La noktvivo de San-Paŭlo famegas kaj inkluzivas milojn da [[drinkejo]]j kaj [[diskoteko]]j por vasta diverseco de [[muzik]]-gusto. == Geografio == [[Dosiero:17-08-2008_003Pico_do_Jaraguá_in_São_Paulo(By_Felipe_Mostarda).JPG|eta|maldekstre|Jaraguá estas la plej alta montopinto en la urbo, kun 1 135 m.<ref>{{Cite web |title=Pico do Jaraguá Mountain Official Website |url=http://www.picodojaragua.com.br/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406153234/http://www.picodojaragua.com.br/ |archive-date=6a de Aprilo 2010 |access-date=17a de Aprilo 2010 |publisher=Picodojaragua.com.br }}</ref>]] [[Dosiero:Mapa de São Paulo (2).png|eta|maldekstre|Urba mapo]] São Paulo estas la ĉefurbo de la plej loĝata subŝtato en Brazilo, nome [[San-Paŭlo|São Paulo]], je [[latitudo]] <nowiki>23°33'01''</nowiki> sude kaj [[longitudo]] <nowiki>46°38'02''</nowiki> okcidente. La totala areo de la municipo estas 1,521.11&nbsp;km², laŭ la [[Instituto Brazila de Geografio kaj Statistiko]] (IBGE), estante la naŭ plej granda en la ŝtato laŭ kategorioj de teritoria etendo.<ref name="IBGE_SãoPaulo">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.ibge.gov.br/cidades-e-estados/sp/sao-paulo.html|titolo=São Paulo|alirdato=1a de Septembro 2021|aŭtoro=[[Instituto Brazila de Geografio kaj Statistiko]] (IBGS)}}</ref> El la tuta areo de la municipo, 949,611&nbsp;km² estas urbaj areoj (2015), nome la plej granda urba areo en la lando.<ref name="EMBRAPA-2015">{{Citaĵo el la reto|url=http://geoinfo.cnpm.embrapa.br/layers/geonode%3Aareas_urbanas_br_15|titolo=Áreas Urbanas no Brasil em 2015|alirdato=27a de Julio 2020|eldoninto=[[Embrapa|Empresa Brasileira de Pesquisa Agropecuária]] (EMBRAPA)|arkivurl=https://web.archive.org/web/20200118082708/http://geoinfo.cnpm.embrapa.br/layers/geonode:areas_urbanas_br_15|arkivdato=2020-01-18}}</ref> La urbo estas sur [[altebenaĵo]] ĉe [[Serra do Mar]] (portugala esprimo por "Marmontaro" aŭ "Marborda Montaro"), siavice komponanto de vasta regiono konata kiel [[Brazila Altebenaĵo]], kun averaĝa alteco de ĉirkaŭ 799 m super [[marnivelo]], kvankam je distanco de nur ĉirkaŭ 70&nbsp;km el la [[Atlantika Oceano]]. Tiu distanco estas kovrita de du aŭtovojoj, nome Rodovia Anchieta kaj Rodovia dos Imigrantes, kiuj trairas la montaron, konduke al la [[havenurbo]] [[Santos]] kaj al la strandejo [[Guarujá]]. Monteteca tereno hegemonias ene de la urbigitaj areoj de São Paulo escepte ĉe ĝia norda areo, kie la montaro Serra da Cantareira atingas pli altan altitudon kaj rimarkindan restaĵon de la [[Atlantikaj arbaroj|Atlantika Pluvarbaro]]. La regiono estas sisme stabila kaj neniam oni registris gravan [[tertremo|sisman aktivecon]].<ref>{{Cite web |title=About SP |url=http://www.famousdestination.com/2011/09/about-sao-paulo-city-brazil.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318074026/http://www.famousdestination.com/2011/09/about-sao-paulo-city-brazil.html |archive-date=18a de Marto 2014 |access-date=22a de Julio 2014 |publisher=Famousdestination.com }}</ref> [[San-Paŭla Metropolo]], '''Metropola Regiono San-Paŭlo''' aŭ '''Granda San-Paŭlo''' (portugale ''Região Metropolitana de São Paulo'' ''aŭ Grande São Paulo'') estas urbanizata aglomeraĵo (metropolo) kiu troviĝas en la brazila subŝtato San-Paŭlo kaj ĉirkaŭas kaj inkluzivas la urbon San-Paŭlo. === Hidrografio === [[Dosiero:Marginal tietê.jpg|eta|maldekstre|270ra|[[Rivero Tietê]] kaj ''Marginal Tietê''.]] La [[Rivero Tietê]] kaj ties [[alfluanto]], nome Pinheiros, estis iam gravaj fontoj de [[nesala akvo]] kaj de distro por São Paulo. Tamen, pezaj industriaj forĵetaĵoj kaj elŝarĝoj de [[forĵetakvo]] find de la 20-a jarcento okazigis, ke la riveroj nun estas tre [[Akvopoluado|grave poluitaj]]. Oni entreprenis gravan purigprogramon por ambaŭ riveroj.<ref name="veja.abril.com.br">[https://veja.abril.com.br/coluna/maquiavel/despoluicao-do-rio-pinheiros-pode-ser-entregue-no-1o-semestre-de-2022/ Depollution of the Pinheiros River can be delivered in the 1st half of 2022]</ref><ref name="www1.folha.uol.com.br">[https://www1.folha.uol.com.br/ambiente/2021/09/rio-tiete-registra-aumento-de-agua-boa-e-diminuicao-em-seu-curso.shtml Tietê River registers an increase in good water and a decrease in the pollution stain]</ref> Neniu rivero estas navigebla en la sektoro kiu fluas tra la urbo, kvankam akvotransportado ja iĝas pli kaj pli grava en la rivero Tietê malsupre (ĉe la [[Parano|rivero Paranao]]), kaj la rivero estas parto de la baseno de la [[Plata-Rivero]].<ref>{{Cite web |last=Ayoub |first=Charles |title=São Paulo |url=http://www.charlesayoub.com/life-style/index.php/more/1/6559 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201195125/http://www.charlesayoub.com/life-style/index.php/more/1/6559 |archive-date=1a de Februaro 2014 |access-date=23a de Majo 2015 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140201195125/http://www.charlesayoub.com/life-style/index.php/more/1/6559 |date=2014-02-01 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.charlesayoub.com/life-style/index.php/more/1/6559 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140201195125/http://www.charlesayoub.com/life-style/index.php/more/1/6559 |arkivdato=2014-02-01 }}</ref> Ne ekzistas granda natura lago en la regiono, sed la rezervejoj Billings kaj Guarapiranga en la sudaj ĉeurbaj areoj estas uzataj por [[Elektrogenerado|produktado de elektro]], akvostokado kaj distraj aktivecoj, kiel navigado. La origina [[flaŭro]] konsistis ĉefe el [[Ĉiamverdo|ĉiamverdaj]] [[Angiospermoj|florplantoj]]. Abundas [[Enmetitaj specioj|neindiĝenaj specioj]], ĉar la milda klimato kaj la abunda pluvokvanto ebligas la disvastiĝon kaj kultivadon de multaj tropikaj, subtropikaj kaj moderklimataj plantoj, speciale la ĉieaj [[eŭkalipto]]j.<ref>{{Cite web |title=SP article |url=http://pt.scribd.com/doc/84976227/Sao-Paulo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714153956/http://pt.scribd.com/doc/84976227/Sao-Paulo |archive-date=14a de Julio 2014 |access-date=22a de Julio 2014 |publisher=Pt.scribd.com}}</ref> La nordo de la municipo enhavas parton de la 7917 ha Ŝtata Parko Cantareira, kreita en 1962, kiu protektas grandan parton de la metropola San-Paŭlia akvodeveno. En 2015, São Paulo suferis gravegan [[sekego]]n, kiu kondukis kelkajn urbojn en la ŝtato startigi porciuman sistemon.<ref name="nyt2.2015">{{Cite news |last=Romero |first=Simon |date=[[16-a de februaro]] [[2015]]|title=Taps Start to Run Dry in Brazil's Largest City |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2015/02/17/world/americas/drought-pushes-sao-paulo-brazil-toward-water-crisis.html?_r=0 |url-status=live |access-date=18a de Februaro 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150218165412/http://www.nytimes.com/2015/02/17/world/americas/drought-pushes-sao-paulo-brazil-toward-water-crisis.html?_r=0 |archive-date=18a de Februaro 2015}}</ref> === Parkoj kaj biodiverseco === [[Dosiero:Contrastes cotidiano (cropped).jpg|eta|dekstre|240ra|Popola Parko (Municipa Parko Mário Pimenta Camargo) en Itaim Bibi, distrikto en la subprefektejo Pinheiros.]] San-Paŭlo estas en "ekotona" areo inter tri [[biomo]]j: nome [[Araŭkariaj humidaj arbaroj|miksaj ombrofilaj arbaroj]], densaj ombrofilaj arbaroj kaj ''[[Cerado|cerrado]]''; tiu lasta havis kelkajn plantospeciojn indiĝenajn de [[pampo]] en la urbo. Estis kelkaj specioj tipaj de ambaŭ biomoj, inter ili menciindas: [[araucaria]], [[Eugenia uniflora|''pitangueiras'']], [[Campomanesia phaea|''cambucís'']], ''Handroanthus'' (''ipês''), [[Campomanesia phaea|''jabuticabeiras'']], kokospalmoj ''Syagrus romanzoffiana'', ''Byrsonima basiloba'' (muricís-do-campo), ktp.<ref>{{Cite news|title=Antes dos portugueses, SP teve floresta tropical, Cerrado e mini-Pantanal|newspaper=BBC News Brasil |url=https://www.bbc.com/portuguese/geral-43148025|publisher=[[BBC]] Brasil|access-date=7a de Januaro 2021|language=pt-BR}}</ref> En 2010, San-Paŭlo havis 62 municipajn kaj ŝtatajn parkojn,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www9.prefeitura.sp.gov.br/sitesvma/100_parques/parques_sp/index.php?p=173|titolo=Parques Municipais|alirdato=20a de Marto 2010|eldoninto=Prefeitura de São Paulo|lingvo=pt-BR|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100725191603/http://www9.prefeitura.sp.gov.br/sitesvma/100_parques/parques_sp/index.php?p=173|arkivdato=2010-07-25}}</ref> kiel la Ŝtata Parko Cantareira, parto de la Biosfera Rezervejo de San-Paŭlia Verda Zono kaj hejmo de unu el la plej grandaj urbaj [[arbaro]]j de la planedo kun 7 900 ha de etendo,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.saopaulo.sp.gov.br/conhecasp/turismo_parques_estadual-cantareira|titolo=Parque Estadual da Cantareira|alirdato=18a de Septembro 2010|eldoninto=Governo do Estado de São Paulo|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100914190741/http://www.saopaulo.sp.gov.br/conhecasp/turismo_parques_estadual-cantareira|arkivdato=2010-09-14}}</ref> la Ŝtata Parko Fontes do Ipiranga, la Parko Ibirapuera, la Tietê Ekologia Parko, la Mediprotekta Areo Capivari-Monos, la Ŝtata Parko Serra do Mar, la Ŝtata Parko Villa-Lobos, la Popola Parko (Municipa Parko Mário Pimenta Camargo) kaj la Ŝtata Parko Jaraguá, listigita kiel [[Monda Heredo]] fare de [[Unesko]] en 1994.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6290/|titolo=Parque Nacional Jaragua|alirdato=31a de Julio 2022|eldoninto=[[UNESCO]]|lingvo=pt-BR}}</ref> En 2009, San-Paŭlo havis 2 300 ha de verda areo, malpli ol 1.5% de la urba areo<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.oeco.com.br/preview/37-reportagens/20827-paulistanos-carentes-de-areas-verdes|titolo=Paulistanos carentes de áreas verdes|alirdato=27a de Junio 2009|dato=22a de Januaro 2009|eldoninto=Eco|lingvo=pt-BR}}</ref> kaj sub la po 12 m² por loĝanto rekomendita de la [[Monda Organizaĵo pri Sano]] (MOS).<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.gazetadopovo.com.br/vida-e-cidadania/futuro-das-cidades/uma-arvore-por-habitante-a-recomendacao-minima-da-oms-para-as-cidades-622ch9afm4rimh3ol1w9j8ikn|titolo=Uma árvore por habitante, a recomendação mínima da OMS para as cidades|alirdato=27a de Aprilo 2018|redaktinto=Gazeta do Povo|dato=23a de Marto 2016|lingvo=pt-BR}}</ref> Ĉirkaŭ 21% de la municipa areo estas kovrita de verdaj areoj, inkludante ekologiajn rezervejojn (datumoj de 2010).<ref>{{Cite web|publisher=Prefeitura de São Paulo|url=http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/upload/meio_ambiente/arquivos/publicacoes_Registro_seminario_areasverdes.pdf|title=3.º Seminário de Áreas Verdes|page=98|date=2010|access-date=28a de Aprilo 2018|language=pt-BR}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/comunicacao/noticias/?p=122608|titolo=Parque Raul Seixas completa 20 anos, com muita festa|alirdato=28a de Aprilo 2018|dato=8-a de oktobro 2009|eldoninto=Prefeitura de São Paulo|lingvo=pt-BR}}</ref> En la municipo eblas observi arbarajn birdojn kiuj kutime aperas printempe, pro la zono de indiĝena arbari kiu ankoraŭ ĉirkaŭas la metropolan regionon. Specioj kiel la [[ruĝventra turdo]], la ornamtraŭpo (''Thraupis ornata''), la [[sulfurpitango]] kaj [[kolibro]]j estas la plej oftaj. Spite la enorma poluado, la ĉefaj riveroj de la urbo, nome Tietê kaj Pinheiros, estas hejmo de kelkaj specioj de naturaj bestoj kiel [[kapibaro]]j, [[akcipitroj]], [[Sudamerika vanelo|vaneloj]], [[ardeo]]j kaj [[lutro]]j. Aliaj specioj troveblaj en la municipo estas la guazubira cervo, [[hurlulo]]j, la [[dukolora tukano]] kaj la Nigra anambeo, ''Cephalopterus ornatus''.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://atlasambiental.prefeitura.sp.gov.br/pagina.php?id=27|titolo=Atlas Ambiental|alirdato=11a de Oktobro 2014|dato=2002|eldoninto=Prefeitura de São Paulo|lingvo=pt-BR|arkivurl=https://web.archive.org/web/20150926000507/http://atlasambiental.prefeitura.sp.gov.br/pagina.php?id=27|arkivdato=2015-09-26}}</ref> === Mediaj problemoj === [[Dosiero:Pollution over São Paulo (Jardins).jpg|eta|maldekstre|240ra|[[Fumnebulo]] super la horizonto de la Ibirapuera areo.]] [[Aerpoluado]] en la urbo estas intensa,<ref name=Ribeiro>{{cite journal | doi=10.1016/s0277-9536(03)00068-6 | title=Air pollution and children's health in São Paulo (1986–1998) | year=2003 | last1=Ribeiro | first1=Helena | last2=Cardoso | first2=Maria Regina Alves | journal=Social Science & Medicine | volume=57 | issue=11 | pages=2013–2022 | pmid=14512233 |issn = 0277-9536 }}</ref> ĉefe pro la alta nombro de aŭtoj kiuj cirkulas ĉiutage sur ties stratoj, avenuoj kaj aŭtovojoj. La [[Monda Organizaĵo pri Sano]] (MOS) indikis limon de 20 mikrogramoj de partiklaj materio por kuba metro de aero kiel sekura jara averaĝo. En studo plenumita de la MOS inter ĉirkaŭ milo da urboj tra la tuta mondo en 2011, la urbo San-Paŭlo estis rangigita la 268a inter la plej poluataj, kun averaĝa indico de 38 mikrogramoj por kuba metro, indico multe super la limo indikita de la organizaĵo, sed pli malalta ol tiu de aliaj brazilaj urboj, kiel [[Rio de Janeiro]] (64 mikrogramoj por kuba metro).<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://veja.abril.com.br/noticia/ciencia/ar-do-rio-de-janeiro-e-mais-poluido-que-o-de-cubatao-e-sao-paulo-afirma-organizacao-mundial-de-saude|titolo=Rio tem ar mais poluído que Cubatão e São Paulo, diz OMS|alirdato=27a de Septembro 2013|dato=26a de Septembro 2011|eldoninto=Veja Magazine}}</ref> Studo de 2013 trovis, ke la aerpoluado en la urbo okazigas pli da mortoj ol [[trafikakcidento]]j.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://g1.globo.com/sao-paulo/noticia/2013/09/estudo-aponta-que-poluicao-mata-mais-que-o-transito-em-sao-paulo.html|titolo=Estudo aponta que poluição mata mais que o trânsito em São Paulo|alirdato=27a de Septembro 2013|dato=24a de Septembro 2013|eldoninto=G1}}</ref> Aldone al la [[atmosfera poluado]], la municipo suferas akrajn problemojn pro [[akvopoluado]], ĉefe koncentrita en siaj du ĉefaj riveroj, nome [[rivero Tietê|Tietê]] kaj Pinheiros, kiuj estas tre degraditaj kaj estas kelkaj el la plej poluataj riveroj en la lando.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.estadao.com.br/noticias/impresso,rio-mais-poluido-do-pais-tiete-e-tambem-o-mais-rico-e-populoso-,1077411,0.htm|titolo=Rio mais poluído do País, Tietê é também o mais rico e populoso|alirdato=27a de Septembro 2013|dato=22a de Septembro 2013|eldoninto=''[[O Estado de S. Paulo]]''}}</ref> Tamen, ambaŭ trairas procezojn de purigadon, kaj la Tietê Projekto estis kreita en 1992 kaj jam kostis 2.7 mil milionojn da dolaroj.<ref name="BBC">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.bbc.com/portuguese/brasil-42204606|titolo=Por que São Paulo ainda não conseguiu despoluir o rio Tietê?|alirdato=29a de Decembro 2017|aŭtoro=Leticia Mori|dato=4a de Decembro 2017|eldoninto=[[BBC]] Brasil}}</ref> En 2019, oni kreis La Projekton Novo Rio Pinheiros, dum administrado de Guberniestro João Doria, kies celo estas malpliigi la elŝarĝo de forĵetakvo en la alfluantoj, plibonigi la akvokvaliton kaj revivigi la riverbordojn ĉirkaŭ 2022.<ref>{{Cite web | url=https://www.saopaulo.sp.gov.br/spnoticias/desenvolve-sp-investe-r-70-milhoes-em-obra-do-novo-rio-pinheiros/ | trans-title= | title=Desenvolve SP investe R$ 70 milhões em obra do Novo Rio Pinheiros | author= | author2= | author3= | last= | first= | author-link= | format= | series= | volume= | issue= | publisher= | agency= | location= | page= | pages= | date=10a de Septembro 2020 | access-date=31a de Oktobro 2021 | language=pt-BR | doi= | id= | quote= | last2= | first2= | last3= | first3= | chapter= | issn= | isbn= | type= | editor-first= | website=Governo do Estado de São Paulo }}</ref> La problemo de elvilibra akvodisponeblo por la urbo - kaj por la metropolo, ĝenerale - estas ankaŭ priokupigan aferon: San-Paŭlo havas malmultajn akvofontojn ene de sia propra perimetro, kaj devas serĉi ĝin en foraj hidrografiaj basenoj. La problemo de akvopoluado estas pliakrigita ankaŭ pro la neregula okupado de akvobasenaj areoj, okazigita de urba etendo, kondukita de la malfacilo aliri al tero kaj al loĝado en la centraj areoj por la neriĉa loĝantaro<ref>Whately, Marussia; Blauth, Fernanda; Weiss, Bruno; "Haverá água para todos?" en ''Le Monde Diplomatique Brasil'', edição de janeiro de 2008; São Paulo: Instituto Pólis</ref> kaj asocia kun terena [[spekulado]] kaj malriĉigo de novaj subdividoj. Krome estas ankaŭ trotaksado de individua transporto super publika transporto – kio rezultas en la nuntempa indico de po pli ol unu vehiklo por du loĝantoj kaj en la gravigo de problemoj de media poluado.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://noticias.terra.com.br/brasil/interna/0,,OI1928696-EI306,00.html|titolo=Carros de R$ 6 mil antecipariam apagão no trânsito|alirdato=10a de Septembro 2011|dato=22a de Septembro 2007|eldoninto=Notícias Terra}}</ref> == Historio == [[Dosiero:Oscar_Pereira_da_Silva_-_Fundação_de_São_Paulo,_1909.jpg|alt=|dekstre|eta|251x251px|''Fondo de San-Paŭlo'' (1909), oleo surtola de Oscar Pereira da Silva. La jezuito [[Manuel da Nóbrega]] (centre) diras meson, dum Manuel de Paiva kaj José de Anchieta estas fone benante indiĝenojn. Kolekto de la Muzeo de Ipiranga.]] La urbo fondatis la [[25-a de januaro|25-an de Januaro]] [[1554]] fare de la [[jezuito|jezuitaj]] [[misio|misiistoj]] [[José de Anchieta]] kaj [[Manuel de Nóbrega]], kiuj starigis misiejon - ''Colégio de São Paulo de Piratininga'' - por konverti la [[Tupioj|tupi]]-[[Gvaranioj (popolo)|gvaraniajn]] [[indianoj]]n. San-Paŭlo oficiale urbiĝis en [[1711]]. Ĝi ege kreskis dum la kafa periodo, komence en la malfrua [[19-a jarcento]], ĉefe pro ĝia avantaĝa situo apud la porto de [[Santos]], tra kiu la plej multaj [[eksportado|eksportaĵoj]] de la lando sendiĝis. Post [[1881]], ondoj da enmigrintoj el [[Italio]], [[Japanio]] kaj aliaj landoj alvenis en San-Paŭlo, komence por labori ĉe la grandegaj kafoplantejoj. La [[Semajno de Moderna Arto]] okazis en San-Paŭlo, inter la 11-a kaj la 18-a de februaro de 1922, en la Urba Teatro. Ĝi estis grava evento de la starto de la brazila [[Modernismo]]. En la [[20-a jarcento]], samtempe kun la industria evoluo de la lando, multaj el ili translokiĝis al la ĉefurbo, kiu ankaŭ allogis novajn arojn de enmigrintoj, inkluzive de [[Libano|libananoj]], [[Armenio|armenoj]], [[Grekio|grekoj]], [[judoj]], [[Ĉinio|ĉinoj]] kaj [[Koreio|koreoj]]. == Vidindaĵoj == * [[Arta Muzeo de San-Paŭlo]] * [[Katedralo de San-Paŭlo]] * [[Pinakoteko de Ŝtato San-Paŭlo]] == Kulturo kaj socio == La [[Karnavalo en San-Paŭlo]] ([[portugala lingvo|portugale]]: ''carnaval de São Paulo'') estas unu el la grandaj eventoj de la [[karnavalo]] en [[Brazilo]]. Simile al la [[karnavalo en Rio-de-Ĵanejro]] oni ankaŭ okazigas konkurson de la [[sambolernejo]]j, kiu lokas en la ''Sambódromo do Anhembi'' la antaŭkarnavalajn vendredon kaj sabaton. == Ekonomio == [[Dosiero:São Paulo Marginal Pinheiros.png|eta|maldekstre|230ra|Entreprenistejo ''Centro Empresarial Nações Unidas'' en Marginal Pinheiros.]] San-Paŭlo estas la [[Industrio|industria]] kaj [[Financo|financa]] centro de la lando. Multaj [[firmao]]j naciaj kaj mult-naciaj, inkluzivante la plej grandajn privatajn bankojn, havas siajn ĉefejojn en la urbo aŭ ĝia ĉirkaŭaĵo. San-Paŭlo estas la urbo kun la plej granda nombro de germanaj firmaoj ekster [[Germanio]]. Ĝia [[borso]] nomiĝas ''Bovespa'', kaj ĝia financa kvartalo estas en ''Avenida Paulista''. Samkiel aliaj urbegoj en evoluantaj landoj ankaŭ San-Paŭlo ĉirkaŭiĝas per [[favelo]]j kaj havas altan krimoftecon. == Servoj == * [[Lernejo de Artoj, Sciencoj kaj Humanecoj de la Universitato de San-Paŭlo]] * [[Presbiteriana Universitato Mackenzie]] * [[Universitato de San-Paŭlo]] == Konataj lokuloj == * [[Marquinhos]] aŭ plennome ''Marcos Aoás Corrêa'' (n. 1994), futbalisto * [[Grbriel Jesus]] aŭ je plena nomo ''Gabriel Fernando de Jesus'' (n. 1997), futbalisto * [[Lajos Boglár]], hungara [[etnologo]] * [[Alexandre Levy]], komponisto, pianisto kaj [[orkestrestro]] * [[Felipe Massa]], sportisto * [[Marcelo Rubens Paiva]] verkisto kaj ĵurnalisto * [[André Pinto]], futbalisto * [[Toquinho]], kantisto kaj komponisto * [[Dudu Tucci]], muzikisto === Mortintoj === * hungara [[aktoro]] [[László Szilassy]] * hungara [[ekonomo]] [[László Jankovics]] * [[Ferenc Fekete (kameraisto)]] * hungara [[monaĥo]] [[Román Rezek]] [[Dosiero:Bairro_dos_jardins_em_são_paulo_(1)_(cropped).jpg|eta|769x769ra|Panorama vido de la urbo]] {{-}} == Esperanto en San-Paŭlo == En [[1909]] okazis en San-Paŭlo la 2-a [[Brazila Kongreso de Esperanto]]. En 1933 fondiĝis la ''Centro Esperantista de São Paulo'', per iniciato interalie de [[Egon Schaden]]. [[Esperanto-klubo Zamenhof de San-Paŭlo|Esperanto Klubo Zamenhof]] estis fondita la 25-an de Januaro [[1949]], en São Miguel Paulista, kaj daŭrigas en senĉesa aktiveco ĝis nuntempe. Ĝi posedas propran [[sidejo]]n kaj estas agnoskita de la subŝtata registaro kiel komunutila ekde [[1955]]. Okaze de la ora (50-jara) jubileo estis eldonita memoriga revuo pri la historio de la [[klubo]]. La [[pioniro]] de la movado ĉi tie estas [[Osvaldo Pires de Holanda]], kiu sukcesis arigi grupon da amikoj kaj kune kun ili estis elektita la jena unua estraro: prezidanto Osvaldo Pires de Holanda; vicprezidanto prof-o Isaac Carlos dos Santos Camargo; ĝenerala sekretario Pedro Radosavlhevitch; 1-a sekretario Vital Paula Dias; 2-a sekretario Darmy Mendonça; 1-a kasisto Januário Pricolo; 2-a kasisto Omar Coutinho Silva; propaganda direktoro Julião Garcia. <!--[[Isaac Carlos dos Santos Camargo]]; ĝenerala sekretario [[Pedro Radosavlhevitch]]; 1-a sekretario [[Vital Paula Dias]]; 2-a sekretario [[Darmy Mendonça]]; 1-a kasisto [[Januário Pricolo]]; 2-a kasisto [[Omar Coutinho Silva]]; propaganda direktoro [[Julião Garcia]]. --> Dum la unuaj dudek jaroj elstariĝas la dediĉa laboro de Darmy Mendonça, Oscar Moreira Barros<!--[[Darmy Mendonça]], [[Oscar Moreira Barros]]-->, [[José Martins Coelho]], [[Osvaldo Pires de Holanda]] kaj Maria Margarida Barros<!--[[Maria Margarida Barros]]-->. Jaroj poste, ekaperis pluraj kunlaborantoj sed inter ili elstariĝis Maria Margarida Barros. Jaroj poste, ekaperis pluraj kunlaborantoj sed inter ili elstariĝis Hérito da Silva Almeida, Antonio Cardoso de Sena, Joel Afonso Francisco kaj José Roberto Tenório da Silva.<!--[[Hérito da Silva Almeida]], [[Antonio Cardoso de Sena]], [[Joel Afonso Francisco]] kaj [[José Roberto Tenório da Silva]].--> ''Interfrata Esperanto-Klubo'' en [[1953]] estis fondita la 28-an de februaro, ĉe la strato Santo Amaro, 362, kies unua estraro estis: prezidanto [[Arnaldo Vianna (esperantisto)|Arnaldo Vianna]]; vicprezidanto [[Horacio Pereira dos Santos]]; 1-a sekretario Brumel A. Monteiro; 2-a sekretario f-ino Margherita Vernacchia; 1-a kasisto Mario Ghirello; 2-a kasisto Oscar Camanho; 1-a bibliotekisto Otacílio A. Teixeira; propaganda direktoro Euclides Vitor; direktoroj pri arto f-inoj Claudia Tecchio kaj Carmen Blat. Konsilantoj: Carlos Poledna, Humberto Tedesco kaj Luís Izzo. Ankoraŭ en 1953, ĉirkaŭ kvindek lernantoj eklernis [[Esperanto]]n ĉe la Kolegio Ateneo “Rui Barbosa”, grava eduka institucio de la [[kvartalo]] ''Penha'' en la [[ĉefurbo]] [[São Paulo]]. Gvidis la kurson s-ro Vinicius Braga Sale. En la sama kolegio estis fondita ''Interamika Esperanta Klubo'' la 31-an de januaro [[1954]], kies unua estraro estis: prezidanto Vinicius Braga Sales; vicprezidanto prof-o Gladys Del Buono Trama; sekretario Sergio Zacchia; kasisto Carlos Bevilacqua. Bedaŭrinde la grupo mallonge vivis. ''Esperanta Grupo Adolfo Bezerra de Menezes'' (EGABEM) estis fondita la 1-an de Majo [[1982]], tuj post Osvaldo Pires de Holanda gvidis Esperanto-kurson en la spiritisma centro “''Adolfo Bezerra de Menezes''”. Li sukcesis entuziasmigi la lernantojn al kiuj li proponis la fondiĝon de la [[Esperanto-grupo]], ideo bone akceptata de ĉiuj kaj kun la apogo de Luís Alberto Buceroni kaj F-ino Maria Ferreira Xavier la grupo instaliĝis en ĉambro kompleze cedita de la ''Spiritisma Centro Adolfo Bezerra de Menezes''. La unua estraro estis: prezidanto Domingos José dos Santos; vicprezidanto Joel Moreira Augusto; sekretario Antenor da Silva Filho; kasisto Osvaldo Pires de Holanda kaj bibliotekisto José Zacarias Filho.<!--[[Luís Alberto Buceroni]] kaj F-ino [[Maria Ferreira Xavier]] la grupo instaliĝis en ĉambro kompleze cedita de la ''Spiritisma Centro Adolfo Bezerra de Menezes''. La unua estraro estis: prezidanto [[Domingos José dos Santos]]; vicprezidanto [[Joel Moreira Augusto]]; sekretario [[Antenor da Silva Filho]]; kasisto Osvaldo Pires de Holanda kaj bibliotekisto [[José Zacarias Filho]]-->. La grupo daŭrigas la aktivecon ĝis hodiaŭ. En la klubaj kronikoj elstariĝis la jenaj grupanoj: Domingos José dos Santos, Joel Moreira Augusto, Gentil de Lima, José Carlos Marcondes Arantes, Odamir Feitosa de Sá Filho, Arnaldo Alves de Oliveira, Eduardo Magera kaj Neide Freitas. Invitita de Arnaldo Alves de Oliveira, Osvaldo Pires de Holanda gvidis Esperanto-kurson ĉe spiritisma centro, dum unu jaro, en la kvartalo Santana. Osvaldo sugestis al la lernantoj la fondiĝon de Esperanto-grupo, la ideo estis bone akceptita de la plejmulto kaj tiamaniere, la 7-an de septembro 1993 okazis la fondiĝo de Esperanto-Grupo Verda Lumo ĉe la sidejo de “Unuiĝintaj Spiritismaj Societoj”, strato Gabriel Piza, 443, de kie ĝi translokiĝis al strato Alfredo Pujol, 77, sidejo de la Spiritisma Centro Manoel Bento. La unua estraro estis: prezidanto Luiz Henrique Rodrigues de Araújo; vicprezidanto Marcelo Ferreira Diniz; sekretario f-ino Márcia Regina Palmeira; kasisto José Eugênio de Lima; bibliotekisto Etevaldo de Souza Pereira. Pirituba Esperanto-Grupo fondiĝis la 15-an de novembro 1995 ĉe la sidejo de la Spiritisma centro Euripedes Barsanulfo, strato Alexis Carrel, 123, en la kvartalo Pirituba. La ĉefa aktivulo estas Luiz Henrique Rodrigues de Araújo. ''Pirituba Esperanto-Grupo'' fondiĝis la 15-an de novembro [[1995]] ĉe la sidejo de la ''Spiritisma centro Euripedes Barsanulfo'', strato Alexis Carrel, 123, en la kvartalo ''Pirituba''. La ĉefa aktivulo estas Luiz Henrique Rodrigues de Araújo. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == * Lawrence, Rachel (January 2010). Alyse Dar, ed. Brazil (Seventh ed.). Apa Publications GmbH & Co. / Discovery Channel. pp.&nbsp;183–204. == Vidu ankaŭ == * [[Perus]] * [[Plej grandaj urboj]] (laŭ loĝantaro) * [[Metroo en San-Paŭlo]] * [[Metropola Koridoro São Mateus-Jabaquara]] * [[Trolebusa transporto en San-Paŭlo]] {{Projektoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{pt}} [http://www.prefeitura.sp.gov.br San-Paŭlia Urba Koridora Retejo] * {{pt}} [http://www.brazilpostcard.com.br Malnovaj Poŝtkartoj de Brazilo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070809054802/http://www.brazilpostcard.com.br/ |date=2007-08-09 }} * {{pt}} [http://www.digitalsaopaulo.com Digital San-Paŭlio - Fotoj de San-Paŭlio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161003234905/http://digitalsaopaulo.com/ |date=2016-10-03 }} * {{pt}} [http://anhembi.terra.com.br/turismo/eng/default.asp San-Paŭlia Oficiala Turisma Situo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070819080328/http://anhembi.terra.com.br/turismo/eng/default.asp |date=2007-08-19 }} {{Granda dosiero|Brazil_-_SP.jpg|1500ra|Panorama vido de la urbocentro}} {{Ĉefurboj de Brazilo}} {{Metropoloj}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=São Paulo|revizio=1139412671}} {{Havenda artikolo|San-Paŭlo (urbo)}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:San-Paŭlo (urbo)| ]] [[Kategorio:Municipoj de San-Paŭlo]] [[Kategorio:Ĉefurboj de Brazilo]] [[Kategorio:Milionurboj]] 7asfqaql43eukflftb1cynz3y12akrd 9363583 9363582 2026-04-30T05:00:15Z ThomasPusch 1869 /* Konataj lokuloj */ 9363583 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=urbo|subŝtato|San-Paŭlo}} {{Informkesto urbo | nomo = <!-- metiĝas aŭtomate --> | bildo = <!-- kutime prenatas el vikidatumoj, ankaŭ eblas individue meti iun taŭgan foton ĉi-tien --> {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 300 | dosiero1 = Montagem SP.png | dosiero2 = Nordeste São Paulo Montagem.jpg | dosiero3 = Montagem São Paulo.jpg | dosiero4 = Montagem Sampa.jpg | dosiero5 = Higienópolis Arqui.jpg | piedlinio = Fotomuntaĵo }} | bildo-larĝeco = 300px | flago = <!-- kutime el vikidatumoj --> | flago-larĝeco = 120ra <!-- ekz. 80ra, nur se la flagobildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | blazono = <!-- kutime el vikidatumoj --> | blazono-larĝeco = 100ra <!-- ekz. 80ra, nur se la blazonbildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | lando= {{Brazilo}} | mapo= {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | titolo de administra unuo1 = [[Regionoj de Brazilo|Regiono]] | administra unuo1= {{Sudorienta regiono de Brazilo}} | titolo de administra unuo2 = [[Subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] | administra unuo2 = {{San-Paŭlio}} | titolo de administra unuo3 = [[Mezoregiono]] | administra unuo3 = [[Metropolitana de São Paulo]] | titolo de administra unuo4 = [[Mikroregiono]] | administra unuo4 = [[São Paulo (mikroregiono)|São Paulo]] | fondo= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} <!-- el vikidatumoj --> | alto= {{#invoke:Wikidata|claim|P2044}} | areo= {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} km² | horzono= [[UTC-03:00]] | poŝtkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P281}} | telefonkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P473}} | regiono-ISO = BR-SP <!-- BR-MG duobligus la antaŭan SVG-mapon --> | tipo1 = reliefo | situo sur mapo2 = San-Paŭlo (urbo) | Mapo en angulo=<!--funkcias eĉ sen valoro!--> | tipo2 = reliefo | zomo = 8 | estro = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} <small>(ekde {{#invoke:Wikidata|claim|P6|qualifier=P580}})</small> }} '''San-Paŭlo''' aŭ '''Sanpaŭlo''' ({{lang-pt|São Paulo}}, laŭvorte ''Sankta Paŭlo''), ordinarlingve konata kiel "''{{lang|pt|Selva de Pedra}}''" (ŝtona ĝangalo) kaj "''{{lang|pt|Terra da Garoa}}''" (pluveta tero), estas la ĉefurbo de la subŝtato [[San-Paŭlo (subŝtato)|San-Paŭlo]] en la sudoriento de [[Brazilo]], proksime de la [[Atlantiko|atlantika]] marbordo. Ĝi estas la plej grava ekonomia centro kaj [[Municipoj de Brazilo|plej granda urbo]] kaj de Brazilo kaj de la suda duonsfero entute kaj same de la tuta [[Ameriko]]; ĉirkaŭ 19 milionoj da homoj vivas en kaj ĉirkaŭ San-Paŭlo. En la mondo estas [[Listo de milionurboj|la sesa plej granda urbo]]. Pri la metropolo la urbo estas akso de la metropola areo de San-Paŭlo, rangita kiel plej loĝata areo en Brazilo, la [[Grandaj urboj de Ameriko|dua plej loĝata en Ameriko]] kaj [[Plej grandaj urboj laŭ loĝantaro|la sepa plej granda en la mondo]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.estadao.com.br/noticias/economia,rmsp-supera-20-milhoes-de-habitantes-calcula-seade,503095,0.html|titolo=RMSP supera 20 milhões de habitantes, calcula Seade – economia – geral – Estadão|alirdato=2012-12-01|eldoninto=[[Estadao.com.br]]}}</ref> La nomo de la urbo estas honoro al [[Paŭlo de Tarso|Sankta Paŭlo]]. == Superrigardo == Nuntempe oni taksas San-Paŭlon la sepa plej granda urbego de la mondo. Male al la pli fama [[Rio-de-Ĵanejro]], San-Paŭlo kutime ne estas vidata kiel turismejo. Ĝiaj vidindaĵoj ofte kaŝiĝas malantaŭ la urba ĥaoso. Multaj grupoj de [[enmigrinto]]j de ĉie en la mondo formis la urbon kaj donis al la unuopaj [[kvartalo]]j iliajn karakterecojn. Ĉi tial iuj komparas San-Paŭlon laŭ ĝia multkultureco al [[Nov-Jorko]]. Estas gravaj influoj [[Italio|italaj]], [[Japanio|japanaj]], [[Libano|libanaj]] kaj [[Portugalio|portugalaj]]. San-Paŭlo konatas pro sia multfaceta nokta vivo kaj la diversega [[gastronomio]], kiu etendiĝas de [[Ĉina kuirarto|ĉina]] al [[Franca kuirarto|franca]] kuirarto, de rapidmanĝejoj al kvinstelaj restoracioj. En San-Paŭlo troviĝas la plej granda [[universitato]] de [[Latinameriko]], [[Universitato de San-Paŭlo]], kaj grava muzeo pri [[arto]] [[Arta Muzeo de San-Paŭlo]] (MASP). Ene de Brazilo, San-Paŭlo estas vidata kiel ĉefa urbo laŭ [[koncerto]]j, [[teatro]]j, modo-prezentadoj, internaciaj sportokazaĵoj, konferencoj kaj [[foiro]]j; multaj eventoj unue aŭ nur okazas tie. La noktvivo de San-Paŭlo famegas kaj inkluzivas milojn da [[drinkejo]]j kaj [[diskoteko]]j por vasta diverseco de [[muzik]]-gusto. == Geografio == [[Dosiero:17-08-2008_003Pico_do_Jaraguá_in_São_Paulo(By_Felipe_Mostarda).JPG|eta|maldekstre|Jaraguá estas la plej alta montopinto en la urbo, kun 1 135 m.<ref>{{Cite web |title=Pico do Jaraguá Mountain Official Website |url=http://www.picodojaragua.com.br/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406153234/http://www.picodojaragua.com.br/ |archive-date=6a de Aprilo 2010 |access-date=17a de Aprilo 2010 |publisher=Picodojaragua.com.br }}</ref>]] [[Dosiero:Mapa de São Paulo (2).png|eta|maldekstre|Urba mapo]] São Paulo estas la ĉefurbo de la plej loĝata subŝtato en Brazilo, nome [[San-Paŭlo|São Paulo]], je [[latitudo]] <nowiki>23°33'01''</nowiki> sude kaj [[longitudo]] <nowiki>46°38'02''</nowiki> okcidente. La totala areo de la municipo estas 1,521.11&nbsp;km², laŭ la [[Instituto Brazila de Geografio kaj Statistiko]] (IBGE), estante la naŭ plej granda en la ŝtato laŭ kategorioj de teritoria etendo.<ref name="IBGE_SãoPaulo">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.ibge.gov.br/cidades-e-estados/sp/sao-paulo.html|titolo=São Paulo|alirdato=1a de Septembro 2021|aŭtoro=[[Instituto Brazila de Geografio kaj Statistiko]] (IBGS)}}</ref> El la tuta areo de la municipo, 949,611&nbsp;km² estas urbaj areoj (2015), nome la plej granda urba areo en la lando.<ref name="EMBRAPA-2015">{{Citaĵo el la reto|url=http://geoinfo.cnpm.embrapa.br/layers/geonode%3Aareas_urbanas_br_15|titolo=Áreas Urbanas no Brasil em 2015|alirdato=27a de Julio 2020|eldoninto=[[Embrapa|Empresa Brasileira de Pesquisa Agropecuária]] (EMBRAPA)|arkivurl=https://web.archive.org/web/20200118082708/http://geoinfo.cnpm.embrapa.br/layers/geonode:areas_urbanas_br_15|arkivdato=2020-01-18}}</ref> La urbo estas sur [[altebenaĵo]] ĉe [[Serra do Mar]] (portugala esprimo por "Marmontaro" aŭ "Marborda Montaro"), siavice komponanto de vasta regiono konata kiel [[Brazila Altebenaĵo]], kun averaĝa alteco de ĉirkaŭ 799 m super [[marnivelo]], kvankam je distanco de nur ĉirkaŭ 70&nbsp;km el la [[Atlantika Oceano]]. Tiu distanco estas kovrita de du aŭtovojoj, nome Rodovia Anchieta kaj Rodovia dos Imigrantes, kiuj trairas la montaron, konduke al la [[havenurbo]] [[Santos]] kaj al la strandejo [[Guarujá]]. Monteteca tereno hegemonias ene de la urbigitaj areoj de São Paulo escepte ĉe ĝia norda areo, kie la montaro Serra da Cantareira atingas pli altan altitudon kaj rimarkindan restaĵon de la [[Atlantikaj arbaroj|Atlantika Pluvarbaro]]. La regiono estas sisme stabila kaj neniam oni registris gravan [[tertremo|sisman aktivecon]].<ref>{{Cite web |title=About SP |url=http://www.famousdestination.com/2011/09/about-sao-paulo-city-brazil.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318074026/http://www.famousdestination.com/2011/09/about-sao-paulo-city-brazil.html |archive-date=18a de Marto 2014 |access-date=22a de Julio 2014 |publisher=Famousdestination.com }}</ref> [[San-Paŭla Metropolo]], '''Metropola Regiono San-Paŭlo''' aŭ '''Granda San-Paŭlo''' (portugale ''Região Metropolitana de São Paulo'' ''aŭ Grande São Paulo'') estas urbanizata aglomeraĵo (metropolo) kiu troviĝas en la brazila subŝtato San-Paŭlo kaj ĉirkaŭas kaj inkluzivas la urbon San-Paŭlo. === Hidrografio === [[Dosiero:Marginal tietê.jpg|eta|maldekstre|270ra|[[Rivero Tietê]] kaj ''Marginal Tietê''.]] La [[Rivero Tietê]] kaj ties [[alfluanto]], nome Pinheiros, estis iam gravaj fontoj de [[nesala akvo]] kaj de distro por São Paulo. Tamen, pezaj industriaj forĵetaĵoj kaj elŝarĝoj de [[forĵetakvo]] find de la 20-a jarcento okazigis, ke la riveroj nun estas tre [[Akvopoluado|grave poluitaj]]. Oni entreprenis gravan purigprogramon por ambaŭ riveroj.<ref name="veja.abril.com.br">[https://veja.abril.com.br/coluna/maquiavel/despoluicao-do-rio-pinheiros-pode-ser-entregue-no-1o-semestre-de-2022/ Depollution of the Pinheiros River can be delivered in the 1st half of 2022]</ref><ref name="www1.folha.uol.com.br">[https://www1.folha.uol.com.br/ambiente/2021/09/rio-tiete-registra-aumento-de-agua-boa-e-diminuicao-em-seu-curso.shtml Tietê River registers an increase in good water and a decrease in the pollution stain]</ref> Neniu rivero estas navigebla en la sektoro kiu fluas tra la urbo, kvankam akvotransportado ja iĝas pli kaj pli grava en la rivero Tietê malsupre (ĉe la [[Parano|rivero Paranao]]), kaj la rivero estas parto de la baseno de la [[Plata-Rivero]].<ref>{{Cite web |last=Ayoub |first=Charles |title=São Paulo |url=http://www.charlesayoub.com/life-style/index.php/more/1/6559 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201195125/http://www.charlesayoub.com/life-style/index.php/more/1/6559 |archive-date=1a de Februaro 2014 |access-date=23a de Majo 2015 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140201195125/http://www.charlesayoub.com/life-style/index.php/more/1/6559 |date=2014-02-01 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.charlesayoub.com/life-style/index.php/more/1/6559 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140201195125/http://www.charlesayoub.com/life-style/index.php/more/1/6559 |arkivdato=2014-02-01 }}</ref> Ne ekzistas granda natura lago en la regiono, sed la rezervejoj Billings kaj Guarapiranga en la sudaj ĉeurbaj areoj estas uzataj por [[Elektrogenerado|produktado de elektro]], akvostokado kaj distraj aktivecoj, kiel navigado. La origina [[flaŭro]] konsistis ĉefe el [[Ĉiamverdo|ĉiamverdaj]] [[Angiospermoj|florplantoj]]. Abundas [[Enmetitaj specioj|neindiĝenaj specioj]], ĉar la milda klimato kaj la abunda pluvokvanto ebligas la disvastiĝon kaj kultivadon de multaj tropikaj, subtropikaj kaj moderklimataj plantoj, speciale la ĉieaj [[eŭkalipto]]j.<ref>{{Cite web |title=SP article |url=http://pt.scribd.com/doc/84976227/Sao-Paulo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714153956/http://pt.scribd.com/doc/84976227/Sao-Paulo |archive-date=14a de Julio 2014 |access-date=22a de Julio 2014 |publisher=Pt.scribd.com}}</ref> La nordo de la municipo enhavas parton de la 7917 ha Ŝtata Parko Cantareira, kreita en 1962, kiu protektas grandan parton de la metropola San-Paŭlia akvodeveno. En 2015, São Paulo suferis gravegan [[sekego]]n, kiu kondukis kelkajn urbojn en la ŝtato startigi porciuman sistemon.<ref name="nyt2.2015">{{Cite news |last=Romero |first=Simon |date=[[16-a de februaro]] [[2015]]|title=Taps Start to Run Dry in Brazil's Largest City |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2015/02/17/world/americas/drought-pushes-sao-paulo-brazil-toward-water-crisis.html?_r=0 |url-status=live |access-date=18a de Februaro 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150218165412/http://www.nytimes.com/2015/02/17/world/americas/drought-pushes-sao-paulo-brazil-toward-water-crisis.html?_r=0 |archive-date=18a de Februaro 2015}}</ref> === Parkoj kaj biodiverseco === [[Dosiero:Contrastes cotidiano (cropped).jpg|eta|dekstre|240ra|Popola Parko (Municipa Parko Mário Pimenta Camargo) en Itaim Bibi, distrikto en la subprefektejo Pinheiros.]] San-Paŭlo estas en "ekotona" areo inter tri [[biomo]]j: nome [[Araŭkariaj humidaj arbaroj|miksaj ombrofilaj arbaroj]], densaj ombrofilaj arbaroj kaj ''[[Cerado|cerrado]]''; tiu lasta havis kelkajn plantospeciojn indiĝenajn de [[pampo]] en la urbo. Estis kelkaj specioj tipaj de ambaŭ biomoj, inter ili menciindas: [[araucaria]], [[Eugenia uniflora|''pitangueiras'']], [[Campomanesia phaea|''cambucís'']], ''Handroanthus'' (''ipês''), [[Campomanesia phaea|''jabuticabeiras'']], kokospalmoj ''Syagrus romanzoffiana'', ''Byrsonima basiloba'' (muricís-do-campo), ktp.<ref>{{Cite news|title=Antes dos portugueses, SP teve floresta tropical, Cerrado e mini-Pantanal|newspaper=BBC News Brasil |url=https://www.bbc.com/portuguese/geral-43148025|publisher=[[BBC]] Brasil|access-date=7a de Januaro 2021|language=pt-BR}}</ref> En 2010, San-Paŭlo havis 62 municipajn kaj ŝtatajn parkojn,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www9.prefeitura.sp.gov.br/sitesvma/100_parques/parques_sp/index.php?p=173|titolo=Parques Municipais|alirdato=20a de Marto 2010|eldoninto=Prefeitura de São Paulo|lingvo=pt-BR|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100725191603/http://www9.prefeitura.sp.gov.br/sitesvma/100_parques/parques_sp/index.php?p=173|arkivdato=2010-07-25}}</ref> kiel la Ŝtata Parko Cantareira, parto de la Biosfera Rezervejo de San-Paŭlia Verda Zono kaj hejmo de unu el la plej grandaj urbaj [[arbaro]]j de la planedo kun 7 900 ha de etendo,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.saopaulo.sp.gov.br/conhecasp/turismo_parques_estadual-cantareira|titolo=Parque Estadual da Cantareira|alirdato=18a de Septembro 2010|eldoninto=Governo do Estado de São Paulo|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100914190741/http://www.saopaulo.sp.gov.br/conhecasp/turismo_parques_estadual-cantareira|arkivdato=2010-09-14}}</ref> la Ŝtata Parko Fontes do Ipiranga, la Parko Ibirapuera, la Tietê Ekologia Parko, la Mediprotekta Areo Capivari-Monos, la Ŝtata Parko Serra do Mar, la Ŝtata Parko Villa-Lobos, la Popola Parko (Municipa Parko Mário Pimenta Camargo) kaj la Ŝtata Parko Jaraguá, listigita kiel [[Monda Heredo]] fare de [[Unesko]] en 1994.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6290/|titolo=Parque Nacional Jaragua|alirdato=31a de Julio 2022|eldoninto=[[UNESCO]]|lingvo=pt-BR}}</ref> En 2009, San-Paŭlo havis 2 300 ha de verda areo, malpli ol 1.5% de la urba areo<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.oeco.com.br/preview/37-reportagens/20827-paulistanos-carentes-de-areas-verdes|titolo=Paulistanos carentes de áreas verdes|alirdato=27a de Junio 2009|dato=22a de Januaro 2009|eldoninto=Eco|lingvo=pt-BR}}</ref> kaj sub la po 12 m² por loĝanto rekomendita de la [[Monda Organizaĵo pri Sano]] (MOS).<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.gazetadopovo.com.br/vida-e-cidadania/futuro-das-cidades/uma-arvore-por-habitante-a-recomendacao-minima-da-oms-para-as-cidades-622ch9afm4rimh3ol1w9j8ikn|titolo=Uma árvore por habitante, a recomendação mínima da OMS para as cidades|alirdato=27a de Aprilo 2018|redaktinto=Gazeta do Povo|dato=23a de Marto 2016|lingvo=pt-BR}}</ref> Ĉirkaŭ 21% de la municipa areo estas kovrita de verdaj areoj, inkludante ekologiajn rezervejojn (datumoj de 2010).<ref>{{Cite web|publisher=Prefeitura de São Paulo|url=http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/upload/meio_ambiente/arquivos/publicacoes_Registro_seminario_areasverdes.pdf|title=3.º Seminário de Áreas Verdes|page=98|date=2010|access-date=28a de Aprilo 2018|language=pt-BR}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/comunicacao/noticias/?p=122608|titolo=Parque Raul Seixas completa 20 anos, com muita festa|alirdato=28a de Aprilo 2018|dato=8-a de oktobro 2009|eldoninto=Prefeitura de São Paulo|lingvo=pt-BR}}</ref> En la municipo eblas observi arbarajn birdojn kiuj kutime aperas printempe, pro la zono de indiĝena arbari kiu ankoraŭ ĉirkaŭas la metropolan regionon. Specioj kiel la [[ruĝventra turdo]], la ornamtraŭpo (''Thraupis ornata''), la [[sulfurpitango]] kaj [[kolibro]]j estas la plej oftaj. Spite la enorma poluado, la ĉefaj riveroj de la urbo, nome Tietê kaj Pinheiros, estas hejmo de kelkaj specioj de naturaj bestoj kiel [[kapibaro]]j, [[akcipitroj]], [[Sudamerika vanelo|vaneloj]], [[ardeo]]j kaj [[lutro]]j. Aliaj specioj troveblaj en la municipo estas la guazubira cervo, [[hurlulo]]j, la [[dukolora tukano]] kaj la Nigra anambeo, ''Cephalopterus ornatus''.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://atlasambiental.prefeitura.sp.gov.br/pagina.php?id=27|titolo=Atlas Ambiental|alirdato=11a de Oktobro 2014|dato=2002|eldoninto=Prefeitura de São Paulo|lingvo=pt-BR|arkivurl=https://web.archive.org/web/20150926000507/http://atlasambiental.prefeitura.sp.gov.br/pagina.php?id=27|arkivdato=2015-09-26}}</ref> === Mediaj problemoj === [[Dosiero:Pollution over São Paulo (Jardins).jpg|eta|maldekstre|240ra|[[Fumnebulo]] super la horizonto de la Ibirapuera areo.]] [[Aerpoluado]] en la urbo estas intensa,<ref name=Ribeiro>{{cite journal | doi=10.1016/s0277-9536(03)00068-6 | title=Air pollution and children's health in São Paulo (1986–1998) | year=2003 | last1=Ribeiro | first1=Helena | last2=Cardoso | first2=Maria Regina Alves | journal=Social Science & Medicine | volume=57 | issue=11 | pages=2013–2022 | pmid=14512233 |issn = 0277-9536 }}</ref> ĉefe pro la alta nombro de aŭtoj kiuj cirkulas ĉiutage sur ties stratoj, avenuoj kaj aŭtovojoj. La [[Monda Organizaĵo pri Sano]] (MOS) indikis limon de 20 mikrogramoj de partiklaj materio por kuba metro de aero kiel sekura jara averaĝo. En studo plenumita de la MOS inter ĉirkaŭ milo da urboj tra la tuta mondo en 2011, la urbo San-Paŭlo estis rangigita la 268a inter la plej poluataj, kun averaĝa indico de 38 mikrogramoj por kuba metro, indico multe super la limo indikita de la organizaĵo, sed pli malalta ol tiu de aliaj brazilaj urboj, kiel [[Rio de Janeiro]] (64 mikrogramoj por kuba metro).<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://veja.abril.com.br/noticia/ciencia/ar-do-rio-de-janeiro-e-mais-poluido-que-o-de-cubatao-e-sao-paulo-afirma-organizacao-mundial-de-saude|titolo=Rio tem ar mais poluído que Cubatão e São Paulo, diz OMS|alirdato=27a de Septembro 2013|dato=26a de Septembro 2011|eldoninto=Veja Magazine}}</ref> Studo de 2013 trovis, ke la aerpoluado en la urbo okazigas pli da mortoj ol [[trafikakcidento]]j.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://g1.globo.com/sao-paulo/noticia/2013/09/estudo-aponta-que-poluicao-mata-mais-que-o-transito-em-sao-paulo.html|titolo=Estudo aponta que poluição mata mais que o trânsito em São Paulo|alirdato=27a de Septembro 2013|dato=24a de Septembro 2013|eldoninto=G1}}</ref> Aldone al la [[atmosfera poluado]], la municipo suferas akrajn problemojn pro [[akvopoluado]], ĉefe koncentrita en siaj du ĉefaj riveroj, nome [[rivero Tietê|Tietê]] kaj Pinheiros, kiuj estas tre degraditaj kaj estas kelkaj el la plej poluataj riveroj en la lando.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.estadao.com.br/noticias/impresso,rio-mais-poluido-do-pais-tiete-e-tambem-o-mais-rico-e-populoso-,1077411,0.htm|titolo=Rio mais poluído do País, Tietê é também o mais rico e populoso|alirdato=27a de Septembro 2013|dato=22a de Septembro 2013|eldoninto=''[[O Estado de S. Paulo]]''}}</ref> Tamen, ambaŭ trairas procezojn de purigadon, kaj la Tietê Projekto estis kreita en 1992 kaj jam kostis 2.7 mil milionojn da dolaroj.<ref name="BBC">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.bbc.com/portuguese/brasil-42204606|titolo=Por que São Paulo ainda não conseguiu despoluir o rio Tietê?|alirdato=29a de Decembro 2017|aŭtoro=Leticia Mori|dato=4a de Decembro 2017|eldoninto=[[BBC]] Brasil}}</ref> En 2019, oni kreis La Projekton Novo Rio Pinheiros, dum administrado de Guberniestro João Doria, kies celo estas malpliigi la elŝarĝo de forĵetakvo en la alfluantoj, plibonigi la akvokvaliton kaj revivigi la riverbordojn ĉirkaŭ 2022.<ref>{{Cite web | url=https://www.saopaulo.sp.gov.br/spnoticias/desenvolve-sp-investe-r-70-milhoes-em-obra-do-novo-rio-pinheiros/ | trans-title= | title=Desenvolve SP investe R$ 70 milhões em obra do Novo Rio Pinheiros | author= | author2= | author3= | last= | first= | author-link= | format= | series= | volume= | issue= | publisher= | agency= | location= | page= | pages= | date=10a de Septembro 2020 | access-date=31a de Oktobro 2021 | language=pt-BR | doi= | id= | quote= | last2= | first2= | last3= | first3= | chapter= | issn= | isbn= | type= | editor-first= | website=Governo do Estado de São Paulo }}</ref> La problemo de elvilibra akvodisponeblo por la urbo - kaj por la metropolo, ĝenerale - estas ankaŭ priokupigan aferon: San-Paŭlo havas malmultajn akvofontojn ene de sia propra perimetro, kaj devas serĉi ĝin en foraj hidrografiaj basenoj. La problemo de akvopoluado estas pliakrigita ankaŭ pro la neregula okupado de akvobasenaj areoj, okazigita de urba etendo, kondukita de la malfacilo aliri al tero kaj al loĝado en la centraj areoj por la neriĉa loĝantaro<ref>Whately, Marussia; Blauth, Fernanda; Weiss, Bruno; "Haverá água para todos?" en ''Le Monde Diplomatique Brasil'', edição de janeiro de 2008; São Paulo: Instituto Pólis</ref> kaj asocia kun terena [[spekulado]] kaj malriĉigo de novaj subdividoj. Krome estas ankaŭ trotaksado de individua transporto super publika transporto – kio rezultas en la nuntempa indico de po pli ol unu vehiklo por du loĝantoj kaj en la gravigo de problemoj de media poluado.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://noticias.terra.com.br/brasil/interna/0,,OI1928696-EI306,00.html|titolo=Carros de R$ 6 mil antecipariam apagão no trânsito|alirdato=10a de Septembro 2011|dato=22a de Septembro 2007|eldoninto=Notícias Terra}}</ref> == Historio == [[Dosiero:Oscar_Pereira_da_Silva_-_Fundação_de_São_Paulo,_1909.jpg|alt=|dekstre|eta|251x251px|''Fondo de San-Paŭlo'' (1909), oleo surtola de Oscar Pereira da Silva. La jezuito [[Manuel da Nóbrega]] (centre) diras meson, dum Manuel de Paiva kaj José de Anchieta estas fone benante indiĝenojn. Kolekto de la Muzeo de Ipiranga.]] La urbo fondatis la [[25-a de januaro|25-an de Januaro]] [[1554]] fare de la [[jezuito|jezuitaj]] [[misio|misiistoj]] [[José de Anchieta]] kaj [[Manuel de Nóbrega]], kiuj starigis misiejon - ''Colégio de São Paulo de Piratininga'' - por konverti la [[Tupioj|tupi]]-[[Gvaranioj (popolo)|gvaraniajn]] [[indianoj]]n. San-Paŭlo oficiale urbiĝis en [[1711]]. Ĝi ege kreskis dum la kafa periodo, komence en la malfrua [[19-a jarcento]], ĉefe pro ĝia avantaĝa situo apud la porto de [[Santos]], tra kiu la plej multaj [[eksportado|eksportaĵoj]] de la lando sendiĝis. Post [[1881]], ondoj da enmigrintoj el [[Italio]], [[Japanio]] kaj aliaj landoj alvenis en San-Paŭlo, komence por labori ĉe la grandegaj kafoplantejoj. La [[Semajno de Moderna Arto]] okazis en San-Paŭlo, inter la 11-a kaj la 18-a de februaro de 1922, en la Urba Teatro. Ĝi estis grava evento de la starto de la brazila [[Modernismo]]. En la [[20-a jarcento]], samtempe kun la industria evoluo de la lando, multaj el ili translokiĝis al la ĉefurbo, kiu ankaŭ allogis novajn arojn de enmigrintoj, inkluzive de [[Libano|libananoj]], [[Armenio|armenoj]], [[Grekio|grekoj]], [[judoj]], [[Ĉinio|ĉinoj]] kaj [[Koreio|koreoj]]. == Vidindaĵoj == * [[Arta Muzeo de San-Paŭlo]] * [[Katedralo de San-Paŭlo]] * [[Pinakoteko de Ŝtato San-Paŭlo]] == Kulturo kaj socio == La [[Karnavalo en San-Paŭlo]] ([[portugala lingvo|portugale]]: ''carnaval de São Paulo'') estas unu el la grandaj eventoj de la [[karnavalo]] en [[Brazilo]]. Simile al la [[karnavalo en Rio-de-Ĵanejro]] oni ankaŭ okazigas konkurson de la [[sambolernejo]]j, kiu lokas en la ''Sambódromo do Anhembi'' la antaŭkarnavalajn vendredon kaj sabaton. == Ekonomio == [[Dosiero:São Paulo Marginal Pinheiros.png|eta|maldekstre|230ra|Entreprenistejo ''Centro Empresarial Nações Unidas'' en Marginal Pinheiros.]] San-Paŭlo estas la [[Industrio|industria]] kaj [[Financo|financa]] centro de la lando. Multaj [[firmao]]j naciaj kaj mult-naciaj, inkluzivante la plej grandajn privatajn bankojn, havas siajn ĉefejojn en la urbo aŭ ĝia ĉirkaŭaĵo. San-Paŭlo estas la urbo kun la plej granda nombro de germanaj firmaoj ekster [[Germanio]]. Ĝia [[borso]] nomiĝas ''Bovespa'', kaj ĝia financa kvartalo estas en ''Avenida Paulista''. Samkiel aliaj urbegoj en evoluantaj landoj ankaŭ San-Paŭlo ĉirkaŭiĝas per [[favelo]]j kaj havas altan krimoftecon. == Servoj == * [[Lernejo de Artoj, Sciencoj kaj Humanecoj de la Universitato de San-Paŭlo]] * [[Presbiteriana Universitato Mackenzie]] * [[Universitato de San-Paŭlo]] == Konataj lokuloj == * [[Marquinhos]] aŭ plennome ''Marcos Aoás Corrêa'' (n. 1994), futbalisto * [[Gabriel Jesus]] aŭ je plena nomo ''Gabriel Fernando de Jesus'' (n. 1997), futbalisto * [[Lajos Boglár]], hungara [[etnologo]] * [[Alexandre Levy]], komponisto, pianisto kaj [[orkestrestro]] * [[Felipe Massa]], sportisto * [[Marcelo Rubens Paiva]] verkisto kaj ĵurnalisto * [[André Pinto]], futbalisto * [[Toquinho]], kantisto kaj komponisto * [[Dudu Tucci]], muzikisto === Mortintoj === * hungara [[aktoro]] [[László Szilassy]] * hungara [[ekonomo]] [[László Jankovics]] * [[Ferenc Fekete (kameraisto)]] * hungara [[monaĥo]] [[Román Rezek]] [[Dosiero:Bairro_dos_jardins_em_são_paulo_(1)_(cropped).jpg|eta|769x769ra|Panorama vido de la urbo]] {{-}} == Esperanto en San-Paŭlo == En [[1909]] okazis en San-Paŭlo la 2-a [[Brazila Kongreso de Esperanto]]. En 1933 fondiĝis la ''Centro Esperantista de São Paulo'', per iniciato interalie de [[Egon Schaden]]. [[Esperanto-klubo Zamenhof de San-Paŭlo|Esperanto Klubo Zamenhof]] estis fondita la 25-an de Januaro [[1949]], en São Miguel Paulista, kaj daŭrigas en senĉesa aktiveco ĝis nuntempe. Ĝi posedas propran [[sidejo]]n kaj estas agnoskita de la subŝtata registaro kiel komunutila ekde [[1955]]. Okaze de la ora (50-jara) jubileo estis eldonita memoriga revuo pri la historio de la [[klubo]]. La [[pioniro]] de la movado ĉi tie estas [[Osvaldo Pires de Holanda]], kiu sukcesis arigi grupon da amikoj kaj kune kun ili estis elektita la jena unua estraro: prezidanto Osvaldo Pires de Holanda; vicprezidanto prof-o Isaac Carlos dos Santos Camargo; ĝenerala sekretario Pedro Radosavlhevitch; 1-a sekretario Vital Paula Dias; 2-a sekretario Darmy Mendonça; 1-a kasisto Januário Pricolo; 2-a kasisto Omar Coutinho Silva; propaganda direktoro Julião Garcia. <!--[[Isaac Carlos dos Santos Camargo]]; ĝenerala sekretario [[Pedro Radosavlhevitch]]; 1-a sekretario [[Vital Paula Dias]]; 2-a sekretario [[Darmy Mendonça]]; 1-a kasisto [[Januário Pricolo]]; 2-a kasisto [[Omar Coutinho Silva]]; propaganda direktoro [[Julião Garcia]]. --> Dum la unuaj dudek jaroj elstariĝas la dediĉa laboro de Darmy Mendonça, Oscar Moreira Barros<!--[[Darmy Mendonça]], [[Oscar Moreira Barros]]-->, [[José Martins Coelho]], [[Osvaldo Pires de Holanda]] kaj Maria Margarida Barros<!--[[Maria Margarida Barros]]-->. Jaroj poste, ekaperis pluraj kunlaborantoj sed inter ili elstariĝis Maria Margarida Barros. Jaroj poste, ekaperis pluraj kunlaborantoj sed inter ili elstariĝis Hérito da Silva Almeida, Antonio Cardoso de Sena, Joel Afonso Francisco kaj José Roberto Tenório da Silva.<!--[[Hérito da Silva Almeida]], [[Antonio Cardoso de Sena]], [[Joel Afonso Francisco]] kaj [[José Roberto Tenório da Silva]].--> ''Interfrata Esperanto-Klubo'' en [[1953]] estis fondita la 28-an de februaro, ĉe la strato Santo Amaro, 362, kies unua estraro estis: prezidanto [[Arnaldo Vianna (esperantisto)|Arnaldo Vianna]]; vicprezidanto [[Horacio Pereira dos Santos]]; 1-a sekretario Brumel A. Monteiro; 2-a sekretario f-ino Margherita Vernacchia; 1-a kasisto Mario Ghirello; 2-a kasisto Oscar Camanho; 1-a bibliotekisto Otacílio A. Teixeira; propaganda direktoro Euclides Vitor; direktoroj pri arto f-inoj Claudia Tecchio kaj Carmen Blat. Konsilantoj: Carlos Poledna, Humberto Tedesco kaj Luís Izzo. Ankoraŭ en 1953, ĉirkaŭ kvindek lernantoj eklernis [[Esperanto]]n ĉe la Kolegio Ateneo “Rui Barbosa”, grava eduka institucio de la [[kvartalo]] ''Penha'' en la [[ĉefurbo]] [[São Paulo]]. Gvidis la kurson s-ro Vinicius Braga Sale. En la sama kolegio estis fondita ''Interamika Esperanta Klubo'' la 31-an de januaro [[1954]], kies unua estraro estis: prezidanto Vinicius Braga Sales; vicprezidanto prof-o Gladys Del Buono Trama; sekretario Sergio Zacchia; kasisto Carlos Bevilacqua. Bedaŭrinde la grupo mallonge vivis. ''Esperanta Grupo Adolfo Bezerra de Menezes'' (EGABEM) estis fondita la 1-an de Majo [[1982]], tuj post Osvaldo Pires de Holanda gvidis Esperanto-kurson en la spiritisma centro “''Adolfo Bezerra de Menezes''”. Li sukcesis entuziasmigi la lernantojn al kiuj li proponis la fondiĝon de la [[Esperanto-grupo]], ideo bone akceptata de ĉiuj kaj kun la apogo de Luís Alberto Buceroni kaj F-ino Maria Ferreira Xavier la grupo instaliĝis en ĉambro kompleze cedita de la ''Spiritisma Centro Adolfo Bezerra de Menezes''. La unua estraro estis: prezidanto Domingos José dos Santos; vicprezidanto Joel Moreira Augusto; sekretario Antenor da Silva Filho; kasisto Osvaldo Pires de Holanda kaj bibliotekisto José Zacarias Filho.<!--[[Luís Alberto Buceroni]] kaj F-ino [[Maria Ferreira Xavier]] la grupo instaliĝis en ĉambro kompleze cedita de la ''Spiritisma Centro Adolfo Bezerra de Menezes''. La unua estraro estis: prezidanto [[Domingos José dos Santos]]; vicprezidanto [[Joel Moreira Augusto]]; sekretario [[Antenor da Silva Filho]]; kasisto Osvaldo Pires de Holanda kaj bibliotekisto [[José Zacarias Filho]]-->. La grupo daŭrigas la aktivecon ĝis hodiaŭ. En la klubaj kronikoj elstariĝis la jenaj grupanoj: Domingos José dos Santos, Joel Moreira Augusto, Gentil de Lima, José Carlos Marcondes Arantes, Odamir Feitosa de Sá Filho, Arnaldo Alves de Oliveira, Eduardo Magera kaj Neide Freitas. Invitita de Arnaldo Alves de Oliveira, Osvaldo Pires de Holanda gvidis Esperanto-kurson ĉe spiritisma centro, dum unu jaro, en la kvartalo Santana. Osvaldo sugestis al la lernantoj la fondiĝon de Esperanto-grupo, la ideo estis bone akceptita de la plejmulto kaj tiamaniere, la 7-an de septembro 1993 okazis la fondiĝo de Esperanto-Grupo Verda Lumo ĉe la sidejo de “Unuiĝintaj Spiritismaj Societoj”, strato Gabriel Piza, 443, de kie ĝi translokiĝis al strato Alfredo Pujol, 77, sidejo de la Spiritisma Centro Manoel Bento. La unua estraro estis: prezidanto Luiz Henrique Rodrigues de Araújo; vicprezidanto Marcelo Ferreira Diniz; sekretario f-ino Márcia Regina Palmeira; kasisto José Eugênio de Lima; bibliotekisto Etevaldo de Souza Pereira. Pirituba Esperanto-Grupo fondiĝis la 15-an de novembro 1995 ĉe la sidejo de la Spiritisma centro Euripedes Barsanulfo, strato Alexis Carrel, 123, en la kvartalo Pirituba. La ĉefa aktivulo estas Luiz Henrique Rodrigues de Araújo. ''Pirituba Esperanto-Grupo'' fondiĝis la 15-an de novembro [[1995]] ĉe la sidejo de la ''Spiritisma centro Euripedes Barsanulfo'', strato Alexis Carrel, 123, en la kvartalo ''Pirituba''. La ĉefa aktivulo estas Luiz Henrique Rodrigues de Araújo. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == * Lawrence, Rachel (January 2010). Alyse Dar, ed. Brazil (Seventh ed.). Apa Publications GmbH & Co. / Discovery Channel. pp.&nbsp;183–204. == Vidu ankaŭ == * [[Perus]] * [[Plej grandaj urboj]] (laŭ loĝantaro) * [[Metroo en San-Paŭlo]] * [[Metropola Koridoro São Mateus-Jabaquara]] * [[Trolebusa transporto en San-Paŭlo]] {{Projektoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{pt}} [http://www.prefeitura.sp.gov.br San-Paŭlia Urba Koridora Retejo] * {{pt}} [http://www.brazilpostcard.com.br Malnovaj Poŝtkartoj de Brazilo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070809054802/http://www.brazilpostcard.com.br/ |date=2007-08-09 }} * {{pt}} [http://www.digitalsaopaulo.com Digital San-Paŭlio - Fotoj de San-Paŭlio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161003234905/http://digitalsaopaulo.com/ |date=2016-10-03 }} * {{pt}} [http://anhembi.terra.com.br/turismo/eng/default.asp San-Paŭlia Oficiala Turisma Situo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070819080328/http://anhembi.terra.com.br/turismo/eng/default.asp |date=2007-08-19 }} {{Granda dosiero|Brazil_-_SP.jpg|1500ra|Panorama vido de la urbocentro}} {{Ĉefurboj de Brazilo}} {{Metropoloj}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=São Paulo|revizio=1139412671}} {{Havenda artikolo|San-Paŭlo (urbo)}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:San-Paŭlo (urbo)| ]] [[Kategorio:Municipoj de San-Paŭlo]] [[Kategorio:Ĉefurboj de Brazilo]] [[Kategorio:Milionurboj]] 9am7vrjlp8hxidvaa00vq1602eq7s8a 0 16029 9363344 8823212 2026-04-29T13:30:28Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363344 wikitext text/x-wiki {{Informkesto franca komunumo | nomo = Uzès · Usès | bildo = Street of Uzes.jpg | bildoteksto = Strato en Uzès | regiono = {{Okcitanio}} | departemento = {{Gard}} | arondismento = [[arondismento Nîmes|Nîmes (Nimo)]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | interkomunumreto = ''Communauté de communes du Pays d'Uzès'' | insee = 30334 | poŝtkodo = 30700 | urbestro = Jean-Luc Chapon | mandato = 2020-2026 | loĝantaro = 8552 | dato = 2010 | latitudo = 44.0125 | longitudo = 4.41972 | alto mini = 49 | alto maksi = 274 | areo = 25.41 | ŝanĝebla mapo = Francio/Gard | tipo2 = normala }} '''Uzès''' [{{IFA|yzɛs}}] estas [[Francio|franca]] [[Komunumo (Francio)|komunumo]] en la [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Gard]], en la [[Regionoj de Francio|regiono]] [[Okcitanio (franca regiono)|Okcitanio]], historie en [[Langvedoko-Rusiljono]]. (jen [[france]], {{lang-oc|Aigalier}}) estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Gard|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] ''[[Gard]]'', en la regiono [[Okcitanio (franca regiono)|Okcitanio]] ({{lang-fr|Occitanie}} [ɔksitaˈni], {{lang-oc|Occitània}} [utsiˈtanjɔ], {{lang-ca|Occitània}} [uksiˈtanjə]). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². En la jaro 2010 ĝi havis {{formatnum:8552}} loĝantojn <ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/commune.asp?depcom=30334 | titolo = Populations légales 2010 - 30334-Uzès | alirmonatotago = 6-an de aprilo | alirjaro = 2013 | aŭtoro = [[Insee]] | lingvo = fr }}</ref>. Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Nîmes|Nîmes (Nimo)]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Uzès estis ĉefurbo de la unua dukejo de Francio: la unua duko respektive [[senjoro]] estis ''Elzéart d'Uzès'', kiu regis ĝis 1125. Ĝi havas partnerecon kun [[Schriesheim]] en [[Germanio]]. == Vidindaĵoj == * La kastelo * La preĝejo Saint-Étienne * La alta [[Turo de la Horloĝo]] (12-a jarcento) * La katedralo Saint Théodorit * La turo Fénestrelle == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Gard]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.uzes.fr/ Oficiala retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110518110134/http://www.uzes.fr/ |date=2011-05-18 }} ({{fr}}) {{Projektoj}} {{departemento Gard}} {{ĝermo|Francio}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Uzes}} [[Kategorio:Komunumoj de Gard]] akprtztb46yolhkaguh261zssbo4b25 0 18423 9363673 9353173 2026-04-30T07:37:46Z ~2026-26284-34 256093 /* Rimarkoj */ 9363673 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{Informkesto homo}} '''Kurt HUBRICHT''' (hubrijt) (naskiĝis la {{daton|18|februaro|1890}} en [[Leipzig]] kaj mortis la {{daton|20|oktobro|1940}} en Leipzig ) estis germana esperantisto de [[1914]]. Kiel fervora aganto en la liberpensulaj organizaĵoj, ankaŭ sur Esperanta kampo laboris multe por siaj ideoj: fondo de Internacia Ligo de [[Liberpensuloj]] (ne plu ekzistas), poste agado en la Liberpensula Sekcio de [[SAT]], ampleksa laboro por Esperanto en liberpensulaj rondoj (artikoloj, kursoj, ekspozicioj), en 1924-26 eldono de la gazeto [[Liberpensulo]]. Li prilaboris la verkon Libro-Leksikono de la E-lingva literaturo, kun enhavresumoj kaj aliaj informoj. {{EdE|H}} {{Vivtempo|Hubricht, Kurt}} ==Fontoj== *Encklopedio de Esperanto, Budapest 1935, p. p. 225 *Liberpensulo 1925-1927 ==Eksteraj ligoj== *[https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e7n Liberpensulo 1925-1927] ==Rimarkoj== *Aperis tie du informoj pri la forpaso de Kurt Hubricht. Unue en la informkesto, ke li mortis en 1999 kiel 109-jara (evidenta eraro) kaj poste, ke li mortis en 1940, sed ankaŭ tie mankas indiko, de kie la informo estis transprenita.Mi ricevis de la urbodomon la dokumeton de sia forpaso. Mi povus sendi gxin. 324gns8sk1sa9uqau2qb0fki16lt1jc 0 19038 9363562 9084698 2026-04-30T04:22:49Z Tirolischleioans 254019 9363562 wikitext text/x-wiki '''Paleo''' estas esprimo el la [[botaniko]]. Ĝi reduktitaj [[brakteo]]j ekzemple ĉe [[poacoj]] (aŭ [[graminacoj]]) ambaŭ el la du [[brakteo]]j kovrantaj unuopan floron: * interna paleo (''palea inferior''), * ekstera paleo (''palea superior'') (ofte havas [[aristo]]n). Paleoj ĉirkaŭas la unuopaj floroj ene de [[kapitulo]] ĉe multaj plantoj el la familio de la [[Asteracoj]]. Ili povas esti ankaŭ kiel rigidharoj. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=pale}} * [[Lodiklo]] * [[glumo]] * [[spiketo]] == Literaturo == *[[Werner Rothmaler]]: ''Exkursionsflora, Bd.2, Gefäßpflanzen'', 12. Aufl., [[Volk und Wissen]] Berlin, 1984. {{Unua}} [[Kategorio:Plantomorfologio]] [[Kategorio:Floraro]] [[Kategorio:Folio]] szqogbni9bywn9fo4lgkjhvhk4p5vs9 0 20427 9363750 9300069 2026-04-30T10:11:29Z Crosstor 3176 /* Famuloj */ 9363750 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Nyíregyháza | alia_nomo = | kategorio = urbo <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Nyíregyháza_montázs.jpg | dosiero_grandeco = 300px | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flag of Nyíregyháza.svg | blazono = HUN Nyíregyháza Címer.svg <!-- *** Name *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Nyíregyháza | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Hungario | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Norda Ebenaĵo | regiono_tipo = | distrikto = Szabolcs-Szatmár-Bereg | distrikto_tipo = Departemento | histregiono = Hungara reĝlando | histregiono1 = <!-- *** Familio *** --> | parto = | rivero = <!-- *** Situo *** --> | situo = Nyíregyháza | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 47 | lat_m = 57 | lat_s = 11 | lat_NS = N | long_d = 21 | long_m = 43 | long_s = 37 | long_EW = E | koordinatoj_tipo = | plej_alta = | plej_alta_leviĝo = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_leviĝo = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 274.54 | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 117852 | loĝantaro_dato = 01.01.2011 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MEST]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 4400 | areo_kodo = 42 | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = | kodo1 = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = Situa mapo de Nyíregyháza | mapo_lokumilo = Nyíregyháza | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situo enkadre de Hungario | mapo1_lokumilo = Hungario <!-- *** Retpaĝoj *** --> | commons = Nyíregyháza | retpaĝo = [http://www.nyiregyhaza.hu www.nyiregyhaza.hu] <!-- *** Notoj *** --> | notoj = | zomo = 10 | tipo1 = reliefo }} '''Nyíregyháza''' [njiredjhAza] {{sono|Hu-Nyíregyháza.ogg|prononco}}, jen hungare (la [[loknomo]] signifas [[betulo]]-[[eklezio]]), germane ''Birkenkirchen'' (signifo simile "betulaj preĝejoj"), rumane ''Mestecănești'', estas [[urbego]] en [[Hungario]] en [[regiono]] [[Norda Ebenaĵo]], en [[departemento]] [[Szabolcs-Szatmár-Bereg]], kies departementejo estas; en [[Distrikto Nyíregyháza]], kies centro estas; fine la urbo havas memstaran departementan rajton ekde [[1990]]. Nyíregyháza estas ankaŭ grek-katolika [[eparĥio]]. [[Dosiero:Nyiregyhaza main square.jpg|eta|maldekstra|Ĉefplaco en Nyíregyháza]] == Historio == La unua skriba mencio pri Nyíregyháza devenis el [[1209]], kie en la jaro 1236 jam estis ankaŭ preĝejo. La tatara invado detruis la vilaĝon, poste la tutan regionon posedis la familio Báthory. Ankaŭ la [[turkoj]] okupis la vilaĝon, sed [[István Bocskai]] en [[1605]] reokupis ĝin. En [[1620]] la regiono apartenis al [[Transilvanio]] kaj Nyíregyháza iĝis [[hajdukoj|hajduka]] urbo. En [[1753]] la loka bienulo [[Ferenc Károlyi]] allogis servutulojn, precipe [[slovakoj]] alvenis. En [[1786]] la vilaĝo ricevas la rangon [[kamparurbeto]], krome la urbeto rajtis aranĝi foirojn jare po 4. En [[1837]] la urbo ricevis reĝajn monopoliojn. En [[1824]] jam ĉiuj servutuloj aĉetis la sendependecon, la plena urbo iĝis sendependa. En [[1858]] la tiel nomata ''Ebenaĵo''-fervojo atingis Nyíregyháza el [[Pest (urbo)]] tra [[Szolnok]] kaj [[Debrecen]]. La urbo prosperis havanta [[Teatro de Nyíregyháza|teatron]] kaj [[tramo]]n. En [[1876]] ĝi iĝis centro de la departemento [[Szabolcs]]. En [[1919]] la [[rumanoj]] okupis la urbon por 10 monatoj. En [[1944]] oni forpelis la [[judoj]]n, en [[1945]] multaj iris al trudlaboro al [[Sovetio]] kiel ero de la postmilita damaĝrekompenco. [[Dosiero:Nyíregyháza légi fotó.jpg|eta|Aerfoto pri Nyíregyháza]] La urbo havas altlernejojn, el tio jam estas universitato. Apud la urbo troviĝas la lago Sóstó (=[[salo|sala]] [[lago]]), apud kiu troviĝas feriada centro. Temperaturo de la laga akvo estas 26 °C. Apud la lago troveblas bestĝardeno kaj etfervojo. [[Dosiero:Hősök tere, Kossuth tér felé nézve, Nyiregyhaza11.jpg|eta|300px|Urbocentro de Nyíregyháza]] == Eduko == * [[Universitato de Nyíregyháza]] == Famuloj == {{Ĉefartikolo|Listo de famuloj naskiĝintaj en Nyíregyháza}} * iom apud Nyíregyháza naskiĝis [[poeto]] [[Mihály Váci]] * en Nyíregyháza naskiĝis: ** [[aktoro]]j [[Endre C. Turáni]], [[István Dózsa]] kaj [[András Márton]] ** [[baletisto]] [[György Szakály]] ** [[botanikisto]]j [[Lajos Jurányi]] kaj [[Lajos Simonkai]] ** grekokatolika [[episkopo]] [[Atanáz Orosz]] ** [[fizikisto]] [[Sándor Szalay]] ** [[inĝeniero]]j [[István Bársony (inĝeniero)|István Bársony]], [[Miklós Uzsoky]] kaj [[István Farbaky]] ** [[instruisto]]j [[András Kubacska]] kaj [[József Pál Király]] ** [[kuracisto]] [[Antal Salamon]] ** literaturhistoriisto [[Gyula Földessy]] ** [[matematikisto]] [[András Prékopa]] ** [[ministro]]j [[András Benkei]] kaj [[Ferenc Juhász (ministro)|Ferenc Juhász]] ** [[pentristo]] [[János Aknay]] ** [[pianisto]] [[Zoltán Kollonay]] ** [[Károly Nagy (sociologo)]] ** [[verkisto]] [[Gábor Nógrádi]] * en Nyíregyháza mortis: ** [[agronomo]], [[pedagogo]], akademiano [[Vilmos Westsik]] ** aktoroj [[Irén Erdész]] kaj [[András Szigeti]] ** [[bibliotekisto]] [[Zsolt Bory]] ** [[Gábor Mészáros (ceramikisto)]] ** [[esperantisto]] [[Enikő Sereghyné Zengő]] ** grekokatolikaj episkopoj [[Miklós Dudás]] kaj [[Imre Timkó (episkopo)|Imre Timkó]] ** kuracisto [[Árpád Eisert]] ** [[lingvisto]] [[László Bachát]] ** luterana episkopo [[Henrik Geduly]] ** patologo [[Ferenc Gerlei]] ** pianisto [[Jenő Sára]] == Famaj nomportantoj == * [[Ervin Nyíregyházi]] == Vidindaĵoj == [[Dosiero:Szent Miklós Görögkatolikus Székesegyház.jpg|eta|215px|Grek-katolika katedralo Sankta Nikolao]] === Sakralaj vidindaĵoj === * [[Kunkatedralo Dipatrino (Nyíregyháza)]] * [[Grek-katolika katedralo Sankta Nikolao (Nyíregyháza)]] * [[Preĝejo Sankta Antonio (Nyíregyháza)]] * [[Preĝejo Duondormo de Dipatrino (Nyíregyháza)]] * [[Preĝejo Aŭspicio de Dipatrino (Nyíregyháza-Oros)]] * [[Preĝejo Dia Mizerikordo (Nyíregyháza)]] * [[Kalvinana preĝejo (Nyíregyháza)]] * [[Kalvinana preĝejo (Nyíregyháza-Oros)]] * [[Luterana malgranda preĝejo (Nyíregyháza)]] * [[Luterana malnova preĝejo (Nyíregyháza)]] * [[Baptisma preĝejo (Nyíregyháza)]] * [[Metodista preĝejo (Nyíregyháza)]] [[Dosiero:Nyíregyháza, Hungario, teatro Móricz Zsigmond.jpg|eta|maldekstra|320ra|{{centre|[[teatro de Nyíregyháza]]}}]] {{-l}} === Aliaj vidindaĵoj === [[Dosiero:Krudy01.JPG|eta|Statuo de [[Gyula Krúdy|Krúdy]] en Nyíregyháza]] * [[departementa domo (Nyíregyháza)]] * [[urbodomo de Nyíregyháza]] * [[teatro de Nyíregyháza]] * [[muzeo]] (1868) * [[biblioteko]] * statuo de la verkisto [[Gyula Krúdy]] en [[kaleŝo]] (foto dekstre) == Esperanto en Nyíregyháza == Estas [[delegito de UEA]] kaj gastiganto de [[Pasporta Servo]] tie. La 49-a ILEI-Konferenco 2016 okazis en la altlernejo de tiu urbo. De la 30-a de julio ĝis la 6-a de augusto partoprenis 120 personoj el 28 landoj. Okazis [[instruista trejnado]], kursoj por komencantoj, paroligaj rondoj, lingva festivalo, ekskursoj, bankedo kaj koncertoj. == Partneraj urboj == La momente naŭ partneraj urboj de {{paĝonomo}} estas * {{flago|Ukrainio}} [[Uĵhorodo]] ([[Ukrainio]]), ekde 1971 * {{flago|Slovakio}} [[Prešov]] ([[Slovakio]]), ekde 1975 * {{flago|Finnlando}} [[Kajaani]] ([[Finnlando]]), ekde 1981 * {{flago|Germanio}} [[Iserlohn]] ([[Germanio]]), ekde 1989 * {{flago|Britio}} [[St Albans]] ([[Britio]]), ekde 1995 * {{flago|Pollando}} [[Rzeszów]] ([[Pollando]]), ekde 1996 * {{flago|Israelo}} Kirjat Motzkin (קריית מוצקין, [[Israelo]]), ekde 1998 * {{flago|Rumanio}} [[Satu Mare]] ([[Rumanio]]), ekde 2000 * {{flago|Ĉinio}} [[Harbino]] ([[Popola Respubliko Ĉinio|Ĉinio]]), ekde 2006 == Vidu ankaŭ == * [[Lago Szelkó]] {{Projektoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{hu}}) {{-}} {{Granda dosiero|Látkép tornyokkal - panoramio.jpg|1100px|{{centre|Larĝa supra panoramo de Nyíregyháza}}}} {{Hungaraj urboj kun departementrajto}} {{Gravaj hungaraj urboj}} {{Szabolcs-Szatmár-Bereg}} {{Bibliotekoj}} {{Unua}} [[Kategorio:Nyíregyháza| ]] 4kd442owkfoi0bjhaenvjv4zyojt4bd 0 21842 9363655 8712488 2026-04-30T06:55:02Z Sj1mor 12103 9363655 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} Unu el la plej konataj [[Parabolo (retoriko)|paraboloj]] de [[Ĝuang Dzi]] estas la tiel nomata ''Papilia Sonĝo''. En ĝi Ĝuang Dzi sonĝas, ke li estas [[papilio]], kiu beate flirtadas. Kiam li vekiĝas, li ne scias, ĉu li estas Ĝuang Dzi, kiu sonĝis esti papilio aŭ papilio, kiu sonĝas, ke ĝi estas Ĝuang Dzi. La parabolo montras la skeptikan rigardmanieron de tiu filozofo kaj instigas multajn demandojn de la penso- kaj [[lingvofilozofio]], ankaŭ de la teorio de la ekkono. Ekzemplo estas fama demando de [[Rene Descartes]]: kiel oni povas scii, ĉu oni ekzistas. La hungara poeto [[Lőrinc Szabó]] sprite kaj humure prilumis la ''Papilian Sonĝon'' per jena poemo: == Sonĝo de [[Ĝuang Dzi]] == <blockquote> Jam antaŭ du mil jaroj Ĝuang Dzi <br /> la majstro, montris papilion. - Sonĝe <br /> li diris - mi ´stis tiu papilio, <br /> kaj nun min embaraso ĝenas ronĝe. <br /> <blockquote> Jes papilio mi ´stis, papilio, <br /> kiu dancadis gaje sub la sun´, <br /> sen konjektet´, ke ĝi ´stas Ĝuang Dzi, <br /> kaj mi vekiĝis, kaj ne scias nun, <br /> <blockquote> ne scias nun - revante li daŭrigis - <br /> kio la vero, kiu estas mi: <br /> ĉu Ĝuang Dzi la papilion sonĝis, <br /> aŭ min nun sonĝas tiu papili´? <br /> <blockquote> Mi ridis ege: - Ej, ĝuang Dzi, ne ŝercu, <br /> kiu vi estus? Vi ´stas Ĝuang Dzi. <br /> Ridetis li: - La papili´ sonĝata <br /> ja kredis, ke la vera estas ĝi. <br /> <blockquote> Ridetis li, mi ŝultrotiris. Poste <br /> min frosttremigis tamen ia tim´: <br /> de tiam mi meditis du mil jarojn <br /> kaj pli kaj pli jam dubas la anim´, <blockquote> mi kredas jam, ke ne ekzistas vero, <br /> ĉio ´stas nur imago kaj poem´, <br /> kaj Ĝuang Dzi la papilion sonĝas, <br /> ĝi lin kaj nin ĉiujn tri mi mem. <br /> </blockquote></blockquote></blockquote></blockquote></blockquote></blockquote> ---- (tradukis [[Kálmán Kalocsay|Kalman Kalocsay]]) Komento: La poemo aludas al la taoisma ĉina filozofo [[Ĝuangzio]]. == Eksteraj ligiloj == {{projektoj|wikisource=Aŭtoro:Ĝuangzio}} * La hungara poemo estas menciita en [http://hejmoesperantista.blogspot.com.ar/2011/10/la-songo-de-guangzio.html Esperanta Blogo] ĉi tiu. [[Kategorio:Literaturo de Hungario]] pcnwuo9i7vlraqquy5zki1a3uopn3ob 0 22229 9363733 9170466 2026-04-30T09:51:37Z Sj1mor 12103 9363733 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Aleksandr Aleksandroviĉ BLOK''' ({{lang-ru|Александр Александрович Блок}}, eventuale esperantigebla kiel ''Aleksandro Bloko''; naskiĝis la {{daton|28|novembro|1880}}, mortis la {{daton|7|aŭgusto|1921}}) estis elstara [[Rusoj|rusa]] poeto, [[tradukisto]] kaj [[Artkritikisto|artologo]], opiniata kiel la plej elstara reprezentanto de la rusa [[simbolismo]], ofte menciata kiel la dua plej granda rusa poeto (post [[Aleksandr Puŝkin]]). Iuj kritikistoj apartenigas lin al la [[Arĝenta epoko de la rusa poezio]] kaj konsideras ke tiu epoko komenciĝis kun la apero de lia poemaro "Versoj pri la Belega Damo". == Infanaĝo kaj juneco == Blok estis naskita en [[Sankt-Peterburgo]] en rafinita kaj intelekta familio. Lia patrino, ''Aleksandra Andrejevna Beketova'' (filino de fama rusa botanikisto ''Andrej Nikolajeviĉ Beketov'', rektoro de la [[Sankt-Peterburga Ŝtata Universitato|Sankt-Peterburga universitato]]), estis edzinigita al german-devena [[Varsovio|varsovia]] juristo ''Aleksandr Lvoviĉ Blok''. Baldaŭ post la naskiĝo de la infano la gepatroj disiĝis, kaj Blok kune kun la patrino loĝis en la familio de la avo. La unuaj jaroj de la poeto pasis en la ava [[Moskva provinco|apudmoskva]] bieno [[Ŝaĥmatovo (muzeo)|Ŝaĥmatovo]]. Jam en la infanaĝo la poeto konatiĝis kun la rusa poezio de la 19-a jarcento (ĉefe kun la versaĵoj de F. Tjutĉev kaj A. Fet). Siajn unuajn versaĵojn Blok verkis jam estante 5-jara (jam post lia morto la plej fruaj versoj aperis kiel libro "Adoleskaj versaĵoj", [[rusa lingvo]] "Отроческие стихи"). La infanaĝo pasis en bohema medio. Kelkajn kilometrojn for de Ŝaĥamatovo troviĝis la bieno Boblovo de [[Dmitrij Mendelejev]], al kies filino Lubovj Mendelejeva Blok poste pasie enamiĝis. La formiĝo de la poezia individueco de Blok komence pasis tute sen la influo de la rusa [[simbolismo]], kies unuaj praktikantoj - D. Mereĵkovskij, Z. Gippius kaj V. Brjusov - jam komence de la 1890-aj jaroj faris ĝin rimarkinda evento en la poezia vivo de [[Rusio]]. Kiel skribis Blok en sia membiografio, "eĉ ne unu linion de la t.n. nova poezio mi aŭdis antaŭ la unua studjaro en la universitato". Blok eniris la [[Sankt-Peterburga Ŝtata Universitato|Sankt-Peterburgan universitaton]] en la jaro 1898; komence li studis en la jura fakultato, tamen en la jaro 1901 li transiris al la filologia (en la jaro 1906 li finis ĝian slav-rusan fakon). == La poezia debuto == La jaro [[1901]] estis markita de Blok mem kiel la turnopunkta jaro. En tiu jaro li konatiĝas kun la poezio kaj filozofio de elstara rusa filozofo [[Vladimir Solovjov]], kies ideoj formis la fundamenton por la rusa [[simbolismo]]. Grandparte sub la influo de tiuj ideoj en la jaro [[1904]] aperas la unua libro de Blok - "Versaĵoj pri la Belega Damo" ([[rusa lingvo]] "Стихи о Прекрасной Даме"). La libro estas trempita en mistika atmosfero, en kiu ĉiuj fenomenoj de la mondo estas perceptitaj kiel signoj kaj signaloj de tio, kio okazas en aliaj mondoj. La kritikistoj asertis, ke ĝin influis la verkado de la poeto [[:en:Afanasy_Fet|Afanasy Fet]], kiu verkis kaj kantis rimajn poemojn kaj tekstojn por rusaj am-aferoj. Ĝia ĉef-heroino estas L. D. Mendelejeva ([[1881]]-[[1939]]), kun kiu Blok konatiĝis jam en [[1898]]; ilia geedziĝo okazis en [[1903]]. La versaĵoj de la libro prezentas interesan kombinon de la romantika amo kaj preskaŭ religia adorado de la Amatino, kiu, same kiel ĉe [[Danto]], estas perceptata kiel la tera enkorpiĝo de la Dio. La sakramentoj de la Di-riveliĝo kaj de la mondo-transformiĝo estas kombinitaj kun la lirikaj temoj kaj biografia fideleco. La Amatino estas prezentita kiel personigo de la ''eterna virineco'' kaj de la ''monda animo'' (prikantita de [[Vladimir Solovjov]]), tamen samtempe la sentoj de la poeto estas direktitaj al reala virino kaj foje alprenas dramatikan karakteron. Tiu disduiĝo kaŭzis turmentoplenan konflikton inter la geedzoj, iliaj interrilatoj en la reala vivo restis senfruktaj. La konflikto iĝis aparte akra, kiam la interrilatojn malhelpis poeto [[Andrej Belij|A. Belij]]: liaj sentoj al L. Mendelejeva provokis la neelteneblan situacion, kiu preskaŭ kaŭzis la [[Duelo|duelon]] inter Blok kaj Belij. Tiel finiĝis la unua periodo en la kreado; la poeto mem poste nomis ĝin "mistikoplena ĉarlatanado". == La frua poezio de Blok == La mistikaj bildoj, prezentitaj en lia unua libro, kontribuis al tio, ke Blok estis agnoskita kiel pintulo de la rusa [[simbolismo]]. Tamen jam ekde la jaroj 1905-07 (la tempo de la [[Rusia revolucio de 1905|unua Rusia Revolucio]]) oni povas vidi, ke simbolismaj temoj iom-post-iom iĝas por Blok malpli gravaj (malgraŭ tio, ke li daŭre restas en la kadroj de la simbolisma skolo). En la jaro 1907 aperas la dua vers-kolekto - la libro "Neatendita ĝojo" ([[rusa lingvo]] "Нечаянная радость"). La centran pozicion en ĝi okupas la ciklo el kvin versaĵoj, en kiuj aperas la simbola bildo de Nekonatino (la plej fama versaĵo de tiu ciklo havas la nomon "Nekonatino", la saman nomon havas ankaŭ la lirika dramo, finverkita aŭtune 1906). La bildo de Nekonatino - virino, renkontita en la ripoza antaŭurbo de [[Sankt-Peterburgo|Peterburgo]] kaj samtempe stelo, falinta sur la teron - restas en la kadroj de [[simbolismo]]. Tamen samtempe tiu bildo (speciale en la dramo) estas perceptata kiel fiasko de la mito pri la Belega Damo. Samtempe aperas la dramo "Foir-teatro" ([[rusa lingvo]] "Балаганчик"), simbolisme prezentanta la interrilatojn inter tri marionetoj (multaj sukcesis ekvidi en la dramo la aludojn al la rilatoj inter Blok kaj A. Belij); poste la simbolismaj vizioj malaperas kaj ĉio finiĝas per bufonado (simila al la itala ''commedia dell'arte''), kiu tamen daŭre restas iom tragika - tiel Blok forlasis sian poezian junecon. == La matura periodo de la kreado == La sekvaj libroj kaj vers-kolektoj - "La neĝa masko" ([[rusa lingvo]] "Снежная маска", 1907), "Faina" ([[rusa lingvo]] "Фаина", 1906-08) - alportis al Blok grandegan poezian famon. En tiuj libroj la ĉefa motivo estas la bildo de la urbo, kombinanta en si la fascinajn kaj la diablajn trajtojn (la t.n. "Peterburga mito" de Blok). Samtempe en la versaĵoj de Blok aperas la motivo de forta, preskaŭ mistika amo al la patrio. Blok penas trovi la "vivan animon" de Rusio en ĝia "mizera" naturo, en la kompreno de ĝia historia vojo, kiu pasas tra heroaj elprovoj (la verso-ciklo "En la Kulikova kampo", [[rusa lingvo]] "На поле Куликовом", 1909). La ideo de la vojo, de la evoluo najbaras al la vizioj de ĥaoso, pereo kaj katastrofo, kiujn la poeto sentis jam longe antaŭ la [[Unua mondmilito|Unua Mondmilito]] kaj la [[Oktobra Revolucio|Oktobra Revolucio de la jaro 1917]]. Samtempe la poeto multe okupiĝas pri publicistiko (liaj plej gravaj artikoloj aperis libroforme en la jaro 1918 sub la titolo "Rusio kaj inteligencio", [[rusa lingvo]] "Россия и интеллигенция"). En siaj versaĵoj kaj artikoloj li ĉiam pli kaj pli distanciĝas de [[simbolismo]], kaj ĉiam pli kaj pli orientiĝas al la rusa romantika tradicio. La lastaj verkoj de Blok, en kiuj ankoraŭ senteblas la ideoj de simbolismo estas la dramo "Rozo kaj Kruco" ([[rusa lingvo]] "Роза и Крест", 1913), la versociklo "Karmen" ([[rusa lingvo]] "Кармен", 1914) kaj la poemo "Najtingala ĝardeno" ([[rusa lingvo]] "Соловьиный сад", 1915). Tiuj verkoj fakte finas la lirikan periodon de la kreado de Blok. La jaroj 1910-16 estis la periodo de la pleja literatura famo de Blok. Li estis ofte komparata al [[Aleksandr Puŝkin|Aleksandro Puŝkino]], dum la tuta [[Arĝenta epoko de la rusa poezio]] estis foje nomata kiel "Epoko de Blok". En la 1910-aj jaroj Blok estis agnoskita de ĉiuj literaturaj kritikistoj; lian fortan influon poste agnoskis multaj rusaj poetoj (inter ili [[Anna Aĥmatova]], [[Marina Cvetajeva]], [[Boris Pasternak]], [[Vladimir Nabokov]] k.a.). == Influo de la revolucio == [[Dosiero:Bloktheatre.jpg|eta|La titolpaĝo de la libro "Teatro" (1909)]] Julie 1916 Blok estis vokita militservi, tamen, post la Februara Revolucio li revenas en [[Sankt-Peterburgo|Petrogradon]]. Li partoprenas la laborojn de la eksterordinara komisiono pri esplorado de la krimoj de la cara reĝimo; lia libro "La lastaj tagoj de la imperatora regado" ([[rusa lingvo]] "Последние дни императорской власти") aperis postmorte en 1921. En tiu tempo Blok estas plena je svagaj [[Apokalipso|apokalipsaj antaŭtimoj]] kaj konstante ŝanceliĝas inter espero kaj despero. ''"Mi sentas, ke iu granda evento venas, sed kio ĝi estas - tio ne estis malkovrita al mi"'', - li skribis en sia taglibro somere [[1917]]. La eventojn de [[Oktobra Revolucio|oktobro 1917]] li akceptis kiel purigan eksplodon, la revolucio iĝis por li la fina elnodiĝo de liaj apokalipsaj sopiroj. Li akceptis la revolucion kaj rezignis la elmigradon. En sia artikolo "Inteligencio kaj revolucio" ([[rusa lingvo]] "Интеллигенция и революция") li alvokis la rusian intelektularon "per la tutaj korpo, koro, konscio [...] aŭskulti la grandan muzikon de la estonteco, [...] aŭskulti la Revolucion" kaj ĉiel kunlabori kun la nova reĝimo. Januare 1918 lin trafis granda poezia inspiro, kiu realiĝis en la poemoj "Dek du" ([[rusa lingvo]] "Двенадцать") kaj "Skitoj" ([[rusa lingvo]] "Скифы"}. Ambaŭ poemoj rakontas pri la "monda incendio", pri "fiasko de la malnova mito". Super la ŝtormanta oceano de la revolucio la poeto vidas la aŭroron de la "nova vivo". La poemo "Dek du", tre diversritma kaj diversstila, ĝis nun restas unu el la plej diskut-provokaj verkoj en la tuta rusa poezio. De unu flanko ĝi plenas je revoluciaj sentoj, de la alia flanko ĝi enhavas multajn religiajn simbolojn kaj aludojn. La poemo rapide forturnis de Bloko liajn iamajn admirantojn: la bildo de [[Kristo]], paŝanta tra neĝ-kovrita [[Sankt-Peterburgo|Petrogrado]] estrante la taĉmenton de bolŝevikaj soldatoj, estis neakceptebla por la kontraŭbolŝevisma inteligencio. Tamen, ankaŭ la nova bolŝevika reĝimo ne akceptis Blok-on pro liaj mistikismo kaj simbolismo. Blok konsideris tiun poemon lia plej bona verkaĵo.<ref>Pavel Fokin, Sergeij Poliakov: Блок без глянца ("Blok sen brilo", 2008), eldonejo ''Amfora'', Sankt-Peterburgo, 360 paĝoj</ref> En la serĉo de moderna lingvaĵo kaj novaj bildoj, Blok uzis nekutimajn fontojn por la poezio de simbolismo: urba folkloro, sentoplenajn baladojn kaj popolajn kantetojn ("ĉastuŝka"). Lin inspiris la populara kanzonisto ''Miĥail Savojarov'' (Михаи́л Никола́евич Савоя́ров, Mikhai'l Nikoláevič Savoyárov, 1876-1941), kies koncertojn inter la jaroj 1915–1920 li ofte vizitis.<ref>Елизавета Дмитриевна Уварова (Elizabeta Dmitrievna Uvarova): Лексикон "Эстрада России: XX век" (enciklopedio "Popmuziko de Rusio: 20-a jarcento"). Гос. институт искусствознания (Ŝtata Instituto pri Artoscienco). Moskvo: Eldonejo РОССПЭН (RossPen) 2000, 783 paĝoj, ISBN 5-86004-157-8</ref> La akademiulo [[Viktor Ŝklovskij]] notis, ke la poemo vortumiĝis en krimula lingvaĵo kaj en ironia stilo, simile al la rimaj kanzoneroj de Savojarov, per kiu Blok imitis la ruslingvan slangon de la urbanoj de Petrogrado (Sankt-Peterburgo) de 1918.<ref>[http://books.google.com/books?id=25G3wpbwZaoC&pg=PA175&lpg=PA175&sig=z3dIVF1maN2sHQdUIUnfxVbts1I&hl=ru&ei=juHpSe3iFtTisAaYrrGTBw Виктор Шкловский, Александр Юрьевич Галушкин (Viktor Ŝklovskij, Aleksandr Jureviĉ Galuŝkin): "Гамбургский счёт: статьи, воспоминания, эссе, 1914-1933" ("La hamburga konto: artikoloj, memoroj, eseoj, 1914-1933), eldonejo Советский Писатель (''Sovjetskij Pisatel'', "Sovetia Verkisto"), Moskvo 1990.] ISBN 5-265-00951-5, ISBN 978-5-265-00951-7</ref> En la poemo "Skitoj" sonas la ideoj de ruiniĝo de la eŭropa kulturo. Post tiuj du poemoj Blok preskaŭ ne verkas novajn versaĵojn, laborante pri la membiografia novelo "Konfeso de pagano" ([[rusa lingvo]] "Исповедь язычника", konserviĝis nur kiel aro da malnetaĵoj). == La lastaj vivo-jaroj == La malakcepto flanke de la nova reĝimo kaŭzis al Blok severan deprimon. Komence li ankoraŭ penis kunlabori kun kulturaj institucioj. Li laboris en la eldonejo "Monda Literaturo" (redaktante la verkojn de Heine), estris la reĝisoran fakon en la Granda Teatro, membris en la estraro de la Sovetia Unuiĝo de Verkistoj. Fojfoje li koncertis en [[Sankt-Peterburgo|Petrogrado]] kaj [[Moskvo]]. Tamen la kreskanta abismo inter la atendata "purigo per revolucio" kaj la nudokule observebla plifortiĝo de la bolŝevisma teroro iom-post-iom forturnis la poeton for de la publika aktivado. La lastajn monatojn de sia vivo li travivis en severa deprimo. Lia lasta publika prezentaĵo estis la parolado pri la destino de la poeto, farita dum la memor-vespero pri [[Puŝkin|A. Puŝkino]]. Blok parolis pri la "mistera libero", kiu estas bezonata al la poeto pli, ol la persona aŭ politika liberecoj; laŭ la vortoj de Blok, perdinte tiun misteran liberon, la poeto mortas, same kiel Puŝkino, kiun mortigis la "manko de aero". Tiu parolado iĝis lia arta kaj homa testamento. La {{daton|7|aŭgusto|1921}} Blok mortis ĉe iom enigmaj cirkonstancoj, nur 40-jara. Plej verŝajnaj kaŭzoj de lia morto estis [[inanicio]] kaj deprimo; kiel la supozatan morto-kaŭzon oni mencias ankaŭ la kor-inflamon. Post lia morto liajn vortojn pri "manko de aero" oni ekuzis rilate al li mem. La morto de la poeto restis preskaŭ nerimarkita de la oficiala gazetaro. En la ĵurnalo "[[Pravda]]" aperis nur unufraza sciigo: ''"Hieraŭ matene forpasis poeto Aleksandro Blok"''. Ekde [[1920-aj jaroj|1920-aj]] kaj ĝis la fino de la [[1970-aj jaroj]] la versaĵoj de Blok estis tre malmulte konataj en [[Sovetio]]. [[Dosiero:Alexander_Blok_-_Noch,_ulica,_fonar,_apteka.jpg|eta|La versaĵo de A. Blok sur la muro en [[Leiden]]]] == En Esperanto aperis == La versaĵoj de A. Blok estas tradukitaj en multajn lingvojn de la mondo. En [[Esperanto]] haveblas la jenaj tradukoj: * [http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/ckk/ckk9801.htm Kelkaj tradukoj de la versaĵo "Nokt'. Strat'. Lanterno. Apoteko..."] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070808165320/http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/ckk/ckk9801.htm |date=2007-08-08 }} * [http://www.esperanto.mv.ru/Arkivoj/Poezio/Kiam_vi_staras.html "Kiam vi staras miavoje" (trad. N. Procenko)] * [http://www.esperanto.mv.ru/Arkivoj/Poezio/Sxi_venis.html "Ŝi venis kun frosto..." (trad. N. Procenko)] * "Flustraj vortoj vin naskis por ven'..." (trad. N. Danovskij) * "[http://esperanto-ondo.ru/Ondo/130-lode.htm#130-47 Nekonatino]" (trad. [[Paŭlo Moĵajev|P. Moĵajev]]) * [https://reu.ru/prenu/la_dek_du___tr_gberveling.pdf" La Dek Du"] (trad. el la rusa tra la germana lingvo [[Gerrit Berveling]]). * [https://reu.ru/prenu/dekdu_de_nnekrasov.pdf" Dekdu"] (trad. el la rusa [[Nikolaj Vladimiroviĉ Nekrasov]], 1900-1938, unu el la fondintoj de la [[IAREV|Internacia Asocio de Revoluciaj Esperantistaj Verkistoj]] en 1922). == Interesaĵoj == * La versaĵo de A. Blok "Nokto. Strato. Lanterno. Apoteko" estis transformita en monumenton en unu el la stratoj de [[Leiden]] ([[Nederlando]]). == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Ŝaĥmatovo (muzeo)]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.litera.ru/stixiya/authors/blok.html Versaĵoj de A. Blok (ruse)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070929103327/http://www.litera.ru/stixiya/authors/blok.html |date=2007-09-29 }} * [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&pa=showbook&pid=183 A. Blok deklamas sian versaĵon "Pri heroaĵoj, pri batalakiroj, pri gloro..." (ruslingva paĝo)] {{projektoj|q=Aleksandr Blok}} {{leginda}} {{ADLS|2014|05}} <!-- kaj semajno 6 --> {{bibliotekoj}} {{Vivtempo|Blok, Aleksandro}} [[Kategorio:Rusiaj poetoj]] [[Kategorio:Ruslingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Ruslingvaj poetoj]] [[Kategorio:Rusiaj dramistoj]] [[Kategorio:Sovetiaj poetoj]] ts98j2f7nmng4vev2a5svnsxeo9uy9a 0 22644 9363663 8259975 2026-04-30T07:08:48Z Sj1mor 12103 9363663 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo|dato de morto=nekonata}} '''K. M. KOLOBAŜKIN''' (naskiĝis la {{daton|20|decembro|1892}} en [[Nataljevko]] ([[Orel]])) estis [[rusa esperantisto]] kaj [[ortodoksismo|ortodoksa]] [[pastro]]. Esperanton li ellernis dum junula aĝo. Li kunlaboris je ''[[Literaturo]], [[Espero Katolika]]'' kaj ''[[Heroldo de Esperanto]] ([[Leteroj el USSR]]).'' Li faris [[diservo]]jn en Esperanto. {{Ĝermo|esperantisto}} {{EdE|K}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Kolobaŝkin, K. M.}} [[Kategorio:Rusiaj esperantistoj]] rtnri3o990lph5zg66qu85o6uswkg7m 0 25210 9363719 7196765 2026-04-30T09:41:31Z Arancycn 239758 Arancycn movis paĝon [[Louhans]] al [[Louhans-Châteaurenaud]]: Malĝusta titolo: 1/1/2026 7196765 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Louhans (stacidomo)}} {{Geokesto | komunumo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Louhans | devena_nomo = | alia_nomo = | alia_nomo1 = | kategorio = komunumo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Louhans | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Louhans Les arcades2.JPG | dosiero_priskribo = Ĉefstrato <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = Blason Louhans.svg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Francio | lando_tipo = Regno | lando_flago = 1 | ŝtato = Burgonjo-Franĉkonteo | ŝtato_tipo = [[Regionoj de Francio|Regiono]] | regiono = Saône-et-Loire | regiono_noto = | regiono_tipo = [[Departementoj de Francio|Departemento]] | distrikto = | distrikto_tipo = | kantono = [[Arondismento de Louhans|Louhans]] | kantono_tipo = [[Arondismentoj de Francio|Arondismento]] | komunumo = [[Kantono de Louhans|Louhans]] | komunumo_tipo = [[Kantono]] | municipo = | municipo_tipo = | histregiono = [[Communauté de communes Cœur de Bresse|Cœur de Bresse]] | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = [[komunumaro]] <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto_faldo = | parto_tipo = | parto = | rivero = [[Seille (Saono)|Seille]] | rivero1 = | rivero2 = | memorindaĵo = | memorindaĵo_noto = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo_tipo = | ŝoseo_tipo = | ŝoseo = | ŝoseo1 = | konstruaĵo = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Louhans (Saône-et-Loire) | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 46 | lat_m = 37 | lat_s = 43 | lat_NS = N | long_d = 05 | long_m = 13 | long_s = 27 | long_EW = E | plej_alta_situo = | plej_alta_leviĝo = 205 | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta_situo = | plej_malalta_leviĝo = 176 | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 22.58 | areo_rondumo = 2 | areo_urbo = | areo_metropolo = <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 6551 | loĝantaro_dato = 2011 | loĝantaro_denseco = auto | loĝantaro_urbo = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = | dato = | ĉefulo = Frédéric Bouchet | ĉefulo_tipo = Urbestro | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 71500 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = 71263 | kodo_tipo = INSEE | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = | libera2 = | libera2_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo de Louhans kadre de Francio | mapo_lokumilo = Francio | mapo1_priskribo = Situo de Louhans kadre de Saône-et-Loire | mapo1_lokumilo = Saône-et-Loire | mapo2 = | mapo2_priskribo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = Louhans <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Louhans''' estas [[Komunumo (Francio)|franca komunumo]], kiu situas en la [[Francaj departementoj|departemento]] [[Saône-et-Loire]] kaj en la [[Francaj regionoj|regiono]] [[Burgonjo-Franĉkonteo]]. == Esperanto vivo == Tie propagandis [[Alice Roux]] por Esperanto, kaj tie [[Gabriel Chavet]] fondis la unuan [[Esperanto-movado en Francio|Esperanto-klubon de Francio]] en januaro de [[1897]]. Okaze de la [[eŭropaj balotoj]], [[Eŭropo - Demokratio - Esperanto]] ricevis 4 voĉojn (0,23% de voĉoj) en 2004, 2 voĉojn (0,11% de voĉoj) en 2009 kaj 1 voĉon (0,05% de voĉoj) en 2014. == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Saône-et-Loire]] * [[Louhans (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo|https://www.louhans-chateaurenaud.fr/}} [[Kategorio:Louhans| ]] [[Kategorio:Komunumoj de Saône-et-Loire]] [[Kategorio:Esperanto-movado en Francio]] kyy40jhw54p474il9ydnz1osu6dg59o 9363724 9363719 2026-04-30T09:42:40Z Arancycn 239758 9363724 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Louhans (stacidomo)}} {{Geokesto | komunumo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Louhans-Châteaurenaud | devena_nomo = | alia_nomo = | alia_nomo1 = | kategorio = komunumo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Louhans | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Louhans Les arcades2.JPG | dosiero_priskribo = Ĉefstrato <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = Blason Louhans.svg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Francio | lando_tipo = Regno | lando_flago = 1 | ŝtato = Burgonjo-Franĉkonteo | ŝtato_tipo = [[Regionoj de Francio|Regiono]] | regiono = Saône-et-Loire | regiono_noto = | regiono_tipo = [[Departementoj de Francio|Departemento]] | distrikto = | distrikto_tipo = | kantono = [[Arondismento de Louhans|Louhans]] | kantono_tipo = [[Arondismentoj de Francio|Arondismento]] | komunumo = [[Kantono de Louhans|Louhans]] | komunumo_tipo = [[Kantono]] | municipo = | municipo_tipo = | histregiono = [[Communauté de communes Cœur de Bresse|Cœur de Bresse]] | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = [[komunumaro]] <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto_faldo = | parto_tipo = | parto = | rivero = [[Seille (Saono)|Seille]] | rivero1 = | rivero2 = | memorindaĵo = | memorindaĵo_noto = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo_tipo = | ŝoseo_tipo = | ŝoseo = | ŝoseo1 = | konstruaĵo = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Louhans (Saône-et-Loire) | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 46 | lat_m = 37 | lat_s = 43 | lat_NS = N | long_d = 05 | long_m = 13 | long_s = 27 | long_EW = E | plej_alta_situo = | plej_alta_leviĝo = 205 | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta_situo = | plej_malalta_leviĝo = 176 | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 22.58 | areo_rondumo = 2 | areo_urbo = | areo_metropolo = <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 6551 | loĝantaro_dato = 2011 | loĝantaro_denseco = auto | loĝantaro_urbo = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = | dato = | ĉefulo = Frédéric Bouchet | ĉefulo_tipo = Urbestro | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 71500 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = 71263 | kodo_tipo = INSEE | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = | libera2 = | libera2_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo de Louhans kadre de Francio | mapo_lokumilo = Francio | mapo1_priskribo = Situo de Louhans kadre de Saône-et-Loire | mapo1_lokumilo = Saône-et-Loire | mapo2 = | mapo2_priskribo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = Louhans <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Louhans-Châteaurenaud''' estas [[Komunumo (Francio)|franca komunumo]], kiu situas en la [[Francaj departementoj|departemento]] [[Saône-et-Loire]] kaj en la [[Francaj regionoj|regiono]] [[Burgonjo-Franĉkonteo]]. == Esperanto vivo == Tie propagandis [[Alice Roux]] por Esperanto, kaj tie [[Gabriel Chavet]] fondis la unuan [[Esperanto-movado en Francio|Esperanto-klubon de Francio]] en januaro de [[1897]]. Okaze de la [[eŭropaj balotoj]], [[Eŭropo - Demokratio - Esperanto]] ricevis 4 voĉojn (0,23% de voĉoj) en 2004, 2 voĉojn (0,11% de voĉoj) en 2009 kaj 1 voĉon (0,05% de voĉoj) en 2014. == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Saône-et-Loire]] * [[Louhans (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo|https://www.louhans-chateaurenaud.fr/}} [[Kategorio:Louhans-Châteaurenaud| ]] [[Kategorio:Komunumoj de Saône-et-Loire]] [[Kategorio:Esperanto-movado en Francio]] t9puaxda1dn3fp13k0j81yqcwk8rl3r 0 25286 9363498 9281534 2026-04-29T19:52:47Z ThomasPusch 1869 9363498 wikitext text/x-wiki {{Informkesto brazila urbo <!-- Titolo --> | nomo = Porto-Alegro | foto = {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 300 | dosiero1 = Montage of Porto Alegre.jpg | dosiero2 = Porto Alegre RS.jpg | dosiero3 = Montagem de porto alegre 2.jpg | piedlinio = Fotomuntaĵo }} | kromnomo = <!-- Ĝeneralaĵoj --> | blazono = Porto Alegre (RS) - Brasao.png | flago = Bandeira de Porto Alegre.svg | datreveno = {{dato|26|marto}} | fondiĝo = [[1772]] | nomo de la loĝanto = [[wikt:porto-alegrense|porto-alegrense]] | moto = "Leal e Valorosa Cidade de Porto Alegre" | urbestro = José Fogaça | partio = [[Partio de la Brazila Demokrata Movado]] | fino_mandato = [[2012]] <!-- Situo --> | mapo = Locator map of Porto Alegre in Rio Grande do Sul.svg | subŝtato = [[Suda Rio-Grando]] | mezoregiono = [[Metropolitana de Porto Alegre]] | mikroregiono = Porto Alegre | metropola_regiono = | najbaroj = | al_ĉefurbo = 0 <!-- Geografiaj aspektoj --> | areo = 496,83 | loĝantaro = 1.436.123 | loĝantaro_jaro = 2009 <ref name="IBGE_Pop_2009">{{citaĵo el la reto | url = http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/estimativa2009/POP2009_DOU.pdf| titolo = Estimativas da população para o Brasil em 2008| dato = 14 de aŭgusto 2009 | elŝutita el = Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (IBGE) | alirdato = 12 de oktobro 2009}}</ref> | loĝdenso = 2.878,70 | alteco = 10 | klimato = [[subtropika klimato|subtropika]] | horzono = -3 <!-- Indikiloj --> | ihd = 0,865 | ihd_laŭgrado = | dato_ihd = 2000 <ref name="PNUD_IDH_2000">{{citaĵo el la reto |url=http://www.pnud.org.br/atlas/ranking/IDH-M%2091%2000%20Ranking%20decrescente%20(pelos%20dados%20de%202000).htm |titolo=Ranking decrescente do IDH-M dos municípios do Brasil |dato=2000 |verko=Atlas do Desenvolvimento Humano |elŝutita el=Programa das Nações Unidas para o Desenvolvimento (PNUD) |alirdato=12 de oktobro 2009 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20091003103229/http://www.pnud.org.br/atlas/ranking/IDH-M%2091%2000%20Ranking%20decrescente%20%28pelos%20dados%20de%202000%29.htm |arkivdato=2009-10-03 }}</ref> | mep = 37.816.002.000 | mep_laŭgrado = 7 | dato_mep = 2009 <ref name="IBGE_PIB_2009">{{citaĵo el la reto |url=http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/economia/pibmunicipios/2006/tab01.pdf |titolo=Produto Interno Bruto dos Municípios 2003-2006 |dato=16 de decembro 2008 |elŝutita el=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (IBGE) |alirdato=12 de oktobro 2009}}</ref> | mep_per_capita = 26.330,00 | dato_mep_per_capita = 2009 <ref name="IBGE_PIB_2006"/> |kesteroj={{Informkesto urbo|bildo=|regiono-ISO=BR|mapo=neniu|situo sur mapo=Porto-Alegro|situo de=Situa mapo de Porto-Alegro|zomo=11|subŝablono=jes|dua ŝablono=jes}}}} '''Porto-Alegro''', portugallingve '''''Porto Alegre''''' ("Ĝoja Haveno" aŭ "Gaja Haveno"), /poRtŭa'legri/, laŭ Internacia Fonetika Alfabeto: /ˌpoɾ.twaˈlɛ.gɾɪ/, /ˌpoh.twaˈlɛ.gɾɪ/ aŭ /ˌpor.twaˈlɛ.gɾɪ/, estas ĉefurbo de ŝtato (aŭ federaciero) [[Suda Rio-Grando]]. Ĝi situas apud 5 [[rivero]]j, ĉefe la rivero (vere lago) [[Guaíba]]. Tie okazis la unuaj [[Monda Socia Forumo|Sociaj Forumoj]]. Ĝi estis fondita en [[1752]] de 60 geedzaj paroj el la [[Acoraj insuloj]]. Ĝi kreskis rapide pro la haveno kaj pro la enmigrado de eŭropanoj dum la 19-a jarcento. La urbo famiĝis tutmonde pro politikaj aferoj, kiel la [[partoprenema buĝeto|Partoprenema Buĝeto]] kaj la [[Monda Socia Forumo]]. ==Geografio== {{Ĉefartikolo|Geografio de Porto Alegre}} * '''Koordinatoj:''' {{koordinatoj gm|30|02|S|51|14|U|montru=entekste}} [[Lago Guaíba]], ankaŭ nomita Rio Guaíba, estas akvokorpo en la metropola regiono Porto Alegre, lima al la urboj Porto Alegre, Eldorado do Sul, Guaíba, Barra do Ribeiro kaj Viamão. ===Urbopartoj=== * [[Hípica]] == Historio == ==Vidindaĵoj== [[Arta Muzeo de Suda Rio-Grando]], Kulturdomo Mario Quintana, Usina do Gasômetro, CTG (Gauĉa Tradicia Centro), Memorigejo de la Monda Socia Forumo kaj Parko Farroupilha. ==Servoj== * [[Edukado en Porto Alegre]] * [[Federacia Universitato de Suda Rio-Grando]] ==Transporto== La [[Porto Alegre Metroo]] estas metrosistemo, funkciigita fare de la brazila federacia registaro tra la firmao Trensurb (Empresa de Trens Urbanos de Porto Alegre SA). Ĝi havas 22 staciojn, nombrante 43.4 km longa, transportante ĉirkaŭ 228 000 uzantojn ĉiutage. Laŭ la direktoro-prezidanto de Trensurb, Humberto Kasper, la komunumo Canoas reprezentas 60% de uzantoj de ĉi tiu tipo de transporto. == Konataj urbanoj == * [[Henrique Marques de Oliveira Lisboa]] * [[Elis Regina]] * [[Aírton Graciliano dos Santos]], nomata "Caíco" == Esperanto en Porto Alegre == === Fruaj tempoj === Eble la unua [[esperantisto]] en '''Porto Alegre''' estis [[Stefan Nicolau Michalski]], [[anarkiisto]], aŭ [[Francisko Valdomiro Lorenz]], kiu tie alvenis en [[1894]]. En “[[Clube Comercial de Porto Alegre]]” okazis [[kunveno]], la 2-an de septembro [[1906]], kiu rezultigis, dank’al iniciato de [[Christiano Kraemer]], la fondon de [[Esperanto-Societo Sud-Riogranda]]. Ĝi estis la unua gaŭĉa Esperanta Grupo, kun 122 membroj. La unua estraro estis organizita tiele: Honoraj Prezidantoj: D-ro [[L. L. Zamenhof]] kaj [[Louis de Beaufront]]; [[Prezidanto]]: S-ro [[Christiano Kraemer]]; Vicprezidanto: D-ro [[Joaquim A. Ribeiro]]; 1-a [[Sekretario]]: S-ro [[Reinaldo F. Geyer]]; 2-a Sekretario: S-ro [[Helmuth Pohlmann]]; Kasisto: S-ro [[Ilídio Augusto]]. Esperanto-Societo Sud-Riogranda ricevis de Zamenhof kaj de Beaufront poŝtkartojn kun la jenaj tekstoj: :Varsovio, 28-06-1906. ::Karaj Sinjoroj! ::Al Esperanto-Societo Sud-Riogranda mi sendas koran saluton kaj deziron de plej bonaj sukcesoj. :Via Zamenhof ::P.S. La titolon de Honora Prezidanto afable donacata al mi de via societo, mi akceptas kun kora danko. --- :Louviers, 20-10-1906. :Karaj Sinjoroj! ::Mi tutkore dankas la Esperantan Societon Sud-Riograndan pro la honoro kiun ĝi faris al mi kaj volonte akceptas la titolon Honora Prezidanto de tiu ĉi nova familio esperantista. Ĝi brilege sukcesu kaj konstante pligrandiĝu en la belega Tero de Brazilujo, kiun mi vizitis antaŭ multaj jaroj! Kun amikeca saluto por via societo kaj vi mem. ::Kore via :L.L. Beaufront Tiutempe, la Militministro aprobis la funkciadon de [[Esperanto-kurso]]j en Militlernejo de Rio de Janeiro kaj [[Militlernejo]] de '''Porto Alegre'''. === Post la [[Unua Mondmilito]] === En [[1923]], post prelego de inĝeniero kaj universitata profesoro [[Everaldo Backheuser]] ĉe “Sociedade Leopoldina”, en Porto Alegre, Christiano Kraemer, kiu regadis Esperanton, profitis la entuziasmon rezulte de la prelego kaj invitis interesatojn lerni Esperanton. Okaze de kunveno en la domo de Everaldo Backheuser, ĉe Strato “Duque de Caxias”, 223, estis fondita “[[Grêmio Esperantista]]”, kies [[sidejo]] luprenis ĉambron ĉe Strato “7 de Setembro”, preskaŭ fronte al bankaĝentejo de “[[Banco da Província]]”. En la komenco “Grêmio Esperantista” estis tre aktiva, realigante kursojn kaj diskonigante la Lingvon en la [[gazetaro]]. La unua prezidanto de tiu esperanta societo estis [[Marŝalo]] [[Rafael de Azambuja]], [[direktoro]] de la [[Militlernejo]] de Porto Alegre kaj estis ĝiaj membroj [[Generalo]] [[Feliciano Ignácio Domingues]] kaj [[Inĝeniero]] [[Viterbo de Carvalho]], direktoro de telefonkompanio “[[Companhia Telefônica]]”, kiu skribis kaj publikigis en [[1932]], eldonita de “[[Livraria do Globo]]”, [[gramatiko]]n kaj metodon nomatan “[[Esperanta Lernolibro]]”, sub la pseudonimo Kverko. La societo bone funkciis; la kunvenoj estis interesaj; oni praktikadis la Lingvon. Bedaŭrinde Christiano Kraemer forpasis, kaj la entuziasmo ekmalvarmiĝis. Dum iom da tempo la kunvenoj ankoraŭ okazis en la domo de Viterbo de Carvalho sed baldaŭ ĉesis definitive kaj la malgranda grupo de esperantistoj disiĝis. La 6-an de oktobro [[1927]], kunvenintaj en “[[Club Caixeral]]”, gviditaj de la [[dentisto]] kaj [[reĝisoro]] [[Benjamin Camozato]] kaj de inĝeniero Viterbo de Carvalho, oni fondis “[[Sud-Brazila Esperantistigilo]]”. Viterbo de Carvalho dum iom da tempo instruis Esperanton per la “[[Belsona Metodo]]” (ilustrita metodo preparita de D-ro Benson). Poste, Viterbo preparis kaj “[[Livraria do Globo]]” eldonis “[[Lernolibro de Esperanto]]”, kiu gramatike estis bona, sed tre difektita de diversaj litertipaj mankplenoj. [[Generalo]] [[Feliciano Ignácio Domingos]], [[Ary Zamora]] kaj [[Benjamin Camozato]] instruis Esperanton en ĉi tiu societo kaj partoprenis en ĝi la svisa samideano [[Albert Sieber]]. Sud-Brazila Esperantistigilo ne longe vivis, pro la translokiĝo de Viterbo de Carvalho al [[Rio de Janeiro]] kaj la disiĝo de aliaj altvaloraj asocianoj; la kunvenoj perdis la fortikecon kaj la societo ekdormis. Tamen, dum longa tempo, la plataĵeto, ornamita per la nomo Sud-Brazila Esperantistigilo, fronte al etaĝdomo numero 1431 de la strato Andradas kaj kune kun la plataĵeto de dentisto, kiu signaligis la konsultejon de D-ro [[Benjamin Camozato]], ĝi vokis la atenton pro la strangaj ofte malbone prononcataj vortoj fare de kiuj klopodis legi la skribaĵon. === Post la [[Dua Mondmilito]] === En la 2-a de aprilo [[1945]], iniciate de [[Paulo Menezes]] kaj [[Lúcio P. do Amaral Vieira]], estis fondita “[[Esperantista Societo de Porto Alegre]]” ([[ESPA]]). Paulo Menezes kunvokis kunsidon celante la fondon de Societo kaj organizo de Kurso de Esperanto. Li sukcesis publikigi pere de “[[Vecchi Editor]]”, en [[1938]], sian [[libro]]n “[[Esperanto (lernolibro)|Esperanto]]”, kiu bedaŭrinde prezentis mankon de [[revizio]]. Tiu [[metodo]] estis parte kopiita de “[[L’Esperanto en dix Leçons]]”, de [[Th. Cart]], kiun Paulo Menezes volis esti adoptita de ESPA. Ĉar la metodo ne estis adoptita, li forlasis la societon kaj la kurso ne efektiviĝis. ESPA apenaŭ naskiĝis kaj jam spertis [[krizo]]n. Poste, [[Boris Celso Eston]] kaj [[Mário Prestinari]], el [[Livramento]], vizitis, en Porto Alegre, Ary Zamora-n por ke ili kune reorganizus ESPA-n. Kiel unuan agadon ili promociis Esperanto-kurson en “[[Sociedade Espírita Allan Kardec]]”, la [[instruisto]] estis [[Ary Zamora]] kaj partoprenis en ĝi [[Aloys Furtenbach]], [[Lysipo José Rodrigues]], [[José Martins]] kaj [[Jônatas Jacinto]]. La unua estraro de [[ESPA]] estis: Prezidanto: Ary Zamora; Vicprezidanto: [[Albert Sieber]]; 1-a Sekretario: [[Boris Eston]]; 2-a Sekretario: [[Lysipo José Rodrigues]]; 1-a Kasisto: [[Aloys Furtenbach]]; 2-a Kasisto: [[José Martins]]. La kunsidoj de ESPA, komence (1945), okazis en la hejmo de Ary Zamora ĉe Strato São Carlos, 1192. En aŭgusto [[1947]] ili ekfunkciis en ĉambro pruntita de “[[Casa do Estudante]]”, Strato Riachuelo, 1355, preskaŭ stratangulo kun Avenuo Borges de Medeiros. Al la komencanta grupo poste integriĝis la lernantoj [[Ivo Sanguinetti]] kaj [[Rubens Xavier]], la unua, de [[1948]] ĝis [[1953]], skribis esperantan sekcion en la revuo “[[Idade Nova]]”, kaj la dua, ekde [[1947]], respondecis pri ĉiutaga [[Esperanto-kurso]] en la katolika “[[Jornal do Dia]]”. ESPA-n komencis frekventi: [[Kolonelo]] [[Wanderley Francisco Gonçalves]], erudicia instruisto de “[[Escola Preparatória de Cadetes]]”. [[Poligloto]] kaj jam reganto de [[Esperanto]], kiun ne nur paroladis flue sed skribis elegante kaj perfekte, fariĝinte instruisto en pluraj kursoj organizitaj de ESPA; [[Kapitano]] [[Kuracisto]] [[D-ro]] [[José Correa de Barros]], D-ro [[Tylli Torelli]], [[Benjamin Camozato]] (kiu unue disvastigis Esperanton en [[Santa Catarina]] kaj [[Rio Grande do Sul]]); [[studento]] [[Alberto Flores]] kaj multnombraj aliĝintoj kiam kursoj realiĝis kaj kaptis novajn adeptojn al la [[Internacia Lingvo]]. Iniciate de junulino, [[Clecy Zamora]], eldoniĝis la bulteno “[[Suda Stelo]]”, multoblige preparita kun la helpo de Alberto Flores kaj de aliaj esperantistoj, ĝia responda redaktoro estis profesoro [[Celso Boris Eston]]. La unua numero aperis la 14-an de julio 1947. Estis eldonitaj 12 numeroj, sed pro diversaj malfacilaĵoj la publikado ĉesis kiam la bulteno unujariĝis. Ĝi estis pionira [[bulteno]], la unua eldonita portugale kaj Esperante, en ĝiaj paĝoj aperis tekstoj verkitaj de Kolonelo Wanderley Gonçalves, Ary Zamora, Benjamin Camozato, Alberto Flores, Aloys Furtenbach, [[pastro]] [[José Nogueira Machado]] [[Jezuitoj|SJ]], pastro [[F. Barros Leal]], [[Francisco Valdomiro Lorenz]], [[José Terra]] kaj Ivo Sanguinetti. En la [[revuo]] “[[O Echo]]”, eldonita de la Lernejo Anchieta, pastro Machado publikigis, daŭre, kurson de Esperanto (1947), kaj poste ([[1949]]) komencis eldoni artikolojn favorajn al Esperanto, verkitaj de studento Alberto Flores. Ivo Sanguinetti ekde [[1948]], kaj dum pli ol 5 jaroj, redaktis sekcion pri disvastigo de Esperanto en la revuo “Idade Nova” kaj en la [[ĵurnalo]] “[[Tradição]]”, kie li prezentis bonan kulturan verkon. Pro la laboro de esperantistoj urbo Porto Alegre gajnis straton kun la nomo “Zamenhof” (peto de D-ro Camozato al urbestro [[Alberto Bins]]), kaj placo nomata “Praça Esperanto” en la kvartalo “Partenon” (peto de la studento Alberto Flores kaj de urbokonsilantoj amikoj de Esperanto). Dank’al tiu sama influo, Esperantista Societo de Porto Alegre estis deklarita kiel de “Publika Utileco” laŭ Municipa Leĝo n-ro 483, je la 13-a de novembro [[1950]]. En [[1947]] estis kreita, en la studenta gremio de la Lernejo Júlio de Castilhos, la Departemento de Esperanto, kiu elstare agadis en la studenta medio. La lernantoj [[Rubens Xavier]] kaj [[Ivo Sanguinetti]] partoprenis en la kreado de tiu departemento. Tiuokaze, kune kun [[Paixão Cortes]], samklasano, ili fondis la “Departementon pri Gaŭĉaj Tradicioj”, kiu laŭ oni scias respondecas pri la apero de “35-CTG”, pionira tradicia Centro, kiu elaĉetis el la pasinteco la kulturajn valorojn de la subŝtato. En la fino de januaro [[1950]] [[Francisko Valdomiro Lorenz]] transloĝiĝis al Porto-Alegro. === [[1960-aj jaroj|1960-aj]] kaj [[1970-aj jaroj]] === En [[1961]] okazis en la urbo la [[17-a Brazila Kongreso de Esperanto]]. En 1966, sub la gvido de la ESPA-prezidanto, [[Ernani Dias Correa]], estis efektivigita kampanjo por aĉeto de [[propra sidejo]], en la [[urbocentro]]. D-ro Ernani Dias Correa, ofte pro manko de kandidatoj, estis la prezidanto de ESPA dum pli ol 10 jaroj. De la 2-a ĝis la 11-a de oktobro [[1978]] estis prezentita en la Ĉambro de la Deputitoj la [[Unua Monda Ekspozicio de Infandesegnaĵoj]], artkolekto kiu arigis desegnaĵojn kaj pentraĵojn faritajn de infanoj tri kaj okjaraĝaj venintaj el proksimume 50 landoj. La verkoj estis ricevitaj dank’al delegita reto de [[UEA]] kiu ebligis la interkomunikiĝon per la uzado de Esperanto. Ĉi tiu ekspozicio estis ankaŭ prezentita en aliaj urboj, inter kiuj [[Santa Maria]] (subteno de Federacia Universitato); [[Rio Grande]]; [[Curitiba]] kaj [[Marília]] (dum [[Internacia Scienca Simpozio]]). En septembro [[1979]] reaperas la bulteno “Suda Stelo”, malgranda kaj presita per [[serigrafio]]. Ekde la 13-a numero apartenanta al [[Gaŭĉa Esperanto-Asocio]] ([[GEA]]), sub la respondeco de Ivo Sanguinetti. Ĝi komencos esti presita per komputilo en oktobro [[1996]], seninterrompe, kun la nomo “[[Ĝaŭĉa Stelo]]”. === Fino de [[20-a jarcento]] === La [[1-a Sud-Brazila Renkontiĝo de Esperanto]] okazis en [[1980]], en [[Porto Alegre]]. Iniciate de [[Dorval P. da Silva]], prezidanto de [[Spiritisma Societo Allan Kardec]], estis fondita en la 15-a de novembro [[1980]], ĉe tiu societo, la Departemento de Esperanto ([[DESEAK]]), en kio [[ESPA]] kaj [[GEA]] ĉiam trovis grandan kunlaboron. Post la fondo de [[Gaŭĉa Esperanto-Asocio]] en [[1982]], kiam Ivo Sanguinetti fariĝis prezidanto de GEA kaj samtempe de ESPA, la kunsidoj komencis okazi en la sama sidejo: Strato Andradas, 1137. Dum pli ol dek jaroj estis bonaj la rilatoj kaj kunlaboroj inter la du organizaĵoj. En Aprilo 1989 la prezidanto de ESPA, D-ro [[Sólon F. Sant’Anna]], renovigis la permeson de GEA uzi la saman sidejon. Dank’al DESEAK, pere de ĝia direktoro Dorval P. da Silva, estis perfekta integriĝo kaj GEA komencis uzi la 3-an etaĝon de la konstruaĵo ĉe la Strato Fernando Machado, 883, ĉiusabate. Tiu situacio daŭris ĝis junio [[1997]], kiam estis inaŭgurita la nova sidejo de Gaŭĉa Esperanto-Asocio (GEA) en la Strato Andradas, 1251, 10-a etaĝo. Oni ne scias la kialon, kiu devigis ESPA fermi sian propran sidejon kaj fini siajn aktivecojn, oni diras, ke la ĉambro de ESPA estis ludonata al [[privata firmao]] kaj ke ĝiaj biblioteko kaj arkivo estas en netaŭga loko. En [[1982]] okazis la forpaso de [[Ernani Dias Correa]], unu el la plej elstaraj esperantistoj de Gaŭĉa E-Movado, prezidanto de ESPA dum pli ol unu jardeko, estante ankoraŭ ĝia Honora Prezidanto. La 16-an de majo [[1983]] la urbestro de la urbo [[Lajeado]], [[Erni Petry]], dank’al influo de la esperantisto D-ro [[Lenio Marobin]], donis la nomon Esperanto al grava promenejo de la urbo. En decembro [[1985]] forpasis en '''Porto Alegre''' D-ro [[Modesto Belmonte de Abreu]], elstara gaŭĉa esperantisto. La 23-an de marto [[1987]], okaze de la “[[Semajno de Sankta Maria]]” estis inaŭgurita la Strato Esperanto. La 13-an de septembro [[1997]] estis inaŭgurita la biblioteko de GEA, kiu ricevis la nomon “[[Ary Zamora]]”, omaĝe al tiu karmemora esperantisto forpasinta en [[1988]]. De la 29-a ĝis la 30-a de aprilo [[1995]] okazis samtempe la 1-a E-Renkontiĝo de Porto Alegre, la 9-a [[Sud-Brazila Esperanto-Renkontiĝo]] kaj memoriga festo de la 50-a datreveno de la fondo de ESPA kaj la 20-a de DESEAK. De la 27-a ĝis la 28-a de aprilo [[1996]] okazis la 9-a [[Esperanto-Renkontiĝo]] de [[Porto Alegre]]. === Elstaraj Esperantistoj de Porto Alegre === Porto-Alegro estas naskiĝurbo de [[Symilde Schenk Ledon]]. {{Granda dosiero|Porto Alegre .jpg|700px|{{center|Porto Alegre kaj el Guaíba je junio 2013}}}} == Kromaj konataj lokuloj == * [[Raphinha]] aŭ je plena nomo ''Raphael Dias Belloli'' (n. 1996), futbalisto ==Vidu ankaŭ== * [[Edukado en Porto Alegre]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj |commonscat=Porto Alegre |wikinewscat=Porto-Alegro }} * {{pt}} http://www.portoalegre.rs.gov.br * {{pt}} http://www.prefpoa.com.br {{Ĉefurboj de Brazilo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Porto-Alegro| ]] [[Kategorio:Ĉefurboj de Brazilo]] [[Kategorio:Urboj de Brazilo]] [[Kategorio:Municipoj de Suda Rio-Grando]] [[Kategorio:Milionurboj]] kfru5i6ep34o21l0jw8hjr05my0ubwd 0 25293 9363607 9341834 2026-04-30T06:12:13Z ThomasPusch 1869 /* Konataj urbanoj */ 9363607 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | bildo = <!-- kutime prenatas el vikidatumoj, ankaŭ eblas individue meti iun taŭgan foton ĉi-tien --> |bildo={{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 300 | dosiero1 = Montagem Campinas.jpg | dosiero2 = Campinas Montagem.jpg | dosiero3 = Montagem Campina Grande.jpg | dosiero4 = | piedlinio = Fotomuntaĵo }} |bildo-larĝeco = 300px | flago = <!-- kutime el vikidatumoj --> | flago-larĝeco = 120ra <!-- ekz. 80ra, nur se la flagobildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | blazono = <!-- kutime el vikidatumoj --> | blazono-larĝeco = 100ra <!-- ekz. 80ra, nur se la blazonbildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | lando= {{Brazilo}} | mapo= {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | titolo de administra unuo1 = [[Regionoj de Brazilo|Regiono]] | administra unuo1= {{Sudorienta regiono de Brazilo}} | titolo de administra unuo2 = [[Subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] | administra unuo2 = {{San-Paŭlio}} | titolo de administra unuo3 = [[Mezoregiono]] | administra unuo3 = [[Campinas (mezoregiono)|Campinas]] | titolo de administra unuo4 = [[Mikroregiono]] | administra unuo4 = [[Campinas (mikroregiono)| Campinas]] | fondo= la [[14-an de julio]] [[1774]] | alto= {{#invoke:Wikidata|claim|P2044}} | areo= {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} km² | horzono= [[UTC-03:00]] | poŝtkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P281}} | telefonkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P473}} | regiono-ISO = BR <!-- BR-MG duobligus la antaŭan SVG-mapon --> | tipo1 = reliefo | situo sur mapo2=Campinas | situo de2=Situa mapo de Campinas | zomo = 8 }} '''{{lang|pt|Campinas}}''', oficiale {{lang-pt|Município de {{paĝonomo}}}}, prononco /kã'pinaz/ aŭ /kɜ̃ˈpi.nɐs/ (kio signifas "Kamparoj"), foje esperantigita per '''Kampino''', foje ankaŭ per la evitinda '''Kampinaso''', estas la plej granda urbo kaj municipo en la landinterno de [[San-Paŭlio]], [[Subŝtatoj de Brazilo|subŝtato]] de [[Brazilo]]. Ĝi situas en la [[sudorienta regiono de Brazilo]], estas la administra ĉefurbo de la statistika [[mezoregiono]] [[Campinas (mezoregiono)|Campinas]] kaj ankaŭ de la samnoma statistika [[mikroregiono]] [[Campinas (mikroregiono)|Campinas]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la municipo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en {{#invoke:Wikidata|claim|P1831|qualifier=P585}} estis {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1831}}}}. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. En ĝi oni fondis la unuan Esperanto-grupon de [[Brazilo]] en [[1906]], [[Suda Stelaro]]. Tie estas la grava universitato [[Ŝtata Universitato de Campinas]] ([[UNICAMP]]). Ĝi estis kromnomata "Urbo de Hirundoj", pro la amaso de tiuj birdoj, kiuj ĉiujare revenis kiam la urbo estis malpli granda. Ĝi estis fondita la [[14-an de julio]] [[1774]]. == Ĝemelurboj == {{Div col|cols = 2}} * {{Flago|Brazilo}} [[Blumenau]], Brazilo [[1983]] * {{Flago|Brazilo}} [[Ubatuba]], Brazilo [[2007]] * {{Flago|Brazilo}} [[Belém]], Brazilo [[2003]] * {{Flago|Japanio}} [[Gifu]], [[Japanio]], [[1982]]´ * {{Flago|Italio}} [[Malito]], [[Italio]] [[2006]] * {{Flago|Ĉinio}} [[Fuzhou]], [[Ĉinio]] [[1996]] * {{Flago|Usono}} [[San Diego]], [[Usono]] [[1995]] * {{Flago|Argentino}} [[Córdoba (Argentino)]], [[Argentino]] [[1993]] * {{Flago|Serbio}} [[Novi Sad]], [[Serbio]] [[1989]] * {{Flago|Ĉilio}} [[Concepción]], [[Ĉilio]] [[1979]] * {{Flago|Ebur-Bordo}} [[Daloa]], [[Eburbordo]] [[1982]] * {{Flago|Paragvajo}} [[Asunción]], [[Paragvajo]] [[1973]] * {{Flago|Palestino}} [[Jeriko]], [[Palestino]] 2003 * {{Flago|Barato}} [[Auroville]], [[Barato]] [[2004]] * {{Flago|Sud-Afriko}} [[Durban]], [[Sud-Afriko]] [[2009]] * {{Flago|Italio}} [[Torino]], [[Italio]] * {{Flago|Ĉinio}} [[Fuŝuno]], [[Ĉinio]] * {{Flago|Gvineo-Bisaŭa}} [[Bisaŭo]], [[Gvineo Bisaŭa]] * {{Flago|Bolivio}} [[Santa Cruz de la Sierra]], [[Bolivio]] * {{Flago|Angolo}} [[Cabinda]], [[Angolo]] {{Div col end}} == Konataj urbanoj == * [[Amara Moira]], verkist[in]o * [[Antônio de Castro Mayer]], episkopo * [[Carlos Alberto de Oliveira]], futbalisto * [[Fabinho]] aŭ je plena nomo ''Fábio Henrique Tavares'' (n. 1993), futbalisto == Esperanto en Campinas == [[Dosiero:Estação Cultura - panoramio (5).jpg|maldekstra|eta|250px|Malnova fervoja stacidomo, nun kultura kaj kleriga centro]] [[Dosiero:Prefeitura de Campinas - Palácio dos Jequitibás - panoramio.jpg|eta|maldekstra|250px|Urbocentro de Campinas - urbodomo Palaco de Jequitibás]] [[Dosiero:Catedral Campinas SP.jpg|eta|250px|dekstra|La katedralo de Campinas, dediĉita al Nia Sinjorino de Koncipo, konstruita inter 1803 kaj 1883, kun riĉaj internaj lignoskulptaĵoj.]] En Campinas, la 17-an de marto [[1906]], [[João Keating]] kaj [[Tobias Rabelo Leite]] fondis klubon “[[Suda Stelaro]]”, la unua esperantista grupo en Brazillando. Fine de la [[1940-aj jaroj]] refondiĝis Suda Stelaro, kies unuan kunsidon atestis unu el niaj plej eminentaj brazilaj pioniroj, [[Ismael Gomes Braga]]. Inter ĝiaj aktivaj membroj estis ĵurnalisto Paulo Botelho Camargo. En la [[1960-aj jaroj]] Oscar Hoff estis la fondinto de Campinas Esperanto-Grupo. Li instruadis Esperanton en “Centro de Ciências, Letras e Artes”. Li redaktis [[bulteno]]n kaj prelegadis. En [[1981]] estis grupo de Esperanto en la Instituto pri Fiziko Gleb Wataghin de Unicamp. La instruistoj Gerald Weber kaj Carlos Augusto Silva instruis tie. En 1982 la kurso de Esperanto translokiĝis al la ''Instituto de Estudos da Linguagem'' ([[IEL]]) sub la gvidado de [[Emilio Cid]], kiu instruis ĝis [[1983]]. Cele revigligi la movadon, en [[1984]] okazis [[Brazila Kongreso de Esperanto]], en Campinas, kunordigita de Prof-ro [[Walter Francini]], el [[EASP]], kaj la tiama instruisto en Campinas, João Aguilera. Oficiale oni starigis, en la placo Napoleão Laureano, kvartalo Botafogo, monumenton kun medalo de [[Zamenhof]]. En la jaro [[1986]] estis fondita Kultura Centro de Esperanto – [[KCE]], fare de João Aguilera, [[David Bianchini]], João Otávio V. Rodrigues, Fabrício Possebon kaj aliaj [[samideano]]j. En la posta jaro KCE ricevis la titolon de Publika Utileco, urba leĝo 5790/87, donita de urba registaro. En [[1993]], post ekspozicio pri aŭtomata tradukado en la [[Ŝtata Universitato de Campinas]], KCE gajnis retadreson, kiu estis kultura@turing.unicamp.br, kaj tiel iĝis la unua Esperanto-grupo en Brazilo kiu disponis pri tiu komunikebleco. Danke al “Estação Aleph”, unu el la interretaj provizantoj de Campinas, KCE gajnis en marto [[1996]] la spacon (kaj nelimigitan kaj senpagan!) por sia [[TTT-paĝo]]. Tiel kreiĝis, fare de [[James Rezende Piton]], la unua institucia paĝo pri Esperanto en la portugala, verŝajne en la mondo.<ref name = "com.br"> {{ citaĵo el la reto | url = http://www.aleph.com.br/kce/ | titolo = http://www.esperanto.cc - Kultura Centro de Esperanto (KCE) | alirdato = 2024-03-18 | dato = 2005-04-09 | verko = Kultura Centro de Esperanto | lingvo = eo | arkivurl = https://web.archive.org/web/20050528022836/http://www.aleph.com.br/kce/ | arkivdato = 2005-05-28 }} </ref> La paĝo evoluis al la informa retejo www.esperanto.cc, kiu ekzistis ĝis 2011. KCE kunordigis, kune kun EASP, la 16-an Ŝtatan Renkontiĝon de Esperanto, okazinta en 1992, en publika lernejo de la urbo, nomata “Culto à Ciência”. Tien alvenis proksimume 250 esperantistoj. Pere de la reto KCE aperigis, en julio [[1996]], kurson por brazilanoj: CER – Curso de Esperanto pela Rede (Kurso de Esperanto per la Reto), kunordigita de prof-o José J. Lunazzi – ĝi estis adaptita kun aldonoj el franca versio. Vere, per interreto ĝi fariĝis kurso internacia kun lernantoj el diversaj landoj. Inter aliaj agadoj ankoraŭ reliefas la preparo por starigo de kablo-televidkanalo por la komunumo. En Oktobro [[1996]] KCE komencis, kune kun aliaj neprofitaj organizoj de Campinas, la preparon por starigo de TV Fenikso. KCE estas fondinta membro de la asocio kiu administras ĝin. Diversaj aliaj projektoj restas, kiel ekzemple: Projekto Kelter, kulturaj kajeroj, ktp. Cele al labori por Esperanto ĉe la [[Ŝtata Universitato de Campinas]], [[Ivanhoé Baracho]] kunlaboris por la movado ĉefe en la [[1980-aj jaroj]] kaj nuntempe José J. Lunazzi per [http://www.ifi.unicamp.br/~lunazzi/AM047A.htm oficiala lernobjekto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170327080132/http://www.ifi.unicamp.br/~lunazzi/AM047A.htm |date=2017-03-27 }}. Aliaj grupoj ekzistis por instruado de la lingvo, ekzemple, João Aguilera fondis klubon de Esperanto siahejme kaj Juscelino Gama gvidis kursojn en ''“Tribunal do Trabalho”'' (tribunalo pri laboro). Juscelino kaj Nazareno instruadis ankaŭ en “Casa D’Italia” (la domo de Italio). Gravas la laboro por Esperanto ene de [[spiritismo|spiritisma movado]] en Campinas. “Grupo Espírita-Esperantista João Ernesto” okazigis, de la 21-a ĝis la 27-a de junio 1987, la kunvenon “1ª Semana Espírita-Esperantista”. Reliefas la apogo al Esperanto fare de USEIC – União das Sociedades Espíritas Intermunicipal de Campinas, kies laboro, pere de sia ĵurnalo “Alavanca” kaj departemento pri Esperanto, ĉiam diskonigadis informojn pri Esperanto, instruadis kursojn kaj kunordigadis eventojn, precipe rilate al Esperanto, Spiritismo kaj Evangelio. Tie deĵoris ekde 1986 Maria Manuela Andrade Silva Santos, João Otávio V. Rodrigues, [[Ada de Almeida Leite]], Sérgio Luiz de Campos, David Bianchini kaj Anita Zimmerman. === [[ZEO]]j en Campinas === * Strato D-ro Lazaro Zamenhof – kvartalo Jardim Lisa I – Poŝtkodo 13058-372; * Strato Suda Stelaro – kvartalo Jardim Novo Maracanã – Poŝtkodo 13058-443; * Strato Esperanto – kvartalo Vila Carlito – Poŝtkodo 13043-080; * Strato João Keating – kvartalo Botafogo – Poŝtkodo 13070-320. * Ekde 2003 prof. d-ro David Bianchini instruas Esperanton en Universitato PUC-Campinas kiel kurson libere elekteblan de la studentoj ĉe praktikoj pri klerigo (Práticas de Formação). === Kampinaj esperantistoj === * [[Carlos de Almeida Wutke]] * [[Tobias Rabelo Leite]] * [[Nigra Fenikso]] <!-- [[Dosiero: bildo|eta|maldekstra|260ra|{{centre|teksto}}]] == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Vidu ankaŭ == * [[Municipoj de San-Paŭlio]] {{projektoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{pt}}) * [http://www.apaulista.org.br/ Asocio de Municipoj de San-Paŭlio] (same {{pt}}) == Referencoj == {{referencoj}} {{Ĝermo|Brazilo}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Campinas| ]] [[Kategorio:Municipoj de San-Paŭlio]] [[Kategorio:Milionurboj]] 6ld4xhuqi3dte0avmfotzrl623wr3k5 0 27020 9363546 9329544 2026-04-30T00:17:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363546 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo |dato de naskiĝo = [[1937]] |priskribo = Victor Sadler en [[Biblioteko Hector Hodler]], februaro 2004 }} '''Victor SADLER''' (n. en [[1937]] en [[Britio]] kaj longe vivis en [[Nederlando]]; m. la {{daton|24|majo|2020}}<ref>[https://www.liberafolio.org/2020/05/30/homo-konsterne-talenta/ ''Homo konsterne talenta''], [[Libera Folio]], {{dato|30|majo|2020}}</ref>) estis brita esperantisto, multjara direktoro de [[UEA]], redaktoro de ''[[Esperanto (revuo)|Esperanto]]'' kaj [[Akademio de Esperanto|akademiano]]. == Sadler kaj Esperanto == Victor Sadler esperantistiĝis en [[1951]]. Post la doktoriĝo pri [[fonetiko]] en [[1962]], li dungiĝis fine de [[1962]] ĉe la [[Universala Esperanto-Asocio]], en [[Roterdamo]], por prizorgi la revuon ''[[Esperanto (gazeto)|Esperanto]]''. Li okupiĝis ankaŭ pri la [[Biblioteko Hector Hodler]]<ref>[https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/51052/edition/47135/content V. Sadler: ''La Biblioteko Hector Hodler'']{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Esperanto : revuo internacia : oficiala organo de Universala Esperanto Asocio. Jaro 56, n. 690 (1963), p. 85</ref>. Depost la brita epoko de UEA, li estis denove la unua redaktoro de ''[[Esperanto (gazeto)|Esperanto]]'' kiu laboris en la [[Centra Oficejo de UEA]]. En la jaroj 1968-1973 li redaktis ''La Monda Lingvo-Problemo''. En [[1968]] Sadler fariĝis ankaŭ [[Ĝeneralaj Direktoroj de UEA|direktoro]], kiel posteulo de [[Marianne H. Vermaas]]. Ĝis [[1970]] helpis ĉe la redaktado [[Akiko Ŭusink-Nagata]], kaj en [[1974]] definitive nova redaktoro, [[Simo Milojeviĉ]], transprenis la revuon ''Esperanto''. Pro manko de [[KKS]] en tiu epoko, Sadler kunorganizis ankaŭ plurajn [[Universala Kongreso|Universalajn Kongresojn]]. Sadler estis teknika redaktoro de ''[[Esperanto en Perspektivo]]'' aperinta en 1974. En la jaroj 1980-1981 li okupiĝis pri komputiligo de la Centra Oficejo, parte ankoraŭ nun uzatan. En [[1983]] li demisiis. En [[1986]] oni elektis lin UEA-estrarano pri financoj, sed pro sankialoj li devis eksiĝi jam en marto [[1987]]. En la jaroj 1970-1983 Sadler estis ano de la [[Akademio de Esperanto]]<ref>[http://esperanto.net/literaturo/autor/sadler.html Victor Sadler] en Originala Literaturo Esperanta</ref>. == Verkoj == ===Gramatiko kaj vortaroj=== Victor Sadler verkis: *''Budhisman terminaron'' (eld. Buddhist Publication Soc., Kandy 1962)<ref>[https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/51052/edition/47135/content Esperanto : revuo internacia : oficiala organo de Universala Esperanto Asocio. Jaro 56, n. 690 (1963), p. 93]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, ''Esperantan-[[sinhala lingvo|Sinhalan]] Vortareton'' (1963) kaj, kune kun [[Humphrey Tonkin]], terminaron por tradukado de Esperanto-dokumentoj (1976). Li verkis ankaŭ la poemajn librojn ''[[Memkritiko (Sadler)|Memkritiko]]'' (1967)<ref>[http://esperanto.net/literaturo/poem/libr/memkritik.html Noto pri ''Memkritiko''] en Originala Literaturo Esperanta</ref>, por kiu li ricevis la premion [[Arĝenta Sprono]], kaj ''[[Perversaj rilatoj]]'' (2015)<ref>[http://esperanto.net/literaturo/poem/libr/perversrilat.html Noto pri ''Perversaj rilatoj''] en Originala Literaturo Esperanta</ref>. *[[Esperanta-Sinhala Vortareto]], UEA, 1965 {{citaĵo|Unu el la plej gravaj baroj kiun oni trovas en la disvastigo de Esperanto, speciale en orientaj landoj, estas la manko de lernolibroj kaj vortaroj en la koncernaj lingvoj kaj dialektoj en ili parolataj. Lernigi nian lingvon pere de alia eŭropa lingvo estas ja tute ne kontentige, precipe pro la fakto, ke tiu povas krei la impreson ke Esperanto estas ĉefe eŭropa afero; krom tio, kvankam rekta instruo efikas, ne sufiĉas por atingigi tutan posedon de [[Esperanto]]; perfektigi ĝin nur eblas do, kiam oni regas alian lingvon, ĉefe eŭropan (ĉinan kaj japanan ja oni povas enkalkuli) kies vortarojn kaj [[gramatiko]]jn oni povas konsulti se necese. En [[Cejlono]], kie ordinare estas parolataj la [[sinhala lingvo|sinhala]] kaj [[tamila lingvo]]j (la anglan samkiel en Hindujo nur parolas la intelektularo), la baza vortareto de Dro. Sadler, kiu enhavas proksimume 700 por la ordinara uzo plej necesajn [[vorto]]jn, estos trege utila post la agado de Sroj. [[Simo Milojeviĉ|Milojeviĉ]] kaj Sadler, kaj estas unu el la unuaj plej urĝaj kaj plenumendaj taskoj kiun U. E. A., pere de la [[Fondaĵo Azio-Afriko]], entreprenis lastatempe. Dezirinda estas ankaŭ la eldono de baza lernolibro en bengala lingvo, kies baldaŭan aperon oni anoncas. Tiel pli ol 80 milionoj da parolantoj en [[Hindujo]] kaj pakistano havos la ŝancon eklerni nian lingvon.|N. L. ESCARTIN. [[Boletín n147 (jan 1965)]]}} ===Poezio=== *'''[[Memkritiko (Sadler)|Memkritiko]]''' (1968) == Programara laboro == {{Projekto vizaĝoj}} Post la fino de la laboro en la Centra Oficejo, Sadler restadis en [[Brazilo]]. Reveninte al Nederlando, ekde [[1985]] Sadler laboris por la nederlanda programaro-kompanio [[BSO]] (nun [[Atos Origin]]), pri elektronika tradukado helpe de Esperanto. Li partoprenis tie en la projekto de multlingva komputila tradukado [[Distribuita Lingvo-Tradukado|DLT]] (Distribuita Lingva Tradukado), en kiu [[Esperanto]] ludis kernan rolon. En BSO li laboris ĝis la emeritiĝo en [[2002]]. {{Antaŭuloj-Posteuloj|POSTENO=[[Ĝeneralaj Direktoroj de UEA|Ĝenerala Direktoro]] (ĝis [[1981]]: "direktoro")<br>de [[Universala Esperanto-Asocio]] |TEMPO=[[1968]]–[[1983]] |ANTAŬULO=[[Marianne Vermaas]] |POSTEULO=[[Simo Milojeviĉ]] }} ==Referencoj== {{referencoj}} <!--{{Unua}}--> {{Vivtempo|Sadler, Victor}} [[Kategorio:Akademio de Esperanto]] [[Kategorio:Estraranoj de UEA]] [[Kategorio:Ĝeneralaj Direktoroj de UEA]] [[Kategorio:Britaj esperantistoj]] [[Kategorio:Britaj lingvistoj]] [[Kategorio:Esperantlingvaj poetoj]] {{Bibliotekoj|PeEnEo=20853381|NOTES=transcluded_values_from_wikidata|REMARK=testcase| TIMESTAMP=20131019085313}} 5ge6348nbqdazx42o6r01bdxyerecse 0 29182 9363463 9245365 2026-04-29T19:11:22Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363463 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Vatikano (apartigilo)}} {{Informkesto lando |flago = Flago-de-Vatikanurbo.svg <!-- nova versio ekde 2023 --> |blazono = Coat of arms of Vatican City (2023–present).svg <!-- ankaŭ nova ekde 2023 --> |lokigo-bildo=Location of the Vatican City in Europe.svg }} '''Vatikano''' aŭ '''Vatikanurbo''' ({{Lang-it|Città del Vaticano}}; {{Lang-la|Status Civitatis Vaticanæ}}) estas [[lando]], [[politiko|politika unuo]], [[urboŝtato]], [[mikroŝtato]] kaj [[enklavo]] ene de la teritorio de la itala ĉefurbo [[Romo]],<ref>[https://www.britannica.com/place/Vatican-City "Vatican City".] [[Encyclopedia Britannica]]. Arkivita el la originalo la 18an de Marto 2015. Alirita la 18an de Majo 2021. </ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868 "Vatican country profile".] BBC News. 2018. Arkivita el la originalo la 25an de Aŭgusto 2018. Alirita la 24an de Aŭgusto 2018. </ref> kaj estas la centro de la [[katolika eklezio]]. Ĝi estas la plej malgranda internacie agnoskata [[ŝtato]] de la mondo, kaj laŭ areo kaj [[Listo de landoj laŭ loĝantaro|laŭ loĝantaro]].<ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/holy-see-vatican-city/ "Europe :: Holy See (Vatican City) — The World Factbook - Central Intelligence Agency".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220126204237/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/holy-see-vatican-city/ |date=2022-01-26 }} www.cia.gov. 22a de Septembro 2021. Arkivita el la originalo la 26an de Januaro 2022. Alirita la 25an de Januaro 2021.</ref> Aldone al la ties propra teritorio, al Vatikano apartenas tri temploj, palacoj kaj vilaoj sur la teritorio de Romo kaj ĉirkaŭaĵoj. Kulturaj kaj religiaj heredaĵoj estas interalie la [[placo Sankta Petro]], la [[Baziliko Sankta Petro]], la [[Siksta Kapelo]], la [[Vatikana Palaco]], la [[Vatikana Biblioteko]], la [[Vatikanaj muzeoj]], la palacoj de Sankta Petro, de Sankta Karlo, kaj [[Belvedero]]. Ili enhavas kelkajn el la plej famaj pentraĵoj kaj skulptaĵoj. La unikan ekonomion de Vatikano finance subtenas la historiaj trezoroj, donacoj de la eklezianoj, vendado de [[poŝtmarko]]j suveniroj, enirbiletoj por la muzeoj, kaj publikaĵoj. Vatikano ne havas impostojn, ĝiaj varoj estas senimpostaj kaj ĝi ĝuas favorajn interkonsentojn kun Italio kaj kun la [[Eŭropa Unio]]; ĝi rajtas eldoni monerojn de [[eŭro]], tre ŝatataj de kolektantoj, sed ne monbiletojn. En Vatikano, parto de [[Romo]], estas la preĝejo, palaco, muzeo kaj biblioteko de la [[papo]] kaj la administrejo de la [[katolikismo|Katolika Eklezio]]. La muzeo havas, interalie, artaĵojn de [[Rafaelo]] kaj [[Mikelanĝelo]]. Antaŭ la unuiĝo de [[Italio]] en la [[19-a jarcento]], la papo regis parton de Italio, nomitan la [[Papa ŝtato]]. Tiu antaŭulo de Vatikanurbo estis multe pli granda. En la [[1-a jarcento]] estis monteto Vatikano ĉe la rando de Romo, nome la loko de rubejoj kaj la enterigejo de [[kristanismo|kristanaj]] martiroj – ekzemple, [[Sankta Petro]] laŭ la kristana tradicio. La granda [[Baziliko de Sankta Petro de Romo|preĝejo de Sankta Petro]] nun tie staras. La Sankta Seĝo datas el la epoko de [[Historio de kristanismo#Primara eklezio|prakristanismo]] kaj ĝi estas la ĉefa [[Episkopejo|episkopa sidejo]] de la [[Katolika Eklezio]], kiu havis proksimume 1 329 mil milionojn da baptitaj katolikoj tra la tuta mondo en 2018 en la [[Latina eklezio]] kaj en 23 [[Orientaj katolikaj eklezioj|orientkatolikaj eklezioj]].<ref>[https://www.asianews.it/news-en/Catholics-increasing-worldwide,-reaching-1.329-billion-49663.html "Catholics increasing worldwide, reaching 1.329 billion".] AsiaNews. 26a de Marto 2020. Arkivita el la originalo la 14an de Aprilo 2021. Alirita la 9an de Marto 2021. </ref> La ŝtato Vatikano sendependiĝis el Italio en 1929 pere de la [[Lateranaj Traktatoj]], inter la Sankta Seĝo kaj Italio, kiu mencias ĝin kiel nova kreitaĵo<ref>[https://web.archive.org/web/20171010175158/https://www.vaticanstate.va/content/dam/vaticanstate/documenti/leggi-e-decreti/Normative-Penali-e-Amministrative/LateranTreaty.pdf "Preamble of the Lateran Treaty" (PDF).] Arkivita el la originalo (PDF) la 10an de Oktobro 2017. Alirita la 21an de Julio 2014. </ref> kaj ne kiel restaĵo de la multe pli grandaj [[Papa Ŝtato]] (756–1870), kiuj iam enhavis multon de Centra Italio. Ĝi estas nun aparta [[teritorio]] kun "plena posedo, ekskluziva dominado, kaj [[Suvereneco|suverenaj aŭtoritato]] kaj jurisdikcio" de la [[Apostola Seĝo|Sankta Seĝo]], siavice suverena ento laŭ la [[internacia juro]], kiu retenas la [[Tera povo de la papoj|eksterreligiajn kaj administraciajn povojn]] kaj la diplomatian, kaj spiritan [[sendependeco]]n.<ref>[https://web.archive.org/web/20210225060950/http://www.aloha.net/~mikesch/treaty.htm "Text of the Lateran Treaty of 1929".] Arkivita el la originalo la 25an de Februaro 2021. Alirita la 3an de Aŭgusto 2020. </ref> Kiel regata de la Sankta Seĝo, Vatikano estas [[eklezio|eklezia]], pastro-[[monarkio|monarkia]] [[ŝtato]] regata de la [[Papo]] kiu estas, krom [[ŝtatestro]], [[episkopo]] de Romo kaj estro de la [[Katolika Eklezio]].<ref name="cia" /><ref>[https://web.archive.org/web/20190322135430/http://www.catholic-pages.com/vatican/vatican_city.asp "Vatican City".] Catholic-Pages.com. Arkivita el la originalo la 22an de Marto 2019. Alirita la 12an de Aŭgusto 2013. </ref> La plej altaj ŝtataj funkciuloj estas ĉiuj katolikaj pastroj de variaj devenoj. Post la [[Papado en Avinjono]] (1309–1377) la papoj ĉefe loĝis en la [[Vatikana Palaco]] ene de tio kio estas nun Vatikanurbo, kvankam foje ili loĝis anstataŭe en la [[Kvirinala palaco]] en Romo aŭ aliloke. Vatikano estas ankaŭ [[metonimio]] por la Sankta Seĝo. Laŭ [[Francisko Azorín]] '''Vatikano''' estas ''Nomo de unu el la sep montetoj de Romo kaj de la luksa, arta restadejo de ĝiaj papoj.''<ref>[[Francisko Azorín]], arkitekto, [[Universala Terminologio de la Arkitekturo]] (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 208.</ref> Li indikas [[etimologio]]n el ''Vaticanus'', propra nomo de roma monteto. Kaj li aldonas la terminon ''Vatikanurbo''.<ref>Azorín, samloke.</ref> == Geografio == [[Dosiero:Vatican City map EN.svg|eta|300ra|Mapo de Vatikanurbo, kun indikoj de elstaraj konstruaĵoj kaj de la Vatikanaj ĝardenoj.]] [[Dosiero:Model_Vatican_2.jpg|eta|299x299ra|Modelo de la Vatikanurbo vidata el la fronto de la placo kaj katedralo]] [[Dosiero:Model_Vatican_1.jpg|eta|299x299ra|Flanka vido de la modelo de la Vatikanurbo ]] Kun areo de 49 hektaroj<ref> La ''Calendario Atlante De Agostini'' listigis la areon de Vatikanurbo kiel 44 ha en sia eldono de 1930 ([https://web.archive.org/web/20200603042457/https://books.google.com/books?id=JqlIZ70Jn9gC&q=vaticano#v=snippet&q=vaticano&f=false ''Calendario Atlante De Agostini''.] Arkivita la 3an de Junio 2020 ĉe Wayback Machine, 1930, p. 99. (en itala)), sed korektis ĝin al 49 ha en sia eldono de 1945–1946 ([https://books.google.es/books?id=ZpJXsBX_6uUC&q=vaticano&redir_esc=y ''Calendario Atlante De Agostini''.] Arkivita la 3an de Junio 2020 ĉe Wayback Machine, 1945–1946, p. 128. (en itala)). La cifero de 44 ha estas ankoraŭ amplekse citita de multaj fontoj spite sian neakuratecon. </ref> kaj loĝantaro en 2023 de ĉirkaŭ 618 personoj,<ref>[https://www.vaticanstate.va/it/stato-governo/note-generali/popolazione.html "Popolazione"] (en itala). Vatikanurbo. 26a de Junio 2023. Alirita la 16an de Aŭgusto 2023. </ref> ĝi estas la plej malgranda internacie agnoskata ŝtato de la mondo laŭ areo kaj laŭ loĝantaro.<ref name="cia">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/holy-see-vatican-city/ "Europe :: Holy See (Vatican City) — The World Factbook - Central Intelligence Agency".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220126204237/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/holy-see-vatican-city/ |date=2022-01-26 }} www.cia.gov. 22a de Septembro 2021. Arkivita el la originalo la 26an de Januaro 2022. Alirita la 25an de Januaro 2021.</ref> La nomo "Vatikano" jam estis uzita en tempo de la [[Romia Respubliko]] por la ebenaĵo nomita ''Ager Vaticanus'', nome marĉa areo en la okcidenta bordo de la rivero [[Tibero]] tra la urbo Romo, inter Janiculum, la [[Vatikana monteto]] kaj Monte Mario, malsupre de la [[Aventino]] kaj ĝis la enfluejo de la rojo Kremera.<ref name="Liverani 2016 21"> Liverani 2016, p. 21 </ref> La teritorio de aktuala Vatikanurbo estas parto de la Vatikana monteto, kaj de la apudaj iamaj Vatikanaj Kampoj. En tiu teritorio estas nun la [[Baziliko de Sankta Petro]], la [[Apostola Palaco]], la [[Siksta Kapelo]], kaj la muzeoj, kun variaj aliaj konstruaĵoj. La areo estis parto de la romia kvartalo ''rione'' nome Borgo ĝis 1929. Estante apartigita el la urbo, sur la okcidenta bordo de la rivero Tibero, la areo estis elstaraĵo de la urbo kiu estis protektita pere de inkludo ene de la muregoj faritaj de la papo [[Leono la 4-a]] (847–855), poste etendigitaj pere de la nunaj fortikmuregoj, konstruitaj dum la regado de la papoj [[Paŭlo la 3-a]] (1534–1549), [[Pio la 4-a]] (1559–1565), kaj [[Urbano la 8-a]] (1623–1644).<ref>{{Citation |title=Holy See (Vatican City) |date=2022-12-28 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/holy-see-vatican-city/ |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |language=en |access-date=2023-01-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220126204237/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/holy-see-vatican-city/ |archivedate=2022-01-26 }}</ref> Kiam la [[Laterana Traktato]] de 1929 kiu havigis al la ŝtato ĝian formon estis preparita, la limoj de la proponita teritorio estis influitaj pro la fakto ke multo el ĝi estis enfermita ene de tiu buklo. Ĉe kelkaj partoj de la landlimo, ne estis murego, sed la linio de kelkaj konstruaĵoj funkciis kiel parto de tiu limo, kaj por malgranda parto de la landlimo oni konstruis modernan muron.<ref>Laterana Traktato de 1929, Artikolo 3a</ref> La teritorio inkludas la [[Placo Sankta Petro|Placon Sanktan Petron]], distingeblaj el la teritorio de Italio nur per blanka linio laŭlonge de la limo de la placo, kie ĝi tuŝas Piazza Pio la 12-a. La Placo Sankta Petro estas atingebla tra grava strato ''Via della Conciliazione'' kiu venas el proksime al la rivero Tibero ĝis la Placo Sankta Petro. Tiu granda alproksimigejon estis konstruigita de [[Benito Mussolini]] post la ekvalidigo de la Laterana Traktato. Laŭ la Laterana Traktato, kelkaj propraĵoj de la Sankta Seĝo kiu estas en Italia teritorio, ĉefe la [[Kastelo Gandolfo]] kaj la ĉefaj [[baziliko]]j, ĝuas eksterteritorian statuson simila al tiu de la eksterlandaj [[ambasadejo]]j.<ref name="treaty"/><ref name="treaty text"/> Tiuj propraĵoj, disaj tra la tutaj Romo kaj Italio, estas hejmoj de gravaj oficejoj kaj institucio esencaj por la organizado kaj karaktero de la gvida misio de la Sankta Seĝo.<ref name="treaty text">Laterana Traktato de 1929, Artikoloj 13–16</ref> Kastelo Gandolfo kaj la nomitaj bazilikoj estas patrolitaj interne de la policagentoj de la Vatikanurba Ŝtato kaj ne de la Italia polico. Laŭ la Laterana Traktato (Art. 3) la Placo Sankta Petro, ne inkludante la ŝtupojn kiuj kondukas al la baziliko, estas normale patrolita de la Italia polico.<ref name="treaty">{{cite web |title=Patti Lateranensi |url=https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/archivio/documents/rc_seg-st_19290211_patti-lateranensi_it.html |publisher=vatican.va |access-date=6a de Novembro 2013 |archive-date=19a de Januaro 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119131557/http://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/archivio/documents/rc_seg-st_19290211_patti-lateranensi_it.html |url-status=live }}</ref> Ne estas pasportaj kontroloj por vizitantoj kiuj eniras en Vatikanurbo el la ĉirkaŭa Italia teritorio. Estas libera publika alireblo al la Placo Sankta Petro kaj al la Baziliko kaj, okaze de papaj ĝeneralaj aŭdiencoj, ĝis la halo en kiu ili okazas. Por tiuj aŭdiencoj kaj por la ĉefaj ceremonioj en la Baziliko de Sankta Petro kaj en la placo, oni povas akiri antaŭokaze senpagajn enirbiletojn. La Vatikanaj Muzeoj, inklude la Sikstinan Kapelon, kutime vendas kostajn enirbiletojn. Ne estas libera alireblo por la ĝenerala publiko al la ĝardenoj, sed oni povas aranĝi gviditajn vizitojn por malgrandaj grupoj al la ĝardenoj kaj al la elfosejoj sub la baziliko. Aliaj lokoj estas malfermaj nur al tiuj unuopuloj kiuj havas plenumendajn negocojn aŭ demarŝojn tie.<ref>{{Cite web |title=Useful Information |url=https://www.vatican.va/content/vatican/en/info.html |access-date=2023-01-04 |website=www.vatican.va}}</ref> La ŝtata teritorio entenas la vatikanan monteton ĉirkaŭitan de murego kaj la [[placo Sankta Petro|placon Sankta Petro]]. En Vatikanurbo troviĝas interalie: [[Dosiero:Vt-map.png|eta|Mapo de Vatikanurbo (angle)]] * la [[Baziliko de Sankta Petro de Romo]], * la [[Siksta Kapelo]], * la [[Vatikanaj Muzeoj]], * la [[Vatikana Biblioteko]], * la [[Sekreta Vatikana Arĥivo]], * la [[Vatikana Pinakoteko]], * la [[Stacidomo de Vatikanurbo]], * la [[Vatikanaj Ĝardenoj]], * la [[Leona Muro]], * la [[Apostola Palaco]], * la [[Palaco de la Guberniestro]], * la [[Vatikana Eldona Librejo]] * la [[Vatikana Banko]] (''[[Istituto per le Opere di Religione]]''), * la [[Vatikana Helikopterejo]], * malgranda parto de la [[Vatikana Halo Paŭlo la 6-a]]. Krome jenaj konstruaĵoj kaj terenoj estas eksterteritoriaj posedaĵoj de la eklezia ŝtato, kvankam ne parto, de la vatikana ŝtatteritorio: * la papaj posedaĵoj en [[Castel Gandolfo]] kun la [[observatorio astronomia vatikana]], * la patriarka [[baziliko Sankta Maria la Granda]], * la patriarka baziliko kaj fakte episkopa preĝejo de la papo kiel episkopo de Romo, [[Baziliko Sankta Johano de Laterano|Sankta Johano]] de [[Laterano]], * la patriarka [[baziliko de Sankta Paŭlo antaŭ la Muroj]], * la [[palaco Courtial]], * la [[palaco di Propaganda Fide]], * la [[palaco di San Callisto]], * la [[palaco del Vicariato]], * la [[palaco della Cancelleria]], * la sidejo de la [[kongregacio por la orientaj eklezioj]], * la sidejo de la [[Kongregacio por la Doktrino de la Fido]], * la [[kampo Santo Teutonico]], * la plej granda parto de la vatikana halo Paŭlo la 6-a. == Loĝantaro == El la 932 homoj, kiuj vivas en Vatikanurbo, 543 havas la vatikanan civitanecon (inter kiuj estas ekzakte 110 svisaj gardistoj — portempaj civitanoj, kaj ĉirkaŭ 50 laikuloj). La vatikana civitaneco estas ĉiam donata nur portempe kaj ligita al funkcio. Ĝi neniam anstataŭas ''naturan'' civitanecon. Ĝi estas donata al la altaj anoj de la [[Roma kurio|kurio]], la anoj de la papa [[Svisa Gvardio]] kaj al ĉiuj kardinaloj loĝantaj en Vatikanurbo aŭ en Romo, krome al tiuj, kiuj per aparta permeso de la papo daŭre loĝas en Vatikanurbo. Ĉirkaŭ 40 % de la civitanoj ne loĝas en Vatikanurbo aŭ en Romo. Temas pri la papaj senditoj kaj delegitoj, kiuj ricevas la vatikanan civitanecon por la daŭro de sia misio. Loĝas en Vatikanurbo la [[papo]] kaj liaj kardinaloj, prelatoj kaj svisgardistoj. El la {{formatnum:3000}} dungitoj preskaŭ neniu loĝas en Vatikanurbo mem. La plej multaj dungitoj estas registaranoj, ceremoniestroj, vendistoj, restoraciistoj, kuiristoj, oficistoj, presistoj, dungitoj de la ŝtata banko ([[Istituto per le Opere di Religione|Vatikana banko]]) aŭ purigistoj. Eblas ordigi la dungitojn en kvin grupojn: * Domservistaro: kuiristoj, purigistoj, servistoj kaj tiel plu. * Klerikularo: pastroj, kiuj prizorgas grandan parton de la administraciaj kaj arthistoriaj taskoj. * Sekureco: papa svisgardistoj, ĝendarmoj kaj kontrolistoj por preĝejoj kaj muzeoj. * Radio kaj amaskomunikiloj: eldonistoj de la [[L'Osservatore Romano]] kaj de [[Radio Vatikana]] kaj de [[Centro Televisivo Vaticano]]. * Instruistoj por la universitatoj ligitaj al la Vatikano. == Historio == [[Dosiero:Roma - Vaticano visto Castel Sant'Angelo (october 2008).jpg|eta|maldekstra|[[Baziliko de Sankta Petro de Romo|Baziliko de Sankta Petro]], [[apostola palaco]] kaj [[vatikanaj muzeoj]] viditaj de la [[kastelo de Sankta Anĝelo]].]] La oficiala sidejo de la papoj estis ĝis la [[14-a jarcento]] ne la Vatikano, sed la palaco de la [[Laterano]]. Vatikano (''mons vaticanus'') nomiĝis unue monteto ĉe la dekstra riverbordo de la [[Tibero]]. Tie troviĝis en la antikvo la cirko de la imperiestro [[Nero]], kie okazintus mortigoj de multaj kristanoj kaj judoj. Norde de la cirko troviĝis malgranda tombejo, sur kiuj laŭdire estis entombigita la apostolo [[Sankta Petro|Petro]]. Jam iom poste oni starigis tie monumenton kaj en la 4-a jarcento la imperiestro [[Konstantino la 1-a de la Romia Imperio|Konstantino la granda]] konstruigis en tiu loko la tombopreĝejon Sankta Petro. Tiel la Vatikano iĝis pilgrimadcelo por honori Sanktan Petron. En la fruaj jarcentoj estiĝis aliaj konstruaĵoj sur la monteto, ĉefe tiel nomataj ''scholae'', kiuj proponis loĝejojn, kapelojn kaj tombejojn al diversnaciaj pilgrimuloj, sed estis ankaŭ fortikaĵoj. Sub la papo [[Leono la 4-a]] estis starigitaj pli grandaj fortikaĵoj ĉirkaŭ la tuta pilgrimejo (''Leonurbo''). Post la falo de la romia imperioj la papoj postulis refere al la tiel nomita, en la 15-a jarcento kiel falsaĵo rekonata, ''[[donaco de Konstanteno]]'', la mondan regadon super la teritorio ĉirkaŭ Romo, kiu tiel iĝis la kerno de la estonta [[Papa Ŝtato]]. En la jaro 751 la ''Pipina donaco'' definitive certigis tiun ŝtaton. Papoj tamen ne loĝis en Vatikano, sed daŭre en la Laterana palaco kaj la katedralo de la papo, kiel episkopo de Romo, estas ĝis nun la [[Laterana baziliko]]. Nur fine de la 14-a jarcento, post la reveno de la papoj el [[Avignon]] en 1377 kaj la fino de la [[granda okcidenta skismo]] en 1417 la Vatikana monteto iĝis la oficiala papa sidejo kaj centro de la papa ŝtato kaj de la tuta katolika eklezio. Post la skismo per grandaj konstruprojektoj oni celis montri la reakiritan unuon de la eklezio. [[Nikolao la 5-a]] desegnigis meze de la 15-a jarcento grandajn konstruplanojn, kiuj estis nur parte realigitaj de li kaj de liaj posteuloj. En la sekvaj jarcentoj estiĝis parte planitaj, parte simple necesaj preĝejoj, kapeloj, administraciaj konstruaĵoj, fortikaĵoj, loĝejoj kaj aliaj konstruaĵoj sur la vatikana monteto. === Moderna epoko === En 1506 komenciĝis la laboroj por la baziliko de Sankta Petro. En 1589 [[Siksto la 5-a]] mendis la konstruon de la apostola palaco, kiu ĝis nun estas la loĝejo de la papo kaj entenas la ĉefajn administraciojn. En 1626 estis inaŭgurita la baziliko de Sankta Petro, sed la konstrulaboroj daŭris ĝis la jaro 1650. Iom poste la placo de Sankta Petro ricevis sian nuntempan formon. {{Ĉefartikolo|Roma problemo}} En 1870, la havaĵoj de la Papo eniris en necerta situacio kiam [[Konkero de Romo|Romo mem estis aneksita]] fare de Italiaj fortoj, tiel kompletigante la procezon de la [[Unuiĝo de Italio|Italia Unuiĝo]], post teoria rezistado fare de la papaj fortoj. Inter 1861 kaj 1929 la statuso de la Papo estis referencata kiel la "Roma problemo". Italio ne faris klopodojn por interferi en la aferoj de la Sankta Seĝo ene de la Vatikanaj muregoj. Tamen, ĝi konfiskis ekleziajn propraĵojn en multaj lokoj. En 1871, la [[Kvirinala Palaco]] estis konfiskita de la Reĝo de Italio kaj iĝis la reĝa palaco. Tamen, la papoj plue rezidis senĝene ene de la Vatikanaj muregoj, kaj eĉ oni agnoskis kelkajn papajn privilegiojn pere de la Leĝo de Garantioj, inklude la rajton sendi kaj ricevi ambasadoroj. Sed la papoj ne agnoskis la rajton de la Italia reĝo regi en Romo, kaj ili malakceptis foriri el la Vatikana komplekso ĝis oni solvis la disputon en 1929; la papo [[Pio la 9-a]] (1846–1878), nome la lasta reganto de la Papaj Ŝtatoj, estis referencata kiel "prizonulo en Vatikano". Devigita rezigni pri politika povo, la papoj centriĝis al la spiritaj religiaj aferoj.<ref name="World History">{{cite book |last=Wetterau |first=Bruce |title=World History: A Dictionary of Important People, Places, and Events, from Ancient Times to the Present |location=New York |publisher=Henry Holt & Co. |date=1994 |isbn=978-0805023503 |url=https://archive.org/details/worldhistorydict00wett}}</ref> {{Ĉefartikolo|Lateranaj Traktatoj}} Tiun situacion oni solvis la 11an de Februaro 1929, kiam subskribis la Lateranan Traktaton la Sankta Seĝo kaj la [[Regno Italio]], fare de la [[Ĉefministro de la Itala Respubliko|Ĉefministro kaj registarestro de Italio]] nome [[Benito Mussolini]] je la konto de la reĝo [[Viktoro Emanuelo la 3-a (Italio)|Viktoro Emanuelo la 3-a]] kaj de la [[Kardinalo ŝtatsekretario]] Pietro Gasparri je la konto de la papo [[Pio la 11-a]].<ref name=Preamble>{{cite web |url=https://www.vaticanstate.va/content/dam/vaticanstate/documenti/leggi-e-decreti/Normative-Penali-e-Amministrative/LateranTreaty.pdf |title=Preamble of the Lateran Treaty |access-date=21a de Julio 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010175158/https://www.vaticanstate.va/content/dam/vaticanstate/documenti/leggi-e-decreti/Normative-Penali-e-Amministrative/LateranTreaty.pdf|archive-date=10a de Oktobro 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="lateran">[https://web.archive.org/web/20210225060950/http://www.aloha.net/~mikesch/treaty.htm "Text of the Lateran Treaty of 1929".] Arkivita el la originalo la 25an de Februaro 2021. Alirita la 3an de Aŭgusto 2020. </ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/archivio/documents/rc_seg-st_19290211_patti-lateranensi_it.html#TRATTATO_FRA_LA_SANTA_SEDE_E_L%E2%80%99ITALIA|title=Patti lateranensi, 11 febbraio 1929 - Segreteria di Stato, card. Pietro Gasparri|website=www.vatican.va|access-date=5a de Aprilo 2020|archive-date=19a de Januaro 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119131557/http://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/archivio/documents/rc_seg-st_19290211_patti-lateranensi_it.html#TRATTATO_FRA_LA_SANTA_SEDE_E_L%E2%80%99ITALIA|url-status=live}}</ref> La traktato, kiu ekvalidiĝis la 7an de Junio 1929, establis la sendependan ŝtaton Vatikanurbo kaj konfirmis la specialan statuson de la Katolika Eklezio en Italio.<ref name=Statute>{{cite web |url=https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/archivio/documents/rc_seg-st_19290211_patti-lateranensi_it.html |title=Patti lateranensi, 11 febbraio 1929 – Segreteria di Stato, card. Pietro Gasparri |work=vatican.va |access-date=5a de Aprilo 2020 |archive-date=19a de Januaro 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119131557/http://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/archivio/documents/rc_seg-st_19290211_patti-lateranensi_it.html |url-status=live }}</ref> === Dua Mondmilito === [[Dosiero:The British Army in Italy 1944 NA16179.jpg|eta|altdekstre=1.2|Bandoj de la britarmea 38a Brigada lud-paradantaj antaŭ la [[Baziliko de Sankta Petro]], Junio 1944.]] La Sankta Seĝo, kiu regis en Vatikanurbo, sekvis politikon de neŭtraleco dum la [[Dua Mondmilito]], laŭ la estreco de la papo [[Pio la 12-a]]. Kvankam la germanaj trupoj okupaciis la urbon Romon post la Batalpaŭzo de Cassibile de Septembro 1943, kaj la [[Aliancanoj]] same faris el 1944, ili respektis Vatikanurbon kiel neŭtrala teritorio.<ref>{{cite web |url=https://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005446 |title=Rome |publisher=Ushmm.org |access-date=12a de Decembro 2013 |archive-date=15a de Decembro 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131215103412/http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005446 |url-status=live }}</ref> Unu el la ĉefaj diplomatiaj prioritatoj de la [[episkopo de Romo]] estis eviti la bombadon de la urbo; tiom sentema estis la papo tiukadre ke li protestis eĉ kiam britoj ĵetis el aviadiloj pamfletojn super Romon, postulante, ke eĉ tiu malgranda surteriĝo ene de la urbo-ŝtato kontraŭis la neŭtralecon de Vatikano.<ref name="Chadwick1">Chadwick, 1988, pp. 222–232</ref> La Britia politiko, esprimita en protokoloj de la ministrara kunsido, estis jena: "je ni tute ne ĝenos Vatikanurbon, sed ke nia agado ĉe la cetero de Romo dependos el kiel la itala registaro observis la regulojn de la milito".<ref name="Chadwick1"/> Post la eniro de Usono en la milito, tiu lando kontraŭis bombadon de Romo, timema pro ofendo al la katolikaj membroj de siaj militaj fortoj, sed diris, ke "ili ne haltigos la Britojn el la bombado al Romo se la Britoj tion decidis". La usona militarmeo eĉ permesis al la katolikaj pilotoj kaj avianaroj ne aerataki Romon kaj aliajn ekleziajn havaĵojn, se tion oni ne faris laŭ volonta interkonsento. Rimarkinde, kun la escepto de Romo, kaj supozeble de la eblo ĉe Vatikano, neniu katolika usona piloto aŭ avianaro malakceptis mision en la Germani-okupaciita Italio. La Britoj neengaĝiĝe diris, ke "ili bombardos Romon kiam la neceso de la milito postulu tion".<ref>Chadwick, 1988, pp. 232–236</ref> Decembre 1942, la brita sendito sugestis al la Sankta Seĝo ke Romo estu deklarita "[[malferma urbo]]", sugesto, kiun la Sankta Seĝo atentis pli serioze ol probable faris la Britoj, kiuj fakte ne deziris, ke Romo estu malferma urbo, sed Mussolini malakceptis la sugeston kiam la Sankta Seĝo proponis ĝin al li. Ĉiuokaze, en konekto kun la [[Aliancana invado de Sicilio]], 500 usonaj aviadiloj bombardis Romon la 19an de Julio 1943, cele ĉefe al la fervoja kerno. Ĉirkaŭ 1 500 perosnoj mortis. Pio la 12-a, kiu estis priskribita en la antaŭa monato kiel "ege priokupita" pro la ebla bombado, vidis la sekvon. Alia atako okazis la 13an de Aŭgusto 1943, post Mussolini kaj la faŝista reĝimo en Italio estis elpostenigitaj.<ref>Chadwick, 1988, pp. 236–244</ref> La sekvan tagon, la nova registaro deklaris Romon malferma urbo, konsultinte la Sanktan Seĝon pri la vortumado de la deklaro, sed la Britoj estis decidintaj, ke ili neniam agnoskos Romon kiel malferma urbo.<ref>Chadwick, 1988, pp. 244–245</ref> === Postmilita historio === [[Dosiero:St Peter's Square, Vatican City - April 2007.jpg|eta|250ra|maldekstre|Vidaĵo de la Placo Sankta Petro el la pinto de la kupolo de Michelangelo.]] Pio la 12-a estis reteninta sin el kreado de [[kardinalo|kardinaloj]] dum la milito. Je la fino de la Dua Mondmilito, estis kelkaj gravaj vakantoj: nome [[Kardinalo ŝtatsekretario|Ŝtatsekretario]], [[Kamerlengo]], Apostola Kanzeliero kaj Prefekto por la Kongregacio de Religiuloj inter ili.<ref>{{harvnb|Chadwick|1988|p=304}}</ref> Pio la 12-a kreis 32 kardinalojn komence de [[1946]], anoncinte sian intencon fari tion en sia antaŭa Kristnaska diskurso. La Papa Militarmeo, escepte ĉe la [[Svisa Gvardio]], estis dismuntita laŭ deziro de la papo [[Paŭlo la 6-a]], esprimita per letero de la 14a de Septembro 1970.<ref name="Vatican State" >[https://web.archive.org/web/20071211020340/https://www.vaticanstate.va/EN/State_and_Government/History/Vatican_City_today.htm "Vatican City Today".] Vatikanurba Registaro. Arkivita el la originalo la 11an de Decembro 2007. Alirita la 28an de Novembro 2007. </ref> La [[ĝendarmo|Ĝendarmaro]] estis transformita en civilan [[polico]]n kaj porsekureca forto. En 1984, nova [[Konkordato]] inter la Sankta Seĝo kaj Italio modifis kelkajn establojn de la antaŭa traktato, inklude la situacion de la Katolika Kristranismo kiel la Italia [[ŝtata religio]], posteno havigita fakte per statuto de la iama Regno [[Sardinio]] de 1848.<ref name=Statute/> La konstruado en 1995 de nova gastejo, nome [[Domo de Sankta Marta]] (''Domus Sanctae Marthae''), apud la Baziliko Sankta Petro ricevis fortajn kritikojn de italaj konservismaj grupoj, apogitaj de italaj politikistoj. Ili plendis, ke la nova konstruaĵo blokas vidojn de la Baziliko el la najbaraj italaj loĝejoj.<ref name="guest house">{{cite book |last=Thavis |first=John |title=The Vatican Diaries: A Behind-the-Scenes Look at the Power, Personalities and Politics at the Heart of the Catholic Church |url=https://archive.org/details/vaticandiariesbe0000thav|url-access=registration |date=2013 |publisher=Viking |location=NY |isbn=978-0-670-02671-5 |pages=[https://archive.org/details/vaticandiariesbe0000thav/page/121 121–122]}}</ref> Dum ioma tempo tiuj planoj malbonigis la rilatojn inter Vatikano kaj la Italia registaro. La estro de la Vatikana Departemento de Teknikaj Servoj akre malakceptis defiojn al la rajtoj de la Vatikanurba Ŝtato konstrui ene de siaj limoj.<ref name="guest house" /> John R. Morss skribis en sia gazeto pri [[internacia juro]] nome ''European Journal of International Law'' ke laŭ la terminoj de la Laterana Traktato, la statuso de Vatikanurbo kiel suverena ŝtato, kaj la statuso de la papo kiel [[ŝtatestro]], estas problemiga, konsiderante la specifecon de tia ŝtato.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Morss|first1=John R.|date=2015|title=The International Legal Status of the Vatican/Holy See Complex|url=https://academic.oup.com/ejil/article/26/4/927/2599610|journal=European Journal of International Law|publisher=OUP|volume=26|issue=4|page=927|doi=10.1093/ejil/chv062|access-date=6a de Februaro 2021|doi-access=free|archive-date=22a de Januaro 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122174103/https://academic.oup.com/ejil/article/26/4/927/2599610|url-status=live|hdl=10536/DRO/DU:30081648|hdl-access=free| issn = 0938-5428 }}</ref> == Politiko == [[Dosiero:Fratelli D'Alessandri - n. 060 - Roma - Ingresso al Vaticano con la guardia degli Svizzeri.jpg|eta|150ra|dekstra|Enirejo de la Vatikano,<br />foto de la [[fratoj D'Alessandri]]]] La Vatikano estas teokrata ŝtato. La papo disponas absolutan potencon (ekzekutivan, leĝdonan kaj justican). La ekzekutiva potenco estas delegita al guberniestro, kiu estas ankaŭ diplomata reprezentanto. Papa komisio de kvin ĝis sep kardinaloj ricevas delegitecon por la leĝdona potenco. La institucioj de la Vatikano havas konstitucion, kies unua versio estis verkita de [[Pio la 11-a]] en la periodo de la [[Lateranaj Traktatoj]]. Nuntempe la Vatikanon regas la fundamenta leĝo de la 22-a de februaro [[2001]]. Ĝiaj leĝoj estas konservitaj en la ''Acta Apostolicae Sedis''. La ŝtatformo estas elektita monarkio, tio estas ke la ŝtatestro estas elektita kaj enposteniĝas ĝis sia morto, krom abdiko. La vatikana civitaneco ne esprimas nacian apartenecon. Ĝi estas ligita al funkcio en la Vatikano aŭ ĉe la Apostola Seĝo. Tial ĝi ĉiam aldoniĝas al nacia civitaneco. Kiam ĉesas la funkcioj, ĉesas ankaŭ la vatikana civitaneco. La civitaneco estas ankaŭ donita al la edzo aŭ edzino kaj al la familio (gepatroj, gefiloj kaj gefratoj) de oficisto de la Vatikano. Knaboj perdas la profiton de la civitaneco kiam ili estas 25-jaraĝaj, knabinoj kiam ili edziniĝas. La ŝtato Vatikanurbo kaj la [[Apostola Seĝo]] estas proksime ligitaj, sed malsamaj internacijuraj subjektoj. La Vatikanurbo, kvankam suverena ŝtato, ne havas diplomatajn rilatojn kun iu alia ŝtato, sed lasas tion al la Apostola Seĝo, registara organo de la katolika eklezio. Tiu disponas pri seĝo de nemembro observanta ĉe la [[Unuiĝintaj Nacioj]]. Vatikanurbo estas la ununura komplete suverena ŝtato, kiu ne estas membro de UN. La Vatikano esprimis sian deziron aliĝi al la regiono de [[Traktato de Schengen|Schengen]]. == Ekonomio == [[Dosiero:Vatikan-Regierungspalast.jpg|maldekstra|270ra|eta|Palaco de la registaro]] En [[2002]], la deficito de la Vatikano atingis 13,5 milionoj da [[eŭro]]j por 216 milionoj da enspezoj. La elspezoj estas ĉefe la salajroj de la 2.600 dungitoj (inter kiuj estas ĉirkaŭ 750 sacerdotoj). Krom turismaj enspezoj la eldono de [[poŝtmarko]]j kaj de [[monero]]j ŝatataj de kolektantoj kaj la vendado de publikaĵoj, enspezoj devenas de investoj financaj (32 milionoj da eŭroj de kromvaloro en 2002) kaj konstruaĵaj (12,9 milionoj da eŭroj). Alia financa enspezo estas la [[Petra pfenigo]], kiu atingis 50 milionojn da eŭroj en 2002, eĉ se nur parto de tiu sumo aliĝas al la buĝeto de la Vatikano. Ĝia deveno originas en la 8-a jarcento, kiam la anglosaksoj eksendis jaran sumon al la papo. Tiu uzo poste disvastiĝis al aliaj eŭropaj landoj kaj estis rekonata oficiale de la papo [[Pio la 9-a]] la {{daton|5|aŭgusto|1871}} en la [[encikliko]] ''Sæpe venerabilis''. La [[Instituto por Religiaj Aferoj]] (IVR, itale ''Istituto per le Opere di Religione'', latine ''Institutum pro Operibus Religionis'', akronime IOR, populare konata kiel la Vatikana Banko) estas privata financa institucio kiu ofte estas referita kiel la centra banko de Vatikano kaj la Romkatolika Eklezio. La [[Banko de Sankta Spirito]] (itale ''Banco di Santo Spirito'') estis la banko de la Papa Ŝtato kaj la unua nacia banko en la mondo (kiel la banko de la Papa Ŝtato, sed ĝi ne estas la Vatikana Banko, kiu estos fondita en 1942). == Kulturo == Kiel seĝo de [[katolikismo]] la Vatikano havas tre gravan kulturan influon. Ĝi ankaŭ havas mem kulturan agadon, kiel ekzemple radio stacio, kiu elsendas en pluraj lingvoj. La dek unu muzeoj de la Vatikano posedas ne nur riĉajn artokolektojn sanktajn kaj laikajn, sed ankaŭ antikvaĵojn etruskajn kaj egiptajn kaj verkojn de pentristoj, interalie de [[Mikelanĝelo]]. Ili estis fonditaj de [[Klemento la 14-a]] en la [[18-a jarcento]]. <gallery mode="packed" heights="200"> Image:Vatican 2.jpg| Image:Vatican 3.jpg| Image:Vatican 4.jpg| Image:Vatican 5.jpg| Image:Vatican.JPG Dosiero:Rome San Pietro.jpg </gallery> == Oficialaj lingvoj == La oficialaj lingvoj de Vatikanurbo estas:<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/vatican-saint-siege_451/presentation-du-vatican_1353/index.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-09-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111207164717/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/vatican-saint-siege_451/presentation-du-vatican_1353/index.html |arkivdato=2011-12-07 }}</ref> * la [[franca]] por la diplomatio de la Sankta Seĝo. La Vatikano estas registrita kiel franclingva ŝtato ĉe internaciaj organizaĵoj. * la [[germana]] por la armeo de la Vatikano, tio estas la [[Svisa Gvardio]]; * la [[itala]] por la ŝtato de Vatikanurbo; * la [[latina]] por la [[eklezio]] kaj la [[Apostola Seĝo]]. == Kronologio de Vatikano dum la Dua Mondmilito == {{Ĉefartikolo|Pio la 12-a kaj Holokaŭsto}} [[1939]] * 23.10. [[Papa legato]] transdonis al sekretario de [[Apostola Seĝo]] raporton de pastro, kiu restis en Varsovio de la 15-a de oktobro, pri damaĝo - dum la [[batalo de Varsovio]] - de 50 [[preĝejo]]j, morto de kelkaj [[sacerdoto]]j kaj aresto de ĉirkaŭ 300 pastroj * 27.10. Papo [[Pio la 12-a]] en sia [[encikliko]] rememorigis ke li spertas la plej grandan doloron pro morto de tiom da personoj de "tiel amata de li pola nacio" [[1940]] * Vatikana Informa Buroo ĉiutage respondas al 250 [[letero]]j kun peto pri serĉo de [[malaperigo|malaperintoj]] el batalzonoj - la plej grandaj malfacilaĵoj koncernas teritoriojn [[okupado|okupatajn]] de Germanio kaj Sovetunio en Pollando (laŭ informo de pollingva revuo "Nowy Świat" el [[Nov-Jorko]], 6.08.1940) * 27.07. [[Ambasadoro]] de [[Germanio]] ĉe Vatikano transdonis al [[kardinalo ŝtatsekretario]] deziron de germanaj regopovoj por ke [[diocezo]]j en [[okupado|okupata]] Pollando estu enpostenigitaj de germanaj [[episkopo]]j [[1941]] * Pola ambasadoro ĉe Vatikano turnis sin al la [[Apostola Seĝo]] pri interveno ĉe generalo [[Francisco Franco]] por liberigi polajn rifuĝintojn de internigejoj [[1942]] * 27.08. [[Ambasadoro]] de Pollando en Vatikano metis noton pri manko de publika kondamno de germanaj [[krimo]]j kontraŭ polaj civitanoj flanke de la [[papo]] * 14.09. Restanta en [[Londono]] [[episkopo]] Karol Radoński sendis leteron al papo [[Pio la 12-a]] pri tio, ke li ne parolas pri germanaj [[krimo]]j en [[okupado|okupata]] Pollando * 10.10. Vatikano deklaris ke momente ĝi ne estas certa pri tio, ĉu informoj de [[Pollando]] pri ekstermo de judoj estas fidindaj [[1944]] * 30.08. "Osservatore Romano" skribis: ''De la 8-a ĝis la 15-a de aŭgusto soveta armeo okupis 3150 lokojn, el kiuj 1740 en [[Baltaj landoj]] kaj 820 en Pollando. Kaj Varsovio? (...) Dume bruliĝas nur Varsovio''; "Times" aperigis laŭvican korespondaĵon de John Ward de batalanta Varsovio; ''Varsovio travivas totalan militon. Dum la lastaj 24 horoj preskaŭ ĉiu strato de la urbo estis batalkampo. Malamikaj [[flamĵetilo]]j, artilerio kaj aviado detruas konstruaĵojn kaj semas la morton. Preskaŭ la tuta loĝantaro partoprenas en ĉiaj publikaj laboroj. Miloj da homoj estis mobilizitaj al estingo de [[incendio]]j, kiuj furiozas en multaj partoj de la urbo tage kaj nokte. Aliaj miloj purigas stratojn de rubaĵoj, kiuj estas en la manoj de [[Pola Enlanda Armeo]]'' * 4.11. [[Radio Vatikana]] disaŭdigis paroladon de pola kardinalo; == Vatikano kaj Esperanto == * [[Johano Paŭlo la 2-a]] estis unua papo, kiu publike parolis [[Esperanto]]n. Tio okazis dum la 6-a [[Monda Tago de la Junularo]] en [[Ĉenstoĥovo]], la 14-an de aŭgusto [[1991]]: li adresis siajn salutojn al pli ol unu miliono da junaj ĉeestantoj. * Ekde la jaro [[1994]] la papo Johano Paŭlo la 2-a, kaj post li [[Benedikto la 16-a]] eldiris siajn paskan kaj kristnaskajn salutojn antaŭ la beno "[[Urbi et orbi]]" ankaŭ en Esperanto. * Ekde [[1977]] [[Radio Vatikana]] regule elsendas ankaŭ en [[Esperanto]] - komence unufoje, ekde [[1980]] dufoje kaj ekde [[1998]] trifoje semajne. [[Dosiero:Vatican StPeter Square.jpg|eta|centra|675ra|La [[Placo Sankta Petro]] de la Vatikanurbo]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Chadwick, Owen (1988). ''Britain and the Vatican During the Second World War''. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-36825-4. * Liverani, Paolo (2016). "Un destino di marginalità: storia e topografia dell'area vaticana nell'antichità". En Claudio Parisi Presicce; Laura Petacco (eld.). ''La Spina: dall’Agro vaticano a via della Conciliazione'' (itallingva). Romo. ISBN 978-88-492-3320-9. * Kent, Peter C. (2002). ''The Lonely Cold War of Pope Pius XII: The Catholic Church and the Division of Europe, 1943–1950''. Montreal: McGill-Queen's University Press. ISBN 978-0-7735-2326-5. * Morley, John F. (1980). [https://archive.org/details/vaticandiplomacy00morl ''Vatican Diplomacy and the Jews During the Holocaust, 1939–1943.''] New York: Ktav Pub. House. ISBN 978-0-87068-701-3. * Nichols, Fiona (2006). ''Rome and the Vatican''. London: New Holland. pp. 85–96. ISBN 978-1-84537-500-3. * Petacco, Laura (2016). "La Meta Romuli e il Terebinthus Neronis". En Claudio Parisi Presicce; Laura Petacco (eld.). ''La Spina: dall’Agro vaticano a via della Conciliazione'' (itallingva). Romo. ISBN 978-88-492-3320-9. * Ricci, Corrado; Begni, Ernesto (2003) [1914]. ''The Vatican: Its History, Its Treasures''. Kessinger Publishing. ISBN 978-0-7661-3941-1. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=vatikan}} * [[Baziliko Sankta Petro]] * [[Domo de Sankta Marta]] * [[Listo de papoj]] * [[Papaj Ŝtatoj]] * [[Svisa Gardistaro de la Vatikano]] * [[Vatikanaj eŭro-moneroj]] * [[Vatikanologio]] == Eksteraj ligiloj == * {{Official website| https://www.vaticanstate.va/it/}} en angla * {{official website|https://w2.vatican.va/content/vatican/en.html}} de la Sankta Seĝo * [https://www.youtube.com/watch?v=Svaxr4erV_Q Inside the Vatican] en kanalo de [[National Geographic]] ĉe [[YouTube]] * [https://web.archive.org/web/20081210073743/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-h/holy-see-vatican-city.html Vatikana registaro] * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/holy-see-vatican-city/ Holy See (Vatican City)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220126204237/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/holy-see-vatican-city/ |date=2022-01-26 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]]. * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17994868 Vatican] el [[BBC]] News {{Ŝtatoj en Eŭropo}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Vatican City|revizio=1171606051}} {{Havenda artikolo|Vatikano}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Katolikismo]] [[Kategorio:Geografio de Romo]] [[Kategorio:Enklavoj]] [[Kategorio:Urboŝtatoj]] [[Kategorio:Teokratioj]] [[Kategorio:Vatikano| ]] [[Kategorio:Landoj sen maraliro]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1929]] hxgdxz1ll18cf19kqzmjihaded8leev 0 29343 9363670 9356963 2026-04-30T07:17:27Z HaleBopp 52251 Kompletigo, konstruanta 9363670 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Tiranedoj |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Eastern Kingbird (34190350870).jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = La [[eosta tirano]] (''Tyrannus tyrannus'') |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = '''Tyrannidae''' - '''tiranedoj''' |familio aŭtoritato = [[Vigors, NA]], 1825 |specioj de subdivizio = Genroj |subdivizio2 = 104 genroj, vidu tekston. |mapo de vivoteritorioj = Tyrannen.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#FF0000|Natura arealo de tiranedoj}} </div> |vikispecio = |komunejo = }} La '''tiranedoj'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (Tyrannidae) estas [[familio (biologio)|familio]] el la [[ordo (biologio)|ordo]] de [[paseroformaj birdoj]]. Laŭ la nuna sistematiko<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 21-an de mar. 2026.</ref>, ĝi estas la [[birdoj|birda]] familio kiu enhavas la plej grandan nombron da specioj, kun 441 [[specio]]j en 104 [[Genro (biologio)|genro]]j. La [[tipa genro]] de tiu familio estas ''[[Tyrannus]]'', esperantigita "tirano", sed [[komunlingve]] plej multaj tiranedoj estas nomataj "'''[[tiranoj]]'''"<ref name="OT"/>. La tiranedoj troviĝas nur sur la [[Amerika kontinento]]. Ili ege varias je grando, formo kaj koloro de [[plumaro]]. Pluraj specioj aspekte kaj ekologie similas al [[muŝkaptuledoj]], kvankam ne estas proksime parencaj al ili. Kiel ĉiuj aliaj anoj de la [[subordo]] [[Tyranni]], tiranedoj havas pli simplajn kaj mallongajn [[birdokanto|kantojn]] ol aliaj [[kantobirdoj]]<ref name="HBW9">del Hoyo, J. Elliott, A. & Christie, D. (editors). (2004) ''Handbook of the Birds of the World. Volume 9: Cotingas to Pipits and Wagtails''. Lynx Edicions. {{ISBN|84-87334-69-5}}</ref>. Antaŭe tiu ĉi familio estis eĉ pli granda ol nun; iujn speciojn oni movis de Tyrannidae al [[Tityridae]]. En [[1990]] oni proponis sistematikon, laŭ kiu la genroj ''[[Mionectes]]'', ''[[Leptopogon]]'', ''[[Pseudotriccus]]'', ''[[Poecilotriccus]]'', ''[[Taenotriccus]]'', ''[[Hemitriccus]]'', ''[[Todirostrum]]'' kaj ''[[Corythopis]]'' estas disigitaj en aparta familio Pipromorphidae<ref name=rheindt2008>{{cite journal | last1=Rheindt | first1=F.E. | last2=Norman | first2=J.A. | last3=Christidis | first3=L. | year=2008 | title=Phylogenetic relationships of tyrant-flycatchers (Aves: Tyrannidae), with an emphasis on the elaeniine assemblage | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=46 | issue=1 | pages=88–101 | doi=10.1016/j.ympev.2007.09.011 | pmid=18042406 | url=http://www.bio-nica.info/biblioteca/Rheindt2007Aves.pdf | access-date=2012-08-05 | archive-date=2014-12-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141210022843/http://www.bio-nica.info/biblioteca/Rheindt2007Aves.pdf | url-status=live }}</ref>. Tia ĉi familio, tamen, estus [[parafiletika]], ĉar la movindaj genroj ne estas tre parencaj unu al la alia<ref name=rheindt2008/>. ==Etimologio== La [[scienca nomo]] Tyrannidae deriviĝas de la genro ''[[Tyrannus]]'', kiu estas [[latina]] vorto pruntita de la [[antikva greka]] ''τύραννος'' kaj signifanta "[[Tirano (reganto)|tirano]]". La natursciencistoj kiuj nomis tiun genron (precipe [[Linnaeus]] en la 18-a jarcento), elektis ĉi tiun terminon pro la tre agresema kaj domina konduto de ĉi tiuj birdoj, kiuj estas konataj por furioze defendi sian teritorion, ataki birdojn multe pli grandajn ol ili mem kaj kuraĝe forpeli entrudiĝintojn<ref>[https://birdsoftheworld.org/bow/species/easkin/cur/introduction Birds of the World], Eastern Kingbird.</ref>. ==Priskribo== La plimulto de specioj el la familio aspektas sufiĉe kutime kun [[plumaro]]j de brunaj, grizaj kaj blankaj kolornuancoj, ofte donantaj certan gradon de [[kamuflado]]. Ekzistas, tamen, tre drastaj esceptoj, kiel la brile ruĝa [[vermiljona muŝtirano]], blua-nigra-flava [[multkolora tiraneto]], certaj specioj el [[genro (biologio)|genroj]] ''[[Todirostrum]]'', ''[[Hemitriccus]]'' kaj ''[[Poecilotriccus]]'' ktp. Kelkaj specioj havas brile flavajn subajn partojn de plumaro, ekzemple la [[ornamita muŝtirano]] aŭ la [[sulfura tirano]]. Certaj specioj havas moviĝemajn [[Kresto (plumoj)|krestojn]]. Iuj specioj de la plej grandaj genroj de tiranedoj (ekz. ''[[Elaenia]]'', ''[[Myiarchus]]'' aŭ ''[[Empidonax]]'') aspektas sufiĉe similaj unu al la alia por esti malfacile distingeblaj laŭ aspekto en naturo; ili, tamen, bone distingeblas laŭ la [[birdokanto|voĉo]]. Laŭ konduto, tiranedoj ankaŭ varias, de [[platbekulo]]j, kiuj estas etaj, timidaj kaj preferas densajn arbarajn [[habitato]]jn, ĝis [[tirano|veraj tiranoj]] — relative grandaj, kuraĝaj, scivolemaj kaj kutimaj en malfermaj areoj en kaj apud homaj setlejoj. Plejparto de tiranedoj estas [[insektovora]]j kaj [[insekto]]j formas absolutan plejparton de iliaj dietoj, sed ili malofte specialiĝas je iu aparta speco de insektoj. Plej ofte ili estas oportunistaj ĉionvoruloj, ili kaptas kaj manĝas ĉion, kion ili povas kapti. Pli grandaj specioj, ekzemple la [[sulfura tirano]], okaze fortigas sian dieton per malgrandaj [[vertebrulo]]j (ekz. [[rano]]j) kaj ankaŭ per [[frukto]]j kaj aliaj plantaĵoj. Plej kutimaj [[Nordameriko|Nordamerikaj]] tiranedoj ĉasas per "embuska" maniero, en kiu la birdo sidas senmove surbranĉe kaj, vidinte predon, plonĝas al ĝi kaj kaptas ĝin, kaj poste revenas al la sama branĉo. [[Tropiko|Tropikaj]] specioj malofte ĉasas tiumaniere kaj pli ofte prenas insektojn de arbobranĉoj kaj arbotrunkoj. Tropikaj tiranedoj iam partoprenas en plurspeciaj [[birdaro]]j kun aliaj malgrandaj birdoj de la samaj lokoj. La plej malgrandaj birdoj de la familio estas du tre parencaj specioj: la [[kurtvosta nantirano]] kaj la [[nigraĉapa nantirano]] el la genro ''[[Myiornis]]'' (la unua estas averaĝe pli malgranda, sed je neglektebla kvanto), ili estas 6,5–7&nbsp;cm longaj kaj 4–5&nbsp;g peza. Laŭ longo, tiuj ĉi du specioj estas la plej malgrandaj [[paseroformaj birdoj]], kvankam laŭ pezo iuj malgrandaj [[silviedoj]] povas konkuri kun ili<ref name = "CRC">''CRC Handbook of Avian Body Masses, 2nd Edition'' by John B. Dunning Jr. (Editor). CRC Press (2008), {{ISBN|978-1-4200-6444-5}}.</ref>. Pro sia malgrandeco kaj mallongaj vostoj anoj de genro ''Myiornis'' similas al malgrandaj lanugozaj pilkoj aŭ grandaj insektoj. La plej granda tiranedo estas la [[granda hoktirano]], kiu estas 29&nbsp;cm longa kaj averaĝe 99,2&nbsp;g peza. Kelkaj specioj, ekzemple la [[rubandvosta tirano]], [[tondilvosta tirano]] aŭ [[forkvosta tirano]] estas konsiderinde pli longaj, ĝis 41&nbsp;cm, sed tio ĉi estas nur pro iliaj longegaj vostoj. Relative al grando de korpo, la forkvosta tirano havas la plej longan voston el ĉiuj birdoj (almenaŭ laŭ la longo de veraj vostaj plumoj, ne aldonaj plumoj kiel ĉe kelkaj birdoj el familio ''[[Phasianidae]]'')<ref name = "BirdAlmanac">{{cite book | title = The Bird Almanac: A Guide to Essential Facts and Figures of the World's Birds | first = David Mitchell | last = Bird | year = 2004 | publisher = Firefly Books | location = Buffalo, NY, USA | page = 70 | url = https://books.google.com/books?id=HTX6BatQFDgC&pg=PA70 | isbn = 978-1-55297-925-9 | access-date = 2016-11-24 | archive-date = 2019-12-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191229101542/https://books.google.com/books?id=HTX6BatQFDgC&pg=PA70 | url-status = live }}</ref>. ==Distribuo kaj habitato== Preskaŭ ĉiu [[habitato]] de [[Amerikoj]] havas almenaŭ kelkajn speciojn de tiranedoj, sed la speciriĉeco grave varias inter diversaj tipoj de habitato. La plej grandan variecon de tiranedoj havas [[montano (ekologio)|montanaj]] {{J|ĉiamverda arbaro}} kaj malaltaĵaj tropikaj ĉiamverdaj arbaroj, dum {{J|ĉerivera arbaro}}, [[palmoj|palmaj]] arbaroj, [[sabloarbaro]]j, [[Tropikaj kaj subtropikaj sekaj foliarbaroj|tropikaj foliarbaroj]] kaj iliaj marĝenoj, sudaj [[modera klimato|moderklimataj]] arbaroj kaj iliaj marĝenoj, humidaj montanaj [[arbustaro]]j, kaj nordaj moderklimataj [[herbejo]]j havas la plej malaltajn kvantojn de distingaj specioj. Diferenco inter la plej granda kaj la plej malgranda speciriĉeco estas drasta: en tropikaj malaltaĵaj ĉiamverdaj arbaroj renkonteblas pli ol 90 specioj de tiranedoj, dum la ĉi-supre listitaj habitatoj havas na nur po malpli ol 10. Eble en tiuj ĉi habitatoj estas malpli da {{J|ekologia niĉo}} taŭgaj por tiranedoj. Multaj tiranedoj specialiĝas por vivo en tropikaj malaltaĵaj ĉiamverdaj arbaroj kaj montanaj ĉiamverdaj arbaroj. En tropikaj malaltaĵaj ĉiamverdaj arbaroj estas 49 [[endemia]]j specioj de tiranedoj, kaj en montanaj ĉiamverdaj arbaroj 46 endemiaj specioj. Oni povas supozi en ambaŭ habitatoj nivelo de specialiĝo de tiranedoj estas simila. Laŭ regiono, la plej grandan speciriĉecon de tiranedoj havas [[Atlantikaj arbaroj]], kaj [[El Chocó]] estas en la proksima dua loko. ==Statuso== Multaj specioj de tiranedoj ne estas minacataj kaj [[IUCN]] listas ilin [[malplej zorgiga]]j. Iuj, tamen, estas en danĝero kaj havas diversan leĝan protekton. Ekzemple, la [[senbarba tiraneto]] (''Camptostoma imberbe'') estas protektita laŭ [[Traktato de Migrantaj Birdoj de 1918]]<ref>[http://www.fws.gov/migratorybirds/RegulationsPolicies/mbta/MBTANDX.HTML "List of Migratory Bird Species Protected by the Migratory Bird Treaty Act as of December 2, 2013"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190607000000/https://web.archive.org/web/20190607221124/https://www.fws.gov/migratorybirds/RegulationsPolicies/mbta/mbtandx.html |date=2019-06-07 }} U.S. Fish and Wildlife Service</ref>. Tiu ĉi specio estas malofta en Usono, sed relative kutimas pli sude. Kelkaj specioj el Suda kaj Centra Ameriko estas en pli granda danĝero. Laŭ listo de [[2007]], [[BirdLife International]] (kaj do [[IUCN]]) deklaris la {{N|minasĝerajsa tiraneto}} kaj la {{N|sanktakatarina todotirano}} [[draste endanĝerita]]j. Ambaŭ tiuj ĉi specioj estas [[endemia]]j en [[Brazilo]]. Krome, 7 specioj estas deklaritaj [[endanĝerita]]j kaj 18 [[vundebla]]j<ref>BirdLife International (2007). Species factsheets. Accessed 12 December 2007 [http://www.birdlife.org/ available online] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240911172512/https://www.birdlife.org/ |date=2024-09-11 }}</ref>. ==Sistematiko== La familion unue priskribis [[Karolo Lineo]]. La nomon li prenis el verkoj far [[Mark Catesby]] de la [[1730-aj jaroj]], kie li priskribis la {{N|eosta tirano}} kaj nomis ĝin "[[tirano]]". Ĉar Lineo admiris verkojn de Catesby, li adaptis la nomon ''Tyrannidae'' por la tuta familio, kaj ĝis nun multaj ĝiaj genroj kaj specioj havas en siaj kutimaj nomoj vorton "tirano"<ref>{{cite web | url =https://tucson.com/lifestyles/home-and-garden/naturally-curious-tyrant-flycatchers-have-enjoyed-their-name-since-1700s/article_167d9b20-d667-5a98-a35d-f1e32c65fc0a.html|title=Naturally curious: Tyrant flycatchers have enjoyed their name since 1700s|work=[[Arizona Daily Star]]| date=| accessdate =11 July 2024}}</ref>. Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList"/>, la familio enhavas 441 [[specio]]jn en 104 [[genro (biologio)|genroj]]. Antaŭe al tiranedoj ankaŭ apartenis la genroj ''[[Tityra]]'', ''[[Pachyramphus]]'', ''[[Laniocera]]'' kaj ''[[Xenopsaris]]'', sed en [[2007]] [[South American Classification Committee|SACC]] movis ilin al ilia propra familio ''[[Tityridae]]''<ref>[http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop313.htm Adopt the Family Tityridae] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080508000000/https://web.archive.org/web/20080508083837/http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop313.html |date=2008-05-08 }} – South American Classification Committee (2007)</ref>. {| class="wikitable collapsible" |- ! Bildo !! Genro !! Specioj |- |[[File:Piprites pileata - Black-capped Piprites (Male) 01.JPG|eta|centre|175ra|''Piprites pileata'']] || '''''[[Piprites]]''''' <small>[[Cabanis, JL]], 1847</small> - '''[[piprito]]''' || * ''[[Piprites chloris]]'' - [[striflugila piprito]] * ''[[Piprites griseiceps]]'' - [[grizkapa piprito]] * ''[[Piprites pileata]]'' - [[nigraĉapa piprito]] |- |[[File:Neopipo cinnamomea - Cinnamon neopipo.jpg|centre|175ra]] || '''''[[Neopipo]]''''' <small>[[Sclater, PL]]; [[Salvin, O]], 1869</small> - '''[[manaktirano]]''' || * ''[[Neopipo cinnamomea]]'' - [[cinama manaktirano]] |- |[[File:Procura-se ( Calyptura cristata ) (12482704514).jpg|centre|175ra]] || '''''[[Calyptura]]''''' <small>[[Swainson, WJ]], 1832</small> - '''[[kalipturo]]''' || * [[Calyptura cristata]] - [[regoleca kalipturo]] |- |[[File:Platyrinchus coronatus - Golden-crowned spadebill.jpg|eta|centre|175ra|''Platyrinchus coronatus'']] || '''''[[Platyrinchus]]''''' <small>[[Desmarest, A-G]], 1805</small> - '''[[ŝpatbekulo]]''' || * ''[[Platyrinchus saturatus]]'' - [[cinamkresta ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus cancrominus]]'' - [[kurtvosta ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus mystaceus]]'' - [[blankagorĝa ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus coronatus]]'' - [[orkrona ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus flavigularis]]'' - [[flavgorĝa ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus platyrhynchos]]'' - [[blankakresta ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus leucoryphus]]'' - [[rufaflugila ŝpatbekulo]] |- |[[File:Tachuris rubrigastra - Many-coloured rush-tyrant.JPG|centre|175ra]] || '''''[[Tachuris]]''''' <small>[[de Lafresnaye, NFAA]], 1835</small> || * ''[[Tachuris rubrigastra]]'' - [[multkolora tiraneto]] |- |[[File:Corythopis delalandi -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg|eta|centre|175ra|''Corythopis delalandi'']] || '''''[[Corythopis]]''''' <small>[[Sundevall, CJ]], 1836</small> - '''[[formiktirano]]''' || * ''[[Corythopis delalandi]]'' - [[suda formiktirano]] * ''[[Corythopis torquatus]]'' - [[norda formiktirano]] |- |[[File:Pseudotriccus ruficeps -NBII Image Gallery-a00198.jpg|eta|centre|175ra|''Pseudotriccus ruficeps'']] || '''''[[Pseudotriccus]]''''' <small>[[Taczanowski, W]]; [[Berlepsch, HHCL]], 1885</small> || * ''[[Pseudotriccus pelzelni]]'' - [[bronza tiraneto]] * ''[[Pseudotriccus simplex]]'' - [[brunfrunta tiraneto]] * ''[[Pseudotriccus ruficeps]]'' - [[rufkapa tiraneto]] |- |[[File:Leptopogon amaurocephalus -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg|eta|centre|175ra|''Leptopogon amaurocephalus'']] || '''''[[Leptopogon]]''''' <small>[[Cabanis, JL]], 1844</small> || * ''[[Leptopogon amaurocephalus]]'' - [[brunĉapa muŝtirano]] * ''[[Leptopogon superciliaris]]'' - [[ardezĉapa muŝtirano]] * ''[[Leptopogon rufipectus]]'' - [[rufbrusta muŝtirano]] * ''[[Leptopogon taczanowskii]]'' - [[inkaa muŝtirano]] |- |[[File:Mionectes rufiventris.jpg|eta|centre|175ra|''Mionectes rufiventris'']] || '''''[[Mionectes]]''''' <small>[[Cabanis, JL]], 1844</small> || * ''[[Mionectes striaticollis]]'' - [[stribrusta muŝtirano]] * ''[[Mionectes olivaceus]]'' - [[olivstria muŝtirano]] * ''[[Mionectes oleagineus]]'' - [[okraventra muŝtirano]] * ''[[Mionectes macconnelli]]'' - [[rufoliva muŝtirano]] * ''[[Mionectes roraimae]]'' - [[tepuja muŝtirano]] * ''[[Mionectes rufiventris]]'' - [[grizkapa muŝtirano]] |- |[[File:Phylloscartes poecilotis (Atrapamoscas variegado) - Flickr - Alejandro Bayer (1).jpg|eta|centre|175ra|''Pogonotriccus poecilotis'']] || '''''[[Pogonotriccus]]''''' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> - '''[[hartirano]]''' || * ''[[Pogonotriccus difficilis]]'' - [[blankokula hartirano]] * ''[[Pogonotriccus eximius]]'' - [[suda hartirano]] * ''[[Pogonotriccus ophthalmicus]]'' - [[marmora hartirano]] * ''[[Pogonotriccus lanyoni]]'' - [[antjokia hartirano]] * ''[[Pogonotriccus paulista]]'' - [[sanpaŭla hartirano]] * ''[[Pogonotriccus poecilotis]]'' - [[bunta hartirano]] * ''[[Pogonotriccus venezuelanus]]'' - [[venezuela hartirano]] * ''[[Pogonotriccus orbitalis]]'' - [[okulvitra hartirano]] * ''[[Pogonotriccus chapmani]]'' - [[tepuja hartirano]] |- |[[File:Phylloscartes ventralis - Mottle-checked tyrannulet; Monteiro Lobato, São Paulo, Brazil.jpg|eta|centre|175ra|''Phylloscartes ventralis'']][[File:Phylloscartes sylviolus.jpeg|eta|centre|175ra|''Phylloscartes sylviolus'']] || '''''[[Phylloscartes]]''''' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> || * ''[[Phylloscartes oustaleti]]'' - [[orokula tiraneto]] * ''[[Phylloscartes flavovirens]]'' - [[panama tiraneto]] * ''[[Phylloscartes virescens]]'' - [[oliveca tiraneto]] * ''[[Phylloscartes ventralis]]'' - [[makulvanga tiraneto]] * ''[[Phylloscartes beckeri]]'' - [[bahia tiraneto]] * ''[[Phylloscartes kronei]]'' - [[restingaa tiraneto]] * ''[[Phylloscartes sylviolus]]'' - [[brunokula tiraneto]] * ''[[Phylloscartes ceciliae]]'' - [[alagoasa tiraneto]] * ''[[Phylloscartes roquettei]]'' - [[minasĝerajsa tiraneto]] * ''[[Phylloscartes superciliaris]]'' - [[rufbrova tiraneto]] * ''[[Phylloscartes nigrifrons]]'' - [[nigrafrunta tiraneto]] * ''[[Phylloscartes flaviventris]]'' - [[rufbrida tiraneto]] * ''[[Phylloscartes gualaquizae]]'' - [[ekvadora tiraneto]] * ''[[Phylloscartes parkeri]]'' - [[cinamomaska tiraneto]] |- |[[File:Rhynchocyclus fulvipectus - Fulvous-breasted Flatbill - 3.jpg|eta|centre|175ra|''Rhynchocyclus fulvipectus'']] || '''''[[Rhynchocyclus]]''''' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> || * ''[[Rhynchocyclus brevirostris]]'' - [[okulringa platbekulo]] * ''[[Rhynchocyclus aequinoctialis]]'' - [[napa platbekulo]] * ''[[Rhynchocyclus olivaceus]]'' - [[oliveca platbekulo]] * ''[[Rhynchocyclus pacificus]]'' - [[pacifika platbekulo]] * ''[[Rhynchocyclus fulvipectus]]'' - [[rufbrusta platbekulo]] |- |[[File:Tolmomyias flaviventris - Yellow-breasted Flycatcher.JPG|eta|centre|175ra|''Tolmomyias flaviventris'']] || '''''[[Tolmomyias]]''''' <small>[[Hellmayr, CE]], 1927</small> || * ''[[Tolmomyias sulphurescens]]'' - [[flavoliva platbekulo]] * ''[[Tolmomyias traylori]]'' - [[oranĝokula platbekulo]] * ''[[Tolmomyias flavotectus]]'' - [[flavaflugila platbekulo]] * ''[[Tolmomyias assimilis]]'' - [[flavborderita platbekulo]] * ''[[Tolmomyias poliocephalus]]'' - [[grizkrona platbekulo]] * ''[[Tolmomyias viridiceps]]'' - [[olivkapa platbekulo]] * ''[[Tolmomyias flaviventris]]'' - [[flavbrusta platbekulo]] |- |[[File:Taeniotriccus andrei - Black-chested Tyrant (male), Parauapebas, Pará, Brazil.jpg|centre|175ra]] || '''''[[Taeniotriccus]]''''' <small>[[Berlepsch, HHCL]]; [[Hartert, EJO]], 1902</small> || * ''[[Taeniotriccus andrei]]'' - [[nigrabrusta todotirano]] |- |[[File:Cnipodectes subbrunneus - Brownish twistwing, Careiro, Amazonas, Brazil.jpg|eta|centre|175ra|''Cnipodectes subbrunneus'']] || '''''[[Cnipodectes]]''''' <small>[[Sclater, PL]]; [[Salvin, O]], 1873</small> || * ''[[Cnipodectes superrufus]]'' - [[rufa todotirano]] * ''[[Cnipodectes subbrunneus]]'' - [[bruna todotirano]] |- |[[File:Todirostrum poliocephalum3.jpg|eta|centre|175ra|''Todirostrum poliocephalum'']] || '''''[[Todirostrum]]''''' <small>[[Lesson, RP]], 1831</small> || * ''[[Todirostrum maculatum]]'' - [[makula todotirano]] * ''[[Todirostrum poliocephalum]]'' - [[flavbrida todotirano]] * ''[[Todirostrum cinereum]]'' - [[ordinara todotirano]] * ''[[Todirostrum viridanum]]'' - [[marakaiba todotirano]] * ''[[Todirostrum nigriceps]]'' - [[nigrakapa todotirano]] * ''[[Todirostrum pictum]]'' - [[pentrita todotirano]] * ''[[Todirostrum chrysocrotaphum]]'' - [[flavbrova todotirano]] |- |[[File:Poecilotriccus ruficeps (Tiranuelo capirrufo) (14450043293).jpg|eta|centre|175ra|''Poecilotriccus ruficeps'']] || '''''[[Poecilotriccus]]''''' <small>[[Berlepsch, HHCL]], 1884</small> || * ''[[Poecilotriccus ruficeps]]'' - [[rufkrona todotirano]] * ''[[Poecilotriccus luluae]]'' - [[rufkapuĉa todotirano]] * ''[[Poecilotriccus albifacies]]'' - [[blankvanga todotirano]] * ''[[Poecilotriccus capitalis]]'' - [[nigrablanka todotirano]] * ''[[Poecilotriccus senex]]'' - [[okravanga todotirano]] * ''[[Poecilotriccus russatus]]'' - [[rusta todotirano]] * ''[[Poecilotriccus plumbeiceps]]'' - [[okragorĝa todotirano]] * ''[[Poecilotriccus fumifrons]]'' - [[grizfrunta todotirano]] * ''[[Poecilotriccus latirostris]]'' - [[rufbrida todotirano]] * ''[[Poecilotriccus sylvia]]'' - [[ardezkapa todotirano]] * ''[[Poecilotriccus calopterus]]'' - [[orflugila todotirano]] * ''[[Poecilotriccus pulchellus]]'' - [[nigradorsa todotirano]] |- |[[File:Hemitriccus striaticollis - Stripe-necked Tody Tyrant; Arari; Maranhão, Brazil.jpg|eta|centre|175ra|''Hemitriccus striaticollis'']][[File:Hemitriccus griseipectus - White-bellied Tody-Tyrant.JPG|eta|centre|175ra|''Hemitriccus griseipectus'']][[File:Hemitriccus cohnhafti - Acre Tody-Tyrant; Rio Branco, Acre, Brazil.jpg|eta|centre|175ra|''Hemitriccus cohnhafti'']] || '''''[[Hemitriccus]]''''' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> || * ''[[Hemitriccus minor]]'' - [[eta todotirano]] * ''[[Hemitriccus spodiops]]'' - [[bolivia todotirano]] * ''[[Hemitriccus cohnhafti]]'' - [[akra todotirano]] * ''[[Hemitriccus flammulatus]]'' - [[flama todotirano]] * ''[[Hemitriccus diops]]'' - [[grizbrusta todotirano]] * ''[[Hemitriccus obsoletus]]'' - [[brunbrusta todotirano]] * ''[[Hemitriccus josephinae]]'' - [[ŝipbeka todotirano]] * ''[[Hemitriccus zosterops]]'' - [[blankokula todotirano]] * ''[[Hemitriccus griseipectus]]'' - [[blankventra todotirano]] * ''[[Hemitriccus orbitatus]]'' - [[okulringa todotirano]] * ''[[Hemitriccus iohannis]]'' - [[johana todotirano]] * ''[[Hemitriccus striaticollis]]'' - [[strikola todotirano]] * ''[[Hemitriccus nidipendulus]]'' - [[pendonesta todotirano]] * ''[[Hemitriccus margaritaceiventer]]'' - [[perloventra todotirano]] * ''[[Hemitriccus inornatus]]'' - [[pelzelna todotirano]] * ''[[Hemitriccus minimus]]'' - [[nana todotirano]] * ''[[Hemitriccus granadensis]]'' - [[nigragorĝa todotirano]] * ''[[Hemitriccus cinnamomeipectus]]'' - [[cinambrusta todotirano]] * ''[[Hemitriccus mirandae]]'' - [[okrabrusta todotirano]] * ''[[Hemitriccus kaempferi]]'' - [[sanktakatarina todotirano]] * ''[[Hemitriccus rufigularis]]'' - [[rufgorĝa todotirano]] * ''[[Hemitriccus furcatus]]'' - [[forkvosta todotirano]] |- |[[File:Myiornis auricularis - Enéas V. Gouvêa Junior - 441678853 (cropped).jpeg|eta|centre|175ra|''Myiornis auricularis'']] || '''''[[Myiornis]]''''' <small>[[Bertoni, AW]], 1901</small> || * ''[[Myiornis auricularis]]'' - [[orela nantirano]] * ''[[Myiornis albiventris]]'' - [[blankventra nantirano]] * ''[[Myiornis atricapillus]]'' - [[nigraĉapa nantirano]] * ''[[Myiornis ecaudatus]]'' - [[kurtvosta nantirano]] |- |[[File:PIOLHINHO (Phyllomyias fasciatus).jpg|175px]] || ''[[Phyllomyias]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Altebenaĵa tiraneto]], ''Phyllomyias fasciatus'' * [[Jungaa tiraneto]], ''Phyllomyias weedeni'' * [[Tiraneto de Burmeister]], ''Phyllomyias burmeisteri'' * [[Blankbrusta tiraneto]], ''Phyllomyias zeledoni'' * [[Verdeca tiraneto]], ''Phyllomyias virescens'' * [[Tiraneto de Reiser]], ''Phyllomyias reiseri'' * [[Tiraneto de Urich]], ''Phyllomyias urichi'' * [[Tiraneto de Sclater]], ''Phyllomyias sclateri'' * [[Grizĉapa tiraneto]], ''Phyllomyias griseocapilla'' * [[Grizkapa tiraneto]], ''Phyllomyias griseiceps'' * [[Plumbkrona tiraneto]], ''Phyllomyias plumbeiceps'' * [[Nigraĉapa tiraneto]], ''Phyllomyias nigrocapillus'' * [[Cindrakapa tiraneto]], ''Phyllomyias cinereiceps'' * [[Oĥrapuga tiraneto]], ''Phyllomyias uropygialis'' |- |[[File:Tyrannulus elatus Tiranuelo coronado Yellow-crowned Tyrannulet (6515681957).jpg|175px]] || ''[[Tyrannulus]]'' {{small|Vieillot, 1816}} || * [[Flavkrona tiraneto]], ''[[Tyrannulus elatus]]'' |- |[[File:Myiopagis cotta 1.jpg|175px]] || ''[[Myiopagis]]'' {{small|Salvin & Godman, 1888}} || * [[Grizkapa elenio]], ''Myiopagis caniceps'' * [[Ĉokoa elenio]], ''Myiopagis parambae'' * [[Amazonia elenio]], ''Myiopagis cinerea'' * [[Jamajka elenio]], ''Myiopagis cotta'' * [[Flavkrona elenio]], ''Myiopagis flavivertex'' * [[Arbara elenio]], ''Myiopagis gaimardii'' * [[Monteta elenio]], ''Myiopagis olallai'' * [[Pacifika elenio]], ''Myiopagis subplacens'' * [[Verdeca elenio]], ''Myiopagis viridicata'' |- |[[File:Elaenia spectabilis-Large Elaenia.JPG|175px]] || ''[[Elaenia]]'' {{small|Sundevall, 1836}} || * [[Flavventra elenio]], ''Elaenia flavogaster'' * [[Karibia elenio]], ''Elaenia martinica'' * [[Granda elenio]], ''Elaenia spectabilis'' * [[Noronha-insulara elenio]], ''Elaenia ridleyana'' * [[Blankkresta elenio]], ''Elaenia albiceps'' * [[Ĉilia elenio]], ''Elaenia chilensis'' * [[Malgrandbeka elenio]], ''Elaenia parvirostris'' * [[Olivkolora elenio]], ''Elaenia mesoleuca'' * [[Ardeza elenio]], ''Elaenia strepera'' * [[Korna elenio]], ''Elaenia gigas'' * [[Bruneca elenio]], ''Elaenia pelzelni'' * [[Simplakresta elenio]], ''Elaenia cristata'' * [[Malgranda elenio]], ''Elaenia chiriquensis'' * [[Elenio de Coopmans]], ''Elaenia brachyptera'' * [[Rufkrona elenio]], ''Elaenia ruficeps'' * [[Monta elenio]], ''Elaenia frantzii'' * [[Altaĵa elenio]], ''Elaenia obscura'' * [[Malgrandkapa elenio]], ''Elaenia sordida'' * [[Giganta elenio]], ''Elaenia dayi'' * [[Anda elenio]], ''Elaenia pallatangae'' * [[Tepuja elenio]], ''Elaenia olivina'' * [[Grand-Antila elenio]], ''Elaenia fallax'' |- |[[File:Brown-capped Tyrannulet (Ornithion brunneicapillus) (8079747729).jpg|175px]] || ''[[Ornithion]]'' {{small|Hartlaub, 1853}} || * [[Brunĉapa tiraneto]], ''Ornithion brunneicapillus'' * [[Blankbrova tiraneto]], ''Ornithion inerme'' * [[Flavventra tiraneto]], ''Ornithion semiflavum'' |- |[[File:Camptostoma obsoletum obsoletum - Southern beardless tyrannulet.jpg|175px]] || ''[[Camptostoma]]'' {{small|P.L. Sclater, 1857}} || * [[Norda senbarba tiraneto]], ''Camptostoma imberbe'' * [[Suda senbarba tiraneto]], ''Camptostoma obsoletum'' |- |[[File:Suiriri suiriri - Suiriri flycatcher Argentina.jpg|175px]] || ''[[Suiriri]]'' {{small|d'Orbigny, 1840}} || * [[Sujririo]], ''[[Suiriri suiriri]]'' |- |[[File:Mecocerculus hellmayri - Buff-banded tyrannulet.jpg|175px]] || ''[[Mecocerculus]]'' {{small|P.L. Sclater, 1862}} || * [[Blankgorĝa tiraneto]], ''Mecocerculus leucophrys'' * [[Blankavosta tiraneto]], ''Mecocerculus poecilocercus'' * [[Sablobenda tiraneto]], ''Mecocerculus hellmayri'' * [[Rufflugila tiraneto]], ''Mecocerculus calopterus'' * [[Sulfurventra tiraneto]], ''Mecocerculus minor'' * [[Blankabenda tiraneto]], ''Mecocerculus stictopterus'' |- |[[File:Tufted Tit-Tyrant.jpg|175px]] || ''[[Anairetes]]'' {{small|Reichenbach, 1850}} || * [[Cindrabrusta parutirano]], ''Anairetes alpinus'' * [[Nigrakresta parutirano]], ''Anairetes nigrocristatus'' * [[Buntakresta parutirano]], ''Anairetes reguloides'' * [[Flavbeka parutirano]], ''Anairetes flavirostris'' * [[Fernandeza parutirano]], ''Anairetes fernandezianus'' * [[Tufa parutirano]], ''Anairetes parulus'' |- |[[File:Anairetes agilis.jpg|175px]] || ''[[Uromyias]]'' {{small|Hellmayr, 1927}} || * [[Lerta parutirano]], ''Uromyias agilis'' * [[Solidkolora parutirano]], ''Uromyias agraphia'' |- |[[File:Serpophaga subcristata -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg|175px]] || ''[[Serpophaga]]'' {{small|Gould, 1839}} || * [[Torenta tiraneto]], ''Serpophaga cinerea'' * [[Rivera tiraneto]], ''Serpophaga hypoleuca'' * [[Nigreca tiraneto]], ''Serpophaga nigricans'' * [[Blankakresta tiraneto]], ''Serpophaga subcristata'' * [[Tiraneto de Straneck]], ''Serpophaga griseicapilla'' |- |[[File:Phaeomyias murina1.jpg|175px]] || ''[[Nesotriccus]]'' {{small|Townsend, CH, 1895}}|| * [[Suda muskolora tiraneto]], ''Nesotriccus murinus'' * [[Norda muskolora tiraneto]], ''Nesotriccus incomtus'' * [[Kokosa tiraneto]], ''Nesotriccus ridgwayi'' * [[Tumbesa tiraneto]], ''Nesotriccus tumbezanus'' * [[Maranjona tiraneto]], ''Nesotriccus maranonicus'' |- |[[File:Capsiempis flaveola -Costa Rica-8 (1).jpg|175px]] || ''[[Capsiempis]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Flava tiraneto]], ''Capsiempis flaveola'' |- |[[File:Polystictus superciliaris - Grey-backed Tachuri.JPG|175px]] || ''[[Polystictus]]'' {{small|Reichenbach, 1850}} || * [[Barba taĉurio]], ''Polystictus pectoralis'' * [[Grizdorsa taĉurio]], ''Polystictus superciliaris'' |- |[[File:Pseudocolopteryx dinelliana - Dinelli's doradito.jpg|175px]] || ''[[Pseudocolopteryx]]'' {{small|Lillo, 1905}} || * [[Kresta doradito]], ''Pseudocolopteryx sclateri'' * [[Subtropika doradito]], ''Pseudocolopteryx acutipennis'' * [[Doradito de Dinelli]], ''Pseudocolopteryx dinelliana'' * [[Pepanta doradito]], ''Pseudocolopteryx flaviventris'' * [[Tiktakanta doradito]], ''Pseudocolopteryx citreola'' |- |[[File:Rufous-sided Pygmy-tyrant Euscarthmus rufomarginatus.jpg|175px]] || ''[[Euscarthmus]]'' {{small|Wied-Neuwied, 1831}} || * [[Oĥrakrona arbusta tirano]], ''Euscarthmus meloryphus'' * [[Oĥravizaĝa arbusta tirano]], ''Euscarthmus fulviceps'' * [[Rufflanka arbusta tirano]], ''Euscarthmus rufomarginatus'' |- |[[File:Pseudelaenia leucospodia - Gray-and-white Tyrannulet (cropped).jpg|175px]]|| ''[[Pseudelaenia]]'' {{small|W. Lanyon, 1988}} || * [[Griza-blanka tiraneto]], ''Pseudelaenia leucospodia'' |- |[[File:Stigmatura budytoides - Greater wagtail tyrant.JPG|175px]] || ''[[Stigmatura]]'' {{small|Sclater & Salvin, 1866}} || * [[Malgranda motaciltirano]], ''Stigmatura napensis'' * [[Bahia motaciltirano]], ''Stigmatura bahiae'' * [[Granda motaciltirano]], ''Stigmatura budytoides'' |- |[[File:Golden-faced Tyrannulet - Colombia S4E9917.jpg|175px]] || ''[[Zimmerius]]'' {{small|Traylor, 1977}} || * [[Gvatemala tiraneto]], ''Zimmerius vilissimus'' * [[Viska tiraneto]], ''Zimmerius parvus'' * [[Okulvitra tiraneto]], ''Zimmerius improbus'' * [[Venezuela tiraneto]], ''Zimmerius petersi'' * [[Bolivia tiraneto]], ''Zimmerius bolivianus'' * [[Ruĝbeka tiraneto]], ''Zimmerius cinereicapilla'' * [[Miŝana tiraneto]], ''Zimmerius villarejoi'' * [[Tiraneto de Chico]], ''Zimmerius chicomendesi'' * [[Maldikpieda tiraneto]], ''Zimmerius gracilipes'' * [[Gujana tiraneto]], ''Zimmerius acer'' * [[Orvizaĝa tiraneto]], ''Zimmerius chrysops'' * [[Tiraneto de Coopmans]], ''Zimmerius minimus'' * [[Ĉokoa tiraneto]], ''Zimmerius albigularis'' * [[Flavecbrusta tiraneto]], ''Zimmerius flavidifrons'' * [[Perua tiraneto]], ''Zimmerius viridiflavus'' |- |[[File:Suiriri islerorum - Chapada Flycatcher.JPG|175px]] || ''[[Guyramemua]]'' {{small|Lopes et al., 2017}} || *[[Ĉapada muŝkaptulo]], ''[[Guyramemua affine]]'' |- |[[File:Sublegatus modestus - Southern scrub flycatcher.JPG|175px]] || ''[[Sublegatus]]'' {{small|Sclater & Salvin, 1868}} || * [[Norda arbusta muŝkaptulo]], ''Sublegatus arenarum'' * [[Suda arbusta muŝkaptulo]], ''Sublegatus modestus'' * [[Amazonia arbusta muŝkaptulo]], ''Sublegatus obscurior'' |- |[[File:Inezia subflava - Amazonian inezia, Anavilhanas National Park, Novo Airão, Amazonas, Brazil.jpg|175px]] || ''[[Inezia]]'' {{small|Cherrie, 1909}} || * [[Maldikbeka inezio]], ''Inezia tenuirostris'' * [[Griza inezio]], ''Inezia inornata'' * [[Amazonia inezio]], ''Inezia subflava'' * [[Pala inezio]], ''Inezia caudata'' |- |[[File:Myiophobus fasciatus 54670465.jpg|175px]] || ''[[Myiophobus]]'' {{small|Reichenbach, 1850}} || * [[Olivbrusta muŝkaptulo]], ''Myiophobus cryptoxanthus'' * [[Flaveca muŝkaptulo]], ''Myiophobus flavicans'' * [[Senornama muŝkaptulo]], ''Myiophobus inornatus'' * [[Oranĝkresta muŝkaptulo]], ''Myiophobus phoenicomitra'' * [[Roraima muŝkaptulo]], ''Myiophobus roraimae'' * [[Rusta muŝkaptulo]], ''Myiophobus fasciatus'' * [[Muskolora muŝkaptulo]], ''Myiophobus crypterythrus'' * [[Rufeca muŝkaptulo]], ''Myiophobus rufescens'' |- |[[File:Myiophobus pulcher (Atrapamoscas musguero) - Flickr - Alejandro Bayer.jpg|175px]] || ''[[Nephelomyias]]'' {{small|(Ohlson, Fjeldsa and Ericson, 2009)}} || * [[Oranĝbenda muŝkaptulo]], ''Nephelomyias lintoni'' * [[Oĥrecbrusta muŝkaptulo]], ''Nephelomyias ochraceiventris'' * [[Beleta muŝkaptulo]], ''Nephelomyias pulcher'' |- |[[File:Ornate Flycatcher - South Ecuador S4E0633.jpg|175px]] || ''[[Myiotriccus]]'' {{small|Ridgway, 1905}} || * [[Ornama muŝkaptulo]], ''[[Myiotriccus ornatus]]'' |- |[[File:Culicivora caudacuta Sharp-tailed Tyrant.JPG|175px]] || ''[[Culicivora]]'' {{small|Swainson, 1827}} || * [[Akravosta herbotirano]], ''[[Culicivora caudacuta]]'' |- |[[File:Southern Bentbill.jpg|175px]] || ''[[Oncostoma]]'' {{small|P.L. Sclater, 1862}} || * [[Norda hokbekulo]] (''Oncostoma cinereigulare'') * [[Suda hokbekulo]] (''Oncostoma olivaceum'') |- |[[File:Lophotriccus galeatus - Helmeted Pygmy Tyrant, Presidente Figueiredo, Amazonas, Brazil 02.jpg|175px]] || ''[[Lophotriccus]]'' {{small|Berlepsch, 1884}} || * [[Skvamkresta nana tirano]], ''Lophotriccus pileatus'' * [[Dubenda nana tirano]], ''Lophotriccus vitiosus'' * [[Longkresta nana tirano]], ''Lophotriccus eulophotes'' * [[Helma nana tirano]], ''Lophotriccus galeatus'' |- |[[File:Pale-eyed Pygmy-Tyrant.jpg|175px]] || ''[[Atalotriccus]]'' {{small|Ridgway, 1905}} || * [[Palokula nana tirano]], ''[[Atalotriccus pilaris]]'' |- |[[File:Cinnamon Flycatcher (Pyrrhomyias cinnamomeus).jpg|175px]] || ''[[Pyrrhomyias]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Cinama muŝkaptulo]], ''[[Pyrrhomyias cinnamomeus]]'' |- |[[File:Gibão de couro.jpg|175px]] || ''[[Hirundinea]]'' {{small|Orbigny & Lafresnaye, 1837}} || * [[Hirundineo]], ''[[Hirundinea ferruginea]]'' |- |[[File:Gray-breasted Flycatcher - South Ecuador S4E9465.jpg|175px]] || ''[[Lathrotriccus]]'' {{small|Lanyon,W & Lanyon,S, 1986}} || *[[Muŝtirano de Euler]], ''Lathrotriccus euleri'' *[[Grizbrusta muŝtirano]], ''Lathrotriccus griseipectus'' |- |[[File:Aphanotriccus capitalis -near Rancho Naturalista, Cordillera de Talamanca, Costa Rica-8.jpg|175px]] || ''[[Aphanotriccus]]'' {{small|Ridgway, 1905}} || *[[Oĥrabrusta muŝkaptulo]], ''Aphanotriccus capitalis'' *[[Nigrabeka muŝkaptulo]], ''Aphanotriccus audax'' |- |[[File:Cnemotriccus fuscatus - Fuscous Flycatcher; Bodoquena, Mato Grosso do Sul, Brazil.jpg|175px]] || ''[[Cnemotriccus]]'' {{small|Hellmayr, 1927}} || * [[Malhela muŝkaptulo]], ''[[Cnemotriccus fuscatus]]'' |- |[[File:Pileated Flycatcher - Mexico S4E9492 (16251012834).jpg|175px]] || ''[[Xenotriccus]]'' {{small|Dwight & Griscom, 1927}} || * [[Zonata muŝkaptulo]], ''Xenotriccus callizonus'' * [[Meksika muŝkaptulo]], ''Xenotriccus mexicanus'' |- |[[File:Sayornis phoebe -Owen Conservation Park, Madison, Wisconsin, USA-8.jpg|175px]] || ''[[Sayornis]]'' – [[feboj]] {{small|Bonaparte, 1854}} || * [[Orienta febo]], ''Sayornis phoebe'' * [[Nigra febo]], ''Sayornis nigricans'' * [[Ruĝeca febo]], ''Sayornis saya'' |- |[[File:Mitrephanes phaeocercus -Costa Rica-8a.jpg|175px]] || ''[[Mitrephanes]]'' {{small|Coues, 1882}} || * [[Norda tufmuŝkaptulo]], ''Mitrephanes phaeocercus'' * [[Olivkolora tufmuŝkaptulo]], ''Mitrephanes olivaceus'' |- |[[File:Tropical Pewee - Rio Tigre - Costa Rica.jpg|175px]] || ''[[Contopus]]'' {{small|Cabanis, 1855}} || * [[Olivflanka arbartirano]], ''Contopus cooperi'' * [[Granda arbartirano]], ''Contopus pertinax'' * [[Malhela arbartirano]], ''Contopus lugubris'' * [[Fuma arbartirano]], ''Contopus fumigatus'' * [[Oĥreca arbartirano]], ''Contopus ochraceus'' * [[Okcidenta arbartirano]], ''Contopus sordidulus'' * [[Orienta arbartirano]], ''Contopus virens'' * [[Norda tropika arbartirano]], ''Contopus bogotensis'' * [[Suda tropika arbartirano]], ''Contopus cinereus'' * [[Tumbesa arbartirano]], ''Contopus punensis'' * [[Blankgorĝa arbartirano]], ''Contopus albogularis'' * [[Nigreca arbartirano]], ''Contopus nigrescens'' * [[Kuba arbartirano]], ''Contopus caribaeus'' * [[Hispaniola arbartirano]], ''Contopus hispaniolensis'' * [[Jamajka arbartirano]], ''Contopus pallidus'' * [[Malgrand-Antila arbartirano]], ''Contopus latirostris'' |- |[[File:Black-capped Flycatcher - Central Highlands - Costa Rica MG 7063 (26603418092).jpg|175px]] || ''[[Empidonax]]'' — [[muŝtiranoj]] {{small|Cabanis, 1855}} || *[[Flavventra muŝtirano]], ''Empidonax flaviventris'' *[[Verdeca muŝtirano]], ''Empidonax virescens'' *[[Alna muŝtirano]], ''Empidonax alnorum'' *[[Salika muŝtirano]], ''Empidonax traillii'' *[[Blankgorĝa muŝtirano]], ''Empidonax albigularis'' *[[Malgranda muŝtirano]], ''Empidonax minimus'' *[[Abia muŝtirano]], ''Empidonax hammondii'' *[[Griza muŝtirano]], ''Empidonax wrightii'' *[[Arbusta muŝtirano]], ''Empidonax oberholseri'' *[[Pina muŝtirano]], ''Empidonax affinis'' *[[Marborda muŝtirano]], ''Empidonax difficilis'' *[[Flaveca muŝtirano]], ''Empidonax flavescens'' *[[Brunecbrusta muŝtirano]], ''Empidonax fulvifrons'' *[[Nigrakapa muŝtirano]], ''Empidonax atriceps'' |- |[[File:Pyrocephalus rubinus Titiribí pechirrojo Vermilion Flycatcher (male) (17321352426).jpg|175px]] || ''[[Pyrocephalus]]'' {{small|Gould, 1839}} || * [[Skarlata muŝtirano]] ''Pyrocephalus rubinus'' * [[Vermiljona muŝtirano]], ''Pyrocephalus obscurus'' * [[Nana muŝtirano]] ''Pyrocephalus nanus'' * ✝[[San-Cristóbal-insula muŝtirano]] ''Pyrocephalus dubius'' |- |[[File:Ochthornis littoralis - Drab Water-Tyrant.jpg|175px]] || ''[[Ochthornis]]'' {{small|P.L. Sclater, 1888}} || * [[Litorala akvotirano]], ''[[Ochthornis littoralis]]'' |- |[[File:Satrapa icterophrys -Argentina-8.jpg|175px]] || ''[[Satrapa]]'' {{small|Strickland, 1844}} || * [[Flavbrova muŝtirano]], ''[[Satrapa icterophrys]]'' |- |[[File:LittleGround-Tyrant.jpg|175px]] || ''[[Syrtidicola]]'' {{small|Chesser et al, 2020}} || * [[Malgranda tertirano]], ''[[Syrtidicola fluviatilis]]'' |- |[[File:Spot-billed Ground-Tyrant.jpg|175px]] || ''[[Muscisaxicola]]'' – [[tertiranoj]] {{small|Orbigny & Lafresnaye, 1837}} || *[[Makulbeka tertirano]], ''Muscisaxicola maculirostris'' *[[Blankbrusta tertirano]], ''Muscisaxicola albifrons'' *[[Oĥranuka tertirano]], ''Muscisaxicola flavinucha'' *[[Parama tertirano]], ''Muscisaxicola alpinus'' *[[Tertirano de Taczanowski]], ''Muscisaxicola griseus'' *[[Cindra tertirano]], ''Muscisaxicola cinereus'' *[[Rufnuka tertirano]], ''Muscisaxicola rufivertex'' *[[Malhelvizaĝa tertirano]], ''Muscisaxicola maclovianus'' *[[Blankbrova tertirano]], ''Muscisaxicola albilora'' *[[Cinamventra tertirano]], ''Muscisaxicola capistratus'' *[[Rufkapa tertirano]], ''Muscisaxicola juninensis'' *[[Nigrabrusta tertirano]], ''Muscisaxicola frontalis'' |- |[[File:Andean Negrito (Lessonia oreas) on the ground, side view.jpg|175px]] || ''[[Lessonia]]'' — [[negritoj]] {{small|Swainson, 1832}} || * [[Anda negrito]], ''Lessonia oreas'' * [[Rufa negrito]], ''Lessonia rufa'' |- |[[File:Hymenops perspicillatus Argentina.jpg|175px]] || ''[[Hymenops]]'' {{small|Lesson, 1828}} || * [[Okulvitra tirano]], ''[[Hymenops perspicillatus]]'' |- |[[File:Knipolegus cyanirostris -Reserva Guainumbi, Sao Luis do Paraitinga, Sao Paulo, Brasil-8.jpg|175px]] || ''[[Knipolegus]]'' {{small|F. Boie, 1826 }} || * [[Blubeka nigra tirano]], ''Knipolegus cyanirostris'' * [[Nigra tirano de Jelski]], ''Knipolegus signatus'' * [[Plumba tirano]], ''Knipolegus cabanisi'' * [[Cindra tirano]], ''Knipolegus striaticeps'' * [[Blankflugila nigra tirano]], ''Knipolegus aterrimus'' * [[Nigra tirano de Hudson]], ''Knipolegus hudsoni'' * [[Rufvosta tirano]], ''Knipolegus poecilurus'' * [[Riverborda tirano]], ''Knipolegus orenocensis'' * [[Amazonia nigra tirano]], ''Knipolegus poecilocercus'' * [[Kresta nigra tirano]], ''Knipolegus lophotes'' * [[Velura nigra tirano]], ''Knipolegus nigerrimus'' * [[Kaatinga nigra tirano]], ''Knipolegus franciscanus'' |- |[[File:Red-rumped-Bush-tyrant.jpg|175px]] || ''[[Cnemarchus]]'' {{small|Ridgway, 1905}} || * [[Ruĝpuga arbusta tirano]], ''Cnemarchus erythropygius'' * [[Monta arbusta tirano]], ''Cnemarchus rufipennis'' |- |[[File:White Monjita (Xolmis irupero)-8.jpg|175px]] || ''[[Xolmis]]'' {{small|F. Boie, 1826}} || * [[Blankpuga monĵito]], ''Xolmis velatus'' * [[Blanka monĵito]], ''Xolmis irupero'' |- |[[File:Fire-eyed Diucon RWD.jpg|175px]] || ''[[Pyrope]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1860}} || * [[Flamokululo]] (''[[Pyrope pyrope]]'') |- |[[File:Xolmis cinereus -Fazenda Campo de Ouro, Piraju, Sao Paulo, Brasil-8.jpg|175px]] || ''[[Nengetus]]'' {{small|Swainson, 1827}} || * [[Griza monĵito]], ''[[Nengetus cinereus]]'' |- |[[File:Xolmis coronatus - Black-crowned Monjita; San Javier, Río Negro, Uruguay.jpg|175px]] || ''[[Neoxolmis]]'' {{small|Hellmayr, 1927}} || * [[Nigrakrona monĵito]], ''Neoxolmis coronatus'' * [[Rustdorsa monĵito]], ''Neoxolmis rubetra'' * [[Salinasa monĵito]], ''Neoxolmis salinarum'' * [[Rufventra monĵito]], ''Neoxolmis rufiventris'' |- |[[File:Myiotheretes striaticollis Atrapamoscas chiflaperro Streak-throated Bush-Tyrant (13975951386).jpg|175px]] || ''[[Myiotheretes]]'' {{small|Reichenbach, 1850}} || * [[Striatgorĝa arbustotirano]], ''Myiotheretes striaticollis'' * [[Rufventra arbustotirano]], ''Myiotheretes fuscorufus'' * [[Sankta-Marta arbustotirano]], ''Myiotheretes pernix'' * [[Fuma arbustotirano]], ''Myiotheretes fumigatus'' |- |[[File:Agriornis montanus - Black-billed shrike-tyrant.jpg|175px]] || ''[[Agriornis]]'' – [[lanitiranoj]] {{small|Gould, 1839}} || * [[Nigrabeka lanitirano]], ''Agriornis montanus'' * [[Malgranda lanitirano]], ''Agriornis murinus'' * [[Blankvosta lanitirano]], ''Agriornis albicauda'' * [[Grizventra lanitirano]], ''Agriornis micropterus'' * [[Granda lanitirano]], ''Agriornis lividus'' |- |[[File:Gubernetes yetapa -Piraju, Sao Paulo, Brasil-8.jpg|175px]] || ''[[Gubernetes]]'' {{small|Such, 1825}} || * [[Jetapo]], ''[[Gubernetes yetapa]]'' |- |[[File:Muscipipra vetula 1.jpeg|175px]] || ''[[Muscipipra]]'' {{small|Lesson, 1831}} || * [[Tondilvosta griza tirano]] (''[[Muscipipra vetula]]'') |- |[[File:Black-backed Water-Tyrant - Brazil MG 8606 (16730865190).jpg|175px]] || ''[[Fluvicola]]'' {{small|Swainson, 1827}} || * [[Piga akvotirano]], ''Fluvicola pica'' * [[Nigradorsa akvotirano]], ''Fluvicola albiventer'' * [[Maska akvotirano]], ''Fluvicola nengeta'' |- |[[File:Arundinicola leucocephala -Piraju, Sao Paulo, Brazil -male-8.jpg|175px]] || ''[[Arundinicola]]'' {{small|d'Orbigny, 1840}} || * [[Blankkapa marĉa tirano]], ''[[Arundinicola leucocephala]]'' |- |[[File:Heteroxolmis dominicana -Rocha, Uruguay -male-8.jpg|175px]] || ''[[Heteroxolmis]]'' {{small|Lanyon, W, 1986}} || * [[Nigra-blanka monĵito]], ''[[Heteroxolmis dominicana]]'' |- |[[File:Alectrurus risora - Strange-tailed tyrant (male) 03.jpg|175px]] || ''[[Alectrurus]]'' {{small|Vieillot, 1816}} || * [[Trikolora tirano]], ''Alectrurus tricolor'' * [[Strangvosta tirano]], ''Alectrurus risora'' |- |[[File:Tumbes Tyrant - South Ecuador S4E9643 (16666065997).jpg|175px]] || ''[[Tumbezia]]'' {{small|Chapman, 1925}} || * [[Tumbesa tirano]], ''[[Tumbezia salvini]]'' |- |[[File:Yellow-bellied Chat-Tyrant - Colombia S4E2594 (16687224919).jpg|175px]] || ''[[Silvicultrix]]'' {{small|Lanyon, W, 1986}} || * [[Krona saksikoltirano]], ''Silvicultrix frontalis'' * [[Saksikoltirano de Kalinowski]], ''Silvicultrix spodionota'' * [[Orbrova saksikoltirano]] ''Silvicultrix pulchella'' * [[Flavventra saksikoltirano]] ''Silvicultrix diadema'' * [[Saksikoltirano de Jelski]] ''Silvicultrix jelskii'' |- |[[File:Ochthoeca fumicolor (Pitajo ahumado) (15321450129).jpg|175px]] || ''[[Ochthoeca]]'' {{small|Cabanis, 1847}} || * [[Ardezdorsa saksikoltirano]], ''Ochthoeca cinnamomeiventris'' * [[Nigreca saksikoltirano]], ''Ochthoeca nigrita'' * [[Grenatzona saksikoltirano]], ''Ochthoeca thoracica'' * [[Rufbrusta saksikoltirano]], ''Ochthoeca rufipectoralis'' * [[Brundorsa saksikoltirano]], ''Ochthoeca fumicolor'' * [[Rufbrova saksikoltirano]], ''Ochthoeca superciliosa'' * [[Saksikoltirano de D'Orbigny]], ''Ochthoeca oenanthoides'' * [[Blankbrova saksikoltirano]], ''Ochthoeca leucophrys'' * [[Pjura saksikoltirano]], ''Ochthoeca piurae'' |- |[[File:Viudita (Colorhamphus parvirostris)-4056-1500px-Ignacio-Azocar.jpg|175px]] || ''[[Colorhamphus]]'' {{small|Sundevall, 1872}} || * [[Patagonia tirano]], ''[[Colorhamphus parvirostris]]'' |- |[[File:Colonia colonus Atrapamoscas rabijunco Long-tailed Tyrant (11876830773).jpg|175px]] || ''[[Colonia (birdo)|Colonia]]'' || * [[Longvosta tirano]], ''[[Colonia colonus]]'' |- |[[File:Short-tailed Field-Tyrant - South Ecuador S4E8007 (16710944637).jpg|175px]] || ''[[Muscigralla]]'' {{small|Orbigny & Lafresnaye, 1837}} || * [[Mallongvosta kampa tirano]], ''[[Muscigralla brevicauda]]'' |- |[[File:Cattle Tyrant - Pantanal - Brazil H8O0107 (16298240983).jpg|175px]] || ''[[Machetornis]]'' {{small|G.R. Gray, 1841}} || * [[Bruta tirano]], ''[[Machetornis rixosa]]'' |- |[[File:Legatus leucophaius Atrapamoscas pirata Piratic Flycatcher (6230421252).jpg|175px]] || ''[[Legatus (bird)|Legatus]]'' {{small|P.L. Sclater, 1859}} || * [[Pirata muŝkaptulo]], ''[[Legatus leucophaius]]'' |- |[[File:Phelpsia inornata White-bearded Flycatcher (6515680991) (cropped).jpg|175px]] || ''[[Phelpsia]]'' {{small|W. Lanyon, 1984}} || * [[Blankbarba muŝkaptulo]], ''[[Phelpsia inornata]]'' |- |[[File:Rusty-margined flycatcher (25954179317).jpg|175px]] || ''[[Myiozetetes]]'' {{small|P.L. Sclater, 1859}} || *[[Rustflanka muŝkaptulo]], ''Myiozetetes cayanensis'' *[[Sociema muŝkaptulo]], ''Myiozetetes similis'' *[[Grizĉapa muŝkaptulo]], ''Myiozetetes granadensis'' *[[Malhelbrusta muŝkaptulo]], ''Myiozetetes luteiventris'' |- |[[File:Great Kiskadee on Branch.png|175px]] || ''[[Pitangus]]'' {{small|Swainson, 1827}} || * [[Granda kiskadio]], [[Pitango]] aŭ [[Sulfurpitango]], ''[[Pitangus sulphuratus]]'' |- |[[File:Lesser kiskadee (Pitangus lictor panamense).jpg|175px]] || ''[[Philohydor]]'' {{small|Lanyon, W, 1984}} || * [[Malgranda kiskadio]], ''[[Philohydor lictor]]'' |- |[[File:Conopias trivirgatus-Three-striped Flycatcher.JPG|175px]] || ''[[Conopias]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Blankringa muŝkaptulo]], ''Conopias albovittatus'' * [[Tristria muŝkaptulo]], ''Conopias trivirgatus'' * [[Flavgorĝa muŝkaptulo]], ''Conopias parvus'' * [[Limonbrova muŝkaptulo]], ''Conopias cinchoneti'' |- |[[File:Myiodynastes chrysocephalus-2.jpg|175px]] || ''[[Myiodynastes]]'' {{small|Bonaparte, 1857}} || * [[Orventra tirano]], ''Myiodynastes hemichrysus'' * [[Orkrona tirano]], ''Myiodynastes chrysocephalus'' * [[Tirano de Baird]], ''Myiodynastes bairdii'' * [[Sulfurventra tirano]], ''Myiodynastes luteiventris'' * [[Striata tirano]], ''Myiodynastes maculatus'' |- |[[File:Megarynchus pitangua Bichofué picudo Boat-billed Flycatcher (16282096299).jpg|175px]] || ''[[Megarynchus]]'' {{small|Thunberg, 1824}} || * [[Megarinko]], ''Megarynchus pitangua'' |- |[[File:Tyrannopsis sulphurea - Sulphury Flycatcher.JPG|175px]] || ''[[Tyrannopsis]]'' {{small|Ridgway, 1905}} || * [[Sulfurkolora muŝtirano]], ''[[Tyrannopsis sulphurea]]'' |- |[[File:Empidonomus varius-2.jpg|175px]] || ''[[Empidonomus]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Varia muŝtirano]], ''[[Empidonomus varius]]'' |- |[[File:Griseotyrannus aurantioatrocristatus - Crowned slaty flycatcher.JPG|175px]] || ''[[Griseotyrannus]]'' {{small|W.E. Lanyon, 1984}} || * [[Kronata ardeztirano]], ''[[Griseotyrannus aurantioatrocristatus]]'' |- |[[File:Tyrannus-verticalis-001.jpg|175px]] || ''[[Tyrannus]]'' {{small|Lacépède, 1799}} || * [[Neĝgorĝa reĝtirano]], ''Tyrannus niveigularis'' * [[Blankgorĝa reĝtirano]], ''Tyrannus albogularis'' * [[Tropika reĝtirano]], ''Tyrannus melancholicus'' * [[Meksika reĝtirano]], ''Tyrannus couchii'' * [[Norda reĝtirano]], ''Tyrannus vociferans'' * [[Dikbeka reĝtirano]], ''Tyrannus crassirostris'' * [[Maldikbeka reĝtirano]], ''Tyrannus verticalis'' * [[Tondilvosta reĝtirano]], ''Tyrannus forficatus'' * [[Forkvosta reĝtirano]], ''Tyrannus savana'' * [[Orienta reĝtirano]], ''Tyrannus tyrannus'' * [[Griza reĝtirano]], ''Tyrannus dominicensis'' * [[Kuba reĝtirano]], ''Tyrannus cubensis'' * [[Grandkapa reĝtirano]], ''Tyrannus caudifasciatus'' |- |[[File:Rufous Mourner - Panama H8O0032.jpg|175px]] || ''[[Rhytipterna]]'' {{small|Reichenbach, 1850}} || * [[Palventra plorulo]] (''Rhytipterna immunda'') * [[Grizeca plorulo]] (''Rhytipterna simplex'') * [[Rufa plorulo]] (''Rhytipterna holerythra'') |- |[[File:Sirystes albocinereus - White-rumped Sirystes; Rio Branco, Acre, Brazil.jpg|175px]] || ''[[Sirystes]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Siblanta siristo]], ''Sirystes sibilator'' * [[Uesta siristo]], ''Sirystes albogriseus'' * [[Blankpuga siristo]], ''Sirystes albocinereus'' * [[Siristo de Todd]], ''Sirystes subcanescens'' |- |[[File:Casiornis rufus -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg|175px]] || ''[[Casiornis]]'' {{small|Des Murs , 1856}} || * [[Rufa kasiorno]], ''Casiornis rufus'' * [[Cindragorĝa kasiorno]], ''Casiornis fuscus'' |- |[[File:Myiarchus tyrannulus 1.jpg|175px]] || ''[[Myiarchus]]'' {{small|Cabanis, 1844}} || * [[Rufa tuftirano]], ''Myiarchus semirufus'' * [[Jukatana tuftirano]], ''Myiarchus yucatanensis'' * [[Malgaja tuftirano]], ''Myiarchus barbirostris'' * [[Malhelĉapa tuftirano]], ''Myiarchus tuberculifer'' * [[Tuftirano de Swainson]], ''Myiarchus swainsoni'' * [[Venezuela tuftirano]], ''Myiarchus venezuelensis'' * [[Panama tuftirano]], ''Myiarchus panamensis'' * [[Mallongkresta tuftirano]], ''Myiarchus ferox'' * [[Anda tuftirano]], ''Myiarchus cephalotes'' * [[Cindrakrona tuftirano]], ''Myiarchus phaeocephalus'' * [[Kolumbia tuftirano]], ''Myiarchus apicalis'' * [[Cindragorĝa tuftirano]], ''Myiarchus cinerascens'' * [[Tuftirano de Nutting]], ''Myiarchus nuttingi'' * [[Grandkresta tuftirano]], ''Myiarchus crinitus'' * [[Brunkresta tuftirano]], ''Myiarchus tyrannulus'' * [[Grenada tuftirano]], ''Myiarchus nugator'' * [[Galapaga tuftirano]], ''Myiarchus magnirostris'' * [[Rufvosta tuftirano]], ''Myiarchus validus'' * [[Tuftirano de La Sagra]], ''Myiarchus sagrae'' * [[Stultuma tuftirano]], ''Myiarchus stolidus'' * [[Malgrand-Antila tuftirano]], ''Myiarchus oberi'' * [[Puertorika tuftirano]], ''Myiarchus antillarum'' |- |[[File:Ramphotrigon megacephalum - Large-headed Flatbill.jpg|175px]] || ''[[Ramphotrigon]]'' {{small|G.R. Gray, 1855}} || * [[Grandkapa platbekulo]], ''Ramphotrigon megacephalum'' * [[Flameta platbekulo]], ''Ramphotrigon flammulatum'' * [[Malhelvosta platbekulo]], ''Ramphotrigon fuscicauda'' * [[Rufvosta platbekulo]], ''Ramphotrigon ruficauda'' |- |[[File:Attila torridus - Ochraceous Attila 2.jpg|175px]] || ''[[Attila (birdo)|Attila]]'' {{small|Lesson, 1831}} || * [[Rufvosta atilo]], ''Attila phoenicurus'' * [[Cinama atilo]], ''Attila cinnamomeus'' * [[Oĥreca atilo]], ''Attila torridus'' * [[Citronventra atilo]], ''Attila citriniventris'' * [[Blankokula atilo]], ''Attila bolivianus'' * [[Grizkapuĉa atilo]], ''Attila rufus'' * [[Helpuga atilo]], ''Attila spadiceus'' |- |} ==Referencoj== {{projektoj|commonscat=Tyrannidae}} {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Nearktisa faŭno]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] eegzjc4o402c48xvf5dyfg9tkhyz2u8 0 29353 9363450 9321616 2026-04-29T18:48:16Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363450 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=portugala esploristo|apa=Vasco da Gama (apartigilo)}} {{Informkesto homo | nomo = Vasco da Gama | dosiero = Vasco_da_Gama_(without_background).jpg | priskribo = portugala admiralo | grandeco de dosiero = 240 | dato de naskiĝo = ĉ. [[1469]] | loko de naskiĝo = [[Sines]], [[Portugalio]] | dato de morto = [[24-an de decembro]] [[1524]] | loko de morto = [[Koĉi (Barato)|Koĉi]], [[Barato]] }} '''Vasco da GAMA''' ([ˈvaʃku ðɐ ˈɣɐmɐ]) (naskiĝis ĉ. [[1469]], mortis la {{daton|24|decembro|1524}}), la unua grafo de Vidigueira, estis [[Portugalio|portugala esploristo]], unu el la plej sukcesaj en la [[Epoko de Malkovroj]] kaj la komandanto de la unuaj ŝipoj navigintaj rekte de [[Eŭropo]] al [[Hindujo|Hindio]]. Li estas unu el la plej famaj kaj konataj esploristoj de la [[Epoko de Malkovroj]], estante la unua eŭropano, kiu atingis Hindion per maro. Tiu malkovro estis tre signifa kaj malfermis la vojon al la portugaloj por establi longdaŭran kolonian regnon en Azio. La itinero signifis, ke la portugaloj ne bezonus transiri la tre pridisputatan [[Mediteraneo]]n nek la danĝeran [[Arabio]]n, kaj ke la tuta vojaĝo estus farita tra maro. Post dekoj da maristoj provantaj atingi Hindion kun miloj da vivoj kaj dekduoj da ŝipoj perditaj en ŝiprompiĝoj kaj atakoj, Gama alteriĝis en [[Kolkato]] la 20-an de majo 1498. Atingo de la legendaj hindaj spicitineroj sendube helpis al la [[Portugalio|Portugala Imperio]] plibonigi ties ekonomion, kiu, ĝis Gama, estis plejparte bazita sur [[komerco]] en Norda kaj marborda [[Okcidenta Afriko]]. Tiuj spicoj estis plejparte [[Nigra pipro|pipro]] kaj [[cinamo]] komence, sed baldaŭ inkludis aliajn produktojn, tute novajn por Eŭropo, kio kondukis al komercmonopolo dum pluraj jardekoj. Gama gvidis du el la [[Hindiaj flotegoj de Portugalio|flotegoj destinitaj por Hindio]], la unuan kaj la kvaran, la plej grandan flotegon, nur kvar jarojn post lia alveno de la unua. Pro siaj kontribuoj, li estis nomumita en 1524 kiel la guberniestro de Hindio<!-- angla vikipedia listo: List of governors of Portuguese India -->, sub la titolo de [[vicreĝo]], kaj ricevis novkreitan titolon [[grafo]] de Vidigueira en 1519. Multaj omaĝoj estis faritaj tutmonde je la honoro de Vasco da Gama pro liaj esploradoj kaj atingoj. Li ĝis nun restas grava esplorada persono. La portugala [[Popolaj eposoj|popola eposo]], [[La Luzidoj]], estis verkita por celebri Vasco da Gama. Lia unua vojaĝo al Hindio kaj reen, kies longo estis pli granda ol ĉirkaŭ la Ekvatoro, estas ĝenerale konsiderata pinto de monda historio, ĉar ĝi komencis la unuan ondon de tutmonda multkulturismo.<ref>{{Citaĵo el libro|persona nomo=Cliff|familia nomo=Nigel|titolo=Holy War: How Vasco da Gama's Epic Voyages Turned the Tide in a Centuries-Old Clash of Civilizations|eldoninto=Harper| dato=septembro 2011}}</ref> == Junaĝo == [[Dosiero:50 Escudos célébrant le 500e anniversaire de la naissance de Vasco Da Gama, 1969.jpg|eta|Vasco da Gama.]] [[Dosiero:Sines06 edit1.jpg|eta|maldekstra|Statuo de Vasco da Gama ĉe lia naskiĝloko, [[Sines]], [[Portugalio]].]] Vasco da Gama estis naskita en 1460 aŭ 1469<ref>[http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html Modern History Sourcebook: Vasco da Gama: Round Africa to India, 1497-1498 CE] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110828160915/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html |date=2011-08-28 }}, fordham.edu</ref> en [[Sines]], sur la sudokcidenta marbordo de Portugalio, verŝajne en domo proksime de la templo de ''Nossa Senhora das Salas''. Sines, unu el malmultaj havenurboj sur la marbordo de [[Alentejo]], konsistis el nur kelkaj blanke kalkitaj, ruĝtegolitaj dometoj, okupitaj ĉefe de profesiaj [[fiŝkaptisto]]j. La familio da Gama estis ne la plej moŝta en la regno, sed sufiĉe malnova kaj fama. Ekzemple, unu el antaŭuloj de Vasco — Alvaro Annes da Gama — servis dum la [[Reconquista|Rekonkero]] al [[Alfonso la 3-a (Portugalio)|Alfonso la 3-a]], multe meritis en bataloj kaj ricevis kavaliran titolon.<ref>[http://www.1902encyclopedia.com/G/GAM/vasco-da-gama.html Artikolo el Brita Enciklopedio, 10-a Eldono (1902), Vasco da Gama]</ref> La patro de Vasco da Gama estis [[Estêvão da Gama]], kiu servis en la 1460-aj jaroj kiel kavaliro de la domanaro de la [[Fernando de Portugalio (Duko de Viseu)|Infanto Ferdinando]]<ref name="ames">{{Citaĵo el libro|titolo=The Globe Encompassed|familia nomo=Ames|persona nomo=Glenn J.|paĝo=27|isbn=0-13-193388-4|jaro=2008|alirdato=2008-01-10}}</ref> kaj plialtiĝis range en la militista [[Militordeno de Sant'Iago da Espada|Ordeno de Santiago]]. Estêvão da Gama estis nomumita ''alcaide-mór'' (civila guberniestro) de Sines en la 1460-aj jaroj, li okupis tiun postenon ĝis 1478, kaj daŭrigis kiel [[impostisto]] kaj funkciulo de la Ordeno en la regiono. Estêvão da Gama geedziĝis kun Isabel Sodré, filino de João Sodré (ankaŭ konata kiel João de Resende), ido de influhava familio de angla origino.<ref>La familio de Sodré verŝajne devenas de Frederick Sudley, el Gloucestershire, kiu akompanis grafon de Kembriĝo al Portugalio en 1381, kaj poste ekloĝis tie. (Subrahmanyam 1997: p.61)</ref> Ŝia patro kaj ŝiaj fratoj, Vicente Sodré kaj Brás Sodré, havis ligojn al la domanaro de la Infanto Diogo, kaj estis elstaraj personoj en la militista [[Ordeno de Kristo]]. Vasco da Gama estis la tria el kvin filoj de Estêvão da Gama kaj Isabel Sodré - en (verŝajna) sinsekvo laŭ aĝo: [[Paulo da Gama]], João Sodré, Vasco da Gama, Pedro da Gama kaj Aires da Gama. Vasco ankaŭ havis fratinon, Teresa da Gama (kiu geedziĝis kun Lopo Mendes de Vasconcelos).<ref>Subrahmanyam (1997: p.61)</ref> Malmulto estas konata pri junaĝo de Vasco da Gama. La portugala historiisto Augusto Carlos Teixeira de Aragão sugestas, ke Vasco da Gama studis en la urbo [[Évora]], kie li eble lernis matematikon kaj navigacion. Eblas (kvankam estas dubinde), ke li studis ĉe la astronomo [[Abraham Zakuto]].<ref>Subrahmanyam 1997, p.62.</ref> Ĉirkaŭ 1480, Vasco da Gama kun la fratoj sekvis sian patron (sed ne Sodré) kaj aliĝis la [[Ordeno de Santiago (Portugalio)|Ordenon de Santiago]].<ref>Subrahmanyam 1997, p.60-61.</ref> La ĉefo de Santiago estis Princo Johano, kiu okupis la tronon en 1481 kiel reĝo [[Johano la 2-a (Portugalio)|Johano la 2-a]]. Li ŝategis la ordenon, do perspektivoj de Gama grave kreskis. Cetere, la familio Sodré servis al [[Ordeno de Kristo]], kaj post malkovro de la marvojo al Hindio la du ordenoj disputis, kiun el ili subtenis Vasco da Gama. En 1492, Johano la 2-a sendis Vasco da Gama al la haveno de [[Setubal]] kaj al [[Algarve]] por kaperi [[franco|francajn]] ŝipojn en reprezalio pro pactempaj atakoj kontraŭ portugalaj ŝipoj. Tiun taskon da Gama rapide kaj efike faris.<ref>Subrahmanyam, 1997, p.63</ref> == Esplorado antaŭ Gama == [[Dosiero:Caminho maritimo para a India.png|eta|320ra|dekstra|La unua vojaĝo de Vasco da Gama al Hindio (nigra linio) kaj vojaĝoj de Pêro da Covilhã (oranĝkolora) kaj Afonso de Paiva (blua). Vojo komuna por ambaŭ estas verda.]] Serĉado de mara vojo al Hindio estis por Portugalio unu el ĉefaj taskoj de tiu tempo. Lando, kiu troviĝis flanke de tiamaj ĉefaj komercaj vojoj, ne povis kun granda profito partopreni en monda komerco. [[Eksporto]] estis malgranda, kaj valoraĵoj de la [[Oriento]], ekzemple, [[spico]]j, kostis tre multe. Portugalio estis malriĉa lando post la [[Reconquista|Rekonkero]] kaj militoj kontraŭ [[Reĝlando de Kastilio|Kastilio]]. Tamen geografia situo de Portugalio tre favoris al malkovroj ĉe okcidenta marbordo de [[Afriko]] kaj provoj trovi marvojon al la "spica lando". Ekde komenco de la [[15-a jarcento]], portugalaj ekspedicioj, organizitaj fare de princo [[Henriko la Maristo]], navigis pli kaj pli laŭ la afrika marbordo, serĉis okcidentafrikajn riĉaĵon (precipe, [[oro]]n), prenis [[sklavo]]jn, fondis setlejojn.<ref>Ames, Glenn J. (2004). Vasco da Gama: Renaissance Crusader. Longman. ISBN 0-321-09282-1</ref> Ili multe plivastigis portugalan maran sciaron, sed havis relative malgrandan profiton. Post la morto de Henriko en 1460, la portugala krono montris nur malmulte da intereso pri daŭrigo, kaj en 1469 forvendis la neglektatan afrikan entreprenon al privata [[Lisbono|Lisbona]] komercista konsorcio, gvidita fare de [[Fernão Gomes]]. Ene de kelkaj jaroj, kapitanoj de Gomes vastigis portugalan sciaron trans la [[Gvinea Golfo]], malkovris insulojn nun en la lando [[Santomeo kaj Principeo]], komercante pri ora polvo, [[Paradizgrajno|melegeta pipro]], [[eburo]] kaj sklavoj. Kiam Gomes revenis por renovigo de la permeso en 1474, Princo Johano (estonta Johano la 2-a) petis al sia patro [[Alfonso la 5-a (Portugalio)|Afonso la 5-a]] transdoni la afrikan entreprenon al li. Iĝinte reĝo en 1481, [[Johano la 2-a (Portugalio)|Johano la 2-a]] komencis multajn longajn reformojn. Por rompi monarkan dependecon de la feŭdisma nobelaro, Johano la 2-a bezonis konstrui la reĝan fiskon, kaj vidis reĝan komercon kiel la ŝlosilon al ĝi. Sub kontrolo de Johano la 2-a, la komerco pri oro kaj sklavoj en [[Okcidenta Afriko]] estis tre vastigita. Li volis partopreni tre profitan [[spickomerco]]n inter Eŭropo kaj Azio. Tiutempe, ĝi estis praktike monopoligita fare de la [[Venecia respubliko]], kiu funkciigis surterajn itinerojn pere de levanteniaj kaj egiptaj havenoj, tra [[Ruĝa Maro]] al la spicmerkatoj de Hindio. Johano la 2-a metis novan celon por siaj kapitanoj: trovi marvojon al Azio navigante ĉirkaŭ la Afrika kontinento. [[Dosiero:Vasco da Gama Leaving Portugal.jpg|eta|maldekstra|500ra|Vasco da Gama forlasas la havenon de [[Lisbono]], [[Portugalio]].]] Kiam Vasco da Gama estis en siaj 20-aj jaroj, tiuj planoj komencis realiĝi. En 1487, Johano la 2-a ekspedis du spionojn, [[Pero da Covilhã]] kaj [[Afonso de Paiva]], surtere tra Egiptujo, al [[Orientafriko]] kaj [[Hindio]], por serĉi [[Pastro Johano|Pastron Johanon]] kaj esplori detalojn de la spicomerkatoj kaj komercovojoj. Pero da Covilhã sukcesis atingi Hindion, sed dum la revena vojo li eksciis pri la morto de sia akompananto eble en Etiopio, venis tien kaj estis retenita laŭ ordono de la imperiestro. Tamen li sukcesis transdoni hejmen raporton pri sia vojaĝo, per kiuj li konfirmis, ke eblas atingi Hindion per maro, ĉirkaŭnaviginte Afrikon.<ref>James Bruce, Travels to Discover the Source of the Nile (1805 edition), vol. 3, p. 135</ref> Preskaŭ samtempe kapitano [[Bartolomeu Dias]] malkovris la [[Kabo de Bona Espero|Kabon de Bona Espero]], ĉirkaŭnavigis Afrikon kaj venis al [[Hinda Oceano]], pruvinte ke Afriko ne etendiĝas ĝis la [[Suda Poluso]], kiel supozis multaj antikvaj sciencistoj. Li esploris la bordon ĝis la rivero [[Fiŝ (rivero)|Fiŝ]] (''Rio do Infante'') en nuntempa Sudafriko kaj konfirmis, ke la nekonata marbordo iras for al la nordoriento. Sed maristoj de Dias rifuzis navigi pli, pro tio li ne sukcesis atingi Hindion kaj devis reveni al Portugalio en 1488.<ref name=eera>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.elizabethan-era.org.uk/bartholomeu-dias.htm|titolo=Bartholomeu Dias|aŭtoro=Alchin KL, from Elizabethan Era|alirdato=02-03-2010|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120120115701/http://www.elizabethan-era.org.uk/bartholomeu-dias.htm|arkivdato=2012-01-20}}</ref> Restis ke iu esploristo pruvu la ligon inter la rezultoj de Dias kaj tiuj de da Covilhã kaj de Paiva kaj kunligu tiujn apartajn segmentojn al eble profita komercvojo en la Hindan Oceanon. La reĝo planis sendi novan ekspedicion. Tamen dum sekvaj kelkaj jaroj ĝi ne estis plene ekipita, eble pro akcidenta morto de amata filo de la reĝo, heredanto de la trono, kio ege malfeliĉigis la reĝon kaj forlogis lin disde la regnaj aferoj. Nur post la morto de Johano la 2-a en 1495, kiam ekregis [[Emanuelo la 1-a (Portugalio)|Manuel la 1-a]], la preparado de nova permara ekspedicio al Hindio daŭriĝis. La tasko, komence donita al la patro de Vasco da Gama, estis finfine proponita de la nova reĝo al Vasco pro lia raporto pri protektado de portugalaj komercaj stacioj sur la afrika [[Ora Marbordo]] kontraŭ atakoj de francoj. == Unua vojaĝo == === Preparado === La ekspedicio estis zorge preparita. Kvar ŝipoj estis konstruitaj jam dum regado de Johano la 2-a sub prizorgo de sperta maristo [[Bartolomeu Dias]], kiu antaŭe esploris vojon ĉirkaŭ Afriko kaj sciis, kiaj ŝipoj estas bezonataj por la vojaĝo. Tiuj kvar ŝipoj estis: [[Dosiero:A partida de Vasco da Gama para a Índia em 1497.jpg|eta|320ra|dekstra|Fornavigo de Vasco da Gama al Hindio]] * [[Admiralŝipo]] ''São Gabriel'', nomita laŭ la biblia [[ĉefanĝelo Gabrielo]], sub gvido de Vasco da Gama — granda trimasta [[karako (ŝipo)|karako]] (aŭ portugale ''nau'') kun kvarangulaj [[velo]]j; longo 27 m, larĝo 8.5 m, [[enakvigo]] 2.3 m, areo de veloj 372 m², [[akvodismeto]] laŭ diversaj fontoj de 100 ĝis 178 tunoj. * ''São Rafael'', kies komandanto estis [[Paulo da Gama]], pli aĝa frato de Vasco; ŝipo de simila grandeco al ''São Gabriel''. * La [[karavelo]] ''Berrio'' (poste renomita al São Miguel), iomete pli malgranda ol la antaŭaj du, ordonita fare de [[Nicolau Coelho]]. * Provizŝipo de nekonata nomo, ordonita fare de Gonçalo Nunes, poste perdita proksime de la tiam nomita ''[[Mossel Bay|golfeto São Brás]]'', ĉe la sudorienta marbordo de Afriko.<ref name="ames"/> La ekspedicio estis ekipita per plej bonaj navigiloj kaj mapoj. Ĉefa navigisto estis Pero de Alenquer, kiu akompanis Bartolomeu Dias en lia vojaĝo al la Kabo de Bona Espero. Aliaj spertaj navigistoj estis Pedro Escobar, João de Coimbra kaj Afonso Gonçalves. Ne estas certe konata, kiom da homoj estis en ĉiu ŝipteamo, laŭ diversaj fontoj sume estis de 100 ĝis 170 homoj. En la ŝipanaro estis pastro, kronikisto, astronomo, kelkaj tradukistoj de la araba kaj de diversaj afrikaj lingvoj. Revenis nur ĉirkaŭ 55 el ili, kaj du ŝipoj estis perditaj.<ref name="Foundations"/> Konsiderante, ke la vojaĝo devis daŭri multajn monatojn, en la ŝipkelojn oni metis kiel eble plej multe da [[trinkakvo]] kaj manĝaĵoj. Marista dieto estis ordinara por longaj vojaĝoj de tiu tempo. Sekigita pano kaj [[kaĉo]] el [[pizo]] aŭ [[lento]] estis bazo de la nutrado. Al ĉiu homo estis donataj ankaŭ duonfunto da salita viandaĵo (dum fastaj tagoj anstataŭigata per [[fiŝo]], kiun oni kaptis laŭvoje), 1,25 litroj da akvo, du tasoj da [[vino]], iom da [[vinagro]] kaj [[olivoleo]]. Foje, por variigi la manĝon, aperadis [[cepo]], [[ajlo]], [[fromaĝo]] kaj sekprunoj. Krom la provizo, ĉiu maristo ricevadis [[salajro]]n — 5 kruzadojn por ĉiu monato de la vojaĝo, kaj ankaŭ la rajton je parto de kaptaĵo. Oficiroj kaj navigistoj, kompreneble, ricevis multe pli. Plej serioze portugaloj traktis aferojn pri armiloj. Maristoj havis diversajn tranĉarmilojn, pikstangojn, [[halebardo]]jn, potencajn [[arbalesto]]jn, kiel protektilojn portis ledajn brustokirasojn. Oficiroj kaj parto de soldatoj havis metalajn kirasojn. Pistoloj aŭ fusiloj ne estas ie menciitaj, sed [[artilerio]]n la ekspedicio havis perfektan: eĉ sur malgranda ''Berrio'' estis 12 kanonoj, sed ''São Gabriel'' kaj ''São Rafael'' portis po 20 pezajn kanonojn, ne kalkulante malgrandajn kanonetojn. [[Dosiero:Gama route 1.svg|300ra|eta|La itinero de la unua vojaĝo de Vasco da Gama (1497-1499).]] === Vojaĝo al la Kabo === La ekspedicio solene startis de Lisbono la 8-an de julio 1497.<ref name="Foundations">{{Citaĵo el libro | titolo=Foundations of the Portuguese Empire, 1415-1850|jaro=1977|url=http://books.google.com/books?id=vtZtMBLJ7GgC&pg=PA184&lpg=PA184&dq=Nicolau+Coelho+died&source=bl&ots=LdVMjbnkNO&sig=e8Zio7xgQhqoJP49_pnqGZOTRMM&hl=en&ei=RB7oS__jH4aglAfE_ZzXAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CCgQ6AEwBA#v=onepage&q=Nicolau%20Coelho&f=false|persona nomo=Bailey W.|familia nomo=Diffie|kunaŭtoroj=WINIUS, George D.| isbn=978-0-8166-0850-8| paĝo=177| volumo=1| serio=Europe and the World in the Age of Expansion}}</ref><ref>[http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html Da Gama's ''Round Africa to India''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110828160915/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html |date=2011-08-28 }}, fordham.edu. Alirita 2006-11-16.</ref> Ĝi sekvis la itineron de pli fruaj esploristoj laŭ la marbordo de Afriko. Baldaŭ la portugalaj ŝipoj atingis [[Kanarioj]]n, kiuj apartenis al [[Reĝlando de Kastilio|Kastilio]], sed Vasco da Gama ordonis preteriri ilin, ĉar ne volis malkovri al la hispanoj celon de la ekspedicio. Mallonga halto estis farita ĉe portugalaj insuloj de [[Kaboverdo]], kie la floto povis replenigi la stokojn. Post atingo de la marbordo de nuntempa [[Sieraleono]], laŭ konsilo de Bartolomeu Dias (kiu komence akompanis la ekspedicion, kaj poste turnis al kastelo de ''São Jorge da Mina'' sur gvinea bordo), Vasco da Gama prenis kurson sud-okcidenten al la oceano, por eviti kontraŭajn ventojn kaj serĉante la [[Atlantiko|Sudatlantikajn]] okcidentajn ventojn<!-- angla vikipedia paĝo Westerlies -->, kiujn [[Bartolomeu Dias]] malkovris en 1487. La eskadro navigis for de la tero, kaj nur post transiro de la [[Ekvatoro]] turnis al sud-oriento.<ref>Gago Coutinho, C.V. (1951-52) ''A Nautica dos Descobrimentos: os descobrimentos maritimos visitos por um navegador'', Lisbon: Agencia Geral do Ultramar; p.319-63.</ref><ref>Axelson, E. (1988) "The Dias Voyage, 1487-1488: toponymy and padrões", ''Revista da Universidade de Coimbra'', Vol. 34, p.29-55. [http://books.google.com/books?id=hcMp9hZ_8yAC&lpg=PA25&pg=PA29#v=onepage&q&f=false offprint]</ref><ref>Waters, D.W. (1988) "Reflections Upon Some Navigational and Hydrographic Problems of the XVth Century Related to the voyage of Bartolomeu Dias", ''Revista da Universidade de Coimbra'', Vol. 34, p.275-347. [http://books.google.com/books?id=UKK-b3If-78C&lpg=PA333&dq=rota%20entre%20santiago&pg=PA333#v=onepage&q&f=false offprint]</ref> Dum pli ol tri monatoj la ŝipoj traveturis pli ol 6 000 mejlojn da malferma oceano, tio estis sendube la plej longa vojaĝo sen vido de tero por tiu tempo.<ref name="Foundations"/><ref name="pathfinders">{{Citaĵo el libro |familia nomo=Fernandez-Armesto|persona nomo=Felipe|titolo=Pathfinders: A Global History of Exploration|jaro=2006|eldoninto=W. W. Norton & Company|isbn=0-393-06259-7|paĝoj=177-178}}</ref> Tiu vojo estis sukcesa, kaj la 4-an de novembro 1497 la ekspedicio atingis teron de la afrika marbordo. Ili ankris en golfeto, al kiu oni donis nomon de Sankta Heleno. Vasco da Gama ordonis halti por riparoj. Tamen, la portugaloj baldaŭ konfliktis kun lokanoj, kaj okazis armita kolizio. Bone ekipitaj maristoj ne suferis grandajn perdojn, sed per [[sago]] en la kruron estis vundita mem Vasco da Gama. Poste tiun epizodon tre detale priskribis [[Luís Vaz de Camões|Camões]] en sia poemo "[[La Luzidoj]]".<ref name="pathfinders"/> Fine de novembro, la floto post multaj tagoj da [[ŝtormo]] kun granda peno ĉirkaŭis la [[Kabo de Bona Espero|Kabon de Bona Espero]], kaj tiam devis refoje halti por riparoj en la golfeto ''Aguada de São Brás'' (nuntempe ''[[Mossel Bay]]''). La provizŝipo estis tiom damaĝita, ke ne eblis ĝin ripari. Krome, tiutempe parto de maristoj de la ekspedicio jam mortis pro [[skorbuto]], kaj homoj ne sufiĉis por navigi en ĉiuj kvar ŝipoj. Do, oni decidis forbruligi la provizŝipon kaj redistribui la provizon kaj ŝipanojn al aliaj tri ŝipoj. Renkontinte indiĝenojn, la portugaloj aĉetis de ili manĝaĵojn kaj eburajn ornamojn kontraŭ kunprenitaj varoj. Poste la floto iris nordorienten laŭ la afrika marbordo. [[Dosiero:Cross daGama2.jpg|eta|maldekstra|Monumento al la Kruco de Vasco da Gama ĉe la [[Kabo de Bona Espero]], Sudafriko.]] La 16-an de decembro, la floto preterpasis la lastan ''padrão'' (ŝtonan monumenton), kiun starigis Dias, kiam li turnis reen — ĉe [[Granda Fiŝa rivero|Grandan Fiŝan riveron]] ([[Orienta Kablando]], Sudafriko) — kaj navigis al akvoj antaŭe nekonataj por eŭropanoj. Atendante [[Kristnasko]]n, da Gama kaj lia teamo donis al la preterpasata marbordo la nomon [[Kvazulu-Natalo|Natalo]], kiu portis la sencon de "naskiĝo de Kristo" en la [[Portugala lingvo|portugala]]. Dum la sekva monato vojaĝo daŭris sen incidentoj, kvankam la floto haltis dufoje por riparo kaj replenigo de provizoj. === Mozambiko === Vasco da Gama pasigis tempon de la 2-a ĝis la 29-a de marto 1498 apud insulo Mozambiko. Tiu teritorio sur la orientafrika marbordo, kontrolita de [[araboj]], estis dum jarcentoj grava parto de la komerca reto en la [[Hinda Oceano]]. Arabaj komercistoj havis politikan kaj ekonomian influon ĉe la sultanoj.<ref>Zahoor, Akram (2000). Muslim History: 570-1950 C.E.. Gaithersburg, MD: AZP (ZMD Corporation). p. 79. ISBN 978-0-9702389-0-0</ref> Timigi lokan loĝantaron ne estus deca por kristanoj, tial da Gama imitis [[islamano]]n kaj ricevis aŭdiencon de la Sultano de [[Mozambiko]]. Krom bagatelaj komercvaroj, kiujn li devis oferti, da Gama ne povis disponigi taŭgan donacon al la reganto, kaj baldaŭ lokanoj iĝis suspektemaj pri da Gama kaj liaj viroj. Devigita fuĝi de malamika homamaso el Mozambiko, da Gama foriris de la haveno, pafinte el siaj kanonoj al la urbo en reprezalio.<ref>[http://www.oldnewspublishing.com/dagamma.htm Vasco da Gamma Seeks Sea Route to India] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111222043247/http://www.oldnewspublishing.com/dagamma.htm |date=2011-12-22 }}, Oldnewspublishing.com. Alirita 2006-07-08</ref> === Mombasa === Proksime de moderna [[Kenjo]], la ekspedicio okazigis [[piratado]]n, rabante arabajn komercajn ŝipojn – kutime senarmajn ŝipetojn sen fortaj kanonoj. La portugaloj iĝis la unuaj konataj eŭropanoj, kiuj vizitis la havenon de [[Mombasa]] de la 7-a ĝis la 13-a de aprilo 1498, sed ili estis renkontitaj per logika malamikeco kaj baldaŭ foriris. === Malindi === Vasco da Gama daŭrigis la vojaĝon norden, alveninte al la haveno de [[Malindi]] la 14-an de aprilo 1498. Tiea [[ŝejĥo]] estis en konflikto kun gvidantoj de Mombasa, do afable renkontis da Gama. Tie la ekspedicio unuafoje ekvidis hindiajn komercistojn. === Kolkato === Ĉar antaŭe estis nekonataj lokoj de Hinda Oceano, por la ekspedicio bezonatis sperta piloto, kies scio pri la [[Musono|musonventoj]] permesus al li navigi dum la resto de la vojo al [[Kolkato]], situanta sur la sudokcidenta marbordo de Hindio. Kontrakti la piloton evidentiĝis malfacila afero. La unuaj dungitoj fuĝis de la portugaloj ĉe la unua ebleco. Nur helpe de ŝejĥo de Malindi la piloto estis trovita. Fontoj malsamopinias pri la identeco de la piloto, nomante lin diverse kristano, islamano, aŭ [[guĝarato]]. Iuj malnovaj rakontoj<ref>Шумовский Т. А. Три неизвестные лоции Ахмада Ибн Маджида, арабского лоцмана Васко Да Гамы в уникальной рукописи Института востоковедения — Moskvo, 1957. — 230 paĝoj.</ref> priskribas la piloton kiel la faman araban navigiston [[Ahmad ibn Mājid|Ibn Majid]], sed aliaj samtempaj raportoj metas Majid aliloken, do li ne povus esti proksime tiutempe.<ref>{{Citaĵo el libro |familia nomo=Fernandez-Armesto|persona nomo=Felipe|titolo=Pathfinders: A Global History of Exploration|jaro=2006|eldoninto=W. W. Norton & Company|isbn=0-393-06259-7|paĝoj=178-179}}</ref> Krome, neniu el portugalaj historiistoj de tiu tempo mencias Ibn Majid. Vasco da Gama foriris el Malindi al Hindio la 24-an de aprilo 1498. === Kolkato, Hindio === [[Dosiero:A steel engraving from the 1850's, with modern hand coloring.jpg|eta|maldekstra|Ŝtalgravuraĵo de la [[1850-aj jaroj]], kun moderna mankolorigo - ĝi montras la renkontiĝon de Vasco da Gama kun zamorino.]] [[Dosiero:Vascodagama.JPG|eta|altdekstre|Vasco da Gama alteriĝas ĉe [[Kolkato]], la 20-an de majo 1498.]] [[Dosiero:Vasco Memo Kappad.jpg|eta|Orientilo en Kappad, proksime de Kolkato.]] [[Dosiero:De gama Kappad.jpg|eta|Marbordo ĉe Kappad.]] La floto alvenis en ''Kappad'' proksime de [[Kolkato]], Hindio, la 20-an de majo 1498. La [[zamorino]], reĝo de Kolkato, kiu troviĝis tiutempe en sia dua ĉefurbo ''Ponnani'', revenis al Kolkato, kiam aŭdis novaĵojn pri la alveno de fremda floto. La navigisto estis akceptita kun tradicia gastamo, inkluzive de grandioza procesio de almenaŭ 3 000 armitaj [[najaroj]], sed interparolo kun la zamorino ne produktis iujn ajn konkretajn rezultojn. La varoj, kiujn da Gama sendis al la zamorino kiel donacojn de Dom Manuel — kvar manteloj de skarlata [[ŝtofo]], ses ĉapeloj, kvar branĉoj de [[koralo]]j, dek du ŝtofpecoj, skatolo kun ses lavopelvoj, kesto da [[sukero]], du bareloj da [[oleo]] kaj barelo da [[mielo]] — estis ordinaraj, kaj ne impresis la reĝon. Dum la oficialuloj de zamorino scivolis, kial estis nek oro nek arĝento, la islamaj komercistoj, kiuj vidis en da Gama sian konkuranton, supozis, ke li estas nur ordinara [[pirato]], sed ne reĝa ambasadoro.<ref>Castaneda, Herman Lopes de, The First Book of the Historie of the Discoveries and Conquests of the East India by the Portingals, London, 1582, in Kerr, Robert (eld.) A General History and Collection of Voyages and Travels Vol. II, London, 1811.</ref> La [[varo]]j vendiĝis malbone. Peto de Vasco da Gama permesi lasi post si komercan reprezentanton, kiu respondecus pri la nevenditaj varoj, estis malakceptita fare de la reĝo, kiu insistis, ke da Gama pagu doganimposton — prefere per oro — kiel iu ajn alia komercisto. Tio streĉis rilatojn inter ili. Ĝenita pro tio, da Gama forkaptis kelkajn najarojn kaj dek ses fiŝkaptistojn (''mukkuva'') kun si perforte.<ref>M.G.S. Narayanan, Calicut: The City of Truth (2006) Calicut University Publications. (La incidento estas menciita de [[Luís Vaz de Camões|Camões]] en [[La Luzidoj]], en kiu ĝi konstatas, ke la zamorino "montris nenian signon de perfido" kaj ke "de alia flanko, konduto de da Gama, kiu forveturigis kvin virojn, kaptitajn sur siaj ŝipoj, estas nedefendebla".)</ref> <!-- Tamen, la ekspedicio de da Gama estis sukcesa super ajna atendo, alportinte varojn je valoro 60-foje pli ol la kosto de la ekspedicio. (Ne klaras, de kie estas tiu aserto. Fontoj diras, ke la ekspedicio estis finance malsukcesa) --> === Reveno === Vasco da Gama forlasis [[Kolkato]]n la 29-an de aŭgusto 1498. Entuziasma por vojaĝi hejmen, li ignoris lokan sciaron pri skemoj de [[musono]]j, kiuj daŭre blovis surteren. La floto komence rampis norden laŭ la hindia marbordo, kaj poste ankris ĉe insulo ''Anjediva'' por iom da tempo. La portugaloj kaperis kelkajn komercajn ŝipojn. Aliflanke, reganto de [[Goao]] mem volis kapti la eskadron por uzi ĝin kontraŭ najbaroj. Ili finfine startis al sia vojaĝo trans la Hindan Oceanon la 3-an de oktobro 1498. Sed pro la vintra musono tio estis animskua vojaĝo. Dum la vojo al Hindio, kiam la floto de Gama navigis profite de la somera musono, la transiro de la Hinda Oceano okupis nur 23 tagojn; dum la revena vojo, kontraŭ la vento, ĝi daŭris 132 tagojn. Vasco da Gama vidis teron denove nur la 2-an de januaro, 1499, alteriĝante antaŭ la marborda [[Somaloj|somala]] grandurbo [[Mogadiŝo]], tiam sub la influo de la [[Aĝuranoj|aĝurana]] imperio en la [[Korno de Afriko]]. Ili ne haltis, sed preterpasis antaŭ Mogadiŝo. Anonima kronikisto de la ekspedicio notis, ke ĝi estis granda urbo kun altaj domoj de kvar aŭ kvin etaĝoj, grandaj palacoj en la centro kaj multaj [[moskeo]]j kun cilindraj minaretoj.<ref>Da Gama's First Voyage pg.88</ref> Da Gama ordonis pafi el kanonoj al la urbo por timigi ĝin. La floto de Vasco da Gama finfine alvenis en [[Malindi]] la 7-an de januaro 1499 en terura stato — ĉirkaŭ duono de la ŝipanaro estis mortinta dum la transiro, kaj multaj el la resto suferis pro [[skorbuto]]. Dum kvin tagoj en Malindi la homoj iom resaniĝis pro bona manĝado kaj fruktoj, disponigitaj de la ŝejĥo. Tamen, ne havante sufiĉe da ŝipanoj por administri tri ŝipojn, Vasco da Gama la 13-an de januaro ordonis detrui ''São Rafael'' ĉe la orientafrika marbordo sude de Mombasa, kaj redistribuis la homojn al la ceteraj du ŝipoj, ''São Gabriel'' kaj ''Berrio''. Poste la navigado estis pli glata. La 28-an de januaro ili preterpasis insulon [[Zanzibaro (insulo)|Zanzibaro]]. Komence de marto ili alvenis en ''Mossel Bay'', kaj ĉirkaŭveturis la Bonesperan Kabon al la kontraŭa direkto la 20-an de marto. Ili atingis okcidentafrikan marbordon antaŭ la 25-a de aprilo. [[Dosiero:Pillar of Vasco da Gama.jpg|eta|maldekstra|Kolono de Vasco da Gama en [[Malindi]], starigita dum la revena vojo.]] Ĉi tie la taglibro de la ekspedicio subite finiĝas. Se rekonstrui el aliaj fontoj, ŝajnas ke ili daŭrigis ĝis [[Kaboverdo]], kie ''Berrio'' de Nicolau Coelho apartiĝis de ''São Gabriel'' de Vasco da Gama, kaj navigis memstare.<ref>Subrahmanyam, 1997: p.149</ref> ''Berrio'' alvenis en Lisbonon la 10-an de julio 1499 kaj [[Nicolau Coelho]] persone liveris la novaĵojn al reĝo [[Emanuelo la 1-a (Portugalio)|Manuel la 1-a]] kaj la reĝa kortego, kunveninta tiam en [[Sintra]]. Intertempe en Kaboverdo, la frato de Vasco, [[Paulo da Gama]], serioze malsaniĝis. Gama elektis resti kun li sur la insulo [[Santiago (Kaboverdo)|Santiago]], kaj komisiis al sia oficisto, ''João de Sá'', venigi la ŝipon ''São Gabriel'' hejmen. Ĝi alvenis en Lisbonon iam fine de julio aŭ komence de aŭgusto. Vasco da Gama kaj lia malsana frato poste ekveturis per gvinea [[karavelo]], revenanta al Portugalio, sed Paulo da Gama mortis survoje. Vasco da Gama foriris de la ŝipo ĉe [[Acoroj|la Acoroj]] por entombigi sian fraton en la monaĥejo de São Francisco en [[Angra do Heroísmo]], kaj restadis tie en funebro dum iom da tempo. Poste li veturis per acora karavelo kaj finfine alvenis en Lisbonon la 29-an de aŭgusto 1499 (laŭ Barros)<ref>João de Barros, ''Da Asia'', Dec. I, Lib. IV, c.11, p.370</ref>, aŭ komence de septembro (la 8-an aŭ la 18-an, laŭ aliaj fontoj). Malgraŭ sia melankolia humoro, Vasco da Gama ricevis bonvenigon kiel [[heroo]], estis akceptita kun honoro, inkluzive de triumfa [[procesio]] kaj publikaj festadoj. Reĝo Manuel verkis du mesaĝojn, en kiuj li priskribis la unuan vojaĝon de Vasco da Gama, en julio kaj aŭgusto 1499, baldaŭ post la reveno de la ŝipoj. Ankaŭ ''Girolamo Sernigi'' verkis tri mesaĝojn priskribante la unuan vojaĝon de Vasco da Gama baldaŭ post la reveno de la ekspedicio. [[Dosiero:Map of Portuguese Carreira da India.gif|450ra|eta|Vojaĝoj tien kaj reen de la Portugalaj Hindiaj Flotegoj (''Carreira da Índia''). La vojo tien laŭ la Sudatlantikaj okcidentaj ventoj, kiujn Bartolomeu Dias malkovris en 1487, sekvita kaj esplorita fare de Vasco da Gama en la malferma oceano, estis evoluigita dum postaj jaroj.]] La ekspedicio postulis grandan koston – du ŝipoj kaj pli ol duono de la homoj estis perditaj. Ĝi ankaŭ malsukcesis en sia ĉefa celo de certigado de komerca traktato kun Kolkato. Tamen, la spicoj, alportitaj reen sur la ceteraj du ŝipoj, estis venditaj kun grandega profito por la krono. Vasco da Gama estis juste nomita malferminto de rekta marvojo al Azio. Lian vojon poste sekvis ĉiujaraj [[Portugalaj Hindiaj Flotegoj]]. La [[spickomerco]] vere estis grava aktivaĵo por la portugala reĝa fisko, kaj ankaŭ aliaj sekvoj baldaŭ okazis. Ekzemple, la vojaĝo de Gama komprenigis, ke la orienta marbordo de Afriko, la ''Contra Costa'', estas grava por portugalaj interesoj. Ĝiaj havenoj disponigis trinkakvon, provizaĵojn, konstrulignon, lokojn por riparoj; kaj funkciis kiel rifuĝejoj, kie ŝipoj povis atendi dum malfavora vetero. Unu el signifaj rezultoj estis la koloniigo de [[Mozambiko]] fare de la portugala krono. == Rekompencoj == [[Dosiero:Vasco da Gama signature almirante.svg|eta|Subskribo de Vasco da Gama (skribita: ''Ho Comde Almirante'' – "La admirala grafo")]] En decembro 1499, Vasco da Gama estis rekompencita fare de la reĝo [[Emanuelo la 1-a (Portugalio)|Emanuelo la 1-a]] per la urbo [[Sines]] kiel hereda feŭdo (la urbo, kiun lia patro [[Estêvão da Gama|Estêvão]] iam havis mem kiel ''prizorgatan''). Tio evidentiĝis esti sufiĉe komplika afero, ĉar Sines tiam apartenis al la [[Ordeno de Santiago (Portugalio)|Ordeno de Santiago]]. De la unua rigardo, ne devus esti problemo por ''Jorge de Lancastre'', la ĉefo de la ordeno, aprobi la rekompencon – ja Gama estis Santiago-kavaliro, unu el siaj propraj, kaj proksima kolego de Lancastre. Sed la fakto ke Sines estis donacita per mano de la reĝo, provokis Lancastre rifuzi pro principo – li timis, ke tio instigus la reĝon fari aliajn donacojn de la havaĵoj de la ordeno.<ref>Subrahmanyam, 1997: p.168</ref> Gama pasigis kelkajn sekvajn jarojn provante ekposedi Sines – tiu fortostreĉo forpuŝis lin de Lancastre kaj poste instigis Gama forlasi lian ŝatatan Ordenon de Santiago, ŝanĝante ĝin al la rivala [[Ordeno de Kristo]] en 1507. Intertempe, Gama ricevis grandan heredatan reĝan pension de 300 000 ''realoj''. Li estis premiita per la nobla titolo de ''Dom'' ([[Lordo|sinjoro]]) poreterne por li mem, liaj gefratoj kaj iliaj posteuloj. La 30-an de januaro 1502, al Vasco da Gama estis donita titolo ''Almirante dos mares de Arabia, Irano, Hindio, e de todo o Oriente'' ("Admiralo de la Maroj de Arabio, Irano, Hindio kaj de la tuta Oriento") – afekta titolo, rememoriga pri la ornamita kastilia titolo de [[Kristoforo Kolumbo]] (evidente, Manuelo devis konsideri, ke se [[Reĝlando de Kastilio|Kastilio]] havis "Admiralon de la Oceanaj Maroj", tiam certe ankaŭ Portugalio devas havi tian).<ref>João de Barros (1552:[http://books.google.com/books?id=BJ42AAAAMAAJ&pg=PA23#v=onepage&q&f=false p.23-24]) datis tiun nomumon de januaro 1502, ĵus antaŭ kiam Gama foriris al sia dua vojaĝo. Sed Subrahmanyan (1997: p.169), sekvante Braancamp Freire, konjektas ke la premio povis esti farita jam en la januaro 1500.</ref> Alia reĝa dokumento, datita de oktobro 1501, donis al Vasco da Gama personan rajton interveni kaj plenumi decidan rolon en ''ajna'' estonta [[Hindiaj Flotegoj|floto, ligita kun Hindio]]. Ĉirkaŭ 1501, Vasco da Gama geedziĝis kun Catarina de Ataíde, filino de Álvaro de Ataíde, la ''alcaide-mór'' (estro) de urbeto [[Alvor]] (regiono [[Algarve]]) kaj eminenta nobelo, parence ligita kun la potenca familio ''Almeida'' (Catarina estis kuzino de ''Francisco de Almeida'').<ref>Patrino de Catarina de Ataíde, Maria da Silva, estis fratino de Beatriz da Silva, patrino de Francisko de Almeida. La familio Almeida havigis esencan parton de la doto de Catarina (Subrahmanyan, 1997, p. 174).</ref> == Dua vojaĝo == [[Dosiero:Gama armada in India, 1502.gif|eta|maldekstra|[[Malabara marbordo]] de Hindio, ĉ. 1500, kaj la vojo de la 4-a portugala Hindia flotego de Vasco da Gama en 1502]] Post malkovro de la marvojo al Hindio, Portugalio komencis organizi ĉiujarajn ekspediciojn tien. La Dua Hindia Flotego <!-- angla vikipedia teksto: 2nd Portuguese India Armada (Cabral, 1500)-->, lanĉita en 1500, estis metita sub la komandon de [[Pedro Álvares Cabral]], kun la misio fari traktaton kun la [[zamorino]] de [[Kolkato]] kaj starigi portugalan komercejon en la grandurbo. Tamen, Cabral trafis en konflikton kun lokaj arabaj komercistaj gildoj. Rezulte la portugala komercejo estis kaperita dum ribelo, kaj ĝis 70 portugaloj mortis. Cabral riproĉis la zamorinon pri la okazaĵo kaj bombadis la grandurbon. Tiel ekis milito inter Portugalio kaj Kolkato. Vasco da Gama uzis sian reĝan leteron por preni ordonrajton pri la 4-a Hindia Flotego, planita por starti en 1502, kun klara celo venĝi al la zamorino kaj devigi lin submetiĝi sub portugalaj reguloj. Forte armita eskadro de dek kvin ŝipoj kaj okcent viroj lasis Lisbonon la 10-an de februaro 1502. Ĝin sekvis en aprilo alia eskadro de kvin ŝipoj, gvidita de lia nevo, Estêvão da Gama (la filo de la frato Aires da Gama), kiu atingis la unuan eskadron en la Hinda Oceano. La 4-a Flotego vere estis familia afero de Gama. Du el liaj patrinflankaj onkloj, Vicente Sodré kaj Brás Sodré, estis elektitaj komandi maramean patrolon en Hinda Oceano, kaj bofratoj D. Álvaro de Ataíde (frato de Catarina de Ataíde, la edzino de Vasco) kaj Lopo Mendes de Vasconcelos (edziĝinta kun Teresa da Gama, la fratino de Vasco) komandis ŝipojn en la ĉefa floto. [[Dosiero:Gama squadron of 1502 Armada (Livro das Armadas).jpg|eta|dekstra|Bildo pri la floto de Gama (de la ''Livro das Armadas'').]] Laŭ la vojo al Hindio, la floto de Gama lanĉis kontaktojn kun la Orientafrika or-komerca haveno de [[Sofala]], kaj devigis la sultanlandon de [[Kilwa Kisiwani|Kilwa]] tributi, ekhavinte grandan sumon de oro. Post atingo de Hindio, la floto de Gama kaptis kelkajn arabajn ŝipojn, kiujn li renkontis en hindiaj akvoj, inter ili plej fifame ''Miri'', pilgrimŝipon de [[Mekko]], kies pasaĝerojn li masakris en malferma akvo.<ref>Subrahmanyam 1997, p.205</ref> Oktobre 1502 la floto venis al ''Cannanore''. Loka reĝo solene renkontis la portugalojn kaj permesis konstrui grandan komercejon. Gama ŝarĝis la ŝipojn el spicoj kaj direktis sin al Kolkato. Ĉi tie li agis senhezite kaj kruele.<ref>[http://www.thenagain.info/webchron/westeurope/dagama.html Vasco da Gama Arrives in India 1498] Dana Thompson, Felicity Ruiz, Michelle Mejiak. La 15-a de decembro 1998.</ref> Malgraŭ ke la zamorino promesis kompensi ĉiujn perdojn, puni kulpintojn pri la atakoj al portugaloj, kaj subskribi novan traktaton, Gama faris absurdan postulon al la [[hinduoj|hinda]] reĝo: forpeli ĉiujn islamanojn de Kolkato antaŭ komenci intertraktadojn. Tiu postulo estis kompreneble malakceptita. La portugala floto tiam bombadis la grandurbon de la marbordo dum preskaŭ du tagoj, grave difektinte la malfortikan urbon. Gama ankaŭ kaptis plurajn ŝipetojn, penduminte la hindianojn el la mastoj. Poste li barbare fortranĉigis de ili manojn, orelojn kaj nazojn, ekspedante ilin kun insulta mesaĝo al la zamorino.<ref>Sreedhara Menon. A. A Survey of Kerala History(1967), p.152. D. C. Books Kottayam</ref> Post du tagoj da Gama refoje bombadis Kolkaton. La zamorino forkuris el detruita urbo. Lasinte sep ŝipojn en Kolkato por blokadi ĝin, da Gama iris al [[Koĉi (Barato)|Koĉi]], malgranda proksima regno. Ĉi tie li aldone ŝarĝis la ŝipojn kaj lasis garnizonon en la nova fortikaĵo. La kruela agado de Gama rapide venigis al stagnado komercon sur la [[Malabara marbordo]] de Hindio, de kiu Kalikuto dependis. Sed la zamorino tamen rifuzis submetiĝi al portugalaj kondiĉoj, kaj eĉ riske entreprenis helpe de arabaj komercistoj dungi aron de fortaj batalŝipoj por defii la portugalan flotegon. La 12-an de februaro 1503 ili batalis kontraŭ portugaloj, revenantaj al Kolkato. Sed artilerio de Gama devigis la hindian floton fuĝi. La 4-a flotego forlasis Hindion komence de 1503. Gama lasis post si malgrandan eskadron de [[karavelo]]j sub komando de sia onklo, Vicente Sodré, por patroli la hindian marbordon, persekutadi komercon de Kolkato kaj protekti la portugalajn komercejojn en Koĉi kaj Cannanore de la neeviteblaj reprezalioj de la zamorino. Vasco da Gama alvenis reen en Portugalion en septembro 1503, fakte malsukcesinte pri sia misio igi la zamorinon submetiĝi. Tiu fiasko, kaj posta eĉ pli ĉagrena fiasko de lia onklo Vicente Sodré protekti la portugalan komercejon en Koĉi, verŝajne estis konsideroj kontraŭ iuj pliaj kompensoj. Kiam la portugala reĝo [[Emanuelo la 1-a (Portugalio)|Manuelo la 1-a]] decidis nomumi la unuan guberniestron kaj vicreĝon<!-- angla vikipedia listo: List of governors of Portuguese India --> de Portugala Hindio en 1505, Vasco da Gama estis evidente ignorita, kaj la posteno estis donita al ''Francisco de Almeida''. [[Dosiero:Gregório Lopes - Vasco da Gama (ca 1524).jpg|eta|dekstra|Portreto de Vasco da Gama fare de Gregorio Lopes, ĉ. 1524]] === Okazaĵo kun pilgrima ŝipo === Dum sia dua vojaĝo, Vasco da Gama efektivigis agojn de krueleco al konkurantaj komercistoj kaj lokaj loĝantoj, kio sigelis lian fifamecon en Hindio.<ref name="M.G.S. Narayanan, Calicut 2006">M. G. S. Narayanan, Calicut: The City of Truth (2006) Calicut University Publications</ref><ref>A. Sreedhara Menon. A Survey of Kerala History (1967), D. C. Books Kottayam</ref> Dum sia dua vojaĝo al [[Kolkato]], da Gama kaptis ŝipon de islamaj pilgrimoj ĉe ''Madayi'', revenantan al Kolkato de Mekko. Priskribita detale fare de ĉeestinto ''Thomé Lopes'' kaj kronikisto ''Gaspar Correia'' kiel unika pri malvarmsanga krueleco, da Gama prirabis la ŝipon kun pli ol 300 pilgrimuloj surŝipe inkluzive de kelkdek virinoj, ŝlosis la pasaĝerojn, la posedanton kaj ambasadoron de Egiptujo kaj mortbruligis ilin. Ili ofertis siajn riĉaĵojn, kiuj "povis elaĉeti ĉiujn kristanajn sklavojn en la [[Reĝlando Fezo|Regno de Fezo]] kaj multe pli", sed ne estis savitaj. Da Gama spektis tion tra sia [[luko]] kaj vidis, kiel la virinoj alportadis sian oron kaj juvelojn kaj etendis supren siajn bebojn por petegi pri kompato.<ref>Nambiar O.K, The Kunjalis- Admirals of Calicut, Bombay, 1963.</ref> Kiam da Gama postulis forpeli islamanojn de Kolkato, la zamorino sendis por interparolo la ĉefan brahmanan pastron Talappana Nambudiri (tiun saman personon, kiu kondukis da Gama al la ĉambro de zamorino dum lia multe famkonata unua vizito al Kolkato en majo 1498). Da Gama nomis lin [[spiono]], ordonis fortranĉi lipojn kaj orelojn de la pastro, kudris paron de hundaj oreloj al lia kapo, kaj sendis lin for.<ref name="M.G.S. Narayanan, Calicut 2006"/> == Paŭzo == [[Dosiero:Vasco da Gama (Livro de Lisuarte de Abreu).jpg|eta|200ra|dekstra|Maljuna Vasco da Gama, vicreĝo de Hindio kaj Grafo de Vidigueira (el ''Livro de Lisuarte de Abreu'')]] Dum la sekvaj du jardekoj, Vasco da Gama vivis trankvilan vivon, nebonvena en la reĝa kortego kaj flankenlasita pri hindiaj aferoj. Liaj provoj reveni al la favoro de Manuelo la 1-a (inkluzive ŝanĝon al la Ordeno de Kristo en 1507), ne sukcesis. Francisco de Almeida, [[Afonso de Albuquerque]] kaj, pli poste, Albergaria kaj Sequeira, estis la homoj, preferataj de la reĝo por Hindio. Post kiam [[Fernão de Magalhães|Ferdinando Magelano]] fuĝis al la [[Reĝlando de Kastilio|regno Kastilio]] en 1518, Vasco da Gama minacis fari la samon, instigante la reĝon entrepreni agojn por reteni lin en Portugalio kaj eviti la embarason perdi sian propran "Admiralon de la Hindiaj Maroj".<ref>Subrahmanyam, 1997: p.278</ref> En 1519, post jaroj de ignorado de liaj peticioj, reĝo Manuelo la 1-a finfine rapidis doni al Vasco da Gama feŭdan titolon, nomuminte lin la unua grafo de Vidigueira. La reĝo kreis tiun [[grafo|grafan]] [[titolo]]n per dekreto emisiita en Évora la 29-an de decembro, post komplika interkonsento kun Dom Jaime, Duko de Braganza, kiu cedis al li kontraŭ pago la urbojn Vidigueira kaj Vila dos Frades. La dekreto donis al Vasco da Gama kaj liaj heredantoj ĉiujn ligitajn enspezojn kaj privilegiojn,<ref>Vasco Da Gama, Ernest George Ravenstein, "A journal of the first voyage of Vasco da Gama, 1497-1499", p. [[Hakluyt Society]], Issue 99 of Works issued by the Hakluyt Society, ISBN 81-206-1136-5</ref> tiel da Gama iĝis la unua portugala grafo, kiu ne estis naskita kun reĝa sango. En tiu tempo en Portugalio estis nur 12 grafoj, unu grafo-episkopo, 2 markizoj kaj 2 dukoj.<ref>Subrahmanyam, 1997: p.281</ref> == Tria vojaĝo == [[Dosiero:St-Francis-Church.jpg|eta|maldekstra|Preĝejo de Sankta Francisko, en [[Koĉi (Barato)|Koĉi]]. Vasco da Gama mortis en Koĉi en 1524, dum sia tria vizito al Hindio. Lia korpo estis unue entombigita en tiu preĝejo.]] Post morto de la reĝo Manuelo la 1-a, fine de 1521, lia filo kaj posteulo, reĝo [[Johano la 3-a (Portugalio)|Johano la 3-a de Portugalio]] komencis reviziadon de la transmaraj portugalaj registaroj. Turnante sin for de la maljuna Albuquerque-kliko (nun reprezentita de Diogo Lopes de Sequeira), Johano la 3-a serĉis freŝan rekomencon. Tiel Vasco da Gama revenis de sia politika apartigejo kiel grava konsilisto pri nomumoj kaj strategio de la nova reĝo. Vidante la novan hispanan minacon al [[Molukoj|la Molukoj]] kiel la prioritaton, Vasco da Gama konsilis kontraŭ la obsedo pri Arabio kiu penetris multon de la Manuela periodo, kaj daŭre estis la domina zorgo de Duarte de Menezes, tiama guberniestro de Portugala Hindio. Menezes ankaŭ montris sin nekompetenta kaj koruptema, estante kaŭzo de multnombraj plendoj. Rezulte, Johano la 3-a decidis nomumi kiel novan guberniestron mem Vasco da Gama, por anstataŭigi Menezes, estante certa ke la magio de lia nomo kaj memoro pri liaj faroj eble pli bone levos lian aŭtoritaton en Portugala Hindio, kaj administros la transiron al nova registaro kaj nova strategio. Per sia nomuma letero de februaro 1524, Johano la 3-a donis al Vasco da Gama privilegian titolon de "[[vicreĝo]]". Da Gama estis nur la dua portugala guberniestro, kiu havis tiun titolon (la unua estis Francisco de Almeida en 1505).<ref>Subrahmanyam, 1997: p.304</ref> Lia dua filo, Estêvão da Gama, estis samtempe nomumita ''Capitão-mor do Mar da Índia'' ("Kapitan-majoro de la Hindia Maro" — komandanto de la mararmea patrolfloto en la Hinda Oceano), por anstataŭigi la fraton de Duarte, Luís de Menezes. Kiel lasta kondiĉo, Gama ricevis certigon de [[Johano la 3-a (Portugalio)|Johano la 3-a de Portugalio]] pri la promeso nomumi ĉiujn liajn filojn sinsekve kiel portugalajn kapitanojn de [[Malako]]. Startinte en aprilo 1524, kun floto de dek kvar ŝipoj, Vasco da Gama prenis kiel sian flagŝipon la faman grandan [[karako]]n ''Santa Catarina do Monte Sinai'' al ĝia lasta vojaĝo al Hindio, kune kun du el siaj filoj, Estêvão kaj Paulo. Post ĝena vojaĝo (kvar aŭ kvin el la ŝipoj estis perditaj survoje), li alvenis en Hindion en septembro. Vasco da Gama tuj ekuzis siajn plenrajtojn de vicreĝo por meti novan ordon en Portugala Hindio, anstataŭigante ĉiujn maljunajn oficialulojn per siaj propraj nomumitoj. Sed Gama kaptis [[malario]]n nelonge post alveno, kaj mortis en la urbo Koĉi dum kristnaska vespero en 1524, tri monatojn post sia alveno. Laŭ la reĝaj instrukcioj, postenon de Gama kiel guberniestro de Hindio okupis unu el kapitanoj kiuj venis kun li, Henrique de Menezes (neniel rilata al Duarte). La filoj de Vasco Estêvão kaj Paulo tuj perdis siajn postenojn kaj aliĝis al la revenanta floto komence de 1525 (kune kun elpostenigitaj Duarte de Menezes kaj Luís de Menezes).<ref>Subrahmanyam, 1997: p.343-45</ref> La korpo de Vasco da Gama unue estis entombigita en preĝejo de Sankta Francisko, kiu situis en distrikto ''Fort Kochi'' en la urbo [[Koĉi (Barato)|Koĉi]], sed poste liaj restaĵoj estis resenditaj al Portugalio en 1539. La korpo de Vasco da Gama estis re-entombigita en Vidigueira en kesto ornamita per oro kaj juveloj. [[Dosiero:Vasco da Gama Jerónimos 2008-1.jpg|eta|dekstra|300ra|Tombo de Vasco da Gama en la [[Monaĥejo de la hieronimanoj de Belém|Monaĥejo de la Hieronimanoj]] en Belém, Lisbono.]] La [[Monaĥejo de la hieronimanoj de Belém|Monaĥejo de la Hieronimanoj]] en [[Belém]], kiu iĝis la tombejo de la portugala reĝa dinastio de [[Dinastio Aviso|Aviz-Beja]], estis starigita komence de 1500-aj jaroj proksime de la lanĉpunkto de la unua vojaĝo de Vasco da Gama, kaj ĝia konstruado estis financita per impostoj de la profitoj de ĉiujaraj Portugalaj Hindiaj Flotegoj. En 1880, la restaĵoj de Vasco da Gama kaj la poeto [[Luís Vaz de Camões]] (kiu solenis la unuan vojaĝon de Gama en sia epopeo ''[[La Luzidoj]]'' en 1572), estis remetitaj al novaj ĉizitaj tomboj en la navo de la monaĥeja preĝejo, nur kelkajn metrojn for de la tomboj de la reĝoj [[Emanuelo la 1-a (Portugalio)|Manuelo la 1-a]] kaj [[Johano la 3-a (Portugalio)|Johano la 3-a]], al kiuj Gama servis. == Deveno == {| class="navbox collapsible collapsed uncollapsed" style="width:100%;" |- ! class="navbox-title" style="background:none;width:100%;"| <center>Prauloj de Vasco da Gama</center> |- | <center>{{Antaŭuloj5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%;|border=1|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;|boxstyle_1=background-color: #fcc;|boxstyle_2=background-color: #fb9;|boxstyle_3=background-color: #ffc;|boxstyle_4=background-color: #bfc;|boxstyle_5=background-color: #9fe;|1=1. '''Vasco da Gama, Grafo de Vidigueira'''|2=2. [[Estêvão da Gama]]|3=3. Isabel Sodré|4=4. Vasco da Gama, Alcaide de Sines|5=5. Inês Sodré|6=6. João Sodré|7=7. Isabel Serrã|8=8. Estevão Vaz da Gama|9=9. Catarina Mendes|10=|11=|12=12. Fernão Sodré|13=|14=|15=|16=16. Álvaro Anes da Gama|17=17. Maria Esteves Barreto|18=|19=|20=|21=|22=|23=|24=|25=|26=|27=|28=|29=|30=|31=}}</center> |} == Geedziĝo kaj idaro == Vasco da Gama kaj lia edzino, Catarina de Ataíde, havis ses filojn kaj unu filinon:<ref>Diogo do Couto (''Decadas de Asia'', Dec. IV, Lib. 8, c.2)</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=cBAoAAAAYAAJ&pg=PA15#v=onepage&q&f=false Augusto Carlos Teixeira de Aragão. Vasco da Gama e a Vidigueira: estudo historico (1887), p.15-16]</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=MiFXAAAAMAAJ&pg=PR7#v=onepage&q&f=false Miguel de Castanhoso. Dos feitos de D. Christovam de Gama em Ethiopia: tratado composto (1898), p.viiff]</ref> # Dom Francisco da Gama, kiu heredis la titolojn de sia patro kiel dua grafo de Vidigueira kaj la dua "Admiralo de la Maroj de Arabio, Irano, Hindio kaj la tuta Oriento". Li restis en Portugalio. # Dom ''Estêvão da Gama''<!-- angla vikipedia paĝo: Estêvão da Gama (16th century)-->, post sia ĉesigita provo de 1524 kiel hindia patrolkapitano, estis nomumita por trijara periodo kiel kapitano de [[Malako]], servante de 1534 ĝis 1539 (inkluzive de lastaj du jaroj de la periodo de sia frato Paulo). Li poste estis nomumita kiel la 11-a guberniestro de Hindio de 1540 ĝis 1542. # Dom Paulo da Gama, kapitano de Malako en 1533-34, mortigita en marbatalo ĉe Malako. # Dom Cristóvão da Gama, kapitano de Malako-floto de 1538 ĝis 1540; nomumita por sekvi pri Malako, sed mortigita fare de Ahmad ibn Ibrahim dum la Adalo-Etiopia milito en 1542. # Dom Pedro da Silva da Gama, nomumita kapitano de Malako de 1548 ĝis 1552. # Dom Álvaro d'Ataide da Gama estis nomumita kapitano da Malako-floto en la 1540-aj jaroj, kapitano de Malako mem de 1552 ĝis 1554. # Dona Isabel d'Ataide da Gama, la sola filino, edziniĝis kun Ignacio de Noronha, filo de la unua grafo de Linhares. Lia virlinia idaro formortis en 1747, tamen la titolo sekvis tra virina linio. == Titoloj kaj honorigo == Dum siaj multaj jaroj da servado al la portugala krono, da Gama estis rekompencita per multaj diversaj titoloj, distingoj, kaj postenoj: * '''Admiralo de la Maroj de Arabio, Irano, Hindio kaj la tuta Oriento''' — titolo de li kiel ĉefo de la [[Portugalaj Hindiaj Flotegoj]]. * '''Dua Vicreĝo de Hindio''' — titolo dum ofico kiel kolonia ĉefo de [[Portugala Barato|Portugala Hindio]]. * '''Unua Grafo de Vidigueira''' — titolo de portugala nobelaro. == Celebroj == [[Dosiero:Vasco da Gama - 1838.png|eta|maldekstra|Bildo de la 19-a jarcento pri Vasco da Gama.]] Tiel multe kiel neniu ajn post Henriko la Maristo, Vasco da Gama kaŭzis la sukceson de Portugalio kiel frua koloniiga potenco. Krom la fakto de la unua vojaĝo mem, ĝuste lia sagaca miksaĵo de politiko kaj milito sur la alia flanko de la mondo metis Portugalion en elstaran pozicion pri la komerco en [[Hinda Oceano]]. Sekvante la komencan vojaĝon de Vasco da Gama, la portugala krono komprenis, ke sekurigaj militpunktoj sur la orienta marbordo de Afriko estas nepraj por subtenado de naciaj komercaj vojoj al la Malproksima Oriento. La portugala [[Popolaj eposoj|popola eposo]] ''[[La Luzidoj]]'' de [[Luís Vaz de Camões]] plejparte temas pri la vojaĝoj de Vasco da Gama.<ref name="WDL">{{citaĵo el la reto|1=|url=http://www.wdl.org/en/item/11198/|titolo=The Lusiads|website=[[World Digital Library]]|dato=1800-1882|alirdato={{FormatoDato|2013-08-31}}|arkivurl=https://web.archive.org/web/20171014103951/https://www.wdl.org/en/item/11198/|arkivdato=2017-10-14}}</ref> La [[granda opero]] ''L'Africaine: Opéra en Cinq Actes'' (1865), komponita fare de [[Giacomo Meyerbeer]] laŭ libreto de [[Eugène Scribe]], klare enhavas personon de Vasco da Gama. La prezentitaj okazaĵoj, tamen, estas fikciaj. La provizora titolo por la opero de Meyerbeer estis ''Vasco da Gama''. Surscenigo de la opero en ''San Francisco Opera'' (1989) havis konatan [[tenoro]]n [[Plácido Domingo]] en la rolo de da Gama.<ref>Subrahmanyam 1997, p.2</ref> La komponisto de la 19-a jarcento ''Louis-Albert Bourgault-Ducoudray'' komponis en 1872 samnoman operon bazitan sur la vivo de da Gama kaj liaj atingoj en maro. La [[havenurbo]] [[Vasco da Gama (urbo)|Vasco da Gama]] en [[Goao]] estas nomita laŭ li; ankaŭ estas kratero Vasco da Gama sur la [[Luno]]. Ekzistas ankaŭ tri futbalaj kluboj en Brazilo (inkluzive de ''Club de Regatas Vasco da Gama'') kaj ''Vasco Sports Club'' en Goao kiuj estis nomitaj laŭ li. Ekzistas preĝejo en [[Koĉi (Barato)|Koĉi]] ([[Keralao|Kerala]]), nomita Preĝejo de Vasco da Gama, kaj privata loĝloko sur la insulo [[Sankta Heleno]]. Ankaŭ la antaŭurbo Vasco en [[Kaburbo]] honoras lin. [[Dosiero:Panteão Nacional - Cenotáfio de Vasco da Gama - Jul 2008.jpg|eta|dekstra|Cenotafo al Vasco da Gama en la ''Preĝejo de Santa Engrácia (Panteão Nacional)'']] Kelkaj lokoj en la ''Parque das Nações'', la Parko de Nacioj en Lisbono estas nomitaj laŭ la esploristo, kiel ekzemple la [[Ponto Vasco da Gama]], Turo de Vasco da Gama kaj la butikcentro ''Centro Comercial Vasco da Gama''.<ref>{{citaĵo el la reto||url=http://www.centrovascodagama.pt/|titolo=Centro Vasco da Gama|eldonisto=Centrovascodagama.pt|dato=|alirdato={{FormatoDato|2009-01-29}}}}</ref> La Oceanario de Lisbono, granda [[publika akvario]] en la Parko de Nacioj, havas kiel simbolon pupon de plonĝisto kun la nomo ''Vasco'', kiu estas nomita laŭ la esploristo. Vasco da Gama estis la sola [[esploristo]] en la fina etapo de la konkurso ''La Grandaj Portugaloj (Os Grandes Portugueses)''. Kvankam la fina mallonga listo havis ankaŭ aliajn nomojn de la [[Epoko de Malkovroj]], tiuj homoj estis fakte nek esploristoj nek navigistoj. La Portugala Mararmeo havas klason de fregatoj nomitaj laŭ li. Ekzistas tri fregatoj de la klaso ''Vasco da Gama'', el kiuj la unua ankaŭ portas lian nomon. Sudafrika muzikisto [[Hugh Masekela]] registris kontraŭ-koloniisman kanton titolitan "Vasco da Gama (La Maristo)", kiu enhavas la kantotekston "Vasco da Gama ne estis mia amiko". Li poste surbendigis alian version de tiu kanto sub la nomo "Kolonia homo". Vasco da Gama aperas kiel antagonisto en la hindia filmo ''Urumi''. La filmo, reĝisorita fare de laŭdita filmisto Santosh Sivan, prezentas malsukcesan atencon kontraŭ da Gama fare de hindo. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == * {{citaĵo el libro| |lasta=Ames|unua=Glenn J.|titolo=Vasco da Gama: Renaissance Crusader|aŭtoroligilo=|kunaŭtoroj=|jaro=2004|eldoninto=Longman|loko=|ISBN=0-321-09282-1|paĝoj=}} * {{citaĵo el libro| |lasta=Ames|unua=Glenn J.|titolo=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500-1700|aŭtoroligilo=|kunaŭtoroj=|jaro=2007|eldoninto=Prentice Hall|loko=|ISBN=978-0-13-193388-0|paĝoj=}} * Castanhoso, M. de (1898) ''Dos feitos de D. Christovam da Gama em Ethiopia'' Lisbono: Imprensa nacional. [http://books.google.com/books?id=MiFXAAAAMAAJ&pg=PR3#v=onepage&q&f=false rete] * {{citaĵo el libro| |lasta=Corrêa|unua=Gaspar|titolo=The Three Voyages of Vasco da Gama, and His Viceroyalty|aŭtoroligilo=Gaspar Correia|aŭtoroligilo=|kunaŭtoroj=|jaro=2001|eldoninto=Adamant Media Corporation|loko=|ISBN=1-4021-9543-5|paĝoj=}} Faksimila represo de eldono (1869) de la [[Societo Hakluyt]], Londono. * {{citaĵo el libro| |lasta=Disney|unua=Anthony|titolo=The Indian Ocean in World History|aŭtoroligilo=|kunaŭtoroj=Emily Booth (eds.)|jaro=2000|eldoninto=[[Oxford University Press]]|loko=Nov-Delhio kaj Nov-Jorko|ISBN=}} * {{citaĵo el libro| |lasta=Fernández-Armesto|unua=Felipe|titolo=Civilizations|aŭtoroligilo=|jaro=2001|eldoninto=Macmillan|loko=[[Basingstoke]] kaj [[Oksfordo]]|ISBN=0-7432-0248-1}} * {{citaĵo el libro| |lasta=Fernández-Armesto|unua=Felipe|titolo=Pathfinders: A Global History of Exploration|aŭtoroligilo=|jaro=2006|eldoninto=W. W. Norton|loko=|ISBN=978-0-393-06259-5|paĝoj=177-181}} * {{citaĵo el libro| |url=http://ia360625.us.archive.org/3/items/vascodagamahissu00jaynuoft/vascodagamahissu00jaynuoft.pdf|unua=Kingsley Garland|lasta=Jayne|titolo=Vasco Da Gama and His Successors 1460 to 1580|eldoninto=Meuthen & Co.Ltd.|aŭtoroligilo=|loko=Londono|jaro=1910|ISBN=978-0-548-00895-9}} * {{citaĵo el libro| |lasta=Panikkar|unua=K. M.|titolo=Asia and Western Dominance: A Survey of the Vasco da Gama Epoch of Asian History, 1498-1945|aŭtoroligilo=Kavalam Madhava Panikkar|aŭtoroligilo=|kunaŭtoroj=|jaro=1959|eldoninto=Allen & Unwin|loko=Londono|ISBN=|identigilo=[http://www.amazon.com/dp/B000Q5T6X6 ASIN B000Q5T6X6]|paĝoj=|url=http://www.archive.org/details/asiaandwesterndo009963mbp}} * {{citaĵo el libro| |lasta=Ravenstein|unua=E. G.|titolo=A Journal of the First Voyage of Vasco da Gama, 1497-1499|aŭtoroligilo=Ernst Georg Ravenstein|aŭtoroligilo=|kunaŭtoroj=eldonis kaj tradukis|jaro=1898|eldoninto=Societo Hakluyt|loko=London|url=http://books.google.com/books?id=13stAAAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=intitle:Vasco+inauthor:Ravenstein&lr=&num=30&as_brr=0&ei=Lzm2R6iwEo3AsQPrtv2RBQ}} (reeldonita fare de [[Cambridge University Press]], 2010. ISBN 978-1-108-01296-6) * {{citaĵo el libro| |lasta=Russell-Wood|unua=A. J. R.|titolo=A World on the Move: The Portuguese in Africa, Asia, and America, 1415-1808|aŭtoroligilo=|jaro=1993|eldoninto=Macmillan|loko=|ISBN=978-0-312-09427-0}} * {{citaĵo el libro| |lasta=Subrahmanyam|unua=Sanjay|titolo=The Career and Legend of Vasco da Gama|aŭtoroligilo=|kunaŭtoroj=|jaro=1997|eldoninto=Cambridge University Press|ISBN=978-0-521-47072-8|paĝoj=}} * Teixeira de Aragão, A.C. (1887) ''Vasco da Gama e a Vidigueira: um estudo historico''. Lisbono: Sociedade de Geografia de Lisboa [http://books.google.com/books?id=cBAoAAAAYAAJ&pg=PP7#v=onepage&q&f=false rete] * {{citaĵo el libro| |lasta=Towle|unua=George Makepeace|titolo=Vasco da Gama, his voyages and adventures|aŭtoroligilo=|aŭtoroligilo=|kunaŭtoroj=|jaro=ĉ. 1878|eldoninto=Lothrop, Lee & Shepard|loko=Bostono|ISBN=|url=http://www.archive.org/details/vascodagamahisvo00towl}} === En Esperanto === * Pri Vasco da Gama rakontas la tria ĉapitro el la esperantlingva romano de [[František Omelka]] pri [[Fernão Magalhães]], nomata [http://eo.wikibooks.org/wiki/Vasko_da_Gama Vasco da Gama] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051215000000/http://eo.wikibooks.org/wiki/Vasko_da_Gama |date=2005-12-15 }} == Vidu ankaŭ == * [[Portugala kolonia imperio]] * [[Portugala Barato|Portugala Hindio]] * [[Portugalaj Hindiaj Flotegoj]] * [[Spickomerco]] * [[Monumento al Malkovroj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Vasco da Gama}} * [http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html ''Round Africa to India (Ĉirkaŭ Afriko al Hindio)'' de Vasco da Gama] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110828160915/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html |date=2011-08-28 }}, fordham.edu * [http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/vasco.html Vasco da Gama interreta lernilo kun movbildaj mapoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070703091222/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/vasco.html |date=2007-07-03 }}, [[Universitato de Kalgario|ucalgary.ca]] {{Trad|en|Vasco da Gama|601321182|ru|Васко да Гама|62383049}} {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo}} {{Elstara}} {{ADLS|2018|10}} {{Vivtempo|GAMA, Vasco}} [[Kategorio:Portugalaj esploristoj]] [[Kategorio:Epoko de Malkovroj]] [[Kategorio:Historio de Portugalio]] [[Kategorio:Historio de Barato]] [[Kategorio:Esploristoj de Azio]] [[Kategorio:Esploristoj de Afriko]] [[Kategorio:Historio de Mozambiko]] g17vs61ugd6iyopd7pq7eybu8wt1mck 0 30121 9363667 8684586 2026-04-30T07:13:28Z Sj1mor 12103 /* En la esperantlingva literaturo */ Peko de Kain 9363667 wikitext text/x-wiki {{Informkesto rolulo | stilo = Biblio }} [[Dosiero:Cain leadeth abel to death tissot.jpg|eta|Kaino kaj [[Habelo]]]] [[Dosiero:Bartolomeo_Manfredi_-_Cain_Kills_Abel,_c._1615,_Kunsthistorisches_Museum_(Vienna).jpg|eta|[[Bartolomeo Manfredi]] ĉ. 1615, [[Muzeo de Arthistorio de Vieno]]]] [[Dosiero:Ghent_Altarpiece_A_-_Cain_-_Abel_-_murder.jpg|eta|''La murdo de Habelo fare de sia frato Kaino'', Altara dekoracia peco de [[Gento (urbo)|Gent]] ĉ la 15-a jarcento]] '''Kaino''' (hebree '''&#1511;&#1497;&#1503;''' "posedo") laŭ [[Genezo]] ([[Biblio]]) estis la unua filo de [[Adamo]] kaj [[Eva]]. Li estis terkultivisto. Pro tio laŭ ĉapitro 4 de Genezo li koleriĝis, kiam li oferis al [[Dio]] el siaj fruktoj kaj vidis ilin neakceptataj, dum la unuenaskitaj ŝafoj kaj la ŝafa grasaĵo de lia frato [[Habelo|Habel]] estis akceptitaj. Koleriĝinte li mortbatis Habelon kaj estis la unua mortiginto de la juda-kristana [[mitologio]]. Tamen Dio faris sur li "signon" por marki lin, kaj minacis al tiu, kiu mortigos Kainon, "sepoblan punon". En kelkaj kulturoj oni nomas rekonilon de krimeco "kaina marko". Kain foriris al la lando "[[Nod]]", kiu situis "oriente de [[Edeno]]", kaj per tio metis la bazon por [[holivudo|holivuda]] filmo. == En la esperantlingva literaturo == * La drama [[poemo]] '''[[Cain (teatraĵo)|Kaino]]''' de [[George Byron]] estis tradukita el la [[angla]] al Esperanto fare [[Antoni Kofman]] kaj publikigita en [[1896]] en volumo de 102 paĝoj. Nuntempe tiu ĉi tradukaĵo el la inkunabla periodo de Esperanto estas konsultebla en ''Legolibroj II''; tio estas ''Ludovikologia Dokumentaro VIII'' (LD VIII) en la serio de l' Plena Verkaro de Zamenhof de [[ITO Kanzi|itô kanzi]]. * [[Peko de Kain]], [[novelo]] originale esperantlingve verkita de [[Ivan Ŝirjaev]]. == Vidu ankaŭ == * [[Kainaj]] * ''[[Balada de Caín]]'' de [[Manuel Vicent]] <!-- {{Biblia persono|pat=[[Adamo]]|fil=[[Ĥanoĥo]]|lib=[[Genezo]]}} --> {{Projektoj}} [[Kategorio:Naskiĝintoj antaŭ Kristo]] [[Kategorio:Mortintoj antaŭ Kristo]] [[Kategorio:Personoj cititaj en La Dia Komedio (Purgatorio)]] [[en:Cain and Abel#Cain]] 9negrchl5k5jomoinvk4lms0go6gqsk 0 33778 9363313 8912890 2026-04-29T12:16:01Z Sj1mor 12103 9363313 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto}} '''Maurice René FRÉCHET''' ({{dato|2|septembro|1878}} – {{dato|4|junio|1973}}) estis mondkonata [[matematikisto]] kaj [[franca esperantisto]]. Li estis membro de la [[Honora Patrona Komitato de UEA]] de post [[1958]]. Li estis mondfama [[matematikisto]], membro de pluraj akademioj de sciencoj, interalie tiuj de [[Francio]], [[Pollando]] kaj [[Nederlando]], kaj emerita profesoro de matematiko en la Scienca Fakultato de la [[Universitato de Parizo]]. Prezidanto de [[ISAE]] de [[1950]] ĝis [[1953]] kaj aktiva pledanto por Esperanto en sia fako, li aperigis plurajn matematikajn studojn originale verkitajn en Esperanto kaj kunlaboris en Sciencaj studoj. Nelaste, li estis honora membro de Internacia Instituto de Statistiko, honora prezidanto de Federacio de Francaj Sciencaj Societoj kaj antaŭa prezidanto de la Matematika Societo de Francio. La franca ŝtato honorigis lin per la ordeno de la [[Honora Legio]]. Inter pluraj aliaj premioj, li ankaŭ en 1925 honoriĝis per la [[premio Montyon]]. ==Verkoj== *''Determinado de la plej generalaj planaj paraanalitikaj funkcioj'', Ann. di Mat.,35,1953,255-268. *''La kanonaj formoj de la 2,3,4 dimensiaj paraanalitikaj funkcioj.'' Comp. Math.,12,2,81-96,1954. *''La paraanalitikaj funkcioj en n dimensioj,'' Journal für die reine und angewandte Mathematik,195,1/2,1956,22-41. *''Pri iuj tipoj de minimumaj surfacoj,'' Sciencaj Studoj bazitaj sur originalaj esploroj kaj observoj, P.Neergard ed., ISAE, 1958. *''Ĉu la spaco de la kurboj estas [[banaĥa spaco|Banach-a spaco]] ?'' J.Math. pures et appl., t.40,1961,p.197. *''L’espace dont chaque élément est une courbe n’est qu’un semi-espace de Banach,'' Ann.scient. Ec.Norm.Sup., 3e série,78,1961,p.241-272. ==Vidu ankaŭ== *[[Sciencaj Studoj bazitaj sur originalaj esploroj kaj observoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projekto vizaĝoj}} * [http://archive.numdam.org/article/CM_1954-1956__12__81_0.pdf La kanonaj formoj de la 2, 3, 4 -dimensiaj paraanalitikaj funkcioj]. En Esperanto, en Revuo ''Compositio Mathematica'', 12 (1954-1956), p.&nbsp;81-96, formo PDF. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Fréchet, Maurice}} [[Kategorio:Francaj esperantistoj]] [[Kategorio:Francaj matematikistoj]] [[Kategorio:Francaj statistikistoj]] [[Kategorio:Topologoj]] [[Kategorio:Probabloteoriistoj]] [[Kategorio:Membroj de la Pola Scienca Akademio]] [[Kategorio:Membroj de la Reĝa Nederlanda Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] [[Kategorio:Lernintoj de École Normale Supérieure (strato Ulm, Parizo)]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Burgonjo-Franĉkonteo]] [[Kategorio:Mortintoj en Parizo]] liu0xhf77v0y9whgir6krdgzm0jpbze 0 35828 9363527 9210202 2026-04-29T21:56:08Z LilyKitty 25129 de konkurenca juro 9363527 wikitext text/x-wiki {{prisupre|pri=ekonomia fenomeno|fenomeno en ekologio|Konkurado (biologio)|pliarmigado de pluraj landoj|Armadkonkuro}} '''Konkurenco''' estas organiza formo de la [[merkato]]. La konkurenco ebligas ekvilibrigon de la [[prezo]]j kaj kvantoj da varoj. La konkurenco povas esti ''perfekta'' aŭ ''neperfekta''. == Perfekte konkurenca merkato == [[Dosiero:Vollkommene Konkurrenz.png|eta|dekstra|220px|''Perfekta konkurenco'': laŭ la produktita kvanto da varoj estas minimuma produktkosto (AC=Averarĝa kosto), la ideala punkto estas kiam la prezo de la merkato (MC=Marĝena kosto) alproksimiĝas de ĉi-lasta kosto kun eta entreprenoprofito.<!-- _Vollkommene_ [[_Konkurrenz_]] -->]] '''Perfekte konkurenca merkato''' havas multajn aĉetantojn kaj vendistojn, kaj tial neniu el ili, sole, povas influi la prezon, ĉar neniu povas unuope malekvilibrigi la merkaton. En tia merkato ne ekzistas registara interveno. Ideale, validas homogeneco de produktoj, t. e. ne ekzistas kvalitaj diferencoj inter la varoj ofertataj de konkurencantoj. Krome, ĉiuj firmoj havas la saman teknologion kaj saman profitmarĝenon. En ĉi tia merkato ne ekzistas barieroj por eniro aŭ eliro de agantoj, ĉiuj povas aĉeti aŭ vendi libere, kiam ili volas. La merkato estas travidebla, t. e. ĉiuj informoj pri gajnoj, prezoj, ktp. estas konataj al ĉiuj partoprenantoj. Perfekte konkurenca merkato estas supozata racia, t.e. ĉiuj vendistoj strebas pligrandigi la gajnojn kaj ĉiuj aĉetantoj strebas pligrandigi sian kontentiĝon. Tia merkato estas movata de la t. n. ''leĝo de oferto kaj demando''. Kiam la oferto pligrandiĝas, ĉiuj malpligrandigas la prezojn, kiam la demando pligrandiĝas, ĉiuj pligrandigas la prezojn. Kompreneble, perfekte konkurenca merkato ne ekzistas en la reala mondo; ĝi estas ideala modelo por faciligi la ekonomikan pensadon. Realaj merkatoj estas neperfekte konkurencaj, aŭ pro ekzistado de [[oligopolo]] aŭ [[monopolo]], aŭ pro neraciemo, aŭ pro netravideblo, aŭ pro troa influo de la ŝtato ktp. == Vidu ankaŭ == * [[Kontraŭkapitalismo]] * [[Konkurenca juro]] * [[Kooperativo]] * [[Konsumismo]] * ''[[Laissez-faire]]'' * [[Mikroekonomiko]] * [[Nevidebla mano]] {{projektoj|q=Konkurenco|ReVo=konkur1}} [[Kategorio:Ekonomiko]] gzaj6t4rj8m2vesu0wm29pziwlg9xnv 0 36597 9363425 9318217 2026-04-29T17:27:03Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363425 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Grazebrook Beam Engine.jpg|eta|Jam neutilaj vapormaŝinoj estas uzataj kiel monumentoj, kiaj tiu de 1817 de [[Boulton and Watt]], uzita en Netherton, West Midlands, ĉe ferlaborejo de M W Grazebrook, Restarigita ĉe la A38(M) en [[Birmingham]], [[Britio]]]] [[Dosiero:Steam engine in action.gif|eta|350ra|Movbilda skemo de laboro de maŝino.]] '''Vapormaŝino''' estas varmomotormaŝino, kiu la varmoenergion transformas parte al mekanika [[laboro]]. La hodiaŭ industrie disvastiĝinta konstruformo estas la [[vaporturbino]]. Oni ĝenerale komprenas sub la nocio vapormaŝino '''piŝtan vapormaŝinon''', vapormovitan [[piŝta maŝino|piŝtan maŝinon]]. Laŭ [[PIV]] ''vapormaŝino'' estas [[maŝino]], ''en kiu efikas la ekspansia forto de la akva vaporo''.<ref>[[PIV]] [https://vortaro.net/#vaporma%C5%9Dino_kd NPIV] Alirita la 26an de Aŭgusto 2023.</ref> '''Vapormaŝino''' estas [[Termika motoro|varmomotoro]] kiu faras [[Laboro (fiziko)|mekanikan laboron]] uzante [[vaporo]]n kiel funkciiganta fluaĵo. La vapormaŝino uzas la forto produktita de la vapopremo por peli [[piŝto]]n antaŭen kaj reen ene de [[cilindro]]. Tiun pelforton oni povas transformi, pere de [[Bielo (mekaniko)|bielo]] kaj [[kranko]], en [[rotacio|rotacia]] forto por produkti [[Laboro (fiziko)|laboron]]. La termino "vapormaŝino" estas ĝenerale aplikita nur al [[Piŝta motoro|piŝtaj motoroj]] similaj al tiuj kiuj estis priskribitaj, ne al [[vaporturbino]]. Vapormaŝino estas maŝinoj de ekstera brulado,<ref name=miffin>{{Cite book|title=American Heritage Dictionary of the English Language |url=https://archive.org/details/americanheritage0000unse_a1o7|url-access=registration|edition=4th |year=2000|publisher=Houghton Mifflin Company}}</ref> en kiuj la funkciiganta fluaĵo estas apartigita disde la brulaĵoj. La ideala [[Termodinamiko|termodinamika]] ciklo uzita por analizi tiun procezon estas nomita "ciklo de [[William John Macquorn Rankine|Rankine]]. En ĝenerala uzado, la termino ''vapormaŝino'' povas referenci ĉu al kompletaj vaporfabrikoj (kiel [[vaporkaldrono]]j ktp.), same kiel al fervojaj [[vaporlokomotivo]]j kaj al [[lokomobilo]]j, aŭ povas referenci al la [[piŝto]]j aŭ nur al la turbinmaŝinaro, kiel ĉe la balancomaŝino kaj ĉe la [[fiksa vapormotoro]]. Kvankam oni konis vapor-funkciantajn aparatojn tiom frue kiom ĉe la [[eolipilo]] de la unua jarcento n.e., kaj aliaj kelkaj uzoj registritaj en la 16-a jarcento, en 1606 [[Jerónimo de Ayanz y Beaumont]] patentis sian inventon de unua vapor-funkciigata [[pumpilo]] por dreni minojn.<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/44186-who-invented-the-steam-engine.html|title = Who Invented the Steam Engine?|website = [[Live Science]]|date = 19a de Marto 2014}}</ref> [[Thomas Savery]] estas konsiderata inventisto de la unua komerce uzata vapor-funkciantajn aparato, nome vaporpumpilo kiu uzis vaporpremon funkcianta rekte surakve. La unuan komerce sukcesan aparaton kiu povis transmiti kontinuan energion al maŝino oni disvolvis en 1712 fare de [[Thomas Newcomen]]. [[James Watt]] faris kritikan plibonigon en 1764, forigante la elspezitan vaporon al aparta ujo por kondensado, ege plibonigante la kvanton de laboro akirita por unuo de brulaĵo konsumita. Je la 19-a jarcento, fiksaj vapormotoroj havigis energion por la fabrikoj de la [[Industria Revolucio]]. Vapormaŝinoj anstataŭis la [[Velŝipo|velojn por ŝipoj]] per [[Padelŝipo|padelradoj]], kaj la vapolokomotivoj ekfunkciis sur la fervojoj. Vapormaŝinoj de tipoj de piŝtaj motoroj estis dominanta fonto de energio ĝis la komenco de la 20-a jarcento, kiam antaŭeniroj en la desegnado de la [[elektra motoro|elektraj motoroj]] kaj de la [[eksplodmotoro]]j rezultis en la laŭgrada anstataŭo de la vapormaŝinoj en la komerca uzado. Vaporturbinoj anstataŭis la piŝtajn motorojn en la energia generdo, pro pli malaltaj kostoj, pli altaj funkcianta rapido, kaj pli alta efikeco.<ref name="Wiser">Wiser, Wendell H. (2000). [https://books.google.es/books?id=UmMx9ixu90kC&dq=steam&pg=PA190&redir_esc=y#v=onepage&q=steam&f=false ''Energy resources: occurrence, production, conversion, use''.] Birkhäuser. p. 190. ISBN 978-0-387-98744-6.</ref> == Funkciado == [[Dosiero:Newcomen_atmospheric_engine_animation.gif|eta|170ra|maldekstre|Animacio de skema Newcomen-motoro. Vaporo montriĝas rozkolora kaj akvo estas blua. [[Valvo (tubsistemo)|Valvoj]] moviĝas de malfermita (verda) al fermita (ruĝa).]] En atmosfera vapormaŝino, la [[cilindro]]-spaco sub la [[piŝto]] estas plena je [[vaporo]], kiu estas malvarmigita ĝis [[kondensilo|kondensado]]. La piŝton premis la ekstera atmosfera premo en la cilindron. La elira movo de la piŝto okazis ekstere, ekz. per svinga maso. La plej konata reprezentanto de tiu ĉi konstrumetodo estas la atmosfera vapormaŝino de [[Thomas Newcomen]] ekde [[1712]] (legu sube). Ĉe malaltprema vapormaŝino, la aldona vaporo premas kun 100 [[baro (unuo)|milibara]] tropremo al la alia piŝtoflanko. Je la piŝto efikas tiel la tropremo plus atmosfera premo, kio altigas la povuman potencialon. La plej konata reprezentanto de tiu ĉi konstrumetodo estas la vapormaŝinoj de [[James Watt]] ekde ĉirkaŭ [[1769]]. Ĉe altpremaj vapormaŝinoj, oni varmigas la akvon super {{GdC|100}}, tiel estiĝas pli granda premo. Oni rezignas pri la malvarmigo de la elira [[akvovaporo]] el la cilindro, tiel la kondensilo iĝas superflua, kio igas la maŝinon pli malpeza ol la supre skizitaj. Tiu ĉi vapormaŝino estas uzebla jam – pro la relativa malpezeco – en vaporlokomotivoj kaj [[vaporaŭtomobilo]]j. Reprezentantoj de tiu ĉi konstrumetodo estas preskaŭ ĉiuj piŝtaj vapormaŝinoj en veturiloj de [[Richard Trevithick]] ekde ĉirkaŭ [[1802]]. == Historio de la vapormaŝino == [[Dosiero:Aeolipile illustration.png|dekstra|150ra|eta|Eolipilo,]] La unua [[akvovaporo|vapore]] movita aparato estis elpensita fare de la greka [[Herono de Aleksandrio]], matematikisto kaj inĝniero en la [[Aegyptus|Roma Egiptujo]], en la 1-a jarcento, sed estis uzata nur kiel ludilo ([[eolipilo]]).<ref>[https://www.britannica.com/eb/article-45691 "turbine".] [[Encyclopædia Britannica]] Online. 18a de Julio 2007.</ref> En la sekvaj jarcentoj, oni konis malmultajn vapor-funkciigitajn "maŝinojn", kiuj kiel ĉe la eolipilo,<ref>"De Architectura": Ĉapitro VI (paragrafo 2a) el "Ten Books on Architecture" de [[Vitruvius]] (1a jarcento a.n.e.), publikigita la 17an de Junio, 2008 [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Vitruvius/1*.html] alirita en 2009-07-07</ref> esence nur eksperimentaj aparatoj uzitaj de inventistoj por pruvi la proprecon de vaporo. Rudimentan [[vaporturbino|vaporturbinan]] aparaton priskribis Taki al-Din Muhammad ibn Ma'ruf<ref name="Hassan">Ahmad Y Hassan (1976). ''Taqi al-Din and Arabic Mechanical Engineering'', pp. 34–35. Institute for the History of Arabic Science, [[Universitato de Alepo]].</ref> en [[Otomana Imperio|Otomana Egiptujo]] en 1551 kaj [[Giovanni Branca]]<ref name="Giovanni">{{Cite web |url=http://himedo.net/TheHopkinThomasProject/TimeLine/Wales/Steam/URochesterCollection/Thurston/index.html<!-- http://www.history.rochester.edu/steam/thurston/1878/Chapter1.html --> |title=University of Rochester, NY, ''The growth of the steam engine'' online history resource, chapter one |publisher=History.rochester.edu |access-date=2010-02-03 |archive-date=24a de Julio 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724003544/http://himedo.net/TheHopkinThomasProject/TimeLine/Wales/Steam/URochesterCollection/Thurston/index.html |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110724003544/http://himedo.net/TheHopkinThomasProject/TimeLine/Wales/Steam/URochesterCollection/Thurston/index.html |date=2011-07-24 }}</ref> en Italio en 1629.{{sfn|Nag|2002|p=432–}} La hispana inventisto [[Jerónimo de Ayanz y Beaumont]] ricevis patentojn en 1606 por 50 vapor-funkciigitaj inventaĵoj, inklude akvopumpilon por dreni inunditajn minojn.<ref>{{Cite book|last=Garcia|first=Nicholas|title=Mas alla de la Leyenda Negra|year=2007|publisher=Universidad de Valencia|location=Valencia|isbn=978-84-370-6791-9|pages=443–54}}</ref> Franco [[Denis Papin]] faris kelkajn utilajn laborojn per napor-"digestiloj" en 1679, kaj por la unua fojo uzis [[piŝto]]n por levi pezojn en 1690.{{sfn|Hills|1989|pp=15, 16, 33}} Okazis ankaŭ pliaj provoj, sen grava apliko: nome en la 16-a jarcento ([[1543]] en la haveno de [[Barcelono]]) fare de iu [[Blasco de Garay]], en la 17-a jarcento tiuj menciitaj de [[Denis Papin]] [[1690]] kaj ĉe [[Thomas Savery]] [[1698]]. Tiuepoke ankaŭ [[Ferdinand Verbiest]] elpensis unuan surteran vaporveturilon. === Pumpiloj === La unua komerce vapor-funkciigita maŝino estis akvo-[[pumpilo]], disvolvigita en 1698 fare de [[Thomas Savery]].<ref name=Lira>{{Cite web|last=Lira|first=Carl T.|title=The Savery Pump |work=Introductory Chemical Engineering Thermodynamics |publisher=Michigan State University|url=http://www.egr.msu.edu/~lira/supp/steam/savery.htm |access-date=11a de Aprilo 2014|date=21a de Majo 2013}}</ref> Ĝi uzis kondensitan vaporon por krei vakuon kiu levis akvon el sube kaj poste uzis la vaporpremon por levi ĝin pli alten. Malgrandaj maŝinoj estis efikaj kvankam la plej grandaj modeloj estis problemigaj. Ili havis tre limigitan malpezan alton kaj pretis [[Vaporkaldrono|kaldroneksplodi]]. La maŝino de Savery estis uzita en minoj, [[pumpstacio]]j kaj por liverado de akvo al [[akvorado]]j por tekstilindustria maŝinaro.<ref name=Hills16-20>{{Harvnb|Hills|1989|pp=16–20}}</ref> La maŝino de Savery estis malmultekosta. Bento de Moura Portugal enkondukis gravan plibonigon al la konstruaĵo de Savery "por kapabligi ĝin labori per si mem", kiel priskribis [[John Smeaton]] en la verko ''Philosophical Transactions'' publikigita en 1751.<ref>{{Cite journal|doi=10.1098/rstl.1751.0073|title=LXXII. An engine for raising water by fire; being on improvement of saver'y construction, to render it capable of working itself, invented by Mr. De Moura of Portugal, F. R. S. Described by Mr. J. Smeaton|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|volume=47|pages=436–438|year=1752|s2cid=186208904}}</ref> Ĝi plue estis fabrikita ĝis la fino de la 18-a jarcento.{{sfn|Landes|1969|p=}} Almenaŭ unu el tiuj maŝinoj estis ankoraŭ funkcianta en 1820.<ref>{{Cite book |title=Links in the History of Engineering and Technology from Tudor Times |last=Jenkins |first= Ryhs |year=1971 |orig-year=Por la unua fojo publikigita en 1936 |publisher =The Newcomen Society at the Cambridge University Press |location= Cambridge |isbn= 978-0-8369-2167-0 }}. Collected Papers of Rhys Jenkins, Former Senior Examiner in the British Patent Office.</ref> === Piŝtaj vapormaŝinoj === [[Dosiero:Jacob Leupold Steam engine 1720.jpg|eta|maldekstre|La vapormaŝino de [[Jacob Leupold]], 1720.]] La unuan utiligeblan vapormaŝinon konstruis ĉirkaŭ [[1712]] [[Thomas Newcomen]].{{sfn|Landes|1969|p=101}}{{sfn|Brown|2002|pp=60-}} Ĝi povis transmiti kontinuan energion al maŝino kaj servis por pumpi akvon el [[minejo]]. Tiu estis la t.n. "atmosfera vapormaŝino" (vidu supren), kiu produktis subpremadon kontraŭ la atmosfero per alŝpruco de akvo en vaporplenigitan cilindron. Tiu premodiferenco (favore al la aero) premis la piŝton suben kaj la memmaso de la pumpila stango tiris ĝin supren en la elirpozicion. La fortotransdono inter la [[piŝtostango]] kaj [[balancilo]] okazis pere de [[ĉeno]]. La efikeco de la Newcomen-a maŝino estis de ĉirkaŭ 0,5 procento. Ĝi plibonigis la vaporpumpilon de Savery, uzante piŝton kiel proponis Papin. La maŝino de Newcomen estis relative neefika, kaj esti uzata ĉefe nur por pumpi akvon ĉefe por dreni minlaborejojn je profundaĵoj en kiuj dekomence ĝi ne eblus praktike uzante tradiciajn rimedojn, kaj por havigi reuzeblan akvon por funkciigi akvoradojn en fabrikoj situantaj for el taŭga akvofonto. La akco kiu pasis tra la rado estis pumpita en stokeja rezervejo super la radonivelo.{{sfn|Hunter|1985|p=}}<ref>{{cite document | last1=Nuvolari | first1=A | last2=Verspagen | first2=Bart | last3=Tunzelmann | first3=Nicholas | date=2003 | title=The Diffusion of the Steam Engine in Eighteenth-Century Britain. Applied Evolutionary Economics and the Knowledge-based Economy | publisher=Eindhoven Centre for Innovation Studies (ECIS) | location=Eindhoven, The Netherlands | page=3 }} (Paper to be presented at 50th Annual North American Meetings of the Regional Science Association International, 20a–22a de Novembro 2003)</ref> En 1780 James Pickard patentis la uzadon de flugorado kaj kranko por havigi rotacian movadon el plubonigita maŝino de Newcomen.{{sfn|Nuvolari|Verspagen|Tunzelmann|2003|p=4}} En 1720, [[Jacob Leupold]] priskribis ducilindran alt-preman vapormaŝinon.<ref>{{Cite book |last= Galloway |first= Elajah |title= History of the Steam Engine |publisher =B. Steill, Paternoster-Row |year=1828 |location=London |pages=23–24 }}</ref> Tiu invento estis publikigita en sia grava verko "Theatri Machinarum Hydraulicarum".<ref>{{Cite book |last= Leupold |first= Jacob |title= Theatri Machinarum Hydraulicarum |publisher= Christoph Zunkel |year=1725 |location=Leipzig }}</ref> Tiu maŝino uzis du pezajn piŝtojn por havigi movadon al akvopumpilo. Ĉiun piŝton estis levita per vaporpremo kaj revenis al sia dekomenca pozicio pere de la gravito. Ambaŭ piŝtoj kunhavis komunan kvar-vojan rotatoran [[valvo]]n konektitan rekte al la vaporkaldrono. [[Dosiero:Watt steam pumping engine.JPG|eta|Frua pumpa vapormaŝino de Watt.]] [[James Watt]], kiun oni nomas ofte erare eltrovinto de la vapormaŝino, fakte altigis grave la [[efikeco]]n de la Newcomen-a vapormaŝino, en kiu li ekde [[1769]] unuflanke lokigis la malvarmigan procezon el la [[cilindro]] al aparta [[kondensilo]]; aliflanke la [[piŝto]]j alterne - de la unua kaj de la alia flanko – movis la vaporon kaj la kontraŭsituanta flanko permesis la eliĝon al la kondensilo. Tiel Watt (1763–1775) povis rezigni pri la mekanika reiro de la piŝtoj kaj la maŝino plenumis ĉe ambaŭdirekta piŝtoirado laboron. Kun la eltrovo de la [[Paralelogramo de Watt]] ebliĝis turnigi la maŝinon en [[inercirado]]. James Watt nomis tiun ĉi eltrovon sia plej grava; ĝi validas ankaŭ hodiaŭ kiel ekzemplo por taskosolvo, la rondiran moviĝon transformi al rektalinia per turnoartiko. James Watt validas kiel eltrovinto de la [[vaporekspansio|vaporekspansia]] utiligo. Ĉe la vapormaŝino oni atingas tiun efikon per antaŭtempa fermo de [[ventilo]], tiel la plukonduko de la vaporo en la cilindron rompiĝas, dum la enfermita vaporo pludonas povumon. krom tio, James Watt enkondukis la regulilon de la [[centrifuga forto]] por kontroli la rapidecon de la maŝino. Antaŭe tio estis enkonstruita kiel [[maŝinelemento]] ĉe la muelejoj. La Watt-a vapormaŝino ŝparis per la plibonigoj pli da varmoenergion ol la antaŭuloj, kio estis necesa por funkciigo de la maŝinoj. La efikeco de lia maŝino atingis fine 3,0 procentojn. La fruaj masinoj de la firmao ''[[Boulton and Watt]]'' uzis nur duonon el la [[karbo]] iam uzata de la plibonigita versio fare de John Smeaton de la inventaĵo de Newcomen.<ref>Hunter, Louis C.; Bryant, Lynwood (1991). [[iarchive:historyofindustr00hunt/page/n5/mode/2up|''A History of Industrial Power in the United States, 1730–1930''.]] Vol. 3: The Transmission of Power. Cambridge, MA: MIT Press. ISBN 978-0-262-08198-6.</ref> La fruaj maŝinoj de Newcomen kaj de Watt estis "atmosferaj". Ili uzis energion el aerpremo pelante piŝton en la parta vakuo generita per kondensita vaporo, anstataŭ la premon de la etendita vaporo. La motorcilindroj devis esti grandaj ĉar la nura uzebla forto funkcianta ĉe ili estis la [[atmosfera premo]].{{sfn|Hunter|1985|p=}}<ref name="Rosen" /> Watt plue disvolvis sian maŝinon, modifante ĝin por havigi la rotacian movadon taŭgan por funkciigi la maŝinaron. Tio ebligis la instaladon de fabrikoj for de riveroj, kaj akcelis la etendon de la [[Industria Revolucio]].<ref name="Rosen">{{Cite book |title=The Most Powerful Idea in the World: A Story of Steam, Industry and Invention |last1=Rosen |first1= William |year= 2012 |publisher = University of Chicago Press |isbn= 978-0-226-72634-2 |page=185 }}</ref>{{sfn|Hunter|1985|p=}}<ref name="Thomson 2009" /> Kun sia komercista kompaniano [[Matthew Boulton]], Watt vendis ne la maŝinojn, sed donis ilin je dispono de la aĉetantoj, por ricevi parton de la ŝparitaj brulaĵkostoj. Tiel naskiĝis eĉ la frua formo de la [[lizingo|maŝinolizingo]]. === Altpremaj vapormaŝinoj === [[Dosiero:Steam machine (aka).jpg|eta|maldekstra|170ra|Historia vapormaŝino.]] La signifo de alta premo, kune kun la aktuala valoro pri medio, dependas de la epoko en kiu oni uzis la terminon. Por la frua uzado de la termino Van Reimsdijk<ref>"The Pictorial History of Steam Power" J.T. Van Reimsdijk kaj Kenneth Brown, Octopus Books Limited 1989, {{ISBN|0-7064-0976-0}}, p. 30</ref> referencas al vaporo estante ĉe sufiĉe alta premo ke ĝi povus esti elĉerpita al la atmosfero sen dependo de vakuo por ebligi ĝin plenumi utilan laboron. Ewing asertis, ke la kondensomaŝinoj de Watt estis konataj kiel altpremaj kompare kun altpremaj, nekondensomaŝinoj de la sama epoko.<ref>Ewing, Sir James Alfred (1894). ''The Steam-engine and Other Heat-engines''. Cambridge: University Press. p 22.</ref> Antaŭkondiĉo por la funkciado de la altprema vapormaŝino estis la evoluo en la metalprodukta kaj prilabora tekniko tiutempe, ĉar en la altprema vapormaŝino devas la maŝinpartoj tre precize almezuri. Sen tio aperis la danĝero de la eksplodo de la [[kaldrono]]. Kun tiuj teknikaj evoluoj iĝis la vapormaŝinoj nur en la dua duono de la 18-a jarcento ekonomie gravaj. La patento de Watt evitis, ke aliuloj faru altpremajn kaj kondensmaŝinojn. Tuj post la malvalidiĝo de la patento de Watt en 1800, [[Richard Trevithick]] kaj, aparte, [[Oliver Evans]] en 1801<ref name="Thomson 2009">{{cite book |title = Structures of Change in the Mechanical Age: Technological Invention in the United States 1790–1865 |last = Thomson |first = Ross |year = 2009 |publisher = The Johns Hopkins University Press |location = Baltimore, MD |isbn = 978-0-8018-9141-0 |page = [https://archive.org/details/structuresofchan0000thom/page/34 34] |url = https://archive.org/details/structuresofchan0000thom/page/34 }}</ref><ref>{{Citation |last=Cowan |first=Ruth Schwartz |title=A Social History of American Technology |publisher=Oxford University Press |place=New York |year=1997 |page=74 |isbn=978-0-19-504606-9 }}</ref> enkondukis maŝinojn uzantajn alt-preman vaporon; Trevithick atingis patenton por sia alt-prema maŝino en 1802,<ref>{{Cite book|last1=Dickinson|first1=Henry W|last2=Titley|first2=Arthur|title=Richard Trevithick, the engineer and the man|year=1934|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|page=xvi|chapter=Chronology|oclc=637669420}}</ref> kaj Evans faris kelkajn labormodelojn antaŭ tio.<ref>''The American Car since 1775'', Pub. L. Scott. Baily, 1971, p. 18</ref> Tiuj estis multe pli povaj por difinita cilindrogrando ol antaŭaj maŝinoj kaj povis esti faritaj sufiĉe malgrandaj por transportaplikaĵoj. Tiukadre, teknologiaj disvolvoj kaj plibonigoj en fabrikoteknikoj (parte atingitaj pere de la adoptado de la vapormaŝino kiel energifonto) rezultis en la desegnado de pli efikaj motoroj kiuj povis esti pli malgrandaj, pli rapidaj, aŭ pli povegaj, depende de la celita aplikaĵo.{{sfn|Hunter|1985|p=}} La Kornvala maŝino estis disvolvigita de Trevithick kaj aliaj en la 1810-aj jaroj.{{sfn|Hunter|1985|pp=601–628}} Ĝi estis kondenscikla maŝino kiu uzis alt-preman vaporon ekspansie, poste kondensis la malalt-preman vaporon, kio faris ĝin relative efika. La Kornvala maŝino havis neregulan movadon kaj rotaciis tra la ciklo, kio limigis ĝin ĉefe al pumpado. La Kornvalajn maŝinojn oni uzis en minoj kaj por akvoliverado ĝis la fino de la 19-a jarcento.{{sfn|Hunter|1985|p=601}} La kontinua pluevoluo de preme movitaj vapormaŝinoj kondukis unuafoje al t.n. "[[akvovaporo|plenvapora]]" laboro, poste tra unucilindra [[akvovaporo|varmegvapora]] maŝino al du- aŭ tricilindra kondens-maŝino kaj fine al plurcilindra varmegvapora altprema vapormaŝino, kiun vendis [[Kemna]]. Ĉe la plenvapora maŝino troviĝas en la kaldrono ĉiuj boltuboj por la vaporprodukto en akvolito, la varmegvapora maŝino posedas duan tubosistemon. Tiel la vaporo atingas la temperaturon de ĉirkaŭ 350 Celsio. La kondens-maŝino aŭ la Verbund-maŝino estis ekipita per altprema cilindro kun eta boraĵo kaj unu aŭ pli da malaltpremaj cilindroj, ŝaltitaj laŭ serio. La plej bonaj maŝinoj havis jam ĉirkaŭ 1910 tre bonan efikecon kaj atingis per mezkvalita ŝtonkarbo foruzon de ĉirkaŭ 0,5&nbsp;kg/ĈP-horo. La plej unuaj uzoj de la vapormaŝinoj okazis en la [[teksaĵindustrio]] por movo de [[teksaĵmaŝino]]j kaj en [[minejo]]j por akvoprizorgo. Tion sekvis la [[vaporlokomotivo]]j, [[vaporŝipo]]j. Ankaŭ la unua [[aerŝipo]] estis pelita en 1852 per vapormaŝino. La [[industria revolucio|industrian revolucion]] ebligis nur la etenda uzado de vapormaŝinoj. === Horizontala fiksa vapormotoro === {{Ĉefartikolo|Fiksa vapormotoro}} Fruaj konstruantoj de fiksaj vapormotoroj konsideris, ke horizontalaj cilindroj suferas troan funkciadon. Ties motoroj estis tiel aranĝitaj tenante la piŝtakson en vertikala sinteno. Tuj la horizontala aranĝo iĝis pli populara, ebligante ke kompaktaj, sed povegaj motoroj estu tenitaj en pli malgrandaj lokoj. La pinto de la horizontala motoro estis la Corliss-vapormaŝino, patentita en 1849, kiu estis kvar-valva kontraŭflua motoro kun aparta vapoakceptilo kaj elĉerpvalvoj kaj aŭtomata variebla vaporlimigilo. Kiam al Corliss oni atribuis la Medalon Rumford, la komitato diris, ke "neniu inventaĵo ekde la epoko de Watt tiom plibonigis la efikon de la vapormaŝino".<ref name="NE Manufacturers 1879">{{Cite book |title=New England Manufacturers and Manufactories |author=Van Slyck, J.D. |others=volume 1 |series=New England Manufacturers and Manufactories |url=https://books.google.com/books?id=wAs4AQAAMAAJ |year=1879 |publisher=Van Slyck |page=198}}</ref> Krom uzi 30% malpli da vaporo, ĝi havigis pli uniforman rapidon pro la variebla vaporlimigilo, kio faris ĝin tre taŭga por fabrikado, speciale por kotonspinado.{{sfn|Hunter|1985|p=}}<ref name="Thomson 2009" /> === Vehikloj === [[Dosiero:Steam powered road-locomotive from England.png|eta|Vaporenergia voj-lokomotivo el Anglio.]] La unuaj eksperimentaj voj-irantaj vaporenergiaj vehikloj estis konstruitaj fine de la 18-a jarcento, sed nur post [[Richard Trevithick]] disvolvis la uzadon de la alt-prema vaporo, ĉirkaŭ 1800, la moveblaj vapormaŝinoj iĝis praktika propono. En la unua duono de la 19-a jarcento okazis granda progreso en la desegnado de vaporvehikloj, kaj ĉirkaŭ la 1850-aj jaroj ĝi iĝis tiom farebla ke ĝi povis produkti ilin je komerca bazo. Tiun progreson bremsis la leĝaron kiu limigis aŭ eĉ malpermesis la uzadon de vapormaŝinaj vehikloj sur vojoj. Plibonigoj en la vehikla teknologio pluis el la 1860-aj ĝis 1920-aj jaroj. Vapormaŝinajn vojvehiklojn oni uzis por multaj celoj. En la 20-a jarcento, la rapida disvolvo de la teknologio de la [[eksplodmotoro]] kondukis el la abandono de la vapormaŝino kiel fonto de energio por la pelado de vehikloj je komerca nivelo, kun relative malmultaj restaĵoj uzataj trans la [[Dua Mondmilito]]. Multaj el tiuj vehikloj estis akiritaj de entuziasmuloj por konservado, kaj nombraj ekzemploj estas ankoraŭ ekzistantaj. En la [[1960-aj jaroj]], la problemoj pro aerpoluado en Kalifornio levis mallongan periodon de intereso en la disvolvo kaj studado de la vapormaŝinaj vehikloj kiel ebla rimedo redukti poluadon. Krom la intereso fare de vaporentuziasmuloj, fojaj kopivehikloj, kaj eksperimenta teknologio, nuntempe oni ne produktas vaporvehiklojn. == Nuntempe == Kiel movilo de veturiloj, la vapormaŝino malvenkis kontraŭ [[eksplodmotoro]]j, kiuj sen varmiĝa tempo kapablas starti kaj havas pli grandan efikecon, povumon je pli malgranda maso. Oni uzas vapormaŝinojn ankoraŭ dum la ŝtonkarba minado en liverinstalaĵoj. Kvankam reciproka vapormaŝino jam ne plu estas en disvastigata komerca uzado, variaj kompanioj estas esplorantaj aŭ ekspluatantaj la energipovon de la vapormaŝino kiel alternativo al internaj bruligmaŝinoj. La entrepreno Energiprojekt AB en [[Svedio]] faras progresojn en la uzado de modernaj materialoj por harnisi la energion de vaporo. La efikeco de la vapormaŝino de Energiprojekt atingas ĉirkaŭ 27-30% en alt-premaj motoroj. Temas pri unusolmova, 5-cilindra motoro (sen kompono) kun supervarma vaporo kaj konsumas proksimume 4&nbsp;kg da vaporo por kWh.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.energiprojekt.com/|titolo=Energiprojekt LTD – Biomass power plant, Steam pow|alirdato=2010-02-03|eldoninto=Energiprojekt.com|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080820071822/http://www.energiprojekt.com/|arkivdato=2008-08-20}}</ref> == Tipoj de motoroj == === Vaporŝipoj === {{Ĉefartikolo|Vaporŝipo}} [[Dosiero:Bailey Gatzert near Cascade Locks, circa 1910.jpg|image|eta|''Bailey Gatzert'', vaporŝipo sur la [[Rivero Kolumbio]] ĉirkaŭ 1910]] '''Vaporŝipo''' estas [[ŝipo]], movita per vapormaŝino aŭ [[vaporturbino]]. La unuan funkciantan vaporŝipon konstruis la franca [[Claude de Jouffroy d'Abbans]] en [[1783]]. La unuan vaporŝipon patentigis la 1-an de februaro 1788 [[Isaac Briggs]] kaj [[William Longstreet]]. La usona [[Robert Fulton]] patentigis en 1809 modifitan vaporŝipon, kiu estis ekonomie sukcesa. Lia rada vaporŝipo ''North River Steam Boat'' (konstruita en 1807, kaj nomata post generacioj kiel ''Clermont'') estis ekipita ankoraŭ kun veloj. Ĝi atingis la rapidon de 4,5&nbsp;knotoj (8,3&nbsp;km/h) kaj estis uzata inter [[Novjorko]] kaj [[Albany]] kiel linia veturŝipo sur la rivero Hudson. Ĝi faris la vojon dum kvarona tempo ol la velŝipoj. La teknika trairo de velŝipo al vaporŝipo daŭris dum jarcento. La vaporŝipoj vere konkuris kun la velŝipoj ekde la 1850-aj jaroj kaj traveturis regule la oceanon. La unua senvela vaporŝipo ekis en 1889 - konstruita de [[Alexander Carlisle]] - kaj rapida de 20&nbsp;knotoj ''Teutonic'' de la entrepreno [[White Star Line]]. Vapormaŝinoj restis la hegemonia fonto de energio ĝis la komenco de la 20-a jarcento, kiam progresoj en la desegno de la [[vaporturbino]], de la [[elektra motoro]] kaj de la [[eksplodmotoro]] laŭgrade rezultis en la anstataŭo de fiksaj (piŝto) vapormaŝinoj, kaj la komerca ŝiparo pli kaj pli fidis en la [[dizelmotoro]]j, kaj la [[militŝipo]]j en la vaporturbino.{{sfn|Hunter|1985|p=}}<ref Name="Wiser"/> === Vaporlokomotivoj === {{Ĉefartikolo|Vaporlokomotivo}} [[Dosiero:78 468 Dieringhausen.jpg|eta|280ra|Vaporlokomotivo en la [[Stacidomo de Dieringhausen]], Germanio]] La '''vaporlokomotivo''' estis la unuafoje uzita tirveturilo kun maŝina forto. Ĝia fortomaŝino estas vapormaŝino, por kies funkciado la necesan vaporon oni produktas en kaldrono de la lokomotivo. La [[brulaĵo]] en la kaldrono estas plej ofte [[ŝtonkarbo]], malofte [[ligno]] aŭ pakuro. La malkovrintoj de la vaporlokomotivo estis [[Richard Trevithick]] (1804), [[Timothy Hackworth]] (1808), [[John Blenkinsop]] (1812), [[William Hedley]] (1813) kaj [[George Stephenson]] ([[1814]]). La industrio decidis fine por la lokomotivoj konstruitaj de Stephenson. Dum la disvolvo de vapormaŝinoj progresis laŭlonge de la 18-a jarcento, oni faris diversajn klopodojn cele al aplikado de tiuj maŝinoj al uzado por vojoj kaj fervojo.{{sfn|Payton|2004}} En 1784, [[William Murdoch]], [[Skotoj|skota]] inventisto, konstruis modelon de vapora vojlokomotivo.<ref>{{Cite book | last =Gordon | first =W.J. | title =Our Home Railways, volume one | publisher =Frederick Warne and Co | year =1910 | location =London | pages =7–9 }}</ref> Furan labormodelon de vapora fervoja lokomotivo estis desegnita kaj konstruita fare de la vaporboata pioniro [[John Fitch]] en Usono probable dum la 1780-aj aŭ [[1790-aj jaroj]].<ref>{{Cite web|url=http://www.nps.gov/history/history/online_books/steamtown/shs2.htm |title=Nation Park Service Steam Locomotive article with photo of Fitch Steam model and dates of construction as 1780–1790 |publisher=Nps.gov |date=2002-02-14 |access-date=2009-11-03}}</ref> Lia vaporlokomotivo uzis internajn randoradojn gviditajn per reloj aŭ vojoj. [[Dosiero:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|eta|Union Pacific 844 nome "FEF-3" 4-8-4 de tipo "Northern" vaporlokomotivo.]] La unuan tut-skalan funkciantan fervojan vaporlokomotivon konstruis [[Richard Trevithick]] en [[Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Irlando|Unuiĝinta Reĝlando]] kaj, la 21an de Februaro 1804, okazis la unua fervoja veturo en la mondo kiam la sennoma vaporlokomotivo de Trevithick trenis vagonaron laŭlonge de [[Fervoja transporto|fervojo]] el ferlaborejo Pen-y-darren, proksime de [[Merthyr Tydfil]] ĝis Abercynon en [[Suda Kimrio]].{{sfn|Payton|2004}}<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive &#124; Rhagor |publisher=Museumwales.ac.uk |access-date=2009-11-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15a de Aprilo 2011}}</ref><ref>{{cite news | title = Steam train anniversary begins | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm | publisher = [[BBC]] | access-date = 2009-06-13 | quote = A south Wales town has begun months of celebrations to mark the 200th anniversary of the invention of the steam locomotive. Merthyr Tydfil was the location where, on 21 February 1804, Richard Trevithick took the world into the railway age when he set one of his high-pressure steam engines on a local iron master's tram rails | date=2004-02-21}}</ref> La desegno aligis nombrajn gravajn plinovigojn kiuj inkludis uzadon de alt-prema vaporo kio reduktis la pezon de la maŝino kaj pliigis ĝian efikon. Trevithick vizitis la areon de [[Newcastle]] poste en 1804 kaj la fervojo de la karbindustrio en nordorienta Anglio iĝis la ĉefa centro por eksperimentado kaj disvolvado de vaporlokomotivoj.<ref name="Garnett,2005">{{cite book |last=Garnett |first=A.F. |title=Steel Wheels |publisher=Cannwood Press |year=2005| pages=18–19}}</ref> Trevithick pluigis siajn eksperimentojn uzante triopon de lokomotivoj, konkludante per la nomita ''Catch Me Who Can'' (Kaptu min kiu povas) en 1808. Nur kvar jarojn poste, la sukcesa ĝemel-cilindra lokomotivo ''Salamanca'' de Matthew Murray estis uzita per ĉevalvoja [[Dentorelo|dentorela]] Fervojo Middleton.<ref name="Young,1923">{{Cite book |last=Young |first=Robert |title=Timothy Hackworth and the Locomotive |publisher=the Book Guild Ltd |location=Lewes, Britio |year=2000 |edition=reprint of 1923 }}</ref> En 1825 [[George Stephenson]] konstruis la nomitan ''Locomotion'' por la [[Fervojo Stockton kaj Darlington]]. Tiu estis la unua publika vapora fervojo en la mondo kaj poste, en 1829, li konstruis la nomitan ''The Rocket'' kiu partoprenis kaj venkis en la konkurenco Rainhill.<ref name="Ellis,1968">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=24–30}}</ref> La [[Fervojo Liverpool-Manchester]] malfermiĝis en 1830 farante ekskluzivan uzadon de vaporenergio kaj por pasaĝeroj kaj por vartransportado. Vaporlokomotivojn plue oni fabrikis ĝis la fino de la 20-a jarcento en lokoj kiel [[Ĉinio]] kaj tiama [[Orienta Germanio]] (kie oni produktis la DR Klaso 52.80).<ref>Michael Reimer, Dirk Endisch: ''Baureihe 52.80 – Die rekonstruierte Kriegslokomotive'', GeraMond, {{ISBN|3-7654-7101-1}}</ref> === Fiksaj vapormotoroj === {{Ĉefartikolo|Fiksa vapormotoro}} [[Dosiero:tower.bridge.99.machinery.london.arp.jpg|eta|dekstra|280ra|Fiksa vapormotoro, konservita ĉe la [[Tura ponto]] en [[Londono]]. Tiu estas unu el du kombinitaj pumpomotoroj iam uzitaj por levi kaj mallevi la ponton.]] '''Fiksaj vapormotoroj''' estas fiksitaj vapormotoroj uzitaj por pumpi aŭ konduki muelilojn kaj fabrikojn, kaj por generi energion. Ili estas distingaj el [[Vaporlokomotivo|lokomotivaj motoroj]] uzitaj ĉe [[fervojo]]j, [[lokomobilo]]j por peza vaportirado ĉe ŝoseoj, vapor-[[aŭto]]j (kaj aliaj motorvehikloj), agrikulturaj motoroj uzataj por plugi aŭ draŝi, marmotoroj kaj vapor-[[turbino]]j uzataj por mekanismoj por generi energion ĉe plej [[Nuklea reakciujo|nukleaj centraloj]]. [[Vaporaŭto]] estas [[aŭto]] (aŭtomobilo) kiu uzas energion el vaporaparato. Tiu vapormaŝino estas ekstera brul-motoro en kiu la brulaĵo estas bruligita ekster la motoro, male al interna eksplodmotoro, en kiu la brulaĵo estas bruligita ene de la motoro. La eksterbrulaj motoroj havas pli malaltan varmigan efikon, sed ili pli facile regulas la elsendon de karbona monooksido. [[Vaporbuso]] estas buso kiu uzas energion el vapormotoro. Pli fruaj vaporvehikloj dezajnitaj por porti pasaĝeroj estis pli kutime konataj kiel vaporĉaroj, kvankam tiu termino estis foje uzita por priskribi ankaŭ aliajn fruajn eksperimentajn vehiklojn. == Vidu ankaŭ == * [[Vaporaŭto]] * [[Vaporbuso]] * [[Vaporo]] * [[Vaporlokomotivo]] * [[Vaporŝipo]] * [[Vaporturbino]] * [[Termodinamiko]] * [[Karnot-procezo]] * [[Industriigo]], [[Aŭtomatigo]] * [[Agrikultura maŝinaro]] * [[Akvovarmigilo]] * [[Industria revolucio]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == === Angle === * {{Citaĵo el libro|titolo=A Brief History of the Age of Steam: From the First Engine to the Boats and Railways|familia nomo=Crump|persona nomo=Thomas|jaro=2007|referenco=harv}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Power from Steam: A history of the stationary steam engine|familia nomo=Hills|persona nomo=Richard L.|jaro=1989|loko=Kembriĝo|eldoninto=Cambridge University Press|ISBN=0 521 34356 9|referenco=harv}} * {{Citaĵo el libro|titolo=A History of Industrial Power in the United States, 1730–1930, Vol. 2: Steam Power|familia nomo=Hunter|persona nomo=Louis C.|jaro=1985|loko=Charolttesville|eldoninto=University Press of Virginia|referenco=harv}}<!--Possibly the most comprehensive work on steam power--> * {{Citaĵo el libro|titolo=Watt's Perfect Engine: Steam and the Age of Invention|familia nomo=Marsden|persona nomo=Ben|jaro=2004|eldoninto=Columbia University Press|referenco=harv}} * Robinson, Eric H. [http://www.jstor.org/stable/2116960 "The Early Diffusion of Steam Power"] ''Journal of Economic History'' Vol. 34, No. 1, (March 1974), pp.&nbsp;91–107 * Rose, Joshua. ''Modern Steam Engines'' (1887, reprint 2003) * Stuart, Robert, [http://books.google.com/books?id=J_sJAAAAIAAJ&printsec=frontcover ''A Descriptive History of the Steam Engine''] (London: J. Knight and H. Lacey, 1824.) * Van Riemsdijk, J. T. ''Pictorial History of Steam Power'' (1980) === Germane === * Heinrich Dubbel, ''Entwerfen und Berechnen der Dampfmaschinen'', 2. verbesserte Auflage, Berlin, Springer 1907 * F. Fröhlich, ''Kolbendampfmaschinen'', in: Dubbels Taschenbuch für den Maschinenbau, 11. völlig neu bearbeitete Auflage 1953, Zweiter Band, S.93ff * Conrad Matschoss, ''Geschichte der Dampfmaschine: ihre kulturelle Bedeutung, techn. Entwicklung u. ihre grossen Männer'', 3. Aufl. Berlin 1901, Reprint bei: Gerstenberg, Hildesheim, ISBN 3-8067-0720-0 * ''Technik leicht verständlich'' Fachredaktion Technik des Bibliographischen Instituts unter Leitung von Johannes Kunsemüller, Fackel-Buchklub * Lucian Haas, Tim Schröder, Monika Wimmer, Bewegungssignale Maschinen und Welten (Broschüre zum Jahr der Technik), Bonn : Bundesministerium für Bildung und Forschung, 2004, Download: http://www.bmbf.de/pub/bewegungssignale_maschinen_und_welten.pdf {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050302013047/http://www.bmbf.de/pub/bewegungssignale_maschinen_und_welten.pdf |date=2005-03-02 }} * Sigvard Strandh, ''Die Maschine, Geschichte - Elemente - Funktion'', Freiburg im Breisgau [u.a.] : Herder, 1980, ISBN 3-451-18873-2 * Otfried Wagenbreth, Helmut Düntzsch, Albert Gieseler, ''Die Geschichte der Dampfmaschine'', Aschendorff Verlag, Münster 2001, ISBN 3-402-05264-4 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=masxin.vapor0o}} * [http://www.avero.de/?links/dampfmaschine/index.html interaktive Grafik der Dampfmaschine] {{de}} * [http://www.ifg.tu-clausthal.de/java/damp/damp-d.html interaktive Funktion der Dampfmaschine] {{de}} * [http://www.animatedengines.com/ Animated engines – Illustrates a variety of engines] {{en}} * [http://science.howstuffworks.com/steam.htm Howstuffworks - "How Steam Engines Work"] {{en}} * [http://ships.galutschek.at/video/unterwalden_2011/engine_room/ Video of the 1900 steam engine aboard paddle steamer Unterwalden]{{404|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{en}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Steam engine|revizio=1172439650}} {{Havenda artikolo|Vapormaŝino}} [[File:Maldon VIC.jpg|775px]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Vapormaŝinoj| ]] [[Kategorio:Maŝinoj]] [[Kategorio:Industria revolucio]] r7efett0vqhj1er5djms0p4pyzf2u04 0 38948 9363658 8202456 2026-04-30T07:00:26Z Sj1mor 12103 9363658 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Georgi Cvetkov IVANOV''' (naskiĝis [[1936]] - mortis la [[11-a de februaro|11-an de februaro]] [[1989]] en [[Kirjaevo]], [[Bulgario]]) estis longjara prezidanto de E-societo "Albatroso" en [[Varna]] kaj direktoro de la tiea Internacia Esperanto-Kursejo. Li energie kontribuis al organizo de la [[63-a UK 1978|63-a Universala Kongreso]] en [[1978]] en la urbo. Bulgara Esperantista Asocio honoris lin per siaj plej altaj distingoj. Ĝis sia morto li restis aktiva partoprenanto en la landa kaj internacia movadoj. {{DEFAŬLTORDIGO:Vanov, Georgi Cvetkov}} [[Kategorio:Bulgaraj esperantistoj]] 4w6ahboz7dsbkekvq85oa6aprh72nhs 0 39478 9363618 9090631 2026-04-30T06:23:49Z Sj1mor 12103 9363618 wikitext text/x-wiki {{Informkesto rolulo|stilo=Biblio}} '''Antikristo''' aŭ '''kontraŭ-Kristo''' estas figuro kiu aperas en la [[Apokalipso de Johano]] ekde 13-a ĝis la 20-a ĉapitro; ankaŭ nomata "La Besto", ''kaj estis donita al ĝi aŭtoritato agadi dum kvardek du monatoj'' (Ap. 12,5). Ĝi (aŭ li, aŭ ŝi) venos okupi la vicon de [[Kristo]] kaj volos esti adorata anstataŭ [[Dio]]. Ĝenerale, oni vidas la Antikriston en siaj propraj religiaj kontraŭuloj, ekzemple [[adventismo]] kredas ke la [[papo]] estas la Antikristo mem. Ekster [[teologio]], la Antikristo estas temo de multaj literaturaj kaj filozofiaj verkoj, kiel ''Lappar, la Antikristo'' de [[Endre Tóth]], baza libro de originala Esperanto-literaturo, aŭ ''[[La Antikristo]]'' de [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]]. == Bildaro == <gallery> Dosiero:Hortus Deliciarum - Antichrist.jpg|<!-- thumb|maldekstra|180ra|fr:L'Antéchrist manifesté sous la forme d'un roi.<br> <small>[[Hortus Deliciarum]] ({{XIIe}} siècle)</small>. fr->eo:L'Antikristo _manifesté_ _sous_ _la_ _forme_ d'_un_ _roi_.<br> <_small_>[[_Hortus_ _Deliciarum_]] ({{_XIIe_}} _siècle_)</_small_>. de:Hochmittelalterliche Darstellung des Antichrists mit den Attributen eines Königs im [[Hortus deliciarum]] Manuskript (um 1180) de->eo:_Hochmittelalterliche_ _Darstellung_ _des_ _Antichrists_ _mit_ _den_ _Attributen_ _eines_ _Königs_ _im_ [[_Hortus_ _deliciarum_]] _Manuskript_ (_um_ 1180) --> Dosiero:Lucas Cranach - Antichrist.png|<!-- thumb|maldekstra|180ra|de:Darstellung des Antichrists von [[Lucas Cranach der Ältere|Lucas Cranach d. Ä.]] (1521) de->eo:_Darstellung_ _des_ _Antichrists_ _von_ [[_Lucas_ _Cranach_ _der_ _Ältere_|_Lucas_ _Cranach_ d. _Ä_.]] (1521) --> Dosiero:BambergApocalypseFolio014rFirstHorseman.JPG|<!-- thumb|maldekstra|180ra|nl:[[De vier ruiters van de Apocalyps|De witte ruiter]] uit Openbaring 6:2 wordt door sommigen beschouwd als de antichrist nl->eo:[[_De_ _vier_ _ruiters_ _van_ _de_ _Apocalyps_|_De_ _witte_ _ruiter_]] _uit_ _Openbaring_ 6:2 _wordt_ _door_ _sommigen_ _beschouwd_ _als_ _de_ antikristo --> </gallery> {{-}} == Bibliografio == * Livio Gonzaga e Diego Manetti, ''L’anticristo,'' Piemme, 2015, ISBN 978-88-566-4346-6 == Vidu ankaŭ == * [[Satano]] * [[La du antikristoj]] * [[Vladimir Solovjov]] * [[Fjodor Dostojevskij]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=antikr}} * http://www.apocalypsetime.com/anticristrus.html <!-- ru:новейшее исследование идеи антихриста --> * http://lib.ru/NICSHE/antihristianin.txt <!-- ru:Фридрих Ницше «Антихрист» ru->eo:_Фридрих_ _Ницше_ «Antikristo» --> * http://nhkox.homestead.com * http://www.worldnetdaily.com/news/article.asp?ARTICLE_ID=48225 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060203170926/http://worldnetdaily.com/news/article.asp?ARTICLE_ID=48225 |date=2006-02-03 }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apokalipso de Johano]] [[Kategorio:Kristana eskatologio]] kdigq1x1b7fm33pwzgvma3f188iwk8q 0 39498 9363714 9334556 2026-04-30T09:26:26Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363714 wikitext text/x-wiki {{unua}} {{Informkesto Esperanto-libro | titolo = Vojaĝo al Kazohinio | aŭtoro = Sándor Szathmári | eldonjaro = 1941 | aliaj eldonoj = 1958 (1-a esperanta eldono), 1998 (2-a SAT-eldono), 2021 (3-a eldono de SAT kaj [[Bjalistoka Esperanto-Societo|BES]]<ref name="BES">[https://espero.bialystok.pl/eo/produkt/sandor-szathmari-vojago-al-kazohinio/ 3-a eldono de la romano ĉe la retejo de Bjalistoka Esperanto-Societo]</ref>) | eldonurbo = Orleano (por la eldono de 1958) | eldoninto = SAT | paĝoj = 315 | formato = 130 x 200 cm | isbn = | bildo = 1958 Kazohinio.jpg | grandeco = 200px | bildo-titolo = Kovrilpaĝo de la eldono de 1958 }} '''''Vojaĝo al Kazohinio''''' estas [[romano]] verkita de [[Sándor Szathmári]] en la hungara lingvo, kaj ankaŭ en Esperanto. La hungara versio aperis en [[1941]] kaj la Esperantan eldonis [[Sennacieca Asocio Tutmonda|SAT]] en [[1958]], kiu senŝanĝe ĝin reeldonis en [[1998]]. En [[2021]] aperis nova eldono de SAT kaj [[Bjalistoka Esperanto-Societo]] kun antaŭparolo de [[Carlo Minnaja]]<ref name="BES"/>. == Priskribo == Ĝi estas [[utopio]]/[[malutopio]] modelita parte laŭ ''[[La vojaĝoj de Gulivero]]'' de la irlandano [[Jonathan Swift]], pro kio la verko eniras en librotipoj kaj [[utopio]]j kaj [[vojaĝlibroj]]. Fakte, kvankam la deklarita tempo de la romano estas [[1935]], la rakontanto kaj ĉefrolulo prezentas sin brita kuracisto nomata Gulivero kaj mencias siajn antaŭajn vojaĝrakontojn. Laŭ la ekzemplo de Swift la elira situacio estas pereo de ŝipo. Gulivero saviĝas kaj atingas nekonatan landon, la landon de la hinoj; tie vivas ankaŭ alia tre malsama popolo, nome la behinoj, kaj Gulivero komparas la spertojn travivitajn loĝante inter ambaŭ. Laŭ tio la romano de la hungara verkisto plej similas al la kvara vojaĝo de Gulivero, en kiu la tre inteligentaj kaj virtaj [[houjhnhnmoj]] estas komparataj kun la brutecaj [[jahuoj]]. Malkiel en la verko de Swift, la hinoj estas teknologie pli evoluintaj ol la ekstera mondo, kaj la behinoj ne estas servistoj kiel la jahuoj sed vivas aparte. La plej granda diferenco kun Swift estas la morala dubsenseco: la ŝajne perfekta vivo de la hinoj estas malhumana kaj neeltenebla por Gulivero, tiel ke li elektas vivi inter la behinoj, kiuj ŝajnas pli homecaj; tamen la behina kulturo montriĝas tute malracia kaj malpraktika. En ĉi tiu dua parto la romano draste turniĝas el utopio en satiron kaj sekve pli similas al la verko de Swift, ĉar ĉiu frenezaĵo de la behinoj sufiĉe travideble maskas diversajn flankojn de la eŭropa vivmaniero kiel religion, parlamentismon, militon, arton, seksajn morojn, filozofion... == Enhavo == {{intrigo}} === Inter la hinoj === Britio deklaras militon al Italio kaj Gulivero rekrutiĝas al krozŝipo. En la Hinda Oceano lia ŝipo estas bombardata kaj sinkas. Per savboato li alvenas al nekonata insulo, kies loĝantoj, la ''hinoj'', ĉiuj vestas same, loĝas en tute similaj domoj kaj kondutas silente, sen sociaj konversacioj. Ĉar ili ne uzas monon, restoracioj, fervojoj kaj vendejoj estas senpagaj. Li estas ekzamenata de kuracistoj kaj sendata al la instruisto Zatamon, kiu instruas al li la [[Hina lingvo|hinan lingvon]], kaj la kernan koncepton de la hina mondobildo: la ''kazoo''. Kiuj malobeas la kazoon estas nomataj ''behinoj''; kiuj ankoraŭ devas lerni ĝin estas la ''belohinoj''. Gulivero ricevas belohinan legitimaĵon kiu rajtigas lin ricevi respondon al demandoj starigotaj al kiu ajn hino. Baldaŭ Gulivero lernas ke inter la hinoj ne ekzistas sociaj klasoj nek fakte sociaj rilatoj, individueco, amikeco aŭ malamikeco. Privata posedaĵo ne ekzistas. Fabrikoj kaj terkulturistoj produktas sen salajro kaj ĉiu rajtas senpage preni varon el magazeno, sen ke iu ajn provu akapari. Ĉiuj laboras, ĉar la produktado de necesaĵoj estas la celo de ilia vivo kvankam ne okazas ekstera komerco nek krizoj pro troa produktado. Ili ja konas la ripozon sed ne la distrojn; eĉ la ludoj ne ekzistas, ĉar mankas al ili la instinkto konkuri. Artoj, muziko, beletro, historio, filozofio kaj sociaj sciencoj ne ekzistas: la bibliotekoj enhavas nur teĥnikajn fakojn. Teknologie, ili superas la eksteran mondon je cent jaroj proksimume. Hinoj havas nenian ŝtatan organizon: efektive ili estas anarĥiistoj. Fine montriĝas ke ne ekzistas ĉe ili familia aŭ patruja amo, ĉar kaj amo kaj malamo estas ambaŭ rigardataj ''kazi'', tio estas, malesto de kazoo. La hina lingvo malhavas vortojn por «neekzistantaj aferoj» kiel animo aŭ belo. Gulivero spertas la enuon de neniofarado kaj enposteniĝas en hospitalo, sed forlasas tiun laboron malkovrinte kun abomeno ke la hinoj «ĉesigas» aŭ eŭtanazias la nekuraceblajn pacientojn kaj ke la kadavrojn nekropsias infanoj por lerni pri la [[homa korpo]]. Poste li eklaboras en teksfabriko, sed ankaŭ tie li enuas freneze, ĉefe pro manko de amikeco kaj homa varmo. Li ekkonas hininon, Zolema, en kiu li provas veki seksan fidelecon kaj romantikan amon, malsukcese; fine riveliĝas ke ŝi laboras en fabriko kie kadavroj estas «prilaborataj» kaj reutiligataj. Post nerv-atako, li plendas al Zatamon ke hinoj vivas neestantan malplenan vivon. Zatamon kontraŭargumentas ke nur ne-hinoj vivas tian vivon, ĉar ili baraktas kaj batalas por idealoj nomataj «religio», «standardo», «amo», «belo», kiuj estas nur vortoj kaj neekzistantaj neniaĵoj ekster la materia vivo; ankaŭ en amo, studo, arto kaj ludo la atingo de la celo lasas la nehinojn malkontentaj, tiel ke ili devas ĉiam starigi al si novajn neatingeblajn celojn por vivi, ekzemple naski kaj eduki proprajn gefilojn. Fine asertas, ke instinktan deziron al neestantaj aferoj sentas ankaŭ la behinoj. Tial Gulivero petas esti enlasata en la behinan kolonion. === Inter la behinoj === La behina kolonio similas al frenezulejo. Kiam hinoj montras nekuraceblan fiksiĝon al «neestantaj aferoj» aŭ nepraktikaj agoj, la aliaj hinoj internigas ilin en la beninejon. Tie la hinoj provizas la behinojn per manĝaĵo kaj vestaĵo, ne enmiksante sin en la disvolvado de tipaj behinaj «manioj». La behinoj parolas la hinan lingvon, sed kun la aldono de multaj vortoj kiujn Gulivero ne tradukas ĉar ne sukcesas kompreni. La vorto ''kave'', ekzemple, signifas ion similan al honto, sed anstataŭ sekson aŭ ekskrementon ĝi koncernas la manĝaĵon, kiun behinoj nomas per la eŭfemismo ''spiritualaĵo'', pro kio la signifo de ''kave'' pli similas al «tabuo». Klarigi tiujn vortojn kondukas al [[malvirta cirklo]]; ekzemple: ia ago estas ''ketni'' ĉar oni devas ĝin fari tiel, kaj inverse, tiel oni devas ĝin fari ĉar ĝi estas ''ketni''. Malkiel la hinoj, la behinoj ridas, kantas, babilas kaj salutas unu la alian, kaj Gulivero amikigas du behinojn, Zemoki kaj Zeremble. La behinoj havas kulturon, kiu mankas al la hinoj, kaj aferojn supraĵe similajn al arto, literaturo, historio, filozofio, mitologio kaj religio, sed ties karaktero ŝajnas al Gulivero kaprica, superstiĉa, malracia kaj nekomprenebla. La behinoj estas dividitaj en du ''behaoj'', kiuj senkompate malamas kaj batalas unu la alian por defendi la ''anebaojn'', aŭ primortindajn nemateriajn sanktaĵojn; la behao mem plu duoniĝas en blu-orelulojn kaj flav-orelulojn laŭ ilia adeptiĝo al la ideoj de la Lifto-Majstro. La kolonio estas [[teokratio]] regata de pastra elito, la ''betikoj'', kiuj konfiskas ĉies manĝaĵojn kaj redistribuas ilin laŭ sia kaprico; mono, salajroj kaj riĉuloj ekzistas. Gulivero spertas malsaton kaj malkomforton, kiujn li estis forgesinta inter la hinoj. Fakte la behinoj kredas ke ilin nutras ne la manĝaĵo sed la flavaj ŝtoneroj rite disdonataj de la betikoj; la betikoj ankaŭ rite bruligas la novajn vestaĵojn transdonatajn de la hinoj, dum ĉiuj hinoj devas vesti sin per ĉifonoj. Ĉiuj flankoj de la behina kulturo konfliktas kun la konstatebla realo kaj la praktikaj bezonoj de la vivo, ĉar laŭ la behinoj la homo havas ne nur okulojn sed ankaŭ ''bruhuon'', kiu estas pli grava. Gulivero provas klarigi al la flavoreluloj la instruon de la Lifto-Majstro pri la utileco de liftoj sed ne estas komprenata. Li konkludas, ke la baza elemento de behineco estas la malamikado unu kontraŭ la alia; ĉiu grupo de behinoj havas propran ideologion el maniaĵoj, sed ili elcerbumas la maniaĵojn por la batalo mem, nur por diferenci inter si. Poste li provas komenci amrilaton kun behinino Zukrula, sed fiaskas ĉar ambaŭ seksojn obsedas perversioj kaj tabuoj koncernantaj manĝadon kaj ne tiom interesas ilin sekso kaj amo: behinoj pagas al behininoj por manĝi antaŭ ili anstataŭ por seksumado. Fine eksplodas ''bukuo'' aŭ sankta eksterma milito inter la du behaoj. Ĝuste kiam la behinoj estis bruligontaj Guliveron sur ŝtiparo pro lia rifuzo partopreni, la hinoj intervenas. Tiam Gulivero konsilas al la hinoj okazigi balotadon inter la behinoj por apartigi tiujn dezirantajn bukuon disde la pacemuloj. Tamen la batalemuloj, anstataŭ ekstermi unu la alian, atakas Guliveron kaj volas ekstermi la rifuzintajn «perfidulojn». Tiam la hinoj denove intervenas kaj «ĉesigas» la batalantojn gasumante ilin. === Fino === Denove inter la hinoj, Zatamon rakontas al Gulivero la originon de la du socioj: la prapatroj de hinoj estis behinoj, sed evoluo aŭ mutacio forigis la instinktojn al batalemo kaj konkuremo. Behineco ankoraŭ ekzistas en hinoj kiel recesiva geno, pro kio necesas apartigi la homozigotulojn kiuj fariĝas behinoj por ke iliaj genoj estu elsarkataj el la hina raso. Zatamon plu diras, ke Gulivero ne rekonis sian propran medion inter la behinoj, ĉar lia kulturo diferencas de la behinoj laŭ la formo, same kiel oni ne konas sian voĉon ĉar ĉiam aŭdas ĝin elinterne, tra sia kranio; Gulivero mem diris iam al Zatamon ke la esenco de la vivo ne estas la hospitalo, fabriko, pano, sano, sed la «animo». Ankaŭ lia raso devas sin elimini el la estanta mondo, por ke la kazoo povu evoluigi la harmonian rasformon. Antaŭ tiaj vortoj, Gulivero indignas kaj decidas reiri hejmen. Li mem pretigas al si boaton, eliras al la maro, kaj renkontas britan militŝipon. En bankedo kun la oficiraro, li varme esprimas sian intencon vivi kaj morti por la brita standardo kaj la Biblio.{{intrigofino}} == Literaturaj modeloj == La evidenta influo de Swift ne atingas ĉi tiun romanon nur rekte, sed ankaŭ tra la modelo de hungara aŭtoro kaj tradukinto de Swift [[Frigyes Karinthy]], kies du romanoj ''[[Vojaĝo en Faremidon. Du Ŝipoj|Vojaĝo en Faremidon]]'' (1916) kaj ''Kapilario'' (1921) ankaŭ prezentas sin kiel «novaj vojaĝoj» de Gulivero; ĉar la unua prezentas utopian socion de robotoj dum la dua estas kontraŭvirina satiro, ili similas ne nur laŭ enhavo sed ankaŭ laŭ stilo al la du partoj de la romano de Szathmári. «Karinthy estis mia spirita patro», diris Szathmári, laŭ citaĵo de [[Dezső Keresztury]] en lia postparolo al la anglalingva eldono de ''Vojaĝo al Kazohinio''. Ankaŭ estas ofte rimarkigataj similecoj kun [[Brava Nova Mondo|''Brave New World'']] de la brita verkisto [[Aldous Huxley]], samtempulo de Szathmári, kies hungara traduko aperis en 1934. Kiel en tiu verko, kunekzistas du ege malsimilaj socioj, la unua tre evoluinta, la alia retrostaranta, ne intermiksitaj kiel ĉe Swift sed apartigitaj kiel ĉe Huxley. Tamen, Kereztury citas nean aserton de Szathmári: «Mi skribis vojaĝon al Kazohinio du jarojn antaŭ ol ''Brava Nova Mondo'' aperis. Mi ne povus imiti ĝin pli perfekte se mi estus provinta. Ĉiukaze estis mia bonŝanco ke mi ĝin imagis du jarojn antaŭe, ĉar ili tiel similas ke mi neniam estus tiel kuraĝa verki ''Vojaĝon al Kazohinio'' leginte ''Bravan Novan Mondon'' unue.» Ĉiukaze estas ankaŭ grandaj diferencoj inter la du verkoj kaj ili estas fundamente malsamaj laŭ stilo, enhavo kaj celo: ĉe Huxley la estonta utopio estiĝas per teknologia manipulo kaj kontraŭo de bazaj homaj instinktoj, dum la hinoj denaske posedas sian karakteron; ankaŭ ilia strikta egaleco malsimilas de la kastisma socio en ''Brava Nova Mondo''. == Literaturaj rimedoj == [[Dosiero:KazohinioKovrilo.jpg|eta|maldekstre|Kovrilpaĝo de la eldono de 1998.]] Krom la ideologia enhavo, kiel literatura verko, tiu romano ĝuas rakontajn epizodojn, kiel kaj komenco kaj fino, ankoraŭ kaj jam en la brita socio, de kie devenas la ĉefrolulo. Tiam '''bonhumoro''' kontrastas kun serioza baza enhavo, ĉefe kiam oni parolas pri la edzino de la ĉefrolulo. Aliaj interesaj partoj estas la interkonatiĝoj kun hinaj kaj behinaj roluloj, kvankam tre simplaj laŭ siaj devenoj, kaj la amaj, amoraj kaj seksaj spertoj, ĉiuj malsukcesaj. Laŭ lingvo la vortuzado estas taŭga eĉ kiam oni perdigas la leganton per abundo de [[neologismo]]j per kiuj kaj la hinoj kaj la behinoj nomas siajn strangajn vivkonceptojn kaj ideerojn. Per tiuj neologismoj, devigante Guliveron kaj la leganton agi kiel antropologoj lernantaj novajn lingvon kaj kulturon, Szathmári sukcesas distancigi nin disde la kutimoj de la moderna okcidenta civilizacio kaj elmontri ilian fundamentan neraciecon, por ke ni vidu ilin per fremdaj okuloj. La romano ankaŭ montras interesan refleksivecon: en iu ĉapitro la rolulo Zemoki legas la taglibron de Gulivero (fakte la skizon de la romano mem) sed ne kapablas rekoni eĉ sian propran priskribon; anstataŭe li ridas kaj kredas la libron amuza fikcio. == Komentoj kaj interpretoj pri la libro == ''Vojaĝo al Kazohinio'' estas taksata kiel unu el la ĉefaj originalaj romanoj en Esperanto. [[Kalocsay|Kálmán Kalocsay]] diras pri ''Vojaĝo al Kazohinio''', - "la libro estas insida". [[William Auld]] metas la verkon de Szathmári samnivele kun Swift, Wells, [[Anatole France]]. [[Michel Duc-Goninaz]] trovas, ke la legado de Szathmári estas "potenca instigo al pensado". [[Vilmos Benczik]] precizigas la klasifon de la verko de Szathmári per la esprimo "sobriga humanismo". La satira celo de la verko estas klara, precipe en la dua parto pri la behinoj, sed ĝia interpreto tre varias laŭ la intenco kiun oni atribuas al la priskribo de la hina socio. Ekzemple, laŭ la «Prezento» de la Esperanta eldono, SAT eldonis ĝin pro ĝia akra kritiko de [[naciismo]]; aliflanke, la hina rolulo Zatamon asertas, ke la malamo al fremduloj estas nedisigebla de la partieca kaj «kazia» amo al familianoj, amikoj kaj samnacianoj; li ankaŭ atakas la kristanan idealon pri universala amo, ĉar «se la amo estus deviga kontraŭ ĉiuj niaj homfratoj, ĝi jam ne estus nomebla amo». [[Dezső Keresztury]], en sia postparolo de la romano, asertas ke la hina socio estas ideala ĉar okupas sin pri «realaj» aferoj anstataŭ fantomoj kiel nacioj, religioj kaj mono. Kontraŭe, aliaj opiniis ke la verko satiras ne nur la normalan homan socion sed ankaŭ komunismajn utopiojn, kiuj same kondukas al malhumaneco kaj nedezirindaj rezultoj.<ref>[http://imdb.com/title/tt0151194/ Kazo], dokumenta filmo, 1997, reĝisoro: Zsigmond Gábor Papp.</ref> Ĉiukaze estas evidente ke la hinoj apenaŭ estas nomeblaj «homoj», ĉar ili estas la rezulto de longa eŭgenika interveno sur la plej bazaj homaj instinktoj, kio ĵetas dubon sur la demando, ĉu tia utopio estas realigebla aŭ eĉ dezirinda. En sia antaŭparolo, Kálmán Kalocsay sugestas ke «la hinan saĝon kaj trankvilon kaj malvarman perfektecon la aŭtoro montras kiel idealon, je kiu ni devas klopodi, sed kiun neniam ni povas atingi, kaj ankaŭ ne estas dezirinde, se ni plene ĝin atingus, ĉar tiam ni ĉesus jam esti homoj, supozante, ke la homa esto estas iaspeca dezirinda, absoluta valoro.» Tamen li ankaŭ asertas ke la libro valoras ĝuste ĉar ĝia interpretado estas malferma. == Lingvoj kaj historio de la verko == Estas ioma disputo, ĉu Szathmári unue verkis ĝin hungare aŭ Esperante. Kelkaj tezas, ke la hungara versio estis la vera originalo, kaj citas certan pruvon ke Szathmári ne vere flue regis Esperanton je la tempo, kiam li unue verkis la romanon. Laŭ la «Prezento» de la unua esperanta eldono, li unue ekverkis ĝin hungare en 1935, sed reverkis kaj finis ĝin Esperante. Kiam ''[[Literatura Mondo]]'' akceptis ĝian publikigon, [[Kálmán Kalocsay]] reviziis kaj lingve korektis la tekston, sed la komenciĝo de la Dua Mondmilito malebligis la publikigon; jam en 1939 SAT akceptis publikigi ĝin, sed denove la milito malhelpis. Tiam la aŭtoro serĉis eblecon por hungarlingva eldono, ĉar Hungario ankoraŭ restis ekster la milito. Ĝi aperis en 1941 en 3500 ekzempleroj kiel ''Gulliver utazás Kazohiniában'' (Vojaĝo de Gulliver al Kazohinio) kun ilustraĵoj de [[Lajos Szalay]], sed la cenzuro estis forstrekinta multajn gravajn partojn. La dua hungarlingva eldono de 1946 ''Utazás Kazohiniában'' (Vojaĝo al Kazohinio) rehavis tiujn cenzuritajn partojn plus pluraj novaj ĉapitroj aldonitaj de Szathmári, kiu taksis ke multaj legantoj de la unua eldono miskomprenis ĝian celon; tiuj aldonitaj ĉapitroj ŝajne mankas en postaj hungaraj kaj esperantaj eldonoj. Malgraŭ la malgranda eldonkvanto pro la postmilita manko de papero, la dua eldono estis granda sukceso kaj rapide elĉerpiĝis, eble ĉar la publiko rimarkis similecojn de la rakonto kun la tiama politika situacio de Hungario. Poste la nova komunista registaro malpermesis pluajn eldonojn kaj eĉ vendadon de la libro; tria hungarlingva eldono eblis, kun kelkaj modifoj, nur en 1957, kiam SAT jam pretigadis eldonon de la esperanta originalo. Aperis novaj hungarlingvaj eldonoj en 1972, 1980, kaj 2009, bazitaj en la tria hungarlingva eldono. Plie, en 1975 estis eldonita en Hungario anglalingva traduko (''Kazohinia'', [[Corvina Press]]) reeldonita en 2012 en Usono (''Vojage to Kazohinia'', New Europe Books). ==Recenzoj== {{citaĵo|Ni kredas ke Francujo havas samtempe kaj la plej belajn kaj la plej malbelajn libro-eldonojn. La eldonoj por bibliofiloj estas famaj. Sed estas ankaŭ vere ke la ordinaraj libroj estas ĝenerale ne belaj kaj ne prizorgitaj, rilate la eksteran aspekton. Tamen ili estas multekostaj. La sama kun tiu-ĉi broŝurita [[eldono]]. La titolpaĝo - malbela papero - estas plej ordinara : simpla kadro kun norno de aŭtoro kaj [[titolo]] de verko. Ordinaraj sed bone legeblaj literoj sur plenaj paĝoj. Prezo (multe) tro alta. Sed la enhavo estas rimarkinda. Unue la [[verko]] mem havas sian draman historion kiun oni povas legi en la "prezento" sur paĝoj 3 kaj 4, Jam dekomence ĉe la legado oni pensas pri "[[la Vojaĝoj de Guliver]]” de [[Jonathan Swift]], ne nur ĉar la titolo de la parto mencias lian nomon sed ankaŭ pro la formo de la verko : ĉe la kapo de la ĉapitroj troviĝas la resumo de tio kion oni legos en ĝi ; kaj la stilo estas arkaisma. Kun transmeto de la situacioj en la hodiaŭo, la verko estas satiro pri la du ekstremoj en kiuj povas fali la homaro. La aŭtoro komencas per ridindigo de la [[Brita imperio|Angla kolonia politiko]]. Post saviĝo el ŝipdrono, li konvene renkonsciiĝas por poste vekiĝi meze de tute fremda nekonata popolo. En la priskribo de la moroj de tiu popolo la verkisto atestas pri eksterordinara imagpovo. Li intertempe ankaŭ diskonatigas ekonomiajn kaj aliajn teoriojn sub la masko de situacioj kaj konceptoj de tiuj strangaj tipoj. Se la vivo ĉe la Ĥinoj estas nur konstanta miro la dua parto kiu pritraktas lian vivon ĉe la Behinoj konsistas el multaj teruraj momentoj. Lau mia tute persona gusto tamen, la aŭtoro de tempo al tempo tro per paroloj klarigas kaj ne sufiĉe montras. La tuto estas vere dua Vojaĝoj de Gulivero. Sed ĉu pro tio la verko egale famiĝos ? Tion oni ne povas antaŭdiri. Tio ofte dependas de aro da ne antaŭvidcblaj cirkonstancoj. Mi nur diras al tiuj kiuj volas agrable kaj utile pasigi liberajn momentojn : vi devas absolute legi tiun libron.|M. M. [[Belga esperantisto]] n363 (jul-aug 1959) }} {{Tekstaro de Esperanto}} == Referencoj == {{referencoj}} ==Bibliografio== * Jurij Finkel: ''Mia impreso pri Vojaĝo al Kazohinio'', [[Beletra Almanako]], ([[BA17|17]]), junio 2013. pp. 84-86. == Eksteraj ligiloj == {{Portalo|Literaturo}} * [https://www.youtube.com/watch?v=1HDIr-RZarc Prezento de la represo de la libro Vojaĝo al Kazohinio] fare de [[Przemysław Wierzbowski]] dum la virtuala [[SAT-kongreso]] de 2021. * [https://tekstaro.com/s?nomo=vojagho-al-kazohinio&tipo=&uzistreketojn=0 Teksto de la libro] ĉe tekstaro.com * [http://www.pobox.com/~jimhenry/esp/kazohini.htm Recenzo de ''Vojaĝo al Kazohinio'']{{404|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/50204/edition/44997/content Recenzo en ''The British Esperantist'']{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, kajero. 54, n-ro 641 (decembro 1958), p. 345 * [https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/50940/edition/47013/content Recenzo en ''Esperanto'']{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, jaro 52, n-ro 639 (1959), p. 36 * [https://arkivo.esperanto-france.org/s/slipo.php?n=S5120&r=ne Katalogo de] Biblioteko Hippolyte Sebert * [https://bib.rero.ch/rbnj/search/documents?q=Voja%C4%9Do%20al%20Kazohinio&page=1&size=10&sort=bestmatch Katalogo de] [[CDELI]] * [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,Voja%C4%9Do%20al%20Kazohinio&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0 Katalogo de] [[Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] * [https://anet.be/record/opacehc/c:lvd:14535279/E Katalogo de] [[Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] * [https://katalogo.biblioteko.ca/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=116 Katalogo de] [[Libraro Ludovika]] [[Kategorio:Sciencfikcio]] [[Kategorio:Fikciaj landoj|Kazohinio]] [[Kategorio:Satiro]] [[Kategorio:Verkoj el la hungarlingva literaturo]] [[Kategorio:Verkoj el la originala esperantlingva literaturo]] [[Kategorio:Esperanto-libroj aperintaj en 1958]] [[Kategorio:Esperanto-libroj aperintaj en 1998]] [[Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro]] [[Kategorio:Katalogo de Biblioteko Hippolyte Sebert]] [[Kategorio:Katalogo de CDELI]] [[Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] [[Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] [[Kategorio:Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto]] [[Kategorio:Esperanto-libroj aperintaj en 2021]] [[Kategorio:Eldonaĵoj de Bjalistoka Esperanto-Societo]] 9vurpptw9wnwypjmw7jhrk4fubcyetr 0 43261 9363799 9086556 2026-04-30T11:52:44Z ThomasPusch 1869 9363799 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Orangutano |koloro = pink |dosiero = Faces of females (from left) Bornean, Sumatran and Tapanulian Orangutans.jpg |dosiero larĝo = 300px |priskribo de dosiero=Vizaĝoj de la tri specioj |regno = [[Animalo]]j ''Animalia'' |filumo = [[Ĥordulo]]j ''Chordata'' |klaso = [[Mamulo]]j ''Mammalia'' |ordo = [[Primatoj]] ''Primates'' |familio = [[Homedoj]] ''Hominidae'' |subfamilio = '''Ponginae''' |subfamilio aŭtoritato = [[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1912 |genro = '''Orangutango''' ''Pongo'' |genro aŭtoritato = [[Bernard Germain Étienne de la Ville, Comte de Lacépède|Lacépède]], 1799 |statuso = EN |tipa specio = ''[[Bornea orangutango]]'' |tipa specio aŭtoritato = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1760 |mapo de vivoteritorioj =Orangutan range.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = |mapo de vivoteritorioj2 = Mapa distribuicao pongo.png |mapo de vivoteritorioj2 larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj2 = Vivareo de orangutano |specioj de subdivizio = [[Specio]]j |subdivizio2 = [[Bornea orangutango]] ''Pongo pygmaeus''<br /> [[Bornea orangutango]] ''Pongo abelii'' |vikispecio = Pongo |komunejo = Pongo }} '''Orangutano'''<ref>[https://vortaro.net/#orsngutsno_kd artikolo ''orangutano'' en la] [[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]] (PIV), eldono de 2020, reta versio</ref> aŭ '''orangutango'''<ref>vorto uzata jam de [[L. L. Zamenhof]]</ref><ref>La originala esperanta romano [[la Vila Mano]] (Eld. en 1928, reeld. en 1991) temas pri mistera fantomo en formo de orangutanga mano, kaj donis lokon al la orangutangoj en la klasika esperanta literaturo</ref><ref>[[Plena Vortaro]]</ref><ref>en la unua eldono de PIV el 1970 la sola variaĵo, kaj ankoraŭ komence de la 21-a jarcento la kutima esperanta vorto</ref><ref>[https://www.monato.be/2014/011289.php ekzemplo de vorto ''orangutango'' en la 21-a jarcento: teksto ''Kajto flugas plu'' de] [[Edmund Grimley Evans]] en [[Monato (gazeto)|Monato]], jarkolekto 2014</ref><ref>La kanto aŭ fakte muzikigita poemo "Orangutango" de la muzikgrupo [[Kajto (muzikgrupo)|Kajto]], publikigita en 2011 en la [[kompaktdisko]] ''Duopo'', malforgesebla melodio, plie cementigas la klasikan vorton orangutango ankaŭ en la [[2010-aj jaroj]]</ref><ref>indiko pri orangutango en la [https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#orangu.0o Reta vortaro], kiu konfirmas ke la formo orangutango daŭre estas vaste uzata, kaj detale komentas pri la du vortoj, kun noto interalie de [[Sergio Pokrovskij]]</ref> estas [[genro (biologio)|genro]] de [[primatoj]], membro de la familio [[homedoj]]. == Vivloko == [[Dosiero:Orang-utan bukit lawang 2006.jpg|eta|maldekstre|Orangutano estas tre akrobata besto]] [[Dosiero:Male_orangutan_by_bonnie_gruenberg.jpg|eta|Vizaĝo de plenkreska masklo]] Orangutango estas loĝanto de la [[Tropikaj kaj subtropikaj humidaj foliarbaroj|tropika arbaro]] kaj pluvivas hodiaŭ nur sur la [[insulo]]j [[Borneo]] kaj [[Sumatro]]. La [[specio]]n de Sumatro oni nomas latine ''pongo abelii'', en Esperanto simple [[sumatra orangutango]], la specion de Borneo ''pongo pygmaeus'', en Esperanto simple [[bornea orangutango]]. [[fosilio|Fosiliaj trovaĵoj]] sugestas tamen ke ĝia vivloko iam inkluzivis ankaŭ sudparto de [[Ĉinio]]n, [[Vjetnamio]]n, la Malajan duoninsulon kaj [[Javo]]n. La lastaj orangutangoj de tiuj lokoj malaperis eble antaŭ nur kelkaj jardekoj. == Priskribo == Orangutangoj malsimilas aliajn [[primato]]jn unuavide pro siaj ruĝbruna [[felo]] kaj longaj [[brako]]j. La longeco de la [[torso]] ĝis la [[kapo]] povas atingi 1,2 ĝis 1,5 metroj, la [[brakenverguro]] ĝis 2,2 metroj. Kun pezo de 50 ĝis 90&nbsp;kg la virbestoj estas multe pli pezaj ol la inoj, kiu atingas nur 30 ĝis 50&nbsp;kg. (Temas ĉi tie pri libere vivantaj bestoj, en [[zoo]]j per homoj nutritaj bestoj atingis ĝis 150&nbsp;kg.) La brakoj estas laŭlongaj kaj fortikaj, kiel ĉe aliaj arbogrimpantaj primatoj la [[polekso]]j retroevoluis kaj la piedoj estas mallongaj kaj relative malfortikaj. Iliaj vizaĝoj karakterizas per alta [[frunto]] kaj arka [[faŭko]]. Plenaĝaj bestoj havas rimarkindajn [[vangosako]]jn, kiuj kreskas la tutan vivon kaj estas plej grandaj ĉe maljunaj maskloj. == Intelekto == Tiuj [[Orientaliso|orientalisaj]] bestoj uzas ilojn pli malofte ol ekzemple [[ĉimpanzo]]j. Tamen oni observis bestojn, kiuj uzis branĉetojn por batali, grati sin aŭ por fosi. Kaptitaj bestoj lernis malfermi per bukoj fermitan skatolon, en kiu troviĝis matura frukto. Elprovoj montris ke ili kapablas komuniki kun homoj per simbolotabuloj kaj simplaj frazkonstruoj. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Chantek]] * [[Borneaj malaltaĵaj pluvarbaroj]] * [[Borneaj montaraj pluvarbaroj]] * [[Birutė Galdikas]] * ''[[Orangutan Foundation International]]'' ("Orangutana Fondaĵo Internacia") * [[Kinabalu-Monto]], [[Kinabalu-montaj alpaj herbejoj]] {{Portalo|Zoologio}} {{Projektoj|ReVo=orangu}} [[Kategorio:Primatoj]] [[Kategorio:Homedoj]] [[Kategorio:Orientalisa faŭno]] b96tqlhniusvp6pxbza8k2j33ljzvsc 9363800 9363799 2026-04-30T11:56:37Z ThomasPusch 1869 9363800 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Orangutano |koloro = pink |dosiero = Faces of females (from left) Bornean, Sumatran and Tapanulian Orangutans.jpg |dosiero larĝo = 300px |priskribo de dosiero=Vizaĝoj de la tri specioj |regno = [[Animalo]]j ''Animalia'' |filumo = [[Ĥordulo]]j ''Chordata'' |klaso = [[Mamulo]]j ''Mammalia'' |ordo = [[Primatoj]] ''Primates'' |familio = [[Homedoj]] ''Hominidae'' |subfamilio = '''Ponginae''' |subfamilio aŭtoritato = [[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1912 |genro = '''Orangutango''' ''Pongo'' |genro aŭtoritato = [[Bernard Germain Étienne de la Ville, Comte de Lacépède|Lacépède]], 1799 |statuso = EN |tipa specio = ''[[Bornea orangutango]]'' |tipa specio aŭtoritato = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1760 |mapo de vivoteritorioj =Orangutan range.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = |mapo de vivoteritorioj2 = Mapa distribuicao pongo.png |mapo de vivoteritorioj2 larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj2 = Vivareo de orangutano |specioj de subdivizio = [[Specio]]j |subdivizio2 = [[Bornea orangutango]] ''Pongo pygmaeus''<br /> [[Bornea orangutango]] ''Pongo abelii'' |vikispecio = Pongo |komunejo = Pongo }} '''Orangutano'''<ref>[https://vortaro.net/#orsngutsno_kd artikolo ''orangutano'' en la] [[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]] (PIV), eldono de 2020, reta versio</ref> aŭ '''orangutango'''<ref>vorto uzata jam de [[L. L. Zamenhof]]</ref><ref>La originala esperanta romano [[la Vila Mano]] (Eld. en 1928, reeld. en 1991) temas pri mistera fantomo en formo de orangutanga mano, kaj donis lokon al la orangutangoj en la klasika esperanta literaturo</ref><ref>[[Plena Vortaro]]</ref><ref>en la unua eldono de PIV el 1970, p. 769, la sola variaĵo, kaj ankoraŭ komence de la 21-a jarcento la kutima esperanta vorto</ref><ref>[https://www.monato.be/2014/011289.php ekzemplo de vorto ''orangutango'' en la 21-a jarcento: teksto ''Kajto flugas plu'' de] [[Edmund Grimley Evans]] en [[Monato (gazeto)|Monato]], jarkolekto 2014</ref><ref>La kanto aŭ fakte muzikigita poemo "Orangutango" de la muzikgrupo [[Kajto (muzikgrupo)|Kajto]], publikigita en 2011 en la [[kompaktdisko]] ''Duopo'', malforgesebla melodio, plie cementigas la klasikan vorton orangutango ankaŭ en la [[2020-aj jaroj]]</ref><ref>indiko pri orangutango en la [https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#orangu.0o Reta vortaro], kiu konfirmas ke la formo orangutango daŭre estas vaste uzata, kaj detale komentas pri la du vortoj, kun noto interalie de [[Sergio Pokrovskij]]</ref> estas [[genro (biologio)|genro]] de [[primatoj]], membro de la familio [[homedoj]]. == Vivloko == [[Dosiero:Orang-utan bukit lawang 2006.jpg|eta|maldekstre|Orangutano estas tre akrobata besto]] [[Dosiero:Male_orangutan_by_bonnie_gruenberg.jpg|eta|Vizaĝo de plenkreska masklo]] Orangutango estas loĝanto de la [[Tropikaj kaj subtropikaj humidaj foliarbaroj|tropika arbaro]] kaj pluvivas hodiaŭ nur sur la [[insulo]]j [[Borneo]] kaj [[Sumatro]]. La [[specio]]n de Sumatro oni nomas latine ''pongo abelii'', en Esperanto simple [[sumatra orangutango]], la specion de Borneo ''pongo pygmaeus'', en Esperanto simple [[bornea orangutango]]. [[fosilio|Fosiliaj trovaĵoj]] sugestas tamen ke ĝia vivloko iam inkluzivis ankaŭ sudparto de [[Ĉinio]]n, [[Vjetnamio]]n, la Malajan duoninsulon kaj [[Javo]]n. La lastaj orangutangoj de tiuj lokoj malaperis eble antaŭ nur kelkaj jardekoj. == Priskribo == Orangutangoj malsimilas aliajn [[primato]]jn unuavide pro siaj ruĝbruna [[felo]] kaj longaj [[brako]]j. La longeco de la [[torso]] ĝis la [[kapo]] povas atingi 1,2 ĝis 1,5 metroj, la [[brakenverguro]] ĝis 2,2 metroj. Kun pezo de 50 ĝis 90&nbsp;kg la virbestoj estas multe pli pezaj ol la inoj, kiu atingas nur 30 ĝis 50&nbsp;kg. (Temas ĉi tie pri libere vivantaj bestoj, en [[zoo]]j per homoj nutritaj bestoj atingis ĝis 150&nbsp;kg.) La brakoj estas laŭlongaj kaj fortikaj, kiel ĉe aliaj arbogrimpantaj primatoj la [[polekso]]j retroevoluis kaj la piedoj estas mallongaj kaj relative malfortikaj. Iliaj vizaĝoj karakterizas per alta [[frunto]] kaj arka [[faŭko]]. Plenaĝaj bestoj havas rimarkindajn [[vangosako]]jn, kiuj kreskas la tutan vivon kaj estas plej grandaj ĉe maljunaj maskloj. == Intelekto == Tiuj [[Orientaliso|orientalisaj]] bestoj uzas ilojn pli malofte ol ekzemple [[ĉimpanzo]]j. Tamen oni observis bestojn, kiuj uzis branĉetojn por batali, grati sin aŭ por fosi. Kaptitaj bestoj lernis malfermi per bukoj fermitan skatolon, en kiu troviĝis matura frukto. Elprovoj montris ke ili kapablas komuniki kun homoj per simbolotabuloj kaj simplaj frazkonstruoj. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Chantek]] * [[Borneaj malaltaĵaj pluvarbaroj]] * [[Borneaj montaraj pluvarbaroj]] * [[Birutė Galdikas]] * ''[[Orangutan Foundation International]]'' ("Orangutana Fondaĵo Internacia") * [[Kinabalu-Monto]], [[Kinabalu-montaj alpaj herbejoj]] {{Portalo|Zoologio}} {{Projektoj|ReVo=orangu}} [[Kategorio:Primatoj]] [[Kategorio:Homedoj]] [[Kategorio:Orientalisa faŭno]] 0kr9xkrhxajoe5pri4p5fuwednxtt0i 0 46470 9363346 9277516 2026-04-29T13:34:56Z Filozofo 3592 Lingvaj korektoj 9363346 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=geometria termino kaj tridimensia korpo|esperanta evento "Svisa Feria Esperanto-Renkontiĝo"|SFERO|apa=#}}{{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:Sphere.jpg|eta|250ra|Sfero kun krado de [[sferaj koordinatoj]]]] En [[geometrio]], '''sfero''' aŭ '''''n''-sfero''' aŭ '''hipersfero''' estas ''(n+1)''-dimensia [[sternaĵo]], [[hipersurfaco]], aro de punktoj de ''(n+1)''-dimensia [[spaco]] kies [[distanco]] al fiksita punkto de tiu spaco ([[centro]]) egalas al ''r'', kiu estas fiksita pozitiva [[reela nombro]], la [[radiuso]] de la sfero. La plej kutima estas '''2-dimensia sfero''', [[pilko]]- respektive [[globo]]forma kava objekto, [[surfaco]], kiu estas formata de ĉiuj de la [[Punkto (matematiko)|punktoj]] egaldistance for centra punkto en [[tridimensia spaco]]. Tiel, in [[eŭklida geometrio]], ĝi estas punktaro en ℝ³, kie estas for distanco ''r'' de fiksita punkto de tiu spaco, kaj ''r'' estas pozitiva [[reela nombro]] nomata la [[radiuso]] de la sfero. La fiksata punkta estas nomata la centro, kaj ne estas parto de la sfero mem. La speciala sfero, kiu havas ''r'' = 1, estas nomata '''[[unuobla sfero]]'''. Se la dimensio estas ''N'', la sfero kun radiuso ''r'' kaj centro ''c'' estas la punktaro { |''x'' − ''c''| = ''r'' }. La 1-sfero estas [[cirklo]]. == Ekvacioj de 2-sfero en ℝ³ == En 3-dimensiajn [[karteziaj koordinatoj]] sfero kun centro ''(x₀, y₀, z₀)'' kaj radiuso ''r'' estas [[surfaco]] donita per jena implica ekvacio, aŭ alivorte ĝi konsistas el ĉiuj punktoj ''(x, y, z)'' tiaj ke : ''(x−x₀)² + (y−y₀)² + (z−z₀)² = r²'' Parametra difino de la sama sfero estas : ''x = x₀ + r ''[[kosinuso|cos]]'' φ ''[[sinuso|sin]]'' θ'' : ''y = y₀ + r ''sin'' φ ''sin'' θ'' : ''z = z₀ + r ''cos'' θ'' kie  0 < ''φ'' < 2π : 0 < ''θ'' < π Fakte limigoj de ŝanĝo de ''φ'' povas esti elektitaj alie. Por ĉiu ''φ₀'' povas esti elektite ke ''φ₀'' < ''φ'' < ''φ₀''+2π kaj rezultas la sama sfero; ofta varianto estas ''φ₀'' = −π. Sfero de ajna radiuso estas surfaco difinita per jena [[diferenciala formo]]: : ''(x-x₀)''d''x + (y-y₀)''d''y + (z-z₀)''d''z'' = 0 aŭ : ''((x-x₀), (y-y₀), (z-z₀)) · (''d''x, ''d''y, ''d''z)'' = 0 kie · estas [[skalara produto]] de [[vektoro]]j. Ĉi tiu ekvacio respektivas al tiu fakto ke rapido de punkto moviĝanta laŭ la sfero estas ĉiam [[perpendikulara]] al la radiusa vektoro. Tiel obeante la ekvacion kaj komenciĝante je iu radiuso de la centro, punkto povas veni al ĉiu punkto sur la sfero de la radiuso, sed ne povas veni al punkto sur samcentra sfero de la alia radiuso. == Surfaca areo kaj volumeno == Por kutima 2-sfero de radiuso ''r'' la surfaca [[areo]] estas : ''A'' = 4 π ''r²'' kaj la [[volumeno]] ene de sfero - volumeno de [[pilko (matematiko)|pilko]] kies rando estas la sfero - estas : ''V'' = (4/3) π ''r³'' Por ''n''-sfero de radiuso ''r'' [[hiperareo]] ''A'' estas : <math>A = 2 \frac{\pi^{(n+1)/2}}{\Gamma((n+1)/2)} r^n</math> kie ''Γ'' estas la [[Γ funkcio]], aŭ : <math> A = \begin{cases} \frac{(2\pi)^{(n+1)/2}\,r^n}{2 \cdot 4 \dots (n-1)} & \qquad n \text{ nepara} \\ \\ \frac{2(2\pi)^{n/2}\,r^n}{1 \cdot 3 \dots (n-1)} & \qquad n \text{ para } \end{cases} </math> [[Hipervolumeno]] ''V'' ene de ''n''-sfero - hipervolumeno de [[pilko (matematiko)|pilko]] kies rando estas la sfero - estas : <math>V = \frac{Ar}{n+1}</math> aŭ : <math> V = \begin{cases} \frac{(2\pi)^{(n+1)/2}\,r^{n+1} }{2 \cdot 4 \dots (n+1)} & \qquad n \text{ nepara} \\ \\ \frac{2(2\pi)^{n/2}\,r^{n+1}}{1 \cdot 3 \dots (n+1)} & \qquad n \text{ para} \end{cases} </math> Se ''m'' estas dimensio de spaco en kiu estas la ''n''-sfero, ''m'' = ''n'' + 1, la formuloj povas esti skribitaj kiel :<math>A = 2 \frac{\pi^{m/2}}{\Gamma(m/2)} r^{m-1} </math> : <math> A = \begin{cases} \frac{(2\pi)^{m/2}\,r^{m-1}}{2 \cdot 4 \dots (m-2)} & \qquad m \text{ para} \\ \\ \frac{2(2\pi)^{(m-1)/2}\,r^{m-1}}{1 \cdot 3 \dots (m-2)} & \qquad m \text{ nepara} \end{cases} </math> : <math>V = \frac{Ar}{m}</math> : <math> V = \begin{cases} \frac{(2\pi)^{m/2}\,r^m}{2 \cdot 4 \dots m} & \qquad m \text{ para} \\ \\ \frac{2(2\pi)^{(m-1)/2}\,r^m}{1 \cdot 3 \dots m} & \qquad m \text{ nepara} \end{cases} </math> == Topologia konstruado == Sfero povas esti konstruita topologie simile al la aliaj konataj [[surfaco]]j. Startu de [[kvadrato (geometrio)|kvadrato]] kaj tiam gluu kune respektivajn kolorigitajn randoj, tiel ke la sagoj kongruu. Sfero povas esti prezentita kiel [[kvocienta spaco]], unuobla kvadrato ( [0,1] [[Cilindro (algebro)|×]] [0,1] ) kun flankoj identigitaj jene: : ''(0, y) ~ (1-y, 1)'' por ''0 ≤ y ≤ 1'' : ''(x, 0) ~ (1, 1-x)'' por ''0 ≤ x ≤ 1'' Notu, ke ĉi tio estas ''abstrakta'' gluado en topologia senco. Ĉi tiu kvadrato estas [[fundamenta plurlatero]] de sfero. {{Fundamentaj plurlateroj}} == Vidu ankaŭ == * [[Cirklo]] * [[Disko (matematiko)]] * [[Kaloto]] * [[Zono (matematiko)]] * [[Globo (matematiko)]] * [[Sfera geometrio]] * [[Sferaj koordinatoj]] * [[Sfera ŝelo]] * [[Homologeca sfero]] * [[Homotopeca sfero]] * [[Metrika spaco]] * [[Rimana sfero]] * [[Solida angulo]] * [[3-sfero]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=sfer}} * http://mathworld.wolfram.com/Sphere.html * http://www.mathsisfun.com/geometry/sphere.html - bildoj * http://www.walter-fendt.de/m14d/kugelvolumen.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130629001147/http://www.walter-fendt.de/m14d/kugelvolumen.htm |date=2013-06-29 }} [[Kategorio:Sferoj| ]] [[Kategorio:Elementa geometrio]] [[Kategorio:Geometriaj formoj]] r3fks73gjysksu8pa2wpfxjt59vpi67 0 53754 9363758 8620088 2026-04-30T10:21:02Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363758 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo|regiono-ISO=RU}} '''Vorkuto''' ({{lang-ru|Воркута}}) estas [[urbo]] en [[Rusio]] en nordo de [[Komiio]], 160&nbsp;km norde de la [[Arkta Cirklo]], kies nomo devenas de la lingvo de [[nenecoj]], kion oni povas traduki kiel multe da [[urso]]j. Kodo de [[OKATO]] de la urbo (en jaro [[2005]]) estas 87410. La urbo estis fondita en jaro [[1931]]. Ĝi havas statuson de urbo ekde jaro [[1943]]. La interurba telefona kodo estas 82151, la enurbaj telefonnumeroj estas kvinciferaj (en jaro 2005). La loka tempo estas la sama kiel [[moskva tempo]] (en jaro 2005). Geografiaj koordinatoj de la urbo estas: latitudo 67°30' norde, longitudo 64°02' oriente. La urbo estas sur [[multjare frostiĝinta tero]] ĉe la samnoma rivero <!--[[Vorkuta (rivero)|-->''Vorkuta''. En la urbo estas fervoja stacio. En jaro [[1959]] la urbo havis 83.2 mil loĝantojn. En jaro [[2002]] la urbo havis 84.9 mil loĝantojn. La urbo fifamas pro la tiamaj [[gulago]]j de [[Stalin]], en kiuj multmiloj da homoj mortis. ==La gulago== '''Organizaĵo''' En la jaroj 1938-1960 en la ĉirkaŭaĵoj de Vorkuto troviĝis [[koncentrejo]]j de la [[gulago]]. Inter malliberigitoj estis miloj de [[poloj]], [[germanoj]], kaj [[Silezio|silezianoj]]. Ili estis preskaŭ ununura laborforto de la loka [[ekonomio]], precipe de la [[karbominejo]]. Nombro de enprizonigitoj dependis de la ondoj de [[reprezalio]]j en [[Sovetunio]] kaj de ekonomiaj postuloj: * komence - 15 mil (1938), * fine de la [[dua mondmilito]] — 45 mil (1945), * en kulmina ([[stalinismo|stalinisma]]) periodo - 73 mil (1951), * fine de la ekzisto - 15 mil (1960). Ĉi tie ektroviĝis ankaŭ grupo de pli ol 250 [[atestantoj de Jehovo]] el [[Estona Soveta Socialisma Respubliko]] kadre de la "Operaco Nordo". '''Polaj [[ekziligo|ekziligitoj]] * [[Tadeusz Wittlin]] '''Ribelo''' Julie 1953 en unu el koncentrejoj okazis la [[ribelo]] de malliberigitoj. Laŭ rakonto de John H. Noble, kelkaj koncentrejoj estis tute superregitaj de 400 malliberuloj, kiuj entreprenis [[migrado]]n okcidenten al kelkcent kilometrojn distanca [[Finnlando]], antaŭ ol estis kaptitaj kaj [[ekzekuto|ekzekutitaj]]. En ĉiu koncentrejo [[Ruĝa Armeo]] kaj sekurecaj servoj rapide reakiris kontrolon. Tiu evento estis utiligita en komputila ludo ''[[Call of Duty]]: Black Ops''. '''Aliro''' Al Vorkuto gvidas neniu itinero kaj oni ne povas ĝin atingi per mekanika [[motoro|motor]]-[[veturilo]]. Unu atingo-maniero kaj foriro de la urbo estas [[fervojo]]. [[asfalto|Asfalta]] [[ŝoseo]] finiĝas 800&nbsp;km antaŭ la urbo. Laŭvicajn 500&nbsp;km oni trairas laŭ neformala [[vojo]], uzatan de [[aŭtomobilo]]j, sed ĝi mankas en [[mapo]]j. La lastajn tricent kilometrojn oni povas trairi laŭ la fervoja linio. En 2011 okazis pola [[ekspedicio]] pere de [[ajngrunda aŭtomobilo|ajngrundaj aŭtomobiloj]] organizita de fascinantoj de [[Toruń]]. Septembre 2012 [[motociklo|motorciklan]] ekspedicion entreprenis motorciklisto de [[Silezio]]. ==[[Ĝemelurbo]]j== * [[Antananarivo]], [[Madagaskaro]] * [[Velikij Novgorod]], [[Rusio]] * [[Vologda]], Rusio * [[Sankt-Peterburgo]], Rusio * [[Ŝaĥti]], Rusio ==Bibliografio== * Piotr Jendroszczyk, ''Workuta - miasto na planie czaszki'' (Vorkuto - la urbo sur plan ode [[kranio]]), [[Rzeczpospolita]], la 1-a de februaro 1999 * [[Ryszard Kapuściński]], ''Imperium'' ([[Imperio]]), Czytelnik, Warszawa 2008 * Barbara Anna Kuklewicz, ''Workuta - Golgota Syberii'' (Vorkuto - [[Golgoto]] de [[Siberio]]), [[Sejny]] 2008 * М.Б. Смирнов, Система исправительно-трудовых лагерей в СССР 1928-1960, [[Memorial]]/Zwenia [[Moskvo]] 1998, 600 p. (M.B. Smirnow, Sistemo de resociigaj koncentrejoj kaj de trudlaboro en Sovetunio 1928-1960), en: [http://www.memo.ru/history/NKVD/GULAG/index.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160504202510/http://www.memo.ru/HISTORY/NKVD/GULAG/index.htm |date=2016-05-04 }} ==Eksteraj ligiloj== * [http://karta.org.pl/foto/fotokolekcje/Tatarzycki/index.htm Fotoj el la reveno de poloj de Vorkuto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160305014733/http://karta.org.pl/foto/fotokolekcje/Tatarzycki/index.htm |date=2016-03-05 }} [[KARTA-Centro]] * [http://www.tomovl.ru/vorkyta.htm Historio de Vorkutlag en la rusa lingvo] * [http://www.memo.ru/history/NKVD/GULAG/r3/r3-64.htm Konciza karakterizo de Vorkutlag en la rusa lingvo] {{Urboj de Komiio}} [[Kategorio:Urboj de Komiio]] r5ysw0yqi8ijoy8gikx5pqps9o86wtv 0 62724 9363495 8228803 2026-04-29T19:51:34Z ThomasPusch 1869 /* Famuloj */ 9363495 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo | nomo = <!-- metiĝas aŭtomate --> | bildo = <!-- kutime prenatas el vikidatumoj, ankaŭ eblas individue meti iun taŭgan foton ĉi-tien --> | flago = <!-- kutime el vikidatumoj --> | flago-larĝeco = 120ra <!-- ekz. 80ra, nur se la flagobildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | blazono = <!-- kutime el vikidatumoj --> | blazono-larĝeco = 100ra <!-- ekz. 80ra, nur se la blazonbildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | lando= {{Brazilo}} | mapo= {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | titolo de administra unuo1 = [[Regionoj de Brazilo|Regiono]] | administra unuo1= {{Sudorienta regiono de Brazilo}} | titolo de administra unuo2 = [[Subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] | administra unuo2 = {{San-Paŭlio}} | titolo de administra unuo3 = [[Mezoregiono]] | administra unuo3 = [[Metropolitana de São Paulo]] | titolo de administra unuo4 = [[Mikroregiono]] | administra unuo4 = [[Mogi das Cruzes (mikroregiono)|Mogi das Cruzes]] | fondo= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} <!-- el vikidatumoj --> | alto= {{#invoke:Wikidata|claim|P2044}} | areo= {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} km² | horzono= [[UTC-03:00]] | poŝtkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P281}} | telefonkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P473}} | regiono-ISO = BR <!-- BR-MG duobligus la antaŭan SVG-mapon --> | tipo1 = reliefo | zomo = 8 }} '''{{paĝonomo}}''' (oficiale {{lang-pt|Município de {{paĝonomo}}}}) estas '''Mogi das Cruzes''', nomo kiu signifas ''[loko apud] krucoj apud [rivero] Mogi'', estas [[municipo]] de la [[aglomeraĵo]] ĉirkaŭ la urbego [[San-Paŭlo]], en la [[Subŝtatoj de Brazilo|subŝtato]] [[San-Paŭlio]] de [[Brazilo]]. Ĝi situas en la [[sudorienta regiono de Brazilo]], en la [[mezoregiono]] [[Metropolitana de São Paulo]] kaj en la [[mikroregiono]] [[Mogi das Cruzes (mikroregiono)|Mogi das Cruzes]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la municipo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en {{#invoke:Wikidata|claim|P1831|qualifier=P585}} estis {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1831}}}}. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Krom parto de aglomeraĵo San-Paŭlo, estas en municipo la vilaĝoj '''Sabaúna''', '''César de Souza''', '''Biritiba-Ussu''', '''Taiaçupeba''' '''Quatinga''', '''Brás Cubas''' kaj '''Jundiapeba'''. Tiuj vilaĝoj produktas grandan kvanton da agrikolaj produktoj al aglomeraĵo San-Paŭlo. Ankaŭ estas en la municipo la aparta industria kvartalo '''Itapeti'''. == Historio == Ĝi estis fondita de [[Brás Cubas]], estas [[municipo]] ekde [[1611]] kaj havas la statuson de [[urbo]] ekde [[1865]]. [[Dosiero:Edificiosdosocorro.JPG|eta|maldekstra|260ra]] ==Esperanto en Mogi das Cruzes== La 19-an de oktobro 1979 estis fondita “Asociação Mogiana de Esperanto” (Moĵia Esperanto-Asocio) sub la inspiro de la klera esperantisto [[Euclides Carneiro da Silva]]. En la sama dato estis elektita la jena estraro de la nova asocio: prezidanto prof-o Euclides Carneiro da Silva, vicprezidanto Benedita Esmeralda Lobo, sekretario Antônio Fernandes da Silva kaj kasisto Toshie Nojiri. Euclides Carneiro da Silva estis tre klera homo, kaj Mogi das Cruzes estas urbo posedanta du universitatojn, kaj la urba Esperanto-movado modeste prosperis en la 1980-aj kaj 1990-aj jaroj, per la pluraj kursoj gviditaj de li kaj pro la disvastigo pere de la revuo “Esperanta Katoliko”, de li eldonita. Ekde lia malsaniĝo kaj morto en 1998 la aktivaĵoj malgrandiĝis, sed oni kredas kaj deziras, ke la semoj ĵetitaj tiam iam ĝermos kaj fruktodonos. Hodiaŭ estas gastiganto de [[Pasporta Servo]] tie. == Konataj lokuloj == * [[Neymar]] aŭ plennome ''Neymar da Silva Santos Júnior'' (n. 1992), futbalisto En 1998 tie mortis [[Euclides Carneiro da Silva]]. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Vidu ankaŭ == * [[Municipoj de San-Paŭlio]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{pt}}) * [http://www.apaulista.org.br/ Asocio de Municipoj de San-Paŭlio] (same {{pt}}) <!-- [[Dosiero: bildo|eta|maldekstra|260ra|{{centre|teksto}}]] --> {{projektoj}} {{Ĝermo|Brazilo}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de San-Paŭlio]] g7yr7rkxyp59ph2px344rrn3u4m3oiy 0 80361 9363297 9363250 2026-04-29T12:03:01Z Sj1mor 12103 9363297 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Informkesto libro}} [[Dosiero:Euclid-proof.jpg|dekstra|eta|300ra|Paĝo de la verko ''Elementoj'']] '''''Elementoj de Geometrio''''' estas [[matematiko|matematika]] [[verko]] de [[Eŭklido]], konsistanta el 13 libroj. Ĝi temas pri diversaj [[matematiko|matematikaj]] kampoj: [[surfaco|Surfaca]] kaj [[solido (geometrio)|solida]] [[geometrio]], [[nombroteorio]], [[proporcio]]j, k.t.p. Ĉi tiu libro siatempe estis tre grava paŝo antaŭen en la [[historio de matematiko]], ĉar ĝi [[rigora pruvo|rigore pruvis]] matematikajn asertojn surbaze de malmultaj [[postulato]]j, kaj tiel estis la bazo por la moderna koncepto de [[matematika pruvo]]. Speciale, la [[5-a postulato]] aperigis gravajn diskutojn inter matematikistoj pri ĝia neceseco; tiuj diskutoj daŭris ĝis la tempo de [[Carl Friedrich Gauss]]. La verko de [[Eŭklido]] komencas en la unua libro kun serio de difinoj, postulatoj kaj komunaj nocioj. Jen: == Difinoj == ''1. Punkto estas tio kio ne havas partojn.'' ''2. Linio estas longitudo sen larĝo.'' ''3. La ekstremoj de linio estas punktoj.'' ''4. Rekta linio estas tia linio, kiu same kuŝas de la punktoj estantaj en si.'' ''5. Surfaco estas tio kio nur havas longitudon kaj larĝon.'' ''6. La ekstremoj de surfaco estas linioj.'' ''7. Ebena surfaco estas tia surfaco, kiu same kuŝas de la linioj estantaj en si.'' ''8. Ebena angulo estas la reciproka klino de du linioj kiuj troviĝas en ebeno kaj ne estas en rekta linio.'' ''9. Kiam la linioj, kiuj entenas la angulon, estas rektaj; la angulo tiam nomiĝas rektalinian angulon.'' ''10. Kiam rekto starigita sur alia rekto formas egalajn apudajn angulojn, tiam ĉiu egala angulo estas rekta kaj la starigita rekto nomiĝas perpendiklan de tiu sur kiu ĝi estas.'' ''11. Malakuta angulo estas la angulo kiu estas pli granda ol rekta angulo.'' ''12. Akuta angulo estas la angulo kiu estas malpli granda ol rekta angulo.'' ''13. Limo estas tio, kio estas ekstremo de io.'' ''14. Figuro estas la enhavito de unu aŭ pluraj limoj.'' ''15. Cirklo estas ebena figuro entenita de unu linio [kiu nomiĝas cirkonferenco] tia ke ĉiuj rektoj, falantaj sur ĝi ekde unu punkto de la punktoj estantaj interne de la figuro, estas reciproke egalaj.'' ''16. Kaj la punkto nomiĝas centro de la cirklo.'' ''17. Diametro de cirklo estas iu ajn rekto strekata tra la centro de la cirklo, ĉi tiu rekto ankaŭ dividas la cirklon laŭ du egalaj partoj.'' ''18. Duoncirklo estas la figuro entenita inter la diametro kaj la cirkonferenco sekcata de ĝi. Kaj la centro de la duoncirklo estas la sama centro de la cirklo.'' ''19. Rektaliniaj figuroj estas tiuj entenitaj de rektoj, trilateraj estas tiuj entenitaj de tri, kvarlateraj estas tiuj entenitaj de kvar, multlateraj estas tiuj entenitaj de pli rektoj ol kvar rektoj.'' ''20. El la trilateraj figuroj, egallatera triangulo estas tiu kiu havas la tri laterojn egalajn, izocela estas tiu kiu havas nur du laterojn egalajn, skalena estas tiu kiu havas la tri laterojn malegalajn.'' ''21. Krome, el la trilateraj figuroj, rektangula triangulo estas tiu kiu havas unu rektan angulon, malakutangula estas tiu kiu havas unu malakutan angulon, akutangula estas tiu kiu havas la tri angulojn akutaj.'' ''22. El la kvarlateraj figuroj, kvadrato estas tiu kiu estas egallatera kaj rektangula, rektangulo estas tiu kiu estas rektangula tamen ne egallatera, rombo estas tiu kiu estas egallatera tamen ne rektangula, romboido estas tiu kiu havas la kontraŭaj anguloj kaj lateroj reciproke egalaj, tamen ĝi ne estas egallatera nek rektangula; kaj oni nomu trapezojn al ceteraj kvarlateraj figuroj.'' ''23. Paralelaj rektoj estas tiuj kiuj estantaj en la sama ebeno kaj plilongigataj senfine al ambaŭ flankoj, ne troviĝas reciproke en neniu de ili.'' == Postulatoj == ''1. Oni postulu streki rektan linion ekde iu ajn punkto ĝis iu ajn punkto.'' ''2. Kaj plilongigi senĉese finan rekton por rekta linio.'' ''3. Kaj desegni cirklon kun iuj ajn centro kaj distanco.'' ''4. Kaj ĉiuj rektaj anguloj esti reciproke egalaj.'' ''5. Kaj se unu rekto incidanta sur du rektoj faras ke la internaj anguloj de la sama flanko estu malpli larĝa ol du rektaj anguloj, la du senĉese plilongigataj rektoj troviĝos en la flanko en kie estas la anguloj kiuj estas malpli larĝaj ol du rektaj.'' == Komunaj nocioj == ''1. La aĵoj egalaj je unu mem aĵo estas reciproke egalaj.'' ''2. Kaj se oni aldonu egalajn aĵojn al egalaj aĵoj, la tutaĵoj estas egalaj.'' ''3. Kaj se oni demetu egalajn aĵojn el egalaj aĵoj, la restaĵoj estas egalaj.'' ''4. Kaj la reciproke koincidaj aĵoj estas reciproke egalaj.'' ''5. Kaj tuto estas pli granda ol parto.'' Post la difinoj, postulatoj, kaj komunaj nocioj venas la propozicioj, kiuj disvolvas la geometriajn temojn. ''PROPOZICIO 1: Konstrui egallateran triangulon sur donata fina rekto.'' ''AB estu la donata fina rekto.'' ''Do, oni devas konstrui egallateran triangulon sur la rekto AB.'' ''Priskribu la cirklon BCD kun la centro A kaj la distanco AB [Post. 3], kaj similmaniere priskribu la cirklon ACE [Post. 3], kaj streku la rektojn CA, CB ekde la punkto C en kie la cirkloj reciproke sekcas, ĝis la punktoj A, B.'' [[Dosiero:PROP1.jpg]] ''Ĉar la punkto A estas la centro de la cirklo BCD, AC kaj AB estas egalaj [Def. 15]; ĉar la punkto B estas la centro de la cirklo CAE, BC kaj BA estas egalaj [Def. 15]; sed oni pruvis ke CA kaj AB estas egalaj; do ĉiu rekto CA, CB estas egala je AB. Nu, la aĵoj kiuj estas egalaj je unu mem aĵo, estas ankaŭ reciproke egalaj [K. N. 1]; do CA kaj CB estas ankaŭ egalaj; do la tri CA, AB, BC estas reciproke egalaj.'' ''Do, la triangulo ABC estas egallatera kaj estas konstruita sur la donata fina rekto AB. Ĉi tio estas kion oni devis fari.'' ''PROPOZICIO 2: Meti rekton, kiu estu egala je donata rekto, en donata (laŭ ekstremo) punkto.'' ''A estu la donata punkto, kaj BC estu la donata rekto.'' ''Do, oni devas meti rekton, kiu estu egala je la donata rekto BC, en la punkto A.'' [[Dosiero: PROP2.jpg]] ''Do, streku la rekton AB ekde la punkto A ĝis la punkto B [Post. 1] kaj konstruu sur ĝi la egallateran triangulon DAB [I, 1], kaj AE, BZ estu la rezultatoj de plilongigi la rektojn DA, DB laŭ rekta linio [Post. 2] ; kaj desegnu la cirklon CHF per la centro B kaj la distanco BC, kaj similmaniere desegnu la cirklon HKL per la centro D kaj la distanco DH [Post. 3].'' ''Ĉi tiel, ĉar la punkto B estas la centro de la cirklo CHF, BC kaj BH estas egalaj. Similmaniere ĉar la punkto D estas la centro de la cirklo HKL, DL kaj DH estas egalaj. Do la resta parto AL kaj la resta parto BH estas egalaj [K. N. 3]. Nu oni pruvis ke ankaŭ BC kaj BH estas egalaj; do ĉiu rekto AL, BC estas egala je BH. Kaj la aĵoj, kiuj estas egalaj je unu mem aĵo, estas reciproke egalaj [K. N. 1]; do ankaŭ AL kaj BC estas egalaj.'' ''Do, en la donata punkto A oni metis la rekton AL kiu estas egala je donata rekto BC Q. E. F. (Quod erat faciendum).'' == Sekvo == Oni atribuis al [[Teono de Aleksandrio]] la refandiĝon de la Teorioj de la Elementoj kaj de la Optiko de [[Eŭklido]].<ref> Biografías y Vidas. «Teón de Alejandría». [http://www.biografiasyvidas.com/biografia/t/teon.htm] Konsultita la 16an de Aprilo 2017.</ref> == Vidu ankaŭ == * [[Eŭklida geometrio]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Matematiko]] gkkf1yxxz4ko2o0y7cbqisez71odx68 0 80838 9363355 7647134 2026-04-29T14:13:13Z DidCORN 34571 9363355 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |bildo={{#property:P18}} |latitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}}<!--jen koordinatoj de la ĉefa sidejo--> |longitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=FR-75C |Mapo en angulo=ne<!--funkcias eĉ sen valoro!--> |zomo=15 }} [[Dosiero:Elysee Palace entrance dsc00799.jpg|eta|250px|La frontopordo de la palaco Elizeo.]] La '''Palaco Elizeo''', '''Elizea Palaco''' aŭ '''Elizeo''', ({{lang-fr|Palais de l'Élysée}}) estas la oficiala loĝdomo de la [[Prezidento de la Respubliko (Francio)|Prezidento de la Franca Respubliko]]. Ĝi estas lokita en [[Parizo]], 55 strato ''Faubourg Saint-Honoré'', proksime al la fama [[avenuo de la Elizeaj Kampoj]]. La [[palaco]] enhavas la prezidentajn oficejojn kaj estas ankaŭ la loko, kie la registara konsilio kunvenas ĉiusemajne. La termino originas de la orto [[Elizeo]], la loĝejo de la animoj preskaŭ senkrimaj aŭ plenvirtaj kaj de la herooj == Ŝtataj funkcioj == La plej gravaj alilandaj vizitantoj loĝas ĉe la apuda Hotelo Marigny (ne vera [[hotelo]], sed fakte palaca loĝdomo). La Palaco Elizeo disponas relative grandajn ĝardenojn, kie la Prezidento tradicie organizas monduman kunvenon dum ĉiu posttagmezo de la [[14-a de julio]] (la nacia ferio). == Historio == Malnovtempe, la [[arkitekto]] Armand-Claude MOLLET posedis tiun proprietaĵon, fronte de la vojo al la iama vilaĝo ''Roule'', [[Okcidento|okcidente]] de [[Parizo]] (hodiaŭe la ''Faubourg Saint-Honoré'') kaj malantaŭ reĝa proprietaĵo nomita ''Grand Cours'' (kiu etendiĝis tra la nuna [[avenuo de la Elizeaj Kampoj|Elizeaj Kampoj]]). Li vendis ĝin en [[1718]] al Henri-Louis DE LA TOUR D'AUVERGNE, [[grafo]] de [[Évreux]], kiu kompense petis MOLLET konstrui tie privatan hotelon (''hôtel particulier'') kun fronta korto kaj malantaŭa ĝardeno. La "Hotelo Évreux" (''Hôtel d'Évreux'') estis finpretigita kaj dekoraciita en [[1722]]. Kvankam la palaco spertis multajn modifojn ekde tiam, ĝi restas hodiaŭ bela ekzemplo de la [[Klasikismo|klasikista stilo]] de tiu regenteca periodo (antaŭ la plenaĝo de [[Ludoviko la 15-a (Francio)|Ludoviko la 15-a]]). Kiam la grafo mortis en [[1753]], li estis la proprietulo de unu el la plej admiritaj [[palaco]]j de Parizo. Kvankam ĝi estis unue uzita de la [[reĝimo (politiko)|reĝimo]] de [[Napoléon Bonaparte]], la Hotelo Évreux estis nur oficiale aĉetita de [[Ludoviko la 18-a (Francio)|Ludoviko la 18-a]] en [[1816]]. Dum la provizora registaro iniciatinta la [[Dua Respubliko (Francio)|Duan Respublikon]] en [[1848]], la palaco estis renomumita ''Élysée National'' ("Nacia Elizeo"), kaj asignita al la [[Prezidento de la Respubliko (Francio)|Prezidento]], [[Louis-Napoléon BONAPARTE]]. Kiam ĉi tiu faris sian [[puĉo]]n kaj fariĝis [[Napoleono la 3-a]], li komisiis la [[arkitekto]]n Joseph-Eugène LACROIX pri la renovigo de la konstruaĵo, kiu daŭris ĝis [[1867]]. Ekde tiam, la ŝajno de la Palaco Elizeo restis proksimume sama. == Vidu ankaŭ == * [[Prezidento de la Respubliko (Francio)]] * [[Hotelo Matignon]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.elysee.fr Oficiala retejo de la Prezidento de la Franca Respubliko] {{projektoj}} [[Kategorio:Palacoj de Parizo|Elizeo]] [[Kategorio:Politiko de Francio|Elizeo]] [[Kategorio:Monumentoj de Parizo]] elattfeo44psggfg8122wllbl94dhvt 9363356 9363355 2026-04-29T14:13:45Z DidCORN 34571 9363356 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |bildo={{#property:P18}} |latitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}}<!--jen koordinatoj de la ĉefa sidejo--> |longitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=FR-75C |Mapo en angulo=ne<!--funkcias eĉ sen valoro!--> |zomo=15 }} [[Dosiero:Elysee Palace entrance dsc00799.jpg|eta|250px|La frontopordo de la palaco Elizeo.]] La '''Palaco Elizeo''', '''Elizea Palaco''' aŭ '''Elizeo''', ({{lang-fr|Palais de l'Élysée}}) estas la oficiala loĝdomo de la [[Prezidento de la Respubliko (Francio)|Prezidento de la Franca Respubliko]]. Ĝi estas lokita en [[Parizo]], 55 strato ''Faubourg Saint-Honoré'', proksime al la fama [[avenuo de la Elizeaj Kampoj]]. La [[palaco]] enhavas la prezidentajn oficejojn kaj estas ankaŭ la loko, kie la registara konsilio kunvenas ĉiusemajne. La termino originas de la vorto [[Elizeo]], la loĝejo de la animoj preskaŭ senkrimaj aŭ plenvirtaj kaj de la herooj == Ŝtataj funkcioj == La plej gravaj alilandaj vizitantoj loĝas ĉe la apuda Hotelo Marigny (ne vera [[hotelo]], sed fakte palaca loĝdomo). La Palaco Elizeo disponas relative grandajn ĝardenojn, kie la Prezidento tradicie organizas monduman kunvenon dum ĉiu posttagmezo de la [[14-a de julio]] (la nacia ferio). == Historio == Malnovtempe, la [[arkitekto]] Armand-Claude MOLLET posedis tiun proprietaĵon, fronte de la vojo al la iama vilaĝo ''Roule'', [[Okcidento|okcidente]] de [[Parizo]] (hodiaŭe la ''Faubourg Saint-Honoré'') kaj malantaŭ reĝa proprietaĵo nomita ''Grand Cours'' (kiu etendiĝis tra la nuna [[avenuo de la Elizeaj Kampoj|Elizeaj Kampoj]]). Li vendis ĝin en [[1718]] al Henri-Louis DE LA TOUR D'AUVERGNE, [[grafo]] de [[Évreux]], kiu kompense petis MOLLET konstrui tie privatan hotelon (''hôtel particulier'') kun fronta korto kaj malantaŭa ĝardeno. La "Hotelo Évreux" (''Hôtel d'Évreux'') estis finpretigita kaj dekoraciita en [[1722]]. Kvankam la palaco spertis multajn modifojn ekde tiam, ĝi restas hodiaŭ bela ekzemplo de la [[Klasikismo|klasikista stilo]] de tiu regenteca periodo (antaŭ la plenaĝo de [[Ludoviko la 15-a (Francio)|Ludoviko la 15-a]]). Kiam la grafo mortis en [[1753]], li estis la proprietulo de unu el la plej admiritaj [[palaco]]j de Parizo. Kvankam ĝi estis unue uzita de la [[reĝimo (politiko)|reĝimo]] de [[Napoléon Bonaparte]], la Hotelo Évreux estis nur oficiale aĉetita de [[Ludoviko la 18-a (Francio)|Ludoviko la 18-a]] en [[1816]]. Dum la provizora registaro iniciatinta la [[Dua Respubliko (Francio)|Duan Respublikon]] en [[1848]], la palaco estis renomumita ''Élysée National'' ("Nacia Elizeo"), kaj asignita al la [[Prezidento de la Respubliko (Francio)|Prezidento]], [[Louis-Napoléon BONAPARTE]]. Kiam ĉi tiu faris sian [[puĉo]]n kaj fariĝis [[Napoleono la 3-a]], li komisiis la [[arkitekto]]n Joseph-Eugène LACROIX pri la renovigo de la konstruaĵo, kiu daŭris ĝis [[1867]]. Ekde tiam, la ŝajno de la Palaco Elizeo restis proksimume sama. == Vidu ankaŭ == * [[Prezidento de la Respubliko (Francio)]] * [[Hotelo Matignon]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.elysee.fr Oficiala retejo de la Prezidento de la Franca Respubliko] {{projektoj}} [[Kategorio:Palacoj de Parizo|Elizeo]] [[Kategorio:Politiko de Francio|Elizeo]] [[Kategorio:Monumentoj de Parizo]] 4inyxte9rrpxudock0e0808xc7peyy5 0 87293 9363457 9108083 2026-04-29T19:03:26Z Filozofo 3592 Lingva korekto 9363457 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Venn A subset B.png|160ra|eta|dekstre|''A'' estas subaro de ''B'', kaj ''B'' estas superaro de ''A''.]] En [[matematiko]], aparte en [[aroteorio]], [[Aro (matematiko)|aro]] ''A'' estas '''subaro''' de aro ''B'', se ''A'' estas "enhavata" ene de ''B''. La interrilato de unu aro estante subaro de alia estas nomata '''inkluziveco'''. Ĉiu aro estas subaro de si. Pli formale, Se ''A'' kaj ''B'' estas [[Aro (matematiko)|aroj]] kaj ĉiu [[Ero (matematiko)|ero]] de ''A'' estas ankaŭ ero de ''B'', tiam: * ''A'' estas '''subaro''' de (aŭ estas '''inkluzivita''' en) ''B'', skribata per ''A'' ⊆ ''B'', aŭ ekvivalente * ''B'' estas '''superaro''' de (aŭ '''inkluziva''') ''A'', skribata per ''B'' ⊇ ''A''. Se ''A'' estas subaro de ''B'', sed ''A'' estas ne egala al ''B'', tiam A estas ankaŭ '''strikta''' (aŭ '''pozitiva''') '''subaro''' de ''B''. Ĉi tio estas skribita kiel ''A'' ⊂ ''B''. En la sama vojo, ''B'' ⊃ ''A'' signifas ke B estas '''strikta superaro''' de ''A''. Simboloj ⊆ kaj ⊂ estas analoga al ≤ kaj <. Ekzemple, se ''A'' estas ('''larĝsenca''') '''subaro''' de ''B'' (skribita kiel ''A'' ⊆ ''B''), tiam la kvanto da eroj en A estas malpli ol aŭ egala al la kvanto da eroj en ''B'' (skribita kiel |''A''| ≤ |''B''|). Ankaŭ, por [[Finia|finiaj]] aroj ''A'' kaj ''B'', se ''A'' ⊂ ''B'' tiam |''A''| < |''B''|. <!-- Multaj aŭtoroj ne sekvi la pli suprajn konvenciojn, sed uzas signon ⊂ por priskribi simple subaro (iom ol pozitiva subaro). Estas unusenca simbolo, <math>\subsetneq</math> (aŭ en [[Unikodo]]), por pozitiva subaro. Iu (aŭtoroj, aŭtoras) uzi ambaŭ unusenca (simboloj, simbolas), ⊆ por subaro kaj <math>\subsetneq</math> por pozitiva subaro, kaj _dispense_ kun ⊂ entute. La korespondantaj mallaŭdoj kandidati (superaroj, superaras) kiel bone. --> Por ĉiu aro ''S'', inkluziveco estas [[Duargumenta rilato|rilato]] sur la [[aro de ĉiuj subaroj]] de ''S''. == Ekzemploj == * La aro {1, 2} estas pozitiva subaro de {1, 2, 3}. * La aro de [[Natura nombro|naturaj nombroj]] estas pozitiva subaro de la aro de [[Racionala nombro|racionalaj nombroj]]. * La aro {''x'' : ''x'' estas [[primo]] pli granda ol 2000} estas pozitiva subaro de {''x'' : ''x'' estas nepara nombro pli granda ol 1000} * Ĉiu aro estas subaro de si, sed ne pozitiva subaro. * La [[malplena aro]], skribita ø, estas ankaŭ subaro de ĉiu aro ''X''. Malplena aro estas pozitiva subaro de ĉiuj aroj krom si. <!-- == Proprecoj == '''Propono 1''': La [[malplena aro]] estas subaro de ĉiu aro. Pruvo: Donita (ĉiu, iu) aro ''A'', ni deziri al pruvi (tiu, ke) ø estas subaro de ''A''. Ĉi tiu engaĝas montranta (tiu, ke) ĉiuj eroj de ø estas eroj de ''A''. Sed estas ne eroj de ø. Por la (sperta, spertis) matematikisto, la konkludo " ø havas ne eroj, do ĉiuj eroj de ø estas eroj de ''A''" estas senpera, sed ĝi (majo, povas) esti pli ĝena por la komencanto. Ekde ø havas ne (membroj, membras) ajn, kiel povas "ili" esti (membroj, membras) de io alia? Ĝi (majo, povas) helpi al (opinii, pensi) de ĝi la alia vojo ĉirkaŭ. Por ke pruvi (tiu, ke) ø estis ''ne'' subaro de ''A'', ni devus devi trovi ero de ø kiu estis ne ankaŭ ero de ''A''. Ekde estas ne eroj de ø, ĉi tiu estas neebla kaj de ĉi tie ø estas ja subaro de ''A''. Jena propozicio diras (tiu, ke) inkluziveco estas [[parta ordo]]. '''Propono 2''': Se ''A'', ''B'' kaj ''C'' estas aroj tiam jeno teni: :[[Refleksiva rilato|reflekteco]]: ::*''A'' ⊆ ''A'' :[[Malsimetria rilato|malsimetrio]]: ::*''A'' ⊆ ''B'' kaj ''B'' ⊆ ''A'' se kaj nur se ''A'' = ''B'' :[[Transitiva rilato|transitiveco]]: ::*Se ''A'' ⊆ ''B'' kaj ''B'' ⊆ ''C'' tiam ''A'' ⊆ ''C'' Jena propozicio diras (tiu, ke) por (ĉiu, iu) aro ''S'' la [[aro de ĉiuj subaroj]] de ''S'' (mendita, ordita) per inkluziveco estas barita krado, kaj de ĉi tie kaj ankaŭ la distribueca kaj komplementaj leĝoj por [[Kunaĵo|(kunaĵoj, kunaĵas, unioj, unias)]] kaj [[Komunaĵo|(komunaĵoj, komunaĵas, intersekcoj, intersekcas)]] (vidi La fundamentaj leĝoj de ara algebro), montri (tiu, ke) ĝi estas [[Bulea algebro]]. '''Propono 3''': Se ''A'', ''B'' kaj ''C'' estas (subaroj, subaras) de aro ''S'' tiam jeno teni: :ekzisto de plej malgranda ero kaj (plej granda, plej granda) ero: ::* ø ⊆ ''A'' ⊆ ''S'' ((tiu, ke) ø ⊆ ''A'' estas Propozicio 1 pli supre.) :ekzisto de (aniĝas, aligas, aliĝas): ::*''A'' ⊆ ''A''∪''B'' ::*Se ''A'' ⊆ ''C'' kaj ''B'' ⊆ ''C'' tiam ''A''∪''B'' ⊆ ''C'' :ekzisto de verigas: ::*''A''∩''B'' ⊆ ''A'' ::*Se ''C'' ⊆ ''A'' kaj ''C'' ⊆ ''B'' tiam ''C'' ⊆ ''A''∩''B'' Jena propozicio diras (tiu, ke), la (propozicio, frazo, ordono) "''A'' ⊆ ''B'' ", estas ekvivalento al diversaj alia (propozicioj, frazoj, ordonoj) engaĝante (kunaĵoj, kunaĵas, unioj, unias), (komunaĵoj, komunaĵas, intersekcoj, intersekcas) kaj [[Komplemento (aroteorio)|(komplementoj, komplementas)]]. '''Propono 4''': Por (ĉiu, iu) du aroj ''A'' kaj ''B'', jeno estas ekvivalento: :*''A'' ⊆ ''B'' :*''A'' ∩ ''B''  =  ''A'' :*''A'' ∪ ''B''  =  ''B'' :*''A'' − ''B''  =   ø :*''B''′ ⊆ ''A''′ La pli supre propozicio montras (tiu, ke) la rilato de ara inkluziveco povas esti karakterizita per ĉu de la aro (operacioj, operacias) de unio aŭ komunaĵo, kiu (meznombroj, meznombras, signifas) (tiu, ke) la nocio de ara inkluziveco estas aksiome superflua. == Aliaj proprecoj de inkluziveco == La kutima (mendi, ordo) sur la [[Numero|numeroj]] estas donita per inkluziveco. Por la [[aro de ĉiuj subaroj]] de aro ''S'', la inkluziveca parta ordo estas (supren al (mendi, ordo)-izomorfio) la [[Kartezia produto]] de |''S''| (la [[kardinalo]] de ''S'') (kopioj, kopias) de la parta ordo sur {0,1}, por kiu 0 < 1. --> {{Komentitaj partoj}} {{Projektoj|ReVo=ar.sub0o}} [[Kategorio:Aro-teorio]] r50vdpoaa0qn8gxybldurjgn2lhlns8 3 97530 9363333 9362780 2026-04-29T12:47:24Z ~2026-26205-68 256045 9363333 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <!-- <hr> {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = <!- nur por kazoj de ekstrema drameco: [[dosiero:Attention Sign Red White.svg|40ra]] -> |teksto = Ekde la 20-a ĝis 22-a de junio mi ne aŭ nur tre malmulte povas kontribui. Ekde la 23-a mi ree partoprenos. Th. Pusch }} {{-}} {{Klariga noto |titolo = <small><small>Noto</small></small> |enhavo = En la [[Vikipedio:Diskutejo/Teknikejo#Rezulto|vikipedia teknikejo]] estis diskuto pri konservo aŭ forigo de tradicia aspekto de la eksteraj ligiloj en vikipediaj artikoloj, kiu laŭ mi finiĝis per malbona baloto, ne per trovo de teknika solvo, kiu ebligus liberan decidon inter du samvaloraj variaĵoj. Mi tial komence de marto 2017 ekprenis vikipedio-ferion de eble monato, eble duonjaro, eble pli longe, dum tiu tempo observos kaj minimume agetos kiel administranto, kaj post mia ebla reaktiviĝo vidos ĉu tamen eblos havi elekton inter du bonaj eblecoj pri tiu temo. Dum la intertempo mi ne povos labori pri plua bonigo de tekstoj pri komunumoj de eŭropaj ŝtatoj, ne elektos artikolon de la semajno kaj ne plenumos alian kontinue faratan taskon. :Thomas Pusch |larĝeco = 100% |pozicio = |enhav-grandeco = }} --> == Arkive == * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/uzo_aŭ_neuzo_de_la_vorto_"oblasto"|Uzo aŭ neuzo de la vorto "oblasto"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Transskribo_de nomoj_ne-latin-literaj_sen_esperantigo_al_esperanta prononco|Transskribo de nomoj ne-latin-literaj sen esperantigo al esperanta prononco]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Pludirektigoj_de_paĝoj_pri_"popolo"_al_"popola lingvo"|Pludirektigoj de paĝoj pri "popolo" al "popola lingvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Geografiaj_nomoj_en_Esperanto,_el_regionoj,_kies_lingva_kaj_politika situacio ŝanĝiĝis_post_1887|Geografiaj nomoj en Esperanto, el regionoj, kies lingva kaj politika situacio ŝanĝiĝis post 1887]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Historie:_"Litovio"_aŭ_Litvo"|Historie: "Litovio" aŭ Litvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Korekto_de_la_ŝablono_"Urbo_de_Germanio"|Korekto de la ŝablono "Urbo de Germanio" (urbo de) kaj de ties uzo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando"|Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando" (do ekz. "Lagoj de Svislando" aŭ "Lagoj en Svislando")]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Ŝablono:Informkesto administra unuo|Ŝablono:Informkesto administra unuo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Centrigo de bildosubskriboj|Centrigo de bildosubskriboj]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Diferenco inter "dum" kaj "en"|Diferenco inter "dum" kaj "en"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorio "sindromoj"|Kategorio "sindromoj"]] === Pliaj, unuopaj temoj laŭ jaroj: === {{Div col|cols = 4}} <small> * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2007|'''arkivo 2007''']] kun temoj ** Kategoriaj alidirektiloj ** Landaj ŝablonoj ** Ŝablono:KategorioGeografioLaŭLando ** Azova maro kaj Nigra maro ** Ĉu du apudaj adjektivoj en nomo? ** Mapo de Eŭropo ** Administranto ** Helpalvoko por germana vikipedio ** Informkesto por artikoloj * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2008|'''arkivo 2008''']] kun temoj ** Ŝablono:KategorioMontaroEnLando ** forviŝo de malplena kategorio ** "Ŝablono:Ligo el bildo" ** Naskiĝjaro kaj aĝo ** flagoj svg ** Binet ** Valdorfa pedagogio ** ebla nova portalo (pri psikologio) ** Ŝablono:Plurtone ** Vlaggen ** Informoj sur bildaj paĝoj ** diskutejo... ** Nekonscia tajpado ** Wikipedija:Hornjoserbšćina ** Plibeligo de informkestoj ** Skandinavistiko kaj Nederlandistiko ** Granda Nordia Milito ** Situo sur mapo Moldavio ** Les Halles (Parizo) *** Marko sur bildo ** Neris ** Ĉu vi ne volas/pretas kandidati kiel administranto? ** Pariza Regiono * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2009|'''arkivo 2009''']] kun temoj ** Resonkorpo ** Zoo de Londono ** Valo Owens ** Helpo bezonata ** Kato sur varmega ladotegmento ** Korono ** Okulvitra strigo ** Metropoliteno ** Kolonaj ordoj ** Homaj respondecoj ** Ĉapulteko ** Bertha Benz Memorial Route ** Vikifontaro * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2010|'''arkivo 2010''']] kun temoj ** Timo Boll ** Dosiero:Navaro-dum-1037.png ** Avatar: The Last Airbender ** Na'via lingvo ** Kriaj koloroj ** Laura Chinchilla ** Ĝermoj ** olimpika tabelo ** Ĉu vi ne volas fariĝi administranto? ** Administraj rajtoj ** Tarator ** Bonan resaniĝon! ** Peto ** Kotdivuara Esperanto-Asocio ** Vulkanologio ** Informkesto pro blazonoj? ** Helpopeto ** Translation request ** Navigilo2 ** Forigitaj kategorioj ** Saluton, sorry to bother you ** Heiner Keupp ** Ĝemelaj urboj ** Futbala mondĉampionado ** Internacia Junulara Kongreso ** Aldono de kodo ** Puĉo ** Provlegado ** Uzantobloko kaj lingva demando ** Ŝablono:Informkesto televida kanalo ** Monunuoj ** Defio ** "Rekuperi" ** "Por deletigi?" ** Alinomado de artikoloj pri gubernioj de Japanio ** "Anekti" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2011|'''arkivo 2011''']] kun temoj ** Stivardoj ** mw:Template:Languages ** SVG-Flagoj ** Leysin ** Ŭ kaj v ** Rufa kaj Ruĝa haro ** 2011 Board Elections ** artikolo "Tutmondiĝo" ** VIAF 47453644 *** Nurembergo, la 10-an de septembro 2011 ** Anstataŭo de la ŝablono projekto per la ŝablono projektoj ** Statuto de la Eŭropa Sistemo de Centraj Bankoj kaj de la Eŭropa Centra Banko ** Distrikta reformo en Meklenburgio-Antaŭpomerio ** Tonalta lingvo ** Helle Thorning-Schmidt ** Oŭrenso ** Ŝablono:Informkesto sciencisto ** Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj ** Grandurbo * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2012|'''arkivo 2012''']] kun temoj ** Kuujjuaq (Kebekio) ** Schwarzbach (Majno) ** Litovaj personaj nomoj ** Robert ** Esperanto-Asocio de Rumanio ** Cite web ** Ŝablono:Informkesto kanada provinco-teritorio ** Kanada konfederacio ** Kiel alinomigi ĝin? ** Listo de Meksikaj ŝtatoj ** Ŝablono:Flageto ** Ŝablono:Priskribo ** Gemeinsame Normdatei (GND) ** Berlin-Lichtenberg kaj rilataj artikoloj ** Ekzekut(iv)o? ** Forigita dosiero ** Usona problemo ** Sebastian Giovinco ** Forbaro ** Malgranda problemo ** Provincnomoj ** Petr Tomasovsky kontraŭregule forigis tutan sekcion *** refaktorigita *** Forbaro ** Afiksoj en Esperanto ** Signifoplena kaj ne ekspresiva ** Cleopatra Stratan ** Article translation/collaboration request ** Pavel Stratan ** en la aŭ dum? ** Ŝablono "el" ** Ŝablono:El ** Subpaĝoj ** Foto ** Birdoj ** Tradukpeto ** Hans Georg Link ** Sinagogo ** Ŝablono:Informkesto germania komunumo ** A380 ** Bildoj pri Tibor ** Fuŝado de artikoloj en la germana vikipedio ** "Vadmaro (ĝenerale)" estis alidirektita al "Flusejo" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2013|'''arkivo 2013''']] kun temoj ** Vikipedia diskuto:Ĉefpaĝo ** Top Gear ** Flago de Ĝibutio ** Ruĝaj ligiloj ** Mondoñedo ** Esperanto-movado en Vigo ** Inkludigado de balotpaĝo pri elstarigo ** Citŝablonoj *** Misfunkcio *** Parametroj en citŝablonoj ** Diskuto:Alpakao ** Diskuto pri neliberaj dosieroj ** licenco pri foto ** Hungaroj ** Kukuhorloĝo ** Artikolo Sudorienta Kvartalo de Essen ** Ŝablono:Informkesto nuklea centralo ** Trepanado ** Artikolotitoloj pri provincoj de Italio ** Pri diskuto:Titoloj de artikoloj ** Ŝablono:Informkesto lingva familio ** Scorpions ** 2012-W37 ** Forigitaj bildoj ** Star Trek oficistoj ** Justa uzo ** Aleksandro Galkin ** Gaviedoj ** Skalo de Mercalli ** Forigitaj dosieroj en Komunejo ** Alinomigado kaj forigado de alidirektiloj ** Uzanto:毛澤東的智障孫子毛新宇‎ ** Ŝablono:Bildo de la Tago2/208 ** Hispana literaturo de la Klerismo ** Germana Muzika Arkivo ** Plena informo pri justa uzo ** Unue belan kristnaskon ** diskuto pri pedofilio ** Voĉdono pri forigo de la Portalo Pedofilio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2014|'''arkivo 2014''']] kun temoj ** Kalumnio kontraŭ la administranto DidiWeidmann fare de uzanto Pangea – ĉu forbari? ** Paroleraro ** Nomoj de meksikaj komunumoj ** Pangea plu misatentas la admonojn kaj atakas ** Landnoma interkonsento ĉe la Aŭstruja Popola Partio ** Ŝablono:Distrikto Cuxhaven ** Kion vi pretus fari por portalo pedofilio? ** Realŝuto de viaj bildoj al Komunejo ** Averto ** Georg Sauerwein‎‎ ** Amasa alinomigado ** Re:Rebonvenon ** Ĉefkatedralo ** Ektopia gravedeco ** Esperantaj prefiksoj en la germana vikipedio ** San Pedro ** Svisa instituto de esplorado pri eksterlando ** Neliberaj dosieroj ** Jenő Kuncz ** Santo Domingo Petapa ** Absurda batalo kun KuboF ** Ŝablono:El ** Amt Schenkenländchen‎‎ ** Ŝablono:Citaĵo el la reto ** Por ADLS ** Dankon pro la novaj kategorioj pri sportoj ** Kirko ** Katedralo de Brno ** Modulo:Portalo/bildoj/alternativaj nomoj‎‎ ** Kontakto ** Tekstaj librokovriloj ** po ** Eraro/ĝisdatigo Amri Wandel ** Pri resumo ** Weyhusen ** Tahirih ** Kemia ŝablono ** Liv and Maddie ** Kirko ** Big Hero 6 (film) ** Preĝejo Sankta Marteno (Laives) * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2015|'''arkivo 2015''']] kun temoj ** Paulo Casaca ** Tradukpeto por meta-vikio ** Subpaĝo de uzanto ** Eraro "zoologia ĝardeno">"bestoscienco" ** Tonlingvo ** Malŝalto de la x-sistemo ** Graflando/duklando ** Frank Christoph Schnitzler ** Vestfalia Paco ** Termina problemo ** Deletion request ** Jonas Marx ** Lingvoj de okcidenta Afriko ** Kotafonua lingvo ** Nudbrankuloj ** Du kategorioj pri unu tempo / redirektiloj al kategorioj ** Ŝablono <nowiki>{{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo|081260020}}}}</nowiki> ** Fotoj pri teatraĵoj de Anton Ĉeĥov kaj Pavel Ŝumilov ** Artikolo de la semajno ** <nowiki>{{Lang-en}}</nowiki> en Encyclopedia of Judaism‎‎ ** Ĉu kunigi? ** Mario Puzo ** Fermo de proponoj por elstaraj artikoloj ** Helpaj ŝablonoj ** Investitura kontroverso ** Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj ... ** Chantal Gacond ** Reinfeld en Latvio ** Francaj arondismentoj kaj kantonoj ** Turingio ** Ans (Belgio)‎ ** Artikoloj pri la provincoj de Belgio kaj pri ties municipoj ** Henegovio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2016|'''arkivo 2016''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2017|'''arkivo 2017''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2018|'''arkivo 2018''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2019|'''arkivo 2019''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2020|'''arkivo 2020''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2021|'''arkivo 2021''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2022|'''arkivo 2022''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2023|'''arkivo 2023''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2024|'''arkivo 2024''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2025|'''arkivo 2025''']] </small> {{Div col end}} <br/> <div style="background-color: #f0f8ff; border: 1px solid #808000; padding: 5px; {{kesta ombro}}">'''{{centre|[[2026]]}}'''</div> == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Dear colleague, as far as I could understand, after discussion at [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj#Rayan_Hamda_Barhoumi]] you kept this article in Vikipedio arguing that the articles about this person also exist on several other languages. However, since then all other articles about this guy have been deleted as self-promotion. At present the article in esperanto is the only one that prevents me, as administrator of Commons, from deleting the photographs of Barhoumi. That's why I would like to ask if you are willing to reconsider your August decision. [[Uzanto:Андрей Романенко|Андрей Романенко]] ([[Uzanto-Diskuto:Андрей Романенко|diskuto]]) 20:22, 2 jan. 2026 (UTC) :{{re|Андрей Романенко}} Priviet and Sveiks, Andrej. The fact that in august 2025 there were texts about him in catalan and portuguese was not the only argument for keeping the text (far from being an important argument, because his work seems not at all related to the catalan and portuguese culture). Of course we can reconsider our decision of August and can reopen the case, though I fear that my colleagues won't be very amused that the soup will be heatened again. But I don't understand why the photographs in Commons would have to be deleted anyway: if there is any licence problem, files anyway are deleted very straightforward, and here I can't see any licence problem - just that the description of being "an outstanding professional photo" can be seen as bragging. I just saw that you or anyone has anyway deleted the three files. If so, the [[:commons:Category:Rayan Hamda Barhoumi|category]] should also be removed. Is there a documented discussion about the deletion? I doubt so, because I looked up the three files when you wrote some houres ago and didn't see anything. Well, the headshot in the infobox is of no big importance in the Esperanto wikipedia. No need to upload a local file. I'm just astonished about the urge of (speedy) deleting all three file from commons. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:34, 3 jan. 2026 (UTC) == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Saluton ThomasPusch, Dankon pro konservi la artikolon en Esperanto pri Rayan Hamda Barhoumi. La artikolo jam enhavas bazajn informojn pri lia agado kiel aktoro, muzikisto kaj kreinto de Jackrabbit. Tamen, kelkaj informoj povas esti aldonitaj aŭ plibonigitaj, ekzemple: detaloj pri liaj interpretaj influoj (Vee Boonyasak, Jon Bernthal, Charlie Cox), kaj aliaj faktoj rilataj al lia verko kaj artistnomo. Por faciligi la aktualigon, jen ĉiuj fidindaj fontoj disponeblaj por uzado: https://filmdaily.co/indie-film/indie-filmmakers/rayan-hamda-barhoumi-building-a-universe-from-instinct-and-intensity/ https://www.indieactivity.com/rayan-hamda-barhoumi-creator-and-aspiring-actor-of-jackrabbit/ https://www.issuewire.com/rayan-hamda-barhoumi-the-french-actor-and-musician-behind-the-indie-series-jackrabbit-1835820131084785 https://lytcheess.fr/ https://www.imdb.com/name/nm15961728/ Uzante ĉi tiujn fontojn, la artikolo en Esperanto povus esti ĝisdatigita laŭ faktoj kaj referencoj. Krome, eblas konsideri la kreon de artikolo en la franca. Ĉu vi povus helpi rekte aŭ konsili pri la plej taŭga maniero por fari tion? Dankon pro via tempo kaj helpo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-40212|&#126;2026-40212]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-40212|diskuto]]) 23:58, 2 jan. 2026 (UTC) == Artikolo de la monato == Saluton. Strange aperis kiel Artikolo de la monato [[Pingvenoj]] kaj tuj poste [[Nazia Germanio]]. Mi ne bone komprenas kiel funkcias tiuj elektoj, sed mi gapas pri kelkaj detaloj: Unue dum unu monato ĉiu kiu venos al Vikipedio vidos unue la svastikon, kiu por multaj estas tikla bildo, se ne eĉ kontraŭleĝa. Mi ne kontraŭas la elekton de la artikolo, sed la bildo povus esti mapo aŭ io alia. Ĉiuokaze mi scivolas kiel kaj kiu ŝanĝis la unuan elekton post monatoj sen klara elekto. Due mi gapas ke jam estas elektitaj la artikoloj por la tuta jaro, en kiuj aperas ankaŭ Hitlero kaj grava batalo de Nazia Germanio, plus pluraj politikaj entoj elirintaj el iama Sovetunio. Estas suspektinda tiu elektado. Ĝenerale ne estas tre gravaj artikoloj inter la dekduo, escepte [[Nazia Germanio]] kaj [[Adolfo Hitlero]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:32, 3 jan. 2026 (UTC) :Dankon pri la atentigo. Mi ĵus rigardis, kaj respondis tuj en [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]], ĉar necesas rapide ekhavi vastan bazon de interkonsento. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:52, 3 jan. 2026 (UTC) == Finnlando == Mi provis skribi pri [[sveda lingvo en Finnlando]] pli neŭtrale ol en 2022. Mi ankaŭ riparis unu eraron, kiun faris Moldur. La deviga sveda estas diversa afero en diversaj partoj de Finnlando. La loĝantoj parolas normale la anglan kun la svedaj vizitantoj, se ili estas. Ekzemple en [[Ostrobotnio]] la svedan oni instruas por reala neceso. En lernejoj de la kamparaj malriĉaj arbaraj komunumoj en orienta Finnlando la instruo de la sveda estas tute simbola - ĝi ne produktas lingvoscion tiel multe kiel en mia hejmurbo Jyväskylä. La instruistoj scias, ke verŝajne la lernantoj en la labora nek pensia aĝo neniam necesos la svedan lingvon. Estas malfacile lerni svedan en loko, kie la svedan oni parolas nur en lekcioj lerneje. Tial la instruistoj ne postulas altan nivelon. Estas klare, ke tia estas diversa afero ol instruo de la sveda ekzemple en Vaasa kaj Jakobstad. -- aldonis, sen subskribo, uzanto de konto [[uzanto:Urpola|Urpola]] je 19:11, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi provos ene de la venonta semajno rigardi tien... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:45, 3 jan. 2026 (UTC) Ekzistas du tipoj de la deviga sveda, kaj por la tipoj estas apartaj instruistoj, kvankam ili kaj la Sveda Popola Partio de Finnlando ne asertas tion. La funkcia deviga sveda estas en tiaj dulingvaj lokoj kiel [[Jakobstad]], [[Vasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] farata deviga instruo de la sveda. Gxia celo estas sama kiel estas celo de la deviga finna por svedlingvaj finnlandanoj: la celo estas instrui la alian enlandan lingvon al lernantoj, kiuj necesas tiun lingvoscion. Alia tipo de la deviga sveda estas ekzemple en [[Pirkanmaa]], [[Meza Finnlando]], [[Savonio]], [[Kainuu]] kaj [[Finna Laponio]] instruata simbola deviga sveda, kies cxefcelo estas alia. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:33, 5 jan. 2026 (UTC) Ŝajnas, ke el la plej multaj altlernejoj la deviga sveda lingvo malaperos ene de 20 jaroj, kaj parte ĝi jam nun estas for, ĉar al enmigrintoj oni donas esceptojn. Tiuj esceptoj starigas la demandon, ke se enmigrinto povas funkcii en Finnlando sen la sveda, kial do finnlandano ne povus. En la baza lernejo kaj en la gimnazio la devigo verŝajne restos dum 30–40 jaroj, sed en la plej granda parto de la lando ĝi fariĝos ĉiam pli simbola. Ĝi produktas ĉiam malpli kaj malpli da reala lingvokapablo, sed ĝi ne malaperos baldaŭ. Por la Sveda Popola Partio ĝi estas memvaloro, kaj la partio kapablas konservi ĝin kiel formalan lernobjekton, eĉ se ĝi ne kapablas haltigi la malkreskon de ĝia efikeco. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 11:11, 5 jan. 2026 (UTC) [[:fi:Peter Albäck]]: La viro klarigis, ke la svedaj parolantoj de Uusimaa kaj Ostrobotnio estas malsamaj grupoj - la svedaj parolantoj de Ostrobotnio, male al Uusimaa, estas sufiĉe klare grupo, kiu diferencas de la finnaj parolantoj laŭ kulturo kaj nacia karaktero. Li diris, ke tio estas sufiĉe klara, sed ĝi estas tabuo. Mi demandis, kiel ĝi malkaŝiĝas. Li respondis, ke ĝi devenas de la konduto de la loĝantaro. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 7 jan. 2026 Mi trovis en rubujo la libron ''[[Antero Vipunen]]''. El tiu libro mi unuafoje eksciis pri la volapuko kaj lernis la esperanton. Longe mi konis [[Yrjö Karilas]] nur kiel skribanto de Pikkujättiläinen kaj Antero Vipunen. Kiam mi eksciis pri lia aliaj meritoj, mi komencis miri pri tio, kial li estas do malmulte konata. Iam mi interrete legis, kial estas do. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 9 jan. 2026 == Kiu estas kristano? == Mi aldonis al la paĝo [[bapto]] mencion, ke iuj ne-kristanaj grupoj havas ankaŭ bapton. Ekzemple astestantoj de Jehovo kaj mormonoj. Vi asertis, ke malbone skribita tiel, ĉar ili estas kristanaj grupoj. Laŭ mia scio ili ne estas tiaj, ĉar ili ne apogas la sankta triecon. Vi asertis, ke tamen ili estas kristanaj. Laŭ la finna Vikipedio estas postulo por tio, ke iu grupo estas kristana, tio, ke ĝi apogas la sanktan triecan kondicion. Ĉu temas laŭ vi pri tio, ke Finnlando ne estas do sekulara ol ekzemple Litovio, Svedio kaj Germanio kaj tial en Finnlando ankoraŭ oni taksas, ke grupo, kiu ne apogas la triecon, ne estas kristana? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 17:57, 6 jan. 2026 (UTC) :Eblas fortege pridubi la hipotezon ke ''ĉiu kredanto aŭ religia grupo kiu ne apogas la sanktan triecon (=triunuon) ne estus kristana''. Mi nun ne havas multan tempon por profunde enplonĝi meditadon pri tio, kaj supozeble ankaŭ ne konvinkas subtenanton de la hipotezo ke ekzemple [[PIV]] havas tute simplan difinon de [[kristanismo]], nome "[https://vortaro.net/#kristano_kdc religio, bazita sur la evangelioj]". Sed pri la teologia koncepto de [[triunuo]] aŭ trieco almenaŭ konatas ke historie estis la fortega movado [[arianismo]], nome "parto de la [[unitariismo|unitariisma]] aŭ '''kontraŭtrinitarisma branĉo de [[kristanismo]]''' (do parto de tiu branĉo de kristanismo kiu forte kontraŭbatalis ĉiun kredon je [[triunuo]]) kiu floris ekde la [[4-a jarcento]] ĝis pli-malpli la [[8-a jarcento]]." Bone, oni povus blufe kredi ke ekde la 2-a jarmilo, do ekde la jaro 1000, validus la dogmo "kristanoj ĉiuj apogas la sanktan triunuon", sed simpla rigardo al la teksto kaj kristanisma movado [[unitariismo]], nome "'''tiu branĉo de la kristanismo''' kiu, male al la trinitatismo, '''ne akceptas la dogmon pri triunuo''' kaj kelkaj unitariismaj eklezioj tute neas la rolon de dogmo en religio" montas ke subtenantoj la kristanaj eklezioj de [[unitariismo]] daŭre fortas en la 21-a jarcento, do en la 3-a jarmilo. Alia historia branĉo de kristanismo cetere estis la [[adoptismo]], kiu ankaŭ forte kontraŭis koncepton de triunuo. Sume: NE, kredo de triunuo ne necesas por esti nomata "kristano". Tio entute ne konsiderante pruvon laŭ kiu "astestantoj de Jehovo kaj mormonoj" estus kristanaj grupiĝoj. Sed jam la vasta kristanisma movado [[unitariismo]] sufiĉas por malvalidigi la hipotezon. La esperantistaj farintoj de PIV efektive saĝe elektis sian tre koncizan kaj tre simplan difinon!! --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:29, 6 jan. 2026 (UTC) ==Forigo de dosiero== Bonvolu forigi la artikolon kiun mi alŝutis dufoje: [[:Dosiero:Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo, 356 p.K..png]]. Mi anticipe dankas vin.[[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 21:12, 8 jan. 2026 (UTC) {{re|Claudio Pistilli}} Principe eblas senprobleme forigi duoblan dosieron, kiun mi en unua paŝo faris, notinte "duobla kopio de Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo.png - forigo laŭ peto de l'alŝutanto". Sed tiam mi konstatis ke la restinta dosiero estas anglalingva, dum la forigita estis esperantlingva. En kazo de tiu elekto, teno de la esperantlingva versio prefereblas, ĉar kiun utilon havus la angla lingvo, kiu ne estas oficiala en tiu ĉi vikipedio kaj ankaŭ ne estis en la Romia Imperio de jaro 356? Do mi ŝanĝis la du dosierojn, forigis la anglan kaj tenis la esperantigitan. Ĉiukaze nun ne plu estas duoblaj bildoj. Tamen kiel lasta demando restas al mi la dubo: kie en la paĝo de retejo "X" vi vidis ke la dosiero estas liberigita laŭ krea komunaĵo 1.0 ???? Povas esti ke estas indiko sed mi ne trovis ĝin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:37, 8 jan. 2026 (UTC) == persona nomo Adolf == Adolf estis tre ofta vira nomo en Germanio, sed post kiam Germanio perdis 2-a Mondmiliton sub la influo de Adolf Hitler, la populareco de la nomo en Germanio malpliiĝis signife. Ekzemple, [[Kustaa Vilkuna]], post pasigado de tempo en Germanio dum kelkaj jaroj post la milito, skribis ke unu el la ŝanĝoj en germanaj personaj nomoj estas ke ekzistas neniuj knabetoj nomitaj Adolf. :Estas multaj pliaj nomoj kiuj en [[Germanlingvio]] iĝis malmodaj dum la 20-a jarcento. Sed Adolf, eĉ en knabeta formo "Adi", certe ekde 1944-45 estas la nomo kiu vekus plej da plendoj ĉe aliaj samlingvanoj ke estas krimo nomi knabon laŭ tiu persona nomo, pri kiu ĉiu ekde almenaŭ 1933 aŭtomate pensas pri Hitler: kiel povus esti signo de bonaj sentoj por sia ido nomi sian infanon laŭ freneziĝanta radikalega amasmurdisto?? Mi ne scias pri nomaj statistikoj de antaŭ 1945 aŭ antaŭ 1915, sed mi supozas ke la nomo Adolf ankaŭ antaŭe ne estis ofta, nur ke ĝi almenaŭ ĝis 1915 ne havis ofendan kromsignifon. La lasta "normala" nomportanto, pri kiu mi scias estis Adolf Dassler (1900-1978, "Adi Dasler"), fondinto de ŝufabrikejo el kiu fontos la firmao [[Adidas]], Adi-das(ler). Kompare la knabaj nomoj Heinrich aŭ Henrik, Hendrik, Henry kiel en [[Heinrich Himmler]] aŭ Josef, Jo, Sepp aŭ malnovece Joseph kiel en [[Joseph Goebbels]] estis tiom oftaj ĉe knaboj tiam laŭ mia supozo, ke la ligiĝo aŭdinte la personan nomon aŭtomate pensi pri la krima amasmurdinto ne tiom funkcias. Sincere dirite mi eĉ ne parkeras la personajn nomojn de la lastaj du militkrimuloj - laŭ mia memoro ili nur estas krimuloj "Himmler" kaj "Goebbels" (same ankaŭ "Göring", "Mengele" ktp). --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:52, 12 jan. 2026 (UTC) Mi ridas por mi mem. Lerneje ni havis instruiston Yrjö Varjanne. Unu el miaj samklasanoj diris, ke li kunligis manojn kun Yrjö Varjanne (se vi volas vidi bildon pri li, vidu: https://www.sjl.fi/paikalliset/7809780) kaj post tio lia mano odoris kiel vomajxo do, ke li devis iri necesejen kaj lavi siajn manojn. Poste mia samklasano ridis pri tio, ke mi kredis tiun rakonton. == Re:Naskis v naskiĝis == Saluton kaj bonan kaj sukcesan novan jaron. Tiu kontrolo de "n." ne devus esti tro malfacila. Kvankam mi komprenas vian zorgon pri la encicklopedio, en ĉi tiu kazo mi taksas vin tro pesimisma. Mi povos elŝuti kopion de la encicklopedio el https://dumps.wikimedia.org/eowiki/ kaj trovi ĉiujn paĝojn kun la erara antataŭigo. Simple donu al mi tempon, ĉar eĉ en la ceteraj Vikimediaj projektoj mi ne tro aktivas lastatempe pro manko da tempo pro mia laboro. Mi lastatempe pli aktivas en Vikidatumoj kiam mi eĉ aldonas etikedojn en Esperanto, precipe pri Sud-Aziaj temoj, kiel kutime. Ĝis baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:17, 16 jan. 2026 (UTC) :Mi tute konsentas kun la frazo «<span style="color:darkgreen;">la misoj nun estis dum plenaj preskaŭ 3 jaroj, unu aŭ du monatoj pli aŭ malpli apenaŭ faros diferencon</span>». Mi ĉiokaze klopodu solvi kiel eble plej baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:20, 16 jan. 2026 (UTC) ::{{re|super nabla}} Vi havos tempon. Dankon ke vi tiom fulmrapide reagis! Mi tro pigris kontroli vian aktivecon en '''ĉiuj''' projektoj, ĉar ĉiukaze gravas ke vi entute vidas mian peton (kiun vi ankaŭ povus vidi se vi tute pasive ensalutinte legas Vikipedion - kio jes estas tute nobla uzo de la projekto, neniu postulas ke oni kontinue devus redakti paĝojn). Ĉaŭ kaj ankaŭ al vi sukcesan novan jaron. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:27, 16 jan. 2026 (UTC) :::Mi kontrolis ĉiujn uzojn de [[Ŝablono:Diskreta mallongigo]] kaj mi nur trovis ĉi tiun ununuran eraron: [[speciala:diff/9306934]]. :::Ankaŭ kontrolinte mian agadon dum la tago kiam mi modifis la paĝon "[[16-a de marto]]" (vi trovis la eraron tie), mi nur povas vidi tiun ununuran misan kontribuon, kium vi jam korektis. Jen la ligilo: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/Super_nabla&target=Super+nabla&dir=prev&offset=20230319112527 ligilo]. Do mi kredas, ke ĉio bonas nun.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 19:51, 8 feb. 2026 (UTC) ::::Dankon al vi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:04, 8 feb. 2026 (UTC) == Pentti Hirvonen == Kiam mi estis blokita, mi skribis pri Pentti Hirvonen tie: [[Rääkkylä]]. Cxu lau vi oni devas preni la tekston for? :Mi dirus ke la ĝisnunaj tri frazoj pri la lokulo P. Hirvonen estis jam multo (neniu alia pasinta aŭ nuna lokulo menciiĝas), kaj la obsedeta fokusiĝo pri kontraŭknaloj povus facile kaŭzi ke oni entute forstrekus la pli grandan malseriozan ĉapitron (ĉiukaze la aldonoj kaj forigoj antaŭe iris tien-reen). Sed plaĉis al mi la interna ligilo al vikidatumoj, kiun pensis eniri Taylor, kaj mi el tie ankoraŭ vidigis la vivdatojn: [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] (1826-1878). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:42, 17 jan. 2026 (UTC) Mi demandis, cxu la [[Sveda Popola Partio de Finnlando]], speciale ostrobotnia, igxis pli kolera en kazoj, kie oni malapogas la devigan svedan. Spertulo pri la finna politiko jesis - gxi kolerigxas pri tiaj asertoj pli facile kiel antauxe kaj la ostrobotnia grupo estas pli radikala ol la suda grupo. La parlamentanoj ne plu povas malapogi la devon sen malamo de la tiu partio, speciale la ostrobotnianoj. Sed mi ne aldonas mencion pri tio. Mi ne havas fontojn. por tio Mi aldonis fontojn pri aliaj aferoj en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]]. -- [[User:Urpola]] 2026-01-17T20:34:22 == Invitation: Bring Feminism and Folklore to your wiki == [[dosiero:Fnf as 2023 logo.jpg|dekstra|50px]] En februaro kaj marto: kampanjo [[:m:Feminism_and_Folklore_2026|<big>inismo kaj folkloro 2026</big>]] == Forigendaĵo 2026-01 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:31, 19 jan. 2026 (UTC) :{{farite|parte farite}} 31 malplenaj, do neuzataj kategorioj forigitaj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:14, 20 jan. 2026 (UTC) == Recenzo == @[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] Bonvolu revizii ĉi tiun paĝon [[Susovan Sonu Roy]], ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove. Ĉi tiu temo havas iom da rimarkindaĵo, antaŭ kelkaj tagoj ĝi estis konservita en la germana Vikipedio. Ankaŭ mi iom plibonigis ĉi tiun artikolon. [[Uzanto:Traniala|Traniala]] ([[Uzanto-Diskuto:Traniala|diskuto]]) 10:29, 20 jan. 2026 (UTC) : Malbona konduto: :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&page=Susovan+Sonu+Roy protokolo] [fakte...] :* [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q117305113&action=history Q117305113] [vidu supre: "ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove"] :* [[:m:Special:CentralAuth/সামীৰা]] (unuaga konto) :* [[:m:Special:CentralAuth/Jujucio]] (kreinto kaj globale forbarita gantopupumulo) :* [[:en:Wikipedia:Sockpuppet_investigations/Blogs19/Archive]] (tre agresema gantopupumulo, ĉefe pri "Susovan Sonu Roy") :* [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy&diff=prev&oldid=1268941185 Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy] sabota fermo de forigpropono kiel "ne forigita" :* [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2023/Marto#Susovan_Sonu_Roy]] (jam unufoje forigita) :* veras ke unu forigpropono estis forĵetita: [[:de:Wikipedia:L%C3%B6schkandidaten/4._Januar_2026#Susovan_Sonu_Roy_(bleibt)]] :* -> {{por}} forigo de la artikolo [[Susovan Sonu Roy]] de ĉi tiu vikio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:30, 21 jan. 2026 (UTC) ::En la germanlingva diskuto la menciindeco de la temo estis diskutita, sed ne la neŭtraleco de la artikolo, kiu ŝajnas pli suspektinda al mi. Laŭ mia impreso ĝi estas forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:52, 21 jan. 2026 (UTC) :::Mi komprenas viajn argumentojn kaj ankaŭ origine dividis ilin en la unua voĉdono pri forigo de la tiam nematura teksto. Sed kvankam estas tute en ordo diskuti ĉu unufoja forigo validas por ĉiam, aŭ ĉu bonas forigi tekston pro tio ke unu uzanto pasintece agis malbone, mi nun vidas ke la esperanta teksto nun lingve estas en tute bona kvalito, mi ankaŭ ne plu dubas pro la ekstervikipediaj referencoj, ke la homo vere ekzistas, kaj se uzanto daŭre malbonkondutas, la reago estus forbari tiun uzantn, ne pro tiu agado venĝe buĉi la tekston pri kiu la malbonulo interesiĝis. Mi pro la teksto atentiĝis pri tekstoj kiel [[Haora]], [[Guvahati]] kaj [[Kolkato]], pri kanaloj [[Star Jalsha]] kaj [[Zee Bangla]] ktp, mi ĝojas ke estas iom da okazo povi kaj devi plibonigi iujn tekston pri orienta Barato, kaj mi scius ke se mi voĉdonas por venĝa forigo de la esperanta teksto pri la eble duaranga aktoro, teksto kiu nun restos en la germanlingva vikipedio, ke tiam aliaj esperantaj tekstoj pri orienta Barato jam iĝos orfoj aŭ preskaŭ-orfoj, simple ĉar pri tiu regiono estas tre malmultaj esperantaj tekstoj. Mi sinceras: mi ne volas ankoraŭ investi horojn en tiun temaron kaj volas laŭeble malmultan adagon, por ne malfermi novajn teknikajn problemojn. Sed samkiel la germanoj nun juĝis por teno de sia teksto, kun eksplicita noto ke transvikia forigoj de aliaj tekstoj sekve de spamado de unu aŭ iuj uzantoj ne estas valida kialo por buĉado de artikolo, mi same ankaŭ pledus lasi tiun temon, kiu en la nuna formo ne estas danĝera por la esperantlingva vikipedio... Do mi voĉdonas {{kontraŭ|kontraŭ}} refoja forigo, sed kiel mi skribis ne volas ankoraŭ investi multajn horojn en la temon kaj ne protestos se mi havos la malplimultan opinion ĉi tie. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:41, 21 jan. 2026 (UTC) == Pro-drop -lingvo == Cxu estus bone krei artikolon [[pro-drop -lingvo]]? Mi lernis tiun termon en Chat GPT. En tiuj lingvoj oni normale ne devas uzi la personpronominojn de la unua kaj la dua persono kiel subjektoj, cxar la verbomorfo sole rakontas la subjekton. ''Lauri Hakulinen'' skribis en la 1950-aj aux en la 1960-aj jaroj pri la afero, ke oni kvazau dufoje diras saman. Kiel ''minä kaivan'' (mi fosas), kvankam ankaux jam nur ''kaivan'' signifas la saman. Oni povus diri ''minä kaivaa'' (''kaivaa'' estas la neuxtrala formo, formo de la triapersono singulare). Hakulinen skribis, ke kompreneble ekzistus eventuale agi kiel ekzemple nuntempe en la sveda: la verbmorfo estus sama kun la cxiuj subjektoj. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:38, 22 jan. 2026 (UTC) :Chat GPT ĉiukaze ne estas serioza referenco. Se vi volas ekverki, havu bonajn ekstervikipediajn referencojn, kaj plej bone alilingvajn vikipediajn artikolojn, kiuj jam kelkajn semajnojn aŭ monatojn ekzistas kaj ne estas forigitaj intertempe en tiuj vikipedioj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:44, 22 jan. 2026 (UTC) :Mia antaŭa artikolo pri deviga sveda instruado estis kritikita pri la temo. Nun kiam la mensa sanproblemo iom malpliiĝis, mi skribis pri ĝi pli neŭtrale. Esperantistoj estas iagrade grupo, kiu pripensas la statuson de lingvoj, do eble estus bone, ke la Esperanta Vikipedio havu informojn pri tiu stranga politika afero. Sed eble indus dividi la artikolon pri la sveda lingvo en Finnlando en du artikolojn, unu el kiuj diskutus la formon de la sveda en Finnlando ĝenerale, lingve, kaj la alia pri deviga sveda instruado. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 20:49, 22 jan. 2026 (UTC) Laux Chat GPT mi pravas en tiu takso, ke [[Anna-Maja Henriksson]] kaj [[Mikaela Nylander]] apogas la trudsvedan je diversaj motivoj: Anna-Maja Henriksson estas forta finn-sveda naciisto kaj Nylander svedlingva finnino, kiu asertas, ke por svedlingvanoj estus malfacile vivi en Finnlando sen la deviga sveda por finnlingvuloj. Henriksson estas ostrobotnia kaj Nylander uusimaaana. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Ĉu estas bone, ke en la artikolo [[Markus-setä]] estas ligilo pri tiu anglanlingva video? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Laŭ Chat GPT, mi pravas, ke la instruado de la sveda al finnaj parolantoj konsistas el du malsamaj lernejaj fakoj, sed la instruistoj de RKP kaj la sveda ne mencias tion: Ekzistas ia deviga sveda instruado, kies celo estas doni al finnlingvaj parolantoj, kiuj bezonas la svedan (ekz. [[Jakobstad]], [[Vaasa]], [[Loviisa]], [[Raseborg]]) svedan kapablon kaj kiu korespondas al la deviga finna instruado en svedlingvaj lernejoj. Kaj aliflanke ekzistas deviga sveda instruado aliloke en Finnlando, kies celo estas nur efektivigi la mem-servantan lingvopolitikan programon de RKP, kaj la lingvokapabloj, kiujn tiu instruado produktas (kaj kiuj kutime ne estas bonaj), estas nur flanka afero. Sed nun mi devos sindeteni de skribi pri la temo en la Esperanta Vikipedio estonte. Mi skribas pamfleton pri la temo, sed la pamfleto ne apartenas al Vikipedio. == Pikku Kakkonen == Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti ekstera ligilo al tio: https://www.youtube.com/watch?v=0O8OvJ73s2M. Vidu la tri unuajn minutojn. Se vi vidis, rakontu. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 18:01, 23 jan. 2026 (UTC) == Sveda lingvo en Finnlando == Mi skribis al spertulo pri la finna lingvopolitiko: "La lastaj spuroj de pedagogiaj pravigoj por deviga sveda lingvo, kiaj estis prezentitaj antaŭ iom da dek jaroj kaj sufiĉe multe antaŭ tridek jaroj, jam tute malaperis kaj ĝi estas nur simbola kaj oni jam ne provas silentigi kritikon per kontraŭkritiko sed per agresema akuzado kaj insultado, laux kio la malapogantoj estas faŝismaj kaj rasistoj kontraux la finnlandaj svedlingvanoj." Respondo al mi: "Ĝuste. La nuna deviga sveda lingvo tute transiris en la simbolan kaj politikan sferon, kaj ĝia legitimigo jam ne baziĝas sur iuj lernaj aŭ pedagogiaj celoj. La finnlingvanaj baz- kaj mezlernejanoj lernas la svedan ecx pli malmulte ol en viaj lernejaj jaroj, sed la apogantoj de la deviga sveda ne plu taksas tion kiel probleme. La apogantoj de la deviga sveda ne plu provas aferece diskuti pri la afero kun la malapogantoj sed nur asertas, ke la malapogantoj estas rasistoj kaj fasistoj." [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:18, 26 jan. 2026 (UTC) :La apogantoj ne plu zorgas pri tio, kiom la lernejanoj kaj sxtudantoj lernas la svedan, sed por ili estas grava simbolo, ke la lernejanoj kaj sxtudantoj iom la svedan lernas ecx simbole. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:29, 26 jan. 2026 (UTC) Cxu vi taksas, ke mi ne estas vandalo sed tio ne sxangxigas tion, ke mi estas problema uzanto? Kaj nun mi havas la lastan eblon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:35, 27 jan. 2026 (UTC) :Nu, vi pasintece tre ĝene vandalis, kaj sendube estas iuj (ekzemple uzanto Surfo), kiuj ne facile forgesas la pasinton. Tiun neforgesemon pri pasintaj misfaroj vi nur povas renkonti per aparte singarda, modela kaj konstruema agado nun, kaj esperi ke iam ankaŭ la skeptikuloj komprenos ke pasinteco ne egalas al nuntempo. Sed se homo (Taylor 49) klare esprimas ke tiu ne volas ricevi mesaĝojn de vi, ĉar tiu ne opinias la lingvopolitikon de najbara lando Finnlando sia fokusa temo, tiam "singarda kaj konstruema agado" de vi estas centprocente respekti tiun klaran esprimon kaj vere '''tute''' ne meti notojn al ties diskutpaĝo. Mi ne esprimus min tiom draste kiel Taylor: por mi la kultura politiko de Finnlando same interesas kiel tiu de la 192 aliaj membraj ŝtatoj de UN. Mi havas finnlingvajn kaj svedlingvajn finnlandajn amikojn kaj la temo ne estas tute fremda al mi. Sed ankaŭ mi havas ankaŭ aliajn temajn fokusojn en vikipedio kaj sentas mankon de tempo por iuj vikipediaj konstruejoj - do ankaŭ mi ne detale reagos al ĉiu temeto, kvankam mi iam legos ĉiujn notojn. Do por mi estas bone, se vi sen vandalismo kaj sen troigita obsedo pri iuj malseriozaj temoj konstrueme redaktos vikipedion kaj evitos estontajn forbarojn de iu nova konto, ke vi faros viajn redaktojn laŭeble laŭ ĉiuj vikipediaj normoj, do kun intervikia ligiĝo (por tio necesas ke vi ne estas forbarita en vikidatumoj), kun normalaj esperantaj supersignoj, ne iuj x-kodoj, kaj normalaj teknikaj skribaĵoj, normalaj eksteraj ligiloj, normalaj uzoj de informkestoj kaj navigiloj, kaj senca uzo de ekstervikip4ediaj referencoj - simple ĉio kion mi deziras ankaŭ de ĉiu alia uzanto kiu jam pli ol du semajnojn umas en Vikipedio kaj jam ne plu estas tute nematura ekkomencanto. Ĉar daŭre ripari tion kion vi ekredaktus malmature estus tro por ĉiu alia uzanto. Jes, vi nun havas eblecon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio, kaj facile povas esti ke tio estas la lasta ŝanco. Saĝe uzu tiun ŝancon, ĉar klaras ke estas multaj homoj en Vikipedio kiuj ekstreme bone memoras la agojn de antaŭaj monatoj kaj jaroj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:54, 27 jan. 2026 (UTC) ::Cxu vi taksas, ke en la artikolo [[Yrjö]] ne estas bone pli prezice rakonti fono de la mencio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:52, 27 jan. 2026 (UTC) :::La "fono de la mencio" estas, ke Yrjö estas nacilingva, pli ekzakte finnlingva variaĵo de la nomo "Georgo". Punkto. Kun referenco, laŭ mia persona juĝo estas tolereble aldoni viajn du frazojn ''"Slange ĝi fine de la 20-a jarcento ekhavis negativan [[konotacio]]n: la vorto yrjö signifas [[vomaĵo]]n. Tiun signifon supozeble peris la onomatopoa aŭ deskriptiva fonetika prononco de la vorto"'' kun referenco, kiel estas nun. Sed oni povus same ankaŭ formeti la slangan kromsignifon - kiu ŝajne inter la esperantistoj pli forte interesas kaj amuzas vin ol iun alian. Sed bone, du frazoj ne tute komence de la teksto kun referenco estas en ordo. Laŭ mi ne necesas ankoraŭ multon maĉi en tiu teksto: principe oni lasu ĝin trankvile, ne plu redaktu ĝin. Se vi volas, faru tekston pri [[Georg Zacharias Forsman]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:09, 27 jan. 2026 (UTC) :# ''Pyhä Georgios kääntyisi haudassaan, jos tietäisi, mihin tarkoitukseen nimeänsä on jo vuosikymmeniä käytetty. Kun suomalainen yrjöää, hän oksentaa'' (https://yle.fi/a/3-8413804). ::Sankta Georgo turnus sin en sia tombo, se li scius, en kiu celo lian nomon oni jam jardekojn uzis lian nomon. Kiam finno georgas, li vomas. ::::Libro de [[Kaisa Häkkinen]] mencias, ke nomi vomajxon "yrjö" verŝajne devenas de la priskriba prononco de la vorto. ::::[[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:14, 27 jan. 2026 (UTC) ::::: Jes, fakte: Georg Zacharias Forsman identas al [[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]]. Tiam alidirektilo estas bona helpo, ĉar ruĝa ligilo donus falsan impreson ke teksto pri la temo ankoraŭ mankus. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:39, 1 feb. 2026 (UTC) ::::::Laŭ Kimmo Kiljunen, la flagkonflikto inter Indonezio kaj Monako povus esti solvita tre elegante per lasado de Monako cedi: ĝi povus revenigi sian malnovan diamant-ornamitan flagon. Tio estus vere originala kaj memorinda. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 00:03, 6 feb. 2026 (UTC) :::https://eo.wiktionary.org/wiki/Yrjö https://eo.wiktionary.org/wiki/yrjötä :En la finna Vikipedio mi demandis, cxu estas bone difini Sibelius kiel finn-svedo - li heredigxis el finnlingvanoj, kiuj sxangxigis la lingvon. Iu respondis, ke supozeble oni povas difini do - multaj svedlingvanoj en Finnlando heredigxas el finnlingvanoj, speciale en [[Uusimaa]] kaj cxar oni ne nuntempe oficiale difinas tiun pozicion aliel ol laux la lingvo, oni povus uzi la vorton finn-svedo pri Sibelius. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:13, 27 jan. 2026 (UTC) "Ĉu oni devus forigi la porfinnlingvanan devon lerni la svedan el lernejoj estis tra jardekoj unu el la plej malfacilaj demandoj en la politiko de Finnlando." Tio estas kerna mencio en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] en la sekcio "Deviga instruo de la sveda". [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:32, 1 feb. 2026 (UTC) Eble estas pli bone por homoj kiel mi rezigni esperon. Forigi la devigan svedan lingvon estas kiel revenigi Karelion - ekzistis unu ŝanco por tio komence de la 1990-aj jaroj, sed tiu sola ŝanco estis malŝparita. Tamen, vidu ankaŭ [[sveda lingvo en Finnlando]] == MediaWiki:Linkshere == La paĝo [[MediaWiki:Linkshere]] bezonas redakton. Rompita ligilo al ekstera servo estas forigenda. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:43, 1 feb. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49|Tlustulimu|LiMr}} Ŝajnas ke tiu temo ankoraŭ ne traktiĝis. Mi vidis pri antaŭa adapto en decembro 2017, diskutita [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2017/12#Ripari_ligilon|ĉi tie]]. Kaj evidente, la ligilo al ekstera servo estas nun rompita. Sed simple forigi ĝin, ne anstataŭigi ĝin per pli bona ligilo, havas grandan riskon esti fuŝa ago. Ĉu iu havas bonan ideon, kion eblus rekomendi en la situacio? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:00, 7 feb. 2026 (UTC) : Risko de "fuŝa ago" forestas. Mi rekomendas simple formeti ĝin: <pre> La jenaj paĝoj ligas al '''[[:$1]]''': Eksteraj iloj: [https://linkcount.toolforge.org/?project=eo.wikipedia.org&page={{urlencode:{{{1|$1}}}}} kvanto da ligiloj], [https://templatecount.toolforge.org/index.php?lang=eo&namespace={{NAMESPACENUMBER:{{{1|$1}}}}}&name={{PAGENAMEE:{{{1|$1}}}}} kvanto da transkluzivigoj] </pre> : [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:32, 8 feb. 2026 (UTC) La paĝo/servo evidente misfunkcias. Mi devas simple viŝi la enhavon, ne konante la sekvojn, sed faras tion laŭ la rekomendo de Taylor, ĉar ne fari ion ankaŭ estus malbone. Raportu kiam vi rimarkos nedeziratajn flankefikojn. Eblas ĉiam ĉion malfari... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:15, 8 feb. 2026 (UTC) Nenio fuŝiĝis ĝismorte, tamen la servo [[MediaWiki:Linkshere]] povus esti iomete pli utila kun la enhavo proponita supre. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:34, 10 feb. 2026 (UTC) Do tiel ĉi? Bv. rekontroli kaj konfirmeti. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:38, 10 feb. 2026 (UTC) : Estis ERARO, lingvokodo estu "eo", ne "en". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:49, 10 feb. 2026 (UTC) Do nun, ĉu? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:55, 10 feb. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:56, 10 feb. 2026 (UTC) == [[Rita Süssmuth]] == Hazarde mi vidis, mi eĉ ne scias ĉu vi jam rimarkis, ke hodiaŭ mortis la germana politikistino [[Rita Süssmuth]]. Mi nur volis enigi la mortoinformon en ŝian artikolon kaj rimarkis ke teksto pri ŝi ankoraŭ tute ne estis. Do, kvankam nur restis al mi malmultaj momentoj da Vikipedio umado, mi sekve komencis artikolan ĝermeton. Sed ĝi vere estas tro malplena. Ĉu mi povas peti vin almenaŭ duobligi la frazojn de 2 al 4 kaj ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo?? Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 22:01, 1 feb. 2026 (UTC) :Mi nur nun venas al tiu temo, kaj konstatas ke intertempe jam vi sukcesis "ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo". Do mi nur iomete aldonetas pri la infanaĝo, aldonas ligilon pri la ministerio 1985-1988, kaj krome lasas la biografion tiom nepreciza kiel vi faris, ĉar evidente aldoni detale, kiam ekzakte ŝi translokiĝis de kiu urbeto en Vestfalio al sekva, kaj kiam sekvis kiu docenta posteno al alia, ne aldonus signifan plusvaloron al ne-eŭropa aŭ ne-vestfalia esperantlingva leganto. Do mi pardonpetas mian malfruan aliĝon al tiu paĝo, kaj dankas pro la kreo de la teksto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:40, 8 feb. 2026 (UTC) == [[muzeo Henryk Jan Dominiak pri miniatura profesia arto en Tychy]] == Hallo Thomas, ich habe gesehen, dass Du den Schnelllöschantrag von Johannnes89 entfernt hast. Ist Dir bewusst, dass es sich dabei um ein LTA-Projekt handelt? [[:wikidata:Q48851673]] existierte bis mitte Dezember in 106 Sprachversionen + plwikivoyage. Die Konten, die den Artikel hier im wesentlichen erstellt und bearbeitet haben, sind global geschlossen. Der Artikel wird vermutlich den Benutzer wieder anlocken. Möchtest Du diesen Artikel wirklich im Projekt behalten? Viele Grüße [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 00:25, 5 feb. 2026 (UTC) :Darüber hinaus möchte ich Dich auch informieren, dass in Kürze der Großteil der Fotos auf Commons gelöscht wird. Es beginnt mit Uploads der Sockenpuppen, die bereits gesperrt sind. Gemäß der policy zu WMF-Bans sollte dieser Artikel hier eigentlich auch verschwinden, die Konten [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] sind als LTA-Socken bereits seit Dezember global geschlossen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 14:25, 5 feb. 2026 (UTC) ::{{re|NDG}} Der Artikel ist auf Esperanto sauber geschrieben, enthält keine Sprachfehler oder Murks gemäß der Wikipedia-Syntax, und ist stilistisch insgesamt untadelig. Wenn er automatisch übersetzt wurde, war das eine außergewöhnlich gute Computer-Übersetzung, die meisten Artikel, die hier auf den Index der möglicherweise zu löschenden Artikel gelangen, haben ein unvergleichlich schlechteres Niveau. Es kann ja sein, dass die Menschen, die diese Ex-Konten benutzt haben, keine Computer-Übersetzung herangezogen haben, sondern z.B. einen Esperanto-Autor in Tychy um die qualifizierte manuelle Übersetzung gebeten haben. Es gibt relativ viele Esperanto-Sprecher in Polen, diejenigen davon die in Wikipedia mitarbeiten, haben in der Regel Spezialinteressen und haben keine Lust, die grundlegenden Artikel über Städte auf ein gutes Niveau zu heben oder zu halten, es ist etwas nervig, wenn dann nationalistische Polen feststellen dass deutsche, litauische oder ukrainische Wikipedianer die Arbeit über polnische Städte auf Esperanto übernehmen und in Diskussionen ein Tenor rüberkommt wie "diese Leute haben uns gerade eben 1939 genügend Leid angetan, da ist es ganz gut dass sie 2026 Wiedergutmachung leisten" (so etwas killt natürlich den letzten Funken Mitarbeitsbereitschaft). Aber es gibt keinen Anlass, einen sauber geschriebenen Artikel zu löschen, nur weil dieselben Konten noch 105 andere Sprachversionen geschrieben haben, die vielleicht sprachlich minderwertig waren oder zumindest allein die Zahl an Sprachversionen "hochverdächtig" ist. Ich habe keine Ahnung, wer hinter [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] stecken könnte, und ich kann nicht genügend Walisisch, Kroatisch oder Polnisch, um die Qualität dieser Sprachversionen zu beurteilen (ich spreche fließend Litauisch und kann daher die lettische Version verstehen, aber ob dort Grammatikfehler versteckt sind oder wie der Sprachstil ist, kann ich ebenso nicht beurteilen). Aber in der Esperanto-Version gibt es höchstens kleinere Verbesserungsmöglichkeiten, einzelne lateinische Wörter durch normale Esperanto-Wörter zu ersetzen, und ich persönlich würde auf das Hugo Boss-Emblem als "Kunst" verzichten und auf den Luftwaffenoffiziersdolch unten. Aber das sind Kleinigkeiten. Es ist möglich, einen Antrag auf Löschung eines an sich guten Artikels allein aus Solidarität zu "WMF-Bans" zu stellen, aber ich habe den Grund für mich nicht als hinreichend schwerwiegend empfunden, das jetzt selbst anzuleiern. Ich weiß natürlich nicht, ob ein Verbleib des Themas auf Esperanto, Walisisch, Kroatisch, Lettisch und Polnisch "den Benutzer wieder anlocken" wird - aber ich denke, wenn der Artikel in den Sprachen sauber geschrieben ist (ich hätte den Verdacht, dass die Autoren muttersprachlich Polen sind, daher hätte ich Zweifel an der Qualität des walisischen Artikels, aber das müssen die Walisen entscheiden), stört er eigentlich keinen. Er preist wohl nichts großmäulig an, was gar nicht wirklich existiert, und ist für mich nicht als Fake-News zu erkennen... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:57, 6 feb. 2026 (UTC) :::Es gibt nicht "die Autoren", es gibt eine einzige [[:en:User:Wikinger|Person]], die das über Jahre hinweg gemacht hat. Magst Du aktuelle Beispiele des Wirkens? [https://sw.wikipedia.org/wiki/Maalum:Michango/Siegen_Heilen] [https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Knergy/Tansania-Troll] [https://muddyb255.wordpress.com/2025/06/22/a-cry-for-help-and-a-timely-rescue-on-swahili-wikipedia/] Diese Person lässt nichts übersetzen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 17:08, 6 feb. 2026 (UTC) == Ceditaj areoj == Cxu vi taksas, ke neniom da sameco havis movigo de la germanoj kaj finnoj de ceditaj areoj? Mi legis en [[Otavan iso tietosanakirja]], ke en aro de la milionaj rifuĝintoj ktp. en la mondo la movopopolo de Finnlando (finne ''siirtoväki'') estas tiel en speciala pozicio, ke gxi ne perdis ecx parte siajn civitanajn rajtojn kaj por gxi oni faris aktiva pormovopopolan politikon. Mi skribis en tio en la artikolo [[fi:siirtoväki]] kaj demandis en la finnvikipedia babilejo, cxu la movigo de la germanoj el la ceditaj areoj de Germanio havis samajn trajtojn kiel la movigo de la germanoj el la orientaj areoj. Unu uzanto skribis, ke al lia menso ekstaris jxus tiu demando, kiam li legis mian redakton en la artikolo kaj la komparoj inter de tiuj aferoj oni ne multe faris sed radie iu, laux lia memoro ''Pirkko Sallinen-Gimpl'' komparis ilin kaj diris, ke la aferoj estis samtipaj kaj tiaj, ke la logxantaro de la ceditaj areoj konservis siajn tutajn civitanajn rajtojn. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 14:16, 6 feb. 2026 (UTC) Vidu [[Grandlago de interna Finnlando]]. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:18, 7 feb. 2026 (UTC) == Yrjö == Vidu denove [[Yrjö]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:45, 17 feb. 2026 (UTC) Finna spertulo pri la trans-homoj diris, ke tio estas vere, ke en Usono oni uzas la longecon de etendita peniso unu colo kiel kritero, cxu oni povas difini infanon kiel knabo. Kaj aliel kirurgo fortrancxas la penison, metas gxin al rubujo kaj igxas la infanon al knabino. Mi pensis: cxu tio estas vere se nur urbana legendo? Sed tiu spertulino diris, ke estas vere. https://eo.wiktionary.org/wiki/hihhuli Oni diras, ke Finnlando estas lando malriĉa je naturaj rimedoj. Ĉu tio estas vera? Akvo estas multe pli valora natura rimedo ol oro, arĝento kaj nafto == [[:Kategorio:Komunumoj de Provinco Mantova]] == Saluton. Mi vidis ke vi hieraŭ komencis adapti kaj ampleksigi la tiam grandparte senesperajn tekstojn en la kategorio "Komunumoj de Provinco Mantova" al espereble finaj kontentigaj artikolaj ĝermoj. La laboro ĝis nun nur trione aŭ kvarone estas farita. Mi enkroĉiĝis kaj ĉe iuj tekstoj, komencinte komence de la alfabeto, kompletigis la informkestojn, ĉar en tiuj paĝoj vikidatumaro estas manka. Tio konsiderindas subteno al via laboro: nur atentu ke vi ne akcidente viŝas iujn el miaj ĵusaj redaktoj, kiam vi plulaboros! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:03, 21 feb. 2026 (UTC) ==Uzado de artikolaj diskutpaĝoj pri ruĝaj ligiloj== Propono sur diskutpaĝo ĉiam estas demando al la komunumo, "Ĉu estas interkonsento pri ĉi tio?" Lastatempe vi faras multajn proponojn nigrigi unuopajn ruĝajn ligilojn laŭ argumento, ke dum x jaroj neniu volis fari artikolon, aŭ simile. Sed la demando, ĉu estas interkonsento ke la manko de intereso por fari artikolon estas kialo por nigrigi ligilon, jam estas respondita nee ĉe [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]]. Mi taksas ke la ripeta farado de jam respondita demando estas malhelpa por la funkciado de la vikipedia komunumo kaj impresas, kvazaŭ vi volas trudi neinterkonsentitan regulon al Vikipedio. Mi esperas ke vi ĉesos ĝin. Eble konfuzis vin tio, ke estas interkonsento por nigrigi certajn ligilojn - precipe tiujn, pri kies temoj oni ne povus verki vikipedian artikolon eĉ se oni volus. Eble vi supozis ke tio pravigas amasan nigrigadon kian vi antaŭe faradis. Sed simple ne estas multaj ligiloj en Vikipedio, pri kiuj interesato ne povus verki artikolon. Kaj eble vi demandas, "Kion do mi estus devinta fari, laŭ vi?". Jen. Vi ĉiam estus povinta, kaj teorie ankoraŭ povas, bonorde proponi vian principon. Ion tian: :::::<small>"Mi komprenas ke aliaj vikipedioj kaj pluraj anoj de la Esperanta vikipedio uzas ruĝajn ligilojn por indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolon. Mi ankaŭ komprenas ke iuj ruĝaj ligiloj aŭtomate fariĝas bluaj ligiloj kiam la koncerna artikolo kreiĝas. Tamen mi pensas ke estus pli bone uzi ruĝecon kiel kontrolilon, por scii ke oni mistajpis la celon de la ligilo. :::::Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolojn: _______. Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas havi aŭtomatajn ligilojn al novaj artikoloj: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke mistajp-kontrolilo por ligiloj utilas pli: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke la ekzisto de tro multaj ruĝaj ligiloj malpliigas ilian utilon kiel mistajp-kontrolilo: _______. Kaj jen estas kialoj por pensi, ke simila plibonigo de la kontrolado de mistajpoj ne eblas alimaniere: _______. Ĉu do estas interkonsento ne plu uzi ligilojn por aliaj temoj, ol tiuj kiuj jam havas artikolon aŭ antaŭvideble baldaŭ havos?"</small> Se vi estus farinta tian proponon en ĝenerala diskutejo, kaj multaj vikipediistoj estus respondintaj, kaj preskaŭ ĉiuj respondoj estus favoraj, esperinde ĉiuj respektus tion kiel interkonsenton de la Esperanta vikipedio. Vi povus fari la provon se vi volus. Aŭ vi povus ŝpari al vi ĝenon kaj akcepti ke ligiloj estas kontribuoj al Vikipedio, kiuj al vi persone ne utilas, sed kiujn vi ne tial rajtas detrui. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:19, 23 feb. 2026 (UTC) ::Por malhelpi la kontribuadon de enhavo al vikipedio, oni devas havi interkonsenton, ke la enhavo estas problema. Ĉu io en tiu principo estas malklara aŭ malprava laŭ vi? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:57, 6 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo / kontraukoncipo == Ĉu la artikolo pri lestadianismo kaj kontraukoncipo nun estas neuxtrala? -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:11, 23 feb. 2026 (UTC) En 2007, kuracisto prezentis deklaron pri mi al la oficejo de deviga militservo, kiu legis ion similan al: La persono havas severan epilepsion, pro kiu li estas traktata en la Centra Hospitalo de Centra Finnlando. Li ankaŭ ricevis diagnozon de la sindromo de Asperger. Do ne estas tute realisme, ke li povus plenumi militservon. Pro ĉi tiu kialo, mi kredas, ke li devus esti sendevigita de militservo. -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] == "Ŝablono:Tradukita" -> "Ŝablono:Trad" == Mi reaktivigis la diagnozajn katojn en [[Ŝablono:Tradukita]]. Tamen ĉi-foje eblas eviti ilin per transŝalto al la nova [[Ŝablono:Trad]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:09, 28 feb. 2026 (UTC) :La nova {{ŝ|trad}} je supraĵa rigardo aspektas bona. Mi nur ŝatus ĝenerale havi unu plian artikolon en la frazero «...teksto el la artikolo "ekzemplo" en '''la''' angla vikipedio», sed tio estas certe kosmetikaĵo. Mi vere esperas ke fine de la testado elvenos stabila solvo - dankon pro la penoj! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:36, 28 feb. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:43, 28 feb. 2026 (UTC) ::: Ĝuste tiel, dankon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 28 feb. 2026 (UTC) == Genetikaĵoj == Tion diris ankaux sveda historispertulo, ke estis en Finnlando kaj la svedparolanta normala popolo, kies plejo estis ankaux genetike sveda kaj la svedparolanta nobelaro, el kies plejo estis posteuloj de lingvosxangitaj finnoj. Sed alia klarigis, ke grandparte de la svedlingva normala popolo en [[Origina Finnlando]] kaj [[Uusimaa]] estas genetikeb finna.[[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 09:23, 1 mar. 2026 (UTC) == Forigendaĵo 2026-03 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:15, 4 mar. 2026 (UTC) == Uusimaa == Cxu estu ankaux en esperanto diversaj du artikoloj pri tiuj temoj: * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa_Province * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa Mi provas finigi la pensadon pri la deviga sveda. Mi faros tamen plu unu redakton en [[Sveda lingvo en Finnlando]] Klasike oni diras, ke la svedia sveda kaj la finnlanda sveda estas kiel la brita angla kaj la usona angla. Pri vere granda parto tio certe estas tute realisme dirita. La gramatiko estas preskaŭ sama, same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. En la vortaro estas inter la svedia kaj finnlanda sveda iomete pli diversecoj ol inter la brita kaj usona angla. En la prononco la diverseco estas klare pli granda ol en la skribaĵo, sed ĉar la diverseco estas precipe en la intonacio, ĝi ne multe malhelpas la komprenon inter la du lingvaj variantoj - same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. Tamen en la finnlanda sveda mankas aspiro de k, p kaj t. En vere multaj kazoj ekzistas anstataŭ tia longa k, p aux t, kiuj estas tipaj al la finna - tia eco estas fremda al la svedia sveda, sed normale ĝi ne malhelpas la komprenon. La diferencoj inter la finnlanda kaj svedia sveda peris kaj la influo de la finna kaj tio, ke ne aranĝis ĉiuj samaj ŝangxoj kiel en la svedia sveda. En la finnlanda sveda mankas tonaleco - normale en la sveda la vortoj axel (ŝultro) kaj aksel (akŝo) diferencas kun si aliaj laŭ la melodio, sed en la finnlanda sveda ne estas tiu diferenco. Esceptoj estas iuj vere arkaiaj finn-svedaj dialektoj en kamparo de la svedparolanta Ostrobotnio - ili povas esti malfacilaj kompreni por la svedoj kaj eĉ por la aliaj svedlingvaj finnlandanoj. Ekzemple en la dialekto de Närpes ekzistas tri gramatikaj kazoj kiel en la germana. Tian dialekton uzas ekzemple Ida Asplund en iuj el siaj kantoj. La alanda sveda estas kompromiso inter la finnlanda sveda kaj la svedia sveda. En Svedio oni iam humure uzas pri la finnlanda sveda la vorton muminspråk (muminlingvo). Tiu esprimo iĝis, kiam en Svedio televide aperis serio pri mumintroloj, kie la svedlingvaj voĉaktoroj estis finnlandanoj kaj tial parolis finnlandan svedan. La svedaj rigardantoj komprenis la grandan plejon el la parolado de Mumin-figuroj sed miris pri ilia stranga prononco. En norda Svedio la sveda en finnpleja areo kiel Haaparanta kaj Komunumo Övertorneå havas iom da samajn trajtojn kiel la finnlanda sveda. --urpola je 2026-03-08 == Elkorajn dankojn == Mi volas esprimi mian feliĉon scii ke ekzistas homoj kiuj vere kontribuas kun Esperanto kaj Esperanta Vikipedio. Mi verdire sentas mian koron eksplodi pro la amo kiun mi verkas artikolojn ĉi tie kaj pri la apogo de veraj sinceraj batalantoj tiel kiel vi. Ricevu fortan ĉirkaŭbrakon pro ĉiuj viaj klopodoj. [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 23:27, 4 mar. 2026 (UTC) : {{s}}. Estas pena laboro detektive spuri bonan argumentadon por ĉiuj fotoj pri kiuj povas ekesti duboj, sed jes estas la ideo ne simple tujforĵeti ĉion se oni ne jam kontentas pri la kvanto kaj kvalito de la argumentado, sed sencas alvoki laŭeble en tiuj kazoj plibonigi la kvanton kaj kvaliton de la argumentado - se tio eblas, kompreneble, alikaze forigo ankaŭ estas akceptebla. Vi vidis, ke mi hodiaŭ traktis la dosierojn 1 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Jakobo de Edesa.png|Jakobo de Edesa]], 2 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Klodjo Albino (147-197).png|Klodjo Albino (147-197)]], 3 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Konstanteno la 3-a (361-412).png|Konstanteno la 3-a (361-412)]], 4 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Hostiliano, c. 230-251, Romia Imperiestro.png|Hostiliano, c. 230-251]] kaj 5 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] - pri tiuj la argumentado devus esti sufiĉa. Sed mi ne scias ĉu mi morgaŭ ankaŭ sukcesos pri savo de 2 aŭ 3 dosieroj, kaj ne scias ankaŭ kiom da tempo restas, ĝis iu alia administranto eble pli draste forigas ĉiujn ceterajn. Sed forigoj, aparte de dosieroj, ne apartenas al la ŝatataj administraj taskoj. Tial povas esti ke ankoraŭ estas bona ŝanco savi ĉiujn pri kiuj kunskrapeblas sekveblaj informoj pri eldono antaŭ 100 jaroj aŭ morto de konata kreinto plej bone antaŭ 100 jaroj, kaj en EU fakte sufiĉas 70 jaroj post morto... Se vi havas aŭ povas kunskrapi bonan argumentadon pri plia dosiero, nepre faru tion kaj indiku ĝin al mi, tiam mi povas rigardi vian argumentadon kaj povas pli facile forpreni la ŝablonon pri tujforigo ol kiam mi mem devas elfosi ĉiujn detektivajn detalojn... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:50, 4 mar. 2026 (UTC) ==Kontraŭrajtaj dosieroj== [[Dosiero-Diskuto:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Ĉi tie]] vi menciis, ke "malmultaj administrantoj trovas tempon por vere forigi ilin, aŭ pli bone por mem enketi ĉu la argumento pri neceso de forigo konvinkas lin aŭ ŝin, kaj nur forigi kiam li aŭ ŝi estas konvinkita pri la forigo". Pri kio, laŭ vi, vi devas konvinkiĝi? Ĉu manko de pruvo de laŭleĝeco ne estas memevidenta? Aŭ ĉu vi ne komprenas, ke pruvo de laŭleĝeco estas respondeco de la alŝutanto? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:06, 6 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Vi pravas el formala vidpunkto, ke dosiero kun nesufiĉaj informoj povas tuj forpreniĝi. Sed ĉi tie temas parte pri dosieroj, kiuj estas tute utilaj kaj bonordaj en Vikipedio, ĉar signife pli aĝaj ol 100 jaroj, nur ke la alŝutinto ne sukcesis sufiĉe konvinke pruvi tion. Ekzemple la [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]], presita reproduktaĵo de [https://www.posterazzi.com/philip-ii-of-macedon-n-382-336-b-c-king-of-macedon-359-336-b-c-stipple-engraving-english-1807-poster-print-by-granger-collection-item-vargrc0007044/ de nekonata presisto publikigita en 1807] - pluraj kopioj cirkulas en la interreto, ĉiuj estas [[publika havaĵo]] pro la aĝo de la origina reproduktaĵo. Viaj protestoj aspektas kvazaŭ la tujforigo anstataŭ iom-post-ioma revizio kaj tiam forigo punus kaj dolorigus la alŝutinton, sed fakte ĝi domaĝas la projekton kaj ĝenas la forprenantan administranton, se tiu ne investas ĉiam ankoraŭ privatan tempon por serĉi laŭeble bonan anstataŭaĵon. Pri [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] tutsimila bildo ne ekzistus en la komunejo, oni povus anstataŭe meti iun tute alian bildon kiun la forprenanta administranto devas mem elserĉi, sed pri iuj sen bona argumentado forigendaj, sed kun dokumentita pruvo facile teneblaj bildoj ne estas bonaj anstataŭaĵoj, kaj vere la forpreno tute ne sencas SE iu pretas esplori la fonton kaj pretas pruvi ke bildo vere senkonteste estas pli ol 100-jara. Pri bildo de 1807 tio estas nekontestebla. ĈU iu iam havos la tempon fari tion estas la demando, mi nun povis sukcese esplori pri 5 bildoj, eble antaŭe jam pri 1-2, mi eĉ ne havas nottaglibron pri tiuj agoj, kaj ne garantias ĉu mi entute ankoraŭ povos savi 1, 5 aŭ 10 pliajn - tial mi urĝe alvokas al la alŝutinto laŭeble multajn kazojn de malnovaj bildoj mem trovi kaj dokumentigi, ĉar certe la forigo de la aliaj iam okazos. Nur mi konscias se mi nur sukcesas pri kvin sondadoj en unu tago, la alŝutinto eble povas sukcesi pri 10, ne pri ĉiuj en du horoj, tial mi pensas ke laŭvorte "tuj" forigi estus tro hektike. Nur pro tio mi nun ne hektikas. Sed mi tute konsentas kun vi, ke la aliaj dosieroj kiujn vi proponas por tujforigo, estas altgrade dubindaj, kaj garantiite ne ĉiuj estos pruveble pli ol 100-jaraĝaj. Tial mi lasis ilin en la ujo pri ebla "tujforigo", kaj fidas pri tio ke kvankam ĝi estas rubujo ni kutime nur malplenigas la rubujon ĉiun monaton aŭ ĉiujn du. Do vi pravas el formala vidpunkto, sed tiu vidpunkto estas pli detrua ol estas saĝe, kaj vi pravas ankaŭ en parto de la dosieroj tute konkrete - sed sencas tion detale esplori kaj revizii antaŭ forigo, ĉar kvankam oni ankaŭ povas fari tion post forigo, tiam estos multe pli malpraktike fari. Mi certas ke ne estas danĝero pri jura verdikto kontraŭ la esperanta vikipedio se tiuj bildoj ankoraŭ atendas celatan revizion tri aŭ ses tagojn, tri aŭ ses semajnojn - nur gravas ne entute forgesi ilin. Tial fakte vi pravas pri tio marki ilin kiel altgrade dubindaj, pro tio ke vere la dokumentado ĝis nun estas manka, kaj eble eĉ estas pli sobra via propono simple tuj forĵeti ilin kaj ne atenti pri vakuoj kiuj restos en tekstoj - tio kompreneble estas multe pli tempoŝpara ol longe esplori. Sed baze mi estas konvinkita ke nia tasko de vikipediistoj estas peni laŭeble ne tro facile forĵeti materialon de kontribuantoj, se klaras ke la materialo estis bonintence alŝutita/aldonita, kaj la kritiko nur celas formalaĵon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:18, 8 mar. 2026 (UTC) ::Via revizio estas tre bonvena, se vi faros ĝin. Ankaŭ eventuala revizio de la alŝutinto estas bonvena. Sed vi havas multajn eble pli valorajn aferojn por fari, kaj ĝis nun la alŝutinto montris nenian indikon de kunlaboremo, sed rekte mensogis al la vikipedia komunumo aldonante ŝablonojn, pri kies vereco li evidente faris nenian kontrolon. Prenu en konsideron, ke temas pri centoj da dosieroj, kaj eĉ marki ilin por tujforigo estas signifa tempinvesto. Prenu en konsideron ankaŭ, ke la plejparto de la bildoj, eĉ se ili montriĝos laŭleĝaj, ne estas tre utilaj. Ekzemple, ne havas multe da utilo pene savi tiun bildon de Filipo faritan en 1807, kiam oni povus uzi aŭtentike antikvan bildon kiel [[:commons:File:Philip II of Macedon CdM.jpg]]. ::Ĉu vi povas promesi, ke se post racie atendebla tempo (ni diru ekzemple ses semajnoj) se nek vi trovos tempon nek Claudio trovos intereson revizii la dosierojn, vi forigos ankaŭ la nereviziitajn? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:11, 8 mar. 2026 (UTC) :::Absolute jes. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:14, 8 mar. 2026 (UTC) ::::Mi hodiaŭ antaŭtagmeze metis 3 bildojn por forigo je la 10-a horo vespere je grenviĉa tempo, do dum la sekva horo ([[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Anastazio la 1-a (430-518) 1.png|1]], [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Antikva Romio.png|2]] kaj [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Batalo de Abrito (251).png|3]]), kaj samtempe dokumentigis [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Zenono kaj Bazilisko.png|unu]] ankoraŭ ne markitan, kiu do povos resti. Supozeble vi jam vidis tion. Se ne: La limhoro jam preskaŭ pasis, tute klaras ke ili estos for post 45 minutoj, se vi volas vi povas ankoraŭ rerigardeti ilin antaŭ ili estos for. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:17, 8 mar. 2026 (UTC) == Finnlanda kaj svedia sveda == [[Uzanto:Moldur]] pravis en tio, ke mi troigis la diferencon inter la finnlanda kaj svedia sveda. Plejparte ili estas preskaŭ kiel la britia kaj usona angla. Sed estas esceptoj en kamparo de svedparolanta Ostrobotnio. Tiun kanton mi ne povas kompreni kvankam mi lernis la devigan svedan: https://www.youtube.com/watch?v=uhNHQe1_r9g. Mia amikino, kies edzo, kiu estis el kamparo de svedparolanta Ostrobotnio, diris, ke en popollernejo (https://eo.wiktionary.org/wiki/folkskola / https://eo.wiktionary.org/wiki/kansakoulu) la unua malfacileco por li estis tio, ke estis malfacile kompreni la instruiston, kiu parolis kiel svedparolanta helsinkano aux turkuano. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:15, 9 mar. 2026 (UTC) :En hejmdialekto de edzo de mia amikino estas ekzemple tri gramatikaj kazoj. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:20, 9 mar. 2026 (UTC) La devon oni apogas kaj malapogas nuntempe precipe ideologie: iuj admiras pri gxi sed aliaj spertas mensan angoron kaj senton de nacia humiligo. Antaŭe la devon oni apogis kaj malapogis ankaŭ pedagogie. En la finnlanda publiko la devigeco de la lerneja sveda estas afero, pri kiu diskuto fortigas kaj poste plejparte silentas en cikloj proksimume 15 - 20 jaroj. Diskuto pri gxi estis forta en la unua duono de la 1970-aj jaroj, en la unua duono de la 1990-aj jaroj kaj en la dua duono de la 2000-aj jaroj kaj en la unua duono de la 2010-aj jaroj. En la lastaj jaroj, la tabuo ĉirkaŭ rezisto kontraŭ deviga sveda lingvo kreskis. Kvankam Kuusamo apartenas al la provinco Norda Ostrobotnio, ĝiaj pejzaĝoj kaj la naturo estas verege diversaj ol tipe en Ostrobotnio, kiu estas konata pri ebenaj kampaj pejzaĝoj, malgranda nombro de lagoj kaj en la finnlanda vidpunkto grandaj riveroj, kiu malrapide fluas al Botnia Golfo – tia pejzaĝoj estas en la nunaj oficialaj provincoj Ostrobotnio, Suda Ostrobotnio, Meza Ostrobotnio kaj plejparto el Norda Ostrobotnio. == Vidu == https://eo.wiktionary.org/wiki/saksalainen_y [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:11, 11 mar. 2026 (UTC) Mi diskutis kun finna spertulo pri la lingvoinstruo. Ri diris, ke mi apartenas al la lasta generacio, al kiu la svedan oni parte instruis la svedan pedagogike - la instruado estas nun ecx pli malforta ol en miaj lernejaj tagoj. Krome ri klarigis, ke kvankam la svedinstruo ne ankaux en Jyväskylä ne estas kiel en Vaasa, ne en Jyväskylä la instruo ecx nun estas la malpli bona - en multaj maricxaj komunumoj oriente la sveda estas tute simbola lernfako speciale nun, kiam ne ecx la cxiuj instruistoj de la sveda ne multe konas la svedan kaj ili komprenas la realon kaj la testoj estas facilaj == Yrjö Karilas == Yrjö Karilas/Karlsberg estis ekstreme talenta, multe pli talenta ol liaj pli maljunaj samlernejanoj kaj tiel soifa je scio, ke la scioj instruitaj en la lernejo, kiel ekzemple la finna, la sveda kaj la germana, matematiko, historio, geografio, ktp., ne sufiĉis por li, sed li devis akiri pliajn informojn pri lernejaj fakoj ekster la lernejo. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 12:20, 15 mar. 2026 (UTC) Saluton. Mi parolis kun Jorma Nieminen. Li diris, ke estas vere stranga signifo, ke Jorma estas peniso. Fakte, Jorma estas Jeremia, eminenta israela profeto. En [[Itse valtiaat]] en 2002, kiam Sauli Niinistö anoncis, ke li forigxos el la pozicio de la ministro pri eksteraj aferoj, Lipponen ploris. Erkki Tuomioja ridis. Ben Zyskowicz demandis: "Cxu vin amuzas la doloro de Lipponen?" Tuomioja respondis: "Ho, jes. Doloro de Lipponen produktas por mi multe pli sadisma gxuo." Zyskowicz diris: "Ho Erkki. Vi estas tute malsana." Tuomioja diris: "Eble. Sed do nirvane malsana." --aldonis, sen subskribo, IP-adreso ~2026-16720-35 je 10:48, 17 mar. 2026 <small>- la konto {{uzanto2|Urpola}}, ankoraŭ uzita ĉi-matene en vikivortaro jam estas ŝlosita ĝenerale: 08:19, 17 mar. 2026 uzanto ''Count Count'' ŝanĝis la staton por tutprojekta konto "Uzanto:Urpola@global": ŝlosita kaj malaktivigita (kun noto: Transvikia misuzo - sekve de la plej nova raporto ĉe [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_sysops%2FRequests&diff=30269368&oldid=30268941])</small> == Suĝoŭo (Anhujo) == Estas pluraj veroj, ja via skribo veras, samtempe mia kontraŭa vero jen estas: * Suĝoŭo ne meritas la o-finaĵon, ĉar nek estas provinca sidejo, nek kongresejo de Esperanto, ktp. Nuntempe Ĉinio havas ĉirkaŭ 20 provincajn ĉefurbojn, tiom da estas normala nombro, ili meritas o-finaĵon. Suĝoŭo apartenas al la tria urboklaso kun 300 similaj urboj. Ili ne ricevu o-, ĉar tio estus absurda. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 14:28, 17 mar. 2026 (UTC) :Vi pravas: Ili '''ne ricevas novajn esperantigojn''' kun o-finaĵoj. Sed se ili jam havas tiun nomon en PIV, Reta Vortaro, la poŝatlaso de 1971, en la verkaro de Ludoviko Zamenhof aŭ de Esperanto-literatura verko milope disvendita el Pekino, tiam jam estas, kaj tiam ne necesas "el vikipedio" korekti vortarojn, atlason kaj nian literaturon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:52, 17 mar. 2026 (UTC) Kial mia uzantonomo Urpola estas blokita? Mi june diris al [[Aarni Virtanen]], kiulogxis en sama [[Kypärämäki|loĝareo]] kaj estis en sama lernejo, ke mi volus esti ''uomo universale''. Li diris, ke interese sed ke tio ne eble plu estas realisme. Ekzistas do multe da scio kaj sciencaj kampoj ktp.. Mi versxajne troigis en la artikolo [[Yrjö Karilas]]. Mia patro diris, ke Aarni supozeble pravas, sed estas ankoraux eble estas mulflanke scianta homo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 21:10, 20 mar. 2026 (UTC) :Nun la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] inkludas proksimume bonajn sciojn pri la afero. Cxu lau vi gxi estas bona? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 23:08, 20 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo en Finnlando == En la najbareco de mia infana hejmo [[Kypärämäki|ĉi tie]] antaŭe loĝis lestadiisma familio kun 16 infanoj. Mi ne scias, kiun branĉon de la lestadiismo ili apartenis, sed verŝajne konservativajn lestadiistojn, ĉar en Ĵyväskylä estas tiel malmulte da aliaj lestadiistoj. Iu en tiu domo dormis en vestkonservocxambro. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-18014-78|&#126;2026-18014-78]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-18014-78|diskuto]]) 16:06, 22 mar. 2026 (UTC) ==Artikolo de la monato== Saluton. Mi reagis en [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026]], sed la debato tie ĉesis sen rezulto. Mi ne favoras la ripeton per Aŭstrio (kio ĉiuokaze povus reveni junie), kaj proponas anstataŭe [[Graz]], sed ankaŭ estas la aliaj kandidatoj [[Futbalo]], [[Lajsana albatroso]] ktp. en la koncerna paĝo de propono ja aperas Aŭstrio por du monatoj, ĉu tiu estis la fina decido?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:00, 22 mar. 2026 (UTC) :Saluton. En [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] estas, inter aliaj, propono por legindigi [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj#Graz|Graz]], kio estas nepra kondiĉo por elekti ĝin kiel sekva Artikolo de la monato post [[Aŭstrio]], ĉio rilate al venonta UK. Ĉar tion oni planis tro urĝe oni ne povos atendi sufiĉan tempon kaj ĉion oni devos fari antaŭ la monatfino. Se vi bonvolas voĉdoni, tio ege helpos. Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:43, 26 mar. 2026 (UTC) ::Mi ĵus konstatis, ke en [[Graz]] oni diris nenion pri la UKo. Do, mi aldonis "En Graz okazos la [[UK 2026|111-a]] [[Universala Kongreso de Esperanto]] (UK) ekde la 1-a ĝis la 8-a de aŭgusto 2026." Ĉu ne indus aldoni tion ankaŭ al la resumo en Artikolo de la Monato? Mi ne scias fari tion. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:29, 1 apr. 2026 (UTC) :::{{re|Kani}} La resumo de la ADLM jam ekde frumatene la 1-an de aprilo tekstas "Graz [grac], gastiganta urbo de la ĉi-jara UK 2026, estas la ĉefurbo de ...". Pri tio pensis Sj1mor. Do la UK estas en plej elstara loko de la resumo, tuj en la unua frazo. Tio elstareco estas bona. La resumon redakti ne estas miraklo: Eblas iri al [[Vikipedio:Artikolo de la monato]], tiam premi la ligilon "04. Aprilo" tie kaj redakti. Sed vi pravas: Sj1mor ne pensis pri tio ankaŭ enplekti la informon en la artikolo "Graz" mem kaj ankaŭ mi kaj ĉiuj aliaj ne jam pensis pri tio. Nun jam ĉio laŭ mi bonas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:10, 2 apr. 2026 (UTC) ::::Stulte mi ne rigardis la komencon. Nu, ĉio en ordo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:46, 2 apr. 2026 (UTC) == Help == Hello, I need help to improving [[Gazaa genocido|this]] article I recently created. [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 18:54, 26 mar. 2026 (UTC) Maljunulo el [[Muurame]] skribis, ke li sugestis, ke bibliotekoj marku, kiuj DVD-oj havas finnajn subtekstojn - li klarigis, ke li pruntis DVD-ojn de la biblioteko kaj havis problemon: "Mi ne komprenas la lingvon de Berlino, Londono kaj Parizo. Mi komprenas nur la finnan kaj iom da sveda. Mi nur iris al bazlernejo kaj faklernejo, ĉi-lasta instruis iom da sveda sed nenian anglan, germanan aŭ francan. Mi pensis, ke la DVD-oj havas finnajn subtekstojn, sed ili ne havis." Iu tiam diris, ke tiuj DVD-oj havas subtekstojn, kiujn oni povus elekti, kaj mi scivolas, ĉu ĉiuj DVD-oj en la biblioteko de Muurame havas finnajn subtekstojn. ==Du notetoj pri stilo== Du atentigetoj, sen rilato unu al la alia: - La unua litero de scienca nomo ĉiam estas majuskla. - Laŭ la nuna stato de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Esperantigoj de nomoj el kategorioj, ĉe kiuj oni kutime uzas Esperantigojn ankaŭ estas permesataj (eĉ se temas pri nova Esperantigo). Tiaj kategorioj estas ekzemple nomoj de . . . renesancaj humanistoj, kiuj latinigis siajn nomojn" kaj supozeble ankaŭ mezepokaj eŭropaj intelektuloj, kiuj latinigis siajn nomojn. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:42, 27 mar. 2026 (UTC) ===Kaj tria=== - Denove laŭ [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Majusklaj estu ĉiuj unuaj literoj de propra nomo, escepte de enaj konjunkcioj, prepozicioj kaj artikoloj". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:42, 29 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Pri kio vi ekzakte aludas? En la interna ligilo mi legas multon pri [[personaj nomoj]], de realaj kaj ankaŭ fikciaj personoj. Ke "''Hary poter"'' aŭ ''"Pipi ŝtrumpolonga"'' estus stranga minuskligo de dua vorto de "persona nomo", ne grave ke inventita nomo de fikcia persono, estas ekster diskuto. Krome mi en la ligita paĝo precipe vidas la jenan rekomendon pri plurvortaj verko-titoloj: {{citaĵo|Ĉe plurvortaj verko-titoloj kelkaj kulturoj kutime majuskligas la komencajn literojn de ĉiuj vortoj krom la plej malgrandaj (artikoloj, konjunkcioj ktp.) En Esperanto pli konvenas majuskligi nur la unuan komencliteron: ::'''[[Kredu min, sinjorino!]]''' (kaj ne ''Kredu Min, Sinjorino!'') * Esceptas se la verkotitolo estas fremdlingva, aŭ se esperantlingva verko jam havas plurmajusklan nomon: [...], '''[[Plena Vortaro]]'''}} -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:55, 29 mar. 2026 (UTC) :Mi aludas al [[Diskuto:Universitata Malsanulejo de Gento]], kie vi "toleris" la majusklan titolon nur pro specialaj kialoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:13, 29 mar. 2026 (UTC) Hm, vi scias ke mi lernis Esperanton 13- kaj 14-jara, kaj mi denaske devenas el kulturo germanlingva, kie oni amase majuskligas ĉiun subjekton, simple ĉar en la germana la komenca majusklo estas tio kio en Esperanto estas la o-finaĵo. Mi samtempe lernis Esperanto, la anglan kaj francan, iom pli poste ankaŭ la hispanan kaj italan, kaj komprenis ke ne ĉiuj lingvoj majuskligas ĉiujn subjekton, kaj ankaŭ ne majuskligas ĉiun vorton en titolo. Ankaŭ 13-jarulo tuj komprenas ke estas diferencoj inter la lingvoj: ke anglalingvanoj majuskligas multe pli da vortoj en titoloj ol franc- kaj itallingvanoj, kaj oni konsilis al mi en Esperanto pli kopii la franc- aŭ itallingvan modon ol la angla- aŭ germanlingvan, do aŭtomate majuskligi nur tiujn vortojn kiuj estas komence de frazo aŭ estas personaj nomoj, kaj krome pripensi ĉu estas aparta kialo majuskligi titolon aŭ vorton. Aparta kialo povas esti ke utilas majuskligi unuan vorton de titolo entute, kiel en ''Kredu min, sinjorino!'', aŭ ke oni videble vidas presitan titolon, kie klare estas majusklaj vortoj, kaj ĉiuj konas tiun titolon, kiel ''Plena Ilustrita Vortaro'' aŭ ''Akademio de Esperanto''. Ĉe simplaj vortoj same kiel en titoloj. Do la lingvosento, kiun mi internigis kiel 13-jarulo, diras ke la vorto [[Insula hospitalo]] ĝustas en tiu formo, kaj ke la universitata hospitalo en la flandra urbo Gent fakte havus titolon [[Universitata hospitalo de Gento]] esperante, hôpital universitaire de Gand france kaj Ospedale universitario di Gand itale ... ĝi estus nur unu specifa hospitalo de Gento, kiel la urbocentra hospitalo, la havenokvartala aŭ la pediatria. Mi scias ke angloj, germanoj, kaj influite de ili ankaŭ iuj aliaj ĝermanlingvanoj kiel svedoj kaj nederlandanoj foje iom pli da vortoj majuskligas. Mi scias ke la Balta Maro, Nigra Maro kaj Azova Maro aperas en PIV en tiu formo kaj tial rajtas konsideriĝi "kvazaŭ propra nomo", sed same certas ke mia blanka aŭto aŭ mia nigra pantalono ne aperas en PIV kaj garantiite ne estas personaj nomoj Blanka Aŭto de Thomas kaj Nigra Pantalono de Thomas, sed simple estas iuj objektoj, kaj la diversaj hospitaloj de Gento ankaŭ estus baze nur objektoj (kaj ankaŭ klare ne estas en PIV, aŭ havus longan artikolon en Monato, aŭ estus tutmajuskla libro Universitata Hospitalo de Gento en la UEA-libroservo), ankaŭ se pliaj el ili ricevas esperantan vikipedian titolon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:01, 29 mar. 2026 (UTC) :Laŭ mia kompreno de "propra nomo", kaj ankaŭ mia kompreno de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Balta Maro", "Universitata Hospitalo de Gento" ktp. estas propraj nomoj ne "kvazaŭ propraj nomoj". Ĉu vi volas diri, ke vi pensas, ke "propra nomo" estas io alia? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:13, 29 mar. 2026 (UTC) :Se laŭ vi ili ne estas propraj nomoj, kial vi majuskligas la unuan vorton? Kaj mi petas vin kontroli skribajn esperantajn fontojn. Laŭ mia memoro mi neniam vidis tian majuskligon (unua vorto jes, sekvaj ne) krom en verktitoloj, nek trovis ĝin en kelkaj fontoj kiujn mi ĵus kontrolis. Mi suspektas ke ĉe via lingvosento aŭ tiu de viaj instruintoj efikis [[:de:Hyperkorrektur|trokorekto]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 00:25, 30 mar. 2026 (UTC) == Forigpeto 3 paĝoj == * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] Centra peto forigi ne-plu-aktualan-aĵon: [[phab:T234776]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:02, 30 mar. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49}} {{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:55, 30 mar. 2026 (UTC) == Pliaj finnaj temoj == Ĉar vi estas kuracisto, mi petas, ke vi legu: https://eo.wiktionary.org/wiki/valel%C3%A4%C3%A4k%C3%A4ri [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 15:42, 1 apr. 2026 (UTC) : Mi ne vidas problemon en tio, nur ĝustigis unu gx al ĝ. TP ''' Pikku Kakkonen/ Buu klubben ''' Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[BUU-klubben]], samtipa svedlingva finnlanda programo?" Ĉu en la artikolo [[BUU-klubben]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[Pikku Kakkonen]], samtipa finnlingva finnlanda programo"? [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:08, 1 apr. 2026 (UTC) :Jes, farite. TP (17:29, 1 apr. 2026) [[tago de svedeco (Finnlando)]] [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:15, 1 apr. 2026 (UTC) : La teksto estis artikola "orfo", ĉar malpli ol 4 paĝoj montris tien. Nun estas en ordo. Mi kreis novan mikro-ĝermon [[Peter Nyman]], kiu tamen ankoraŭ estas artikola "orfo". Eble vi havas ideon kiel eblus ankoraŭ 3 paĝojn ligi teien (diskutpaĝoj kiel tiu ĉi ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:29, 1 apr. 2026 (UTC) [[Kyösti Karjula]] mencias kiel religio evangeli-luteranismon. Pli realisme: konservativa lestadianismo (gxi apartenas oficiale al [[Evangeli-luterana Eklezio de Finnlando]], sed gxiaj konditoj pri ekzemple [[bapto]], [[eŭkaristio]] kaj [[absolvo]] ne estas praktike luteranaj. Krome ili havas proprajn diservojn, praktike propran eklezion kaj proprajn ekleziojn. La rilato de la movado kun la Evangelia Lutera Eklezio estas nuntempe pure formala. Tial, estus pli logike listigi la konservativan Laestadianismon kiel la religion de Karjula. Speciale en la 1960–1980-aj jaroj, kiam la instuo kontraŭ la kontraŭkoncipo estis pli forta ol antaŭe kaj poste, multaj konservativaj lestadianoj kredis, ke virino, kiu uzis kontraŭkoncipon kaj tial ricevis pli malmulte da infanojn, aŭtomate iras al infero kaj tie unue aŭdas koleregan krion de Dio "kie estas tiuj infanoj, kiujn mi donis al vi?" kaj ploron de tiuj infanoj, kiuj ne naskiĝis kaj poste ŝi devas naski tiujn infanojn infere. Ekzemple la konservativa lestadiana predikanto Pauli Korteniemi en sia prediko en suviseurat en 1982 diris[[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:53, 1 apr. 2026 (UTC) :Multaj luteranaj teologoj taksas kiel tute for-fermita la penson, laŭ kiu en infere naskiĝus infanoj. [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:58, 1 apr. 2026 (UTC) Mi petas, ke vi plu unufoje legu [[sveda lingvo en Finnlando]]. Laux pri tio konanta mi pravas en tio, ke la deviga sveda ekzemple en [[Vaasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] estas praktike tute alia lernfako ol ekzemple en [[Taivalkoski]], [[Suomussalmi]] ktp. kaj cxar la deviga sveda ekzemple en la kamparo de [[Kainuu]] kaj [[Koillismaa]] estas tute simbola, formala fako (en tiulokaj vilagxaj bazlernejoj ecx la instruistoj ne praktike povas diskuti svede), el tiuj lokoj tiuj junuloj, kiuj iras universitaten, devas komenci la lernadon de la sveda praktike tute komencante. https://eo.wiktionary.org/wiki/Ura#finne Mi petas, ke vi vidu: https://eo.wiktionary.org/wiki/Atlantti :Tiuj notoj alvenis, kiam mi estis for en vojaĝo, kaj nun ili jam ne plu ŝajnas al mi esti traktendaj. Kaj ne, kiam mi havas malmultan tempon, mi koncentriĝas pri vikipedio kaj ne ankoraŭ dividas mian tempon por rigardi paĝojn en vikivortaro aŭ en aliaj projektoj de la vikia projektofamilio. Se iu havas la impreson, ke iu projekto de la vikia projektofamilio havas draste tro malmultajn laborantojn, tiam oni povas diskutigi tion en la ĝenerala diskutejo de vikipedio kaj provi varbi pliajn agantojn por tiu projekto, sed ĝis tiam mi nur rigardos aliajn branĉojn se foje mi vere havas tro da tempo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:59, 26 apr. 2026 (UTC) ==Universala Kodo de Konduto== Nu, finfine mi faris peton al la komitato pri la Universala Kodo de Konduto pri la aferoj de la ruĝaj ligiloj. Mi ne volus, sed mi sentas min devigita al tio pro daŭraj forigoj de ligiloj kaj prezentoj de via interpreto de ruĝaj ligiloj kvazaŭ ĝi estus intencata de la personoj, kiuj kreis ilin. Sube estas la oficiala anglalingva sciigo por plenumi la postulojn de la komitato. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:46, 6 apr. 2026 (UTC) Hello {{<includeonly>safesubst:</includeonly>PAGENAME}},<br> You are named in a recently filed request to the [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Please review the request at [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Cases/2026/Redlinkphobia imposed without consensus on Esperanto Wikipedia]]. You are requested to enter your statement and any other material you wish to submit, so that the U4C can get a better overview of the situation. All writing should be complete, but also as concise as possible. Please ensure that you make all comments in your own section and in the discussion section only. If the U4C makes a decision, this will be binding for you and so your participation is recommended. Please do not reply here, but on the linked case page, or on the associated talk page. If you would like to contact the U4C directly, you will find an e-mail address [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee#How to contact U4C|here]]. Please use the email only if privacy is necessary (e.g. personal information). :Mi vidas ke vi ankoraŭ intencas insisti pri la afero. Tamen via argumento ŝajnas ankoraŭ esti, ke tolero de longdaŭraj ruĝaj ligiloj estas logike malebla. Tio estas malpruvebla, mi dirus eĉ jam malpruvita, kaj solvos nenion. :Via konkluda aserto "«Red links» are linked to «the desire to turn them blue», they are not meant to be collected as such, the more the better" ne estas tute eksplica, sed mi komprenas la rezonadon jene: (unu) funkcio de ruĝa ligilo estas bluiĝi, sekve ruĝa ligilo, kiu ne bluiĝas, faras damaĝon. Tio estas mallogika. Estas kvazaŭ iu dirus, "funkcio de monumentoj estas memorigi la publikon pri famaj homoj; sekve, se la publiko forgesas pri iu homo, ĉiuj monumentoj de tiu homo estas damaĝaj kaj detruendaj". :Mi plurfoje atentigis ke aliaj vikipedioj fakte toleras longdaŭrajn ruĝajn ligilojn. Tio pruvas ke tolero estas ebla. Laŭ mia kompreno vi malakceptas tion pro du kredoj - vi pensas ke tolero nur okazas ĉe grandaj vikipedioj kaj vi pensas ke ĝi ne daŭras longe ĉar la ligiloj ĉiam bluiĝas ene de malmultaj semajnoj. Sed tion eblas empirie kontroli. Memoru nian "eksperimenton" pri metado de ligiloj al aliaj vikipedioj. Tio okazis antaŭ monatoj, kaj la ligiloj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Vi povas kontroli ankaŭ mian normalan verkadon ĉe aliaj vikipedioj, kiu estas plena de ligiloj, kiuj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Tio inkludas la latinan vikipedion, kiu estas signife malpli granda ol nia. Kaj vi povas kontroli mian specimenaron de ligiloj en kelkaj grandaj vikipedioj ĉe [[Uzanto:Arbarulo/Ruĝaj ligiloj]], kie ligiloj bluigitaj ene de kelkaj semajnoj estas malmultaj en la angla vikipedio, praktike neekzistaj ĉe aliaj grandaj vikipedioj. Vi povas kontroli en la sama specimenaro ke la absoluta nombro da ruĝaj ligiloj estas multe pli granda ol nia en ĉiuj vikipedioj, kaj ke la proporcio de ruĝaj ligiloj al totala teksto estas simila al nia en la hispana, franca kaj germana. Ŝajne vi jam akceptis surbaze de la empiriaj pruvoj ke aliaj vikipedioj ne nigrigas siajn ligilojn; bonvolu kontroli pli, kaj vi konstatos ke ili toleras ilin. :Se vi fakte volas ke ligiloj en nia vikipedio havu ian funkcion kiun ili ne havas en aliaj (ekzemple kiel lingvokorektilon), kaj volas meti limojn al ilia kvanto por optimumigi tiun funkcion, mi ja argumentos kontraŭe, sed ni povos diskuti tion. Aŭ se vi konstatis ke la tolero de ruĝaj ligiloj iel malutilas al la vikipedioj, kiuj praktikas ĝin, ankaŭ tio estas legitima argumento. Sed se vi nur volas insisti, ke ne eblas trakti ilin kiel aliaj vikipedioj konstateble jes traktas, tio povas nur krei pli da malpaco. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:48, 9 apr. 2026 (UTC) :Al la konkreta plendo - ke vi premadas forigi enhavon sen interkonsento - vi respondis ke vi ne "premadas forigi" la ligilojn, sed "substrekas dubon" pri ili. Mi ne komprenas la celatan distingon. Laŭ mia kompreno de la vorto "dubo", esprimi dubon pri ligilo estas diri, ke ĝi eble estas forigenda. Kaj ne estas interkonsento, ke iu ajn menciinda ligilo povas esti forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:59, 9 apr. 2026 (UTC) ==(sen titolo)== Nomi vomajxon kiel "yrjö" supozeble perigxas el la malafabla, deskriptiva fonetika prononco de la vorto. Cxu pri li oni povus fari esperantan vikipedian artikolon: https://fi.wikipedia.org/wiki/Sakari_Kiuru_(valokuvaaja) Li prezentis ankaux en dokumenta filmo pri konservativa lestadianismo. Li kreskis en konservativa lestadiana familio. Li rakontis pri sia familia fono: Ni estas 16. Mi estas la dua plej aĝa. Kelkaj naskiĝis post kiam mi forlasis la hejmon. Mi memoras, ke mia patrino estis terure laca dum tiaj oftaj gravedecoj. Iam oni uzas la vortojn pakkosuomi kaj tvångsfinska pri la deviga instruo de la finna por la finnlandaj svedaj denaskaj parolantoj. Tamen, ĝi ne estas tute simila fenomeno en ĉiuj aspektoj. Tio ŝuldiĝas al la diferenco en grandeco de la du lingvogrupoj. Pro tio multaj kredas, ke estas malkonvene rekomendi devigan svedan lingvon tiel, ke svedlingvanoj en Finnlando estas devigitaj lerni la finnan. Klare pli ol duono, en Uusimaa, ekzemple Helsinko kaj kontinenta parto de Origina Finnlando, ekzemple Turku, eĉ pli ol 80 % el la finnlandaj svedlingvanoj uzas ĉiutage ankaŭ la finnan lingvon. Deviga bazlerneja instruo de la finna por la finnlandaj svedlingvanoj, aliel ol deviga bazlerneja instruo de la sveda por la finnlandaj finnlingvanoj, apartenas al komunaj opinioj de la planantoj de la finnlanda bazlerneja sistemo jam ekde la 1960-aj jaroj. Ankaŭ la finnlanda svedlingvanoj mem ne disputas pri la deviga finna samece kiel la finnlandaj finnlingvanoj pri la deviga sveda. Praktike la instruo de la "alia enlanda lingvo" en la svedlingvaj lernejoj en la Finnlando estas klare pli amplekse ol en la finnlandaj finnlingvaj lernejoj. La svedlingvaj finnlandaj bazlernejanoj komencas la lernon de la finna normale jam en la dua lerneja jaro. Parto el la denaskaj parolantoj de la sveda en Finnlando, speciale en Uusimaa, estas praktike dulingvaj. Por tiuj lernantoj en iuj finnlandaj svedlingvaj lernantoj estas kiel alternativo de la normala porsvedlingvana instruo de la finna modersmålsinriktad finska (hejmlingvsimila finna), pri mallongigo sia nomo mofi, kiu estas instruo de la finna kiel alia gepatra lingvo. --forgesis subskribi la posedinto de tiutempa uzantokonto Penttihirv je 4 redaktoj de frumatene ĝis 17:45 horo je 8 apr. 2026 == Saltvik == Mi provis aldoni al la artikolo [[Saltvik]] mencion pri [[Orrdalsklint]]. Kial mi ne sukcesis? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22334-13|&#126;2026-22334-13]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22334-13|diskuto]]) 10:43, 11 apr. 2026 (UTC) :Ah: estas tre simple: Vi aldonis <pre><!-- En Saltvik situas ankaux la plej alta loko de Alando, [[Orrdalsklint]]. == Referencoj == .. --></pre> :Kion vi aldonas inter la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>" kaj "<code>--></code>", ne estos videbla en la fina paĝa aspekto. Estas bone ke la ĉapitrotitolo "Referencoj" estas inter tiuj signoj, ĉar momente ne estas referencoj, sed estas bone ke jam estas la ĉapitrotitolo por la kazo ke iam ekestos referenco, sed por via roko estas grave ke oni jam nun povas vidi la frazon, do metu ĝin ANTAŬ la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>". Kompreneble, krome estas bone meti al la paĝofino la ŝablonon {{ŝ|ĝermo|Finnlando}} aŭ {{ŝ|ĝermo|geografio}}, SE temas nur pri 3-5 frazoj. Kaj krome mi nur nun vidis ke vere se oni redaktas anonime estas pli malfacile tajpi esperantajn literojn, sed por aliaj uzantoj estas tre tede ripari viajn x-kodajn straangajn esperanto-vortojn: tial konsideru ĉu vi povas supre en la redaktofenestro uzi la elekton "> Specialaj signoj". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:42, 12 apr. 2026 (UTC) :Cetere: Ankoraŭ unu konsilon pri la ŝablono {{ŝ|Informkesto monto}} en paĝo [[Orrdalsklint]]: Pri tiu ŝablono oni nur bezonas unu solan parametron "|regiono-ISO = FI" - estas bone kaj bele uzi almenaŭ tri indikojn "|regiono-ISO = FI" "|tipo1 = reliefo" "|zomo = 9", sed vi vidos, se vi ne metas la duan indikon nur la supra mapo aspektos iom malpli bela kaj sen la tria indiko la suba mapo ne estas ideale fokusita, ambaŭ statoj ne estas katastrofaj, sed se mankas la unua indiko "|regiono-ISO = FI" estas nur iu tre malhela mondmapo en kiu tute nenion eblas vidi. Do la unuan indikon necesas nepre ne forgesi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:12, 12 apr. 2026 (UTC) == Enhavo == Eble mi faris ion malbone, sed en artikolo [[Miskolc]] ne aperas nun la Enhavo, ĉu vi povas helpi?--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 08:51, 12 apr. 2026 (UTC) :{{re|Crosstor}} Bonvolu rekontroli ĉe vi: ĉe mi en artikolo [[Miskolc]] ĉio aspektas normale. Estus tre strange se vi vidus ion alian en sama horo ol mi... Alikaze bonvolu precizigi kion ekzakte vi vidas... sed mi supozas ke estis iu nur momenta misfunkcio, kiu iritis vin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:36, 12 apr. 2026 (UTC) ::Supozeble mi vidas miraklon. En iu ajn artikolo (iom longa) mi vidas la Enhavon, tamen en Miskolc mi ne vidas. Ĝuste nun mi kontrolis. En [[Eger]] mi vidas Enhavon el 12 punktoj. Se vi ne scias la solvon, lasu la aferon. Trovi eron la Enhavo tre helpas, sed en Miskolc mi devas uzi la lifton. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 09:50, 12 apr. 2026 (UTC) ::{{re|Crosstor}} Nun mi komprenas vian problemon. Dankon pro la komparo al paĝo [[Eger]]. Jes, tio ĉe mi estas same. Estas iu signaro <code><nowiki>__NOTOC__</nowiki></code> (la angla mallongigo signifas "'''no T'''able '''O'''f '''C'''ontent", "sen listo de enhavo"), se tiu signaro estas ie tiam la enhavo vere ne videblas, sed ĉi tie nenie en artikolo [[Miskolc]] estas kaŝitaj tiuj anglaj signoj. Do mi vere ĝis nun ne sukcesas malkovri la problemon, sed almenaŭ mi nun komprenas kio estis via miro. Cetere, tute flanke mi ĵus videtis en la paĝo la adjektivon "diplomacia", tiu vorto ne estas esperanta, en Esperanto ĉiam estas "diplomatia" aŭ "diplomata". Eta tajperaro, kiun mi ĵus hazarde vidis. Ĉu vi volas mem ĝustigi ĝin? Pri la neapero de la enhavolisto mi nur povas '''''supozi''''' ke estas iu interfero kun la ŝablono "{{ŝ|granda dosiero}} tute supre. Mi teste forprenis ĝin, enhavo estas, remetis ĝin, enhavo ne estas, kaj nun mi metis la ŝablonon tute malsupren kaj tiam ankaŭ estas la enhavo. Al mi la vasta panoramo tute sube same bonas kiom tute supre. Tial mi proponas simple lasi ĝin tute malsupre...[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:29, 12 apr. 2026 (UTC) :::Dankon! Diplomatia {{farita}} == Dulingveco... == Ĉu oni povu fari artikolon pri dulingveco, tia, ke homo havas du hejmlingvoj? Oni povu mencii kiel ekzemploj ekzemple tion, ke en [[Paragvajo]] la plejo estas dulingvaj kaj en [[Finnlando]] nuntempe multaj svedparolantoj, speciale en Uusimaa, parolas ankaŭ la finnan kiel hejmlingvo. Kaj ekzistas familioj, kie estas du hejmlingvoj, el kiuj unu estas Esperanto. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-21899-04|&#126;2026-21899-04]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-21899-04|diskuto]]) 16:23, 12 apr. 2026 (UTC) Teksto [[dulingveco]] en la e-lingva vikio ekzistas; mi nun havas malmultan tempon, ĉar mi estas nur posttagmezon hejme kaj morgaŭ matene por dua semajno forveturos, tial mi eĉ ne povas legeti kiu nun estas skribita en tiu teksto. Sed vi vidu ankoraŭ la noton en [[Diskuto:Komunumdomo de Säynätsalo]], tie mi aldonis informkeston kaj ligion al vikidatumoj, sed ankoraŭ iuj elementoj mankas... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:54, 12 apr. 2026 (UTC) == Atentu == {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <hr> Vidu: [[Marja-Sisko Aalto]] Unu Jorma diris al mi, ke reale Jorma estas formo el la hebrea Jeremia kaj tio, ke oni donis al la nomo la signifon peniso, estas tute stranga afero kaj li ne volas, ke mi daŭre diras tiun afero por li. Poste mi demandis lin, pri kiel li pensas pri tio, ke jorma signifas kacon. Li diris, ke estas vane demandi pri tio - mi jam scias, kiel li pensas pri la afero. Li neniom sxatas pri tiu signifo, kiun oni donis al gxi post tio - ke li naskiĝis en 1956 - tiutempe la nomon oni en nia lando multe donis al knaboj kaj nur poste iuj malbonigis la signifon. Li ne ŝatas pri tio, ke iu sxercas al li pri la afero. Jorma estas formo el la nomo Jeremia, kiu signifas "Jahve levas." [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22675-77|&#126;2026-22675-77]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22675-77|diskuto]]) 19:25, 15 apr. 2026 (UTC) :Nu, estas iuj malmaturaj homoj, kiuj multe ŝercas pri vortoj por peniso, kaj laŭ diversaj lingvoj ligas iujn knabajn kaj virajn antaŭnomojn al tiu ŝercado, sed almenaŭ oni ne misuzu diskutpaĝojn de kultura kaj scienca enciklodedio por tio. Ĉu vi en via elekto jam havas la ŝajne mezepokan germanlingvan frazon "Wie die Nase eines Mannes, allso groß ist sein Johannes"? kie oni anstataŭigas la viran generilon per la nomo de [[sankta Johano]]? En iom simpligita formo la parolturno eĉ eniris la [https://de.wiktionary.org/wiki/wie_die_Nase_des_Mannes,_so_sein_Johannes germanlingvan vikivortaron], sed tamen estas malserioza informo... Mi ne interesiĝas pri tiaj temoj kaj alvokas vin ne (mis)uzi mian diskutpaĝon por tiaj pripensoj. Ĉu komprenite? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:57, 24 apr. 2026 (UTC) == Forbaro nepras == Bv forbaru du kontojn: * {{uzanto2|Oksettava örvelö}} vulgara uzantonomo (= "vomiga ulaĉo"), forbarita en unu vikio * {{uzanto2|Penttihirv}} neakceptebla uzantonomo pro [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] - pro obsedo pri (vulgaraj aŭ almenaŭ stultaj) vortaj ŝercoj pri Pentti Hirvonen La ulo intertempe kreis almenaŭ unu plian konton, kaj aldone ofte kontribuas kiel IP-ulo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:15, 18 apr. 2026 (UTC) {{farite}} Taylor 49 pravas pri la kritiko de la neakcepteblaj uzantonomoj. Tutegale ke mi tri semajnojn nur tre malmulte povis esti en Vikipedio kaj ne rimarkis la neakcepteblon antaŭe, kaj ke ankaŭ aliaj administrantoj ne sufiĉe rapide postĉasis la provokaĵojn. La fakte ankoraŭ valida forbaro nur iom malpli strikte aplikiĝis dum lastaj semajnoj kaj monatoj, se vere ĉiuj redaktoj kaj uzantonomoj estas sen provokoj, detruemaj fuŝoj kaj senescepte estas konstruemaj. Lasta averto. Se ankoraŭ unu malregulaĵo re-aperas, la stato denove estos tia kia ĝi jam estis antaŭ jaroj, refleksa forbaro de ĉiuj iusence suspektaj novaj IP-kanaloj kaj prefere malfaro de ĉiuj redaktoj, ĉar individue revizii kiuj agoj estos tamen valoraj ankaŭ mi ne havos la tempon dum venontaj monatoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:45, 18 apr. 2026 (UTC) == Maintenance script == Bv forigu kaj porĉiam ŝlosu la paĝon [[Uzanto-Diskuto:Maintenance script]]. La konto estas globala roboto, neniu legas mesaĝojn sur la diskpaĝo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:57, 22 apr. 2026 (UTC) :{{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 24 apr. 2026 (UTC) == Asplund == Cxu estas bone mencii en la artikolojn [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]] DU kantojn? Unu estas en suda finnlanda sveda, kiu malsimilas el la regna sveda nur proksimume kiel la amerika kaj brita angla el si aliaj, sed "röst nej" estas en ostrobotnia sveddialekto, kiu estas malfacile kompreni por la svedoj kaj eĉ ekzemple helsinkaj finn-svedoj. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 18:00, 22 apr. 2026 (UTC) : Meto de plia jutuba muzika filmeto en la "eksterajn ligilojn" estas laŭ mi en ordo. Mi adaptis la lastajn ŝanĝojn kaj aprobis la meton de aldona ekstera ligilo en la artikoloj [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]]. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) Cxu estas eventuale, ke punon oni fortigas, cxar la krimo estis farita laux kristnaska paco? En [[Keskisuomalainen]] iu demandis tion, kaj [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC)laux la respondo la kristnaska paco ne plu estas oficiala, sed iam praktike tia estas eventuale laux la ideo de la kristnaska paco, ke la puno estas pli forta ol normale kaj la pli altaj jugxregantoj akceptas tion - almenau puno de [[Pentti Linkola]] estis fortigita, cxar li faris la krimon dum la kristnaska paco. Mi konas Jorman, kiu tute ne ŝatas la slangan signifon de sia nomo. Li demandis sin, de kie tiu signifo maĉiĝis. Li rakontis, ke kiam li naskiĝis (1956), estis tute kutime doni al knabo la nomon Jorma; ĝi neniel estis malkonvena, kaj la uzo de la vorto por signifi penison estas posta misuzo. Pejzaĝe, la vasta plimulto de Ostrobotnio estas iom unuforma. Ostrobotnio estas ankau unu el la difinitaj per La pejzaĝoprovincoj de sia lando. Pejzaĝoj de Ostrobotnio estas karakterizitaj per larĝaj, plataj malfermaj kampoj kaj inter ili la grandaj riveroj malrapide fluantaj en la Botnia golfo, sed ekzistas malpli da lagoj ol en la plej granda parto de la resto de Finnlando. Tamen, la nordorienta parto de historia Ostrobotnio estas pli monteta. : Tamen el la rezonoj de la lastaj tri alineoj ne sekvas ago. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:32, 28 apr. 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471751 --> == Linkola == https://eo.wikipedia.org/wiki/eläkeläinen Mi demandis al Pentti Linkola (kiu fiŝkaptis) ĉu li ne jam estas emerito. Laŭ li, li estas, sed lia pensio ne sufiĉas por vivi. Tial li ankoraŭ fiŝkaptis vintre. Lia lasta fiŝkapta aŭtuno estis 1994. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26205-68|&#126;2026-26205-68]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26205-68|diskuto]]) 12:47, 29 apr. 2026 (UTC) akc3bre8zqcvvoa9mi70azjl755j5u8 9363336 9363333 2026-04-29T12:49:43Z ~2026-26205-68 256045 /* Linkola */ 9363336 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <!-- <hr> {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = <!- nur por kazoj de ekstrema drameco: [[dosiero:Attention Sign Red White.svg|40ra]] -> |teksto = Ekde la 20-a ĝis 22-a de junio mi ne aŭ nur tre malmulte povas kontribui. Ekde la 23-a mi ree partoprenos. Th. Pusch }} {{-}} {{Klariga noto |titolo = <small><small>Noto</small></small> |enhavo = En la [[Vikipedio:Diskutejo/Teknikejo#Rezulto|vikipedia teknikejo]] estis diskuto pri konservo aŭ forigo de tradicia aspekto de la eksteraj ligiloj en vikipediaj artikoloj, kiu laŭ mi finiĝis per malbona baloto, ne per trovo de teknika solvo, kiu ebligus liberan decidon inter du samvaloraj variaĵoj. Mi tial komence de marto 2017 ekprenis vikipedio-ferion de eble monato, eble duonjaro, eble pli longe, dum tiu tempo observos kaj minimume agetos kiel administranto, kaj post mia ebla reaktiviĝo vidos ĉu tamen eblos havi elekton inter du bonaj eblecoj pri tiu temo. Dum la intertempo mi ne povos labori pri plua bonigo de tekstoj pri komunumoj de eŭropaj ŝtatoj, ne elektos artikolon de la semajno kaj ne plenumos alian kontinue faratan taskon. :Thomas Pusch |larĝeco = 100% |pozicio = |enhav-grandeco = }} --> == Arkive == * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/uzo_aŭ_neuzo_de_la_vorto_"oblasto"|Uzo aŭ neuzo de la vorto "oblasto"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Transskribo_de nomoj_ne-latin-literaj_sen_esperantigo_al_esperanta prononco|Transskribo de nomoj ne-latin-literaj sen esperantigo al esperanta prononco]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Pludirektigoj_de_paĝoj_pri_"popolo"_al_"popola lingvo"|Pludirektigoj de paĝoj pri "popolo" al "popola lingvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Geografiaj_nomoj_en_Esperanto,_el_regionoj,_kies_lingva_kaj_politika situacio ŝanĝiĝis_post_1887|Geografiaj nomoj en Esperanto, el regionoj, kies lingva kaj politika situacio ŝanĝiĝis post 1887]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Historie:_"Litovio"_aŭ_Litvo"|Historie: "Litovio" aŭ Litvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Korekto_de_la_ŝablono_"Urbo_de_Germanio"|Korekto de la ŝablono "Urbo de Germanio" (urbo de) kaj de ties uzo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando"|Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando" (do ekz. "Lagoj de Svislando" aŭ "Lagoj en Svislando")]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Ŝablono:Informkesto administra unuo|Ŝablono:Informkesto administra unuo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Centrigo de bildosubskriboj|Centrigo de bildosubskriboj]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Diferenco inter "dum" kaj "en"|Diferenco inter "dum" kaj "en"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorio "sindromoj"|Kategorio "sindromoj"]] === Pliaj, unuopaj temoj laŭ jaroj: === {{Div col|cols = 4}} <small> * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2007|'''arkivo 2007''']] kun temoj ** Kategoriaj alidirektiloj ** Landaj ŝablonoj ** Ŝablono:KategorioGeografioLaŭLando ** Azova maro kaj Nigra maro ** Ĉu du apudaj adjektivoj en nomo? ** Mapo de Eŭropo ** Administranto ** Helpalvoko por germana vikipedio ** Informkesto por artikoloj * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2008|'''arkivo 2008''']] kun temoj ** Ŝablono:KategorioMontaroEnLando ** forviŝo de malplena kategorio ** "Ŝablono:Ligo el bildo" ** Naskiĝjaro kaj aĝo ** flagoj svg ** Binet ** Valdorfa pedagogio ** ebla nova portalo (pri psikologio) ** Ŝablono:Plurtone ** Vlaggen ** Informoj sur bildaj paĝoj ** diskutejo... ** Nekonscia tajpado ** Wikipedija:Hornjoserbšćina ** Plibeligo de informkestoj ** Skandinavistiko kaj Nederlandistiko ** Granda Nordia Milito ** Situo sur mapo Moldavio ** Les Halles (Parizo) *** Marko sur bildo ** Neris ** Ĉu vi ne volas/pretas kandidati kiel administranto? ** Pariza Regiono * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2009|'''arkivo 2009''']] kun temoj ** Resonkorpo ** Zoo de Londono ** Valo Owens ** Helpo bezonata ** Kato sur varmega ladotegmento ** Korono ** Okulvitra strigo ** Metropoliteno ** Kolonaj ordoj ** Homaj respondecoj ** Ĉapulteko ** Bertha Benz Memorial Route ** Vikifontaro * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2010|'''arkivo 2010''']] kun temoj ** Timo Boll ** Dosiero:Navaro-dum-1037.png ** Avatar: The Last Airbender ** Na'via lingvo ** Kriaj koloroj ** Laura Chinchilla ** Ĝermoj ** olimpika tabelo ** Ĉu vi ne volas fariĝi administranto? ** Administraj rajtoj ** Tarator ** Bonan resaniĝon! ** Peto ** Kotdivuara Esperanto-Asocio ** Vulkanologio ** Informkesto pro blazonoj? ** Helpopeto ** Translation request ** Navigilo2 ** Forigitaj kategorioj ** Saluton, sorry to bother you ** Heiner Keupp ** Ĝemelaj urboj ** Futbala mondĉampionado ** Internacia Junulara Kongreso ** Aldono de kodo ** Puĉo ** Provlegado ** Uzantobloko kaj lingva demando ** Ŝablono:Informkesto televida kanalo ** Monunuoj ** Defio ** "Rekuperi" ** "Por deletigi?" ** Alinomado de artikoloj pri gubernioj de Japanio ** "Anekti" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2011|'''arkivo 2011''']] kun temoj ** Stivardoj ** mw:Template:Languages ** SVG-Flagoj ** Leysin ** Ŭ kaj v ** Rufa kaj Ruĝa haro ** 2011 Board Elections ** artikolo "Tutmondiĝo" ** VIAF 47453644 *** Nurembergo, la 10-an de septembro 2011 ** Anstataŭo de la ŝablono projekto per la ŝablono projektoj ** Statuto de la Eŭropa Sistemo de Centraj Bankoj kaj de la Eŭropa Centra Banko ** Distrikta reformo en Meklenburgio-Antaŭpomerio ** Tonalta lingvo ** Helle Thorning-Schmidt ** Oŭrenso ** Ŝablono:Informkesto sciencisto ** Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj ** Grandurbo * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2012|'''arkivo 2012''']] kun temoj ** Kuujjuaq (Kebekio) ** Schwarzbach (Majno) ** Litovaj personaj nomoj ** Robert ** Esperanto-Asocio de Rumanio ** Cite web ** Ŝablono:Informkesto kanada provinco-teritorio ** Kanada konfederacio ** Kiel alinomigi ĝin? ** Listo de Meksikaj ŝtatoj ** Ŝablono:Flageto ** Ŝablono:Priskribo ** Gemeinsame Normdatei (GND) ** Berlin-Lichtenberg kaj rilataj artikoloj ** Ekzekut(iv)o? ** Forigita dosiero ** Usona problemo ** Sebastian Giovinco ** Forbaro ** Malgranda problemo ** Provincnomoj ** Petr Tomasovsky kontraŭregule forigis tutan sekcion *** refaktorigita *** Forbaro ** Afiksoj en Esperanto ** Signifoplena kaj ne ekspresiva ** Cleopatra Stratan ** Article translation/collaboration request ** Pavel Stratan ** en la aŭ dum? ** Ŝablono "el" ** Ŝablono:El ** Subpaĝoj ** Foto ** Birdoj ** Tradukpeto ** Hans Georg Link ** Sinagogo ** Ŝablono:Informkesto germania komunumo ** A380 ** Bildoj pri Tibor ** Fuŝado de artikoloj en la germana vikipedio ** "Vadmaro (ĝenerale)" estis alidirektita al "Flusejo" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2013|'''arkivo 2013''']] kun temoj ** Vikipedia diskuto:Ĉefpaĝo ** Top Gear ** Flago de Ĝibutio ** Ruĝaj ligiloj ** Mondoñedo ** Esperanto-movado en Vigo ** Inkludigado de balotpaĝo pri elstarigo ** Citŝablonoj *** Misfunkcio *** Parametroj en citŝablonoj ** Diskuto:Alpakao ** Diskuto pri neliberaj dosieroj ** licenco pri foto ** Hungaroj ** Kukuhorloĝo ** Artikolo Sudorienta Kvartalo de Essen ** Ŝablono:Informkesto nuklea centralo ** Trepanado ** Artikolotitoloj pri provincoj de Italio ** Pri diskuto:Titoloj de artikoloj ** Ŝablono:Informkesto lingva familio ** Scorpions ** 2012-W37 ** Forigitaj bildoj ** Star Trek oficistoj ** Justa uzo ** Aleksandro Galkin ** Gaviedoj ** Skalo de Mercalli ** Forigitaj dosieroj en Komunejo ** Alinomigado kaj forigado de alidirektiloj ** Uzanto:毛澤東的智障孫子毛新宇‎ ** Ŝablono:Bildo de la Tago2/208 ** Hispana literaturo de la Klerismo ** Germana Muzika Arkivo ** Plena informo pri justa uzo ** Unue belan kristnaskon ** diskuto pri pedofilio ** Voĉdono pri forigo de la Portalo Pedofilio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2014|'''arkivo 2014''']] kun temoj ** Kalumnio kontraŭ la administranto DidiWeidmann fare de uzanto Pangea – ĉu forbari? ** Paroleraro ** Nomoj de meksikaj komunumoj ** Pangea plu misatentas la admonojn kaj atakas ** Landnoma interkonsento ĉe la Aŭstruja Popola Partio ** Ŝablono:Distrikto Cuxhaven ** Kion vi pretus fari por portalo pedofilio? ** Realŝuto de viaj bildoj al Komunejo ** Averto ** Georg Sauerwein‎‎ ** Amasa alinomigado ** Re:Rebonvenon ** Ĉefkatedralo ** Ektopia gravedeco ** Esperantaj prefiksoj en la germana vikipedio ** San Pedro ** Svisa instituto de esplorado pri eksterlando ** Neliberaj dosieroj ** Jenő Kuncz ** Santo Domingo Petapa ** Absurda batalo kun KuboF ** Ŝablono:El ** Amt Schenkenländchen‎‎ ** Ŝablono:Citaĵo el la reto ** Por ADLS ** Dankon pro la novaj kategorioj pri sportoj ** Kirko ** Katedralo de Brno ** Modulo:Portalo/bildoj/alternativaj nomoj‎‎ ** Kontakto ** Tekstaj librokovriloj ** po ** Eraro/ĝisdatigo Amri Wandel ** Pri resumo ** Weyhusen ** Tahirih ** Kemia ŝablono ** Liv and Maddie ** Kirko ** Big Hero 6 (film) ** Preĝejo Sankta Marteno (Laives) * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2015|'''arkivo 2015''']] kun temoj ** Paulo Casaca ** Tradukpeto por meta-vikio ** Subpaĝo de uzanto ** Eraro "zoologia ĝardeno">"bestoscienco" ** Tonlingvo ** Malŝalto de la x-sistemo ** Graflando/duklando ** Frank Christoph Schnitzler ** Vestfalia Paco ** Termina problemo ** Deletion request ** Jonas Marx ** Lingvoj de okcidenta Afriko ** Kotafonua lingvo ** Nudbrankuloj ** Du kategorioj pri unu tempo / redirektiloj al kategorioj ** Ŝablono <nowiki>{{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo|081260020}}}}</nowiki> ** Fotoj pri teatraĵoj de Anton Ĉeĥov kaj Pavel Ŝumilov ** Artikolo de la semajno ** <nowiki>{{Lang-en}}</nowiki> en Encyclopedia of Judaism‎‎ ** Ĉu kunigi? ** Mario Puzo ** Fermo de proponoj por elstaraj artikoloj ** Helpaj ŝablonoj ** Investitura kontroverso ** Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj ... ** Chantal Gacond ** Reinfeld en Latvio ** Francaj arondismentoj kaj kantonoj ** Turingio ** Ans (Belgio)‎ ** Artikoloj pri la provincoj de Belgio kaj pri ties municipoj ** Henegovio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2016|'''arkivo 2016''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2017|'''arkivo 2017''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2018|'''arkivo 2018''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2019|'''arkivo 2019''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2020|'''arkivo 2020''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2021|'''arkivo 2021''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2022|'''arkivo 2022''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2023|'''arkivo 2023''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2024|'''arkivo 2024''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2025|'''arkivo 2025''']] </small> {{Div col end}} <br/> <div style="background-color: #f0f8ff; border: 1px solid #808000; padding: 5px; {{kesta ombro}}">'''{{centre|[[2026]]}}'''</div> == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Dear colleague, as far as I could understand, after discussion at [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj#Rayan_Hamda_Barhoumi]] you kept this article in Vikipedio arguing that the articles about this person also exist on several other languages. However, since then all other articles about this guy have been deleted as self-promotion. At present the article in esperanto is the only one that prevents me, as administrator of Commons, from deleting the photographs of Barhoumi. That's why I would like to ask if you are willing to reconsider your August decision. [[Uzanto:Андрей Романенко|Андрей Романенко]] ([[Uzanto-Diskuto:Андрей Романенко|diskuto]]) 20:22, 2 jan. 2026 (UTC) :{{re|Андрей Романенко}} Priviet and Sveiks, Andrej. The fact that in august 2025 there were texts about him in catalan and portuguese was not the only argument for keeping the text (far from being an important argument, because his work seems not at all related to the catalan and portuguese culture). Of course we can reconsider our decision of August and can reopen the case, though I fear that my colleagues won't be very amused that the soup will be heatened again. But I don't understand why the photographs in Commons would have to be deleted anyway: if there is any licence problem, files anyway are deleted very straightforward, and here I can't see any licence problem - just that the description of being "an outstanding professional photo" can be seen as bragging. I just saw that you or anyone has anyway deleted the three files. If so, the [[:commons:Category:Rayan Hamda Barhoumi|category]] should also be removed. Is there a documented discussion about the deletion? I doubt so, because I looked up the three files when you wrote some houres ago and didn't see anything. Well, the headshot in the infobox is of no big importance in the Esperanto wikipedia. No need to upload a local file. I'm just astonished about the urge of (speedy) deleting all three file from commons. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:34, 3 jan. 2026 (UTC) == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Saluton ThomasPusch, Dankon pro konservi la artikolon en Esperanto pri Rayan Hamda Barhoumi. La artikolo jam enhavas bazajn informojn pri lia agado kiel aktoro, muzikisto kaj kreinto de Jackrabbit. Tamen, kelkaj informoj povas esti aldonitaj aŭ plibonigitaj, ekzemple: detaloj pri liaj interpretaj influoj (Vee Boonyasak, Jon Bernthal, Charlie Cox), kaj aliaj faktoj rilataj al lia verko kaj artistnomo. Por faciligi la aktualigon, jen ĉiuj fidindaj fontoj disponeblaj por uzado: https://filmdaily.co/indie-film/indie-filmmakers/rayan-hamda-barhoumi-building-a-universe-from-instinct-and-intensity/ https://www.indieactivity.com/rayan-hamda-barhoumi-creator-and-aspiring-actor-of-jackrabbit/ https://www.issuewire.com/rayan-hamda-barhoumi-the-french-actor-and-musician-behind-the-indie-series-jackrabbit-1835820131084785 https://lytcheess.fr/ https://www.imdb.com/name/nm15961728/ Uzante ĉi tiujn fontojn, la artikolo en Esperanto povus esti ĝisdatigita laŭ faktoj kaj referencoj. Krome, eblas konsideri la kreon de artikolo en la franca. Ĉu vi povus helpi rekte aŭ konsili pri la plej taŭga maniero por fari tion? Dankon pro via tempo kaj helpo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-40212|&#126;2026-40212]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-40212|diskuto]]) 23:58, 2 jan. 2026 (UTC) == Artikolo de la monato == Saluton. Strange aperis kiel Artikolo de la monato [[Pingvenoj]] kaj tuj poste [[Nazia Germanio]]. Mi ne bone komprenas kiel funkcias tiuj elektoj, sed mi gapas pri kelkaj detaloj: Unue dum unu monato ĉiu kiu venos al Vikipedio vidos unue la svastikon, kiu por multaj estas tikla bildo, se ne eĉ kontraŭleĝa. Mi ne kontraŭas la elekton de la artikolo, sed la bildo povus esti mapo aŭ io alia. Ĉiuokaze mi scivolas kiel kaj kiu ŝanĝis la unuan elekton post monatoj sen klara elekto. Due mi gapas ke jam estas elektitaj la artikoloj por la tuta jaro, en kiuj aperas ankaŭ Hitlero kaj grava batalo de Nazia Germanio, plus pluraj politikaj entoj elirintaj el iama Sovetunio. Estas suspektinda tiu elektado. Ĝenerale ne estas tre gravaj artikoloj inter la dekduo, escepte [[Nazia Germanio]] kaj [[Adolfo Hitlero]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:32, 3 jan. 2026 (UTC) :Dankon pri la atentigo. Mi ĵus rigardis, kaj respondis tuj en [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]], ĉar necesas rapide ekhavi vastan bazon de interkonsento. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:52, 3 jan. 2026 (UTC) == Finnlando == Mi provis skribi pri [[sveda lingvo en Finnlando]] pli neŭtrale ol en 2022. Mi ankaŭ riparis unu eraron, kiun faris Moldur. La deviga sveda estas diversa afero en diversaj partoj de Finnlando. La loĝantoj parolas normale la anglan kun la svedaj vizitantoj, se ili estas. Ekzemple en [[Ostrobotnio]] la svedan oni instruas por reala neceso. En lernejoj de la kamparaj malriĉaj arbaraj komunumoj en orienta Finnlando la instruo de la sveda estas tute simbola - ĝi ne produktas lingvoscion tiel multe kiel en mia hejmurbo Jyväskylä. La instruistoj scias, ke verŝajne la lernantoj en la labora nek pensia aĝo neniam necesos la svedan lingvon. Estas malfacile lerni svedan en loko, kie la svedan oni parolas nur en lekcioj lerneje. Tial la instruistoj ne postulas altan nivelon. Estas klare, ke tia estas diversa afero ol instruo de la sveda ekzemple en Vaasa kaj Jakobstad. -- aldonis, sen subskribo, uzanto de konto [[uzanto:Urpola|Urpola]] je 19:11, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi provos ene de la venonta semajno rigardi tien... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:45, 3 jan. 2026 (UTC) Ekzistas du tipoj de la deviga sveda, kaj por la tipoj estas apartaj instruistoj, kvankam ili kaj la Sveda Popola Partio de Finnlando ne asertas tion. La funkcia deviga sveda estas en tiaj dulingvaj lokoj kiel [[Jakobstad]], [[Vasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] farata deviga instruo de la sveda. Gxia celo estas sama kiel estas celo de la deviga finna por svedlingvaj finnlandanoj: la celo estas instrui la alian enlandan lingvon al lernantoj, kiuj necesas tiun lingvoscion. Alia tipo de la deviga sveda estas ekzemple en [[Pirkanmaa]], [[Meza Finnlando]], [[Savonio]], [[Kainuu]] kaj [[Finna Laponio]] instruata simbola deviga sveda, kies cxefcelo estas alia. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:33, 5 jan. 2026 (UTC) Ŝajnas, ke el la plej multaj altlernejoj la deviga sveda lingvo malaperos ene de 20 jaroj, kaj parte ĝi jam nun estas for, ĉar al enmigrintoj oni donas esceptojn. Tiuj esceptoj starigas la demandon, ke se enmigrinto povas funkcii en Finnlando sen la sveda, kial do finnlandano ne povus. En la baza lernejo kaj en la gimnazio la devigo verŝajne restos dum 30–40 jaroj, sed en la plej granda parto de la lando ĝi fariĝos ĉiam pli simbola. Ĝi produktas ĉiam malpli kaj malpli da reala lingvokapablo, sed ĝi ne malaperos baldaŭ. Por la Sveda Popola Partio ĝi estas memvaloro, kaj la partio kapablas konservi ĝin kiel formalan lernobjekton, eĉ se ĝi ne kapablas haltigi la malkreskon de ĝia efikeco. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 11:11, 5 jan. 2026 (UTC) [[:fi:Peter Albäck]]: La viro klarigis, ke la svedaj parolantoj de Uusimaa kaj Ostrobotnio estas malsamaj grupoj - la svedaj parolantoj de Ostrobotnio, male al Uusimaa, estas sufiĉe klare grupo, kiu diferencas de la finnaj parolantoj laŭ kulturo kaj nacia karaktero. Li diris, ke tio estas sufiĉe klara, sed ĝi estas tabuo. Mi demandis, kiel ĝi malkaŝiĝas. Li respondis, ke ĝi devenas de la konduto de la loĝantaro. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 7 jan. 2026 Mi trovis en rubujo la libron ''[[Antero Vipunen]]''. El tiu libro mi unuafoje eksciis pri la volapuko kaj lernis la esperanton. Longe mi konis [[Yrjö Karilas]] nur kiel skribanto de Pikkujättiläinen kaj Antero Vipunen. Kiam mi eksciis pri lia aliaj meritoj, mi komencis miri pri tio, kial li estas do malmulte konata. Iam mi interrete legis, kial estas do. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 9 jan. 2026 == Kiu estas kristano? == Mi aldonis al la paĝo [[bapto]] mencion, ke iuj ne-kristanaj grupoj havas ankaŭ bapton. Ekzemple astestantoj de Jehovo kaj mormonoj. Vi asertis, ke malbone skribita tiel, ĉar ili estas kristanaj grupoj. Laŭ mia scio ili ne estas tiaj, ĉar ili ne apogas la sankta triecon. Vi asertis, ke tamen ili estas kristanaj. Laŭ la finna Vikipedio estas postulo por tio, ke iu grupo estas kristana, tio, ke ĝi apogas la sanktan triecan kondicion. Ĉu temas laŭ vi pri tio, ke Finnlando ne estas do sekulara ol ekzemple Litovio, Svedio kaj Germanio kaj tial en Finnlando ankoraŭ oni taksas, ke grupo, kiu ne apogas la triecon, ne estas kristana? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 17:57, 6 jan. 2026 (UTC) :Eblas fortege pridubi la hipotezon ke ''ĉiu kredanto aŭ religia grupo kiu ne apogas la sanktan triecon (=triunuon) ne estus kristana''. Mi nun ne havas multan tempon por profunde enplonĝi meditadon pri tio, kaj supozeble ankaŭ ne konvinkas subtenanton de la hipotezo ke ekzemple [[PIV]] havas tute simplan difinon de [[kristanismo]], nome "[https://vortaro.net/#kristano_kdc religio, bazita sur la evangelioj]". Sed pri la teologia koncepto de [[triunuo]] aŭ trieco almenaŭ konatas ke historie estis la fortega movado [[arianismo]], nome "parto de la [[unitariismo|unitariisma]] aŭ '''kontraŭtrinitarisma branĉo de [[kristanismo]]''' (do parto de tiu branĉo de kristanismo kiu forte kontraŭbatalis ĉiun kredon je [[triunuo]]) kiu floris ekde la [[4-a jarcento]] ĝis pli-malpli la [[8-a jarcento]]." Bone, oni povus blufe kredi ke ekde la 2-a jarmilo, do ekde la jaro 1000, validus la dogmo "kristanoj ĉiuj apogas la sanktan triunuon", sed simpla rigardo al la teksto kaj kristanisma movado [[unitariismo]], nome "'''tiu branĉo de la kristanismo''' kiu, male al la trinitatismo, '''ne akceptas la dogmon pri triunuo''' kaj kelkaj unitariismaj eklezioj tute neas la rolon de dogmo en religio" montas ke subtenantoj la kristanaj eklezioj de [[unitariismo]] daŭre fortas en la 21-a jarcento, do en la 3-a jarmilo. Alia historia branĉo de kristanismo cetere estis la [[adoptismo]], kiu ankaŭ forte kontraŭis koncepton de triunuo. Sume: NE, kredo de triunuo ne necesas por esti nomata "kristano". Tio entute ne konsiderante pruvon laŭ kiu "astestantoj de Jehovo kaj mormonoj" estus kristanaj grupiĝoj. Sed jam la vasta kristanisma movado [[unitariismo]] sufiĉas por malvalidigi la hipotezon. La esperantistaj farintoj de PIV efektive saĝe elektis sian tre koncizan kaj tre simplan difinon!! --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:29, 6 jan. 2026 (UTC) ==Forigo de dosiero== Bonvolu forigi la artikolon kiun mi alŝutis dufoje: [[:Dosiero:Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo, 356 p.K..png]]. Mi anticipe dankas vin.[[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 21:12, 8 jan. 2026 (UTC) {{re|Claudio Pistilli}} Principe eblas senprobleme forigi duoblan dosieron, kiun mi en unua paŝo faris, notinte "duobla kopio de Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo.png - forigo laŭ peto de l'alŝutanto". Sed tiam mi konstatis ke la restinta dosiero estas anglalingva, dum la forigita estis esperantlingva. En kazo de tiu elekto, teno de la esperantlingva versio prefereblas, ĉar kiun utilon havus la angla lingvo, kiu ne estas oficiala en tiu ĉi vikipedio kaj ankaŭ ne estis en la Romia Imperio de jaro 356? Do mi ŝanĝis la du dosierojn, forigis la anglan kaj tenis la esperantigitan. Ĉiukaze nun ne plu estas duoblaj bildoj. Tamen kiel lasta demando restas al mi la dubo: kie en la paĝo de retejo "X" vi vidis ke la dosiero estas liberigita laŭ krea komunaĵo 1.0 ???? Povas esti ke estas indiko sed mi ne trovis ĝin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:37, 8 jan. 2026 (UTC) == persona nomo Adolf == Adolf estis tre ofta vira nomo en Germanio, sed post kiam Germanio perdis 2-a Mondmiliton sub la influo de Adolf Hitler, la populareco de la nomo en Germanio malpliiĝis signife. Ekzemple, [[Kustaa Vilkuna]], post pasigado de tempo en Germanio dum kelkaj jaroj post la milito, skribis ke unu el la ŝanĝoj en germanaj personaj nomoj estas ke ekzistas neniuj knabetoj nomitaj Adolf. :Estas multaj pliaj nomoj kiuj en [[Germanlingvio]] iĝis malmodaj dum la 20-a jarcento. Sed Adolf, eĉ en knabeta formo "Adi", certe ekde 1944-45 estas la nomo kiu vekus plej da plendoj ĉe aliaj samlingvanoj ke estas krimo nomi knabon laŭ tiu persona nomo, pri kiu ĉiu ekde almenaŭ 1933 aŭtomate pensas pri Hitler: kiel povus esti signo de bonaj sentoj por sia ido nomi sian infanon laŭ freneziĝanta radikalega amasmurdisto?? Mi ne scias pri nomaj statistikoj de antaŭ 1945 aŭ antaŭ 1915, sed mi supozas ke la nomo Adolf ankaŭ antaŭe ne estis ofta, nur ke ĝi almenaŭ ĝis 1915 ne havis ofendan kromsignifon. La lasta "normala" nomportanto, pri kiu mi scias estis Adolf Dassler (1900-1978, "Adi Dasler"), fondinto de ŝufabrikejo el kiu fontos la firmao [[Adidas]], Adi-das(ler). Kompare la knabaj nomoj Heinrich aŭ Henrik, Hendrik, Henry kiel en [[Heinrich Himmler]] aŭ Josef, Jo, Sepp aŭ malnovece Joseph kiel en [[Joseph Goebbels]] estis tiom oftaj ĉe knaboj tiam laŭ mia supozo, ke la ligiĝo aŭdinte la personan nomon aŭtomate pensi pri la krima amasmurdinto ne tiom funkcias. Sincere dirite mi eĉ ne parkeras la personajn nomojn de la lastaj du militkrimuloj - laŭ mia memoro ili nur estas krimuloj "Himmler" kaj "Goebbels" (same ankaŭ "Göring", "Mengele" ktp). --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:52, 12 jan. 2026 (UTC) Mi ridas por mi mem. Lerneje ni havis instruiston Yrjö Varjanne. Unu el miaj samklasanoj diris, ke li kunligis manojn kun Yrjö Varjanne (se vi volas vidi bildon pri li, vidu: https://www.sjl.fi/paikalliset/7809780) kaj post tio lia mano odoris kiel vomajxo do, ke li devis iri necesejen kaj lavi siajn manojn. Poste mia samklasano ridis pri tio, ke mi kredis tiun rakonton. == Re:Naskis v naskiĝis == Saluton kaj bonan kaj sukcesan novan jaron. Tiu kontrolo de "n." ne devus esti tro malfacila. Kvankam mi komprenas vian zorgon pri la encicklopedio, en ĉi tiu kazo mi taksas vin tro pesimisma. Mi povos elŝuti kopion de la encicklopedio el https://dumps.wikimedia.org/eowiki/ kaj trovi ĉiujn paĝojn kun la erara antataŭigo. Simple donu al mi tempon, ĉar eĉ en la ceteraj Vikimediaj projektoj mi ne tro aktivas lastatempe pro manko da tempo pro mia laboro. Mi lastatempe pli aktivas en Vikidatumoj kiam mi eĉ aldonas etikedojn en Esperanto, precipe pri Sud-Aziaj temoj, kiel kutime. Ĝis baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:17, 16 jan. 2026 (UTC) :Mi tute konsentas kun la frazo «<span style="color:darkgreen;">la misoj nun estis dum plenaj preskaŭ 3 jaroj, unu aŭ du monatoj pli aŭ malpli apenaŭ faros diferencon</span>». Mi ĉiokaze klopodu solvi kiel eble plej baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:20, 16 jan. 2026 (UTC) ::{{re|super nabla}} Vi havos tempon. Dankon ke vi tiom fulmrapide reagis! Mi tro pigris kontroli vian aktivecon en '''ĉiuj''' projektoj, ĉar ĉiukaze gravas ke vi entute vidas mian peton (kiun vi ankaŭ povus vidi se vi tute pasive ensalutinte legas Vikipedion - kio jes estas tute nobla uzo de la projekto, neniu postulas ke oni kontinue devus redakti paĝojn). Ĉaŭ kaj ankaŭ al vi sukcesan novan jaron. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:27, 16 jan. 2026 (UTC) :::Mi kontrolis ĉiujn uzojn de [[Ŝablono:Diskreta mallongigo]] kaj mi nur trovis ĉi tiun ununuran eraron: [[speciala:diff/9306934]]. :::Ankaŭ kontrolinte mian agadon dum la tago kiam mi modifis la paĝon "[[16-a de marto]]" (vi trovis la eraron tie), mi nur povas vidi tiun ununuran misan kontribuon, kium vi jam korektis. Jen la ligilo: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/Super_nabla&target=Super+nabla&dir=prev&offset=20230319112527 ligilo]. Do mi kredas, ke ĉio bonas nun.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 19:51, 8 feb. 2026 (UTC) ::::Dankon al vi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:04, 8 feb. 2026 (UTC) == Pentti Hirvonen == Kiam mi estis blokita, mi skribis pri Pentti Hirvonen tie: [[Rääkkylä]]. Cxu lau vi oni devas preni la tekston for? :Mi dirus ke la ĝisnunaj tri frazoj pri la lokulo P. Hirvonen estis jam multo (neniu alia pasinta aŭ nuna lokulo menciiĝas), kaj la obsedeta fokusiĝo pri kontraŭknaloj povus facile kaŭzi ke oni entute forstrekus la pli grandan malseriozan ĉapitron (ĉiukaze la aldonoj kaj forigoj antaŭe iris tien-reen). Sed plaĉis al mi la interna ligilo al vikidatumoj, kiun pensis eniri Taylor, kaj mi el tie ankoraŭ vidigis la vivdatojn: [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] (1826-1878). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:42, 17 jan. 2026 (UTC) Mi demandis, cxu la [[Sveda Popola Partio de Finnlando]], speciale ostrobotnia, igxis pli kolera en kazoj, kie oni malapogas la devigan svedan. Spertulo pri la finna politiko jesis - gxi kolerigxas pri tiaj asertoj pli facile kiel antauxe kaj la ostrobotnia grupo estas pli radikala ol la suda grupo. La parlamentanoj ne plu povas malapogi la devon sen malamo de la tiu partio, speciale la ostrobotnianoj. Sed mi ne aldonas mencion pri tio. Mi ne havas fontojn. por tio Mi aldonis fontojn pri aliaj aferoj en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]]. -- [[User:Urpola]] 2026-01-17T20:34:22 == Invitation: Bring Feminism and Folklore to your wiki == [[dosiero:Fnf as 2023 logo.jpg|dekstra|50px]] En februaro kaj marto: kampanjo [[:m:Feminism_and_Folklore_2026|<big>inismo kaj folkloro 2026</big>]] == Forigendaĵo 2026-01 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:31, 19 jan. 2026 (UTC) :{{farite|parte farite}} 31 malplenaj, do neuzataj kategorioj forigitaj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:14, 20 jan. 2026 (UTC) == Recenzo == @[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] Bonvolu revizii ĉi tiun paĝon [[Susovan Sonu Roy]], ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove. Ĉi tiu temo havas iom da rimarkindaĵo, antaŭ kelkaj tagoj ĝi estis konservita en la germana Vikipedio. Ankaŭ mi iom plibonigis ĉi tiun artikolon. [[Uzanto:Traniala|Traniala]] ([[Uzanto-Diskuto:Traniala|diskuto]]) 10:29, 20 jan. 2026 (UTC) : Malbona konduto: :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&page=Susovan+Sonu+Roy protokolo] [fakte...] :* [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q117305113&action=history Q117305113] [vidu supre: "ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove"] :* [[:m:Special:CentralAuth/সামীৰা]] (unuaga konto) :* [[:m:Special:CentralAuth/Jujucio]] (kreinto kaj globale forbarita gantopupumulo) :* [[:en:Wikipedia:Sockpuppet_investigations/Blogs19/Archive]] (tre agresema gantopupumulo, ĉefe pri "Susovan Sonu Roy") :* [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy&diff=prev&oldid=1268941185 Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy] sabota fermo de forigpropono kiel "ne forigita" :* [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2023/Marto#Susovan_Sonu_Roy]] (jam unufoje forigita) :* veras ke unu forigpropono estis forĵetita: [[:de:Wikipedia:L%C3%B6schkandidaten/4._Januar_2026#Susovan_Sonu_Roy_(bleibt)]] :* -> {{por}} forigo de la artikolo [[Susovan Sonu Roy]] de ĉi tiu vikio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:30, 21 jan. 2026 (UTC) ::En la germanlingva diskuto la menciindeco de la temo estis diskutita, sed ne la neŭtraleco de la artikolo, kiu ŝajnas pli suspektinda al mi. Laŭ mia impreso ĝi estas forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:52, 21 jan. 2026 (UTC) :::Mi komprenas viajn argumentojn kaj ankaŭ origine dividis ilin en la unua voĉdono pri forigo de la tiam nematura teksto. Sed kvankam estas tute en ordo diskuti ĉu unufoja forigo validas por ĉiam, aŭ ĉu bonas forigi tekston pro tio ke unu uzanto pasintece agis malbone, mi nun vidas ke la esperanta teksto nun lingve estas en tute bona kvalito, mi ankaŭ ne plu dubas pro la ekstervikipediaj referencoj, ke la homo vere ekzistas, kaj se uzanto daŭre malbonkondutas, la reago estus forbari tiun uzantn, ne pro tiu agado venĝe buĉi la tekston pri kiu la malbonulo interesiĝis. Mi pro la teksto atentiĝis pri tekstoj kiel [[Haora]], [[Guvahati]] kaj [[Kolkato]], pri kanaloj [[Star Jalsha]] kaj [[Zee Bangla]] ktp, mi ĝojas ke estas iom da okazo povi kaj devi plibonigi iujn tekston pri orienta Barato, kaj mi scius ke se mi voĉdonas por venĝa forigo de la esperanta teksto pri la eble duaranga aktoro, teksto kiu nun restos en la germanlingva vikipedio, ke tiam aliaj esperantaj tekstoj pri orienta Barato jam iĝos orfoj aŭ preskaŭ-orfoj, simple ĉar pri tiu regiono estas tre malmultaj esperantaj tekstoj. Mi sinceras: mi ne volas ankoraŭ investi horojn en tiun temaron kaj volas laŭeble malmultan adagon, por ne malfermi novajn teknikajn problemojn. Sed samkiel la germanoj nun juĝis por teno de sia teksto, kun eksplicita noto ke transvikia forigoj de aliaj tekstoj sekve de spamado de unu aŭ iuj uzantoj ne estas valida kialo por buĉado de artikolo, mi same ankaŭ pledus lasi tiun temon, kiu en la nuna formo ne estas danĝera por la esperantlingva vikipedio... Do mi voĉdonas {{kontraŭ|kontraŭ}} refoja forigo, sed kiel mi skribis ne volas ankoraŭ investi multajn horojn en la temon kaj ne protestos se mi havos la malplimultan opinion ĉi tie. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:41, 21 jan. 2026 (UTC) == Pro-drop -lingvo == Cxu estus bone krei artikolon [[pro-drop -lingvo]]? Mi lernis tiun termon en Chat GPT. En tiuj lingvoj oni normale ne devas uzi la personpronominojn de la unua kaj la dua persono kiel subjektoj, cxar la verbomorfo sole rakontas la subjekton. ''Lauri Hakulinen'' skribis en la 1950-aj aux en la 1960-aj jaroj pri la afero, ke oni kvazau dufoje diras saman. Kiel ''minä kaivan'' (mi fosas), kvankam ankaux jam nur ''kaivan'' signifas la saman. Oni povus diri ''minä kaivaa'' (''kaivaa'' estas la neuxtrala formo, formo de la triapersono singulare). Hakulinen skribis, ke kompreneble ekzistus eventuale agi kiel ekzemple nuntempe en la sveda: la verbmorfo estus sama kun la cxiuj subjektoj. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:38, 22 jan. 2026 (UTC) :Chat GPT ĉiukaze ne estas serioza referenco. Se vi volas ekverki, havu bonajn ekstervikipediajn referencojn, kaj plej bone alilingvajn vikipediajn artikolojn, kiuj jam kelkajn semajnojn aŭ monatojn ekzistas kaj ne estas forigitaj intertempe en tiuj vikipedioj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:44, 22 jan. 2026 (UTC) :Mia antaŭa artikolo pri deviga sveda instruado estis kritikita pri la temo. Nun kiam la mensa sanproblemo iom malpliiĝis, mi skribis pri ĝi pli neŭtrale. Esperantistoj estas iagrade grupo, kiu pripensas la statuson de lingvoj, do eble estus bone, ke la Esperanta Vikipedio havu informojn pri tiu stranga politika afero. Sed eble indus dividi la artikolon pri la sveda lingvo en Finnlando en du artikolojn, unu el kiuj diskutus la formon de la sveda en Finnlando ĝenerale, lingve, kaj la alia pri deviga sveda instruado. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 20:49, 22 jan. 2026 (UTC) Laux Chat GPT mi pravas en tiu takso, ke [[Anna-Maja Henriksson]] kaj [[Mikaela Nylander]] apogas la trudsvedan je diversaj motivoj: Anna-Maja Henriksson estas forta finn-sveda naciisto kaj Nylander svedlingva finnino, kiu asertas, ke por svedlingvanoj estus malfacile vivi en Finnlando sen la deviga sveda por finnlingvuloj. Henriksson estas ostrobotnia kaj Nylander uusimaaana. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Ĉu estas bone, ke en la artikolo [[Markus-setä]] estas ligilo pri tiu anglanlingva video? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Laŭ Chat GPT, mi pravas, ke la instruado de la sveda al finnaj parolantoj konsistas el du malsamaj lernejaj fakoj, sed la instruistoj de RKP kaj la sveda ne mencias tion: Ekzistas ia deviga sveda instruado, kies celo estas doni al finnlingvaj parolantoj, kiuj bezonas la svedan (ekz. [[Jakobstad]], [[Vaasa]], [[Loviisa]], [[Raseborg]]) svedan kapablon kaj kiu korespondas al la deviga finna instruado en svedlingvaj lernejoj. Kaj aliflanke ekzistas deviga sveda instruado aliloke en Finnlando, kies celo estas nur efektivigi la mem-servantan lingvopolitikan programon de RKP, kaj la lingvokapabloj, kiujn tiu instruado produktas (kaj kiuj kutime ne estas bonaj), estas nur flanka afero. Sed nun mi devos sindeteni de skribi pri la temo en la Esperanta Vikipedio estonte. Mi skribas pamfleton pri la temo, sed la pamfleto ne apartenas al Vikipedio. == Pikku Kakkonen == Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti ekstera ligilo al tio: https://www.youtube.com/watch?v=0O8OvJ73s2M. Vidu la tri unuajn minutojn. Se vi vidis, rakontu. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 18:01, 23 jan. 2026 (UTC) == Sveda lingvo en Finnlando == Mi skribis al spertulo pri la finna lingvopolitiko: "La lastaj spuroj de pedagogiaj pravigoj por deviga sveda lingvo, kiaj estis prezentitaj antaŭ iom da dek jaroj kaj sufiĉe multe antaŭ tridek jaroj, jam tute malaperis kaj ĝi estas nur simbola kaj oni jam ne provas silentigi kritikon per kontraŭkritiko sed per agresema akuzado kaj insultado, laux kio la malapogantoj estas faŝismaj kaj rasistoj kontraux la finnlandaj svedlingvanoj." Respondo al mi: "Ĝuste. La nuna deviga sveda lingvo tute transiris en la simbolan kaj politikan sferon, kaj ĝia legitimigo jam ne baziĝas sur iuj lernaj aŭ pedagogiaj celoj. La finnlingvanaj baz- kaj mezlernejanoj lernas la svedan ecx pli malmulte ol en viaj lernejaj jaroj, sed la apogantoj de la deviga sveda ne plu taksas tion kiel probleme. La apogantoj de la deviga sveda ne plu provas aferece diskuti pri la afero kun la malapogantoj sed nur asertas, ke la malapogantoj estas rasistoj kaj fasistoj." [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:18, 26 jan. 2026 (UTC) :La apogantoj ne plu zorgas pri tio, kiom la lernejanoj kaj sxtudantoj lernas la svedan, sed por ili estas grava simbolo, ke la lernejanoj kaj sxtudantoj iom la svedan lernas ecx simbole. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:29, 26 jan. 2026 (UTC) Cxu vi taksas, ke mi ne estas vandalo sed tio ne sxangxigas tion, ke mi estas problema uzanto? Kaj nun mi havas la lastan eblon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:35, 27 jan. 2026 (UTC) :Nu, vi pasintece tre ĝene vandalis, kaj sendube estas iuj (ekzemple uzanto Surfo), kiuj ne facile forgesas la pasinton. Tiun neforgesemon pri pasintaj misfaroj vi nur povas renkonti per aparte singarda, modela kaj konstruema agado nun, kaj esperi ke iam ankaŭ la skeptikuloj komprenos ke pasinteco ne egalas al nuntempo. Sed se homo (Taylor 49) klare esprimas ke tiu ne volas ricevi mesaĝojn de vi, ĉar tiu ne opinias la lingvopolitikon de najbara lando Finnlando sia fokusa temo, tiam "singarda kaj konstruema agado" de vi estas centprocente respekti tiun klaran esprimon kaj vere '''tute''' ne meti notojn al ties diskutpaĝo. Mi ne esprimus min tiom draste kiel Taylor: por mi la kultura politiko de Finnlando same interesas kiel tiu de la 192 aliaj membraj ŝtatoj de UN. Mi havas finnlingvajn kaj svedlingvajn finnlandajn amikojn kaj la temo ne estas tute fremda al mi. Sed ankaŭ mi havas ankaŭ aliajn temajn fokusojn en vikipedio kaj sentas mankon de tempo por iuj vikipediaj konstruejoj - do ankaŭ mi ne detale reagos al ĉiu temeto, kvankam mi iam legos ĉiujn notojn. Do por mi estas bone, se vi sen vandalismo kaj sen troigita obsedo pri iuj malseriozaj temoj konstrueme redaktos vikipedion kaj evitos estontajn forbarojn de iu nova konto, ke vi faros viajn redaktojn laŭeble laŭ ĉiuj vikipediaj normoj, do kun intervikia ligiĝo (por tio necesas ke vi ne estas forbarita en vikidatumoj), kun normalaj esperantaj supersignoj, ne iuj x-kodoj, kaj normalaj teknikaj skribaĵoj, normalaj eksteraj ligiloj, normalaj uzoj de informkestoj kaj navigiloj, kaj senca uzo de ekstervikip4ediaj referencoj - simple ĉio kion mi deziras ankaŭ de ĉiu alia uzanto kiu jam pli ol du semajnojn umas en Vikipedio kaj jam ne plu estas tute nematura ekkomencanto. Ĉar daŭre ripari tion kion vi ekredaktus malmature estus tro por ĉiu alia uzanto. Jes, vi nun havas eblecon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio, kaj facile povas esti ke tio estas la lasta ŝanco. Saĝe uzu tiun ŝancon, ĉar klaras ke estas multaj homoj en Vikipedio kiuj ekstreme bone memoras la agojn de antaŭaj monatoj kaj jaroj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:54, 27 jan. 2026 (UTC) ::Cxu vi taksas, ke en la artikolo [[Yrjö]] ne estas bone pli prezice rakonti fono de la mencio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:52, 27 jan. 2026 (UTC) :::La "fono de la mencio" estas, ke Yrjö estas nacilingva, pli ekzakte finnlingva variaĵo de la nomo "Georgo". Punkto. Kun referenco, laŭ mia persona juĝo estas tolereble aldoni viajn du frazojn ''"Slange ĝi fine de la 20-a jarcento ekhavis negativan [[konotacio]]n: la vorto yrjö signifas [[vomaĵo]]n. Tiun signifon supozeble peris la onomatopoa aŭ deskriptiva fonetika prononco de la vorto"'' kun referenco, kiel estas nun. Sed oni povus same ankaŭ formeti la slangan kromsignifon - kiu ŝajne inter la esperantistoj pli forte interesas kaj amuzas vin ol iun alian. Sed bone, du frazoj ne tute komence de la teksto kun referenco estas en ordo. Laŭ mi ne necesas ankoraŭ multon maĉi en tiu teksto: principe oni lasu ĝin trankvile, ne plu redaktu ĝin. Se vi volas, faru tekston pri [[Georg Zacharias Forsman]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:09, 27 jan. 2026 (UTC) :# ''Pyhä Georgios kääntyisi haudassaan, jos tietäisi, mihin tarkoitukseen nimeänsä on jo vuosikymmeniä käytetty. Kun suomalainen yrjöää, hän oksentaa'' (https://yle.fi/a/3-8413804). ::Sankta Georgo turnus sin en sia tombo, se li scius, en kiu celo lian nomon oni jam jardekojn uzis lian nomon. Kiam finno georgas, li vomas. ::::Libro de [[Kaisa Häkkinen]] mencias, ke nomi vomajxon "yrjö" verŝajne devenas de la priskriba prononco de la vorto. ::::[[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:14, 27 jan. 2026 (UTC) ::::: Jes, fakte: Georg Zacharias Forsman identas al [[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]]. Tiam alidirektilo estas bona helpo, ĉar ruĝa ligilo donus falsan impreson ke teksto pri la temo ankoraŭ mankus. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:39, 1 feb. 2026 (UTC) ::::::Laŭ Kimmo Kiljunen, la flagkonflikto inter Indonezio kaj Monako povus esti solvita tre elegante per lasado de Monako cedi: ĝi povus revenigi sian malnovan diamant-ornamitan flagon. Tio estus vere originala kaj memorinda. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 00:03, 6 feb. 2026 (UTC) :::https://eo.wiktionary.org/wiki/Yrjö https://eo.wiktionary.org/wiki/yrjötä :En la finna Vikipedio mi demandis, cxu estas bone difini Sibelius kiel finn-svedo - li heredigxis el finnlingvanoj, kiuj sxangxigis la lingvon. Iu respondis, ke supozeble oni povas difini do - multaj svedlingvanoj en Finnlando heredigxas el finnlingvanoj, speciale en [[Uusimaa]] kaj cxar oni ne nuntempe oficiale difinas tiun pozicion aliel ol laux la lingvo, oni povus uzi la vorton finn-svedo pri Sibelius. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:13, 27 jan. 2026 (UTC) "Ĉu oni devus forigi la porfinnlingvanan devon lerni la svedan el lernejoj estis tra jardekoj unu el la plej malfacilaj demandoj en la politiko de Finnlando." Tio estas kerna mencio en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] en la sekcio "Deviga instruo de la sveda". [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:32, 1 feb. 2026 (UTC) Eble estas pli bone por homoj kiel mi rezigni esperon. Forigi la devigan svedan lingvon estas kiel revenigi Karelion - ekzistis unu ŝanco por tio komence de la 1990-aj jaroj, sed tiu sola ŝanco estis malŝparita. Tamen, vidu ankaŭ [[sveda lingvo en Finnlando]] == MediaWiki:Linkshere == La paĝo [[MediaWiki:Linkshere]] bezonas redakton. Rompita ligilo al ekstera servo estas forigenda. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:43, 1 feb. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49|Tlustulimu|LiMr}} Ŝajnas ke tiu temo ankoraŭ ne traktiĝis. Mi vidis pri antaŭa adapto en decembro 2017, diskutita [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2017/12#Ripari_ligilon|ĉi tie]]. Kaj evidente, la ligilo al ekstera servo estas nun rompita. Sed simple forigi ĝin, ne anstataŭigi ĝin per pli bona ligilo, havas grandan riskon esti fuŝa ago. Ĉu iu havas bonan ideon, kion eblus rekomendi en la situacio? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:00, 7 feb. 2026 (UTC) : Risko de "fuŝa ago" forestas. Mi rekomendas simple formeti ĝin: <pre> La jenaj paĝoj ligas al '''[[:$1]]''': Eksteraj iloj: [https://linkcount.toolforge.org/?project=eo.wikipedia.org&page={{urlencode:{{{1|$1}}}}} kvanto da ligiloj], [https://templatecount.toolforge.org/index.php?lang=eo&namespace={{NAMESPACENUMBER:{{{1|$1}}}}}&name={{PAGENAMEE:{{{1|$1}}}}} kvanto da transkluzivigoj] </pre> : [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:32, 8 feb. 2026 (UTC) La paĝo/servo evidente misfunkcias. Mi devas simple viŝi la enhavon, ne konante la sekvojn, sed faras tion laŭ la rekomendo de Taylor, ĉar ne fari ion ankaŭ estus malbone. Raportu kiam vi rimarkos nedeziratajn flankefikojn. Eblas ĉiam ĉion malfari... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:15, 8 feb. 2026 (UTC) Nenio fuŝiĝis ĝismorte, tamen la servo [[MediaWiki:Linkshere]] povus esti iomete pli utila kun la enhavo proponita supre. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:34, 10 feb. 2026 (UTC) Do tiel ĉi? Bv. rekontroli kaj konfirmeti. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:38, 10 feb. 2026 (UTC) : Estis ERARO, lingvokodo estu "eo", ne "en". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:49, 10 feb. 2026 (UTC) Do nun, ĉu? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:55, 10 feb. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:56, 10 feb. 2026 (UTC) == [[Rita Süssmuth]] == Hazarde mi vidis, mi eĉ ne scias ĉu vi jam rimarkis, ke hodiaŭ mortis la germana politikistino [[Rita Süssmuth]]. Mi nur volis enigi la mortoinformon en ŝian artikolon kaj rimarkis ke teksto pri ŝi ankoraŭ tute ne estis. Do, kvankam nur restis al mi malmultaj momentoj da Vikipedio umado, mi sekve komencis artikolan ĝermeton. Sed ĝi vere estas tro malplena. Ĉu mi povas peti vin almenaŭ duobligi la frazojn de 2 al 4 kaj ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo?? Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 22:01, 1 feb. 2026 (UTC) :Mi nur nun venas al tiu temo, kaj konstatas ke intertempe jam vi sukcesis "ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo". Do mi nur iomete aldonetas pri la infanaĝo, aldonas ligilon pri la ministerio 1985-1988, kaj krome lasas la biografion tiom nepreciza kiel vi faris, ĉar evidente aldoni detale, kiam ekzakte ŝi translokiĝis de kiu urbeto en Vestfalio al sekva, kaj kiam sekvis kiu docenta posteno al alia, ne aldonus signifan plusvaloron al ne-eŭropa aŭ ne-vestfalia esperantlingva leganto. Do mi pardonpetas mian malfruan aliĝon al tiu paĝo, kaj dankas pro la kreo de la teksto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:40, 8 feb. 2026 (UTC) == [[muzeo Henryk Jan Dominiak pri miniatura profesia arto en Tychy]] == Hallo Thomas, ich habe gesehen, dass Du den Schnelllöschantrag von Johannnes89 entfernt hast. Ist Dir bewusst, dass es sich dabei um ein LTA-Projekt handelt? [[:wikidata:Q48851673]] existierte bis mitte Dezember in 106 Sprachversionen + plwikivoyage. Die Konten, die den Artikel hier im wesentlichen erstellt und bearbeitet haben, sind global geschlossen. Der Artikel wird vermutlich den Benutzer wieder anlocken. Möchtest Du diesen Artikel wirklich im Projekt behalten? Viele Grüße [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 00:25, 5 feb. 2026 (UTC) :Darüber hinaus möchte ich Dich auch informieren, dass in Kürze der Großteil der Fotos auf Commons gelöscht wird. Es beginnt mit Uploads der Sockenpuppen, die bereits gesperrt sind. Gemäß der policy zu WMF-Bans sollte dieser Artikel hier eigentlich auch verschwinden, die Konten [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] sind als LTA-Socken bereits seit Dezember global geschlossen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 14:25, 5 feb. 2026 (UTC) ::{{re|NDG}} Der Artikel ist auf Esperanto sauber geschrieben, enthält keine Sprachfehler oder Murks gemäß der Wikipedia-Syntax, und ist stilistisch insgesamt untadelig. Wenn er automatisch übersetzt wurde, war das eine außergewöhnlich gute Computer-Übersetzung, die meisten Artikel, die hier auf den Index der möglicherweise zu löschenden Artikel gelangen, haben ein unvergleichlich schlechteres Niveau. Es kann ja sein, dass die Menschen, die diese Ex-Konten benutzt haben, keine Computer-Übersetzung herangezogen haben, sondern z.B. einen Esperanto-Autor in Tychy um die qualifizierte manuelle Übersetzung gebeten haben. Es gibt relativ viele Esperanto-Sprecher in Polen, diejenigen davon die in Wikipedia mitarbeiten, haben in der Regel Spezialinteressen und haben keine Lust, die grundlegenden Artikel über Städte auf ein gutes Niveau zu heben oder zu halten, es ist etwas nervig, wenn dann nationalistische Polen feststellen dass deutsche, litauische oder ukrainische Wikipedianer die Arbeit über polnische Städte auf Esperanto übernehmen und in Diskussionen ein Tenor rüberkommt wie "diese Leute haben uns gerade eben 1939 genügend Leid angetan, da ist es ganz gut dass sie 2026 Wiedergutmachung leisten" (so etwas killt natürlich den letzten Funken Mitarbeitsbereitschaft). Aber es gibt keinen Anlass, einen sauber geschriebenen Artikel zu löschen, nur weil dieselben Konten noch 105 andere Sprachversionen geschrieben haben, die vielleicht sprachlich minderwertig waren oder zumindest allein die Zahl an Sprachversionen "hochverdächtig" ist. Ich habe keine Ahnung, wer hinter [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] stecken könnte, und ich kann nicht genügend Walisisch, Kroatisch oder Polnisch, um die Qualität dieser Sprachversionen zu beurteilen (ich spreche fließend Litauisch und kann daher die lettische Version verstehen, aber ob dort Grammatikfehler versteckt sind oder wie der Sprachstil ist, kann ich ebenso nicht beurteilen). Aber in der Esperanto-Version gibt es höchstens kleinere Verbesserungsmöglichkeiten, einzelne lateinische Wörter durch normale Esperanto-Wörter zu ersetzen, und ich persönlich würde auf das Hugo Boss-Emblem als "Kunst" verzichten und auf den Luftwaffenoffiziersdolch unten. Aber das sind Kleinigkeiten. Es ist möglich, einen Antrag auf Löschung eines an sich guten Artikels allein aus Solidarität zu "WMF-Bans" zu stellen, aber ich habe den Grund für mich nicht als hinreichend schwerwiegend empfunden, das jetzt selbst anzuleiern. Ich weiß natürlich nicht, ob ein Verbleib des Themas auf Esperanto, Walisisch, Kroatisch, Lettisch und Polnisch "den Benutzer wieder anlocken" wird - aber ich denke, wenn der Artikel in den Sprachen sauber geschrieben ist (ich hätte den Verdacht, dass die Autoren muttersprachlich Polen sind, daher hätte ich Zweifel an der Qualität des walisischen Artikels, aber das müssen die Walisen entscheiden), stört er eigentlich keinen. Er preist wohl nichts großmäulig an, was gar nicht wirklich existiert, und ist für mich nicht als Fake-News zu erkennen... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:57, 6 feb. 2026 (UTC) :::Es gibt nicht "die Autoren", es gibt eine einzige [[:en:User:Wikinger|Person]], die das über Jahre hinweg gemacht hat. Magst Du aktuelle Beispiele des Wirkens? [https://sw.wikipedia.org/wiki/Maalum:Michango/Siegen_Heilen] [https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Knergy/Tansania-Troll] [https://muddyb255.wordpress.com/2025/06/22/a-cry-for-help-and-a-timely-rescue-on-swahili-wikipedia/] Diese Person lässt nichts übersetzen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 17:08, 6 feb. 2026 (UTC) == Ceditaj areoj == Cxu vi taksas, ke neniom da sameco havis movigo de la germanoj kaj finnoj de ceditaj areoj? Mi legis en [[Otavan iso tietosanakirja]], ke en aro de la milionaj rifuĝintoj ktp. en la mondo la movopopolo de Finnlando (finne ''siirtoväki'') estas tiel en speciala pozicio, ke gxi ne perdis ecx parte siajn civitanajn rajtojn kaj por gxi oni faris aktiva pormovopopolan politikon. Mi skribis en tio en la artikolo [[fi:siirtoväki]] kaj demandis en la finnvikipedia babilejo, cxu la movigo de la germanoj el la ceditaj areoj de Germanio havis samajn trajtojn kiel la movigo de la germanoj el la orientaj areoj. Unu uzanto skribis, ke al lia menso ekstaris jxus tiu demando, kiam li legis mian redakton en la artikolo kaj la komparoj inter de tiuj aferoj oni ne multe faris sed radie iu, laux lia memoro ''Pirkko Sallinen-Gimpl'' komparis ilin kaj diris, ke la aferoj estis samtipaj kaj tiaj, ke la logxantaro de la ceditaj areoj konservis siajn tutajn civitanajn rajtojn. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 14:16, 6 feb. 2026 (UTC) Vidu [[Grandlago de interna Finnlando]]. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:18, 7 feb. 2026 (UTC) == Yrjö == Vidu denove [[Yrjö]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:45, 17 feb. 2026 (UTC) Finna spertulo pri la trans-homoj diris, ke tio estas vere, ke en Usono oni uzas la longecon de etendita peniso unu colo kiel kritero, cxu oni povas difini infanon kiel knabo. Kaj aliel kirurgo fortrancxas la penison, metas gxin al rubujo kaj igxas la infanon al knabino. Mi pensis: cxu tio estas vere se nur urbana legendo? Sed tiu spertulino diris, ke estas vere. https://eo.wiktionary.org/wiki/hihhuli Oni diras, ke Finnlando estas lando malriĉa je naturaj rimedoj. Ĉu tio estas vera? Akvo estas multe pli valora natura rimedo ol oro, arĝento kaj nafto == [[:Kategorio:Komunumoj de Provinco Mantova]] == Saluton. Mi vidis ke vi hieraŭ komencis adapti kaj ampleksigi la tiam grandparte senesperajn tekstojn en la kategorio "Komunumoj de Provinco Mantova" al espereble finaj kontentigaj artikolaj ĝermoj. La laboro ĝis nun nur trione aŭ kvarone estas farita. Mi enkroĉiĝis kaj ĉe iuj tekstoj, komencinte komence de la alfabeto, kompletigis la informkestojn, ĉar en tiuj paĝoj vikidatumaro estas manka. Tio konsiderindas subteno al via laboro: nur atentu ke vi ne akcidente viŝas iujn el miaj ĵusaj redaktoj, kiam vi plulaboros! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:03, 21 feb. 2026 (UTC) ==Uzado de artikolaj diskutpaĝoj pri ruĝaj ligiloj== Propono sur diskutpaĝo ĉiam estas demando al la komunumo, "Ĉu estas interkonsento pri ĉi tio?" Lastatempe vi faras multajn proponojn nigrigi unuopajn ruĝajn ligilojn laŭ argumento, ke dum x jaroj neniu volis fari artikolon, aŭ simile. Sed la demando, ĉu estas interkonsento ke la manko de intereso por fari artikolon estas kialo por nigrigi ligilon, jam estas respondita nee ĉe [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]]. Mi taksas ke la ripeta farado de jam respondita demando estas malhelpa por la funkciado de la vikipedia komunumo kaj impresas, kvazaŭ vi volas trudi neinterkonsentitan regulon al Vikipedio. Mi esperas ke vi ĉesos ĝin. Eble konfuzis vin tio, ke estas interkonsento por nigrigi certajn ligilojn - precipe tiujn, pri kies temoj oni ne povus verki vikipedian artikolon eĉ se oni volus. Eble vi supozis ke tio pravigas amasan nigrigadon kian vi antaŭe faradis. Sed simple ne estas multaj ligiloj en Vikipedio, pri kiuj interesato ne povus verki artikolon. Kaj eble vi demandas, "Kion do mi estus devinta fari, laŭ vi?". Jen. Vi ĉiam estus povinta, kaj teorie ankoraŭ povas, bonorde proponi vian principon. Ion tian: :::::<small>"Mi komprenas ke aliaj vikipedioj kaj pluraj anoj de la Esperanta vikipedio uzas ruĝajn ligilojn por indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolon. Mi ankaŭ komprenas ke iuj ruĝaj ligiloj aŭtomate fariĝas bluaj ligiloj kiam la koncerna artikolo kreiĝas. Tamen mi pensas ke estus pli bone uzi ruĝecon kiel kontrolilon, por scii ke oni mistajpis la celon de la ligilo. :::::Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolojn: _______. Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas havi aŭtomatajn ligilojn al novaj artikoloj: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke mistajp-kontrolilo por ligiloj utilas pli: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke la ekzisto de tro multaj ruĝaj ligiloj malpliigas ilian utilon kiel mistajp-kontrolilo: _______. Kaj jen estas kialoj por pensi, ke simila plibonigo de la kontrolado de mistajpoj ne eblas alimaniere: _______. Ĉu do estas interkonsento ne plu uzi ligilojn por aliaj temoj, ol tiuj kiuj jam havas artikolon aŭ antaŭvideble baldaŭ havos?"</small> Se vi estus farinta tian proponon en ĝenerala diskutejo, kaj multaj vikipediistoj estus respondintaj, kaj preskaŭ ĉiuj respondoj estus favoraj, esperinde ĉiuj respektus tion kiel interkonsenton de la Esperanta vikipedio. Vi povus fari la provon se vi volus. Aŭ vi povus ŝpari al vi ĝenon kaj akcepti ke ligiloj estas kontribuoj al Vikipedio, kiuj al vi persone ne utilas, sed kiujn vi ne tial rajtas detrui. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:19, 23 feb. 2026 (UTC) ::Por malhelpi la kontribuadon de enhavo al vikipedio, oni devas havi interkonsenton, ke la enhavo estas problema. Ĉu io en tiu principo estas malklara aŭ malprava laŭ vi? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:57, 6 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo / kontraukoncipo == Ĉu la artikolo pri lestadianismo kaj kontraukoncipo nun estas neuxtrala? -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:11, 23 feb. 2026 (UTC) En 2007, kuracisto prezentis deklaron pri mi al la oficejo de deviga militservo, kiu legis ion similan al: La persono havas severan epilepsion, pro kiu li estas traktata en la Centra Hospitalo de Centra Finnlando. Li ankaŭ ricevis diagnozon de la sindromo de Asperger. Do ne estas tute realisme, ke li povus plenumi militservon. Pro ĉi tiu kialo, mi kredas, ke li devus esti sendevigita de militservo. -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] == "Ŝablono:Tradukita" -> "Ŝablono:Trad" == Mi reaktivigis la diagnozajn katojn en [[Ŝablono:Tradukita]]. Tamen ĉi-foje eblas eviti ilin per transŝalto al la nova [[Ŝablono:Trad]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:09, 28 feb. 2026 (UTC) :La nova {{ŝ|trad}} je supraĵa rigardo aspektas bona. Mi nur ŝatus ĝenerale havi unu plian artikolon en la frazero «...teksto el la artikolo "ekzemplo" en '''la''' angla vikipedio», sed tio estas certe kosmetikaĵo. Mi vere esperas ke fine de la testado elvenos stabila solvo - dankon pro la penoj! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:36, 28 feb. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:43, 28 feb. 2026 (UTC) ::: Ĝuste tiel, dankon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 28 feb. 2026 (UTC) == Genetikaĵoj == Tion diris ankaux sveda historispertulo, ke estis en Finnlando kaj la svedparolanta normala popolo, kies plejo estis ankaux genetike sveda kaj la svedparolanta nobelaro, el kies plejo estis posteuloj de lingvosxangitaj finnoj. Sed alia klarigis, ke grandparte de la svedlingva normala popolo en [[Origina Finnlando]] kaj [[Uusimaa]] estas genetikeb finna.[[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 09:23, 1 mar. 2026 (UTC) == Forigendaĵo 2026-03 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:15, 4 mar. 2026 (UTC) == Uusimaa == Cxu estu ankaux en esperanto diversaj du artikoloj pri tiuj temoj: * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa_Province * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa Mi provas finigi la pensadon pri la deviga sveda. Mi faros tamen plu unu redakton en [[Sveda lingvo en Finnlando]] Klasike oni diras, ke la svedia sveda kaj la finnlanda sveda estas kiel la brita angla kaj la usona angla. Pri vere granda parto tio certe estas tute realisme dirita. La gramatiko estas preskaŭ sama, same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. En la vortaro estas inter la svedia kaj finnlanda sveda iomete pli diversecoj ol inter la brita kaj usona angla. En la prononco la diverseco estas klare pli granda ol en la skribaĵo, sed ĉar la diverseco estas precipe en la intonacio, ĝi ne multe malhelpas la komprenon inter la du lingvaj variantoj - same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. Tamen en la finnlanda sveda mankas aspiro de k, p kaj t. En vere multaj kazoj ekzistas anstataŭ tia longa k, p aux t, kiuj estas tipaj al la finna - tia eco estas fremda al la svedia sveda, sed normale ĝi ne malhelpas la komprenon. La diferencoj inter la finnlanda kaj svedia sveda peris kaj la influo de la finna kaj tio, ke ne aranĝis ĉiuj samaj ŝangxoj kiel en la svedia sveda. En la finnlanda sveda mankas tonaleco - normale en la sveda la vortoj axel (ŝultro) kaj aksel (akŝo) diferencas kun si aliaj laŭ la melodio, sed en la finnlanda sveda ne estas tiu diferenco. Esceptoj estas iuj vere arkaiaj finn-svedaj dialektoj en kamparo de la svedparolanta Ostrobotnio - ili povas esti malfacilaj kompreni por la svedoj kaj eĉ por la aliaj svedlingvaj finnlandanoj. Ekzemple en la dialekto de Närpes ekzistas tri gramatikaj kazoj kiel en la germana. Tian dialekton uzas ekzemple Ida Asplund en iuj el siaj kantoj. La alanda sveda estas kompromiso inter la finnlanda sveda kaj la svedia sveda. En Svedio oni iam humure uzas pri la finnlanda sveda la vorton muminspråk (muminlingvo). Tiu esprimo iĝis, kiam en Svedio televide aperis serio pri mumintroloj, kie la svedlingvaj voĉaktoroj estis finnlandanoj kaj tial parolis finnlandan svedan. La svedaj rigardantoj komprenis la grandan plejon el la parolado de Mumin-figuroj sed miris pri ilia stranga prononco. En norda Svedio la sveda en finnpleja areo kiel Haaparanta kaj Komunumo Övertorneå havas iom da samajn trajtojn kiel la finnlanda sveda. --urpola je 2026-03-08 == Elkorajn dankojn == Mi volas esprimi mian feliĉon scii ke ekzistas homoj kiuj vere kontribuas kun Esperanto kaj Esperanta Vikipedio. Mi verdire sentas mian koron eksplodi pro la amo kiun mi verkas artikolojn ĉi tie kaj pri la apogo de veraj sinceraj batalantoj tiel kiel vi. Ricevu fortan ĉirkaŭbrakon pro ĉiuj viaj klopodoj. [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 23:27, 4 mar. 2026 (UTC) : {{s}}. Estas pena laboro detektive spuri bonan argumentadon por ĉiuj fotoj pri kiuj povas ekesti duboj, sed jes estas la ideo ne simple tujforĵeti ĉion se oni ne jam kontentas pri la kvanto kaj kvalito de la argumentado, sed sencas alvoki laŭeble en tiuj kazoj plibonigi la kvanton kaj kvaliton de la argumentado - se tio eblas, kompreneble, alikaze forigo ankaŭ estas akceptebla. Vi vidis, ke mi hodiaŭ traktis la dosierojn 1 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Jakobo de Edesa.png|Jakobo de Edesa]], 2 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Klodjo Albino (147-197).png|Klodjo Albino (147-197)]], 3 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Konstanteno la 3-a (361-412).png|Konstanteno la 3-a (361-412)]], 4 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Hostiliano, c. 230-251, Romia Imperiestro.png|Hostiliano, c. 230-251]] kaj 5 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] - pri tiuj la argumentado devus esti sufiĉa. Sed mi ne scias ĉu mi morgaŭ ankaŭ sukcesos pri savo de 2 aŭ 3 dosieroj, kaj ne scias ankaŭ kiom da tempo restas, ĝis iu alia administranto eble pli draste forigas ĉiujn ceterajn. Sed forigoj, aparte de dosieroj, ne apartenas al la ŝatataj administraj taskoj. Tial povas esti ke ankoraŭ estas bona ŝanco savi ĉiujn pri kiuj kunskrapeblas sekveblaj informoj pri eldono antaŭ 100 jaroj aŭ morto de konata kreinto plej bone antaŭ 100 jaroj, kaj en EU fakte sufiĉas 70 jaroj post morto... Se vi havas aŭ povas kunskrapi bonan argumentadon pri plia dosiero, nepre faru tion kaj indiku ĝin al mi, tiam mi povas rigardi vian argumentadon kaj povas pli facile forpreni la ŝablonon pri tujforigo ol kiam mi mem devas elfosi ĉiujn detektivajn detalojn... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:50, 4 mar. 2026 (UTC) ==Kontraŭrajtaj dosieroj== [[Dosiero-Diskuto:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Ĉi tie]] vi menciis, ke "malmultaj administrantoj trovas tempon por vere forigi ilin, aŭ pli bone por mem enketi ĉu la argumento pri neceso de forigo konvinkas lin aŭ ŝin, kaj nur forigi kiam li aŭ ŝi estas konvinkita pri la forigo". Pri kio, laŭ vi, vi devas konvinkiĝi? Ĉu manko de pruvo de laŭleĝeco ne estas memevidenta? Aŭ ĉu vi ne komprenas, ke pruvo de laŭleĝeco estas respondeco de la alŝutanto? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:06, 6 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Vi pravas el formala vidpunkto, ke dosiero kun nesufiĉaj informoj povas tuj forpreniĝi. Sed ĉi tie temas parte pri dosieroj, kiuj estas tute utilaj kaj bonordaj en Vikipedio, ĉar signife pli aĝaj ol 100 jaroj, nur ke la alŝutinto ne sukcesis sufiĉe konvinke pruvi tion. Ekzemple la [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]], presita reproduktaĵo de [https://www.posterazzi.com/philip-ii-of-macedon-n-382-336-b-c-king-of-macedon-359-336-b-c-stipple-engraving-english-1807-poster-print-by-granger-collection-item-vargrc0007044/ de nekonata presisto publikigita en 1807] - pluraj kopioj cirkulas en la interreto, ĉiuj estas [[publika havaĵo]] pro la aĝo de la origina reproduktaĵo. Viaj protestoj aspektas kvazaŭ la tujforigo anstataŭ iom-post-ioma revizio kaj tiam forigo punus kaj dolorigus la alŝutinton, sed fakte ĝi domaĝas la projekton kaj ĝenas la forprenantan administranton, se tiu ne investas ĉiam ankoraŭ privatan tempon por serĉi laŭeble bonan anstataŭaĵon. Pri [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] tutsimila bildo ne ekzistus en la komunejo, oni povus anstataŭe meti iun tute alian bildon kiun la forprenanta administranto devas mem elserĉi, sed pri iuj sen bona argumentado forigendaj, sed kun dokumentita pruvo facile teneblaj bildoj ne estas bonaj anstataŭaĵoj, kaj vere la forpreno tute ne sencas SE iu pretas esplori la fonton kaj pretas pruvi ke bildo vere senkonteste estas pli ol 100-jara. Pri bildo de 1807 tio estas nekontestebla. ĈU iu iam havos la tempon fari tion estas la demando, mi nun povis sukcese esplori pri 5 bildoj, eble antaŭe jam pri 1-2, mi eĉ ne havas nottaglibron pri tiuj agoj, kaj ne garantias ĉu mi entute ankoraŭ povos savi 1, 5 aŭ 10 pliajn - tial mi urĝe alvokas al la alŝutinto laŭeble multajn kazojn de malnovaj bildoj mem trovi kaj dokumentigi, ĉar certe la forigo de la aliaj iam okazos. Nur mi konscias se mi nur sukcesas pri kvin sondadoj en unu tago, la alŝutinto eble povas sukcesi pri 10, ne pri ĉiuj en du horoj, tial mi pensas ke laŭvorte "tuj" forigi estus tro hektike. Nur pro tio mi nun ne hektikas. Sed mi tute konsentas kun vi, ke la aliaj dosieroj kiujn vi proponas por tujforigo, estas altgrade dubindaj, kaj garantiite ne ĉiuj estos pruveble pli ol 100-jaraĝaj. Tial mi lasis ilin en la ujo pri ebla "tujforigo", kaj fidas pri tio ke kvankam ĝi estas rubujo ni kutime nur malplenigas la rubujon ĉiun monaton aŭ ĉiujn du. Do vi pravas el formala vidpunkto, sed tiu vidpunkto estas pli detrua ol estas saĝe, kaj vi pravas ankaŭ en parto de la dosieroj tute konkrete - sed sencas tion detale esplori kaj revizii antaŭ forigo, ĉar kvankam oni ankaŭ povas fari tion post forigo, tiam estos multe pli malpraktike fari. Mi certas ke ne estas danĝero pri jura verdikto kontraŭ la esperanta vikipedio se tiuj bildoj ankoraŭ atendas celatan revizion tri aŭ ses tagojn, tri aŭ ses semajnojn - nur gravas ne entute forgesi ilin. Tial fakte vi pravas pri tio marki ilin kiel altgrade dubindaj, pro tio ke vere la dokumentado ĝis nun estas manka, kaj eble eĉ estas pli sobra via propono simple tuj forĵeti ilin kaj ne atenti pri vakuoj kiuj restos en tekstoj - tio kompreneble estas multe pli tempoŝpara ol longe esplori. Sed baze mi estas konvinkita ke nia tasko de vikipediistoj estas peni laŭeble ne tro facile forĵeti materialon de kontribuantoj, se klaras ke la materialo estis bonintence alŝutita/aldonita, kaj la kritiko nur celas formalaĵon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:18, 8 mar. 2026 (UTC) ::Via revizio estas tre bonvena, se vi faros ĝin. Ankaŭ eventuala revizio de la alŝutinto estas bonvena. Sed vi havas multajn eble pli valorajn aferojn por fari, kaj ĝis nun la alŝutinto montris nenian indikon de kunlaboremo, sed rekte mensogis al la vikipedia komunumo aldonante ŝablonojn, pri kies vereco li evidente faris nenian kontrolon. Prenu en konsideron, ke temas pri centoj da dosieroj, kaj eĉ marki ilin por tujforigo estas signifa tempinvesto. Prenu en konsideron ankaŭ, ke la plejparto de la bildoj, eĉ se ili montriĝos laŭleĝaj, ne estas tre utilaj. Ekzemple, ne havas multe da utilo pene savi tiun bildon de Filipo faritan en 1807, kiam oni povus uzi aŭtentike antikvan bildon kiel [[:commons:File:Philip II of Macedon CdM.jpg]]. ::Ĉu vi povas promesi, ke se post racie atendebla tempo (ni diru ekzemple ses semajnoj) se nek vi trovos tempon nek Claudio trovos intereson revizii la dosierojn, vi forigos ankaŭ la nereviziitajn? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:11, 8 mar. 2026 (UTC) :::Absolute jes. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:14, 8 mar. 2026 (UTC) ::::Mi hodiaŭ antaŭtagmeze metis 3 bildojn por forigo je la 10-a horo vespere je grenviĉa tempo, do dum la sekva horo ([[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Anastazio la 1-a (430-518) 1.png|1]], [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Antikva Romio.png|2]] kaj [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Batalo de Abrito (251).png|3]]), kaj samtempe dokumentigis [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Zenono kaj Bazilisko.png|unu]] ankoraŭ ne markitan, kiu do povos resti. Supozeble vi jam vidis tion. Se ne: La limhoro jam preskaŭ pasis, tute klaras ke ili estos for post 45 minutoj, se vi volas vi povas ankoraŭ rerigardeti ilin antaŭ ili estos for. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:17, 8 mar. 2026 (UTC) == Finnlanda kaj svedia sveda == [[Uzanto:Moldur]] pravis en tio, ke mi troigis la diferencon inter la finnlanda kaj svedia sveda. Plejparte ili estas preskaŭ kiel la britia kaj usona angla. Sed estas esceptoj en kamparo de svedparolanta Ostrobotnio. Tiun kanton mi ne povas kompreni kvankam mi lernis la devigan svedan: https://www.youtube.com/watch?v=uhNHQe1_r9g. Mia amikino, kies edzo, kiu estis el kamparo de svedparolanta Ostrobotnio, diris, ke en popollernejo (https://eo.wiktionary.org/wiki/folkskola / https://eo.wiktionary.org/wiki/kansakoulu) la unua malfacileco por li estis tio, ke estis malfacile kompreni la instruiston, kiu parolis kiel svedparolanta helsinkano aux turkuano. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:15, 9 mar. 2026 (UTC) :En hejmdialekto de edzo de mia amikino estas ekzemple tri gramatikaj kazoj. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:20, 9 mar. 2026 (UTC) La devon oni apogas kaj malapogas nuntempe precipe ideologie: iuj admiras pri gxi sed aliaj spertas mensan angoron kaj senton de nacia humiligo. Antaŭe la devon oni apogis kaj malapogis ankaŭ pedagogie. En la finnlanda publiko la devigeco de la lerneja sveda estas afero, pri kiu diskuto fortigas kaj poste plejparte silentas en cikloj proksimume 15 - 20 jaroj. Diskuto pri gxi estis forta en la unua duono de la 1970-aj jaroj, en la unua duono de la 1990-aj jaroj kaj en la dua duono de la 2000-aj jaroj kaj en la unua duono de la 2010-aj jaroj. En la lastaj jaroj, la tabuo ĉirkaŭ rezisto kontraŭ deviga sveda lingvo kreskis. Kvankam Kuusamo apartenas al la provinco Norda Ostrobotnio, ĝiaj pejzaĝoj kaj la naturo estas verege diversaj ol tipe en Ostrobotnio, kiu estas konata pri ebenaj kampaj pejzaĝoj, malgranda nombro de lagoj kaj en la finnlanda vidpunkto grandaj riveroj, kiu malrapide fluas al Botnia Golfo – tia pejzaĝoj estas en la nunaj oficialaj provincoj Ostrobotnio, Suda Ostrobotnio, Meza Ostrobotnio kaj plejparto el Norda Ostrobotnio. == Vidu == https://eo.wiktionary.org/wiki/saksalainen_y [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:11, 11 mar. 2026 (UTC) Mi diskutis kun finna spertulo pri la lingvoinstruo. Ri diris, ke mi apartenas al la lasta generacio, al kiu la svedan oni parte instruis la svedan pedagogike - la instruado estas nun ecx pli malforta ol en miaj lernejaj tagoj. Krome ri klarigis, ke kvankam la svedinstruo ne ankaux en Jyväskylä ne estas kiel en Vaasa, ne en Jyväskylä la instruo ecx nun estas la malpli bona - en multaj maricxaj komunumoj oriente la sveda estas tute simbola lernfako speciale nun, kiam ne ecx la cxiuj instruistoj de la sveda ne multe konas la svedan kaj ili komprenas la realon kaj la testoj estas facilaj == Yrjö Karilas == Yrjö Karilas/Karlsberg estis ekstreme talenta, multe pli talenta ol liaj pli maljunaj samlernejanoj kaj tiel soifa je scio, ke la scioj instruitaj en la lernejo, kiel ekzemple la finna, la sveda kaj la germana, matematiko, historio, geografio, ktp., ne sufiĉis por li, sed li devis akiri pliajn informojn pri lernejaj fakoj ekster la lernejo. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 12:20, 15 mar. 2026 (UTC) Saluton. Mi parolis kun Jorma Nieminen. Li diris, ke estas vere stranga signifo, ke Jorma estas peniso. Fakte, Jorma estas Jeremia, eminenta israela profeto. En [[Itse valtiaat]] en 2002, kiam Sauli Niinistö anoncis, ke li forigxos el la pozicio de la ministro pri eksteraj aferoj, Lipponen ploris. Erkki Tuomioja ridis. Ben Zyskowicz demandis: "Cxu vin amuzas la doloro de Lipponen?" Tuomioja respondis: "Ho, jes. Doloro de Lipponen produktas por mi multe pli sadisma gxuo." Zyskowicz diris: "Ho Erkki. Vi estas tute malsana." Tuomioja diris: "Eble. Sed do nirvane malsana." --aldonis, sen subskribo, IP-adreso ~2026-16720-35 je 10:48, 17 mar. 2026 <small>- la konto {{uzanto2|Urpola}}, ankoraŭ uzita ĉi-matene en vikivortaro jam estas ŝlosita ĝenerale: 08:19, 17 mar. 2026 uzanto ''Count Count'' ŝanĝis la staton por tutprojekta konto "Uzanto:Urpola@global": ŝlosita kaj malaktivigita (kun noto: Transvikia misuzo - sekve de la plej nova raporto ĉe [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_sysops%2FRequests&diff=30269368&oldid=30268941])</small> == Suĝoŭo (Anhujo) == Estas pluraj veroj, ja via skribo veras, samtempe mia kontraŭa vero jen estas: * Suĝoŭo ne meritas la o-finaĵon, ĉar nek estas provinca sidejo, nek kongresejo de Esperanto, ktp. Nuntempe Ĉinio havas ĉirkaŭ 20 provincajn ĉefurbojn, tiom da estas normala nombro, ili meritas o-finaĵon. Suĝoŭo apartenas al la tria urboklaso kun 300 similaj urboj. Ili ne ricevu o-, ĉar tio estus absurda. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 14:28, 17 mar. 2026 (UTC) :Vi pravas: Ili '''ne ricevas novajn esperantigojn''' kun o-finaĵoj. Sed se ili jam havas tiun nomon en PIV, Reta Vortaro, la poŝatlaso de 1971, en la verkaro de Ludoviko Zamenhof aŭ de Esperanto-literatura verko milope disvendita el Pekino, tiam jam estas, kaj tiam ne necesas "el vikipedio" korekti vortarojn, atlason kaj nian literaturon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:52, 17 mar. 2026 (UTC) Kial mia uzantonomo Urpola estas blokita? Mi june diris al [[Aarni Virtanen]], kiulogxis en sama [[Kypärämäki|loĝareo]] kaj estis en sama lernejo, ke mi volus esti ''uomo universale''. Li diris, ke interese sed ke tio ne eble plu estas realisme. Ekzistas do multe da scio kaj sciencaj kampoj ktp.. Mi versxajne troigis en la artikolo [[Yrjö Karilas]]. Mia patro diris, ke Aarni supozeble pravas, sed estas ankoraux eble estas mulflanke scianta homo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 21:10, 20 mar. 2026 (UTC) :Nun la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] inkludas proksimume bonajn sciojn pri la afero. Cxu lau vi gxi estas bona? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 23:08, 20 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo en Finnlando == En la najbareco de mia infana hejmo [[Kypärämäki|ĉi tie]] antaŭe loĝis lestadiisma familio kun 16 infanoj. Mi ne scias, kiun branĉon de la lestadiismo ili apartenis, sed verŝajne konservativajn lestadiistojn, ĉar en Ĵyväskylä estas tiel malmulte da aliaj lestadiistoj. Iu en tiu domo dormis en vestkonservocxambro. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-18014-78|&#126;2026-18014-78]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-18014-78|diskuto]]) 16:06, 22 mar. 2026 (UTC) ==Artikolo de la monato== Saluton. Mi reagis en [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026]], sed la debato tie ĉesis sen rezulto. Mi ne favoras la ripeton per Aŭstrio (kio ĉiuokaze povus reveni junie), kaj proponas anstataŭe [[Graz]], sed ankaŭ estas la aliaj kandidatoj [[Futbalo]], [[Lajsana albatroso]] ktp. en la koncerna paĝo de propono ja aperas Aŭstrio por du monatoj, ĉu tiu estis la fina decido?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:00, 22 mar. 2026 (UTC) :Saluton. En [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] estas, inter aliaj, propono por legindigi [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj#Graz|Graz]], kio estas nepra kondiĉo por elekti ĝin kiel sekva Artikolo de la monato post [[Aŭstrio]], ĉio rilate al venonta UK. Ĉar tion oni planis tro urĝe oni ne povos atendi sufiĉan tempon kaj ĉion oni devos fari antaŭ la monatfino. Se vi bonvolas voĉdoni, tio ege helpos. Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:43, 26 mar. 2026 (UTC) ::Mi ĵus konstatis, ke en [[Graz]] oni diris nenion pri la UKo. Do, mi aldonis "En Graz okazos la [[UK 2026|111-a]] [[Universala Kongreso de Esperanto]] (UK) ekde la 1-a ĝis la 8-a de aŭgusto 2026." Ĉu ne indus aldoni tion ankaŭ al la resumo en Artikolo de la Monato? Mi ne scias fari tion. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:29, 1 apr. 2026 (UTC) :::{{re|Kani}} La resumo de la ADLM jam ekde frumatene la 1-an de aprilo tekstas "Graz [grac], gastiganta urbo de la ĉi-jara UK 2026, estas la ĉefurbo de ...". Pri tio pensis Sj1mor. Do la UK estas en plej elstara loko de la resumo, tuj en la unua frazo. Tio elstareco estas bona. La resumon redakti ne estas miraklo: Eblas iri al [[Vikipedio:Artikolo de la monato]], tiam premi la ligilon "04. Aprilo" tie kaj redakti. Sed vi pravas: Sj1mor ne pensis pri tio ankaŭ enplekti la informon en la artikolo "Graz" mem kaj ankaŭ mi kaj ĉiuj aliaj ne jam pensis pri tio. Nun jam ĉio laŭ mi bonas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:10, 2 apr. 2026 (UTC) ::::Stulte mi ne rigardis la komencon. Nu, ĉio en ordo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:46, 2 apr. 2026 (UTC) == Help == Hello, I need help to improving [[Gazaa genocido|this]] article I recently created. [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 18:54, 26 mar. 2026 (UTC) Maljunulo el [[Muurame]] skribis, ke li sugestis, ke bibliotekoj marku, kiuj DVD-oj havas finnajn subtekstojn - li klarigis, ke li pruntis DVD-ojn de la biblioteko kaj havis problemon: "Mi ne komprenas la lingvon de Berlino, Londono kaj Parizo. Mi komprenas nur la finnan kaj iom da sveda. Mi nur iris al bazlernejo kaj faklernejo, ĉi-lasta instruis iom da sveda sed nenian anglan, germanan aŭ francan. Mi pensis, ke la DVD-oj havas finnajn subtekstojn, sed ili ne havis." Iu tiam diris, ke tiuj DVD-oj havas subtekstojn, kiujn oni povus elekti, kaj mi scivolas, ĉu ĉiuj DVD-oj en la biblioteko de Muurame havas finnajn subtekstojn. ==Du notetoj pri stilo== Du atentigetoj, sen rilato unu al la alia: - La unua litero de scienca nomo ĉiam estas majuskla. - Laŭ la nuna stato de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Esperantigoj de nomoj el kategorioj, ĉe kiuj oni kutime uzas Esperantigojn ankaŭ estas permesataj (eĉ se temas pri nova Esperantigo). Tiaj kategorioj estas ekzemple nomoj de . . . renesancaj humanistoj, kiuj latinigis siajn nomojn" kaj supozeble ankaŭ mezepokaj eŭropaj intelektuloj, kiuj latinigis siajn nomojn. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:42, 27 mar. 2026 (UTC) ===Kaj tria=== - Denove laŭ [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Majusklaj estu ĉiuj unuaj literoj de propra nomo, escepte de enaj konjunkcioj, prepozicioj kaj artikoloj". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:42, 29 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Pri kio vi ekzakte aludas? En la interna ligilo mi legas multon pri [[personaj nomoj]], de realaj kaj ankaŭ fikciaj personoj. Ke "''Hary poter"'' aŭ ''"Pipi ŝtrumpolonga"'' estus stranga minuskligo de dua vorto de "persona nomo", ne grave ke inventita nomo de fikcia persono, estas ekster diskuto. Krome mi en la ligita paĝo precipe vidas la jenan rekomendon pri plurvortaj verko-titoloj: {{citaĵo|Ĉe plurvortaj verko-titoloj kelkaj kulturoj kutime majuskligas la komencajn literojn de ĉiuj vortoj krom la plej malgrandaj (artikoloj, konjunkcioj ktp.) En Esperanto pli konvenas majuskligi nur la unuan komencliteron: ::'''[[Kredu min, sinjorino!]]''' (kaj ne ''Kredu Min, Sinjorino!'') * Esceptas se la verkotitolo estas fremdlingva, aŭ se esperantlingva verko jam havas plurmajusklan nomon: [...], '''[[Plena Vortaro]]'''}} -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:55, 29 mar. 2026 (UTC) :Mi aludas al [[Diskuto:Universitata Malsanulejo de Gento]], kie vi "toleris" la majusklan titolon nur pro specialaj kialoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:13, 29 mar. 2026 (UTC) Hm, vi scias ke mi lernis Esperanton 13- kaj 14-jara, kaj mi denaske devenas el kulturo germanlingva, kie oni amase majuskligas ĉiun subjekton, simple ĉar en la germana la komenca majusklo estas tio kio en Esperanto estas la o-finaĵo. Mi samtempe lernis Esperanto, la anglan kaj francan, iom pli poste ankaŭ la hispanan kaj italan, kaj komprenis ke ne ĉiuj lingvoj majuskligas ĉiujn subjekton, kaj ankaŭ ne majuskligas ĉiun vorton en titolo. Ankaŭ 13-jarulo tuj komprenas ke estas diferencoj inter la lingvoj: ke anglalingvanoj majuskligas multe pli da vortoj en titoloj ol franc- kaj itallingvanoj, kaj oni konsilis al mi en Esperanto pli kopii la franc- aŭ itallingvan modon ol la angla- aŭ germanlingvan, do aŭtomate majuskligi nur tiujn vortojn kiuj estas komence de frazo aŭ estas personaj nomoj, kaj krome pripensi ĉu estas aparta kialo majuskligi titolon aŭ vorton. Aparta kialo povas esti ke utilas majuskligi unuan vorton de titolo entute, kiel en ''Kredu min, sinjorino!'', aŭ ke oni videble vidas presitan titolon, kie klare estas majusklaj vortoj, kaj ĉiuj konas tiun titolon, kiel ''Plena Ilustrita Vortaro'' aŭ ''Akademio de Esperanto''. Ĉe simplaj vortoj same kiel en titoloj. Do la lingvosento, kiun mi internigis kiel 13-jarulo, diras ke la vorto [[Insula hospitalo]] ĝustas en tiu formo, kaj ke la universitata hospitalo en la flandra urbo Gent fakte havus titolon [[Universitata hospitalo de Gento]] esperante, hôpital universitaire de Gand france kaj Ospedale universitario di Gand itale ... ĝi estus nur unu specifa hospitalo de Gento, kiel la urbocentra hospitalo, la havenokvartala aŭ la pediatria. Mi scias ke angloj, germanoj, kaj influite de ili ankaŭ iuj aliaj ĝermanlingvanoj kiel svedoj kaj nederlandanoj foje iom pli da vortoj majuskligas. Mi scias ke la Balta Maro, Nigra Maro kaj Azova Maro aperas en PIV en tiu formo kaj tial rajtas konsideriĝi "kvazaŭ propra nomo", sed same certas ke mia blanka aŭto aŭ mia nigra pantalono ne aperas en PIV kaj garantiite ne estas personaj nomoj Blanka Aŭto de Thomas kaj Nigra Pantalono de Thomas, sed simple estas iuj objektoj, kaj la diversaj hospitaloj de Gento ankaŭ estus baze nur objektoj (kaj ankaŭ klare ne estas en PIV, aŭ havus longan artikolon en Monato, aŭ estus tutmajuskla libro Universitata Hospitalo de Gento en la UEA-libroservo), ankaŭ se pliaj el ili ricevas esperantan vikipedian titolon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:01, 29 mar. 2026 (UTC) :Laŭ mia kompreno de "propra nomo", kaj ankaŭ mia kompreno de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Balta Maro", "Universitata Hospitalo de Gento" ktp. estas propraj nomoj ne "kvazaŭ propraj nomoj". Ĉu vi volas diri, ke vi pensas, ke "propra nomo" estas io alia? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:13, 29 mar. 2026 (UTC) :Se laŭ vi ili ne estas propraj nomoj, kial vi majuskligas la unuan vorton? Kaj mi petas vin kontroli skribajn esperantajn fontojn. Laŭ mia memoro mi neniam vidis tian majuskligon (unua vorto jes, sekvaj ne) krom en verktitoloj, nek trovis ĝin en kelkaj fontoj kiujn mi ĵus kontrolis. Mi suspektas ke ĉe via lingvosento aŭ tiu de viaj instruintoj efikis [[:de:Hyperkorrektur|trokorekto]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 00:25, 30 mar. 2026 (UTC) == Forigpeto 3 paĝoj == * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] Centra peto forigi ne-plu-aktualan-aĵon: [[phab:T234776]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:02, 30 mar. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49}} {{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:55, 30 mar. 2026 (UTC) == Pliaj finnaj temoj == Ĉar vi estas kuracisto, mi petas, ke vi legu: https://eo.wiktionary.org/wiki/valel%C3%A4%C3%A4k%C3%A4ri [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 15:42, 1 apr. 2026 (UTC) : Mi ne vidas problemon en tio, nur ĝustigis unu gx al ĝ. TP ''' Pikku Kakkonen/ Buu klubben ''' Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[BUU-klubben]], samtipa svedlingva finnlanda programo?" Ĉu en la artikolo [[BUU-klubben]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[Pikku Kakkonen]], samtipa finnlingva finnlanda programo"? [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:08, 1 apr. 2026 (UTC) :Jes, farite. TP (17:29, 1 apr. 2026) [[tago de svedeco (Finnlando)]] [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:15, 1 apr. 2026 (UTC) : La teksto estis artikola "orfo", ĉar malpli ol 4 paĝoj montris tien. Nun estas en ordo. Mi kreis novan mikro-ĝermon [[Peter Nyman]], kiu tamen ankoraŭ estas artikola "orfo". Eble vi havas ideon kiel eblus ankoraŭ 3 paĝojn ligi teien (diskutpaĝoj kiel tiu ĉi ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:29, 1 apr. 2026 (UTC) [[Kyösti Karjula]] mencias kiel religio evangeli-luteranismon. Pli realisme: konservativa lestadianismo (gxi apartenas oficiale al [[Evangeli-luterana Eklezio de Finnlando]], sed gxiaj konditoj pri ekzemple [[bapto]], [[eŭkaristio]] kaj [[absolvo]] ne estas praktike luteranaj. Krome ili havas proprajn diservojn, praktike propran eklezion kaj proprajn ekleziojn. La rilato de la movado kun la Evangelia Lutera Eklezio estas nuntempe pure formala. Tial, estus pli logike listigi la konservativan Laestadianismon kiel la religion de Karjula. Speciale en la 1960–1980-aj jaroj, kiam la instuo kontraŭ la kontraŭkoncipo estis pli forta ol antaŭe kaj poste, multaj konservativaj lestadianoj kredis, ke virino, kiu uzis kontraŭkoncipon kaj tial ricevis pli malmulte da infanojn, aŭtomate iras al infero kaj tie unue aŭdas koleregan krion de Dio "kie estas tiuj infanoj, kiujn mi donis al vi?" kaj ploron de tiuj infanoj, kiuj ne naskiĝis kaj poste ŝi devas naski tiujn infanojn infere. Ekzemple la konservativa lestadiana predikanto Pauli Korteniemi en sia prediko en suviseurat en 1982 diris[[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:53, 1 apr. 2026 (UTC) :Multaj luteranaj teologoj taksas kiel tute for-fermita la penson, laŭ kiu en infere naskiĝus infanoj. [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:58, 1 apr. 2026 (UTC) Mi petas, ke vi plu unufoje legu [[sveda lingvo en Finnlando]]. Laux pri tio konanta mi pravas en tio, ke la deviga sveda ekzemple en [[Vaasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] estas praktike tute alia lernfako ol ekzemple en [[Taivalkoski]], [[Suomussalmi]] ktp. kaj cxar la deviga sveda ekzemple en la kamparo de [[Kainuu]] kaj [[Koillismaa]] estas tute simbola, formala fako (en tiulokaj vilagxaj bazlernejoj ecx la instruistoj ne praktike povas diskuti svede), el tiuj lokoj tiuj junuloj, kiuj iras universitaten, devas komenci la lernadon de la sveda praktike tute komencante. https://eo.wiktionary.org/wiki/Ura#finne Mi petas, ke vi vidu: https://eo.wiktionary.org/wiki/Atlantti :Tiuj notoj alvenis, kiam mi estis for en vojaĝo, kaj nun ili jam ne plu ŝajnas al mi esti traktendaj. Kaj ne, kiam mi havas malmultan tempon, mi koncentriĝas pri vikipedio kaj ne ankoraŭ dividas mian tempon por rigardi paĝojn en vikivortaro aŭ en aliaj projektoj de la vikia projektofamilio. Se iu havas la impreson, ke iu projekto de la vikia projektofamilio havas draste tro malmultajn laborantojn, tiam oni povas diskutigi tion en la ĝenerala diskutejo de vikipedio kaj provi varbi pliajn agantojn por tiu projekto, sed ĝis tiam mi nur rigardos aliajn branĉojn se foje mi vere havas tro da tempo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:59, 26 apr. 2026 (UTC) ==Universala Kodo de Konduto== Nu, finfine mi faris peton al la komitato pri la Universala Kodo de Konduto pri la aferoj de la ruĝaj ligiloj. Mi ne volus, sed mi sentas min devigita al tio pro daŭraj forigoj de ligiloj kaj prezentoj de via interpreto de ruĝaj ligiloj kvazaŭ ĝi estus intencata de la personoj, kiuj kreis ilin. Sube estas la oficiala anglalingva sciigo por plenumi la postulojn de la komitato. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:46, 6 apr. 2026 (UTC) Hello {{<includeonly>safesubst:</includeonly>PAGENAME}},<br> You are named in a recently filed request to the [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Please review the request at [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Cases/2026/Redlinkphobia imposed without consensus on Esperanto Wikipedia]]. You are requested to enter your statement and any other material you wish to submit, so that the U4C can get a better overview of the situation. All writing should be complete, but also as concise as possible. Please ensure that you make all comments in your own section and in the discussion section only. If the U4C makes a decision, this will be binding for you and so your participation is recommended. Please do not reply here, but on the linked case page, or on the associated talk page. If you would like to contact the U4C directly, you will find an e-mail address [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee#How to contact U4C|here]]. Please use the email only if privacy is necessary (e.g. personal information). :Mi vidas ke vi ankoraŭ intencas insisti pri la afero. Tamen via argumento ŝajnas ankoraŭ esti, ke tolero de longdaŭraj ruĝaj ligiloj estas logike malebla. Tio estas malpruvebla, mi dirus eĉ jam malpruvita, kaj solvos nenion. :Via konkluda aserto "«Red links» are linked to «the desire to turn them blue», they are not meant to be collected as such, the more the better" ne estas tute eksplica, sed mi komprenas la rezonadon jene: (unu) funkcio de ruĝa ligilo estas bluiĝi, sekve ruĝa ligilo, kiu ne bluiĝas, faras damaĝon. Tio estas mallogika. Estas kvazaŭ iu dirus, "funkcio de monumentoj estas memorigi la publikon pri famaj homoj; sekve, se la publiko forgesas pri iu homo, ĉiuj monumentoj de tiu homo estas damaĝaj kaj detruendaj". :Mi plurfoje atentigis ke aliaj vikipedioj fakte toleras longdaŭrajn ruĝajn ligilojn. Tio pruvas ke tolero estas ebla. Laŭ mia kompreno vi malakceptas tion pro du kredoj - vi pensas ke tolero nur okazas ĉe grandaj vikipedioj kaj vi pensas ke ĝi ne daŭras longe ĉar la ligiloj ĉiam bluiĝas ene de malmultaj semajnoj. Sed tion eblas empirie kontroli. Memoru nian "eksperimenton" pri metado de ligiloj al aliaj vikipedioj. Tio okazis antaŭ monatoj, kaj la ligiloj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Vi povas kontroli ankaŭ mian normalan verkadon ĉe aliaj vikipedioj, kiu estas plena de ligiloj, kiuj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Tio inkludas la latinan vikipedion, kiu estas signife malpli granda ol nia. Kaj vi povas kontroli mian specimenaron de ligiloj en kelkaj grandaj vikipedioj ĉe [[Uzanto:Arbarulo/Ruĝaj ligiloj]], kie ligiloj bluigitaj ene de kelkaj semajnoj estas malmultaj en la angla vikipedio, praktike neekzistaj ĉe aliaj grandaj vikipedioj. Vi povas kontroli en la sama specimenaro ke la absoluta nombro da ruĝaj ligiloj estas multe pli granda ol nia en ĉiuj vikipedioj, kaj ke la proporcio de ruĝaj ligiloj al totala teksto estas simila al nia en la hispana, franca kaj germana. Ŝajne vi jam akceptis surbaze de la empiriaj pruvoj ke aliaj vikipedioj ne nigrigas siajn ligilojn; bonvolu kontroli pli, kaj vi konstatos ke ili toleras ilin. :Se vi fakte volas ke ligiloj en nia vikipedio havu ian funkcion kiun ili ne havas en aliaj (ekzemple kiel lingvokorektilon), kaj volas meti limojn al ilia kvanto por optimumigi tiun funkcion, mi ja argumentos kontraŭe, sed ni povos diskuti tion. Aŭ se vi konstatis ke la tolero de ruĝaj ligiloj iel malutilas al la vikipedioj, kiuj praktikas ĝin, ankaŭ tio estas legitima argumento. Sed se vi nur volas insisti, ke ne eblas trakti ilin kiel aliaj vikipedioj konstateble jes traktas, tio povas nur krei pli da malpaco. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:48, 9 apr. 2026 (UTC) :Al la konkreta plendo - ke vi premadas forigi enhavon sen interkonsento - vi respondis ke vi ne "premadas forigi" la ligilojn, sed "substrekas dubon" pri ili. Mi ne komprenas la celatan distingon. Laŭ mia kompreno de la vorto "dubo", esprimi dubon pri ligilo estas diri, ke ĝi eble estas forigenda. Kaj ne estas interkonsento, ke iu ajn menciinda ligilo povas esti forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:59, 9 apr. 2026 (UTC) ==(sen titolo)== Nomi vomajxon kiel "yrjö" supozeble perigxas el la malafabla, deskriptiva fonetika prononco de la vorto. Cxu pri li oni povus fari esperantan vikipedian artikolon: https://fi.wikipedia.org/wiki/Sakari_Kiuru_(valokuvaaja) Li prezentis ankaux en dokumenta filmo pri konservativa lestadianismo. Li kreskis en konservativa lestadiana familio. Li rakontis pri sia familia fono: Ni estas 16. Mi estas la dua plej aĝa. Kelkaj naskiĝis post kiam mi forlasis la hejmon. Mi memoras, ke mia patrino estis terure laca dum tiaj oftaj gravedecoj. Iam oni uzas la vortojn pakkosuomi kaj tvångsfinska pri la deviga instruo de la finna por la finnlandaj svedaj denaskaj parolantoj. Tamen, ĝi ne estas tute simila fenomeno en ĉiuj aspektoj. Tio ŝuldiĝas al la diferenco en grandeco de la du lingvogrupoj. Pro tio multaj kredas, ke estas malkonvene rekomendi devigan svedan lingvon tiel, ke svedlingvanoj en Finnlando estas devigitaj lerni la finnan. Klare pli ol duono, en Uusimaa, ekzemple Helsinko kaj kontinenta parto de Origina Finnlando, ekzemple Turku, eĉ pli ol 80 % el la finnlandaj svedlingvanoj uzas ĉiutage ankaŭ la finnan lingvon. Deviga bazlerneja instruo de la finna por la finnlandaj svedlingvanoj, aliel ol deviga bazlerneja instruo de la sveda por la finnlandaj finnlingvanoj, apartenas al komunaj opinioj de la planantoj de la finnlanda bazlerneja sistemo jam ekde la 1960-aj jaroj. Ankaŭ la finnlanda svedlingvanoj mem ne disputas pri la deviga finna samece kiel la finnlandaj finnlingvanoj pri la deviga sveda. Praktike la instruo de la "alia enlanda lingvo" en la svedlingvaj lernejoj en la Finnlando estas klare pli amplekse ol en la finnlandaj finnlingvaj lernejoj. La svedlingvaj finnlandaj bazlernejanoj komencas la lernon de la finna normale jam en la dua lerneja jaro. Parto el la denaskaj parolantoj de la sveda en Finnlando, speciale en Uusimaa, estas praktike dulingvaj. Por tiuj lernantoj en iuj finnlandaj svedlingvaj lernantoj estas kiel alternativo de la normala porsvedlingvana instruo de la finna modersmålsinriktad finska (hejmlingvsimila finna), pri mallongigo sia nomo mofi, kiu estas instruo de la finna kiel alia gepatra lingvo. --forgesis subskribi la posedinto de tiutempa uzantokonto Penttihirv je 4 redaktoj de frumatene ĝis 17:45 horo je 8 apr. 2026 == Saltvik == Mi provis aldoni al la artikolo [[Saltvik]] mencion pri [[Orrdalsklint]]. Kial mi ne sukcesis? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22334-13|&#126;2026-22334-13]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22334-13|diskuto]]) 10:43, 11 apr. 2026 (UTC) :Ah: estas tre simple: Vi aldonis <pre><!-- En Saltvik situas ankaux la plej alta loko de Alando, [[Orrdalsklint]]. == Referencoj == .. --></pre> :Kion vi aldonas inter la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>" kaj "<code>--></code>", ne estos videbla en la fina paĝa aspekto. Estas bone ke la ĉapitrotitolo "Referencoj" estas inter tiuj signoj, ĉar momente ne estas referencoj, sed estas bone ke jam estas la ĉapitrotitolo por la kazo ke iam ekestos referenco, sed por via roko estas grave ke oni jam nun povas vidi la frazon, do metu ĝin ANTAŬ la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>". Kompreneble, krome estas bone meti al la paĝofino la ŝablonon {{ŝ|ĝermo|Finnlando}} aŭ {{ŝ|ĝermo|geografio}}, SE temas nur pri 3-5 frazoj. Kaj krome mi nur nun vidis ke vere se oni redaktas anonime estas pli malfacile tajpi esperantajn literojn, sed por aliaj uzantoj estas tre tede ripari viajn x-kodajn straangajn esperanto-vortojn: tial konsideru ĉu vi povas supre en la redaktofenestro uzi la elekton "> Specialaj signoj". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:42, 12 apr. 2026 (UTC) :Cetere: Ankoraŭ unu konsilon pri la ŝablono {{ŝ|Informkesto monto}} en paĝo [[Orrdalsklint]]: Pri tiu ŝablono oni nur bezonas unu solan parametron "|regiono-ISO = FI" - estas bone kaj bele uzi almenaŭ tri indikojn "|regiono-ISO = FI" "|tipo1 = reliefo" "|zomo = 9", sed vi vidos, se vi ne metas la duan indikon nur la supra mapo aspektos iom malpli bela kaj sen la tria indiko la suba mapo ne estas ideale fokusita, ambaŭ statoj ne estas katastrofaj, sed se mankas la unua indiko "|regiono-ISO = FI" estas nur iu tre malhela mondmapo en kiu tute nenion eblas vidi. Do la unuan indikon necesas nepre ne forgesi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:12, 12 apr. 2026 (UTC) == Enhavo == Eble mi faris ion malbone, sed en artikolo [[Miskolc]] ne aperas nun la Enhavo, ĉu vi povas helpi?--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 08:51, 12 apr. 2026 (UTC) :{{re|Crosstor}} Bonvolu rekontroli ĉe vi: ĉe mi en artikolo [[Miskolc]] ĉio aspektas normale. Estus tre strange se vi vidus ion alian en sama horo ol mi... Alikaze bonvolu precizigi kion ekzakte vi vidas... sed mi supozas ke estis iu nur momenta misfunkcio, kiu iritis vin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:36, 12 apr. 2026 (UTC) ::Supozeble mi vidas miraklon. En iu ajn artikolo (iom longa) mi vidas la Enhavon, tamen en Miskolc mi ne vidas. Ĝuste nun mi kontrolis. En [[Eger]] mi vidas Enhavon el 12 punktoj. Se vi ne scias la solvon, lasu la aferon. Trovi eron la Enhavo tre helpas, sed en Miskolc mi devas uzi la lifton. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 09:50, 12 apr. 2026 (UTC) ::{{re|Crosstor}} Nun mi komprenas vian problemon. Dankon pro la komparo al paĝo [[Eger]]. Jes, tio ĉe mi estas same. Estas iu signaro <code><nowiki>__NOTOC__</nowiki></code> (la angla mallongigo signifas "'''no T'''able '''O'''f '''C'''ontent", "sen listo de enhavo"), se tiu signaro estas ie tiam la enhavo vere ne videblas, sed ĉi tie nenie en artikolo [[Miskolc]] estas kaŝitaj tiuj anglaj signoj. Do mi vere ĝis nun ne sukcesas malkovri la problemon, sed almenaŭ mi nun komprenas kio estis via miro. Cetere, tute flanke mi ĵus videtis en la paĝo la adjektivon "diplomacia", tiu vorto ne estas esperanta, en Esperanto ĉiam estas "diplomatia" aŭ "diplomata". Eta tajperaro, kiun mi ĵus hazarde vidis. Ĉu vi volas mem ĝustigi ĝin? Pri la neapero de la enhavolisto mi nur povas '''''supozi''''' ke estas iu interfero kun la ŝablono "{{ŝ|granda dosiero}} tute supre. Mi teste forprenis ĝin, enhavo estas, remetis ĝin, enhavo ne estas, kaj nun mi metis la ŝablonon tute malsupren kaj tiam ankaŭ estas la enhavo. Al mi la vasta panoramo tute sube same bonas kiom tute supre. Tial mi proponas simple lasi ĝin tute malsupre...[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:29, 12 apr. 2026 (UTC) :::Dankon! Diplomatia {{farita}} == Dulingveco... == Ĉu oni povu fari artikolon pri dulingveco, tia, ke homo havas du hejmlingvoj? Oni povu mencii kiel ekzemploj ekzemple tion, ke en [[Paragvajo]] la plejo estas dulingvaj kaj en [[Finnlando]] nuntempe multaj svedparolantoj, speciale en Uusimaa, parolas ankaŭ la finnan kiel hejmlingvo. Kaj ekzistas familioj, kie estas du hejmlingvoj, el kiuj unu estas Esperanto. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-21899-04|&#126;2026-21899-04]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-21899-04|diskuto]]) 16:23, 12 apr. 2026 (UTC) Teksto [[dulingveco]] en la e-lingva vikio ekzistas; mi nun havas malmultan tempon, ĉar mi estas nur posttagmezon hejme kaj morgaŭ matene por dua semajno forveturos, tial mi eĉ ne povas legeti kiu nun estas skribita en tiu teksto. Sed vi vidu ankoraŭ la noton en [[Diskuto:Komunumdomo de Säynätsalo]], tie mi aldonis informkeston kaj ligion al vikidatumoj, sed ankoraŭ iuj elementoj mankas... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:54, 12 apr. 2026 (UTC) == Atentu == {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <hr> Vidu: [[Marja-Sisko Aalto]] Unu Jorma diris al mi, ke reale Jorma estas formo el la hebrea Jeremia kaj tio, ke oni donis al la nomo la signifon peniso, estas tute stranga afero kaj li ne volas, ke mi daŭre diras tiun afero por li. Poste mi demandis lin, pri kiel li pensas pri tio, ke jorma signifas kacon. Li diris, ke estas vane demandi pri tio - mi jam scias, kiel li pensas pri la afero. Li neniom sxatas pri tiu signifo, kiun oni donis al gxi post tio - ke li naskiĝis en 1956 - tiutempe la nomon oni en nia lando multe donis al knaboj kaj nur poste iuj malbonigis la signifon. Li ne ŝatas pri tio, ke iu sxercas al li pri la afero. Jorma estas formo el la nomo Jeremia, kiu signifas "Jahve levas." [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22675-77|&#126;2026-22675-77]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22675-77|diskuto]]) 19:25, 15 apr. 2026 (UTC) :Nu, estas iuj malmaturaj homoj, kiuj multe ŝercas pri vortoj por peniso, kaj laŭ diversaj lingvoj ligas iujn knabajn kaj virajn antaŭnomojn al tiu ŝercado, sed almenaŭ oni ne misuzu diskutpaĝojn de kultura kaj scienca enciklodedio por tio. Ĉu vi en via elekto jam havas la ŝajne mezepokan germanlingvan frazon "Wie die Nase eines Mannes, allso groß ist sein Johannes"? kie oni anstataŭigas la viran generilon per la nomo de [[sankta Johano]]? En iom simpligita formo la parolturno eĉ eniris la [https://de.wiktionary.org/wiki/wie_die_Nase_des_Mannes,_so_sein_Johannes germanlingvan vikivortaron], sed tamen estas malserioza informo... Mi ne interesiĝas pri tiaj temoj kaj alvokas vin ne (mis)uzi mian diskutpaĝon por tiaj pripensoj. Ĉu komprenite? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:57, 24 apr. 2026 (UTC) == Forbaro nepras == Bv forbaru du kontojn: * {{uzanto2|Oksettava örvelö}} vulgara uzantonomo (= "vomiga ulaĉo"), forbarita en unu vikio * {{uzanto2|Penttihirv}} neakceptebla uzantonomo pro [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] - pro obsedo pri (vulgaraj aŭ almenaŭ stultaj) vortaj ŝercoj pri Pentti Hirvonen La ulo intertempe kreis almenaŭ unu plian konton, kaj aldone ofte kontribuas kiel IP-ulo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:15, 18 apr. 2026 (UTC) {{farite}} Taylor 49 pravas pri la kritiko de la neakcepteblaj uzantonomoj. Tutegale ke mi tri semajnojn nur tre malmulte povis esti en Vikipedio kaj ne rimarkis la neakcepteblon antaŭe, kaj ke ankaŭ aliaj administrantoj ne sufiĉe rapide postĉasis la provokaĵojn. La fakte ankoraŭ valida forbaro nur iom malpli strikte aplikiĝis dum lastaj semajnoj kaj monatoj, se vere ĉiuj redaktoj kaj uzantonomoj estas sen provokoj, detruemaj fuŝoj kaj senescepte estas konstruemaj. Lasta averto. Se ankoraŭ unu malregulaĵo re-aperas, la stato denove estos tia kia ĝi jam estis antaŭ jaroj, refleksa forbaro de ĉiuj iusence suspektaj novaj IP-kanaloj kaj prefere malfaro de ĉiuj redaktoj, ĉar individue revizii kiuj agoj estos tamen valoraj ankaŭ mi ne havos la tempon dum venontaj monatoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:45, 18 apr. 2026 (UTC) == Maintenance script == Bv forigu kaj porĉiam ŝlosu la paĝon [[Uzanto-Diskuto:Maintenance script]]. La konto estas globala roboto, neniu legas mesaĝojn sur la diskpaĝo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:57, 22 apr. 2026 (UTC) :{{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 24 apr. 2026 (UTC) == Asplund == Cxu estas bone mencii en la artikolojn [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]] DU kantojn? Unu estas en suda finnlanda sveda, kiu malsimilas el la regna sveda nur proksimume kiel la amerika kaj brita angla el si aliaj, sed "röst nej" estas en ostrobotnia sveddialekto, kiu estas malfacile kompreni por la svedoj kaj eĉ ekzemple helsinkaj finn-svedoj. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 18:00, 22 apr. 2026 (UTC) : Meto de plia jutuba muzika filmeto en la "eksterajn ligilojn" estas laŭ mi en ordo. Mi adaptis la lastajn ŝanĝojn kaj aprobis la meton de aldona ekstera ligilo en la artikoloj [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]]. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) Cxu estas eventuale, ke punon oni fortigas, cxar la krimo estis farita laux kristnaska paco? En [[Keskisuomalainen]] iu demandis tion, kaj [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC)laux la respondo la kristnaska paco ne plu estas oficiala, sed iam praktike tia estas eventuale laux la ideo de la kristnaska paco, ke la puno estas pli forta ol normale kaj la pli altaj jugxregantoj akceptas tion - almenau puno de [[Pentti Linkola]] estis fortigita, cxar li faris la krimon dum la kristnaska paco. Mi konas Jorman, kiu tute ne ŝatas la slangan signifon de sia nomo. Li demandis sin, de kie tiu signifo maĉiĝis. Li rakontis, ke kiam li naskiĝis (1956), estis tute kutime doni al knabo la nomon Jorma; ĝi neniel estis malkonvena, kaj la uzo de la vorto por signifi penison estas posta misuzo. Pejzaĝe, la vasta plimulto de Ostrobotnio estas iom unuforma. Ostrobotnio estas ankau unu el la difinitaj per La pejzaĝoprovincoj de sia lando. Pejzaĝoj de Ostrobotnio estas karakterizitaj per larĝaj, plataj malfermaj kampoj kaj inter ili la grandaj riveroj malrapide fluantaj en la Botnia golfo, sed ekzistas malpli da lagoj ol en la plej granda parto de la resto de Finnlando. Tamen, la nordorienta parto de historia Ostrobotnio estas pli monteta. : Tamen el la rezonoj de la lastaj tri alineoj ne sekvas ago. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:32, 28 apr. 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471751 --> == Linkola == https://eo.wikipedia.org/wiki/eläkeläinen Mi demandis al [[Pentti Linkola]] proksimume jare 2002 (kiu fiŝkaptis) ĉu li ne jam estas emerito. Laŭ li, li estas, sed lia pensio ne sufiĉas por vivi. Tial li ankoraŭ fiŝkaptis vintre. Lia lasta fiŝkapta aŭtuno estis 1994. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26205-68|&#126;2026-26205-68]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26205-68|diskuto]]) 12:47, 29 apr. 2026 (UTC) grdegsjvnyhex3qt1vgmlpw6t4asvrx 9363338 9363336 2026-04-29T13:01:04Z ~2026-26205-68 256045 /* Linkola */ 9363338 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <!-- <hr> {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = <!- nur por kazoj de ekstrema drameco: [[dosiero:Attention Sign Red White.svg|40ra]] -> |teksto = Ekde la 20-a ĝis 22-a de junio mi ne aŭ nur tre malmulte povas kontribui. Ekde la 23-a mi ree partoprenos. Th. Pusch }} {{-}} {{Klariga noto |titolo = <small><small>Noto</small></small> |enhavo = En la [[Vikipedio:Diskutejo/Teknikejo#Rezulto|vikipedia teknikejo]] estis diskuto pri konservo aŭ forigo de tradicia aspekto de la eksteraj ligiloj en vikipediaj artikoloj, kiu laŭ mi finiĝis per malbona baloto, ne per trovo de teknika solvo, kiu ebligus liberan decidon inter du samvaloraj variaĵoj. Mi tial komence de marto 2017 ekprenis vikipedio-ferion de eble monato, eble duonjaro, eble pli longe, dum tiu tempo observos kaj minimume agetos kiel administranto, kaj post mia ebla reaktiviĝo vidos ĉu tamen eblos havi elekton inter du bonaj eblecoj pri tiu temo. Dum la intertempo mi ne povos labori pri plua bonigo de tekstoj pri komunumoj de eŭropaj ŝtatoj, ne elektos artikolon de la semajno kaj ne plenumos alian kontinue faratan taskon. :Thomas Pusch |larĝeco = 100% |pozicio = |enhav-grandeco = }} --> == Arkive == * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/uzo_aŭ_neuzo_de_la_vorto_"oblasto"|Uzo aŭ neuzo de la vorto "oblasto"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Transskribo_de nomoj_ne-latin-literaj_sen_esperantigo_al_esperanta prononco|Transskribo de nomoj ne-latin-literaj sen esperantigo al esperanta prononco]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Pludirektigoj_de_paĝoj_pri_"popolo"_al_"popola lingvo"|Pludirektigoj de paĝoj pri "popolo" al "popola lingvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Geografiaj_nomoj_en_Esperanto,_el_regionoj,_kies_lingva_kaj_politika situacio ŝanĝiĝis_post_1887|Geografiaj nomoj en Esperanto, el regionoj, kies lingva kaj politika situacio ŝanĝiĝis post 1887]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Historie:_"Litovio"_aŭ_Litvo"|Historie: "Litovio" aŭ Litvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Korekto_de_la_ŝablono_"Urbo_de_Germanio"|Korekto de la ŝablono "Urbo de Germanio" (urbo de) kaj de ties uzo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando"|Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando" (do ekz. "Lagoj de Svislando" aŭ "Lagoj en Svislando")]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Ŝablono:Informkesto administra unuo|Ŝablono:Informkesto administra unuo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Centrigo de bildosubskriboj|Centrigo de bildosubskriboj]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Diferenco inter "dum" kaj "en"|Diferenco inter "dum" kaj "en"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorio "sindromoj"|Kategorio "sindromoj"]] === Pliaj, unuopaj temoj laŭ jaroj: === {{Div col|cols = 4}} <small> * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2007|'''arkivo 2007''']] kun temoj ** Kategoriaj alidirektiloj ** Landaj ŝablonoj ** Ŝablono:KategorioGeografioLaŭLando ** Azova maro kaj Nigra maro ** Ĉu du apudaj adjektivoj en nomo? ** Mapo de Eŭropo ** Administranto ** Helpalvoko por germana vikipedio ** Informkesto por artikoloj * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2008|'''arkivo 2008''']] kun temoj ** Ŝablono:KategorioMontaroEnLando ** forviŝo de malplena kategorio ** "Ŝablono:Ligo el bildo" ** Naskiĝjaro kaj aĝo ** flagoj svg ** Binet ** Valdorfa pedagogio ** ebla nova portalo (pri psikologio) ** Ŝablono:Plurtone ** Vlaggen ** Informoj sur bildaj paĝoj ** diskutejo... ** Nekonscia tajpado ** Wikipedija:Hornjoserbšćina ** Plibeligo de informkestoj ** Skandinavistiko kaj Nederlandistiko ** Granda Nordia Milito ** Situo sur mapo Moldavio ** Les Halles (Parizo) *** Marko sur bildo ** Neris ** Ĉu vi ne volas/pretas kandidati kiel administranto? ** Pariza Regiono * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2009|'''arkivo 2009''']] kun temoj ** Resonkorpo ** Zoo de Londono ** Valo Owens ** Helpo bezonata ** Kato sur varmega ladotegmento ** Korono ** Okulvitra strigo ** Metropoliteno ** Kolonaj ordoj ** Homaj respondecoj ** Ĉapulteko ** Bertha Benz Memorial Route ** Vikifontaro * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2010|'''arkivo 2010''']] kun temoj ** Timo Boll ** Dosiero:Navaro-dum-1037.png ** Avatar: The Last Airbender ** Na'via lingvo ** Kriaj koloroj ** Laura Chinchilla ** Ĝermoj ** olimpika tabelo ** Ĉu vi ne volas fariĝi administranto? ** Administraj rajtoj ** Tarator ** Bonan resaniĝon! ** Peto ** Kotdivuara Esperanto-Asocio ** Vulkanologio ** Informkesto pro blazonoj? ** Helpopeto ** Translation request ** Navigilo2 ** Forigitaj kategorioj ** Saluton, sorry to bother you ** Heiner Keupp ** Ĝemelaj urboj ** Futbala mondĉampionado ** Internacia Junulara Kongreso ** Aldono de kodo ** Puĉo ** Provlegado ** Uzantobloko kaj lingva demando ** Ŝablono:Informkesto televida kanalo ** Monunuoj ** Defio ** "Rekuperi" ** "Por deletigi?" ** Alinomado de artikoloj pri gubernioj de Japanio ** "Anekti" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2011|'''arkivo 2011''']] kun temoj ** Stivardoj ** mw:Template:Languages ** SVG-Flagoj ** Leysin ** Ŭ kaj v ** Rufa kaj Ruĝa haro ** 2011 Board Elections ** artikolo "Tutmondiĝo" ** VIAF 47453644 *** Nurembergo, la 10-an de septembro 2011 ** Anstataŭo de la ŝablono projekto per la ŝablono projektoj ** Statuto de la Eŭropa Sistemo de Centraj Bankoj kaj de la Eŭropa Centra Banko ** Distrikta reformo en Meklenburgio-Antaŭpomerio ** Tonalta lingvo ** Helle Thorning-Schmidt ** Oŭrenso ** Ŝablono:Informkesto sciencisto ** Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj ** Grandurbo * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2012|'''arkivo 2012''']] kun temoj ** Kuujjuaq (Kebekio) ** Schwarzbach (Majno) ** Litovaj personaj nomoj ** Robert ** Esperanto-Asocio de Rumanio ** Cite web ** Ŝablono:Informkesto kanada provinco-teritorio ** Kanada konfederacio ** Kiel alinomigi ĝin? ** Listo de Meksikaj ŝtatoj ** Ŝablono:Flageto ** Ŝablono:Priskribo ** Gemeinsame Normdatei (GND) ** Berlin-Lichtenberg kaj rilataj artikoloj ** Ekzekut(iv)o? ** Forigita dosiero ** Usona problemo ** Sebastian Giovinco ** Forbaro ** Malgranda problemo ** Provincnomoj ** Petr Tomasovsky kontraŭregule forigis tutan sekcion *** refaktorigita *** Forbaro ** Afiksoj en Esperanto ** Signifoplena kaj ne ekspresiva ** Cleopatra Stratan ** Article translation/collaboration request ** Pavel Stratan ** en la aŭ dum? ** Ŝablono "el" ** Ŝablono:El ** Subpaĝoj ** Foto ** Birdoj ** Tradukpeto ** Hans Georg Link ** Sinagogo ** Ŝablono:Informkesto germania komunumo ** A380 ** Bildoj pri Tibor ** Fuŝado de artikoloj en la germana vikipedio ** "Vadmaro (ĝenerale)" estis alidirektita al "Flusejo" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2013|'''arkivo 2013''']] kun temoj ** Vikipedia diskuto:Ĉefpaĝo ** Top Gear ** Flago de Ĝibutio ** Ruĝaj ligiloj ** Mondoñedo ** Esperanto-movado en Vigo ** Inkludigado de balotpaĝo pri elstarigo ** Citŝablonoj *** Misfunkcio *** Parametroj en citŝablonoj ** Diskuto:Alpakao ** Diskuto pri neliberaj dosieroj ** licenco pri foto ** Hungaroj ** Kukuhorloĝo ** Artikolo Sudorienta Kvartalo de Essen ** Ŝablono:Informkesto nuklea centralo ** Trepanado ** Artikolotitoloj pri provincoj de Italio ** Pri diskuto:Titoloj de artikoloj ** Ŝablono:Informkesto lingva familio ** Scorpions ** 2012-W37 ** Forigitaj bildoj ** Star Trek oficistoj ** Justa uzo ** Aleksandro Galkin ** Gaviedoj ** Skalo de Mercalli ** Forigitaj dosieroj en Komunejo ** Alinomigado kaj forigado de alidirektiloj ** Uzanto:毛澤東的智障孫子毛新宇‎ ** Ŝablono:Bildo de la Tago2/208 ** Hispana literaturo de la Klerismo ** Germana Muzika Arkivo ** Plena informo pri justa uzo ** Unue belan kristnaskon ** diskuto pri pedofilio ** Voĉdono pri forigo de la Portalo Pedofilio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2014|'''arkivo 2014''']] kun temoj ** Kalumnio kontraŭ la administranto DidiWeidmann fare de uzanto Pangea – ĉu forbari? ** Paroleraro ** Nomoj de meksikaj komunumoj ** Pangea plu misatentas la admonojn kaj atakas ** Landnoma interkonsento ĉe la Aŭstruja Popola Partio ** Ŝablono:Distrikto Cuxhaven ** Kion vi pretus fari por portalo pedofilio? ** Realŝuto de viaj bildoj al Komunejo ** Averto ** Georg Sauerwein‎‎ ** Amasa alinomigado ** Re:Rebonvenon ** Ĉefkatedralo ** Ektopia gravedeco ** Esperantaj prefiksoj en la germana vikipedio ** San Pedro ** Svisa instituto de esplorado pri eksterlando ** Neliberaj dosieroj ** Jenő Kuncz ** Santo Domingo Petapa ** Absurda batalo kun KuboF ** Ŝablono:El ** Amt Schenkenländchen‎‎ ** Ŝablono:Citaĵo el la reto ** Por ADLS ** Dankon pro la novaj kategorioj pri sportoj ** Kirko ** Katedralo de Brno ** Modulo:Portalo/bildoj/alternativaj nomoj‎‎ ** Kontakto ** Tekstaj librokovriloj ** po ** Eraro/ĝisdatigo Amri Wandel ** Pri resumo ** Weyhusen ** Tahirih ** Kemia ŝablono ** Liv and Maddie ** Kirko ** Big Hero 6 (film) ** Preĝejo Sankta Marteno (Laives) * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2015|'''arkivo 2015''']] kun temoj ** Paulo Casaca ** Tradukpeto por meta-vikio ** Subpaĝo de uzanto ** Eraro "zoologia ĝardeno">"bestoscienco" ** Tonlingvo ** Malŝalto de la x-sistemo ** Graflando/duklando ** Frank Christoph Schnitzler ** Vestfalia Paco ** Termina problemo ** Deletion request ** Jonas Marx ** Lingvoj de okcidenta Afriko ** Kotafonua lingvo ** Nudbrankuloj ** Du kategorioj pri unu tempo / redirektiloj al kategorioj ** Ŝablono <nowiki>{{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo|081260020}}}}</nowiki> ** Fotoj pri teatraĵoj de Anton Ĉeĥov kaj Pavel Ŝumilov ** Artikolo de la semajno ** <nowiki>{{Lang-en}}</nowiki> en Encyclopedia of Judaism‎‎ ** Ĉu kunigi? ** Mario Puzo ** Fermo de proponoj por elstaraj artikoloj ** Helpaj ŝablonoj ** Investitura kontroverso ** Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj ... ** Chantal Gacond ** Reinfeld en Latvio ** Francaj arondismentoj kaj kantonoj ** Turingio ** Ans (Belgio)‎ ** Artikoloj pri la provincoj de Belgio kaj pri ties municipoj ** Henegovio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2016|'''arkivo 2016''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2017|'''arkivo 2017''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2018|'''arkivo 2018''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2019|'''arkivo 2019''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2020|'''arkivo 2020''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2021|'''arkivo 2021''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2022|'''arkivo 2022''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2023|'''arkivo 2023''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2024|'''arkivo 2024''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2025|'''arkivo 2025''']] </small> {{Div col end}} <br/> <div style="background-color: #f0f8ff; border: 1px solid #808000; padding: 5px; {{kesta ombro}}">'''{{centre|[[2026]]}}'''</div> == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Dear colleague, as far as I could understand, after discussion at [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj#Rayan_Hamda_Barhoumi]] you kept this article in Vikipedio arguing that the articles about this person also exist on several other languages. However, since then all other articles about this guy have been deleted as self-promotion. At present the article in esperanto is the only one that prevents me, as administrator of Commons, from deleting the photographs of Barhoumi. That's why I would like to ask if you are willing to reconsider your August decision. [[Uzanto:Андрей Романенко|Андрей Романенко]] ([[Uzanto-Diskuto:Андрей Романенко|diskuto]]) 20:22, 2 jan. 2026 (UTC) :{{re|Андрей Романенко}} Priviet and Sveiks, Andrej. The fact that in august 2025 there were texts about him in catalan and portuguese was not the only argument for keeping the text (far from being an important argument, because his work seems not at all related to the catalan and portuguese culture). Of course we can reconsider our decision of August and can reopen the case, though I fear that my colleagues won't be very amused that the soup will be heatened again. But I don't understand why the photographs in Commons would have to be deleted anyway: if there is any licence problem, files anyway are deleted very straightforward, and here I can't see any licence problem - just that the description of being "an outstanding professional photo" can be seen as bragging. I just saw that you or anyone has anyway deleted the three files. If so, the [[:commons:Category:Rayan Hamda Barhoumi|category]] should also be removed. Is there a documented discussion about the deletion? I doubt so, because I looked up the three files when you wrote some houres ago and didn't see anything. Well, the headshot in the infobox is of no big importance in the Esperanto wikipedia. No need to upload a local file. I'm just astonished about the urge of (speedy) deleting all three file from commons. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:34, 3 jan. 2026 (UTC) == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Saluton ThomasPusch, Dankon pro konservi la artikolon en Esperanto pri Rayan Hamda Barhoumi. La artikolo jam enhavas bazajn informojn pri lia agado kiel aktoro, muzikisto kaj kreinto de Jackrabbit. Tamen, kelkaj informoj povas esti aldonitaj aŭ plibonigitaj, ekzemple: detaloj pri liaj interpretaj influoj (Vee Boonyasak, Jon Bernthal, Charlie Cox), kaj aliaj faktoj rilataj al lia verko kaj artistnomo. Por faciligi la aktualigon, jen ĉiuj fidindaj fontoj disponeblaj por uzado: https://filmdaily.co/indie-film/indie-filmmakers/rayan-hamda-barhoumi-building-a-universe-from-instinct-and-intensity/ https://www.indieactivity.com/rayan-hamda-barhoumi-creator-and-aspiring-actor-of-jackrabbit/ https://www.issuewire.com/rayan-hamda-barhoumi-the-french-actor-and-musician-behind-the-indie-series-jackrabbit-1835820131084785 https://lytcheess.fr/ https://www.imdb.com/name/nm15961728/ Uzante ĉi tiujn fontojn, la artikolo en Esperanto povus esti ĝisdatigita laŭ faktoj kaj referencoj. Krome, eblas konsideri la kreon de artikolo en la franca. Ĉu vi povus helpi rekte aŭ konsili pri la plej taŭga maniero por fari tion? Dankon pro via tempo kaj helpo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-40212|&#126;2026-40212]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-40212|diskuto]]) 23:58, 2 jan. 2026 (UTC) == Artikolo de la monato == Saluton. Strange aperis kiel Artikolo de la monato [[Pingvenoj]] kaj tuj poste [[Nazia Germanio]]. Mi ne bone komprenas kiel funkcias tiuj elektoj, sed mi gapas pri kelkaj detaloj: Unue dum unu monato ĉiu kiu venos al Vikipedio vidos unue la svastikon, kiu por multaj estas tikla bildo, se ne eĉ kontraŭleĝa. Mi ne kontraŭas la elekton de la artikolo, sed la bildo povus esti mapo aŭ io alia. Ĉiuokaze mi scivolas kiel kaj kiu ŝanĝis la unuan elekton post monatoj sen klara elekto. Due mi gapas ke jam estas elektitaj la artikoloj por la tuta jaro, en kiuj aperas ankaŭ Hitlero kaj grava batalo de Nazia Germanio, plus pluraj politikaj entoj elirintaj el iama Sovetunio. Estas suspektinda tiu elektado. Ĝenerale ne estas tre gravaj artikoloj inter la dekduo, escepte [[Nazia Germanio]] kaj [[Adolfo Hitlero]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:32, 3 jan. 2026 (UTC) :Dankon pri la atentigo. Mi ĵus rigardis, kaj respondis tuj en [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]], ĉar necesas rapide ekhavi vastan bazon de interkonsento. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:52, 3 jan. 2026 (UTC) == Finnlando == Mi provis skribi pri [[sveda lingvo en Finnlando]] pli neŭtrale ol en 2022. Mi ankaŭ riparis unu eraron, kiun faris Moldur. La deviga sveda estas diversa afero en diversaj partoj de Finnlando. La loĝantoj parolas normale la anglan kun la svedaj vizitantoj, se ili estas. Ekzemple en [[Ostrobotnio]] la svedan oni instruas por reala neceso. En lernejoj de la kamparaj malriĉaj arbaraj komunumoj en orienta Finnlando la instruo de la sveda estas tute simbola - ĝi ne produktas lingvoscion tiel multe kiel en mia hejmurbo Jyväskylä. La instruistoj scias, ke verŝajne la lernantoj en la labora nek pensia aĝo neniam necesos la svedan lingvon. Estas malfacile lerni svedan en loko, kie la svedan oni parolas nur en lekcioj lerneje. Tial la instruistoj ne postulas altan nivelon. Estas klare, ke tia estas diversa afero ol instruo de la sveda ekzemple en Vaasa kaj Jakobstad. -- aldonis, sen subskribo, uzanto de konto [[uzanto:Urpola|Urpola]] je 19:11, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi provos ene de la venonta semajno rigardi tien... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:45, 3 jan. 2026 (UTC) Ekzistas du tipoj de la deviga sveda, kaj por la tipoj estas apartaj instruistoj, kvankam ili kaj la Sveda Popola Partio de Finnlando ne asertas tion. La funkcia deviga sveda estas en tiaj dulingvaj lokoj kiel [[Jakobstad]], [[Vasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] farata deviga instruo de la sveda. Gxia celo estas sama kiel estas celo de la deviga finna por svedlingvaj finnlandanoj: la celo estas instrui la alian enlandan lingvon al lernantoj, kiuj necesas tiun lingvoscion. Alia tipo de la deviga sveda estas ekzemple en [[Pirkanmaa]], [[Meza Finnlando]], [[Savonio]], [[Kainuu]] kaj [[Finna Laponio]] instruata simbola deviga sveda, kies cxefcelo estas alia. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:33, 5 jan. 2026 (UTC) Ŝajnas, ke el la plej multaj altlernejoj la deviga sveda lingvo malaperos ene de 20 jaroj, kaj parte ĝi jam nun estas for, ĉar al enmigrintoj oni donas esceptojn. Tiuj esceptoj starigas la demandon, ke se enmigrinto povas funkcii en Finnlando sen la sveda, kial do finnlandano ne povus. En la baza lernejo kaj en la gimnazio la devigo verŝajne restos dum 30–40 jaroj, sed en la plej granda parto de la lando ĝi fariĝos ĉiam pli simbola. Ĝi produktas ĉiam malpli kaj malpli da reala lingvokapablo, sed ĝi ne malaperos baldaŭ. Por la Sveda Popola Partio ĝi estas memvaloro, kaj la partio kapablas konservi ĝin kiel formalan lernobjekton, eĉ se ĝi ne kapablas haltigi la malkreskon de ĝia efikeco. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 11:11, 5 jan. 2026 (UTC) [[:fi:Peter Albäck]]: La viro klarigis, ke la svedaj parolantoj de Uusimaa kaj Ostrobotnio estas malsamaj grupoj - la svedaj parolantoj de Ostrobotnio, male al Uusimaa, estas sufiĉe klare grupo, kiu diferencas de la finnaj parolantoj laŭ kulturo kaj nacia karaktero. Li diris, ke tio estas sufiĉe klara, sed ĝi estas tabuo. Mi demandis, kiel ĝi malkaŝiĝas. Li respondis, ke ĝi devenas de la konduto de la loĝantaro. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 7 jan. 2026 Mi trovis en rubujo la libron ''[[Antero Vipunen]]''. El tiu libro mi unuafoje eksciis pri la volapuko kaj lernis la esperanton. Longe mi konis [[Yrjö Karilas]] nur kiel skribanto de Pikkujättiläinen kaj Antero Vipunen. Kiam mi eksciis pri lia aliaj meritoj, mi komencis miri pri tio, kial li estas do malmulte konata. Iam mi interrete legis, kial estas do. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 9 jan. 2026 == Kiu estas kristano? == Mi aldonis al la paĝo [[bapto]] mencion, ke iuj ne-kristanaj grupoj havas ankaŭ bapton. Ekzemple astestantoj de Jehovo kaj mormonoj. Vi asertis, ke malbone skribita tiel, ĉar ili estas kristanaj grupoj. Laŭ mia scio ili ne estas tiaj, ĉar ili ne apogas la sankta triecon. Vi asertis, ke tamen ili estas kristanaj. Laŭ la finna Vikipedio estas postulo por tio, ke iu grupo estas kristana, tio, ke ĝi apogas la sanktan triecan kondicion. Ĉu temas laŭ vi pri tio, ke Finnlando ne estas do sekulara ol ekzemple Litovio, Svedio kaj Germanio kaj tial en Finnlando ankoraŭ oni taksas, ke grupo, kiu ne apogas la triecon, ne estas kristana? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 17:57, 6 jan. 2026 (UTC) :Eblas fortege pridubi la hipotezon ke ''ĉiu kredanto aŭ religia grupo kiu ne apogas la sanktan triecon (=triunuon) ne estus kristana''. Mi nun ne havas multan tempon por profunde enplonĝi meditadon pri tio, kaj supozeble ankaŭ ne konvinkas subtenanton de la hipotezo ke ekzemple [[PIV]] havas tute simplan difinon de [[kristanismo]], nome "[https://vortaro.net/#kristano_kdc religio, bazita sur la evangelioj]". Sed pri la teologia koncepto de [[triunuo]] aŭ trieco almenaŭ konatas ke historie estis la fortega movado [[arianismo]], nome "parto de la [[unitariismo|unitariisma]] aŭ '''kontraŭtrinitarisma branĉo de [[kristanismo]]''' (do parto de tiu branĉo de kristanismo kiu forte kontraŭbatalis ĉiun kredon je [[triunuo]]) kiu floris ekde la [[4-a jarcento]] ĝis pli-malpli la [[8-a jarcento]]." Bone, oni povus blufe kredi ke ekde la 2-a jarmilo, do ekde la jaro 1000, validus la dogmo "kristanoj ĉiuj apogas la sanktan triunuon", sed simpla rigardo al la teksto kaj kristanisma movado [[unitariismo]], nome "'''tiu branĉo de la kristanismo''' kiu, male al la trinitatismo, '''ne akceptas la dogmon pri triunuo''' kaj kelkaj unitariismaj eklezioj tute neas la rolon de dogmo en religio" montas ke subtenantoj la kristanaj eklezioj de [[unitariismo]] daŭre fortas en la 21-a jarcento, do en la 3-a jarmilo. Alia historia branĉo de kristanismo cetere estis la [[adoptismo]], kiu ankaŭ forte kontraŭis koncepton de triunuo. Sume: NE, kredo de triunuo ne necesas por esti nomata "kristano". Tio entute ne konsiderante pruvon laŭ kiu "astestantoj de Jehovo kaj mormonoj" estus kristanaj grupiĝoj. Sed jam la vasta kristanisma movado [[unitariismo]] sufiĉas por malvalidigi la hipotezon. La esperantistaj farintoj de PIV efektive saĝe elektis sian tre koncizan kaj tre simplan difinon!! --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:29, 6 jan. 2026 (UTC) ==Forigo de dosiero== Bonvolu forigi la artikolon kiun mi alŝutis dufoje: [[:Dosiero:Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo, 356 p.K..png]]. Mi anticipe dankas vin.[[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 21:12, 8 jan. 2026 (UTC) {{re|Claudio Pistilli}} Principe eblas senprobleme forigi duoblan dosieron, kiun mi en unua paŝo faris, notinte "duobla kopio de Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo.png - forigo laŭ peto de l'alŝutanto". Sed tiam mi konstatis ke la restinta dosiero estas anglalingva, dum la forigita estis esperantlingva. En kazo de tiu elekto, teno de la esperantlingva versio prefereblas, ĉar kiun utilon havus la angla lingvo, kiu ne estas oficiala en tiu ĉi vikipedio kaj ankaŭ ne estis en la Romia Imperio de jaro 356? Do mi ŝanĝis la du dosierojn, forigis la anglan kaj tenis la esperantigitan. Ĉiukaze nun ne plu estas duoblaj bildoj. Tamen kiel lasta demando restas al mi la dubo: kie en la paĝo de retejo "X" vi vidis ke la dosiero estas liberigita laŭ krea komunaĵo 1.0 ???? Povas esti ke estas indiko sed mi ne trovis ĝin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:37, 8 jan. 2026 (UTC) == persona nomo Adolf == Adolf estis tre ofta vira nomo en Germanio, sed post kiam Germanio perdis 2-a Mondmiliton sub la influo de Adolf Hitler, la populareco de la nomo en Germanio malpliiĝis signife. Ekzemple, [[Kustaa Vilkuna]], post pasigado de tempo en Germanio dum kelkaj jaroj post la milito, skribis ke unu el la ŝanĝoj en germanaj personaj nomoj estas ke ekzistas neniuj knabetoj nomitaj Adolf. :Estas multaj pliaj nomoj kiuj en [[Germanlingvio]] iĝis malmodaj dum la 20-a jarcento. Sed Adolf, eĉ en knabeta formo "Adi", certe ekde 1944-45 estas la nomo kiu vekus plej da plendoj ĉe aliaj samlingvanoj ke estas krimo nomi knabon laŭ tiu persona nomo, pri kiu ĉiu ekde almenaŭ 1933 aŭtomate pensas pri Hitler: kiel povus esti signo de bonaj sentoj por sia ido nomi sian infanon laŭ freneziĝanta radikalega amasmurdisto?? Mi ne scias pri nomaj statistikoj de antaŭ 1945 aŭ antaŭ 1915, sed mi supozas ke la nomo Adolf ankaŭ antaŭe ne estis ofta, nur ke ĝi almenaŭ ĝis 1915 ne havis ofendan kromsignifon. La lasta "normala" nomportanto, pri kiu mi scias estis Adolf Dassler (1900-1978, "Adi Dasler"), fondinto de ŝufabrikejo el kiu fontos la firmao [[Adidas]], Adi-das(ler). Kompare la knabaj nomoj Heinrich aŭ Henrik, Hendrik, Henry kiel en [[Heinrich Himmler]] aŭ Josef, Jo, Sepp aŭ malnovece Joseph kiel en [[Joseph Goebbels]] estis tiom oftaj ĉe knaboj tiam laŭ mia supozo, ke la ligiĝo aŭdinte la personan nomon aŭtomate pensi pri la krima amasmurdinto ne tiom funkcias. Sincere dirite mi eĉ ne parkeras la personajn nomojn de la lastaj du militkrimuloj - laŭ mia memoro ili nur estas krimuloj "Himmler" kaj "Goebbels" (same ankaŭ "Göring", "Mengele" ktp). --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:52, 12 jan. 2026 (UTC) Mi ridas por mi mem. Lerneje ni havis instruiston Yrjö Varjanne. Unu el miaj samklasanoj diris, ke li kunligis manojn kun Yrjö Varjanne (se vi volas vidi bildon pri li, vidu: https://www.sjl.fi/paikalliset/7809780) kaj post tio lia mano odoris kiel vomajxo do, ke li devis iri necesejen kaj lavi siajn manojn. Poste mia samklasano ridis pri tio, ke mi kredis tiun rakonton. == Re:Naskis v naskiĝis == Saluton kaj bonan kaj sukcesan novan jaron. Tiu kontrolo de "n." ne devus esti tro malfacila. Kvankam mi komprenas vian zorgon pri la encicklopedio, en ĉi tiu kazo mi taksas vin tro pesimisma. Mi povos elŝuti kopion de la encicklopedio el https://dumps.wikimedia.org/eowiki/ kaj trovi ĉiujn paĝojn kun la erara antataŭigo. Simple donu al mi tempon, ĉar eĉ en la ceteraj Vikimediaj projektoj mi ne tro aktivas lastatempe pro manko da tempo pro mia laboro. Mi lastatempe pli aktivas en Vikidatumoj kiam mi eĉ aldonas etikedojn en Esperanto, precipe pri Sud-Aziaj temoj, kiel kutime. Ĝis baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:17, 16 jan. 2026 (UTC) :Mi tute konsentas kun la frazo «<span style="color:darkgreen;">la misoj nun estis dum plenaj preskaŭ 3 jaroj, unu aŭ du monatoj pli aŭ malpli apenaŭ faros diferencon</span>». Mi ĉiokaze klopodu solvi kiel eble plej baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:20, 16 jan. 2026 (UTC) ::{{re|super nabla}} Vi havos tempon. Dankon ke vi tiom fulmrapide reagis! Mi tro pigris kontroli vian aktivecon en '''ĉiuj''' projektoj, ĉar ĉiukaze gravas ke vi entute vidas mian peton (kiun vi ankaŭ povus vidi se vi tute pasive ensalutinte legas Vikipedion - kio jes estas tute nobla uzo de la projekto, neniu postulas ke oni kontinue devus redakti paĝojn). Ĉaŭ kaj ankaŭ al vi sukcesan novan jaron. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:27, 16 jan. 2026 (UTC) :::Mi kontrolis ĉiujn uzojn de [[Ŝablono:Diskreta mallongigo]] kaj mi nur trovis ĉi tiun ununuran eraron: [[speciala:diff/9306934]]. :::Ankaŭ kontrolinte mian agadon dum la tago kiam mi modifis la paĝon "[[16-a de marto]]" (vi trovis la eraron tie), mi nur povas vidi tiun ununuran misan kontribuon, kium vi jam korektis. Jen la ligilo: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/Super_nabla&target=Super+nabla&dir=prev&offset=20230319112527 ligilo]. Do mi kredas, ke ĉio bonas nun.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 19:51, 8 feb. 2026 (UTC) ::::Dankon al vi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:04, 8 feb. 2026 (UTC) == Pentti Hirvonen == Kiam mi estis blokita, mi skribis pri Pentti Hirvonen tie: [[Rääkkylä]]. Cxu lau vi oni devas preni la tekston for? :Mi dirus ke la ĝisnunaj tri frazoj pri la lokulo P. Hirvonen estis jam multo (neniu alia pasinta aŭ nuna lokulo menciiĝas), kaj la obsedeta fokusiĝo pri kontraŭknaloj povus facile kaŭzi ke oni entute forstrekus la pli grandan malseriozan ĉapitron (ĉiukaze la aldonoj kaj forigoj antaŭe iris tien-reen). Sed plaĉis al mi la interna ligilo al vikidatumoj, kiun pensis eniri Taylor, kaj mi el tie ankoraŭ vidigis la vivdatojn: [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] (1826-1878). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:42, 17 jan. 2026 (UTC) Mi demandis, cxu la [[Sveda Popola Partio de Finnlando]], speciale ostrobotnia, igxis pli kolera en kazoj, kie oni malapogas la devigan svedan. Spertulo pri la finna politiko jesis - gxi kolerigxas pri tiaj asertoj pli facile kiel antauxe kaj la ostrobotnia grupo estas pli radikala ol la suda grupo. La parlamentanoj ne plu povas malapogi la devon sen malamo de la tiu partio, speciale la ostrobotnianoj. Sed mi ne aldonas mencion pri tio. Mi ne havas fontojn. por tio Mi aldonis fontojn pri aliaj aferoj en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]]. -- [[User:Urpola]] 2026-01-17T20:34:22 == Invitation: Bring Feminism and Folklore to your wiki == [[dosiero:Fnf as 2023 logo.jpg|dekstra|50px]] En februaro kaj marto: kampanjo [[:m:Feminism_and_Folklore_2026|<big>inismo kaj folkloro 2026</big>]] == Forigendaĵo 2026-01 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:31, 19 jan. 2026 (UTC) :{{farite|parte farite}} 31 malplenaj, do neuzataj kategorioj forigitaj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:14, 20 jan. 2026 (UTC) == Recenzo == @[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] Bonvolu revizii ĉi tiun paĝon [[Susovan Sonu Roy]], ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove. Ĉi tiu temo havas iom da rimarkindaĵo, antaŭ kelkaj tagoj ĝi estis konservita en la germana Vikipedio. Ankaŭ mi iom plibonigis ĉi tiun artikolon. [[Uzanto:Traniala|Traniala]] ([[Uzanto-Diskuto:Traniala|diskuto]]) 10:29, 20 jan. 2026 (UTC) : Malbona konduto: :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&page=Susovan+Sonu+Roy protokolo] [fakte...] :* [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q117305113&action=history Q117305113] [vidu supre: "ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove"] :* [[:m:Special:CentralAuth/সামীৰা]] (unuaga konto) :* [[:m:Special:CentralAuth/Jujucio]] (kreinto kaj globale forbarita gantopupumulo) :* [[:en:Wikipedia:Sockpuppet_investigations/Blogs19/Archive]] (tre agresema gantopupumulo, ĉefe pri "Susovan Sonu Roy") :* [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy&diff=prev&oldid=1268941185 Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy] sabota fermo de forigpropono kiel "ne forigita" :* [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2023/Marto#Susovan_Sonu_Roy]] (jam unufoje forigita) :* veras ke unu forigpropono estis forĵetita: [[:de:Wikipedia:L%C3%B6schkandidaten/4._Januar_2026#Susovan_Sonu_Roy_(bleibt)]] :* -> {{por}} forigo de la artikolo [[Susovan Sonu Roy]] de ĉi tiu vikio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:30, 21 jan. 2026 (UTC) ::En la germanlingva diskuto la menciindeco de la temo estis diskutita, sed ne la neŭtraleco de la artikolo, kiu ŝajnas pli suspektinda al mi. Laŭ mia impreso ĝi estas forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:52, 21 jan. 2026 (UTC) :::Mi komprenas viajn argumentojn kaj ankaŭ origine dividis ilin en la unua voĉdono pri forigo de la tiam nematura teksto. Sed kvankam estas tute en ordo diskuti ĉu unufoja forigo validas por ĉiam, aŭ ĉu bonas forigi tekston pro tio ke unu uzanto pasintece agis malbone, mi nun vidas ke la esperanta teksto nun lingve estas en tute bona kvalito, mi ankaŭ ne plu dubas pro la ekstervikipediaj referencoj, ke la homo vere ekzistas, kaj se uzanto daŭre malbonkondutas, la reago estus forbari tiun uzantn, ne pro tiu agado venĝe buĉi la tekston pri kiu la malbonulo interesiĝis. Mi pro la teksto atentiĝis pri tekstoj kiel [[Haora]], [[Guvahati]] kaj [[Kolkato]], pri kanaloj [[Star Jalsha]] kaj [[Zee Bangla]] ktp, mi ĝojas ke estas iom da okazo povi kaj devi plibonigi iujn tekston pri orienta Barato, kaj mi scius ke se mi voĉdonas por venĝa forigo de la esperanta teksto pri la eble duaranga aktoro, teksto kiu nun restos en la germanlingva vikipedio, ke tiam aliaj esperantaj tekstoj pri orienta Barato jam iĝos orfoj aŭ preskaŭ-orfoj, simple ĉar pri tiu regiono estas tre malmultaj esperantaj tekstoj. Mi sinceras: mi ne volas ankoraŭ investi horojn en tiun temaron kaj volas laŭeble malmultan adagon, por ne malfermi novajn teknikajn problemojn. Sed samkiel la germanoj nun juĝis por teno de sia teksto, kun eksplicita noto ke transvikia forigoj de aliaj tekstoj sekve de spamado de unu aŭ iuj uzantoj ne estas valida kialo por buĉado de artikolo, mi same ankaŭ pledus lasi tiun temon, kiu en la nuna formo ne estas danĝera por la esperantlingva vikipedio... Do mi voĉdonas {{kontraŭ|kontraŭ}} refoja forigo, sed kiel mi skribis ne volas ankoraŭ investi multajn horojn en la temon kaj ne protestos se mi havos la malplimultan opinion ĉi tie. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:41, 21 jan. 2026 (UTC) == Pro-drop -lingvo == Cxu estus bone krei artikolon [[pro-drop -lingvo]]? Mi lernis tiun termon en Chat GPT. En tiuj lingvoj oni normale ne devas uzi la personpronominojn de la unua kaj la dua persono kiel subjektoj, cxar la verbomorfo sole rakontas la subjekton. ''Lauri Hakulinen'' skribis en la 1950-aj aux en la 1960-aj jaroj pri la afero, ke oni kvazau dufoje diras saman. Kiel ''minä kaivan'' (mi fosas), kvankam ankaux jam nur ''kaivan'' signifas la saman. Oni povus diri ''minä kaivaa'' (''kaivaa'' estas la neuxtrala formo, formo de la triapersono singulare). Hakulinen skribis, ke kompreneble ekzistus eventuale agi kiel ekzemple nuntempe en la sveda: la verbmorfo estus sama kun la cxiuj subjektoj. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:38, 22 jan. 2026 (UTC) :Chat GPT ĉiukaze ne estas serioza referenco. Se vi volas ekverki, havu bonajn ekstervikipediajn referencojn, kaj plej bone alilingvajn vikipediajn artikolojn, kiuj jam kelkajn semajnojn aŭ monatojn ekzistas kaj ne estas forigitaj intertempe en tiuj vikipedioj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:44, 22 jan. 2026 (UTC) :Mia antaŭa artikolo pri deviga sveda instruado estis kritikita pri la temo. Nun kiam la mensa sanproblemo iom malpliiĝis, mi skribis pri ĝi pli neŭtrale. Esperantistoj estas iagrade grupo, kiu pripensas la statuson de lingvoj, do eble estus bone, ke la Esperanta Vikipedio havu informojn pri tiu stranga politika afero. Sed eble indus dividi la artikolon pri la sveda lingvo en Finnlando en du artikolojn, unu el kiuj diskutus la formon de la sveda en Finnlando ĝenerale, lingve, kaj la alia pri deviga sveda instruado. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 20:49, 22 jan. 2026 (UTC) Laux Chat GPT mi pravas en tiu takso, ke [[Anna-Maja Henriksson]] kaj [[Mikaela Nylander]] apogas la trudsvedan je diversaj motivoj: Anna-Maja Henriksson estas forta finn-sveda naciisto kaj Nylander svedlingva finnino, kiu asertas, ke por svedlingvanoj estus malfacile vivi en Finnlando sen la deviga sveda por finnlingvuloj. Henriksson estas ostrobotnia kaj Nylander uusimaaana. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Ĉu estas bone, ke en la artikolo [[Markus-setä]] estas ligilo pri tiu anglanlingva video? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Laŭ Chat GPT, mi pravas, ke la instruado de la sveda al finnaj parolantoj konsistas el du malsamaj lernejaj fakoj, sed la instruistoj de RKP kaj la sveda ne mencias tion: Ekzistas ia deviga sveda instruado, kies celo estas doni al finnlingvaj parolantoj, kiuj bezonas la svedan (ekz. [[Jakobstad]], [[Vaasa]], [[Loviisa]], [[Raseborg]]) svedan kapablon kaj kiu korespondas al la deviga finna instruado en svedlingvaj lernejoj. Kaj aliflanke ekzistas deviga sveda instruado aliloke en Finnlando, kies celo estas nur efektivigi la mem-servantan lingvopolitikan programon de RKP, kaj la lingvokapabloj, kiujn tiu instruado produktas (kaj kiuj kutime ne estas bonaj), estas nur flanka afero. Sed nun mi devos sindeteni de skribi pri la temo en la Esperanta Vikipedio estonte. Mi skribas pamfleton pri la temo, sed la pamfleto ne apartenas al Vikipedio. == Pikku Kakkonen == Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti ekstera ligilo al tio: https://www.youtube.com/watch?v=0O8OvJ73s2M. Vidu la tri unuajn minutojn. Se vi vidis, rakontu. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 18:01, 23 jan. 2026 (UTC) == Sveda lingvo en Finnlando == Mi skribis al spertulo pri la finna lingvopolitiko: "La lastaj spuroj de pedagogiaj pravigoj por deviga sveda lingvo, kiaj estis prezentitaj antaŭ iom da dek jaroj kaj sufiĉe multe antaŭ tridek jaroj, jam tute malaperis kaj ĝi estas nur simbola kaj oni jam ne provas silentigi kritikon per kontraŭkritiko sed per agresema akuzado kaj insultado, laux kio la malapogantoj estas faŝismaj kaj rasistoj kontraux la finnlandaj svedlingvanoj." Respondo al mi: "Ĝuste. La nuna deviga sveda lingvo tute transiris en la simbolan kaj politikan sferon, kaj ĝia legitimigo jam ne baziĝas sur iuj lernaj aŭ pedagogiaj celoj. La finnlingvanaj baz- kaj mezlernejanoj lernas la svedan ecx pli malmulte ol en viaj lernejaj jaroj, sed la apogantoj de la deviga sveda ne plu taksas tion kiel probleme. La apogantoj de la deviga sveda ne plu provas aferece diskuti pri la afero kun la malapogantoj sed nur asertas, ke la malapogantoj estas rasistoj kaj fasistoj." [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:18, 26 jan. 2026 (UTC) :La apogantoj ne plu zorgas pri tio, kiom la lernejanoj kaj sxtudantoj lernas la svedan, sed por ili estas grava simbolo, ke la lernejanoj kaj sxtudantoj iom la svedan lernas ecx simbole. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:29, 26 jan. 2026 (UTC) Cxu vi taksas, ke mi ne estas vandalo sed tio ne sxangxigas tion, ke mi estas problema uzanto? Kaj nun mi havas la lastan eblon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:35, 27 jan. 2026 (UTC) :Nu, vi pasintece tre ĝene vandalis, kaj sendube estas iuj (ekzemple uzanto Surfo), kiuj ne facile forgesas la pasinton. Tiun neforgesemon pri pasintaj misfaroj vi nur povas renkonti per aparte singarda, modela kaj konstruema agado nun, kaj esperi ke iam ankaŭ la skeptikuloj komprenos ke pasinteco ne egalas al nuntempo. Sed se homo (Taylor 49) klare esprimas ke tiu ne volas ricevi mesaĝojn de vi, ĉar tiu ne opinias la lingvopolitikon de najbara lando Finnlando sia fokusa temo, tiam "singarda kaj konstruema agado" de vi estas centprocente respekti tiun klaran esprimon kaj vere '''tute''' ne meti notojn al ties diskutpaĝo. Mi ne esprimus min tiom draste kiel Taylor: por mi la kultura politiko de Finnlando same interesas kiel tiu de la 192 aliaj membraj ŝtatoj de UN. Mi havas finnlingvajn kaj svedlingvajn finnlandajn amikojn kaj la temo ne estas tute fremda al mi. Sed ankaŭ mi havas ankaŭ aliajn temajn fokusojn en vikipedio kaj sentas mankon de tempo por iuj vikipediaj konstruejoj - do ankaŭ mi ne detale reagos al ĉiu temeto, kvankam mi iam legos ĉiujn notojn. Do por mi estas bone, se vi sen vandalismo kaj sen troigita obsedo pri iuj malseriozaj temoj konstrueme redaktos vikipedion kaj evitos estontajn forbarojn de iu nova konto, ke vi faros viajn redaktojn laŭeble laŭ ĉiuj vikipediaj normoj, do kun intervikia ligiĝo (por tio necesas ke vi ne estas forbarita en vikidatumoj), kun normalaj esperantaj supersignoj, ne iuj x-kodoj, kaj normalaj teknikaj skribaĵoj, normalaj eksteraj ligiloj, normalaj uzoj de informkestoj kaj navigiloj, kaj senca uzo de ekstervikip4ediaj referencoj - simple ĉio kion mi deziras ankaŭ de ĉiu alia uzanto kiu jam pli ol du semajnojn umas en Vikipedio kaj jam ne plu estas tute nematura ekkomencanto. Ĉar daŭre ripari tion kion vi ekredaktus malmature estus tro por ĉiu alia uzanto. Jes, vi nun havas eblecon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio, kaj facile povas esti ke tio estas la lasta ŝanco. Saĝe uzu tiun ŝancon, ĉar klaras ke estas multaj homoj en Vikipedio kiuj ekstreme bone memoras la agojn de antaŭaj monatoj kaj jaroj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:54, 27 jan. 2026 (UTC) ::Cxu vi taksas, ke en la artikolo [[Yrjö]] ne estas bone pli prezice rakonti fono de la mencio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:52, 27 jan. 2026 (UTC) :::La "fono de la mencio" estas, ke Yrjö estas nacilingva, pli ekzakte finnlingva variaĵo de la nomo "Georgo". Punkto. Kun referenco, laŭ mia persona juĝo estas tolereble aldoni viajn du frazojn ''"Slange ĝi fine de la 20-a jarcento ekhavis negativan [[konotacio]]n: la vorto yrjö signifas [[vomaĵo]]n. Tiun signifon supozeble peris la onomatopoa aŭ deskriptiva fonetika prononco de la vorto"'' kun referenco, kiel estas nun. Sed oni povus same ankaŭ formeti la slangan kromsignifon - kiu ŝajne inter la esperantistoj pli forte interesas kaj amuzas vin ol iun alian. Sed bone, du frazoj ne tute komence de la teksto kun referenco estas en ordo. Laŭ mi ne necesas ankoraŭ multon maĉi en tiu teksto: principe oni lasu ĝin trankvile, ne plu redaktu ĝin. Se vi volas, faru tekston pri [[Georg Zacharias Forsman]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:09, 27 jan. 2026 (UTC) :# ''Pyhä Georgios kääntyisi haudassaan, jos tietäisi, mihin tarkoitukseen nimeänsä on jo vuosikymmeniä käytetty. Kun suomalainen yrjöää, hän oksentaa'' (https://yle.fi/a/3-8413804). ::Sankta Georgo turnus sin en sia tombo, se li scius, en kiu celo lian nomon oni jam jardekojn uzis lian nomon. Kiam finno georgas, li vomas. ::::Libro de [[Kaisa Häkkinen]] mencias, ke nomi vomajxon "yrjö" verŝajne devenas de la priskriba prononco de la vorto. ::::[[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:14, 27 jan. 2026 (UTC) ::::: Jes, fakte: Georg Zacharias Forsman identas al [[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]]. Tiam alidirektilo estas bona helpo, ĉar ruĝa ligilo donus falsan impreson ke teksto pri la temo ankoraŭ mankus. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:39, 1 feb. 2026 (UTC) ::::::Laŭ Kimmo Kiljunen, la flagkonflikto inter Indonezio kaj Monako povus esti solvita tre elegante per lasado de Monako cedi: ĝi povus revenigi sian malnovan diamant-ornamitan flagon. Tio estus vere originala kaj memorinda. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 00:03, 6 feb. 2026 (UTC) :::https://eo.wiktionary.org/wiki/Yrjö https://eo.wiktionary.org/wiki/yrjötä :En la finna Vikipedio mi demandis, cxu estas bone difini Sibelius kiel finn-svedo - li heredigxis el finnlingvanoj, kiuj sxangxigis la lingvon. Iu respondis, ke supozeble oni povas difini do - multaj svedlingvanoj en Finnlando heredigxas el finnlingvanoj, speciale en [[Uusimaa]] kaj cxar oni ne nuntempe oficiale difinas tiun pozicion aliel ol laux la lingvo, oni povus uzi la vorton finn-svedo pri Sibelius. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:13, 27 jan. 2026 (UTC) "Ĉu oni devus forigi la porfinnlingvanan devon lerni la svedan el lernejoj estis tra jardekoj unu el la plej malfacilaj demandoj en la politiko de Finnlando." Tio estas kerna mencio en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] en la sekcio "Deviga instruo de la sveda". [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:32, 1 feb. 2026 (UTC) Eble estas pli bone por homoj kiel mi rezigni esperon. Forigi la devigan svedan lingvon estas kiel revenigi Karelion - ekzistis unu ŝanco por tio komence de la 1990-aj jaroj, sed tiu sola ŝanco estis malŝparita. Tamen, vidu ankaŭ [[sveda lingvo en Finnlando]] == MediaWiki:Linkshere == La paĝo [[MediaWiki:Linkshere]] bezonas redakton. Rompita ligilo al ekstera servo estas forigenda. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:43, 1 feb. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49|Tlustulimu|LiMr}} Ŝajnas ke tiu temo ankoraŭ ne traktiĝis. Mi vidis pri antaŭa adapto en decembro 2017, diskutita [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2017/12#Ripari_ligilon|ĉi tie]]. Kaj evidente, la ligilo al ekstera servo estas nun rompita. Sed simple forigi ĝin, ne anstataŭigi ĝin per pli bona ligilo, havas grandan riskon esti fuŝa ago. Ĉu iu havas bonan ideon, kion eblus rekomendi en la situacio? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:00, 7 feb. 2026 (UTC) : Risko de "fuŝa ago" forestas. Mi rekomendas simple formeti ĝin: <pre> La jenaj paĝoj ligas al '''[[:$1]]''': Eksteraj iloj: [https://linkcount.toolforge.org/?project=eo.wikipedia.org&page={{urlencode:{{{1|$1}}}}} kvanto da ligiloj], [https://templatecount.toolforge.org/index.php?lang=eo&namespace={{NAMESPACENUMBER:{{{1|$1}}}}}&name={{PAGENAMEE:{{{1|$1}}}}} kvanto da transkluzivigoj] </pre> : [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:32, 8 feb. 2026 (UTC) La paĝo/servo evidente misfunkcias. Mi devas simple viŝi la enhavon, ne konante la sekvojn, sed faras tion laŭ la rekomendo de Taylor, ĉar ne fari ion ankaŭ estus malbone. Raportu kiam vi rimarkos nedeziratajn flankefikojn. Eblas ĉiam ĉion malfari... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:15, 8 feb. 2026 (UTC) Nenio fuŝiĝis ĝismorte, tamen la servo [[MediaWiki:Linkshere]] povus esti iomete pli utila kun la enhavo proponita supre. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:34, 10 feb. 2026 (UTC) Do tiel ĉi? Bv. rekontroli kaj konfirmeti. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:38, 10 feb. 2026 (UTC) : Estis ERARO, lingvokodo estu "eo", ne "en". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:49, 10 feb. 2026 (UTC) Do nun, ĉu? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:55, 10 feb. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:56, 10 feb. 2026 (UTC) == [[Rita Süssmuth]] == Hazarde mi vidis, mi eĉ ne scias ĉu vi jam rimarkis, ke hodiaŭ mortis la germana politikistino [[Rita Süssmuth]]. Mi nur volis enigi la mortoinformon en ŝian artikolon kaj rimarkis ke teksto pri ŝi ankoraŭ tute ne estis. Do, kvankam nur restis al mi malmultaj momentoj da Vikipedio umado, mi sekve komencis artikolan ĝermeton. Sed ĝi vere estas tro malplena. Ĉu mi povas peti vin almenaŭ duobligi la frazojn de 2 al 4 kaj ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo?? Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 22:01, 1 feb. 2026 (UTC) :Mi nur nun venas al tiu temo, kaj konstatas ke intertempe jam vi sukcesis "ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo". Do mi nur iomete aldonetas pri la infanaĝo, aldonas ligilon pri la ministerio 1985-1988, kaj krome lasas la biografion tiom nepreciza kiel vi faris, ĉar evidente aldoni detale, kiam ekzakte ŝi translokiĝis de kiu urbeto en Vestfalio al sekva, kaj kiam sekvis kiu docenta posteno al alia, ne aldonus signifan plusvaloron al ne-eŭropa aŭ ne-vestfalia esperantlingva leganto. Do mi pardonpetas mian malfruan aliĝon al tiu paĝo, kaj dankas pro la kreo de la teksto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:40, 8 feb. 2026 (UTC) == [[muzeo Henryk Jan Dominiak pri miniatura profesia arto en Tychy]] == Hallo Thomas, ich habe gesehen, dass Du den Schnelllöschantrag von Johannnes89 entfernt hast. Ist Dir bewusst, dass es sich dabei um ein LTA-Projekt handelt? [[:wikidata:Q48851673]] existierte bis mitte Dezember in 106 Sprachversionen + plwikivoyage. Die Konten, die den Artikel hier im wesentlichen erstellt und bearbeitet haben, sind global geschlossen. Der Artikel wird vermutlich den Benutzer wieder anlocken. Möchtest Du diesen Artikel wirklich im Projekt behalten? Viele Grüße [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 00:25, 5 feb. 2026 (UTC) :Darüber hinaus möchte ich Dich auch informieren, dass in Kürze der Großteil der Fotos auf Commons gelöscht wird. Es beginnt mit Uploads der Sockenpuppen, die bereits gesperrt sind. Gemäß der policy zu WMF-Bans sollte dieser Artikel hier eigentlich auch verschwinden, die Konten [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] sind als LTA-Socken bereits seit Dezember global geschlossen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 14:25, 5 feb. 2026 (UTC) ::{{re|NDG}} Der Artikel ist auf Esperanto sauber geschrieben, enthält keine Sprachfehler oder Murks gemäß der Wikipedia-Syntax, und ist stilistisch insgesamt untadelig. Wenn er automatisch übersetzt wurde, war das eine außergewöhnlich gute Computer-Übersetzung, die meisten Artikel, die hier auf den Index der möglicherweise zu löschenden Artikel gelangen, haben ein unvergleichlich schlechteres Niveau. Es kann ja sein, dass die Menschen, die diese Ex-Konten benutzt haben, keine Computer-Übersetzung herangezogen haben, sondern z.B. einen Esperanto-Autor in Tychy um die qualifizierte manuelle Übersetzung gebeten haben. Es gibt relativ viele Esperanto-Sprecher in Polen, diejenigen davon die in Wikipedia mitarbeiten, haben in der Regel Spezialinteressen und haben keine Lust, die grundlegenden Artikel über Städte auf ein gutes Niveau zu heben oder zu halten, es ist etwas nervig, wenn dann nationalistische Polen feststellen dass deutsche, litauische oder ukrainische Wikipedianer die Arbeit über polnische Städte auf Esperanto übernehmen und in Diskussionen ein Tenor rüberkommt wie "diese Leute haben uns gerade eben 1939 genügend Leid angetan, da ist es ganz gut dass sie 2026 Wiedergutmachung leisten" (so etwas killt natürlich den letzten Funken Mitarbeitsbereitschaft). Aber es gibt keinen Anlass, einen sauber geschriebenen Artikel zu löschen, nur weil dieselben Konten noch 105 andere Sprachversionen geschrieben haben, die vielleicht sprachlich minderwertig waren oder zumindest allein die Zahl an Sprachversionen "hochverdächtig" ist. Ich habe keine Ahnung, wer hinter [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] stecken könnte, und ich kann nicht genügend Walisisch, Kroatisch oder Polnisch, um die Qualität dieser Sprachversionen zu beurteilen (ich spreche fließend Litauisch und kann daher die lettische Version verstehen, aber ob dort Grammatikfehler versteckt sind oder wie der Sprachstil ist, kann ich ebenso nicht beurteilen). Aber in der Esperanto-Version gibt es höchstens kleinere Verbesserungsmöglichkeiten, einzelne lateinische Wörter durch normale Esperanto-Wörter zu ersetzen, und ich persönlich würde auf das Hugo Boss-Emblem als "Kunst" verzichten und auf den Luftwaffenoffiziersdolch unten. Aber das sind Kleinigkeiten. Es ist möglich, einen Antrag auf Löschung eines an sich guten Artikels allein aus Solidarität zu "WMF-Bans" zu stellen, aber ich habe den Grund für mich nicht als hinreichend schwerwiegend empfunden, das jetzt selbst anzuleiern. Ich weiß natürlich nicht, ob ein Verbleib des Themas auf Esperanto, Walisisch, Kroatisch, Lettisch und Polnisch "den Benutzer wieder anlocken" wird - aber ich denke, wenn der Artikel in den Sprachen sauber geschrieben ist (ich hätte den Verdacht, dass die Autoren muttersprachlich Polen sind, daher hätte ich Zweifel an der Qualität des walisischen Artikels, aber das müssen die Walisen entscheiden), stört er eigentlich keinen. Er preist wohl nichts großmäulig an, was gar nicht wirklich existiert, und ist für mich nicht als Fake-News zu erkennen... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:57, 6 feb. 2026 (UTC) :::Es gibt nicht "die Autoren", es gibt eine einzige [[:en:User:Wikinger|Person]], die das über Jahre hinweg gemacht hat. Magst Du aktuelle Beispiele des Wirkens? [https://sw.wikipedia.org/wiki/Maalum:Michango/Siegen_Heilen] [https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Knergy/Tansania-Troll] [https://muddyb255.wordpress.com/2025/06/22/a-cry-for-help-and-a-timely-rescue-on-swahili-wikipedia/] Diese Person lässt nichts übersetzen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 17:08, 6 feb. 2026 (UTC) == Ceditaj areoj == Cxu vi taksas, ke neniom da sameco havis movigo de la germanoj kaj finnoj de ceditaj areoj? Mi legis en [[Otavan iso tietosanakirja]], ke en aro de la milionaj rifuĝintoj ktp. en la mondo la movopopolo de Finnlando (finne ''siirtoväki'') estas tiel en speciala pozicio, ke gxi ne perdis ecx parte siajn civitanajn rajtojn kaj por gxi oni faris aktiva pormovopopolan politikon. Mi skribis en tio en la artikolo [[fi:siirtoväki]] kaj demandis en la finnvikipedia babilejo, cxu la movigo de la germanoj el la ceditaj areoj de Germanio havis samajn trajtojn kiel la movigo de la germanoj el la orientaj areoj. Unu uzanto skribis, ke al lia menso ekstaris jxus tiu demando, kiam li legis mian redakton en la artikolo kaj la komparoj inter de tiuj aferoj oni ne multe faris sed radie iu, laux lia memoro ''Pirkko Sallinen-Gimpl'' komparis ilin kaj diris, ke la aferoj estis samtipaj kaj tiaj, ke la logxantaro de la ceditaj areoj konservis siajn tutajn civitanajn rajtojn. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 14:16, 6 feb. 2026 (UTC) Vidu [[Grandlago de interna Finnlando]]. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:18, 7 feb. 2026 (UTC) == Yrjö == Vidu denove [[Yrjö]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:45, 17 feb. 2026 (UTC) Finna spertulo pri la trans-homoj diris, ke tio estas vere, ke en Usono oni uzas la longecon de etendita peniso unu colo kiel kritero, cxu oni povas difini infanon kiel knabo. Kaj aliel kirurgo fortrancxas la penison, metas gxin al rubujo kaj igxas la infanon al knabino. Mi pensis: cxu tio estas vere se nur urbana legendo? Sed tiu spertulino diris, ke estas vere. https://eo.wiktionary.org/wiki/hihhuli Oni diras, ke Finnlando estas lando malriĉa je naturaj rimedoj. Ĉu tio estas vera? Akvo estas multe pli valora natura rimedo ol oro, arĝento kaj nafto == [[:Kategorio:Komunumoj de Provinco Mantova]] == Saluton. Mi vidis ke vi hieraŭ komencis adapti kaj ampleksigi la tiam grandparte senesperajn tekstojn en la kategorio "Komunumoj de Provinco Mantova" al espereble finaj kontentigaj artikolaj ĝermoj. La laboro ĝis nun nur trione aŭ kvarone estas farita. Mi enkroĉiĝis kaj ĉe iuj tekstoj, komencinte komence de la alfabeto, kompletigis la informkestojn, ĉar en tiuj paĝoj vikidatumaro estas manka. Tio konsiderindas subteno al via laboro: nur atentu ke vi ne akcidente viŝas iujn el miaj ĵusaj redaktoj, kiam vi plulaboros! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:03, 21 feb. 2026 (UTC) ==Uzado de artikolaj diskutpaĝoj pri ruĝaj ligiloj== Propono sur diskutpaĝo ĉiam estas demando al la komunumo, "Ĉu estas interkonsento pri ĉi tio?" Lastatempe vi faras multajn proponojn nigrigi unuopajn ruĝajn ligilojn laŭ argumento, ke dum x jaroj neniu volis fari artikolon, aŭ simile. Sed la demando, ĉu estas interkonsento ke la manko de intereso por fari artikolon estas kialo por nigrigi ligilon, jam estas respondita nee ĉe [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]]. Mi taksas ke la ripeta farado de jam respondita demando estas malhelpa por la funkciado de la vikipedia komunumo kaj impresas, kvazaŭ vi volas trudi neinterkonsentitan regulon al Vikipedio. Mi esperas ke vi ĉesos ĝin. Eble konfuzis vin tio, ke estas interkonsento por nigrigi certajn ligilojn - precipe tiujn, pri kies temoj oni ne povus verki vikipedian artikolon eĉ se oni volus. Eble vi supozis ke tio pravigas amasan nigrigadon kian vi antaŭe faradis. Sed simple ne estas multaj ligiloj en Vikipedio, pri kiuj interesato ne povus verki artikolon. Kaj eble vi demandas, "Kion do mi estus devinta fari, laŭ vi?". Jen. Vi ĉiam estus povinta, kaj teorie ankoraŭ povas, bonorde proponi vian principon. Ion tian: :::::<small>"Mi komprenas ke aliaj vikipedioj kaj pluraj anoj de la Esperanta vikipedio uzas ruĝajn ligilojn por indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolon. Mi ankaŭ komprenas ke iuj ruĝaj ligiloj aŭtomate fariĝas bluaj ligiloj kiam la koncerna artikolo kreiĝas. Tamen mi pensas ke estus pli bone uzi ruĝecon kiel kontrolilon, por scii ke oni mistajpis la celon de la ligilo. :::::Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolojn: _______. Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas havi aŭtomatajn ligilojn al novaj artikoloj: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke mistajp-kontrolilo por ligiloj utilas pli: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke la ekzisto de tro multaj ruĝaj ligiloj malpliigas ilian utilon kiel mistajp-kontrolilo: _______. Kaj jen estas kialoj por pensi, ke simila plibonigo de la kontrolado de mistajpoj ne eblas alimaniere: _______. Ĉu do estas interkonsento ne plu uzi ligilojn por aliaj temoj, ol tiuj kiuj jam havas artikolon aŭ antaŭvideble baldaŭ havos?"</small> Se vi estus farinta tian proponon en ĝenerala diskutejo, kaj multaj vikipediistoj estus respondintaj, kaj preskaŭ ĉiuj respondoj estus favoraj, esperinde ĉiuj respektus tion kiel interkonsenton de la Esperanta vikipedio. Vi povus fari la provon se vi volus. Aŭ vi povus ŝpari al vi ĝenon kaj akcepti ke ligiloj estas kontribuoj al Vikipedio, kiuj al vi persone ne utilas, sed kiujn vi ne tial rajtas detrui. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:19, 23 feb. 2026 (UTC) ::Por malhelpi la kontribuadon de enhavo al vikipedio, oni devas havi interkonsenton, ke la enhavo estas problema. Ĉu io en tiu principo estas malklara aŭ malprava laŭ vi? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:57, 6 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo / kontraukoncipo == Ĉu la artikolo pri lestadianismo kaj kontraukoncipo nun estas neuxtrala? -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:11, 23 feb. 2026 (UTC) En 2007, kuracisto prezentis deklaron pri mi al la oficejo de deviga militservo, kiu legis ion similan al: La persono havas severan epilepsion, pro kiu li estas traktata en la Centra Hospitalo de Centra Finnlando. Li ankaŭ ricevis diagnozon de la sindromo de Asperger. Do ne estas tute realisme, ke li povus plenumi militservon. Pro ĉi tiu kialo, mi kredas, ke li devus esti sendevigita de militservo. -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] == "Ŝablono:Tradukita" -> "Ŝablono:Trad" == Mi reaktivigis la diagnozajn katojn en [[Ŝablono:Tradukita]]. Tamen ĉi-foje eblas eviti ilin per transŝalto al la nova [[Ŝablono:Trad]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:09, 28 feb. 2026 (UTC) :La nova {{ŝ|trad}} je supraĵa rigardo aspektas bona. Mi nur ŝatus ĝenerale havi unu plian artikolon en la frazero «...teksto el la artikolo "ekzemplo" en '''la''' angla vikipedio», sed tio estas certe kosmetikaĵo. Mi vere esperas ke fine de la testado elvenos stabila solvo - dankon pro la penoj! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:36, 28 feb. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:43, 28 feb. 2026 (UTC) ::: Ĝuste tiel, dankon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 28 feb. 2026 (UTC) == Genetikaĵoj == Tion diris ankaux sveda historispertulo, ke estis en Finnlando kaj la svedparolanta normala popolo, kies plejo estis ankaux genetike sveda kaj la svedparolanta nobelaro, el kies plejo estis posteuloj de lingvosxangitaj finnoj. Sed alia klarigis, ke grandparte de la svedlingva normala popolo en [[Origina Finnlando]] kaj [[Uusimaa]] estas genetikeb finna.[[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 09:23, 1 mar. 2026 (UTC) == Forigendaĵo 2026-03 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:15, 4 mar. 2026 (UTC) == Uusimaa == Cxu estu ankaux en esperanto diversaj du artikoloj pri tiuj temoj: * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa_Province * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa Mi provas finigi la pensadon pri la deviga sveda. Mi faros tamen plu unu redakton en [[Sveda lingvo en Finnlando]] Klasike oni diras, ke la svedia sveda kaj la finnlanda sveda estas kiel la brita angla kaj la usona angla. Pri vere granda parto tio certe estas tute realisme dirita. La gramatiko estas preskaŭ sama, same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. En la vortaro estas inter la svedia kaj finnlanda sveda iomete pli diversecoj ol inter la brita kaj usona angla. En la prononco la diverseco estas klare pli granda ol en la skribaĵo, sed ĉar la diverseco estas precipe en la intonacio, ĝi ne multe malhelpas la komprenon inter la du lingvaj variantoj - same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. Tamen en la finnlanda sveda mankas aspiro de k, p kaj t. En vere multaj kazoj ekzistas anstataŭ tia longa k, p aux t, kiuj estas tipaj al la finna - tia eco estas fremda al la svedia sveda, sed normale ĝi ne malhelpas la komprenon. La diferencoj inter la finnlanda kaj svedia sveda peris kaj la influo de la finna kaj tio, ke ne aranĝis ĉiuj samaj ŝangxoj kiel en la svedia sveda. En la finnlanda sveda mankas tonaleco - normale en la sveda la vortoj axel (ŝultro) kaj aksel (akŝo) diferencas kun si aliaj laŭ la melodio, sed en la finnlanda sveda ne estas tiu diferenco. Esceptoj estas iuj vere arkaiaj finn-svedaj dialektoj en kamparo de la svedparolanta Ostrobotnio - ili povas esti malfacilaj kompreni por la svedoj kaj eĉ por la aliaj svedlingvaj finnlandanoj. Ekzemple en la dialekto de Närpes ekzistas tri gramatikaj kazoj kiel en la germana. Tian dialekton uzas ekzemple Ida Asplund en iuj el siaj kantoj. La alanda sveda estas kompromiso inter la finnlanda sveda kaj la svedia sveda. En Svedio oni iam humure uzas pri la finnlanda sveda la vorton muminspråk (muminlingvo). Tiu esprimo iĝis, kiam en Svedio televide aperis serio pri mumintroloj, kie la svedlingvaj voĉaktoroj estis finnlandanoj kaj tial parolis finnlandan svedan. La svedaj rigardantoj komprenis la grandan plejon el la parolado de Mumin-figuroj sed miris pri ilia stranga prononco. En norda Svedio la sveda en finnpleja areo kiel Haaparanta kaj Komunumo Övertorneå havas iom da samajn trajtojn kiel la finnlanda sveda. --urpola je 2026-03-08 == Elkorajn dankojn == Mi volas esprimi mian feliĉon scii ke ekzistas homoj kiuj vere kontribuas kun Esperanto kaj Esperanta Vikipedio. Mi verdire sentas mian koron eksplodi pro la amo kiun mi verkas artikolojn ĉi tie kaj pri la apogo de veraj sinceraj batalantoj tiel kiel vi. Ricevu fortan ĉirkaŭbrakon pro ĉiuj viaj klopodoj. [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 23:27, 4 mar. 2026 (UTC) : {{s}}. Estas pena laboro detektive spuri bonan argumentadon por ĉiuj fotoj pri kiuj povas ekesti duboj, sed jes estas la ideo ne simple tujforĵeti ĉion se oni ne jam kontentas pri la kvanto kaj kvalito de la argumentado, sed sencas alvoki laŭeble en tiuj kazoj plibonigi la kvanton kaj kvaliton de la argumentado - se tio eblas, kompreneble, alikaze forigo ankaŭ estas akceptebla. Vi vidis, ke mi hodiaŭ traktis la dosierojn 1 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Jakobo de Edesa.png|Jakobo de Edesa]], 2 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Klodjo Albino (147-197).png|Klodjo Albino (147-197)]], 3 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Konstanteno la 3-a (361-412).png|Konstanteno la 3-a (361-412)]], 4 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Hostiliano, c. 230-251, Romia Imperiestro.png|Hostiliano, c. 230-251]] kaj 5 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] - pri tiuj la argumentado devus esti sufiĉa. Sed mi ne scias ĉu mi morgaŭ ankaŭ sukcesos pri savo de 2 aŭ 3 dosieroj, kaj ne scias ankaŭ kiom da tempo restas, ĝis iu alia administranto eble pli draste forigas ĉiujn ceterajn. Sed forigoj, aparte de dosieroj, ne apartenas al la ŝatataj administraj taskoj. Tial povas esti ke ankoraŭ estas bona ŝanco savi ĉiujn pri kiuj kunskrapeblas sekveblaj informoj pri eldono antaŭ 100 jaroj aŭ morto de konata kreinto plej bone antaŭ 100 jaroj, kaj en EU fakte sufiĉas 70 jaroj post morto... Se vi havas aŭ povas kunskrapi bonan argumentadon pri plia dosiero, nepre faru tion kaj indiku ĝin al mi, tiam mi povas rigardi vian argumentadon kaj povas pli facile forpreni la ŝablonon pri tujforigo ol kiam mi mem devas elfosi ĉiujn detektivajn detalojn... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:50, 4 mar. 2026 (UTC) ==Kontraŭrajtaj dosieroj== [[Dosiero-Diskuto:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Ĉi tie]] vi menciis, ke "malmultaj administrantoj trovas tempon por vere forigi ilin, aŭ pli bone por mem enketi ĉu la argumento pri neceso de forigo konvinkas lin aŭ ŝin, kaj nur forigi kiam li aŭ ŝi estas konvinkita pri la forigo". Pri kio, laŭ vi, vi devas konvinkiĝi? Ĉu manko de pruvo de laŭleĝeco ne estas memevidenta? Aŭ ĉu vi ne komprenas, ke pruvo de laŭleĝeco estas respondeco de la alŝutanto? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:06, 6 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Vi pravas el formala vidpunkto, ke dosiero kun nesufiĉaj informoj povas tuj forpreniĝi. Sed ĉi tie temas parte pri dosieroj, kiuj estas tute utilaj kaj bonordaj en Vikipedio, ĉar signife pli aĝaj ol 100 jaroj, nur ke la alŝutinto ne sukcesis sufiĉe konvinke pruvi tion. Ekzemple la [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]], presita reproduktaĵo de [https://www.posterazzi.com/philip-ii-of-macedon-n-382-336-b-c-king-of-macedon-359-336-b-c-stipple-engraving-english-1807-poster-print-by-granger-collection-item-vargrc0007044/ de nekonata presisto publikigita en 1807] - pluraj kopioj cirkulas en la interreto, ĉiuj estas [[publika havaĵo]] pro la aĝo de la origina reproduktaĵo. Viaj protestoj aspektas kvazaŭ la tujforigo anstataŭ iom-post-ioma revizio kaj tiam forigo punus kaj dolorigus la alŝutinton, sed fakte ĝi domaĝas la projekton kaj ĝenas la forprenantan administranton, se tiu ne investas ĉiam ankoraŭ privatan tempon por serĉi laŭeble bonan anstataŭaĵon. Pri [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] tutsimila bildo ne ekzistus en la komunejo, oni povus anstataŭe meti iun tute alian bildon kiun la forprenanta administranto devas mem elserĉi, sed pri iuj sen bona argumentado forigendaj, sed kun dokumentita pruvo facile teneblaj bildoj ne estas bonaj anstataŭaĵoj, kaj vere la forpreno tute ne sencas SE iu pretas esplori la fonton kaj pretas pruvi ke bildo vere senkonteste estas pli ol 100-jara. Pri bildo de 1807 tio estas nekontestebla. ĈU iu iam havos la tempon fari tion estas la demando, mi nun povis sukcese esplori pri 5 bildoj, eble antaŭe jam pri 1-2, mi eĉ ne havas nottaglibron pri tiuj agoj, kaj ne garantias ĉu mi entute ankoraŭ povos savi 1, 5 aŭ 10 pliajn - tial mi urĝe alvokas al la alŝutinto laŭeble multajn kazojn de malnovaj bildoj mem trovi kaj dokumentigi, ĉar certe la forigo de la aliaj iam okazos. Nur mi konscias se mi nur sukcesas pri kvin sondadoj en unu tago, la alŝutinto eble povas sukcesi pri 10, ne pri ĉiuj en du horoj, tial mi pensas ke laŭvorte "tuj" forigi estus tro hektike. Nur pro tio mi nun ne hektikas. Sed mi tute konsentas kun vi, ke la aliaj dosieroj kiujn vi proponas por tujforigo, estas altgrade dubindaj, kaj garantiite ne ĉiuj estos pruveble pli ol 100-jaraĝaj. Tial mi lasis ilin en la ujo pri ebla "tujforigo", kaj fidas pri tio ke kvankam ĝi estas rubujo ni kutime nur malplenigas la rubujon ĉiun monaton aŭ ĉiujn du. Do vi pravas el formala vidpunkto, sed tiu vidpunkto estas pli detrua ol estas saĝe, kaj vi pravas ankaŭ en parto de la dosieroj tute konkrete - sed sencas tion detale esplori kaj revizii antaŭ forigo, ĉar kvankam oni ankaŭ povas fari tion post forigo, tiam estos multe pli malpraktike fari. Mi certas ke ne estas danĝero pri jura verdikto kontraŭ la esperanta vikipedio se tiuj bildoj ankoraŭ atendas celatan revizion tri aŭ ses tagojn, tri aŭ ses semajnojn - nur gravas ne entute forgesi ilin. Tial fakte vi pravas pri tio marki ilin kiel altgrade dubindaj, pro tio ke vere la dokumentado ĝis nun estas manka, kaj eble eĉ estas pli sobra via propono simple tuj forĵeti ilin kaj ne atenti pri vakuoj kiuj restos en tekstoj - tio kompreneble estas multe pli tempoŝpara ol longe esplori. Sed baze mi estas konvinkita ke nia tasko de vikipediistoj estas peni laŭeble ne tro facile forĵeti materialon de kontribuantoj, se klaras ke la materialo estis bonintence alŝutita/aldonita, kaj la kritiko nur celas formalaĵon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:18, 8 mar. 2026 (UTC) ::Via revizio estas tre bonvena, se vi faros ĝin. Ankaŭ eventuala revizio de la alŝutinto estas bonvena. Sed vi havas multajn eble pli valorajn aferojn por fari, kaj ĝis nun la alŝutinto montris nenian indikon de kunlaboremo, sed rekte mensogis al la vikipedia komunumo aldonante ŝablonojn, pri kies vereco li evidente faris nenian kontrolon. Prenu en konsideron, ke temas pri centoj da dosieroj, kaj eĉ marki ilin por tujforigo estas signifa tempinvesto. Prenu en konsideron ankaŭ, ke la plejparto de la bildoj, eĉ se ili montriĝos laŭleĝaj, ne estas tre utilaj. Ekzemple, ne havas multe da utilo pene savi tiun bildon de Filipo faritan en 1807, kiam oni povus uzi aŭtentike antikvan bildon kiel [[:commons:File:Philip II of Macedon CdM.jpg]]. ::Ĉu vi povas promesi, ke se post racie atendebla tempo (ni diru ekzemple ses semajnoj) se nek vi trovos tempon nek Claudio trovos intereson revizii la dosierojn, vi forigos ankaŭ la nereviziitajn? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:11, 8 mar. 2026 (UTC) :::Absolute jes. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:14, 8 mar. 2026 (UTC) ::::Mi hodiaŭ antaŭtagmeze metis 3 bildojn por forigo je la 10-a horo vespere je grenviĉa tempo, do dum la sekva horo ([[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Anastazio la 1-a (430-518) 1.png|1]], [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Antikva Romio.png|2]] kaj [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Batalo de Abrito (251).png|3]]), kaj samtempe dokumentigis [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Zenono kaj Bazilisko.png|unu]] ankoraŭ ne markitan, kiu do povos resti. Supozeble vi jam vidis tion. Se ne: La limhoro jam preskaŭ pasis, tute klaras ke ili estos for post 45 minutoj, se vi volas vi povas ankoraŭ rerigardeti ilin antaŭ ili estos for. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:17, 8 mar. 2026 (UTC) == Finnlanda kaj svedia sveda == [[Uzanto:Moldur]] pravis en tio, ke mi troigis la diferencon inter la finnlanda kaj svedia sveda. Plejparte ili estas preskaŭ kiel la britia kaj usona angla. Sed estas esceptoj en kamparo de svedparolanta Ostrobotnio. Tiun kanton mi ne povas kompreni kvankam mi lernis la devigan svedan: https://www.youtube.com/watch?v=uhNHQe1_r9g. Mia amikino, kies edzo, kiu estis el kamparo de svedparolanta Ostrobotnio, diris, ke en popollernejo (https://eo.wiktionary.org/wiki/folkskola / https://eo.wiktionary.org/wiki/kansakoulu) la unua malfacileco por li estis tio, ke estis malfacile kompreni la instruiston, kiu parolis kiel svedparolanta helsinkano aux turkuano. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:15, 9 mar. 2026 (UTC) :En hejmdialekto de edzo de mia amikino estas ekzemple tri gramatikaj kazoj. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:20, 9 mar. 2026 (UTC) La devon oni apogas kaj malapogas nuntempe precipe ideologie: iuj admiras pri gxi sed aliaj spertas mensan angoron kaj senton de nacia humiligo. Antaŭe la devon oni apogis kaj malapogis ankaŭ pedagogie. En la finnlanda publiko la devigeco de la lerneja sveda estas afero, pri kiu diskuto fortigas kaj poste plejparte silentas en cikloj proksimume 15 - 20 jaroj. Diskuto pri gxi estis forta en la unua duono de la 1970-aj jaroj, en la unua duono de la 1990-aj jaroj kaj en la dua duono de la 2000-aj jaroj kaj en la unua duono de la 2010-aj jaroj. En la lastaj jaroj, la tabuo ĉirkaŭ rezisto kontraŭ deviga sveda lingvo kreskis. Kvankam Kuusamo apartenas al la provinco Norda Ostrobotnio, ĝiaj pejzaĝoj kaj la naturo estas verege diversaj ol tipe en Ostrobotnio, kiu estas konata pri ebenaj kampaj pejzaĝoj, malgranda nombro de lagoj kaj en la finnlanda vidpunkto grandaj riveroj, kiu malrapide fluas al Botnia Golfo – tia pejzaĝoj estas en la nunaj oficialaj provincoj Ostrobotnio, Suda Ostrobotnio, Meza Ostrobotnio kaj plejparto el Norda Ostrobotnio. == Vidu == https://eo.wiktionary.org/wiki/saksalainen_y [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:11, 11 mar. 2026 (UTC) Mi diskutis kun finna spertulo pri la lingvoinstruo. Ri diris, ke mi apartenas al la lasta generacio, al kiu la svedan oni parte instruis la svedan pedagogike - la instruado estas nun ecx pli malforta ol en miaj lernejaj tagoj. Krome ri klarigis, ke kvankam la svedinstruo ne ankaux en Jyväskylä ne estas kiel en Vaasa, ne en Jyväskylä la instruo ecx nun estas la malpli bona - en multaj maricxaj komunumoj oriente la sveda estas tute simbola lernfako speciale nun, kiam ne ecx la cxiuj instruistoj de la sveda ne multe konas la svedan kaj ili komprenas la realon kaj la testoj estas facilaj == Yrjö Karilas == Yrjö Karilas/Karlsberg estis ekstreme talenta, multe pli talenta ol liaj pli maljunaj samlernejanoj kaj tiel soifa je scio, ke la scioj instruitaj en la lernejo, kiel ekzemple la finna, la sveda kaj la germana, matematiko, historio, geografio, ktp., ne sufiĉis por li, sed li devis akiri pliajn informojn pri lernejaj fakoj ekster la lernejo. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 12:20, 15 mar. 2026 (UTC) Saluton. Mi parolis kun Jorma Nieminen. Li diris, ke estas vere stranga signifo, ke Jorma estas peniso. Fakte, Jorma estas Jeremia, eminenta israela profeto. En [[Itse valtiaat]] en 2002, kiam Sauli Niinistö anoncis, ke li forigxos el la pozicio de la ministro pri eksteraj aferoj, Lipponen ploris. Erkki Tuomioja ridis. Ben Zyskowicz demandis: "Cxu vin amuzas la doloro de Lipponen?" Tuomioja respondis: "Ho, jes. Doloro de Lipponen produktas por mi multe pli sadisma gxuo." Zyskowicz diris: "Ho Erkki. Vi estas tute malsana." Tuomioja diris: "Eble. Sed do nirvane malsana." --aldonis, sen subskribo, IP-adreso ~2026-16720-35 je 10:48, 17 mar. 2026 <small>- la konto {{uzanto2|Urpola}}, ankoraŭ uzita ĉi-matene en vikivortaro jam estas ŝlosita ĝenerale: 08:19, 17 mar. 2026 uzanto ''Count Count'' ŝanĝis la staton por tutprojekta konto "Uzanto:Urpola@global": ŝlosita kaj malaktivigita (kun noto: Transvikia misuzo - sekve de la plej nova raporto ĉe [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_sysops%2FRequests&diff=30269368&oldid=30268941])</small> == Suĝoŭo (Anhujo) == Estas pluraj veroj, ja via skribo veras, samtempe mia kontraŭa vero jen estas: * Suĝoŭo ne meritas la o-finaĵon, ĉar nek estas provinca sidejo, nek kongresejo de Esperanto, ktp. Nuntempe Ĉinio havas ĉirkaŭ 20 provincajn ĉefurbojn, tiom da estas normala nombro, ili meritas o-finaĵon. Suĝoŭo apartenas al la tria urboklaso kun 300 similaj urboj. Ili ne ricevu o-, ĉar tio estus absurda. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 14:28, 17 mar. 2026 (UTC) :Vi pravas: Ili '''ne ricevas novajn esperantigojn''' kun o-finaĵoj. Sed se ili jam havas tiun nomon en PIV, Reta Vortaro, la poŝatlaso de 1971, en la verkaro de Ludoviko Zamenhof aŭ de Esperanto-literatura verko milope disvendita el Pekino, tiam jam estas, kaj tiam ne necesas "el vikipedio" korekti vortarojn, atlason kaj nian literaturon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:52, 17 mar. 2026 (UTC) Kial mia uzantonomo Urpola estas blokita? Mi june diris al [[Aarni Virtanen]], kiulogxis en sama [[Kypärämäki|loĝareo]] kaj estis en sama lernejo, ke mi volus esti ''uomo universale''. Li diris, ke interese sed ke tio ne eble plu estas realisme. Ekzistas do multe da scio kaj sciencaj kampoj ktp.. Mi versxajne troigis en la artikolo [[Yrjö Karilas]]. Mia patro diris, ke Aarni supozeble pravas, sed estas ankoraux eble estas mulflanke scianta homo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 21:10, 20 mar. 2026 (UTC) :Nun la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] inkludas proksimume bonajn sciojn pri la afero. Cxu lau vi gxi estas bona? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 23:08, 20 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo en Finnlando == En la najbareco de mia infana hejmo [[Kypärämäki|ĉi tie]] antaŭe loĝis lestadiisma familio kun 16 infanoj. Mi ne scias, kiun branĉon de la lestadiismo ili apartenis, sed verŝajne konservativajn lestadiistojn, ĉar en Ĵyväskylä estas tiel malmulte da aliaj lestadiistoj. Iu en tiu domo dormis en vestkonservocxambro. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-18014-78|&#126;2026-18014-78]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-18014-78|diskuto]]) 16:06, 22 mar. 2026 (UTC) ==Artikolo de la monato== Saluton. Mi reagis en [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026]], sed la debato tie ĉesis sen rezulto. Mi ne favoras la ripeton per Aŭstrio (kio ĉiuokaze povus reveni junie), kaj proponas anstataŭe [[Graz]], sed ankaŭ estas la aliaj kandidatoj [[Futbalo]], [[Lajsana albatroso]] ktp. en la koncerna paĝo de propono ja aperas Aŭstrio por du monatoj, ĉu tiu estis la fina decido?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:00, 22 mar. 2026 (UTC) :Saluton. En [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] estas, inter aliaj, propono por legindigi [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj#Graz|Graz]], kio estas nepra kondiĉo por elekti ĝin kiel sekva Artikolo de la monato post [[Aŭstrio]], ĉio rilate al venonta UK. Ĉar tion oni planis tro urĝe oni ne povos atendi sufiĉan tempon kaj ĉion oni devos fari antaŭ la monatfino. Se vi bonvolas voĉdoni, tio ege helpos. Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:43, 26 mar. 2026 (UTC) ::Mi ĵus konstatis, ke en [[Graz]] oni diris nenion pri la UKo. Do, mi aldonis "En Graz okazos la [[UK 2026|111-a]] [[Universala Kongreso de Esperanto]] (UK) ekde la 1-a ĝis la 8-a de aŭgusto 2026." Ĉu ne indus aldoni tion ankaŭ al la resumo en Artikolo de la Monato? Mi ne scias fari tion. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:29, 1 apr. 2026 (UTC) :::{{re|Kani}} La resumo de la ADLM jam ekde frumatene la 1-an de aprilo tekstas "Graz [grac], gastiganta urbo de la ĉi-jara UK 2026, estas la ĉefurbo de ...". Pri tio pensis Sj1mor. Do la UK estas en plej elstara loko de la resumo, tuj en la unua frazo. Tio elstareco estas bona. La resumon redakti ne estas miraklo: Eblas iri al [[Vikipedio:Artikolo de la monato]], tiam premi la ligilon "04. Aprilo" tie kaj redakti. Sed vi pravas: Sj1mor ne pensis pri tio ankaŭ enplekti la informon en la artikolo "Graz" mem kaj ankaŭ mi kaj ĉiuj aliaj ne jam pensis pri tio. Nun jam ĉio laŭ mi bonas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:10, 2 apr. 2026 (UTC) ::::Stulte mi ne rigardis la komencon. Nu, ĉio en ordo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:46, 2 apr. 2026 (UTC) == Help == Hello, I need help to improving [[Gazaa genocido|this]] article I recently created. [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 18:54, 26 mar. 2026 (UTC) Maljunulo el [[Muurame]] skribis, ke li sugestis, ke bibliotekoj marku, kiuj DVD-oj havas finnajn subtekstojn - li klarigis, ke li pruntis DVD-ojn de la biblioteko kaj havis problemon: "Mi ne komprenas la lingvon de Berlino, Londono kaj Parizo. Mi komprenas nur la finnan kaj iom da sveda. Mi nur iris al bazlernejo kaj faklernejo, ĉi-lasta instruis iom da sveda sed nenian anglan, germanan aŭ francan. Mi pensis, ke la DVD-oj havas finnajn subtekstojn, sed ili ne havis." Iu tiam diris, ke tiuj DVD-oj havas subtekstojn, kiujn oni povus elekti, kaj mi scivolas, ĉu ĉiuj DVD-oj en la biblioteko de Muurame havas finnajn subtekstojn. ==Du notetoj pri stilo== Du atentigetoj, sen rilato unu al la alia: - La unua litero de scienca nomo ĉiam estas majuskla. - Laŭ la nuna stato de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Esperantigoj de nomoj el kategorioj, ĉe kiuj oni kutime uzas Esperantigojn ankaŭ estas permesataj (eĉ se temas pri nova Esperantigo). Tiaj kategorioj estas ekzemple nomoj de . . . renesancaj humanistoj, kiuj latinigis siajn nomojn" kaj supozeble ankaŭ mezepokaj eŭropaj intelektuloj, kiuj latinigis siajn nomojn. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:42, 27 mar. 2026 (UTC) ===Kaj tria=== - Denove laŭ [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Majusklaj estu ĉiuj unuaj literoj de propra nomo, escepte de enaj konjunkcioj, prepozicioj kaj artikoloj". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:42, 29 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Pri kio vi ekzakte aludas? En la interna ligilo mi legas multon pri [[personaj nomoj]], de realaj kaj ankaŭ fikciaj personoj. Ke "''Hary poter"'' aŭ ''"Pipi ŝtrumpolonga"'' estus stranga minuskligo de dua vorto de "persona nomo", ne grave ke inventita nomo de fikcia persono, estas ekster diskuto. Krome mi en la ligita paĝo precipe vidas la jenan rekomendon pri plurvortaj verko-titoloj: {{citaĵo|Ĉe plurvortaj verko-titoloj kelkaj kulturoj kutime majuskligas la komencajn literojn de ĉiuj vortoj krom la plej malgrandaj (artikoloj, konjunkcioj ktp.) En Esperanto pli konvenas majuskligi nur la unuan komencliteron: ::'''[[Kredu min, sinjorino!]]''' (kaj ne ''Kredu Min, Sinjorino!'') * Esceptas se la verkotitolo estas fremdlingva, aŭ se esperantlingva verko jam havas plurmajusklan nomon: [...], '''[[Plena Vortaro]]'''}} -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:55, 29 mar. 2026 (UTC) :Mi aludas al [[Diskuto:Universitata Malsanulejo de Gento]], kie vi "toleris" la majusklan titolon nur pro specialaj kialoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:13, 29 mar. 2026 (UTC) Hm, vi scias ke mi lernis Esperanton 13- kaj 14-jara, kaj mi denaske devenas el kulturo germanlingva, kie oni amase majuskligas ĉiun subjekton, simple ĉar en la germana la komenca majusklo estas tio kio en Esperanto estas la o-finaĵo. Mi samtempe lernis Esperanto, la anglan kaj francan, iom pli poste ankaŭ la hispanan kaj italan, kaj komprenis ke ne ĉiuj lingvoj majuskligas ĉiujn subjekton, kaj ankaŭ ne majuskligas ĉiun vorton en titolo. Ankaŭ 13-jarulo tuj komprenas ke estas diferencoj inter la lingvoj: ke anglalingvanoj majuskligas multe pli da vortoj en titoloj ol franc- kaj itallingvanoj, kaj oni konsilis al mi en Esperanto pli kopii la franc- aŭ itallingvan modon ol la angla- aŭ germanlingvan, do aŭtomate majuskligi nur tiujn vortojn kiuj estas komence de frazo aŭ estas personaj nomoj, kaj krome pripensi ĉu estas aparta kialo majuskligi titolon aŭ vorton. Aparta kialo povas esti ke utilas majuskligi unuan vorton de titolo entute, kiel en ''Kredu min, sinjorino!'', aŭ ke oni videble vidas presitan titolon, kie klare estas majusklaj vortoj, kaj ĉiuj konas tiun titolon, kiel ''Plena Ilustrita Vortaro'' aŭ ''Akademio de Esperanto''. Ĉe simplaj vortoj same kiel en titoloj. Do la lingvosento, kiun mi internigis kiel 13-jarulo, diras ke la vorto [[Insula hospitalo]] ĝustas en tiu formo, kaj ke la universitata hospitalo en la flandra urbo Gent fakte havus titolon [[Universitata hospitalo de Gento]] esperante, hôpital universitaire de Gand france kaj Ospedale universitario di Gand itale ... ĝi estus nur unu specifa hospitalo de Gento, kiel la urbocentra hospitalo, la havenokvartala aŭ la pediatria. Mi scias ke angloj, germanoj, kaj influite de ili ankaŭ iuj aliaj ĝermanlingvanoj kiel svedoj kaj nederlandanoj foje iom pli da vortoj majuskligas. Mi scias ke la Balta Maro, Nigra Maro kaj Azova Maro aperas en PIV en tiu formo kaj tial rajtas konsideriĝi "kvazaŭ propra nomo", sed same certas ke mia blanka aŭto aŭ mia nigra pantalono ne aperas en PIV kaj garantiite ne estas personaj nomoj Blanka Aŭto de Thomas kaj Nigra Pantalono de Thomas, sed simple estas iuj objektoj, kaj la diversaj hospitaloj de Gento ankaŭ estus baze nur objektoj (kaj ankaŭ klare ne estas en PIV, aŭ havus longan artikolon en Monato, aŭ estus tutmajuskla libro Universitata Hospitalo de Gento en la UEA-libroservo), ankaŭ se pliaj el ili ricevas esperantan vikipedian titolon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:01, 29 mar. 2026 (UTC) :Laŭ mia kompreno de "propra nomo", kaj ankaŭ mia kompreno de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Balta Maro", "Universitata Hospitalo de Gento" ktp. estas propraj nomoj ne "kvazaŭ propraj nomoj". Ĉu vi volas diri, ke vi pensas, ke "propra nomo" estas io alia? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:13, 29 mar. 2026 (UTC) :Se laŭ vi ili ne estas propraj nomoj, kial vi majuskligas la unuan vorton? Kaj mi petas vin kontroli skribajn esperantajn fontojn. Laŭ mia memoro mi neniam vidis tian majuskligon (unua vorto jes, sekvaj ne) krom en verktitoloj, nek trovis ĝin en kelkaj fontoj kiujn mi ĵus kontrolis. Mi suspektas ke ĉe via lingvosento aŭ tiu de viaj instruintoj efikis [[:de:Hyperkorrektur|trokorekto]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 00:25, 30 mar. 2026 (UTC) == Forigpeto 3 paĝoj == * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] Centra peto forigi ne-plu-aktualan-aĵon: [[phab:T234776]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:02, 30 mar. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49}} {{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:55, 30 mar. 2026 (UTC) == Pliaj finnaj temoj == Ĉar vi estas kuracisto, mi petas, ke vi legu: https://eo.wiktionary.org/wiki/valel%C3%A4%C3%A4k%C3%A4ri [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 15:42, 1 apr. 2026 (UTC) : Mi ne vidas problemon en tio, nur ĝustigis unu gx al ĝ. TP ''' Pikku Kakkonen/ Buu klubben ''' Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[BUU-klubben]], samtipa svedlingva finnlanda programo?" Ĉu en la artikolo [[BUU-klubben]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[Pikku Kakkonen]], samtipa finnlingva finnlanda programo"? [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:08, 1 apr. 2026 (UTC) :Jes, farite. TP (17:29, 1 apr. 2026) [[tago de svedeco (Finnlando)]] [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:15, 1 apr. 2026 (UTC) : La teksto estis artikola "orfo", ĉar malpli ol 4 paĝoj montris tien. Nun estas en ordo. Mi kreis novan mikro-ĝermon [[Peter Nyman]], kiu tamen ankoraŭ estas artikola "orfo". Eble vi havas ideon kiel eblus ankoraŭ 3 paĝojn ligi teien (diskutpaĝoj kiel tiu ĉi ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:29, 1 apr. 2026 (UTC) [[Kyösti Karjula]] mencias kiel religio evangeli-luteranismon. Pli realisme: konservativa lestadianismo (gxi apartenas oficiale al [[Evangeli-luterana Eklezio de Finnlando]], sed gxiaj konditoj pri ekzemple [[bapto]], [[eŭkaristio]] kaj [[absolvo]] ne estas praktike luteranaj. Krome ili havas proprajn diservojn, praktike propran eklezion kaj proprajn ekleziojn. La rilato de la movado kun la Evangelia Lutera Eklezio estas nuntempe pure formala. Tial, estus pli logike listigi la konservativan Laestadianismon kiel la religion de Karjula. Speciale en la 1960–1980-aj jaroj, kiam la instuo kontraŭ la kontraŭkoncipo estis pli forta ol antaŭe kaj poste, multaj konservativaj lestadianoj kredis, ke virino, kiu uzis kontraŭkoncipon kaj tial ricevis pli malmulte da infanojn, aŭtomate iras al infero kaj tie unue aŭdas koleregan krion de Dio "kie estas tiuj infanoj, kiujn mi donis al vi?" kaj ploron de tiuj infanoj, kiuj ne naskiĝis kaj poste ŝi devas naski tiujn infanojn infere. Ekzemple la konservativa lestadiana predikanto Pauli Korteniemi en sia prediko en suviseurat en 1982 diris[[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:53, 1 apr. 2026 (UTC) :Multaj luteranaj teologoj taksas kiel tute for-fermita la penson, laŭ kiu en infere naskiĝus infanoj. [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:58, 1 apr. 2026 (UTC) Mi petas, ke vi plu unufoje legu [[sveda lingvo en Finnlando]]. Laux pri tio konanta mi pravas en tio, ke la deviga sveda ekzemple en [[Vaasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] estas praktike tute alia lernfako ol ekzemple en [[Taivalkoski]], [[Suomussalmi]] ktp. kaj cxar la deviga sveda ekzemple en la kamparo de [[Kainuu]] kaj [[Koillismaa]] estas tute simbola, formala fako (en tiulokaj vilagxaj bazlernejoj ecx la instruistoj ne praktike povas diskuti svede), el tiuj lokoj tiuj junuloj, kiuj iras universitaten, devas komenci la lernadon de la sveda praktike tute komencante. https://eo.wiktionary.org/wiki/Ura#finne Mi petas, ke vi vidu: https://eo.wiktionary.org/wiki/Atlantti :Tiuj notoj alvenis, kiam mi estis for en vojaĝo, kaj nun ili jam ne plu ŝajnas al mi esti traktendaj. Kaj ne, kiam mi havas malmultan tempon, mi koncentriĝas pri vikipedio kaj ne ankoraŭ dividas mian tempon por rigardi paĝojn en vikivortaro aŭ en aliaj projektoj de la vikia projektofamilio. Se iu havas la impreson, ke iu projekto de la vikia projektofamilio havas draste tro malmultajn laborantojn, tiam oni povas diskutigi tion en la ĝenerala diskutejo de vikipedio kaj provi varbi pliajn agantojn por tiu projekto, sed ĝis tiam mi nur rigardos aliajn branĉojn se foje mi vere havas tro da tempo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:59, 26 apr. 2026 (UTC) ==Universala Kodo de Konduto== Nu, finfine mi faris peton al la komitato pri la Universala Kodo de Konduto pri la aferoj de la ruĝaj ligiloj. Mi ne volus, sed mi sentas min devigita al tio pro daŭraj forigoj de ligiloj kaj prezentoj de via interpreto de ruĝaj ligiloj kvazaŭ ĝi estus intencata de la personoj, kiuj kreis ilin. Sube estas la oficiala anglalingva sciigo por plenumi la postulojn de la komitato. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:46, 6 apr. 2026 (UTC) Hello {{<includeonly>safesubst:</includeonly>PAGENAME}},<br> You are named in a recently filed request to the [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Please review the request at [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Cases/2026/Redlinkphobia imposed without consensus on Esperanto Wikipedia]]. You are requested to enter your statement and any other material you wish to submit, so that the U4C can get a better overview of the situation. All writing should be complete, but also as concise as possible. Please ensure that you make all comments in your own section and in the discussion section only. If the U4C makes a decision, this will be binding for you and so your participation is recommended. Please do not reply here, but on the linked case page, or on the associated talk page. If you would like to contact the U4C directly, you will find an e-mail address [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee#How to contact U4C|here]]. Please use the email only if privacy is necessary (e.g. personal information). :Mi vidas ke vi ankoraŭ intencas insisti pri la afero. Tamen via argumento ŝajnas ankoraŭ esti, ke tolero de longdaŭraj ruĝaj ligiloj estas logike malebla. Tio estas malpruvebla, mi dirus eĉ jam malpruvita, kaj solvos nenion. :Via konkluda aserto "«Red links» are linked to «the desire to turn them blue», they are not meant to be collected as such, the more the better" ne estas tute eksplica, sed mi komprenas la rezonadon jene: (unu) funkcio de ruĝa ligilo estas bluiĝi, sekve ruĝa ligilo, kiu ne bluiĝas, faras damaĝon. Tio estas mallogika. Estas kvazaŭ iu dirus, "funkcio de monumentoj estas memorigi la publikon pri famaj homoj; sekve, se la publiko forgesas pri iu homo, ĉiuj monumentoj de tiu homo estas damaĝaj kaj detruendaj". :Mi plurfoje atentigis ke aliaj vikipedioj fakte toleras longdaŭrajn ruĝajn ligilojn. Tio pruvas ke tolero estas ebla. Laŭ mia kompreno vi malakceptas tion pro du kredoj - vi pensas ke tolero nur okazas ĉe grandaj vikipedioj kaj vi pensas ke ĝi ne daŭras longe ĉar la ligiloj ĉiam bluiĝas ene de malmultaj semajnoj. Sed tion eblas empirie kontroli. Memoru nian "eksperimenton" pri metado de ligiloj al aliaj vikipedioj. Tio okazis antaŭ monatoj, kaj la ligiloj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Vi povas kontroli ankaŭ mian normalan verkadon ĉe aliaj vikipedioj, kiu estas plena de ligiloj, kiuj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Tio inkludas la latinan vikipedion, kiu estas signife malpli granda ol nia. Kaj vi povas kontroli mian specimenaron de ligiloj en kelkaj grandaj vikipedioj ĉe [[Uzanto:Arbarulo/Ruĝaj ligiloj]], kie ligiloj bluigitaj ene de kelkaj semajnoj estas malmultaj en la angla vikipedio, praktike neekzistaj ĉe aliaj grandaj vikipedioj. Vi povas kontroli en la sama specimenaro ke la absoluta nombro da ruĝaj ligiloj estas multe pli granda ol nia en ĉiuj vikipedioj, kaj ke la proporcio de ruĝaj ligiloj al totala teksto estas simila al nia en la hispana, franca kaj germana. Ŝajne vi jam akceptis surbaze de la empiriaj pruvoj ke aliaj vikipedioj ne nigrigas siajn ligilojn; bonvolu kontroli pli, kaj vi konstatos ke ili toleras ilin. :Se vi fakte volas ke ligiloj en nia vikipedio havu ian funkcion kiun ili ne havas en aliaj (ekzemple kiel lingvokorektilon), kaj volas meti limojn al ilia kvanto por optimumigi tiun funkcion, mi ja argumentos kontraŭe, sed ni povos diskuti tion. Aŭ se vi konstatis ke la tolero de ruĝaj ligiloj iel malutilas al la vikipedioj, kiuj praktikas ĝin, ankaŭ tio estas legitima argumento. Sed se vi nur volas insisti, ke ne eblas trakti ilin kiel aliaj vikipedioj konstateble jes traktas, tio povas nur krei pli da malpaco. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:48, 9 apr. 2026 (UTC) :Al la konkreta plendo - ke vi premadas forigi enhavon sen interkonsento - vi respondis ke vi ne "premadas forigi" la ligilojn, sed "substrekas dubon" pri ili. Mi ne komprenas la celatan distingon. Laŭ mia kompreno de la vorto "dubo", esprimi dubon pri ligilo estas diri, ke ĝi eble estas forigenda. Kaj ne estas interkonsento, ke iu ajn menciinda ligilo povas esti forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:59, 9 apr. 2026 (UTC) ==(sen titolo)== Nomi vomajxon kiel "yrjö" supozeble perigxas el la malafabla, deskriptiva fonetika prononco de la vorto. Cxu pri li oni povus fari esperantan vikipedian artikolon: https://fi.wikipedia.org/wiki/Sakari_Kiuru_(valokuvaaja) Li prezentis ankaux en dokumenta filmo pri konservativa lestadianismo. Li kreskis en konservativa lestadiana familio. Li rakontis pri sia familia fono: Ni estas 16. Mi estas la dua plej aĝa. Kelkaj naskiĝis post kiam mi forlasis la hejmon. Mi memoras, ke mia patrino estis terure laca dum tiaj oftaj gravedecoj. Iam oni uzas la vortojn pakkosuomi kaj tvångsfinska pri la deviga instruo de la finna por la finnlandaj svedaj denaskaj parolantoj. Tamen, ĝi ne estas tute simila fenomeno en ĉiuj aspektoj. Tio ŝuldiĝas al la diferenco en grandeco de la du lingvogrupoj. Pro tio multaj kredas, ke estas malkonvene rekomendi devigan svedan lingvon tiel, ke svedlingvanoj en Finnlando estas devigitaj lerni la finnan. Klare pli ol duono, en Uusimaa, ekzemple Helsinko kaj kontinenta parto de Origina Finnlando, ekzemple Turku, eĉ pli ol 80 % el la finnlandaj svedlingvanoj uzas ĉiutage ankaŭ la finnan lingvon. Deviga bazlerneja instruo de la finna por la finnlandaj svedlingvanoj, aliel ol deviga bazlerneja instruo de la sveda por la finnlandaj finnlingvanoj, apartenas al komunaj opinioj de la planantoj de la finnlanda bazlerneja sistemo jam ekde la 1960-aj jaroj. Ankaŭ la finnlanda svedlingvanoj mem ne disputas pri la deviga finna samece kiel la finnlandaj finnlingvanoj pri la deviga sveda. Praktike la instruo de la "alia enlanda lingvo" en la svedlingvaj lernejoj en la Finnlando estas klare pli amplekse ol en la finnlandaj finnlingvaj lernejoj. La svedlingvaj finnlandaj bazlernejanoj komencas la lernon de la finna normale jam en la dua lerneja jaro. Parto el la denaskaj parolantoj de la sveda en Finnlando, speciale en Uusimaa, estas praktike dulingvaj. Por tiuj lernantoj en iuj finnlandaj svedlingvaj lernantoj estas kiel alternativo de la normala porsvedlingvana instruo de la finna modersmålsinriktad finska (hejmlingvsimila finna), pri mallongigo sia nomo mofi, kiu estas instruo de la finna kiel alia gepatra lingvo. --forgesis subskribi la posedinto de tiutempa uzantokonto Penttihirv je 4 redaktoj de frumatene ĝis 17:45 horo je 8 apr. 2026 == Saltvik == Mi provis aldoni al la artikolo [[Saltvik]] mencion pri [[Orrdalsklint]]. Kial mi ne sukcesis? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22334-13|&#126;2026-22334-13]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22334-13|diskuto]]) 10:43, 11 apr. 2026 (UTC) :Ah: estas tre simple: Vi aldonis <pre><!-- En Saltvik situas ankaux la plej alta loko de Alando, [[Orrdalsklint]]. == Referencoj == .. --></pre> :Kion vi aldonas inter la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>" kaj "<code>--></code>", ne estos videbla en la fina paĝa aspekto. Estas bone ke la ĉapitrotitolo "Referencoj" estas inter tiuj signoj, ĉar momente ne estas referencoj, sed estas bone ke jam estas la ĉapitrotitolo por la kazo ke iam ekestos referenco, sed por via roko estas grave ke oni jam nun povas vidi la frazon, do metu ĝin ANTAŬ la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>". Kompreneble, krome estas bone meti al la paĝofino la ŝablonon {{ŝ|ĝermo|Finnlando}} aŭ {{ŝ|ĝermo|geografio}}, SE temas nur pri 3-5 frazoj. Kaj krome mi nur nun vidis ke vere se oni redaktas anonime estas pli malfacile tajpi esperantajn literojn, sed por aliaj uzantoj estas tre tede ripari viajn x-kodajn straangajn esperanto-vortojn: tial konsideru ĉu vi povas supre en la redaktofenestro uzi la elekton "> Specialaj signoj". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:42, 12 apr. 2026 (UTC) :Cetere: Ankoraŭ unu konsilon pri la ŝablono {{ŝ|Informkesto monto}} en paĝo [[Orrdalsklint]]: Pri tiu ŝablono oni nur bezonas unu solan parametron "|regiono-ISO = FI" - estas bone kaj bele uzi almenaŭ tri indikojn "|regiono-ISO = FI" "|tipo1 = reliefo" "|zomo = 9", sed vi vidos, se vi ne metas la duan indikon nur la supra mapo aspektos iom malpli bela kaj sen la tria indiko la suba mapo ne estas ideale fokusita, ambaŭ statoj ne estas katastrofaj, sed se mankas la unua indiko "|regiono-ISO = FI" estas nur iu tre malhela mondmapo en kiu tute nenion eblas vidi. Do la unuan indikon necesas nepre ne forgesi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:12, 12 apr. 2026 (UTC) == Enhavo == Eble mi faris ion malbone, sed en artikolo [[Miskolc]] ne aperas nun la Enhavo, ĉu vi povas helpi?--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 08:51, 12 apr. 2026 (UTC) :{{re|Crosstor}} Bonvolu rekontroli ĉe vi: ĉe mi en artikolo [[Miskolc]] ĉio aspektas normale. Estus tre strange se vi vidus ion alian en sama horo ol mi... Alikaze bonvolu precizigi kion ekzakte vi vidas... sed mi supozas ke estis iu nur momenta misfunkcio, kiu iritis vin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:36, 12 apr. 2026 (UTC) ::Supozeble mi vidas miraklon. En iu ajn artikolo (iom longa) mi vidas la Enhavon, tamen en Miskolc mi ne vidas. Ĝuste nun mi kontrolis. En [[Eger]] mi vidas Enhavon el 12 punktoj. Se vi ne scias la solvon, lasu la aferon. Trovi eron la Enhavo tre helpas, sed en Miskolc mi devas uzi la lifton. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 09:50, 12 apr. 2026 (UTC) ::{{re|Crosstor}} Nun mi komprenas vian problemon. Dankon pro la komparo al paĝo [[Eger]]. Jes, tio ĉe mi estas same. Estas iu signaro <code><nowiki>__NOTOC__</nowiki></code> (la angla mallongigo signifas "'''no T'''able '''O'''f '''C'''ontent", "sen listo de enhavo"), se tiu signaro estas ie tiam la enhavo vere ne videblas, sed ĉi tie nenie en artikolo [[Miskolc]] estas kaŝitaj tiuj anglaj signoj. Do mi vere ĝis nun ne sukcesas malkovri la problemon, sed almenaŭ mi nun komprenas kio estis via miro. Cetere, tute flanke mi ĵus videtis en la paĝo la adjektivon "diplomacia", tiu vorto ne estas esperanta, en Esperanto ĉiam estas "diplomatia" aŭ "diplomata". Eta tajperaro, kiun mi ĵus hazarde vidis. Ĉu vi volas mem ĝustigi ĝin? Pri la neapero de la enhavolisto mi nur povas '''''supozi''''' ke estas iu interfero kun la ŝablono "{{ŝ|granda dosiero}} tute supre. Mi teste forprenis ĝin, enhavo estas, remetis ĝin, enhavo ne estas, kaj nun mi metis la ŝablonon tute malsupren kaj tiam ankaŭ estas la enhavo. Al mi la vasta panoramo tute sube same bonas kiom tute supre. Tial mi proponas simple lasi ĝin tute malsupre...[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:29, 12 apr. 2026 (UTC) :::Dankon! Diplomatia {{farita}} == Dulingveco... == Ĉu oni povu fari artikolon pri dulingveco, tia, ke homo havas du hejmlingvoj? Oni povu mencii kiel ekzemploj ekzemple tion, ke en [[Paragvajo]] la plejo estas dulingvaj kaj en [[Finnlando]] nuntempe multaj svedparolantoj, speciale en Uusimaa, parolas ankaŭ la finnan kiel hejmlingvo. Kaj ekzistas familioj, kie estas du hejmlingvoj, el kiuj unu estas Esperanto. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-21899-04|&#126;2026-21899-04]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-21899-04|diskuto]]) 16:23, 12 apr. 2026 (UTC) Teksto [[dulingveco]] en la e-lingva vikio ekzistas; mi nun havas malmultan tempon, ĉar mi estas nur posttagmezon hejme kaj morgaŭ matene por dua semajno forveturos, tial mi eĉ ne povas legeti kiu nun estas skribita en tiu teksto. Sed vi vidu ankoraŭ la noton en [[Diskuto:Komunumdomo de Säynätsalo]], tie mi aldonis informkeston kaj ligion al vikidatumoj, sed ankoraŭ iuj elementoj mankas... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:54, 12 apr. 2026 (UTC) == Atentu == {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <hr> Vidu: [[Marja-Sisko Aalto]] Unu Jorma diris al mi, ke reale Jorma estas formo el la hebrea Jeremia kaj tio, ke oni donis al la nomo la signifon peniso, estas tute stranga afero kaj li ne volas, ke mi daŭre diras tiun afero por li. Poste mi demandis lin, pri kiel li pensas pri tio, ke jorma signifas kacon. Li diris, ke estas vane demandi pri tio - mi jam scias, kiel li pensas pri la afero. Li neniom sxatas pri tiu signifo, kiun oni donis al gxi post tio - ke li naskiĝis en 1956 - tiutempe la nomon oni en nia lando multe donis al knaboj kaj nur poste iuj malbonigis la signifon. Li ne ŝatas pri tio, ke iu sxercas al li pri la afero. Jorma estas formo el la nomo Jeremia, kiu signifas "Jahve levas." [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22675-77|&#126;2026-22675-77]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22675-77|diskuto]]) 19:25, 15 apr. 2026 (UTC) :Nu, estas iuj malmaturaj homoj, kiuj multe ŝercas pri vortoj por peniso, kaj laŭ diversaj lingvoj ligas iujn knabajn kaj virajn antaŭnomojn al tiu ŝercado, sed almenaŭ oni ne misuzu diskutpaĝojn de kultura kaj scienca enciklodedio por tio. Ĉu vi en via elekto jam havas la ŝajne mezepokan germanlingvan frazon "Wie die Nase eines Mannes, allso groß ist sein Johannes"? kie oni anstataŭigas la viran generilon per la nomo de [[sankta Johano]]? En iom simpligita formo la parolturno eĉ eniris la [https://de.wiktionary.org/wiki/wie_die_Nase_des_Mannes,_so_sein_Johannes germanlingvan vikivortaron], sed tamen estas malserioza informo... Mi ne interesiĝas pri tiaj temoj kaj alvokas vin ne (mis)uzi mian diskutpaĝon por tiaj pripensoj. Ĉu komprenite? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:57, 24 apr. 2026 (UTC) == Forbaro nepras == Bv forbaru du kontojn: * {{uzanto2|Oksettava örvelö}} vulgara uzantonomo (= "vomiga ulaĉo"), forbarita en unu vikio * {{uzanto2|Penttihirv}} neakceptebla uzantonomo pro [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] - pro obsedo pri (vulgaraj aŭ almenaŭ stultaj) vortaj ŝercoj pri Pentti Hirvonen La ulo intertempe kreis almenaŭ unu plian konton, kaj aldone ofte kontribuas kiel IP-ulo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:15, 18 apr. 2026 (UTC) {{farite}} Taylor 49 pravas pri la kritiko de la neakcepteblaj uzantonomoj. Tutegale ke mi tri semajnojn nur tre malmulte povis esti en Vikipedio kaj ne rimarkis la neakcepteblon antaŭe, kaj ke ankaŭ aliaj administrantoj ne sufiĉe rapide postĉasis la provokaĵojn. La fakte ankoraŭ valida forbaro nur iom malpli strikte aplikiĝis dum lastaj semajnoj kaj monatoj, se vere ĉiuj redaktoj kaj uzantonomoj estas sen provokoj, detruemaj fuŝoj kaj senescepte estas konstruemaj. Lasta averto. Se ankoraŭ unu malregulaĵo re-aperas, la stato denove estos tia kia ĝi jam estis antaŭ jaroj, refleksa forbaro de ĉiuj iusence suspektaj novaj IP-kanaloj kaj prefere malfaro de ĉiuj redaktoj, ĉar individue revizii kiuj agoj estos tamen valoraj ankaŭ mi ne havos la tempon dum venontaj monatoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:45, 18 apr. 2026 (UTC) == Maintenance script == Bv forigu kaj porĉiam ŝlosu la paĝon [[Uzanto-Diskuto:Maintenance script]]. La konto estas globala roboto, neniu legas mesaĝojn sur la diskpaĝo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:57, 22 apr. 2026 (UTC) :{{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 24 apr. 2026 (UTC) == Asplund == Cxu estas bone mencii en la artikolojn [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]] DU kantojn? Unu estas en suda finnlanda sveda, kiu malsimilas el la regna sveda nur proksimume kiel la amerika kaj brita angla el si aliaj, sed "röst nej" estas en ostrobotnia sveddialekto, kiu estas malfacile kompreni por la svedoj kaj eĉ ekzemple helsinkaj finn-svedoj. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 18:00, 22 apr. 2026 (UTC) : Meto de plia jutuba muzika filmeto en la "eksterajn ligilojn" estas laŭ mi en ordo. Mi adaptis la lastajn ŝanĝojn kaj aprobis la meton de aldona ekstera ligilo en la artikoloj [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]]. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) Cxu estas eventuale, ke punon oni fortigas, cxar la krimo estis farita laux kristnaska paco? En [[Keskisuomalainen]] iu demandis tion, kaj [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC)laux la respondo la kristnaska paco ne plu estas oficiala, sed iam praktike tia estas eventuale laux la ideo de la kristnaska paco, ke la puno estas pli forta ol normale kaj la pli altaj jugxregantoj akceptas tion - almenau puno de [[Pentti Linkola]] estis fortigita, cxar li faris la krimon dum la kristnaska paco. Mi konas Jorman, kiu tute ne ŝatas la slangan signifon de sia nomo. Li demandis sin, de kie tiu signifo maĉiĝis. Li rakontis, ke kiam li naskiĝis (1956), estis tute kutime doni al knabo la nomon Jorma; ĝi neniel estis malkonvena, kaj la uzo de la vorto por signifi penison estas posta misuzo. Pejzaĝe, la vasta plimulto de Ostrobotnio estas iom unuforma. Ostrobotnio estas ankau unu el la difinitaj per La pejzaĝoprovincoj de sia lando. Pejzaĝoj de Ostrobotnio estas karakterizitaj per larĝaj, plataj malfermaj kampoj kaj inter ili la grandaj riveroj malrapide fluantaj en la Botnia golfo, sed ekzistas malpli da lagoj ol en la plej granda parto de la resto de Finnlando. Tamen, la nordorienta parto de historia Ostrobotnio estas pli monteta. : Tamen el la rezonoj de la lastaj tri alineoj ne sekvas ago. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:32, 28 apr. 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471751 --> == Linkola == https://eo.wikipedia.org/wiki/eläkeläinen Mi demandis al [[Pentti Linkola]] proksimume jare 2002 (kiu fiŝkaptis) ĉu li ne jam estas emerito. Laŭ li, li estas, sed lia pensio ne sufiĉas por vivi kaj pagi la ago en [[Luonnonperintösäätiö]]. Tial li ankoraŭ fiŝkaptis vintre. Lia lasta fiŝkapta aŭtuno estis 1994. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26205-68|&#126;2026-26205-68]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26205-68|diskuto]]) 12:47, 29 apr. 2026 (UTC) ss2lfj1pcqvxkqkltyqog47gsnnco14 9363706 9363338 2026-04-30T09:05:01Z Näin on näreet 255377 /* Suviseurat */ nova sekcio 9363706 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <!-- <hr> {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = <!- nur por kazoj de ekstrema drameco: [[dosiero:Attention Sign Red White.svg|40ra]] -> |teksto = Ekde la 20-a ĝis 22-a de junio mi ne aŭ nur tre malmulte povas kontribui. Ekde la 23-a mi ree partoprenos. Th. Pusch }} {{-}} {{Klariga noto |titolo = <small><small>Noto</small></small> |enhavo = En la [[Vikipedio:Diskutejo/Teknikejo#Rezulto|vikipedia teknikejo]] estis diskuto pri konservo aŭ forigo de tradicia aspekto de la eksteraj ligiloj en vikipediaj artikoloj, kiu laŭ mi finiĝis per malbona baloto, ne per trovo de teknika solvo, kiu ebligus liberan decidon inter du samvaloraj variaĵoj. Mi tial komence de marto 2017 ekprenis vikipedio-ferion de eble monato, eble duonjaro, eble pli longe, dum tiu tempo observos kaj minimume agetos kiel administranto, kaj post mia ebla reaktiviĝo vidos ĉu tamen eblos havi elekton inter du bonaj eblecoj pri tiu temo. Dum la intertempo mi ne povos labori pri plua bonigo de tekstoj pri komunumoj de eŭropaj ŝtatoj, ne elektos artikolon de la semajno kaj ne plenumos alian kontinue faratan taskon. :Thomas Pusch |larĝeco = 100% |pozicio = |enhav-grandeco = }} --> == Arkive == * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/uzo_aŭ_neuzo_de_la_vorto_"oblasto"|Uzo aŭ neuzo de la vorto "oblasto"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Transskribo_de nomoj_ne-latin-literaj_sen_esperantigo_al_esperanta prononco|Transskribo de nomoj ne-latin-literaj sen esperantigo al esperanta prononco]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Pludirektigoj_de_paĝoj_pri_"popolo"_al_"popola lingvo"|Pludirektigoj de paĝoj pri "popolo" al "popola lingvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Geografiaj_nomoj_en_Esperanto,_el_regionoj,_kies_lingva_kaj_politika situacio ŝanĝiĝis_post_1887|Geografiaj nomoj en Esperanto, el regionoj, kies lingva kaj politika situacio ŝanĝiĝis post 1887]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Historie:_"Litovio"_aŭ_Litvo"|Historie: "Litovio" aŭ Litvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Korekto_de_la_ŝablono_"Urbo_de_Germanio"|Korekto de la ŝablono "Urbo de Germanio" (urbo de) kaj de ties uzo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando"|Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando" (do ekz. "Lagoj de Svislando" aŭ "Lagoj en Svislando")]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Ŝablono:Informkesto administra unuo|Ŝablono:Informkesto administra unuo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Centrigo de bildosubskriboj|Centrigo de bildosubskriboj]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Diferenco inter "dum" kaj "en"|Diferenco inter "dum" kaj "en"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorio "sindromoj"|Kategorio "sindromoj"]] === Pliaj, unuopaj temoj laŭ jaroj: === {{Div col|cols = 4}} <small> * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2007|'''arkivo 2007''']] kun temoj ** Kategoriaj alidirektiloj ** Landaj ŝablonoj ** Ŝablono:KategorioGeografioLaŭLando ** Azova maro kaj Nigra maro ** Ĉu du apudaj adjektivoj en nomo? ** Mapo de Eŭropo ** Administranto ** Helpalvoko por germana vikipedio ** Informkesto por artikoloj * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2008|'''arkivo 2008''']] kun temoj ** Ŝablono:KategorioMontaroEnLando ** forviŝo de malplena kategorio ** "Ŝablono:Ligo el bildo" ** Naskiĝjaro kaj aĝo ** flagoj svg ** Binet ** Valdorfa pedagogio ** ebla nova portalo (pri psikologio) ** Ŝablono:Plurtone ** Vlaggen ** Informoj sur bildaj paĝoj ** diskutejo... ** Nekonscia tajpado ** Wikipedija:Hornjoserbšćina ** Plibeligo de informkestoj ** Skandinavistiko kaj Nederlandistiko ** Granda Nordia Milito ** Situo sur mapo Moldavio ** Les Halles (Parizo) *** Marko sur bildo ** Neris ** Ĉu vi ne volas/pretas kandidati kiel administranto? ** Pariza Regiono * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2009|'''arkivo 2009''']] kun temoj ** Resonkorpo ** Zoo de Londono ** Valo Owens ** Helpo bezonata ** Kato sur varmega ladotegmento ** Korono ** Okulvitra strigo ** Metropoliteno ** Kolonaj ordoj ** Homaj respondecoj ** Ĉapulteko ** Bertha Benz Memorial Route ** Vikifontaro * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2010|'''arkivo 2010''']] kun temoj ** Timo Boll ** Dosiero:Navaro-dum-1037.png ** Avatar: The Last Airbender ** Na'via lingvo ** Kriaj koloroj ** Laura Chinchilla ** Ĝermoj ** olimpika tabelo ** Ĉu vi ne volas fariĝi administranto? ** Administraj rajtoj ** Tarator ** Bonan resaniĝon! ** Peto ** Kotdivuara Esperanto-Asocio ** Vulkanologio ** Informkesto pro blazonoj? ** Helpopeto ** Translation request ** Navigilo2 ** Forigitaj kategorioj ** Saluton, sorry to bother you ** Heiner Keupp ** Ĝemelaj urboj ** Futbala mondĉampionado ** Internacia Junulara Kongreso ** Aldono de kodo ** Puĉo ** Provlegado ** Uzantobloko kaj lingva demando ** Ŝablono:Informkesto televida kanalo ** Monunuoj ** Defio ** "Rekuperi" ** "Por deletigi?" ** Alinomado de artikoloj pri gubernioj de Japanio ** "Anekti" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2011|'''arkivo 2011''']] kun temoj ** Stivardoj ** mw:Template:Languages ** SVG-Flagoj ** Leysin ** Ŭ kaj v ** Rufa kaj Ruĝa haro ** 2011 Board Elections ** artikolo "Tutmondiĝo" ** VIAF 47453644 *** Nurembergo, la 10-an de septembro 2011 ** Anstataŭo de la ŝablono projekto per la ŝablono projektoj ** Statuto de la Eŭropa Sistemo de Centraj Bankoj kaj de la Eŭropa Centra Banko ** Distrikta reformo en Meklenburgio-Antaŭpomerio ** Tonalta lingvo ** Helle Thorning-Schmidt ** Oŭrenso ** Ŝablono:Informkesto sciencisto ** Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj ** Grandurbo * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2012|'''arkivo 2012''']] kun temoj ** Kuujjuaq (Kebekio) ** Schwarzbach (Majno) ** Litovaj personaj nomoj ** Robert ** Esperanto-Asocio de Rumanio ** Cite web ** Ŝablono:Informkesto kanada provinco-teritorio ** Kanada konfederacio ** Kiel alinomigi ĝin? ** Listo de Meksikaj ŝtatoj ** Ŝablono:Flageto ** Ŝablono:Priskribo ** Gemeinsame Normdatei (GND) ** Berlin-Lichtenberg kaj rilataj artikoloj ** Ekzekut(iv)o? ** Forigita dosiero ** Usona problemo ** Sebastian Giovinco ** Forbaro ** Malgranda problemo ** Provincnomoj ** Petr Tomasovsky kontraŭregule forigis tutan sekcion *** refaktorigita *** Forbaro ** Afiksoj en Esperanto ** Signifoplena kaj ne ekspresiva ** Cleopatra Stratan ** Article translation/collaboration request ** Pavel Stratan ** en la aŭ dum? ** Ŝablono "el" ** Ŝablono:El ** Subpaĝoj ** Foto ** Birdoj ** Tradukpeto ** Hans Georg Link ** Sinagogo ** Ŝablono:Informkesto germania komunumo ** A380 ** Bildoj pri Tibor ** Fuŝado de artikoloj en la germana vikipedio ** "Vadmaro (ĝenerale)" estis alidirektita al "Flusejo" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2013|'''arkivo 2013''']] kun temoj ** Vikipedia diskuto:Ĉefpaĝo ** Top Gear ** Flago de Ĝibutio ** Ruĝaj ligiloj ** Mondoñedo ** Esperanto-movado en Vigo ** Inkludigado de balotpaĝo pri elstarigo ** Citŝablonoj *** Misfunkcio *** Parametroj en citŝablonoj ** Diskuto:Alpakao ** Diskuto pri neliberaj dosieroj ** licenco pri foto ** Hungaroj ** Kukuhorloĝo ** Artikolo Sudorienta Kvartalo de Essen ** Ŝablono:Informkesto nuklea centralo ** Trepanado ** Artikolotitoloj pri provincoj de Italio ** Pri diskuto:Titoloj de artikoloj ** Ŝablono:Informkesto lingva familio ** Scorpions ** 2012-W37 ** Forigitaj bildoj ** Star Trek oficistoj ** Justa uzo ** Aleksandro Galkin ** Gaviedoj ** Skalo de Mercalli ** Forigitaj dosieroj en Komunejo ** Alinomigado kaj forigado de alidirektiloj ** Uzanto:毛澤東的智障孫子毛新宇‎ ** Ŝablono:Bildo de la Tago2/208 ** Hispana literaturo de la Klerismo ** Germana Muzika Arkivo ** Plena informo pri justa uzo ** Unue belan kristnaskon ** diskuto pri pedofilio ** Voĉdono pri forigo de la Portalo Pedofilio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2014|'''arkivo 2014''']] kun temoj ** Kalumnio kontraŭ la administranto DidiWeidmann fare de uzanto Pangea – ĉu forbari? ** Paroleraro ** Nomoj de meksikaj komunumoj ** Pangea plu misatentas la admonojn kaj atakas ** Landnoma interkonsento ĉe la Aŭstruja Popola Partio ** Ŝablono:Distrikto Cuxhaven ** Kion vi pretus fari por portalo pedofilio? ** Realŝuto de viaj bildoj al Komunejo ** Averto ** Georg Sauerwein‎‎ ** Amasa alinomigado ** Re:Rebonvenon ** Ĉefkatedralo ** Ektopia gravedeco ** Esperantaj prefiksoj en la germana vikipedio ** San Pedro ** Svisa instituto de esplorado pri eksterlando ** Neliberaj dosieroj ** Jenő Kuncz ** Santo Domingo Petapa ** Absurda batalo kun KuboF ** Ŝablono:El ** Amt Schenkenländchen‎‎ ** Ŝablono:Citaĵo el la reto ** Por ADLS ** Dankon pro la novaj kategorioj pri sportoj ** Kirko ** Katedralo de Brno ** Modulo:Portalo/bildoj/alternativaj nomoj‎‎ ** Kontakto ** Tekstaj librokovriloj ** po ** Eraro/ĝisdatigo Amri Wandel ** Pri resumo ** Weyhusen ** Tahirih ** Kemia ŝablono ** Liv and Maddie ** Kirko ** Big Hero 6 (film) ** Preĝejo Sankta Marteno (Laives) * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2015|'''arkivo 2015''']] kun temoj ** Paulo Casaca ** Tradukpeto por meta-vikio ** Subpaĝo de uzanto ** Eraro "zoologia ĝardeno">"bestoscienco" ** Tonlingvo ** Malŝalto de la x-sistemo ** Graflando/duklando ** Frank Christoph Schnitzler ** Vestfalia Paco ** Termina problemo ** Deletion request ** Jonas Marx ** Lingvoj de okcidenta Afriko ** Kotafonua lingvo ** Nudbrankuloj ** Du kategorioj pri unu tempo / redirektiloj al kategorioj ** Ŝablono <nowiki>{{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo|081260020}}}}</nowiki> ** Fotoj pri teatraĵoj de Anton Ĉeĥov kaj Pavel Ŝumilov ** Artikolo de la semajno ** <nowiki>{{Lang-en}}</nowiki> en Encyclopedia of Judaism‎‎ ** Ĉu kunigi? ** Mario Puzo ** Fermo de proponoj por elstaraj artikoloj ** Helpaj ŝablonoj ** Investitura kontroverso ** Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj ... ** Chantal Gacond ** Reinfeld en Latvio ** Francaj arondismentoj kaj kantonoj ** Turingio ** Ans (Belgio)‎ ** Artikoloj pri la provincoj de Belgio kaj pri ties municipoj ** Henegovio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2016|'''arkivo 2016''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2017|'''arkivo 2017''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2018|'''arkivo 2018''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2019|'''arkivo 2019''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2020|'''arkivo 2020''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2021|'''arkivo 2021''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2022|'''arkivo 2022''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2023|'''arkivo 2023''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2024|'''arkivo 2024''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2025|'''arkivo 2025''']] </small> {{Div col end}} <br/> <div style="background-color: #f0f8ff; border: 1px solid #808000; padding: 5px; {{kesta ombro}}">'''{{centre|[[2026]]}}'''</div> == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Dear colleague, as far as I could understand, after discussion at [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj#Rayan_Hamda_Barhoumi]] you kept this article in Vikipedio arguing that the articles about this person also exist on several other languages. However, since then all other articles about this guy have been deleted as self-promotion. At present the article in esperanto is the only one that prevents me, as administrator of Commons, from deleting the photographs of Barhoumi. That's why I would like to ask if you are willing to reconsider your August decision. [[Uzanto:Андрей Романенко|Андрей Романенко]] ([[Uzanto-Diskuto:Андрей Романенко|diskuto]]) 20:22, 2 jan. 2026 (UTC) :{{re|Андрей Романенко}} Priviet and Sveiks, Andrej. The fact that in august 2025 there were texts about him in catalan and portuguese was not the only argument for keeping the text (far from being an important argument, because his work seems not at all related to the catalan and portuguese culture). Of course we can reconsider our decision of August and can reopen the case, though I fear that my colleagues won't be very amused that the soup will be heatened again. But I don't understand why the photographs in Commons would have to be deleted anyway: if there is any licence problem, files anyway are deleted very straightforward, and here I can't see any licence problem - just that the description of being "an outstanding professional photo" can be seen as bragging. I just saw that you or anyone has anyway deleted the three files. If so, the [[:commons:Category:Rayan Hamda Barhoumi|category]] should also be removed. Is there a documented discussion about the deletion? I doubt so, because I looked up the three files when you wrote some houres ago and didn't see anything. Well, the headshot in the infobox is of no big importance in the Esperanto wikipedia. No need to upload a local file. I'm just astonished about the urge of (speedy) deleting all three file from commons. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:34, 3 jan. 2026 (UTC) == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Saluton ThomasPusch, Dankon pro konservi la artikolon en Esperanto pri Rayan Hamda Barhoumi. La artikolo jam enhavas bazajn informojn pri lia agado kiel aktoro, muzikisto kaj kreinto de Jackrabbit. Tamen, kelkaj informoj povas esti aldonitaj aŭ plibonigitaj, ekzemple: detaloj pri liaj interpretaj influoj (Vee Boonyasak, Jon Bernthal, Charlie Cox), kaj aliaj faktoj rilataj al lia verko kaj artistnomo. Por faciligi la aktualigon, jen ĉiuj fidindaj fontoj disponeblaj por uzado: https://filmdaily.co/indie-film/indie-filmmakers/rayan-hamda-barhoumi-building-a-universe-from-instinct-and-intensity/ https://www.indieactivity.com/rayan-hamda-barhoumi-creator-and-aspiring-actor-of-jackrabbit/ https://www.issuewire.com/rayan-hamda-barhoumi-the-french-actor-and-musician-behind-the-indie-series-jackrabbit-1835820131084785 https://lytcheess.fr/ https://www.imdb.com/name/nm15961728/ Uzante ĉi tiujn fontojn, la artikolo en Esperanto povus esti ĝisdatigita laŭ faktoj kaj referencoj. Krome, eblas konsideri la kreon de artikolo en la franca. Ĉu vi povus helpi rekte aŭ konsili pri la plej taŭga maniero por fari tion? Dankon pro via tempo kaj helpo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-40212|&#126;2026-40212]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-40212|diskuto]]) 23:58, 2 jan. 2026 (UTC) == Artikolo de la monato == Saluton. Strange aperis kiel Artikolo de la monato [[Pingvenoj]] kaj tuj poste [[Nazia Germanio]]. Mi ne bone komprenas kiel funkcias tiuj elektoj, sed mi gapas pri kelkaj detaloj: Unue dum unu monato ĉiu kiu venos al Vikipedio vidos unue la svastikon, kiu por multaj estas tikla bildo, se ne eĉ kontraŭleĝa. Mi ne kontraŭas la elekton de la artikolo, sed la bildo povus esti mapo aŭ io alia. Ĉiuokaze mi scivolas kiel kaj kiu ŝanĝis la unuan elekton post monatoj sen klara elekto. Due mi gapas ke jam estas elektitaj la artikoloj por la tuta jaro, en kiuj aperas ankaŭ Hitlero kaj grava batalo de Nazia Germanio, plus pluraj politikaj entoj elirintaj el iama Sovetunio. Estas suspektinda tiu elektado. Ĝenerale ne estas tre gravaj artikoloj inter la dekduo, escepte [[Nazia Germanio]] kaj [[Adolfo Hitlero]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:32, 3 jan. 2026 (UTC) :Dankon pri la atentigo. Mi ĵus rigardis, kaj respondis tuj en [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]], ĉar necesas rapide ekhavi vastan bazon de interkonsento. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:52, 3 jan. 2026 (UTC) == Finnlando == Mi provis skribi pri [[sveda lingvo en Finnlando]] pli neŭtrale ol en 2022. Mi ankaŭ riparis unu eraron, kiun faris Moldur. La deviga sveda estas diversa afero en diversaj partoj de Finnlando. La loĝantoj parolas normale la anglan kun la svedaj vizitantoj, se ili estas. Ekzemple en [[Ostrobotnio]] la svedan oni instruas por reala neceso. En lernejoj de la kamparaj malriĉaj arbaraj komunumoj en orienta Finnlando la instruo de la sveda estas tute simbola - ĝi ne produktas lingvoscion tiel multe kiel en mia hejmurbo Jyväskylä. La instruistoj scias, ke verŝajne la lernantoj en la labora nek pensia aĝo neniam necesos la svedan lingvon. Estas malfacile lerni svedan en loko, kie la svedan oni parolas nur en lekcioj lerneje. Tial la instruistoj ne postulas altan nivelon. Estas klare, ke tia estas diversa afero ol instruo de la sveda ekzemple en Vaasa kaj Jakobstad. -- aldonis, sen subskribo, uzanto de konto [[uzanto:Urpola|Urpola]] je 19:11, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi provos ene de la venonta semajno rigardi tien... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:45, 3 jan. 2026 (UTC) Ekzistas du tipoj de la deviga sveda, kaj por la tipoj estas apartaj instruistoj, kvankam ili kaj la Sveda Popola Partio de Finnlando ne asertas tion. La funkcia deviga sveda estas en tiaj dulingvaj lokoj kiel [[Jakobstad]], [[Vasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] farata deviga instruo de la sveda. Gxia celo estas sama kiel estas celo de la deviga finna por svedlingvaj finnlandanoj: la celo estas instrui la alian enlandan lingvon al lernantoj, kiuj necesas tiun lingvoscion. Alia tipo de la deviga sveda estas ekzemple en [[Pirkanmaa]], [[Meza Finnlando]], [[Savonio]], [[Kainuu]] kaj [[Finna Laponio]] instruata simbola deviga sveda, kies cxefcelo estas alia. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:33, 5 jan. 2026 (UTC) Ŝajnas, ke el la plej multaj altlernejoj la deviga sveda lingvo malaperos ene de 20 jaroj, kaj parte ĝi jam nun estas for, ĉar al enmigrintoj oni donas esceptojn. Tiuj esceptoj starigas la demandon, ke se enmigrinto povas funkcii en Finnlando sen la sveda, kial do finnlandano ne povus. En la baza lernejo kaj en la gimnazio la devigo verŝajne restos dum 30–40 jaroj, sed en la plej granda parto de la lando ĝi fariĝos ĉiam pli simbola. Ĝi produktas ĉiam malpli kaj malpli da reala lingvokapablo, sed ĝi ne malaperos baldaŭ. Por la Sveda Popola Partio ĝi estas memvaloro, kaj la partio kapablas konservi ĝin kiel formalan lernobjekton, eĉ se ĝi ne kapablas haltigi la malkreskon de ĝia efikeco. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 11:11, 5 jan. 2026 (UTC) [[:fi:Peter Albäck]]: La viro klarigis, ke la svedaj parolantoj de Uusimaa kaj Ostrobotnio estas malsamaj grupoj - la svedaj parolantoj de Ostrobotnio, male al Uusimaa, estas sufiĉe klare grupo, kiu diferencas de la finnaj parolantoj laŭ kulturo kaj nacia karaktero. Li diris, ke tio estas sufiĉe klara, sed ĝi estas tabuo. Mi demandis, kiel ĝi malkaŝiĝas. Li respondis, ke ĝi devenas de la konduto de la loĝantaro. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 7 jan. 2026 Mi trovis en rubujo la libron ''[[Antero Vipunen]]''. El tiu libro mi unuafoje eksciis pri la volapuko kaj lernis la esperanton. Longe mi konis [[Yrjö Karilas]] nur kiel skribanto de Pikkujättiläinen kaj Antero Vipunen. Kiam mi eksciis pri lia aliaj meritoj, mi komencis miri pri tio, kial li estas do malmulte konata. Iam mi interrete legis, kial estas do. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 9 jan. 2026 == Kiu estas kristano? == Mi aldonis al la paĝo [[bapto]] mencion, ke iuj ne-kristanaj grupoj havas ankaŭ bapton. Ekzemple astestantoj de Jehovo kaj mormonoj. Vi asertis, ke malbone skribita tiel, ĉar ili estas kristanaj grupoj. Laŭ mia scio ili ne estas tiaj, ĉar ili ne apogas la sankta triecon. Vi asertis, ke tamen ili estas kristanaj. Laŭ la finna Vikipedio estas postulo por tio, ke iu grupo estas kristana, tio, ke ĝi apogas la sanktan triecan kondicion. Ĉu temas laŭ vi pri tio, ke Finnlando ne estas do sekulara ol ekzemple Litovio, Svedio kaj Germanio kaj tial en Finnlando ankoraŭ oni taksas, ke grupo, kiu ne apogas la triecon, ne estas kristana? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 17:57, 6 jan. 2026 (UTC) :Eblas fortege pridubi la hipotezon ke ''ĉiu kredanto aŭ religia grupo kiu ne apogas la sanktan triecon (=triunuon) ne estus kristana''. Mi nun ne havas multan tempon por profunde enplonĝi meditadon pri tio, kaj supozeble ankaŭ ne konvinkas subtenanton de la hipotezo ke ekzemple [[PIV]] havas tute simplan difinon de [[kristanismo]], nome "[https://vortaro.net/#kristano_kdc religio, bazita sur la evangelioj]". Sed pri la teologia koncepto de [[triunuo]] aŭ trieco almenaŭ konatas ke historie estis la fortega movado [[arianismo]], nome "parto de la [[unitariismo|unitariisma]] aŭ '''kontraŭtrinitarisma branĉo de [[kristanismo]]''' (do parto de tiu branĉo de kristanismo kiu forte kontraŭbatalis ĉiun kredon je [[triunuo]]) kiu floris ekde la [[4-a jarcento]] ĝis pli-malpli la [[8-a jarcento]]." Bone, oni povus blufe kredi ke ekde la 2-a jarmilo, do ekde la jaro 1000, validus la dogmo "kristanoj ĉiuj apogas la sanktan triunuon", sed simpla rigardo al la teksto kaj kristanisma movado [[unitariismo]], nome "'''tiu branĉo de la kristanismo''' kiu, male al la trinitatismo, '''ne akceptas la dogmon pri triunuo''' kaj kelkaj unitariismaj eklezioj tute neas la rolon de dogmo en religio" montas ke subtenantoj la kristanaj eklezioj de [[unitariismo]] daŭre fortas en la 21-a jarcento, do en la 3-a jarmilo. Alia historia branĉo de kristanismo cetere estis la [[adoptismo]], kiu ankaŭ forte kontraŭis koncepton de triunuo. Sume: NE, kredo de triunuo ne necesas por esti nomata "kristano". Tio entute ne konsiderante pruvon laŭ kiu "astestantoj de Jehovo kaj mormonoj" estus kristanaj grupiĝoj. Sed jam la vasta kristanisma movado [[unitariismo]] sufiĉas por malvalidigi la hipotezon. La esperantistaj farintoj de PIV efektive saĝe elektis sian tre koncizan kaj tre simplan difinon!! --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:29, 6 jan. 2026 (UTC) ==Forigo de dosiero== Bonvolu forigi la artikolon kiun mi alŝutis dufoje: [[:Dosiero:Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo, 356 p.K..png]]. Mi anticipe dankas vin.[[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 21:12, 8 jan. 2026 (UTC) {{re|Claudio Pistilli}} Principe eblas senprobleme forigi duoblan dosieron, kiun mi en unua paŝo faris, notinte "duobla kopio de Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo.png - forigo laŭ peto de l'alŝutanto". Sed tiam mi konstatis ke la restinta dosiero estas anglalingva, dum la forigita estis esperantlingva. En kazo de tiu elekto, teno de la esperantlingva versio prefereblas, ĉar kiun utilon havus la angla lingvo, kiu ne estas oficiala en tiu ĉi vikipedio kaj ankaŭ ne estis en la Romia Imperio de jaro 356? Do mi ŝanĝis la du dosierojn, forigis la anglan kaj tenis la esperantigitan. Ĉiukaze nun ne plu estas duoblaj bildoj. Tamen kiel lasta demando restas al mi la dubo: kie en la paĝo de retejo "X" vi vidis ke la dosiero estas liberigita laŭ krea komunaĵo 1.0 ???? Povas esti ke estas indiko sed mi ne trovis ĝin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:37, 8 jan. 2026 (UTC) == persona nomo Adolf == Adolf estis tre ofta vira nomo en Germanio, sed post kiam Germanio perdis 2-a Mondmiliton sub la influo de Adolf Hitler, la populareco de la nomo en Germanio malpliiĝis signife. Ekzemple, [[Kustaa Vilkuna]], post pasigado de tempo en Germanio dum kelkaj jaroj post la milito, skribis ke unu el la ŝanĝoj en germanaj personaj nomoj estas ke ekzistas neniuj knabetoj nomitaj Adolf. :Estas multaj pliaj nomoj kiuj en [[Germanlingvio]] iĝis malmodaj dum la 20-a jarcento. Sed Adolf, eĉ en knabeta formo "Adi", certe ekde 1944-45 estas la nomo kiu vekus plej da plendoj ĉe aliaj samlingvanoj ke estas krimo nomi knabon laŭ tiu persona nomo, pri kiu ĉiu ekde almenaŭ 1933 aŭtomate pensas pri Hitler: kiel povus esti signo de bonaj sentoj por sia ido nomi sian infanon laŭ freneziĝanta radikalega amasmurdisto?? Mi ne scias pri nomaj statistikoj de antaŭ 1945 aŭ antaŭ 1915, sed mi supozas ke la nomo Adolf ankaŭ antaŭe ne estis ofta, nur ke ĝi almenaŭ ĝis 1915 ne havis ofendan kromsignifon. La lasta "normala" nomportanto, pri kiu mi scias estis Adolf Dassler (1900-1978, "Adi Dasler"), fondinto de ŝufabrikejo el kiu fontos la firmao [[Adidas]], Adi-das(ler). Kompare la knabaj nomoj Heinrich aŭ Henrik, Hendrik, Henry kiel en [[Heinrich Himmler]] aŭ Josef, Jo, Sepp aŭ malnovece Joseph kiel en [[Joseph Goebbels]] estis tiom oftaj ĉe knaboj tiam laŭ mia supozo, ke la ligiĝo aŭdinte la personan nomon aŭtomate pensi pri la krima amasmurdinto ne tiom funkcias. Sincere dirite mi eĉ ne parkeras la personajn nomojn de la lastaj du militkrimuloj - laŭ mia memoro ili nur estas krimuloj "Himmler" kaj "Goebbels" (same ankaŭ "Göring", "Mengele" ktp). --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:52, 12 jan. 2026 (UTC) Mi ridas por mi mem. Lerneje ni havis instruiston Yrjö Varjanne. Unu el miaj samklasanoj diris, ke li kunligis manojn kun Yrjö Varjanne (se vi volas vidi bildon pri li, vidu: https://www.sjl.fi/paikalliset/7809780) kaj post tio lia mano odoris kiel vomajxo do, ke li devis iri necesejen kaj lavi siajn manojn. Poste mia samklasano ridis pri tio, ke mi kredis tiun rakonton. == Re:Naskis v naskiĝis == Saluton kaj bonan kaj sukcesan novan jaron. Tiu kontrolo de "n." ne devus esti tro malfacila. Kvankam mi komprenas vian zorgon pri la encicklopedio, en ĉi tiu kazo mi taksas vin tro pesimisma. Mi povos elŝuti kopion de la encicklopedio el https://dumps.wikimedia.org/eowiki/ kaj trovi ĉiujn paĝojn kun la erara antataŭigo. Simple donu al mi tempon, ĉar eĉ en la ceteraj Vikimediaj projektoj mi ne tro aktivas lastatempe pro manko da tempo pro mia laboro. Mi lastatempe pli aktivas en Vikidatumoj kiam mi eĉ aldonas etikedojn en Esperanto, precipe pri Sud-Aziaj temoj, kiel kutime. Ĝis baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:17, 16 jan. 2026 (UTC) :Mi tute konsentas kun la frazo «<span style="color:darkgreen;">la misoj nun estis dum plenaj preskaŭ 3 jaroj, unu aŭ du monatoj pli aŭ malpli apenaŭ faros diferencon</span>». Mi ĉiokaze klopodu solvi kiel eble plej baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:20, 16 jan. 2026 (UTC) ::{{re|super nabla}} Vi havos tempon. Dankon ke vi tiom fulmrapide reagis! Mi tro pigris kontroli vian aktivecon en '''ĉiuj''' projektoj, ĉar ĉiukaze gravas ke vi entute vidas mian peton (kiun vi ankaŭ povus vidi se vi tute pasive ensalutinte legas Vikipedion - kio jes estas tute nobla uzo de la projekto, neniu postulas ke oni kontinue devus redakti paĝojn). Ĉaŭ kaj ankaŭ al vi sukcesan novan jaron. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:27, 16 jan. 2026 (UTC) :::Mi kontrolis ĉiujn uzojn de [[Ŝablono:Diskreta mallongigo]] kaj mi nur trovis ĉi tiun ununuran eraron: [[speciala:diff/9306934]]. :::Ankaŭ kontrolinte mian agadon dum la tago kiam mi modifis la paĝon "[[16-a de marto]]" (vi trovis la eraron tie), mi nur povas vidi tiun ununuran misan kontribuon, kium vi jam korektis. Jen la ligilo: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/Super_nabla&target=Super+nabla&dir=prev&offset=20230319112527 ligilo]. Do mi kredas, ke ĉio bonas nun.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 19:51, 8 feb. 2026 (UTC) ::::Dankon al vi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:04, 8 feb. 2026 (UTC) == Pentti Hirvonen == Kiam mi estis blokita, mi skribis pri Pentti Hirvonen tie: [[Rääkkylä]]. Cxu lau vi oni devas preni la tekston for? :Mi dirus ke la ĝisnunaj tri frazoj pri la lokulo P. Hirvonen estis jam multo (neniu alia pasinta aŭ nuna lokulo menciiĝas), kaj la obsedeta fokusiĝo pri kontraŭknaloj povus facile kaŭzi ke oni entute forstrekus la pli grandan malseriozan ĉapitron (ĉiukaze la aldonoj kaj forigoj antaŭe iris tien-reen). Sed plaĉis al mi la interna ligilo al vikidatumoj, kiun pensis eniri Taylor, kaj mi el tie ankoraŭ vidigis la vivdatojn: [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] (1826-1878). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:42, 17 jan. 2026 (UTC) Mi demandis, cxu la [[Sveda Popola Partio de Finnlando]], speciale ostrobotnia, igxis pli kolera en kazoj, kie oni malapogas la devigan svedan. Spertulo pri la finna politiko jesis - gxi kolerigxas pri tiaj asertoj pli facile kiel antauxe kaj la ostrobotnia grupo estas pli radikala ol la suda grupo. La parlamentanoj ne plu povas malapogi la devon sen malamo de la tiu partio, speciale la ostrobotnianoj. Sed mi ne aldonas mencion pri tio. Mi ne havas fontojn. por tio Mi aldonis fontojn pri aliaj aferoj en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]]. -- [[User:Urpola]] 2026-01-17T20:34:22 == Invitation: Bring Feminism and Folklore to your wiki == [[dosiero:Fnf as 2023 logo.jpg|dekstra|50px]] En februaro kaj marto: kampanjo [[:m:Feminism_and_Folklore_2026|<big>inismo kaj folkloro 2026</big>]] == Forigendaĵo 2026-01 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:31, 19 jan. 2026 (UTC) :{{farite|parte farite}} 31 malplenaj, do neuzataj kategorioj forigitaj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:14, 20 jan. 2026 (UTC) == Recenzo == @[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] Bonvolu revizii ĉi tiun paĝon [[Susovan Sonu Roy]], ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove. Ĉi tiu temo havas iom da rimarkindaĵo, antaŭ kelkaj tagoj ĝi estis konservita en la germana Vikipedio. Ankaŭ mi iom plibonigis ĉi tiun artikolon. [[Uzanto:Traniala|Traniala]] ([[Uzanto-Diskuto:Traniala|diskuto]]) 10:29, 20 jan. 2026 (UTC) : Malbona konduto: :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&page=Susovan+Sonu+Roy protokolo] [fakte...] :* [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q117305113&action=history Q117305113] [vidu supre: "ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove"] :* [[:m:Special:CentralAuth/সামীৰা]] (unuaga konto) :* [[:m:Special:CentralAuth/Jujucio]] (kreinto kaj globale forbarita gantopupumulo) :* [[:en:Wikipedia:Sockpuppet_investigations/Blogs19/Archive]] (tre agresema gantopupumulo, ĉefe pri "Susovan Sonu Roy") :* [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy&diff=prev&oldid=1268941185 Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy] sabota fermo de forigpropono kiel "ne forigita" :* [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2023/Marto#Susovan_Sonu_Roy]] (jam unufoje forigita) :* veras ke unu forigpropono estis forĵetita: [[:de:Wikipedia:L%C3%B6schkandidaten/4._Januar_2026#Susovan_Sonu_Roy_(bleibt)]] :* -> {{por}} forigo de la artikolo [[Susovan Sonu Roy]] de ĉi tiu vikio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:30, 21 jan. 2026 (UTC) ::En la germanlingva diskuto la menciindeco de la temo estis diskutita, sed ne la neŭtraleco de la artikolo, kiu ŝajnas pli suspektinda al mi. Laŭ mia impreso ĝi estas forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:52, 21 jan. 2026 (UTC) :::Mi komprenas viajn argumentojn kaj ankaŭ origine dividis ilin en la unua voĉdono pri forigo de la tiam nematura teksto. Sed kvankam estas tute en ordo diskuti ĉu unufoja forigo validas por ĉiam, aŭ ĉu bonas forigi tekston pro tio ke unu uzanto pasintece agis malbone, mi nun vidas ke la esperanta teksto nun lingve estas en tute bona kvalito, mi ankaŭ ne plu dubas pro la ekstervikipediaj referencoj, ke la homo vere ekzistas, kaj se uzanto daŭre malbonkondutas, la reago estus forbari tiun uzantn, ne pro tiu agado venĝe buĉi la tekston pri kiu la malbonulo interesiĝis. Mi pro la teksto atentiĝis pri tekstoj kiel [[Haora]], [[Guvahati]] kaj [[Kolkato]], pri kanaloj [[Star Jalsha]] kaj [[Zee Bangla]] ktp, mi ĝojas ke estas iom da okazo povi kaj devi plibonigi iujn tekston pri orienta Barato, kaj mi scius ke se mi voĉdonas por venĝa forigo de la esperanta teksto pri la eble duaranga aktoro, teksto kiu nun restos en la germanlingva vikipedio, ke tiam aliaj esperantaj tekstoj pri orienta Barato jam iĝos orfoj aŭ preskaŭ-orfoj, simple ĉar pri tiu regiono estas tre malmultaj esperantaj tekstoj. Mi sinceras: mi ne volas ankoraŭ investi horojn en tiun temaron kaj volas laŭeble malmultan adagon, por ne malfermi novajn teknikajn problemojn. Sed samkiel la germanoj nun juĝis por teno de sia teksto, kun eksplicita noto ke transvikia forigoj de aliaj tekstoj sekve de spamado de unu aŭ iuj uzantoj ne estas valida kialo por buĉado de artikolo, mi same ankaŭ pledus lasi tiun temon, kiu en la nuna formo ne estas danĝera por la esperantlingva vikipedio... Do mi voĉdonas {{kontraŭ|kontraŭ}} refoja forigo, sed kiel mi skribis ne volas ankoraŭ investi multajn horojn en la temon kaj ne protestos se mi havos la malplimultan opinion ĉi tie. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:41, 21 jan. 2026 (UTC) == Pro-drop -lingvo == Cxu estus bone krei artikolon [[pro-drop -lingvo]]? Mi lernis tiun termon en Chat GPT. En tiuj lingvoj oni normale ne devas uzi la personpronominojn de la unua kaj la dua persono kiel subjektoj, cxar la verbomorfo sole rakontas la subjekton. ''Lauri Hakulinen'' skribis en la 1950-aj aux en la 1960-aj jaroj pri la afero, ke oni kvazau dufoje diras saman. Kiel ''minä kaivan'' (mi fosas), kvankam ankaux jam nur ''kaivan'' signifas la saman. Oni povus diri ''minä kaivaa'' (''kaivaa'' estas la neuxtrala formo, formo de la triapersono singulare). Hakulinen skribis, ke kompreneble ekzistus eventuale agi kiel ekzemple nuntempe en la sveda: la verbmorfo estus sama kun la cxiuj subjektoj. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:38, 22 jan. 2026 (UTC) :Chat GPT ĉiukaze ne estas serioza referenco. Se vi volas ekverki, havu bonajn ekstervikipediajn referencojn, kaj plej bone alilingvajn vikipediajn artikolojn, kiuj jam kelkajn semajnojn aŭ monatojn ekzistas kaj ne estas forigitaj intertempe en tiuj vikipedioj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:44, 22 jan. 2026 (UTC) :Mia antaŭa artikolo pri deviga sveda instruado estis kritikita pri la temo. Nun kiam la mensa sanproblemo iom malpliiĝis, mi skribis pri ĝi pli neŭtrale. Esperantistoj estas iagrade grupo, kiu pripensas la statuson de lingvoj, do eble estus bone, ke la Esperanta Vikipedio havu informojn pri tiu stranga politika afero. Sed eble indus dividi la artikolon pri la sveda lingvo en Finnlando en du artikolojn, unu el kiuj diskutus la formon de la sveda en Finnlando ĝenerale, lingve, kaj la alia pri deviga sveda instruado. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 20:49, 22 jan. 2026 (UTC) Laux Chat GPT mi pravas en tiu takso, ke [[Anna-Maja Henriksson]] kaj [[Mikaela Nylander]] apogas la trudsvedan je diversaj motivoj: Anna-Maja Henriksson estas forta finn-sveda naciisto kaj Nylander svedlingva finnino, kiu asertas, ke por svedlingvanoj estus malfacile vivi en Finnlando sen la deviga sveda por finnlingvuloj. Henriksson estas ostrobotnia kaj Nylander uusimaaana. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Ĉu estas bone, ke en la artikolo [[Markus-setä]] estas ligilo pri tiu anglanlingva video? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Laŭ Chat GPT, mi pravas, ke la instruado de la sveda al finnaj parolantoj konsistas el du malsamaj lernejaj fakoj, sed la instruistoj de RKP kaj la sveda ne mencias tion: Ekzistas ia deviga sveda instruado, kies celo estas doni al finnlingvaj parolantoj, kiuj bezonas la svedan (ekz. [[Jakobstad]], [[Vaasa]], [[Loviisa]], [[Raseborg]]) svedan kapablon kaj kiu korespondas al la deviga finna instruado en svedlingvaj lernejoj. Kaj aliflanke ekzistas deviga sveda instruado aliloke en Finnlando, kies celo estas nur efektivigi la mem-servantan lingvopolitikan programon de RKP, kaj la lingvokapabloj, kiujn tiu instruado produktas (kaj kiuj kutime ne estas bonaj), estas nur flanka afero. Sed nun mi devos sindeteni de skribi pri la temo en la Esperanta Vikipedio estonte. Mi skribas pamfleton pri la temo, sed la pamfleto ne apartenas al Vikipedio. == Pikku Kakkonen == Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti ekstera ligilo al tio: https://www.youtube.com/watch?v=0O8OvJ73s2M. Vidu la tri unuajn minutojn. Se vi vidis, rakontu. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 18:01, 23 jan. 2026 (UTC) == Sveda lingvo en Finnlando == Mi skribis al spertulo pri la finna lingvopolitiko: "La lastaj spuroj de pedagogiaj pravigoj por deviga sveda lingvo, kiaj estis prezentitaj antaŭ iom da dek jaroj kaj sufiĉe multe antaŭ tridek jaroj, jam tute malaperis kaj ĝi estas nur simbola kaj oni jam ne provas silentigi kritikon per kontraŭkritiko sed per agresema akuzado kaj insultado, laux kio la malapogantoj estas faŝismaj kaj rasistoj kontraux la finnlandaj svedlingvanoj." Respondo al mi: "Ĝuste. La nuna deviga sveda lingvo tute transiris en la simbolan kaj politikan sferon, kaj ĝia legitimigo jam ne baziĝas sur iuj lernaj aŭ pedagogiaj celoj. La finnlingvanaj baz- kaj mezlernejanoj lernas la svedan ecx pli malmulte ol en viaj lernejaj jaroj, sed la apogantoj de la deviga sveda ne plu taksas tion kiel probleme. La apogantoj de la deviga sveda ne plu provas aferece diskuti pri la afero kun la malapogantoj sed nur asertas, ke la malapogantoj estas rasistoj kaj fasistoj." [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:18, 26 jan. 2026 (UTC) :La apogantoj ne plu zorgas pri tio, kiom la lernejanoj kaj sxtudantoj lernas la svedan, sed por ili estas grava simbolo, ke la lernejanoj kaj sxtudantoj iom la svedan lernas ecx simbole. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:29, 26 jan. 2026 (UTC) Cxu vi taksas, ke mi ne estas vandalo sed tio ne sxangxigas tion, ke mi estas problema uzanto? Kaj nun mi havas la lastan eblon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:35, 27 jan. 2026 (UTC) :Nu, vi pasintece tre ĝene vandalis, kaj sendube estas iuj (ekzemple uzanto Surfo), kiuj ne facile forgesas la pasinton. Tiun neforgesemon pri pasintaj misfaroj vi nur povas renkonti per aparte singarda, modela kaj konstruema agado nun, kaj esperi ke iam ankaŭ la skeptikuloj komprenos ke pasinteco ne egalas al nuntempo. Sed se homo (Taylor 49) klare esprimas ke tiu ne volas ricevi mesaĝojn de vi, ĉar tiu ne opinias la lingvopolitikon de najbara lando Finnlando sia fokusa temo, tiam "singarda kaj konstruema agado" de vi estas centprocente respekti tiun klaran esprimon kaj vere '''tute''' ne meti notojn al ties diskutpaĝo. Mi ne esprimus min tiom draste kiel Taylor: por mi la kultura politiko de Finnlando same interesas kiel tiu de la 192 aliaj membraj ŝtatoj de UN. Mi havas finnlingvajn kaj svedlingvajn finnlandajn amikojn kaj la temo ne estas tute fremda al mi. Sed ankaŭ mi havas ankaŭ aliajn temajn fokusojn en vikipedio kaj sentas mankon de tempo por iuj vikipediaj konstruejoj - do ankaŭ mi ne detale reagos al ĉiu temeto, kvankam mi iam legos ĉiujn notojn. Do por mi estas bone, se vi sen vandalismo kaj sen troigita obsedo pri iuj malseriozaj temoj konstrueme redaktos vikipedion kaj evitos estontajn forbarojn de iu nova konto, ke vi faros viajn redaktojn laŭeble laŭ ĉiuj vikipediaj normoj, do kun intervikia ligiĝo (por tio necesas ke vi ne estas forbarita en vikidatumoj), kun normalaj esperantaj supersignoj, ne iuj x-kodoj, kaj normalaj teknikaj skribaĵoj, normalaj eksteraj ligiloj, normalaj uzoj de informkestoj kaj navigiloj, kaj senca uzo de ekstervikip4ediaj referencoj - simple ĉio kion mi deziras ankaŭ de ĉiu alia uzanto kiu jam pli ol du semajnojn umas en Vikipedio kaj jam ne plu estas tute nematura ekkomencanto. Ĉar daŭre ripari tion kion vi ekredaktus malmature estus tro por ĉiu alia uzanto. Jes, vi nun havas eblecon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio, kaj facile povas esti ke tio estas la lasta ŝanco. Saĝe uzu tiun ŝancon, ĉar klaras ke estas multaj homoj en Vikipedio kiuj ekstreme bone memoras la agojn de antaŭaj monatoj kaj jaroj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:54, 27 jan. 2026 (UTC) ::Cxu vi taksas, ke en la artikolo [[Yrjö]] ne estas bone pli prezice rakonti fono de la mencio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:52, 27 jan. 2026 (UTC) :::La "fono de la mencio" estas, ke Yrjö estas nacilingva, pli ekzakte finnlingva variaĵo de la nomo "Georgo". Punkto. Kun referenco, laŭ mia persona juĝo estas tolereble aldoni viajn du frazojn ''"Slange ĝi fine de la 20-a jarcento ekhavis negativan [[konotacio]]n: la vorto yrjö signifas [[vomaĵo]]n. Tiun signifon supozeble peris la onomatopoa aŭ deskriptiva fonetika prononco de la vorto"'' kun referenco, kiel estas nun. Sed oni povus same ankaŭ formeti la slangan kromsignifon - kiu ŝajne inter la esperantistoj pli forte interesas kaj amuzas vin ol iun alian. Sed bone, du frazoj ne tute komence de la teksto kun referenco estas en ordo. Laŭ mi ne necesas ankoraŭ multon maĉi en tiu teksto: principe oni lasu ĝin trankvile, ne plu redaktu ĝin. Se vi volas, faru tekston pri [[Georg Zacharias Forsman]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:09, 27 jan. 2026 (UTC) :# ''Pyhä Georgios kääntyisi haudassaan, jos tietäisi, mihin tarkoitukseen nimeänsä on jo vuosikymmeniä käytetty. Kun suomalainen yrjöää, hän oksentaa'' (https://yle.fi/a/3-8413804). ::Sankta Georgo turnus sin en sia tombo, se li scius, en kiu celo lian nomon oni jam jardekojn uzis lian nomon. Kiam finno georgas, li vomas. ::::Libro de [[Kaisa Häkkinen]] mencias, ke nomi vomajxon "yrjö" verŝajne devenas de la priskriba prononco de la vorto. ::::[[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:14, 27 jan. 2026 (UTC) ::::: Jes, fakte: Georg Zacharias Forsman identas al [[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]]. Tiam alidirektilo estas bona helpo, ĉar ruĝa ligilo donus falsan impreson ke teksto pri la temo ankoraŭ mankus. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:39, 1 feb. 2026 (UTC) ::::::Laŭ Kimmo Kiljunen, la flagkonflikto inter Indonezio kaj Monako povus esti solvita tre elegante per lasado de Monako cedi: ĝi povus revenigi sian malnovan diamant-ornamitan flagon. Tio estus vere originala kaj memorinda. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 00:03, 6 feb. 2026 (UTC) :::https://eo.wiktionary.org/wiki/Yrjö https://eo.wiktionary.org/wiki/yrjötä :En la finna Vikipedio mi demandis, cxu estas bone difini Sibelius kiel finn-svedo - li heredigxis el finnlingvanoj, kiuj sxangxigis la lingvon. Iu respondis, ke supozeble oni povas difini do - multaj svedlingvanoj en Finnlando heredigxas el finnlingvanoj, speciale en [[Uusimaa]] kaj cxar oni ne nuntempe oficiale difinas tiun pozicion aliel ol laux la lingvo, oni povus uzi la vorton finn-svedo pri Sibelius. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:13, 27 jan. 2026 (UTC) "Ĉu oni devus forigi la porfinnlingvanan devon lerni la svedan el lernejoj estis tra jardekoj unu el la plej malfacilaj demandoj en la politiko de Finnlando." Tio estas kerna mencio en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] en la sekcio "Deviga instruo de la sveda". [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:32, 1 feb. 2026 (UTC) Eble estas pli bone por homoj kiel mi rezigni esperon. Forigi la devigan svedan lingvon estas kiel revenigi Karelion - ekzistis unu ŝanco por tio komence de la 1990-aj jaroj, sed tiu sola ŝanco estis malŝparita. Tamen, vidu ankaŭ [[sveda lingvo en Finnlando]] == MediaWiki:Linkshere == La paĝo [[MediaWiki:Linkshere]] bezonas redakton. Rompita ligilo al ekstera servo estas forigenda. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:43, 1 feb. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49|Tlustulimu|LiMr}} Ŝajnas ke tiu temo ankoraŭ ne traktiĝis. Mi vidis pri antaŭa adapto en decembro 2017, diskutita [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2017/12#Ripari_ligilon|ĉi tie]]. Kaj evidente, la ligilo al ekstera servo estas nun rompita. Sed simple forigi ĝin, ne anstataŭigi ĝin per pli bona ligilo, havas grandan riskon esti fuŝa ago. Ĉu iu havas bonan ideon, kion eblus rekomendi en la situacio? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:00, 7 feb. 2026 (UTC) : Risko de "fuŝa ago" forestas. Mi rekomendas simple formeti ĝin: <pre> La jenaj paĝoj ligas al '''[[:$1]]''': Eksteraj iloj: [https://linkcount.toolforge.org/?project=eo.wikipedia.org&page={{urlencode:{{{1|$1}}}}} kvanto da ligiloj], [https://templatecount.toolforge.org/index.php?lang=eo&namespace={{NAMESPACENUMBER:{{{1|$1}}}}}&name={{PAGENAMEE:{{{1|$1}}}}} kvanto da transkluzivigoj] </pre> : [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:32, 8 feb. 2026 (UTC) La paĝo/servo evidente misfunkcias. Mi devas simple viŝi la enhavon, ne konante la sekvojn, sed faras tion laŭ la rekomendo de Taylor, ĉar ne fari ion ankaŭ estus malbone. Raportu kiam vi rimarkos nedeziratajn flankefikojn. Eblas ĉiam ĉion malfari... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:15, 8 feb. 2026 (UTC) Nenio fuŝiĝis ĝismorte, tamen la servo [[MediaWiki:Linkshere]] povus esti iomete pli utila kun la enhavo proponita supre. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:34, 10 feb. 2026 (UTC) Do tiel ĉi? Bv. rekontroli kaj konfirmeti. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:38, 10 feb. 2026 (UTC) : Estis ERARO, lingvokodo estu "eo", ne "en". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:49, 10 feb. 2026 (UTC) Do nun, ĉu? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:55, 10 feb. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:56, 10 feb. 2026 (UTC) == [[Rita Süssmuth]] == Hazarde mi vidis, mi eĉ ne scias ĉu vi jam rimarkis, ke hodiaŭ mortis la germana politikistino [[Rita Süssmuth]]. Mi nur volis enigi la mortoinformon en ŝian artikolon kaj rimarkis ke teksto pri ŝi ankoraŭ tute ne estis. Do, kvankam nur restis al mi malmultaj momentoj da Vikipedio umado, mi sekve komencis artikolan ĝermeton. Sed ĝi vere estas tro malplena. Ĉu mi povas peti vin almenaŭ duobligi la frazojn de 2 al 4 kaj ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo?? Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 22:01, 1 feb. 2026 (UTC) :Mi nur nun venas al tiu temo, kaj konstatas ke intertempe jam vi sukcesis "ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo". Do mi nur iomete aldonetas pri la infanaĝo, aldonas ligilon pri la ministerio 1985-1988, kaj krome lasas la biografion tiom nepreciza kiel vi faris, ĉar evidente aldoni detale, kiam ekzakte ŝi translokiĝis de kiu urbeto en Vestfalio al sekva, kaj kiam sekvis kiu docenta posteno al alia, ne aldonus signifan plusvaloron al ne-eŭropa aŭ ne-vestfalia esperantlingva leganto. Do mi pardonpetas mian malfruan aliĝon al tiu paĝo, kaj dankas pro la kreo de la teksto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:40, 8 feb. 2026 (UTC) == [[muzeo Henryk Jan Dominiak pri miniatura profesia arto en Tychy]] == Hallo Thomas, ich habe gesehen, dass Du den Schnelllöschantrag von Johannnes89 entfernt hast. Ist Dir bewusst, dass es sich dabei um ein LTA-Projekt handelt? [[:wikidata:Q48851673]] existierte bis mitte Dezember in 106 Sprachversionen + plwikivoyage. Die Konten, die den Artikel hier im wesentlichen erstellt und bearbeitet haben, sind global geschlossen. Der Artikel wird vermutlich den Benutzer wieder anlocken. Möchtest Du diesen Artikel wirklich im Projekt behalten? Viele Grüße [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 00:25, 5 feb. 2026 (UTC) :Darüber hinaus möchte ich Dich auch informieren, dass in Kürze der Großteil der Fotos auf Commons gelöscht wird. Es beginnt mit Uploads der Sockenpuppen, die bereits gesperrt sind. Gemäß der policy zu WMF-Bans sollte dieser Artikel hier eigentlich auch verschwinden, die Konten [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] sind als LTA-Socken bereits seit Dezember global geschlossen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 14:25, 5 feb. 2026 (UTC) ::{{re|NDG}} Der Artikel ist auf Esperanto sauber geschrieben, enthält keine Sprachfehler oder Murks gemäß der Wikipedia-Syntax, und ist stilistisch insgesamt untadelig. Wenn er automatisch übersetzt wurde, war das eine außergewöhnlich gute Computer-Übersetzung, die meisten Artikel, die hier auf den Index der möglicherweise zu löschenden Artikel gelangen, haben ein unvergleichlich schlechteres Niveau. Es kann ja sein, dass die Menschen, die diese Ex-Konten benutzt haben, keine Computer-Übersetzung herangezogen haben, sondern z.B. einen Esperanto-Autor in Tychy um die qualifizierte manuelle Übersetzung gebeten haben. Es gibt relativ viele Esperanto-Sprecher in Polen, diejenigen davon die in Wikipedia mitarbeiten, haben in der Regel Spezialinteressen und haben keine Lust, die grundlegenden Artikel über Städte auf ein gutes Niveau zu heben oder zu halten, es ist etwas nervig, wenn dann nationalistische Polen feststellen dass deutsche, litauische oder ukrainische Wikipedianer die Arbeit über polnische Städte auf Esperanto übernehmen und in Diskussionen ein Tenor rüberkommt wie "diese Leute haben uns gerade eben 1939 genügend Leid angetan, da ist es ganz gut dass sie 2026 Wiedergutmachung leisten" (so etwas killt natürlich den letzten Funken Mitarbeitsbereitschaft). Aber es gibt keinen Anlass, einen sauber geschriebenen Artikel zu löschen, nur weil dieselben Konten noch 105 andere Sprachversionen geschrieben haben, die vielleicht sprachlich minderwertig waren oder zumindest allein die Zahl an Sprachversionen "hochverdächtig" ist. Ich habe keine Ahnung, wer hinter [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] stecken könnte, und ich kann nicht genügend Walisisch, Kroatisch oder Polnisch, um die Qualität dieser Sprachversionen zu beurteilen (ich spreche fließend Litauisch und kann daher die lettische Version verstehen, aber ob dort Grammatikfehler versteckt sind oder wie der Sprachstil ist, kann ich ebenso nicht beurteilen). Aber in der Esperanto-Version gibt es höchstens kleinere Verbesserungsmöglichkeiten, einzelne lateinische Wörter durch normale Esperanto-Wörter zu ersetzen, und ich persönlich würde auf das Hugo Boss-Emblem als "Kunst" verzichten und auf den Luftwaffenoffiziersdolch unten. Aber das sind Kleinigkeiten. Es ist möglich, einen Antrag auf Löschung eines an sich guten Artikels allein aus Solidarität zu "WMF-Bans" zu stellen, aber ich habe den Grund für mich nicht als hinreichend schwerwiegend empfunden, das jetzt selbst anzuleiern. Ich weiß natürlich nicht, ob ein Verbleib des Themas auf Esperanto, Walisisch, Kroatisch, Lettisch und Polnisch "den Benutzer wieder anlocken" wird - aber ich denke, wenn der Artikel in den Sprachen sauber geschrieben ist (ich hätte den Verdacht, dass die Autoren muttersprachlich Polen sind, daher hätte ich Zweifel an der Qualität des walisischen Artikels, aber das müssen die Walisen entscheiden), stört er eigentlich keinen. Er preist wohl nichts großmäulig an, was gar nicht wirklich existiert, und ist für mich nicht als Fake-News zu erkennen... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:57, 6 feb. 2026 (UTC) :::Es gibt nicht "die Autoren", es gibt eine einzige [[:en:User:Wikinger|Person]], die das über Jahre hinweg gemacht hat. Magst Du aktuelle Beispiele des Wirkens? [https://sw.wikipedia.org/wiki/Maalum:Michango/Siegen_Heilen] [https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Knergy/Tansania-Troll] [https://muddyb255.wordpress.com/2025/06/22/a-cry-for-help-and-a-timely-rescue-on-swahili-wikipedia/] Diese Person lässt nichts übersetzen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 17:08, 6 feb. 2026 (UTC) == Ceditaj areoj == Cxu vi taksas, ke neniom da sameco havis movigo de la germanoj kaj finnoj de ceditaj areoj? Mi legis en [[Otavan iso tietosanakirja]], ke en aro de la milionaj rifuĝintoj ktp. en la mondo la movopopolo de Finnlando (finne ''siirtoväki'') estas tiel en speciala pozicio, ke gxi ne perdis ecx parte siajn civitanajn rajtojn kaj por gxi oni faris aktiva pormovopopolan politikon. Mi skribis en tio en la artikolo [[fi:siirtoväki]] kaj demandis en la finnvikipedia babilejo, cxu la movigo de la germanoj el la ceditaj areoj de Germanio havis samajn trajtojn kiel la movigo de la germanoj el la orientaj areoj. Unu uzanto skribis, ke al lia menso ekstaris jxus tiu demando, kiam li legis mian redakton en la artikolo kaj la komparoj inter de tiuj aferoj oni ne multe faris sed radie iu, laux lia memoro ''Pirkko Sallinen-Gimpl'' komparis ilin kaj diris, ke la aferoj estis samtipaj kaj tiaj, ke la logxantaro de la ceditaj areoj konservis siajn tutajn civitanajn rajtojn. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 14:16, 6 feb. 2026 (UTC) Vidu [[Grandlago de interna Finnlando]]. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:18, 7 feb. 2026 (UTC) == Yrjö == Vidu denove [[Yrjö]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:45, 17 feb. 2026 (UTC) Finna spertulo pri la trans-homoj diris, ke tio estas vere, ke en Usono oni uzas la longecon de etendita peniso unu colo kiel kritero, cxu oni povas difini infanon kiel knabo. Kaj aliel kirurgo fortrancxas la penison, metas gxin al rubujo kaj igxas la infanon al knabino. Mi pensis: cxu tio estas vere se nur urbana legendo? Sed tiu spertulino diris, ke estas vere. https://eo.wiktionary.org/wiki/hihhuli Oni diras, ke Finnlando estas lando malriĉa je naturaj rimedoj. Ĉu tio estas vera? Akvo estas multe pli valora natura rimedo ol oro, arĝento kaj nafto == [[:Kategorio:Komunumoj de Provinco Mantova]] == Saluton. Mi vidis ke vi hieraŭ komencis adapti kaj ampleksigi la tiam grandparte senesperajn tekstojn en la kategorio "Komunumoj de Provinco Mantova" al espereble finaj kontentigaj artikolaj ĝermoj. La laboro ĝis nun nur trione aŭ kvarone estas farita. Mi enkroĉiĝis kaj ĉe iuj tekstoj, komencinte komence de la alfabeto, kompletigis la informkestojn, ĉar en tiuj paĝoj vikidatumaro estas manka. Tio konsiderindas subteno al via laboro: nur atentu ke vi ne akcidente viŝas iujn el miaj ĵusaj redaktoj, kiam vi plulaboros! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:03, 21 feb. 2026 (UTC) ==Uzado de artikolaj diskutpaĝoj pri ruĝaj ligiloj== Propono sur diskutpaĝo ĉiam estas demando al la komunumo, "Ĉu estas interkonsento pri ĉi tio?" Lastatempe vi faras multajn proponojn nigrigi unuopajn ruĝajn ligilojn laŭ argumento, ke dum x jaroj neniu volis fari artikolon, aŭ simile. Sed la demando, ĉu estas interkonsento ke la manko de intereso por fari artikolon estas kialo por nigrigi ligilon, jam estas respondita nee ĉe [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]]. Mi taksas ke la ripeta farado de jam respondita demando estas malhelpa por la funkciado de la vikipedia komunumo kaj impresas, kvazaŭ vi volas trudi neinterkonsentitan regulon al Vikipedio. Mi esperas ke vi ĉesos ĝin. Eble konfuzis vin tio, ke estas interkonsento por nigrigi certajn ligilojn - precipe tiujn, pri kies temoj oni ne povus verki vikipedian artikolon eĉ se oni volus. Eble vi supozis ke tio pravigas amasan nigrigadon kian vi antaŭe faradis. Sed simple ne estas multaj ligiloj en Vikipedio, pri kiuj interesato ne povus verki artikolon. Kaj eble vi demandas, "Kion do mi estus devinta fari, laŭ vi?". Jen. Vi ĉiam estus povinta, kaj teorie ankoraŭ povas, bonorde proponi vian principon. Ion tian: :::::<small>"Mi komprenas ke aliaj vikipedioj kaj pluraj anoj de la Esperanta vikipedio uzas ruĝajn ligilojn por indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolon. Mi ankaŭ komprenas ke iuj ruĝaj ligiloj aŭtomate fariĝas bluaj ligiloj kiam la koncerna artikolo kreiĝas. Tamen mi pensas ke estus pli bone uzi ruĝecon kiel kontrolilon, por scii ke oni mistajpis la celon de la ligilo. :::::Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolojn: _______. Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas havi aŭtomatajn ligilojn al novaj artikoloj: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke mistajp-kontrolilo por ligiloj utilas pli: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke la ekzisto de tro multaj ruĝaj ligiloj malpliigas ilian utilon kiel mistajp-kontrolilo: _______. Kaj jen estas kialoj por pensi, ke simila plibonigo de la kontrolado de mistajpoj ne eblas alimaniere: _______. Ĉu do estas interkonsento ne plu uzi ligilojn por aliaj temoj, ol tiuj kiuj jam havas artikolon aŭ antaŭvideble baldaŭ havos?"</small> Se vi estus farinta tian proponon en ĝenerala diskutejo, kaj multaj vikipediistoj estus respondintaj, kaj preskaŭ ĉiuj respondoj estus favoraj, esperinde ĉiuj respektus tion kiel interkonsenton de la Esperanta vikipedio. Vi povus fari la provon se vi volus. Aŭ vi povus ŝpari al vi ĝenon kaj akcepti ke ligiloj estas kontribuoj al Vikipedio, kiuj al vi persone ne utilas, sed kiujn vi ne tial rajtas detrui. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:19, 23 feb. 2026 (UTC) ::Por malhelpi la kontribuadon de enhavo al vikipedio, oni devas havi interkonsenton, ke la enhavo estas problema. Ĉu io en tiu principo estas malklara aŭ malprava laŭ vi? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:57, 6 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo / kontraukoncipo == Ĉu la artikolo pri lestadianismo kaj kontraukoncipo nun estas neuxtrala? -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:11, 23 feb. 2026 (UTC) En 2007, kuracisto prezentis deklaron pri mi al la oficejo de deviga militservo, kiu legis ion similan al: La persono havas severan epilepsion, pro kiu li estas traktata en la Centra Hospitalo de Centra Finnlando. Li ankaŭ ricevis diagnozon de la sindromo de Asperger. Do ne estas tute realisme, ke li povus plenumi militservon. Pro ĉi tiu kialo, mi kredas, ke li devus esti sendevigita de militservo. -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] == "Ŝablono:Tradukita" -> "Ŝablono:Trad" == Mi reaktivigis la diagnozajn katojn en [[Ŝablono:Tradukita]]. Tamen ĉi-foje eblas eviti ilin per transŝalto al la nova [[Ŝablono:Trad]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:09, 28 feb. 2026 (UTC) :La nova {{ŝ|trad}} je supraĵa rigardo aspektas bona. Mi nur ŝatus ĝenerale havi unu plian artikolon en la frazero «...teksto el la artikolo "ekzemplo" en '''la''' angla vikipedio», sed tio estas certe kosmetikaĵo. Mi vere esperas ke fine de la testado elvenos stabila solvo - dankon pro la penoj! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:36, 28 feb. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:43, 28 feb. 2026 (UTC) ::: Ĝuste tiel, dankon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 28 feb. 2026 (UTC) == Genetikaĵoj == Tion diris ankaux sveda historispertulo, ke estis en Finnlando kaj la svedparolanta normala popolo, kies plejo estis ankaux genetike sveda kaj la svedparolanta nobelaro, el kies plejo estis posteuloj de lingvosxangitaj finnoj. Sed alia klarigis, ke grandparte de la svedlingva normala popolo en [[Origina Finnlando]] kaj [[Uusimaa]] estas genetikeb finna.[[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 09:23, 1 mar. 2026 (UTC) == Forigendaĵo 2026-03 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:15, 4 mar. 2026 (UTC) == Uusimaa == Cxu estu ankaux en esperanto diversaj du artikoloj pri tiuj temoj: * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa_Province * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa Mi provas finigi la pensadon pri la deviga sveda. Mi faros tamen plu unu redakton en [[Sveda lingvo en Finnlando]] Klasike oni diras, ke la svedia sveda kaj la finnlanda sveda estas kiel la brita angla kaj la usona angla. Pri vere granda parto tio certe estas tute realisme dirita. La gramatiko estas preskaŭ sama, same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. En la vortaro estas inter la svedia kaj finnlanda sveda iomete pli diversecoj ol inter la brita kaj usona angla. En la prononco la diverseco estas klare pli granda ol en la skribaĵo, sed ĉar la diverseco estas precipe en la intonacio, ĝi ne multe malhelpas la komprenon inter la du lingvaj variantoj - same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. Tamen en la finnlanda sveda mankas aspiro de k, p kaj t. En vere multaj kazoj ekzistas anstataŭ tia longa k, p aux t, kiuj estas tipaj al la finna - tia eco estas fremda al la svedia sveda, sed normale ĝi ne malhelpas la komprenon. La diferencoj inter la finnlanda kaj svedia sveda peris kaj la influo de la finna kaj tio, ke ne aranĝis ĉiuj samaj ŝangxoj kiel en la svedia sveda. En la finnlanda sveda mankas tonaleco - normale en la sveda la vortoj axel (ŝultro) kaj aksel (akŝo) diferencas kun si aliaj laŭ la melodio, sed en la finnlanda sveda ne estas tiu diferenco. Esceptoj estas iuj vere arkaiaj finn-svedaj dialektoj en kamparo de la svedparolanta Ostrobotnio - ili povas esti malfacilaj kompreni por la svedoj kaj eĉ por la aliaj svedlingvaj finnlandanoj. Ekzemple en la dialekto de Närpes ekzistas tri gramatikaj kazoj kiel en la germana. Tian dialekton uzas ekzemple Ida Asplund en iuj el siaj kantoj. La alanda sveda estas kompromiso inter la finnlanda sveda kaj la svedia sveda. En Svedio oni iam humure uzas pri la finnlanda sveda la vorton muminspråk (muminlingvo). Tiu esprimo iĝis, kiam en Svedio televide aperis serio pri mumintroloj, kie la svedlingvaj voĉaktoroj estis finnlandanoj kaj tial parolis finnlandan svedan. La svedaj rigardantoj komprenis la grandan plejon el la parolado de Mumin-figuroj sed miris pri ilia stranga prononco. En norda Svedio la sveda en finnpleja areo kiel Haaparanta kaj Komunumo Övertorneå havas iom da samajn trajtojn kiel la finnlanda sveda. --urpola je 2026-03-08 == Elkorajn dankojn == Mi volas esprimi mian feliĉon scii ke ekzistas homoj kiuj vere kontribuas kun Esperanto kaj Esperanta Vikipedio. Mi verdire sentas mian koron eksplodi pro la amo kiun mi verkas artikolojn ĉi tie kaj pri la apogo de veraj sinceraj batalantoj tiel kiel vi. Ricevu fortan ĉirkaŭbrakon pro ĉiuj viaj klopodoj. [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 23:27, 4 mar. 2026 (UTC) : {{s}}. Estas pena laboro detektive spuri bonan argumentadon por ĉiuj fotoj pri kiuj povas ekesti duboj, sed jes estas la ideo ne simple tujforĵeti ĉion se oni ne jam kontentas pri la kvanto kaj kvalito de la argumentado, sed sencas alvoki laŭeble en tiuj kazoj plibonigi la kvanton kaj kvaliton de la argumentado - se tio eblas, kompreneble, alikaze forigo ankaŭ estas akceptebla. Vi vidis, ke mi hodiaŭ traktis la dosierojn 1 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Jakobo de Edesa.png|Jakobo de Edesa]], 2 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Klodjo Albino (147-197).png|Klodjo Albino (147-197)]], 3 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Konstanteno la 3-a (361-412).png|Konstanteno la 3-a (361-412)]], 4 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Hostiliano, c. 230-251, Romia Imperiestro.png|Hostiliano, c. 230-251]] kaj 5 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] - pri tiuj la argumentado devus esti sufiĉa. Sed mi ne scias ĉu mi morgaŭ ankaŭ sukcesos pri savo de 2 aŭ 3 dosieroj, kaj ne scias ankaŭ kiom da tempo restas, ĝis iu alia administranto eble pli draste forigas ĉiujn ceterajn. Sed forigoj, aparte de dosieroj, ne apartenas al la ŝatataj administraj taskoj. Tial povas esti ke ankoraŭ estas bona ŝanco savi ĉiujn pri kiuj kunskrapeblas sekveblaj informoj pri eldono antaŭ 100 jaroj aŭ morto de konata kreinto plej bone antaŭ 100 jaroj, kaj en EU fakte sufiĉas 70 jaroj post morto... Se vi havas aŭ povas kunskrapi bonan argumentadon pri plia dosiero, nepre faru tion kaj indiku ĝin al mi, tiam mi povas rigardi vian argumentadon kaj povas pli facile forpreni la ŝablonon pri tujforigo ol kiam mi mem devas elfosi ĉiujn detektivajn detalojn... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:50, 4 mar. 2026 (UTC) ==Kontraŭrajtaj dosieroj== [[Dosiero-Diskuto:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Ĉi tie]] vi menciis, ke "malmultaj administrantoj trovas tempon por vere forigi ilin, aŭ pli bone por mem enketi ĉu la argumento pri neceso de forigo konvinkas lin aŭ ŝin, kaj nur forigi kiam li aŭ ŝi estas konvinkita pri la forigo". Pri kio, laŭ vi, vi devas konvinkiĝi? Ĉu manko de pruvo de laŭleĝeco ne estas memevidenta? Aŭ ĉu vi ne komprenas, ke pruvo de laŭleĝeco estas respondeco de la alŝutanto? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:06, 6 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Vi pravas el formala vidpunkto, ke dosiero kun nesufiĉaj informoj povas tuj forpreniĝi. Sed ĉi tie temas parte pri dosieroj, kiuj estas tute utilaj kaj bonordaj en Vikipedio, ĉar signife pli aĝaj ol 100 jaroj, nur ke la alŝutinto ne sukcesis sufiĉe konvinke pruvi tion. Ekzemple la [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]], presita reproduktaĵo de [https://www.posterazzi.com/philip-ii-of-macedon-n-382-336-b-c-king-of-macedon-359-336-b-c-stipple-engraving-english-1807-poster-print-by-granger-collection-item-vargrc0007044/ de nekonata presisto publikigita en 1807] - pluraj kopioj cirkulas en la interreto, ĉiuj estas [[publika havaĵo]] pro la aĝo de la origina reproduktaĵo. Viaj protestoj aspektas kvazaŭ la tujforigo anstataŭ iom-post-ioma revizio kaj tiam forigo punus kaj dolorigus la alŝutinton, sed fakte ĝi domaĝas la projekton kaj ĝenas la forprenantan administranton, se tiu ne investas ĉiam ankoraŭ privatan tempon por serĉi laŭeble bonan anstataŭaĵon. Pri [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] tutsimila bildo ne ekzistus en la komunejo, oni povus anstataŭe meti iun tute alian bildon kiun la forprenanta administranto devas mem elserĉi, sed pri iuj sen bona argumentado forigendaj, sed kun dokumentita pruvo facile teneblaj bildoj ne estas bonaj anstataŭaĵoj, kaj vere la forpreno tute ne sencas SE iu pretas esplori la fonton kaj pretas pruvi ke bildo vere senkonteste estas pli ol 100-jara. Pri bildo de 1807 tio estas nekontestebla. ĈU iu iam havos la tempon fari tion estas la demando, mi nun povis sukcese esplori pri 5 bildoj, eble antaŭe jam pri 1-2, mi eĉ ne havas nottaglibron pri tiuj agoj, kaj ne garantias ĉu mi entute ankoraŭ povos savi 1, 5 aŭ 10 pliajn - tial mi urĝe alvokas al la alŝutinto laŭeble multajn kazojn de malnovaj bildoj mem trovi kaj dokumentigi, ĉar certe la forigo de la aliaj iam okazos. Nur mi konscias se mi nur sukcesas pri kvin sondadoj en unu tago, la alŝutinto eble povas sukcesi pri 10, ne pri ĉiuj en du horoj, tial mi pensas ke laŭvorte "tuj" forigi estus tro hektike. Nur pro tio mi nun ne hektikas. Sed mi tute konsentas kun vi, ke la aliaj dosieroj kiujn vi proponas por tujforigo, estas altgrade dubindaj, kaj garantiite ne ĉiuj estos pruveble pli ol 100-jaraĝaj. Tial mi lasis ilin en la ujo pri ebla "tujforigo", kaj fidas pri tio ke kvankam ĝi estas rubujo ni kutime nur malplenigas la rubujon ĉiun monaton aŭ ĉiujn du. Do vi pravas el formala vidpunkto, sed tiu vidpunkto estas pli detrua ol estas saĝe, kaj vi pravas ankaŭ en parto de la dosieroj tute konkrete - sed sencas tion detale esplori kaj revizii antaŭ forigo, ĉar kvankam oni ankaŭ povas fari tion post forigo, tiam estos multe pli malpraktike fari. Mi certas ke ne estas danĝero pri jura verdikto kontraŭ la esperanta vikipedio se tiuj bildoj ankoraŭ atendas celatan revizion tri aŭ ses tagojn, tri aŭ ses semajnojn - nur gravas ne entute forgesi ilin. Tial fakte vi pravas pri tio marki ilin kiel altgrade dubindaj, pro tio ke vere la dokumentado ĝis nun estas manka, kaj eble eĉ estas pli sobra via propono simple tuj forĵeti ilin kaj ne atenti pri vakuoj kiuj restos en tekstoj - tio kompreneble estas multe pli tempoŝpara ol longe esplori. Sed baze mi estas konvinkita ke nia tasko de vikipediistoj estas peni laŭeble ne tro facile forĵeti materialon de kontribuantoj, se klaras ke la materialo estis bonintence alŝutita/aldonita, kaj la kritiko nur celas formalaĵon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:18, 8 mar. 2026 (UTC) ::Via revizio estas tre bonvena, se vi faros ĝin. Ankaŭ eventuala revizio de la alŝutinto estas bonvena. Sed vi havas multajn eble pli valorajn aferojn por fari, kaj ĝis nun la alŝutinto montris nenian indikon de kunlaboremo, sed rekte mensogis al la vikipedia komunumo aldonante ŝablonojn, pri kies vereco li evidente faris nenian kontrolon. Prenu en konsideron, ke temas pri centoj da dosieroj, kaj eĉ marki ilin por tujforigo estas signifa tempinvesto. Prenu en konsideron ankaŭ, ke la plejparto de la bildoj, eĉ se ili montriĝos laŭleĝaj, ne estas tre utilaj. Ekzemple, ne havas multe da utilo pene savi tiun bildon de Filipo faritan en 1807, kiam oni povus uzi aŭtentike antikvan bildon kiel [[:commons:File:Philip II of Macedon CdM.jpg]]. ::Ĉu vi povas promesi, ke se post racie atendebla tempo (ni diru ekzemple ses semajnoj) se nek vi trovos tempon nek Claudio trovos intereson revizii la dosierojn, vi forigos ankaŭ la nereviziitajn? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:11, 8 mar. 2026 (UTC) :::Absolute jes. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:14, 8 mar. 2026 (UTC) ::::Mi hodiaŭ antaŭtagmeze metis 3 bildojn por forigo je la 10-a horo vespere je grenviĉa tempo, do dum la sekva horo ([[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Anastazio la 1-a (430-518) 1.png|1]], [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Antikva Romio.png|2]] kaj [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Batalo de Abrito (251).png|3]]), kaj samtempe dokumentigis [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Zenono kaj Bazilisko.png|unu]] ankoraŭ ne markitan, kiu do povos resti. Supozeble vi jam vidis tion. Se ne: La limhoro jam preskaŭ pasis, tute klaras ke ili estos for post 45 minutoj, se vi volas vi povas ankoraŭ rerigardeti ilin antaŭ ili estos for. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:17, 8 mar. 2026 (UTC) == Finnlanda kaj svedia sveda == [[Uzanto:Moldur]] pravis en tio, ke mi troigis la diferencon inter la finnlanda kaj svedia sveda. Plejparte ili estas preskaŭ kiel la britia kaj usona angla. Sed estas esceptoj en kamparo de svedparolanta Ostrobotnio. Tiun kanton mi ne povas kompreni kvankam mi lernis la devigan svedan: https://www.youtube.com/watch?v=uhNHQe1_r9g. Mia amikino, kies edzo, kiu estis el kamparo de svedparolanta Ostrobotnio, diris, ke en popollernejo (https://eo.wiktionary.org/wiki/folkskola / https://eo.wiktionary.org/wiki/kansakoulu) la unua malfacileco por li estis tio, ke estis malfacile kompreni la instruiston, kiu parolis kiel svedparolanta helsinkano aux turkuano. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:15, 9 mar. 2026 (UTC) :En hejmdialekto de edzo de mia amikino estas ekzemple tri gramatikaj kazoj. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:20, 9 mar. 2026 (UTC) La devon oni apogas kaj malapogas nuntempe precipe ideologie: iuj admiras pri gxi sed aliaj spertas mensan angoron kaj senton de nacia humiligo. Antaŭe la devon oni apogis kaj malapogis ankaŭ pedagogie. En la finnlanda publiko la devigeco de la lerneja sveda estas afero, pri kiu diskuto fortigas kaj poste plejparte silentas en cikloj proksimume 15 - 20 jaroj. Diskuto pri gxi estis forta en la unua duono de la 1970-aj jaroj, en la unua duono de la 1990-aj jaroj kaj en la dua duono de la 2000-aj jaroj kaj en la unua duono de la 2010-aj jaroj. En la lastaj jaroj, la tabuo ĉirkaŭ rezisto kontraŭ deviga sveda lingvo kreskis. Kvankam Kuusamo apartenas al la provinco Norda Ostrobotnio, ĝiaj pejzaĝoj kaj la naturo estas verege diversaj ol tipe en Ostrobotnio, kiu estas konata pri ebenaj kampaj pejzaĝoj, malgranda nombro de lagoj kaj en la finnlanda vidpunkto grandaj riveroj, kiu malrapide fluas al Botnia Golfo – tia pejzaĝoj estas en la nunaj oficialaj provincoj Ostrobotnio, Suda Ostrobotnio, Meza Ostrobotnio kaj plejparto el Norda Ostrobotnio. == Vidu == https://eo.wiktionary.org/wiki/saksalainen_y [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:11, 11 mar. 2026 (UTC) Mi diskutis kun finna spertulo pri la lingvoinstruo. Ri diris, ke mi apartenas al la lasta generacio, al kiu la svedan oni parte instruis la svedan pedagogike - la instruado estas nun ecx pli malforta ol en miaj lernejaj tagoj. Krome ri klarigis, ke kvankam la svedinstruo ne ankaux en Jyväskylä ne estas kiel en Vaasa, ne en Jyväskylä la instruo ecx nun estas la malpli bona - en multaj maricxaj komunumoj oriente la sveda estas tute simbola lernfako speciale nun, kiam ne ecx la cxiuj instruistoj de la sveda ne multe konas la svedan kaj ili komprenas la realon kaj la testoj estas facilaj == Yrjö Karilas == Yrjö Karilas/Karlsberg estis ekstreme talenta, multe pli talenta ol liaj pli maljunaj samlernejanoj kaj tiel soifa je scio, ke la scioj instruitaj en la lernejo, kiel ekzemple la finna, la sveda kaj la germana, matematiko, historio, geografio, ktp., ne sufiĉis por li, sed li devis akiri pliajn informojn pri lernejaj fakoj ekster la lernejo. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 12:20, 15 mar. 2026 (UTC) Saluton. Mi parolis kun Jorma Nieminen. Li diris, ke estas vere stranga signifo, ke Jorma estas peniso. Fakte, Jorma estas Jeremia, eminenta israela profeto. En [[Itse valtiaat]] en 2002, kiam Sauli Niinistö anoncis, ke li forigxos el la pozicio de la ministro pri eksteraj aferoj, Lipponen ploris. Erkki Tuomioja ridis. Ben Zyskowicz demandis: "Cxu vin amuzas la doloro de Lipponen?" Tuomioja respondis: "Ho, jes. Doloro de Lipponen produktas por mi multe pli sadisma gxuo." Zyskowicz diris: "Ho Erkki. Vi estas tute malsana." Tuomioja diris: "Eble. Sed do nirvane malsana." --aldonis, sen subskribo, IP-adreso ~2026-16720-35 je 10:48, 17 mar. 2026 <small>- la konto {{uzanto2|Urpola}}, ankoraŭ uzita ĉi-matene en vikivortaro jam estas ŝlosita ĝenerale: 08:19, 17 mar. 2026 uzanto ''Count Count'' ŝanĝis la staton por tutprojekta konto "Uzanto:Urpola@global": ŝlosita kaj malaktivigita (kun noto: Transvikia misuzo - sekve de la plej nova raporto ĉe [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_sysops%2FRequests&diff=30269368&oldid=30268941])</small> == Suĝoŭo (Anhujo) == Estas pluraj veroj, ja via skribo veras, samtempe mia kontraŭa vero jen estas: * Suĝoŭo ne meritas la o-finaĵon, ĉar nek estas provinca sidejo, nek kongresejo de Esperanto, ktp. Nuntempe Ĉinio havas ĉirkaŭ 20 provincajn ĉefurbojn, tiom da estas normala nombro, ili meritas o-finaĵon. Suĝoŭo apartenas al la tria urboklaso kun 300 similaj urboj. Ili ne ricevu o-, ĉar tio estus absurda. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 14:28, 17 mar. 2026 (UTC) :Vi pravas: Ili '''ne ricevas novajn esperantigojn''' kun o-finaĵoj. Sed se ili jam havas tiun nomon en PIV, Reta Vortaro, la poŝatlaso de 1971, en la verkaro de Ludoviko Zamenhof aŭ de Esperanto-literatura verko milope disvendita el Pekino, tiam jam estas, kaj tiam ne necesas "el vikipedio" korekti vortarojn, atlason kaj nian literaturon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:52, 17 mar. 2026 (UTC) Kial mia uzantonomo Urpola estas blokita? Mi june diris al [[Aarni Virtanen]], kiulogxis en sama [[Kypärämäki|loĝareo]] kaj estis en sama lernejo, ke mi volus esti ''uomo universale''. Li diris, ke interese sed ke tio ne eble plu estas realisme. Ekzistas do multe da scio kaj sciencaj kampoj ktp.. Mi versxajne troigis en la artikolo [[Yrjö Karilas]]. Mia patro diris, ke Aarni supozeble pravas, sed estas ankoraux eble estas mulflanke scianta homo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 21:10, 20 mar. 2026 (UTC) :Nun la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] inkludas proksimume bonajn sciojn pri la afero. Cxu lau vi gxi estas bona? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 23:08, 20 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo en Finnlando == En la najbareco de mia infana hejmo [[Kypärämäki|ĉi tie]] antaŭe loĝis lestadiisma familio kun 16 infanoj. Mi ne scias, kiun branĉon de la lestadiismo ili apartenis, sed verŝajne konservativajn lestadiistojn, ĉar en Ĵyväskylä estas tiel malmulte da aliaj lestadiistoj. Iu en tiu domo dormis en vestkonservocxambro. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-18014-78|&#126;2026-18014-78]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-18014-78|diskuto]]) 16:06, 22 mar. 2026 (UTC) ==Artikolo de la monato== Saluton. Mi reagis en [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026]], sed la debato tie ĉesis sen rezulto. Mi ne favoras la ripeton per Aŭstrio (kio ĉiuokaze povus reveni junie), kaj proponas anstataŭe [[Graz]], sed ankaŭ estas la aliaj kandidatoj [[Futbalo]], [[Lajsana albatroso]] ktp. en la koncerna paĝo de propono ja aperas Aŭstrio por du monatoj, ĉu tiu estis la fina decido?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:00, 22 mar. 2026 (UTC) :Saluton. En [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] estas, inter aliaj, propono por legindigi [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj#Graz|Graz]], kio estas nepra kondiĉo por elekti ĝin kiel sekva Artikolo de la monato post [[Aŭstrio]], ĉio rilate al venonta UK. Ĉar tion oni planis tro urĝe oni ne povos atendi sufiĉan tempon kaj ĉion oni devos fari antaŭ la monatfino. Se vi bonvolas voĉdoni, tio ege helpos. Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:43, 26 mar. 2026 (UTC) ::Mi ĵus konstatis, ke en [[Graz]] oni diris nenion pri la UKo. Do, mi aldonis "En Graz okazos la [[UK 2026|111-a]] [[Universala Kongreso de Esperanto]] (UK) ekde la 1-a ĝis la 8-a de aŭgusto 2026." Ĉu ne indus aldoni tion ankaŭ al la resumo en Artikolo de la Monato? Mi ne scias fari tion. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:29, 1 apr. 2026 (UTC) :::{{re|Kani}} La resumo de la ADLM jam ekde frumatene la 1-an de aprilo tekstas "Graz [grac], gastiganta urbo de la ĉi-jara UK 2026, estas la ĉefurbo de ...". Pri tio pensis Sj1mor. Do la UK estas en plej elstara loko de la resumo, tuj en la unua frazo. Tio elstareco estas bona. La resumon redakti ne estas miraklo: Eblas iri al [[Vikipedio:Artikolo de la monato]], tiam premi la ligilon "04. Aprilo" tie kaj redakti. Sed vi pravas: Sj1mor ne pensis pri tio ankaŭ enplekti la informon en la artikolo "Graz" mem kaj ankaŭ mi kaj ĉiuj aliaj ne jam pensis pri tio. Nun jam ĉio laŭ mi bonas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:10, 2 apr. 2026 (UTC) ::::Stulte mi ne rigardis la komencon. Nu, ĉio en ordo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:46, 2 apr. 2026 (UTC) == Help == Hello, I need help to improving [[Gazaa genocido|this]] article I recently created. [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 18:54, 26 mar. 2026 (UTC) Maljunulo el [[Muurame]] skribis, ke li sugestis, ke bibliotekoj marku, kiuj DVD-oj havas finnajn subtekstojn - li klarigis, ke li pruntis DVD-ojn de la biblioteko kaj havis problemon: "Mi ne komprenas la lingvon de Berlino, Londono kaj Parizo. Mi komprenas nur la finnan kaj iom da sveda. Mi nur iris al bazlernejo kaj faklernejo, ĉi-lasta instruis iom da sveda sed nenian anglan, germanan aŭ francan. Mi pensis, ke la DVD-oj havas finnajn subtekstojn, sed ili ne havis." Iu tiam diris, ke tiuj DVD-oj havas subtekstojn, kiujn oni povus elekti, kaj mi scivolas, ĉu ĉiuj DVD-oj en la biblioteko de Muurame havas finnajn subtekstojn. ==Du notetoj pri stilo== Du atentigetoj, sen rilato unu al la alia: - La unua litero de scienca nomo ĉiam estas majuskla. - Laŭ la nuna stato de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Esperantigoj de nomoj el kategorioj, ĉe kiuj oni kutime uzas Esperantigojn ankaŭ estas permesataj (eĉ se temas pri nova Esperantigo). Tiaj kategorioj estas ekzemple nomoj de . . . renesancaj humanistoj, kiuj latinigis siajn nomojn" kaj supozeble ankaŭ mezepokaj eŭropaj intelektuloj, kiuj latinigis siajn nomojn. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:42, 27 mar. 2026 (UTC) ===Kaj tria=== - Denove laŭ [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Majusklaj estu ĉiuj unuaj literoj de propra nomo, escepte de enaj konjunkcioj, prepozicioj kaj artikoloj". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:42, 29 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Pri kio vi ekzakte aludas? En la interna ligilo mi legas multon pri [[personaj nomoj]], de realaj kaj ankaŭ fikciaj personoj. Ke "''Hary poter"'' aŭ ''"Pipi ŝtrumpolonga"'' estus stranga minuskligo de dua vorto de "persona nomo", ne grave ke inventita nomo de fikcia persono, estas ekster diskuto. Krome mi en la ligita paĝo precipe vidas la jenan rekomendon pri plurvortaj verko-titoloj: {{citaĵo|Ĉe plurvortaj verko-titoloj kelkaj kulturoj kutime majuskligas la komencajn literojn de ĉiuj vortoj krom la plej malgrandaj (artikoloj, konjunkcioj ktp.) En Esperanto pli konvenas majuskligi nur la unuan komencliteron: ::'''[[Kredu min, sinjorino!]]''' (kaj ne ''Kredu Min, Sinjorino!'') * Esceptas se la verkotitolo estas fremdlingva, aŭ se esperantlingva verko jam havas plurmajusklan nomon: [...], '''[[Plena Vortaro]]'''}} -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:55, 29 mar. 2026 (UTC) :Mi aludas al [[Diskuto:Universitata Malsanulejo de Gento]], kie vi "toleris" la majusklan titolon nur pro specialaj kialoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:13, 29 mar. 2026 (UTC) Hm, vi scias ke mi lernis Esperanton 13- kaj 14-jara, kaj mi denaske devenas el kulturo germanlingva, kie oni amase majuskligas ĉiun subjekton, simple ĉar en la germana la komenca majusklo estas tio kio en Esperanto estas la o-finaĵo. Mi samtempe lernis Esperanto, la anglan kaj francan, iom pli poste ankaŭ la hispanan kaj italan, kaj komprenis ke ne ĉiuj lingvoj majuskligas ĉiujn subjekton, kaj ankaŭ ne majuskligas ĉiun vorton en titolo. Ankaŭ 13-jarulo tuj komprenas ke estas diferencoj inter la lingvoj: ke anglalingvanoj majuskligas multe pli da vortoj en titoloj ol franc- kaj itallingvanoj, kaj oni konsilis al mi en Esperanto pli kopii la franc- aŭ itallingvan modon ol la angla- aŭ germanlingvan, do aŭtomate majuskligi nur tiujn vortojn kiuj estas komence de frazo aŭ estas personaj nomoj, kaj krome pripensi ĉu estas aparta kialo majuskligi titolon aŭ vorton. Aparta kialo povas esti ke utilas majuskligi unuan vorton de titolo entute, kiel en ''Kredu min, sinjorino!'', aŭ ke oni videble vidas presitan titolon, kie klare estas majusklaj vortoj, kaj ĉiuj konas tiun titolon, kiel ''Plena Ilustrita Vortaro'' aŭ ''Akademio de Esperanto''. Ĉe simplaj vortoj same kiel en titoloj. Do la lingvosento, kiun mi internigis kiel 13-jarulo, diras ke la vorto [[Insula hospitalo]] ĝustas en tiu formo, kaj ke la universitata hospitalo en la flandra urbo Gent fakte havus titolon [[Universitata hospitalo de Gento]] esperante, hôpital universitaire de Gand france kaj Ospedale universitario di Gand itale ... ĝi estus nur unu specifa hospitalo de Gento, kiel la urbocentra hospitalo, la havenokvartala aŭ la pediatria. Mi scias ke angloj, germanoj, kaj influite de ili ankaŭ iuj aliaj ĝermanlingvanoj kiel svedoj kaj nederlandanoj foje iom pli da vortoj majuskligas. Mi scias ke la Balta Maro, Nigra Maro kaj Azova Maro aperas en PIV en tiu formo kaj tial rajtas konsideriĝi "kvazaŭ propra nomo", sed same certas ke mia blanka aŭto aŭ mia nigra pantalono ne aperas en PIV kaj garantiite ne estas personaj nomoj Blanka Aŭto de Thomas kaj Nigra Pantalono de Thomas, sed simple estas iuj objektoj, kaj la diversaj hospitaloj de Gento ankaŭ estus baze nur objektoj (kaj ankaŭ klare ne estas en PIV, aŭ havus longan artikolon en Monato, aŭ estus tutmajuskla libro Universitata Hospitalo de Gento en la UEA-libroservo), ankaŭ se pliaj el ili ricevas esperantan vikipedian titolon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:01, 29 mar. 2026 (UTC) :Laŭ mia kompreno de "propra nomo", kaj ankaŭ mia kompreno de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Balta Maro", "Universitata Hospitalo de Gento" ktp. estas propraj nomoj ne "kvazaŭ propraj nomoj". Ĉu vi volas diri, ke vi pensas, ke "propra nomo" estas io alia? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:13, 29 mar. 2026 (UTC) :Se laŭ vi ili ne estas propraj nomoj, kial vi majuskligas la unuan vorton? Kaj mi petas vin kontroli skribajn esperantajn fontojn. Laŭ mia memoro mi neniam vidis tian majuskligon (unua vorto jes, sekvaj ne) krom en verktitoloj, nek trovis ĝin en kelkaj fontoj kiujn mi ĵus kontrolis. Mi suspektas ke ĉe via lingvosento aŭ tiu de viaj instruintoj efikis [[:de:Hyperkorrektur|trokorekto]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 00:25, 30 mar. 2026 (UTC) == Forigpeto 3 paĝoj == * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] Centra peto forigi ne-plu-aktualan-aĵon: [[phab:T234776]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:02, 30 mar. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49}} {{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:55, 30 mar. 2026 (UTC) == Pliaj finnaj temoj == Ĉar vi estas kuracisto, mi petas, ke vi legu: https://eo.wiktionary.org/wiki/valel%C3%A4%C3%A4k%C3%A4ri [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 15:42, 1 apr. 2026 (UTC) : Mi ne vidas problemon en tio, nur ĝustigis unu gx al ĝ. TP ''' Pikku Kakkonen/ Buu klubben ''' Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[BUU-klubben]], samtipa svedlingva finnlanda programo?" Ĉu en la artikolo [[BUU-klubben]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[Pikku Kakkonen]], samtipa finnlingva finnlanda programo"? [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:08, 1 apr. 2026 (UTC) :Jes, farite. TP (17:29, 1 apr. 2026) [[tago de svedeco (Finnlando)]] [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:15, 1 apr. 2026 (UTC) : La teksto estis artikola "orfo", ĉar malpli ol 4 paĝoj montris tien. Nun estas en ordo. Mi kreis novan mikro-ĝermon [[Peter Nyman]], kiu tamen ankoraŭ estas artikola "orfo". Eble vi havas ideon kiel eblus ankoraŭ 3 paĝojn ligi teien (diskutpaĝoj kiel tiu ĉi ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:29, 1 apr. 2026 (UTC) [[Kyösti Karjula]] mencias kiel religio evangeli-luteranismon. Pli realisme: konservativa lestadianismo (gxi apartenas oficiale al [[Evangeli-luterana Eklezio de Finnlando]], sed gxiaj konditoj pri ekzemple [[bapto]], [[eŭkaristio]] kaj [[absolvo]] ne estas praktike luteranaj. Krome ili havas proprajn diservojn, praktike propran eklezion kaj proprajn ekleziojn. La rilato de la movado kun la Evangelia Lutera Eklezio estas nuntempe pure formala. Tial, estus pli logike listigi la konservativan Laestadianismon kiel la religion de Karjula. Speciale en la 1960–1980-aj jaroj, kiam la instuo kontraŭ la kontraŭkoncipo estis pli forta ol antaŭe kaj poste, multaj konservativaj lestadianoj kredis, ke virino, kiu uzis kontraŭkoncipon kaj tial ricevis pli malmulte da infanojn, aŭtomate iras al infero kaj tie unue aŭdas koleregan krion de Dio "kie estas tiuj infanoj, kiujn mi donis al vi?" kaj ploron de tiuj infanoj, kiuj ne naskiĝis kaj poste ŝi devas naski tiujn infanojn infere. Ekzemple la konservativa lestadiana predikanto Pauli Korteniemi en sia prediko en suviseurat en 1982 diris[[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:53, 1 apr. 2026 (UTC) :Multaj luteranaj teologoj taksas kiel tute for-fermita la penson, laŭ kiu en infere naskiĝus infanoj. [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:58, 1 apr. 2026 (UTC) Mi petas, ke vi plu unufoje legu [[sveda lingvo en Finnlando]]. Laux pri tio konanta mi pravas en tio, ke la deviga sveda ekzemple en [[Vaasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] estas praktike tute alia lernfako ol ekzemple en [[Taivalkoski]], [[Suomussalmi]] ktp. kaj cxar la deviga sveda ekzemple en la kamparo de [[Kainuu]] kaj [[Koillismaa]] estas tute simbola, formala fako (en tiulokaj vilagxaj bazlernejoj ecx la instruistoj ne praktike povas diskuti svede), el tiuj lokoj tiuj junuloj, kiuj iras universitaten, devas komenci la lernadon de la sveda praktike tute komencante. https://eo.wiktionary.org/wiki/Ura#finne Mi petas, ke vi vidu: https://eo.wiktionary.org/wiki/Atlantti :Tiuj notoj alvenis, kiam mi estis for en vojaĝo, kaj nun ili jam ne plu ŝajnas al mi esti traktendaj. Kaj ne, kiam mi havas malmultan tempon, mi koncentriĝas pri vikipedio kaj ne ankoraŭ dividas mian tempon por rigardi paĝojn en vikivortaro aŭ en aliaj projektoj de la vikia projektofamilio. Se iu havas la impreson, ke iu projekto de la vikia projektofamilio havas draste tro malmultajn laborantojn, tiam oni povas diskutigi tion en la ĝenerala diskutejo de vikipedio kaj provi varbi pliajn agantojn por tiu projekto, sed ĝis tiam mi nur rigardos aliajn branĉojn se foje mi vere havas tro da tempo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:59, 26 apr. 2026 (UTC) ==Universala Kodo de Konduto== Nu, finfine mi faris peton al la komitato pri la Universala Kodo de Konduto pri la aferoj de la ruĝaj ligiloj. Mi ne volus, sed mi sentas min devigita al tio pro daŭraj forigoj de ligiloj kaj prezentoj de via interpreto de ruĝaj ligiloj kvazaŭ ĝi estus intencata de la personoj, kiuj kreis ilin. Sube estas la oficiala anglalingva sciigo por plenumi la postulojn de la komitato. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:46, 6 apr. 2026 (UTC) Hello {{<includeonly>safesubst:</includeonly>PAGENAME}},<br> You are named in a recently filed request to the [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Please review the request at [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Cases/2026/Redlinkphobia imposed without consensus on Esperanto Wikipedia]]. You are requested to enter your statement and any other material you wish to submit, so that the U4C can get a better overview of the situation. All writing should be complete, but also as concise as possible. Please ensure that you make all comments in your own section and in the discussion section only. If the U4C makes a decision, this will be binding for you and so your participation is recommended. Please do not reply here, but on the linked case page, or on the associated talk page. If you would like to contact the U4C directly, you will find an e-mail address [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee#How to contact U4C|here]]. Please use the email only if privacy is necessary (e.g. personal information). :Mi vidas ke vi ankoraŭ intencas insisti pri la afero. Tamen via argumento ŝajnas ankoraŭ esti, ke tolero de longdaŭraj ruĝaj ligiloj estas logike malebla. Tio estas malpruvebla, mi dirus eĉ jam malpruvita, kaj solvos nenion. :Via konkluda aserto "«Red links» are linked to «the desire to turn them blue», they are not meant to be collected as such, the more the better" ne estas tute eksplica, sed mi komprenas la rezonadon jene: (unu) funkcio de ruĝa ligilo estas bluiĝi, sekve ruĝa ligilo, kiu ne bluiĝas, faras damaĝon. Tio estas mallogika. Estas kvazaŭ iu dirus, "funkcio de monumentoj estas memorigi la publikon pri famaj homoj; sekve, se la publiko forgesas pri iu homo, ĉiuj monumentoj de tiu homo estas damaĝaj kaj detruendaj". :Mi plurfoje atentigis ke aliaj vikipedioj fakte toleras longdaŭrajn ruĝajn ligilojn. Tio pruvas ke tolero estas ebla. Laŭ mia kompreno vi malakceptas tion pro du kredoj - vi pensas ke tolero nur okazas ĉe grandaj vikipedioj kaj vi pensas ke ĝi ne daŭras longe ĉar la ligiloj ĉiam bluiĝas ene de malmultaj semajnoj. Sed tion eblas empirie kontroli. Memoru nian "eksperimenton" pri metado de ligiloj al aliaj vikipedioj. Tio okazis antaŭ monatoj, kaj la ligiloj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Vi povas kontroli ankaŭ mian normalan verkadon ĉe aliaj vikipedioj, kiu estas plena de ligiloj, kiuj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Tio inkludas la latinan vikipedion, kiu estas signife malpli granda ol nia. Kaj vi povas kontroli mian specimenaron de ligiloj en kelkaj grandaj vikipedioj ĉe [[Uzanto:Arbarulo/Ruĝaj ligiloj]], kie ligiloj bluigitaj ene de kelkaj semajnoj estas malmultaj en la angla vikipedio, praktike neekzistaj ĉe aliaj grandaj vikipedioj. Vi povas kontroli en la sama specimenaro ke la absoluta nombro da ruĝaj ligiloj estas multe pli granda ol nia en ĉiuj vikipedioj, kaj ke la proporcio de ruĝaj ligiloj al totala teksto estas simila al nia en la hispana, franca kaj germana. Ŝajne vi jam akceptis surbaze de la empiriaj pruvoj ke aliaj vikipedioj ne nigrigas siajn ligilojn; bonvolu kontroli pli, kaj vi konstatos ke ili toleras ilin. :Se vi fakte volas ke ligiloj en nia vikipedio havu ian funkcion kiun ili ne havas en aliaj (ekzemple kiel lingvokorektilon), kaj volas meti limojn al ilia kvanto por optimumigi tiun funkcion, mi ja argumentos kontraŭe, sed ni povos diskuti tion. Aŭ se vi konstatis ke la tolero de ruĝaj ligiloj iel malutilas al la vikipedioj, kiuj praktikas ĝin, ankaŭ tio estas legitima argumento. Sed se vi nur volas insisti, ke ne eblas trakti ilin kiel aliaj vikipedioj konstateble jes traktas, tio povas nur krei pli da malpaco. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:48, 9 apr. 2026 (UTC) :Al la konkreta plendo - ke vi premadas forigi enhavon sen interkonsento - vi respondis ke vi ne "premadas forigi" la ligilojn, sed "substrekas dubon" pri ili. Mi ne komprenas la celatan distingon. Laŭ mia kompreno de la vorto "dubo", esprimi dubon pri ligilo estas diri, ke ĝi eble estas forigenda. Kaj ne estas interkonsento, ke iu ajn menciinda ligilo povas esti forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:59, 9 apr. 2026 (UTC) ==(sen titolo)== Nomi vomajxon kiel "yrjö" supozeble perigxas el la malafabla, deskriptiva fonetika prononco de la vorto. Cxu pri li oni povus fari esperantan vikipedian artikolon: https://fi.wikipedia.org/wiki/Sakari_Kiuru_(valokuvaaja) Li prezentis ankaux en dokumenta filmo pri konservativa lestadianismo. Li kreskis en konservativa lestadiana familio. Li rakontis pri sia familia fono: Ni estas 16. Mi estas la dua plej aĝa. Kelkaj naskiĝis post kiam mi forlasis la hejmon. Mi memoras, ke mia patrino estis terure laca dum tiaj oftaj gravedecoj. Iam oni uzas la vortojn pakkosuomi kaj tvångsfinska pri la deviga instruo de la finna por la finnlandaj svedaj denaskaj parolantoj. Tamen, ĝi ne estas tute simila fenomeno en ĉiuj aspektoj. Tio ŝuldiĝas al la diferenco en grandeco de la du lingvogrupoj. Pro tio multaj kredas, ke estas malkonvene rekomendi devigan svedan lingvon tiel, ke svedlingvanoj en Finnlando estas devigitaj lerni la finnan. Klare pli ol duono, en Uusimaa, ekzemple Helsinko kaj kontinenta parto de Origina Finnlando, ekzemple Turku, eĉ pli ol 80 % el la finnlandaj svedlingvanoj uzas ĉiutage ankaŭ la finnan lingvon. Deviga bazlerneja instruo de la finna por la finnlandaj svedlingvanoj, aliel ol deviga bazlerneja instruo de la sveda por la finnlandaj finnlingvanoj, apartenas al komunaj opinioj de la planantoj de la finnlanda bazlerneja sistemo jam ekde la 1960-aj jaroj. Ankaŭ la finnlanda svedlingvanoj mem ne disputas pri la deviga finna samece kiel la finnlandaj finnlingvanoj pri la deviga sveda. Praktike la instruo de la "alia enlanda lingvo" en la svedlingvaj lernejoj en la Finnlando estas klare pli amplekse ol en la finnlandaj finnlingvaj lernejoj. La svedlingvaj finnlandaj bazlernejanoj komencas la lernon de la finna normale jam en la dua lerneja jaro. Parto el la denaskaj parolantoj de la sveda en Finnlando, speciale en Uusimaa, estas praktike dulingvaj. Por tiuj lernantoj en iuj finnlandaj svedlingvaj lernantoj estas kiel alternativo de la normala porsvedlingvana instruo de la finna modersmålsinriktad finska (hejmlingvsimila finna), pri mallongigo sia nomo mofi, kiu estas instruo de la finna kiel alia gepatra lingvo. --forgesis subskribi la posedinto de tiutempa uzantokonto Penttihirv je 4 redaktoj de frumatene ĝis 17:45 horo je 8 apr. 2026 == Saltvik == Mi provis aldoni al la artikolo [[Saltvik]] mencion pri [[Orrdalsklint]]. Kial mi ne sukcesis? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22334-13|&#126;2026-22334-13]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22334-13|diskuto]]) 10:43, 11 apr. 2026 (UTC) :Ah: estas tre simple: Vi aldonis <pre><!-- En Saltvik situas ankaux la plej alta loko de Alando, [[Orrdalsklint]]. == Referencoj == .. --></pre> :Kion vi aldonas inter la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>" kaj "<code>--></code>", ne estos videbla en la fina paĝa aspekto. Estas bone ke la ĉapitrotitolo "Referencoj" estas inter tiuj signoj, ĉar momente ne estas referencoj, sed estas bone ke jam estas la ĉapitrotitolo por la kazo ke iam ekestos referenco, sed por via roko estas grave ke oni jam nun povas vidi la frazon, do metu ĝin ANTAŬ la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>". Kompreneble, krome estas bone meti al la paĝofino la ŝablonon {{ŝ|ĝermo|Finnlando}} aŭ {{ŝ|ĝermo|geografio}}, SE temas nur pri 3-5 frazoj. Kaj krome mi nur nun vidis ke vere se oni redaktas anonime estas pli malfacile tajpi esperantajn literojn, sed por aliaj uzantoj estas tre tede ripari viajn x-kodajn straangajn esperanto-vortojn: tial konsideru ĉu vi povas supre en la redaktofenestro uzi la elekton "> Specialaj signoj". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:42, 12 apr. 2026 (UTC) :Cetere: Ankoraŭ unu konsilon pri la ŝablono {{ŝ|Informkesto monto}} en paĝo [[Orrdalsklint]]: Pri tiu ŝablono oni nur bezonas unu solan parametron "|regiono-ISO = FI" - estas bone kaj bele uzi almenaŭ tri indikojn "|regiono-ISO = FI" "|tipo1 = reliefo" "|zomo = 9", sed vi vidos, se vi ne metas la duan indikon nur la supra mapo aspektos iom malpli bela kaj sen la tria indiko la suba mapo ne estas ideale fokusita, ambaŭ statoj ne estas katastrofaj, sed se mankas la unua indiko "|regiono-ISO = FI" estas nur iu tre malhela mondmapo en kiu tute nenion eblas vidi. Do la unuan indikon necesas nepre ne forgesi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:12, 12 apr. 2026 (UTC) == Enhavo == Eble mi faris ion malbone, sed en artikolo [[Miskolc]] ne aperas nun la Enhavo, ĉu vi povas helpi?--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 08:51, 12 apr. 2026 (UTC) :{{re|Crosstor}} Bonvolu rekontroli ĉe vi: ĉe mi en artikolo [[Miskolc]] ĉio aspektas normale. Estus tre strange se vi vidus ion alian en sama horo ol mi... Alikaze bonvolu precizigi kion ekzakte vi vidas... sed mi supozas ke estis iu nur momenta misfunkcio, kiu iritis vin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:36, 12 apr. 2026 (UTC) ::Supozeble mi vidas miraklon. En iu ajn artikolo (iom longa) mi vidas la Enhavon, tamen en Miskolc mi ne vidas. Ĝuste nun mi kontrolis. En [[Eger]] mi vidas Enhavon el 12 punktoj. Se vi ne scias la solvon, lasu la aferon. Trovi eron la Enhavo tre helpas, sed en Miskolc mi devas uzi la lifton. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 09:50, 12 apr. 2026 (UTC) ::{{re|Crosstor}} Nun mi komprenas vian problemon. Dankon pro la komparo al paĝo [[Eger]]. Jes, tio ĉe mi estas same. Estas iu signaro <code><nowiki>__NOTOC__</nowiki></code> (la angla mallongigo signifas "'''no T'''able '''O'''f '''C'''ontent", "sen listo de enhavo"), se tiu signaro estas ie tiam la enhavo vere ne videblas, sed ĉi tie nenie en artikolo [[Miskolc]] estas kaŝitaj tiuj anglaj signoj. Do mi vere ĝis nun ne sukcesas malkovri la problemon, sed almenaŭ mi nun komprenas kio estis via miro. Cetere, tute flanke mi ĵus videtis en la paĝo la adjektivon "diplomacia", tiu vorto ne estas esperanta, en Esperanto ĉiam estas "diplomatia" aŭ "diplomata". Eta tajperaro, kiun mi ĵus hazarde vidis. Ĉu vi volas mem ĝustigi ĝin? Pri la neapero de la enhavolisto mi nur povas '''''supozi''''' ke estas iu interfero kun la ŝablono "{{ŝ|granda dosiero}} tute supre. Mi teste forprenis ĝin, enhavo estas, remetis ĝin, enhavo ne estas, kaj nun mi metis la ŝablonon tute malsupren kaj tiam ankaŭ estas la enhavo. Al mi la vasta panoramo tute sube same bonas kiom tute supre. Tial mi proponas simple lasi ĝin tute malsupre...[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:29, 12 apr. 2026 (UTC) :::Dankon! Diplomatia {{farita}} == Dulingveco... == Ĉu oni povu fari artikolon pri dulingveco, tia, ke homo havas du hejmlingvoj? Oni povu mencii kiel ekzemploj ekzemple tion, ke en [[Paragvajo]] la plejo estas dulingvaj kaj en [[Finnlando]] nuntempe multaj svedparolantoj, speciale en Uusimaa, parolas ankaŭ la finnan kiel hejmlingvo. Kaj ekzistas familioj, kie estas du hejmlingvoj, el kiuj unu estas Esperanto. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-21899-04|&#126;2026-21899-04]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-21899-04|diskuto]]) 16:23, 12 apr. 2026 (UTC) Teksto [[dulingveco]] en la e-lingva vikio ekzistas; mi nun havas malmultan tempon, ĉar mi estas nur posttagmezon hejme kaj morgaŭ matene por dua semajno forveturos, tial mi eĉ ne povas legeti kiu nun estas skribita en tiu teksto. Sed vi vidu ankoraŭ la noton en [[Diskuto:Komunumdomo de Säynätsalo]], tie mi aldonis informkeston kaj ligion al vikidatumoj, sed ankoraŭ iuj elementoj mankas... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:54, 12 apr. 2026 (UTC) == Atentu == {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <hr> Vidu: [[Marja-Sisko Aalto]] Unu Jorma diris al mi, ke reale Jorma estas formo el la hebrea Jeremia kaj tio, ke oni donis al la nomo la signifon peniso, estas tute stranga afero kaj li ne volas, ke mi daŭre diras tiun afero por li. Poste mi demandis lin, pri kiel li pensas pri tio, ke jorma signifas kacon. Li diris, ke estas vane demandi pri tio - mi jam scias, kiel li pensas pri la afero. Li neniom sxatas pri tiu signifo, kiun oni donis al gxi post tio - ke li naskiĝis en 1956 - tiutempe la nomon oni en nia lando multe donis al knaboj kaj nur poste iuj malbonigis la signifon. Li ne ŝatas pri tio, ke iu sxercas al li pri la afero. Jorma estas formo el la nomo Jeremia, kiu signifas "Jahve levas." [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22675-77|&#126;2026-22675-77]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22675-77|diskuto]]) 19:25, 15 apr. 2026 (UTC) :Nu, estas iuj malmaturaj homoj, kiuj multe ŝercas pri vortoj por peniso, kaj laŭ diversaj lingvoj ligas iujn knabajn kaj virajn antaŭnomojn al tiu ŝercado, sed almenaŭ oni ne misuzu diskutpaĝojn de kultura kaj scienca enciklodedio por tio. Ĉu vi en via elekto jam havas la ŝajne mezepokan germanlingvan frazon "Wie die Nase eines Mannes, allso groß ist sein Johannes"? kie oni anstataŭigas la viran generilon per la nomo de [[sankta Johano]]? En iom simpligita formo la parolturno eĉ eniris la [https://de.wiktionary.org/wiki/wie_die_Nase_des_Mannes,_so_sein_Johannes germanlingvan vikivortaron], sed tamen estas malserioza informo... Mi ne interesiĝas pri tiaj temoj kaj alvokas vin ne (mis)uzi mian diskutpaĝon por tiaj pripensoj. Ĉu komprenite? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:57, 24 apr. 2026 (UTC) == Forbaro nepras == Bv forbaru du kontojn: * {{uzanto2|Oksettava örvelö}} vulgara uzantonomo (= "vomiga ulaĉo"), forbarita en unu vikio * {{uzanto2|Penttihirv}} neakceptebla uzantonomo pro [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] - pro obsedo pri (vulgaraj aŭ almenaŭ stultaj) vortaj ŝercoj pri Pentti Hirvonen La ulo intertempe kreis almenaŭ unu plian konton, kaj aldone ofte kontribuas kiel IP-ulo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:15, 18 apr. 2026 (UTC) {{farite}} Taylor 49 pravas pri la kritiko de la neakcepteblaj uzantonomoj. Tutegale ke mi tri semajnojn nur tre malmulte povis esti en Vikipedio kaj ne rimarkis la neakcepteblon antaŭe, kaj ke ankaŭ aliaj administrantoj ne sufiĉe rapide postĉasis la provokaĵojn. La fakte ankoraŭ valida forbaro nur iom malpli strikte aplikiĝis dum lastaj semajnoj kaj monatoj, se vere ĉiuj redaktoj kaj uzantonomoj estas sen provokoj, detruemaj fuŝoj kaj senescepte estas konstruemaj. Lasta averto. Se ankoraŭ unu malregulaĵo re-aperas, la stato denove estos tia kia ĝi jam estis antaŭ jaroj, refleksa forbaro de ĉiuj iusence suspektaj novaj IP-kanaloj kaj prefere malfaro de ĉiuj redaktoj, ĉar individue revizii kiuj agoj estos tamen valoraj ankaŭ mi ne havos la tempon dum venontaj monatoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:45, 18 apr. 2026 (UTC) == Maintenance script == Bv forigu kaj porĉiam ŝlosu la paĝon [[Uzanto-Diskuto:Maintenance script]]. La konto estas globala roboto, neniu legas mesaĝojn sur la diskpaĝo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:57, 22 apr. 2026 (UTC) :{{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 24 apr. 2026 (UTC) == Asplund == Cxu estas bone mencii en la artikolojn [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]] DU kantojn? Unu estas en suda finnlanda sveda, kiu malsimilas el la regna sveda nur proksimume kiel la amerika kaj brita angla el si aliaj, sed "röst nej" estas en ostrobotnia sveddialekto, kiu estas malfacile kompreni por la svedoj kaj eĉ ekzemple helsinkaj finn-svedoj. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 18:00, 22 apr. 2026 (UTC) : Meto de plia jutuba muzika filmeto en la "eksterajn ligilojn" estas laŭ mi en ordo. Mi adaptis la lastajn ŝanĝojn kaj aprobis la meton de aldona ekstera ligilo en la artikoloj [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]]. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) Cxu estas eventuale, ke punon oni fortigas, cxar la krimo estis farita laux kristnaska paco? En [[Keskisuomalainen]] iu demandis tion, kaj [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC)laux la respondo la kristnaska paco ne plu estas oficiala, sed iam praktike tia estas eventuale laux la ideo de la kristnaska paco, ke la puno estas pli forta ol normale kaj la pli altaj jugxregantoj akceptas tion - almenau puno de [[Pentti Linkola]] estis fortigita, cxar li faris la krimon dum la kristnaska paco. Mi konas Jorman, kiu tute ne ŝatas la slangan signifon de sia nomo. Li demandis sin, de kie tiu signifo maĉiĝis. Li rakontis, ke kiam li naskiĝis (1956), estis tute kutime doni al knabo la nomon Jorma; ĝi neniel estis malkonvena, kaj la uzo de la vorto por signifi penison estas posta misuzo. Pejzaĝe, la vasta plimulto de Ostrobotnio estas iom unuforma. Ostrobotnio estas ankau unu el la difinitaj per La pejzaĝoprovincoj de sia lando. Pejzaĝoj de Ostrobotnio estas karakterizitaj per larĝaj, plataj malfermaj kampoj kaj inter ili la grandaj riveroj malrapide fluantaj en la Botnia golfo, sed ekzistas malpli da lagoj ol en la plej granda parto de la resto de Finnlando. Tamen, la nordorienta parto de historia Ostrobotnio estas pli monteta. : Tamen el la rezonoj de la lastaj tri alineoj ne sekvas ago. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:32, 28 apr. 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471751 --> == Linkola == https://eo.wikipedia.org/wiki/eläkeläinen Mi demandis al [[Pentti Linkola]] proksimume jare 2002 (kiu fiŝkaptis) ĉu li ne jam estas emerito. Laŭ li, li estas, sed lia pensio ne sufiĉas por vivi kaj pagi la ago en [[Luonnonperintösäätiö]]. Tial li ankoraŭ fiŝkaptis vintre. Lia lasta fiŝkapta aŭtuno estis 1994. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26205-68|&#126;2026-26205-68]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26205-68|diskuto]]) 12:47, 29 apr. 2026 (UTC) == Suviseurat == Cxu estas bone skribita: [[Suviseurat]] [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 09:05, 30 apr. 2026 (UTC) iwn8e50qhq4x70pzqhbm1l7novwiuuu 0 103567 9363320 8877763 2026-04-29T12:22:36Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9363320 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Charles-Ange LAISANT''' [lezan] (naskiĝis la {{daton|1|novembro|1841}} en [[Indre (Loire-Atlantique)|Indre]] apud [[Nantes]]; mortis la {{daton|5|majo|1920}} en [[Asnières]] apud [[Parizo]]) estis [[Francio|franca]] [[matematikisto]], [[politikisto]]<ref name=":0">(fr) Charles, Ange Laisant, [https://www2.assemblee-nationale.fr/sycomore/fiche/%28num_dept%29/4281 Mandats à l'Assemblée nationale ou à la Chambre des députés], Assemblée nationale (franca parlamento).</ref> [[Esperantistoj|esperantisto]] kaj [[Framasonismo|framasono]]. Li estis [[oficiro]] ĝis [[1876]], sed jam de [[1871]] li interesiĝis pri [[politiko]]. Li estis [[deputito]], redaktoro kaj direktoro de politikaj [[Ĵurnalo|ĵurnaloj]]. De [[1893]] li dediĉis sin nur al [[scienco]]. Li verkis plurajn librojn pri supera [[matematiko]]. == Politika kariero (1876-1893) == En majo [[1877]], li estas unu el la subskribintoj de la manifesto de la 363<ref name=":0" />, mcio de demisio de la [[Monarkio|monarkia]] prezidanto. En [[1879]], li iĝis direktoro de la gazeto ''Le Petit Parisien.'' Kiel tia, li estis peze monpunita pro kalumnio de generalo Courtot de Cissey. Fervora defendanto de pluraj demokratiaj reformoj, kiel la etendo de la deviga militservo de 3 jaroj al ĉiuj civitanoj, aŭ la kreado de la Nacia Emerita Fonduso<ref>(en) Charles-Ange Laisant, En: Adolphe Robert kaj Gaston Cougny, [[:fr:Référence:Dictionnaire_des_parlementaires_français_(1789-1889)|Dictionnaire des parlementaires français (1789-1889)]]</ref>. Li kondukis politikan batalon por enkonduko de racia edukado bazita sur la scienco<ref>(fr) Pierre Lamandé, ''Une personnalité du monde de l’Éducation nouvelle: Charles Ange Laisant (1841–1920) et son combat politique pour une éducation rationnelle fondée sur la science'' (Personeco en la mondo de nova edukado: Charles Ange Laisant (1841-1920) kaj lia politika batalo por racia edukado bazita sur scienco), Paedagogica Historica, 2010 ([http://www.informaworld.com/smpp/section?content=a927732108&fulltext=713240928 legu rete] [https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.informaworld.com%2Fsmpp%2Fsection%3Fcontent%3Da927732108%26fulltext%3D713240928 arkivo]</ref>. == Framasono == Laisant estis membro de la framasona loĝio “Raspail”, kiu aliĝis al la nova miksita obeo ''Droit Humain''<ref>(fr) Léo Campion, ''[[:fr:Le_Drapeau_noir,_l'Équerre_et_le_Compas|Le Drapeau noir, l'Équerre et le Compas : les Maillons libertaires de la Chaîne d'Union]] (''La Nigra Flago, la Kvadrato kaj la Kompaso  : la Liberecanaj Ligoj de la Ĉeno de Unio), Éditions Alternative libertaire , 2002, [[:fr:Le_Drapeau_noir,_l'Équerre_et_le_Compas|plena teksto]] <small> [https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Flibertaire.pagesperso-orange.fr%2Fdrapeau_noir_equerre_compas.pdf arkivo]</small>. '''''Alternative Libertaire''''' estas monata gazeto eldonita en Belgio de 1975 ĝis 2005 .</ref>. == Esperantisto == Varbita de [[Charles Méray]] al Esperanto en [[1900]], li propagandis ĝin inter sciencistoj. Li estis vicprezidanto de [[SFPE]]. Li kunlaboris en kelkaj esperantisaj gazetoj, kaj verkis broŝurojn pri kaj en Esperanto. Li estis vicprezidanto de la [[Pariza Esperanto Grupo]] en [[1901]]<ref>(eo) ''Enciklopedio de Esperanto'', Laisant, paĝo 321, Hungara Esperanto-Asocio, 1979, ISBN 963 571 052 6</ref>. == Verkoj eldonitaj en Esperanto == * ''La parlamentisma iluzio (trad. [[Fernand BLANGARIN|Fi-Blan-Go]]), [[Paco-Libereco]], 1910.'' * ''[[Inicado Matematika]]'', (tradukis J.-C. Chaigneau kaj J. Camescasse) laŭ la 10-a franclingva eldono de sia verko ==Verkoj nacilingvaj pri Esperanto== *''L' Esperanto et l’avenir du monde''. Eld. [[Internacia Asocio Paco-Libereco]], Parizo, 1918(?) == Literaturo == Léo Campion, ''Le Drapeau noir, l'Équerre et le Compas : les Maillons libertaires de la Chaîne d'Union'', Éditions Alternative libertaire, 1996, <small>[http://libertaire.pagesperso-orange.fr/drapeau%20_noir.html rete legebla] [https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Flibertaire.pagesperso-orange.fr%2Fdrapeau%2520_noir.html arkivo]</small>, <small>[http://libertaire.pagesperso-orange.fr/drapeau_noir_equerre_compas.pdf PDF] [https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Flibertaire.pagesperso-orange.fr%2Fdrapeau_noir_equerre_compas.pdf arkivo]</small>. [[Pariza Esperanto Grupo]], [[1901]]<ref>Enciklopedio de Esperanto, Laisant, paĝo 321, Hungara Esperanto-Asocio, 1979</ref>. == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [[Liberpensuloj]] * [http://search.obvsg.at/primo_library/libweb/action/search.do?dscnt=0&scp.scps=scope%3A(ONB_aleph_esperanto)&tab=onb_sondersammlungen&mode=Basic&vl(freeText0)=laisant+charles-ange&vid=ONB&fn=search Libroj kaj aliaj dokumentoj]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de kaj pri Charles Laisant en la [http://www.onb.ac.at/sammlungen/plansprachen/eo/index.htm Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071221233948/http://www.onb.ac.at/sammlungen/plansprachen/eo/index.htm |date=2007-12-21 }} {{Projekto vizaĝoj|Charles-Ange Laisant|Charles-Ange Laisant}} {{-}} {{EdE|L}} {{Bibliotekoj}} {{Unua}} {{Vivtempo|Laisant, Charles}} [[Kategorio:Francaj esperantistoj]] [[Kategorio:Francaj matematikistoj]] [[Kategorio:Francaj politikistoj]] [[Kategorio:Libroj de Charles Laisant| ]] 3syyn17gazbp6d3s9286mo3kpaeyhkd 0 104039 9363548 9310893 2026-04-30T00:53:54Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363548 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = Wappen Viernheim.svg |zomo = 10 |situo-bildo = dosiero:Viernheim in HP.svg |federacia_lando = [[Hesio]] |distrikto = [[Distrikto Bergstraße]] |alto = 98 |areo = 48,41 |poŝtkodo = 68519 |tel_antaŭkodo = 06204 |aŭtokodo = HP |oficiala_kodo = 06431020 |LOCODE = DE VIM |subdivido = 3 urbopartoj (''Stadtteile'') |adreso-komunumestraro = Kettelerstr. 3 |retpaĝaro = [http://www.viernheim.de www.viernheim.de] |komunumestro = Matthias Baaß |komunumestro-partio = [[SPD]] }} '''Viernheim''' {{prononco|'''fi<small>^a</small>n'''hajm}} estas [[Germanio|germana]] urbo en la sudo de la federacia lando [[Hesio]] - inter la [[Baden-Virtembergo|baden-virtembergaj]] urboj [[Mannheim]] kaj [[Heidelberg]]. Ĝi apartenas al la [[distrikto Bergstraße]] kaj al la administra [[distriktaro Darmstadt]]. Fine de la jaro {{#time: Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Hesio||STATO}}}} la komunumo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Hesio|06431020}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Geografio == Viernheim apartenas al la geografia regiono "[[Monta Vojo]]", transira zono inter la [[mezalta montaro]] [[Odenvaldo]] oriente kaj la vasta ebenaĵo de la rivero [[Rejno]], ĉizita de ampleksaj [[glaĉero]]j dum la [[lasta glaciepoko]], okcidente. La regiono jam en la antikva epoko de la [[Romia Imperio]] kaj despli en la eŭropa [[mezepoko]] grava trafika vojo inter sudo kaj nordo, ĉar kvankam la montoj de la [[mezalta montaro]] [[Odenvaldo]] ne estas aparte altaj, tamen eblis multege pli komforte voji en la ebenaĵo, kaj la homoj evitis la energioraban montaron la vojaĝis rande de ĝi. Multaj historiaj urbetoj kaj ankaŭ mezepokaj burgoj ĉe la unuaj montoj rande de la ebenaĵoj atestas pri la signifa historia trafiko. == Trafiko == La [[aŭtoŝoseo]]j [[germana aŭtovojo A5|A 5]] kaj [[germana aŭtovojo A67|A 67]] ligas ĝin al [[Darmstadt]] kaj [[Frankfurto ĉe Majno]] norde, kaj la aŭtoŝoseo [[germana aŭtovojo A6|A 6]] al [[Saarbrücken]] okcidente kaj [[Stutgarto]] sud-oriente. Krome ankaŭ densaj trajnkonektoj ligas la urbon precipe al la proksimaj urboj [[Mannheim]] kaj [[Heidelberg]] en la najbara federacia lando [[Baden-Virtembergo]], sed de la apuda stacidomo ''Waldhof'' la fervoja linio "Riedbahn" ankaŭ servas regulajn trajnojn al la urbo [[Frankfurto ĉe Majno]] 70 kilometrojn norde. [[Dosiero:Kirche Sankt Aposteln Viernheim 100 2821.jpg|eta|maldekstra|Kirko Sankt Aposteln (Sanktaj Apostoloj)]] == Partneraj urboj == * [[Dosiero:Flago-de-Francio.svg|20ra]] [[Franconville]] (Val-d'Oise), [[Francio]] ekde 1966 * [[Dosiero:Flago-de-Britio.svg|20ra]] [[Potters Bar]] (Hertfordshire), [[Britio]] ekde 1972 * [[Dosiero:Flago-de-Italio.svg|20ra]] [[Rovigo]] (Veneto), [[Italio]] ekde 1991 * [[Dosiero:Flago-de-Germanio.svg|20ra]] [[Haldensleben]] ([[Saksio-Anhalto]]) ekde 1992 * [[Dosiero:Flago-de-Burkino.svg|20ra]] [[Satonévri]], [[Burkino]] ekde 1994 {{Projektoj|commonscat=Viernheim|Viernheim}} === Eksteraj ligiloj === * [http://www.viernheim.de/ paĝoj de la urbo, germanlingvaj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071012091451/http://www.viernheim.de/ |date=2007-10-12 }} {{Distrikto Bergstraße}} [[Kategorio:Distrikto Bergstraße]] [[Kategorio:Urboj de Hesio]] 5dfigs3freomjuhk2msn45cjnygztez 0 105205 9363350 9277419 2026-04-29T13:42:12Z Filozofo 3592 Lingvaj korektoj 9363350 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=unuopa kolekto da komandoj|kolekta kaj pli vasta termino|Programaro}}{{Informkesto organizaĵo}} La '''komputila programo''' estas kolekto da komandoj kiuj priskribas taskon, aŭ taskaron, plenumotan de [[komputilo]]. La termino ''komputila programo'' povas signifi [[fontkodo]]n, verkitan en iu [[programlingvo]], aŭ plenumeblan formon de tiu kodo. La komputilo "tradukas" la fontan kodon en la multe pli detalan plenumeblan kodon (tio estas, kutime ''[[celkodo]]'') per speciala programo nomata ''[[kompililo]]''; tiu tradukada procezo mem nomiĝas kiel ''[[kompilado]]''. Komputilaj programoj divideblas en du kategorioj, nome ''[[aplika programaro]]'' (''[[aplikaĵo]]''), ''[[sistema programaro]]'', la tuto estas simple '''programo'''. La fonta kodo de la plejparto da komputilaj programoj konsistas el listo de komandoj kiu eksplicite tekstigas [[algoritmo]]n (kio nomiĝas [[imperativa programado]]); en alia stilo (kiu nomiĝas [[deklarativa programado]]) la karakterizaĵoj de la dezirata informo estas klarigitaj, kaj la metodon atingi tiajn rezultojn, se la afero sukcesas, trovos mem la plenumanta maŝino. Komputilajn programojn ofte verkas homoj nomataj kiel [[programisto]], sed ilin ankaŭ povas generi la aliaj programoj. == Terminologio == Komercaj programoj por klientoj-uzantoj ordinare nomiĝas [[aplika programaro]] (aŭ [[aplikaĵo]]) en la komputika industrio, ĉar tiuj programoj sin fokusas sur la kapabloj por kiuj oni uzas la komputilon, kontraste al tiuj de [[sistema programaro]] (ekzemple la Vindoza [[mastruma sistemo]]). En ĝenerala diskuto inter komputilo-programistoj la ĉirkaŭteksto estas senescepte sufiĉa por distingi kiu el la du eblaj signifoj de la termino estas intencita. == Programa plenumado == Hodiaŭa komputila programo estas ŝargita en la memoron (kutime far la [[operaciumo]]), interpretata kaj tiam plenumata komandon post komando ĝis "programa [[finigo]]", ĉu kun sukceso, ĉu kun eraro aŭ programara, aŭ aparatara. Primitivaj komputiloj plenumis komandojn koditajn diversmaniere, ekzemple per [[trukarto]]j. Antaŭ komputilo povas plenumi ian ajn programon (inkluzive la [[operaciumo]]n, aŭ mastruman sistemon kiu mem ankaŭ estas programo), necesas la komputilan aparataron pravalorigi. Ĉi tio estas farita per peco de programaro storita sur programebla memor-[[blato]]j instalitaj de la fabrikinto, nomataj [[BIOS]]. La BIOS provos pravalorigi la [[startiga sekvenco|startigan sekvencon]] pretigante la komputilon por diverso de malpli baza programa plenumado. == Programoj kaj datumoj == La plenumebla kodo de programo (tio estas, kutime ''[[celkodo]]'') estas ofte traktata malsame de la [[dateno|datumoj]] super kiuj ĝi operacias. En iuj kazoj tiu distingo estas malklarigita de programoj kiuj kreas, aŭ modifas datumojn, kiuj siavice plenumatas kiel parto de la sama programo (tio estas ordinaraĵo por programoj skribita en [[LISP (programlingvo)|Lisp]]). [[Neŭrona reto|Neŭronaj retoj]] estas alia ekzemplo kie distingo inter kodo kaj datumoj estas ne klare farebla. Vidu ankaŭ en [[sinmodifanta kodo]]. == Programado == Programo probable enhavas diversajn [[datum-strukturo]]jn kaj diversajn [[algoritmo]]jn kiuj tiujn prilaboras. Krei komputilan programon estas la ripetada procezo de skribado de nova fonta kodo aŭ modifado de ekzistanta fonta kodo, sekvata per testado, analizado kaj rafinado de tiu kodo. Persono, kiu praktikas tiun lerton, estas nomata komputilo-programisto aŭ komputisto aŭ programaro-verkanto. La iam longdaŭra procezo de komputila programado nuntempe nomiĝas "programara evoluigo" aŭ programado. Tiu lasta fariĝas pli populara pro la plimaturiĝo de la disciplino. (vidu debaton pri tio kio estas [[programara inĝeniero]]) Du aliaj formoj de hodiaŭaj labormanieroj estas [[teama programado]] kie ĉiu membro de la grupo havas egalan dirivon en la evoluiga procezo krom unu persono kiu gvidas la grupon tra malkongruaĵoj. Ĉi tiuj grupoj emas esti el ĉirkaŭ 10 homoj por teni la grupon estreblan. La dua formo nomiĝas "samtavolana programado" aŭ [[para programado]]. Vidu en [[procezo kaj metodaro]] por la aliaj aspektoj de hodiaŭa komputila programado. == Vidu ankaŭ == * [[Plenumebla dosiero]] * [[Maŝino de Turing]] * [[Programlingvo]] * [[Programaro]] * [[Programisto]], [[komputisto]] * [[Fonta kodo]], [[celkodo]] * [[Ega programado]] * [[Operaciumo]] * [[Programada scienca paradigmo]] * [[Firmvaro]] / [[Aparatadaptilo]] * [[Poliglota programo]] * [[Rultempo]] * [[Uzata memoro]] * [[Komputa komplikeco]] * [[Komputilsimulado]] * [[Troja ĉevalo (komputiko)]] == Bibliografio == * Miles J. Murdocca & Vincent P. Heuring (2000). ''Principles of Computer Architecture'' ~Principoj, de Komputila Arkitekturo. Prentice-Koridoro, Inc. ISBN 0-201-43664-7 * [http://iiusaedu.com/~murdocca/POCA ''Principoj de Komputila Arkitekturo''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060810095128/http://iiusaedu.com/%7Emurdocca/POCA/ |date=2006-08-10 }} – ARCTools virtuala komputilo havebla por elŝuti por plenumi (fontindikita, referencita)n kodon, alirdato 24-a de aŭgusto, 2005 * J. Glenn Brookshear (1989). ''Teorio de Kalkulado, Formalaj Lingvoj, Aŭtomatoj, kaj Komplekseco''. La Benjamen/Cummings Publikiganta Co. Inc. ISBN 0-8053-0143-7 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.webopedia.com/TERM/P/program.html Difino de programo je Webopedia] * [http://www.Agtivity.com/computer_program.htm Difino de komputila programo je Agtivity] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130614131214/http://www.agtivity.com/computer_program.htm |date=2013-06-14 }} * [http://wombat.doc.ic.ac.uk/foldoc/foldoc.cgi?query=software Difino de programaro je FOLDOC] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050907153523/http://wombat.doc.ic.ac.uk/foldoc/foldoc.cgi?query=software |date=2005-09-07 }} [[Kategorio:Programado]] [[Kategorio:Programaro]] 0nlbzspyv98a2ptlzoj5j69dvsvuc3r 0 123808 9363641 9362962 2026-04-30T06:46:02Z ThomasPusch 1869 artikola ĝermo devas nepre havi almenaŭ 3 frazojn 9363641 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Marcello LIPPI''' estas [[Italoj|itala]] eks[[futbalisto]] kaj trejnisto. Li naskiĝis la [[11-an de aprilo]] de [[1948]] en [[Viareggio]], en la regiono [[Toskanio]] kaj en la [[provinco Lucca]] de [[Italio]], do nun estas {{aĝo|1948|4|11}}-jaraĝa. Interalie li gvidis la [[Itala nacia teamo de futbalo]] al mondĉampioneco en [[Futbala Mondpokalo 2006|2006]]. [[Dosiero:Marcello Lippi.jpg|maldekstra|250px]] {{Itala nacia teamo - Futbala Mondpokalo 2006}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|italo}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Lippi, Marcello}} [[Kategorio:Italaj futbalistoj]] [[Kategorio:Italaj futbaltrejnistoj]] f9akli3covr2s9vcgbei8oq4ej0hk0s 9363642 9363641 2026-04-30T06:46:18Z ThomasPusch 1869 9363642 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Marcello LIPPI''' estas [[Italoj|itala]] eks[[futbalisto]] kaj trejnisto. Li naskiĝis la [[11-an de aprilo]] de [[1948]] en [[Viareggio]], en la regiono [[Toskanio]] kaj en la [[provinco Lucca]] de [[Italio]], do nun estas {{aĝo|1948|4|11}}-jaraĝa. Interalie li gvidis la [[Itala nacia teamo de futbalo]] al mondĉampioneco en [[Futbala Mondpokalo 2006|2006]]. <br/> [[Dosiero:Marcello Lippi.jpg|maldekstra|250px]] {{Itala nacia teamo - Futbala Mondpokalo 2006}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|italo}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Lippi, Marcello}} [[Kategorio:Italaj futbalistoj]] [[Kategorio:Italaj futbaltrejnistoj]] 88ahwa22ik0fc5c0h19rx1poqgwglpr 9363643 9363642 2026-04-30T06:46:35Z ThomasPusch 1869 9363643 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Marcello LIPPI''' estas [[Italoj|itala]] eks[[futbalisto]] kaj trejnisto. Li naskiĝis la [[11-an de aprilo]] de [[1948]] en [[Viareggio]], en la regiono [[Toskanio]] kaj en la [[provinco Lucca]] de [[Italio]], do nun estas {{aĝo|1948|4|11}}-jaraĝa. Interalie li gvidis la [[Itala nacia teamo de futbalo]] al mondĉampioneco en [[Futbala Mondpokalo 2006|2006]]. <br/> [[Dosiero:Marcello Lippi.jpg|maldekstra|300ra]] {{Itala nacia teamo - Futbala Mondpokalo 2006}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|italo}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Lippi, Marcello}} [[Kategorio:Italaj futbalistoj]] [[Kategorio:Italaj futbaltrejnistoj]] bjov2ceodavfpgyh14mp4myq4qt1alq 0 124168 9363360 8560043 2026-04-29T14:44:31Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363360 wikitext text/x-wiki '''Valara lingvo''' (aŭ '''valarin''') estas unu el [[fikcilingvo]]j kreitaj de [[J.R.R. Tolkien]], parolata de ''[[Valaroj]]''. Ĝi estas pra-lingvo de [[Noldor]] kaj influis la [[Kvenja lingvo|Kvenian]] vortprovizon. Valarin estus ĉefe [[telepatio|telepatia]] lingvo, sekve la fonologio estas tre kompleksa kaj nefiksita. La vortprovizo kaj gramatiko estas malmulte konataj. == Eksteraj ligiloj == http://www.uib.no/People/hnohf/valarin.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120503131242/http://www.uib.no/People/hnohf/valarin.htm |date=2012-05-03 }} {{Ĝermo|lingvo|fikcio}} [[Kategorio:Fikcilingvoj]] [[en:Vala (Middle-earth)#Valarin, the tongue of the Valar]] [[pl:Języki Śródziemia#Valarin]] a4p9jk2y575wqqvfm0sr87cqo7yzr12 0 125635 9363637 9362959 2026-04-30T06:40:49Z ThomasPusch 1869 artikola ĝermo devas nepre havi almenaŭ 3 frazojn 9363637 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Carlos Alberto Parreira''' estas [[Brazilo|brazila]] [[Futbalo|futbala]] trejnisto. Li naskiĝis la {{daton|27|februaro|1943}} en [[Rio-de-Ĵanejro]], do nun estas {{aĝo|1943|2|27}}-jaraĝa. Carlos Parreira partoprenis en [[Futbala Mondpokalo 2006]] kun la [[brazila nacia teamo de futbalo|brazila nacia teamo]]. {{Brazila nacia teamo - Futbala Mondpokalo 2006}} {{Ĝermo|futbalisto}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Parreira, Carlos Alberto}} [[Kategorio:Brazilaj futbalistoj]] [[Kategorio:Brazilaj futbaltrejnistoj]] 6j3mapkmiekvrd94aljt6ylkk4a1p0i 0 125931 9363359 9154606 2026-04-29T14:37:27Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363359 wikitext text/x-wiki {{Informkesto franca departemento | nomo = Val-de-Marne | insigno = | insignogrando = | mapo = Val-de-Marne-Position.svg | regiono = [[Francilio]] | numero = 94 | prefektejo = [[Créteil]] | subprefektejoj = [[L'Haÿ-les-Roses]]<br />[[Nogent-sur-Marne]] | prezidanto = Olivier Capitanio <small>(ekde 2021)</small> | prefekto = Sophie Thibault <small>(ekde 2021)</small> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | areo = 245 | arondismentoj = 3 | kantonoj = 25 | interkomunumoj = [[Metropolo Granda Parizo]] | komunumoj = 47 | zomo = 10 }} '''Val-de-Marne''' [{{IFA|valdəmaʁn}}], estas unu el la ok [[Francaj departementoj|departementoj]] de la [[Francaj regionoj|franca regiono]] [[Francilio]] (Ile-de-France). Ĝi ŝuldas sian nomon al la granda rivero kiuj trafluas norde sian teritorion ([[Marne (rivero)|Marne]]). Komence de la jaro {{WikidataLoĝantaroDato}} en la arondismento vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|personoj}} sur areo de {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La departemento tute enhavas [[Komunumoj de Val-de-Marne|47 komunumojn]]. Cetere, se oni rigardas la mapon, tre videblas "truo" en la supra parto de la departementa teritorio. Tio estas la vasta parko ''Bois de Vincennes'' de [[Parizo]], kiu administre apartenas al la [[12-a arondismento de Parizo]] kies resta areo situas okcidente de la parko, kaj kiu interalie gastigas [[zoo]]n kaj [[botanika ĝardeno|botanikan ĝardenon]]. La samnoma historia [[Kastelo de Vincennes]] el la 17-a jarcento, ĉe la norda rando de la parko, tamen kalkuliĝas parto de la urbo [[Vincennes]] kaj do situas '''en''' la departemento ''Val-de-Marne''. == Arondismentoj == La departemento dividiĝas al tri [[Listo de arondismentoj de Francio|arondismentoj]]: * [[arondismento Créteil]] * [[arondismento Nogent-sur-Marne]] * [[arondismento L'Haÿ-les-Roses]] == Historio == La departemento de Val-de-Marne estiĝis la 1-an de januaro 1968, aplikante la leĝon de la 10-a de julio 1964, laŭ la aplikanta dekreto de la 25-a de februaro 1965, el sudorienta parto de la malnova departemento de Seine (29 urboj) kaj parto de la departemento de [[Seine-et-Oise]] (18 urboj). == Statistikoj == Val-de-Marne enhavas {{formatnum:1354005}} loĝantojn (2013). Ĝi estas la deka franca departemento laŭ loĝantaro. {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999; background: #f3fff3" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Loĝantoj Val-de-Marne |-style="background: #ddffdd" ! [[1968]] !! [[1975]] !! [[1982]] !! [[1990]] !! [[1999]] !! [[2004]] !! [[2009]] |- | align=center| 1 121 319 || align=center| 1 215 713 || align=center| 1 193 655 || align=center| 1 215 538 || align=center| 1 227 250 || align=center| 1 255 639 || align=center| 1 318 537 |- | colspan=12 align=center| <small>Fontoj: popolnombradoj 1968-1999 [http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/PAGE_ACCUEIL.user_choixGD INSEE] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061107215746/http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/PAGE_ACCUEIL.user_choixGD |date=2006-11-07 }}. Takso de 2004 [[INSEE]] |} == Urboj == ''Vidu ankaŭ : '''[[Komunumoj de Val-de-Marne]]''''' Val-de-Marne estas partigita en 3 [[Arondismento|arondismentoj]] kaj 47 [[komunumo (Francio)|komunumoj]] respektive [[urboj]]. La [[prefektejo]] estas [[Créteil]]. [[Dosiero:Administrative_map_94.png|300ra]] {| ! width="33.3%" |[[Arondismento]] [[Arondismento L'Haÿ-les-Roses|L'Haÿ-les-Roses]] <br/><small><small>[en la supra mapo verde]</small></small> ! width="33.3%" |[[Arondismento]] [[Arondismento Créteil|Créteil]] <br/><small><small>[en la supra mapo blue]</small></small> ! width="33.3%" |[[Arondismento]] [[Arondismento Nogent-sur-Marne|Nogent-sur-Marne]] <br/><small><small>[en la supra mapo oranĝe]</small></small> |- valign=top |<ol> :01 [[Fresnes (Val-de-Marne)|Fresnes]] :02 [[Rungis]] :03 [[Thiais]] :04 [[Chevilly-Larue]] :05 [[L'Haÿ-les-Roses]] :06 [[Villejuif]] :07 [[Cachan]] :08 [[Arcueil]] :09 [[Gentilly]] :10 [[Le Kremlin-Bicêtre]] :11 [[Ivry-sur-Seine]] :16 [[Vitry-sur-Seine]] :17 [[Choisy-le-Roi]] :18 [[Orly]] :19 [[Villeneuve-le-Roi]] :20 [[Ablon-sur-Seine]] :21 [[Villeneuve-Saint-Georges]] :22 [[Valenton]] </ol> | <ol> :15 [[Alfortville]] :23 [[Créteil]] :25 [[Bonneuil-sur-Marne]] :26 [[Sucy-en-Brie]] :27 [[Boissy-Saint-Léger]] :28 [[Limeil-Brévannes]] :29 [[Villecresnes]] :30 [[Mandres-les-Roses]] :31 [[Périgny (Val-de-Marne)|Périgny]] :32 [[Santeny]] :33 [[Marolles-en-Brie (Val-de-Marne)|Marolles-en-Brie]] :34 [[La Queue-en-Brie]] :35 [[Noiseau]] :36 [[Ormesson-sur-Marne]] :37 [[Chennevières-sur-Marne]] :38 [[Le Plessis-Trévise]] </ol> | <ol> :12 [[Charenton-le-Pont]] :13 [[Saint-Maurice (Val-de-Marne)|Saint-Maurice]] :14 [[Maisons-Alfort]] :24 [[Saint-Maur-des-Fossés]] :39 [[Villiers-sur-Marne]] :40 [[Champigny-sur-Marne]] :41 [[Joinville-le-Pont]] :42 [[Nogent-sur-Marne]] :43 [[Le Perreux-sur-Marne]] :44 [[Bry-sur-Marne]] :45 [[Fontenay-sous-Bois]] :46 [[Vincennes]] :47 [[Saint-Mandé]] </ol> |} == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Val-de-Marne]] * [[Metropolo Granda Parizo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.Val-de-Marne.pref.gouv.fr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040624130915/http://www.val-de-marne.pref.gouv.fr/ |date=2004-06-24 }} * http://www.cg94.fr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110223070624/http://cg94.fr/ |date=2011-02-23 }} {{Navigilo Francio}} [[Kategorio:Val-de-Marne| ]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1968]] [[Kategorio:Departementoj de Francio]] 33wuxb5kduu8484schbrax2yu8uo88t 0 128019 9363753 8753054 2026-04-30T10:15:07Z ThomasPusch 1869 9363753 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | dosiero = Biruta.JPG | edzo1 = [[Kęstutis]] | dato de naskiĝo = ''dato mankas'' | dato de morto = [[1382]] }} [[Dosiero:Bronza statuo de Birutė en Palanga.jpg|eta|240px|<center>bronza statuo de Birutė en la botanika ĝardeno de Palanga, proksime al la "monteto de Birutė"]] '''Birutė''' (mortis en la jaro 1382) estis la dua edzino de [[Kęstutis]], Grandduko de [[Litovio]], kaj patrino de la posta grandduko [[Vytautas]]. Estas malmultaj faktaj informoj pri ŝia vivo, sed kulto pri ŝi estis forta dum la longa ne-kristana epoko de Litovio, kaj ankaŭ poste, kiam la litova kulturo pli kaj pli iĝis duaranga post la pola en la origine samrajta litova-pola ŝtata alianco, kaj despli kiam tiu alianco malfortiĝis kaj Litovio konkeriĝis de la cara Rusio. Birutė naskiĝis en la regiono de la mara urbo [[Palanga]], plej probable kiel filino de [[Ĵemajtio|regiona]] nobela familio. La historio pri ŝia geedziĝo kun Kęstutis iĝis romantika legendo en Litovio. Kronikoj mencias, ke ŝi estis pastrino ([[Litova lingvo|litove]]: ''vaidilutė'') kaj servis al tradiciaj antaŭ-kristanaj litovaj dioj, gardante la sanktan fajron, kiu ne rajtis estingiĝi. Kiam Kęstutis eksciis pri ŝia beleco, li vizitis ŝian sanktejon, trovis ŝin ne nur bela, sed ankaŭ tre saĝa, kaj petis ŝin edziniĝi al li. Ŝi rifuzis, ĉar kiel pastrino ĉi estis promesinta al la dioj resti virga. Kęstutis ignoris tion, perforte prenis ŝin al sia kastelo [[Trakai]] proksime de [[Vilno]] kaj grandioze festis sian geedziĝon kun ŝi. La paro havis tri filojn kaj tri filinojn. [[Vytautas]], la unua filo, naskiĝis ĉirkaŭ la jaro [[1350]]. Tio supozigas ke la geedziĝo okazis dum 1349 aŭ iom pli frue.. La cirkonstancoj pri ŝia morto ne estas plene klaraj. Dum [[1381]] kaj [[1182]] la edzo Kęstutis tiriĝis en militon kontraŭ sia nevo [[Jogaila]], kiu dum [[1377]] post la morto de Algirgas iĝis Grandduko de Litovio kaj antaŭvidiĝis daŭre dividi la potencon kun Kęstutis, kiel antaŭe praktikis la fratoj Kęstutis kaj Algirdas. Jogaila tamen subskribis sekretan interkonsenton kun la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] en [[Prusio]] kontraŭ Kęstutis kaj kun armeo invadis la urbon [[Vilno]] kaj poste la fortikaĵon [[Trakai]], kiuj situis en la landoparto de Kęstutis, sed konsideriĝis la "koro" de la mezepoka Litovio. Kęstutis kun sia filo [[Vytautas]] alvenis al Trakai same kun armeo. Estis interkonsentite negoci pri interpaciĝo en la kampadejo de Jogaila, sed Jogaila anstataŭe enkarcerigis sian onklon Kęstutis kaj kuzon Vytautas, kaj sekve murdigis Kęstutis en la kastelo ''Krevė'', dum Vytautas sukcesis fuĝi. * [[Birutė Galdikas]] (1946-2026), kanada primatologino naskiĝinta en Germanio kiel ido el familio ĵus fuĝinta de [[Sovetunio]] okupinta la Respublikon [[Litovio]] [[Dosiero:Trakai-Troki.jpg|eta|maldekstra|250px|<center>la kastelo de insulo Trakai]] Kroniko de la Ordeno de germanaj kavaliroj mencias, ke Birutė pro kialoj de sekureco translokiĝis al la urbo [[Brest]] en Belorusio kaj kie estis murdita per drono en aŭtuno [[1382]], kvazaŭ "responde" al la fuĝo de Vytautas el la kastelo ''Krevė''. Tamen, neniu alia fonto konfirmas aŭ malkonfirmas tiun informon, ĝis la delegacio de Okcidenta Litovio, kiu 35 jarojn poste alvenis al la [[Koncilio de Konstanco]], forte asertis ke Birutė ne murdiĝis. Tial alia legendo ekestis, kiu rakontis, ke Birutė revenis al la nekristana sanktejo en [[Palanga]] kaj daŭrigis servi la litovajn diojn ĝis morto ĉirkaŭ la jaro [[1389]]. Laŭ tiu legendo, ŝi entombiĝis rande de la granda duno, sur kiu staris la sanktejo, kaj kiu post ŝia morto ricevis la nomon "monteto de Birutė". La homoj de la regiono evoluigis fortan kulton pri Birutė, kiu restis viva dum jarcentoj post ŝia morto. Ŝi konsideriĝis nekristana litova sanktulino aŭ eĉ diino. Arkeologiaj trovoj pravigas ke ekde la 10-a jarcento ekzistis vilaĝo ĉe la monteto. Dum la 13-a jarcento la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]], kiu konkeris la baltajn prusojn en la sudo, kaj partnera kavalira ordeno, kiu konkeris la baltajn livonojn en la nordo, el ambaŭ direktoj komencis ataki la litovajn loĝlokojn aparte apud la marbordo por konkeri kaj sekve perforte kristanigi ankaŭ la litovan "centran parton" inter la du konkeritaj baltaj teritorioj. Kadre de tiuj atakoj, la vilaĝo sur la monteto konstruis defendan fortikejon kun turo, kiu post detruo rekonstruiĝis kun pli fortika muraro kaj kun du turoj. Tamen ankaŭ tiu fortikaĵo estis bruligita dum la dua duono de la 14-a jarcento. Anstataŭe, kiel montris arkeologiaj trovoj de la jaro [[1989]], vere konstruiĝis nekristana sanktejo kaj stela observejo sur la pinto de la "monteto de Birutė", kiu funkciis dum la fino de la 14-a kaj komenco de 15-a jarcento, kaj tutprobable konstruiĝis honore al Birutė. Ekde la fino de la 14-a jarcento amasiĝis historioj pri homoj, kiuj preĝis al Birutė petante pri sano kaj bonŝanco, kaj ricevis tion. Post la formala kristaniĝo de ĉiuj litovoj (Litovio estis la lasta lando en Eŭropo, kiu konvertiĝis al kristanismo), kaj la kaŝita daŭra protesto de multaj litovoj pri tiu kristaniĝo, la historioj pri mirakloj de la "pagana diino" Birutė nur plimultiĝis … Por malebligi al la homoj preĝi al la malnovaj dioj kaj al Birutė, katolika kapelo de Sankta Georgo estis starigita sur la monteta pinto en [[1506]]. En [[1869]] nova kapelo estis starigita, nun kun tradiciaj litovaj portretoj, kaj ankoraŭ ekzistas hodiaŭ. La monteto estas populara celo por turistoj. Oficiala festotago de Birutė cetere estas la [[24-a de novembro]]. == Referencoj == * [http://www.pgm.lt/Istorija/Birute_en.htm La historio de Birutė] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161017152826/http://www.pgm.lt/Istorija/Birute_en.htm |date=2016-10-17 }}, el "Encyclopedia Lituanica," II, Boston, 1972, paĝoj 361-362; el la paĝaro de la botanika ĝardeno kaj muzeo pri litova arto en Palanga {{en}} * Vykintas Vaitkevičius, [http://www.pgm.lt/Parkas/rs_birutes_kalnas.htm Rašytiniai Šaltiniai apie Birutės Kalną] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070311024015/http://www.pgm.lt/Parkas/rs_birutes_kalnas.htm |date=2007-03-11 }} (skribaj fontoj pri la monteto de Birutė); el la paĝaro de la botanika ĝardeno kaj muzeo pri litova arto en [[Palanga]] (litove) * D-ro Libertas Klimka [http://www.pgm.lt/Parkas/Birutes_kalnas.htm Birutės kalnas] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061215223655/http://www.pgm.lt/Parkas/Birutes_kalnas.htm |date=2006-12-15 }} (la monteto de Birutė); el la paĝaro de la botanika ĝardeno kaj muzeo pri litova arto en Palanga (litove) * Vladas Žulkus, [http://www.pgm.lt/Istorija/Zulkaus_straipsnis_b.htm#Birutės%20kalno%20įtvirtinimai Palangos priešistorė ir viduramžiai archeologo akimis] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070224230101/http://www.pgm.lt/Istorija/Zulkaus_straipsnis_b.htm#Birutės%20kalno%20įtvirtinimai |date=2007-02-24 }} (la prehistoria kaj mezepoka tempoj de Palanga el la okuloj de arkeologo), parto II, el 'Palangos istorija' (historio de Palanga), Klaipėda: Libra Memelensis, 1999; el la paĝaro de la botanika ĝardeno kaj muzeo pri litova arto en Palanga (litove) * Inga Deidulė, [http://www.spauda.lt/history/vytautas/trys.htm Vytauto Didžiojo įvaizdžio genezės mįslė] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100223085026/http://www.spauda.lt/history/vytautas/trys.htm |date=2010-02-23 }} (la enigmo pri la ekesto de la reputacio de Vytautas la Granda), Birutės kultas, eldonejo Vartiklis (litove) == Vidu ankaŭ == La virina persona nomo ankoraŭ nuntempe popularas inter litovlingvanoj, kaj en Litovio kaj eksterlande. Ekzemplo estas {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Litovoj]] [[Kategorio:Litova mitologio]] [[Kategorio:Historio de Litovio]] [[Kategorio:Mortintoj en 1382]] krtoguddvh6bo30hnnmrblcep6k1fye 9363757 9363753 2026-04-30T10:18:52Z ThomasPusch 1869 9363757 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | dosiero = Biruta.JPG | edzo1 = [[Kęstutis]] | dato de naskiĝo = ''dato mankas'' | dato de morto = [[1382]] }} [[Dosiero:Bronza statuo de Birutė en Palanga.jpg|eta|240px|<center>bronza statuo de Birutė en la botanika ĝardeno de Palanga, proksime al la "monteto de Birutė"]] '''Birutė''' (mortis en la jaro 1382) estis la dua edzino de [[Kęstutis]], Grandduko de [[Litovio]], kaj patrino de la posta grandduko [[Vytautas]]. Estas malmultaj faktaj informoj pri ŝia vivo, sed kulto pri ŝi estis forta dum la longa ne-kristana epoko de Litovio, kaj ankaŭ poste, kiam la litova kulturo pli kaj pli iĝis duaranga post la pola en la origine samrajta litova-pola ŝtata alianco, kaj despli kiam tiu alianco malfortiĝis kaj Litovio konkeriĝis de la cara Rusio. Birutė naskiĝis en la regiono de la mara urbo [[Palanga]], plej probable kiel filino de [[Ĵemajtio|regiona]] nobela familio. La historio pri ŝia geedziĝo kun Kęstutis iĝis romantika legendo en Litovio. Kronikoj mencias, ke ŝi estis pastrino ([[Litova lingvo|litove]]: ''vaidilutė'') kaj servis al tradiciaj antaŭ-kristanaj litovaj dioj, gardante la sanktan fajron, kiu ne rajtis estingiĝi. Kiam Kęstutis eksciis pri ŝia beleco, li vizitis ŝian sanktejon, trovis ŝin ne nur bela, sed ankaŭ tre saĝa, kaj petis ŝin edziniĝi al li. Ŝi rifuzis, ĉar kiel pastrino ĉi estis promesinta al la dioj resti virga. Kęstutis ignoris tion, perforte prenis ŝin al sia kastelo [[Trakai]] proksime de [[Vilno]] kaj grandioze festis sian geedziĝon kun ŝi. La paro havis tri filojn kaj tri filinojn. [[Vytautas]], la unua filo, naskiĝis ĉirkaŭ la jaro [[1350]]. Tio supozigas ke la geedziĝo okazis dum 1349 aŭ iom pli frue.. La cirkonstancoj pri ŝia morto ne estas plene klaraj. Dum [[1381]] kaj [[1182]] la edzo Kęstutis tiriĝis en militon kontraŭ sia nevo [[Jogaila]], kiu dum [[1377]] post la morto de Algirgas iĝis Grandduko de Litovio kaj antaŭvidiĝis daŭre dividi la potencon kun Kęstutis, kiel antaŭe praktikis la fratoj Kęstutis kaj Algirdas. Jogaila tamen subskribis sekretan interkonsenton kun la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] en [[Prusio]] kontraŭ Kęstutis kaj kun armeo invadis la urbon [[Vilno]] kaj poste la fortikaĵon [[Trakai]], kiuj situis en la landoparto de Kęstutis, sed konsideriĝis la "koro" de la mezepoka Litovio. Kęstutis kun sia filo [[Vytautas]] alvenis al Trakai same kun armeo. Estis interkonsentite negoci pri interpaciĝo en la kampadejo de Jogaila, sed Jogaila anstataŭe enkarcerigis sian onklon Kęstutis kaj kuzon Vytautas, kaj sekve murdigis Kęstutis en la kastelo ''Krevė'', dum Vytautas sukcesis fuĝi. [[Dosiero:Trakai-Troki.jpg|eta|maldekstra|250px|<center>la kastelo de insulo Trakai]] Kroniko de la Ordeno de germanaj kavaliroj mencias, ke Birutė pro kialoj de sekureco translokiĝis al la urbo [[Brest]] en Belorusio kaj kie estis murdita per drono en aŭtuno [[1382]], kvazaŭ "responde" al la fuĝo de Vytautas el la kastelo ''Krevė''. Tamen, neniu alia fonto konfirmas aŭ malkonfirmas tiun informon, ĝis la delegacio de Okcidenta Litovio, kiu 35 jarojn poste alvenis al la [[Koncilio de Konstanco]], forte asertis ke Birutė ne murdiĝis. Tial alia legendo ekestis, kiu rakontis, ke Birutė revenis al la nekristana sanktejo en [[Palanga]] kaj daŭrigis servi la litovajn diojn ĝis morto ĉirkaŭ la jaro [[1389]]. Laŭ tiu legendo, ŝi entombiĝis rande de la granda duno, sur kiu staris la sanktejo, kaj kiu post ŝia morto ricevis la nomon "monteto de Birutė". La homoj de la regiono evoluigis fortan kulton pri Birutė, kiu restis viva dum jarcentoj post ŝia morto. Ŝi konsideriĝis nekristana litova sanktulino aŭ eĉ diino. Arkeologiaj trovoj pravigas ke ekde la 10-a jarcento ekzistis vilaĝo ĉe la monteto. Dum la 13-a jarcento la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]], kiu konkeris la baltajn prusojn en la sudo, kaj partnera kavalira ordeno, kiu konkeris la baltajn livonojn en la nordo, el ambaŭ direktoj komencis ataki la litovajn loĝlokojn aparte apud la marbordo por konkeri kaj sekve perforte kristanigi ankaŭ la litovan "centran parton" inter la du konkeritaj baltaj teritorioj. Kadre de tiuj atakoj, la vilaĝo sur la monteto konstruis defendan fortikejon kun turo, kiu post detruo rekonstruiĝis kun pli fortika muraro kaj kun du turoj. Tamen ankaŭ tiu fortikaĵo estis bruligita dum la dua duono de la 14-a jarcento. Anstataŭe, kiel montris arkeologiaj trovoj de la jaro [[1989]], vere konstruiĝis nekristana sanktejo kaj stela observejo sur la pinto de la "monteto de Birutė", kiu funkciis dum la fino de la 14-a kaj komenco de 15-a jarcento, kaj tutprobable konstruiĝis honore al Birutė. Ekde la fino de la 14-a jarcento amasiĝis historioj pri homoj, kiuj preĝis al Birutė petante pri sano kaj bonŝanco, kaj ricevis tion. Post la formala kristaniĝo de ĉiuj litovoj (Litovio estis la lasta lando en Eŭropo, kiu konvertiĝis al kristanismo), kaj la kaŝita daŭra protesto de multaj litovoj pri tiu kristaniĝo, la historioj pri mirakloj de la "pagana diino" Birutė nur plimultiĝis … Por malebligi al la homoj preĝi al la malnovaj dioj kaj al Birutė, katolika kapelo de Sankta Georgo estis starigita sur la monteta pinto en [[1506]]. En [[1869]] nova kapelo estis starigita, nun kun tradiciaj litovaj portretoj, kaj ankoraŭ ekzistas hodiaŭ. La monteto estas populara celo por turistoj. Oficiala festotago de Birutė cetere estas la [[24-a de novembro]]. == Referencoj == * [http://www.pgm.lt/Istorija/Birute_en.htm La historio de Birutė] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161017152826/http://www.pgm.lt/Istorija/Birute_en.htm |date=2016-10-17 }}, el "Encyclopedia Lituanica," II, Boston, 1972, paĝoj 361-362; el la paĝaro de la botanika ĝardeno kaj muzeo pri litova arto en Palanga {{en}} * Vykintas Vaitkevičius, [http://www.pgm.lt/Parkas/rs_birutes_kalnas.htm Rašytiniai Šaltiniai apie Birutės Kalną] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070311024015/http://www.pgm.lt/Parkas/rs_birutes_kalnas.htm |date=2007-03-11 }} (skribaj fontoj pri la monteto de Birutė); el la paĝaro de la botanika ĝardeno kaj muzeo pri litova arto en [[Palanga]] (litove) * D-ro Libertas Klimka [http://www.pgm.lt/Parkas/Birutes_kalnas.htm Birutės kalnas] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061215223655/http://www.pgm.lt/Parkas/Birutes_kalnas.htm |date=2006-12-15 }} (la monteto de Birutė); el la paĝaro de la botanika ĝardeno kaj muzeo pri litova arto en Palanga (litove) * Vladas Žulkus, [http://www.pgm.lt/Istorija/Zulkaus_straipsnis_b.htm#Birutės%20kalno%20įtvirtinimai Palangos priešistorė ir viduramžiai archeologo akimis] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070224230101/http://www.pgm.lt/Istorija/Zulkaus_straipsnis_b.htm#Birutės%20kalno%20įtvirtinimai |date=2007-02-24 }} (la prehistoria kaj mezepoka tempoj de Palanga el la okuloj de arkeologo), parto II, el 'Palangos istorija' (historio de Palanga), Klaipėda: Libra Memelensis, 1999; el la paĝaro de la botanika ĝardeno kaj muzeo pri litova arto en Palanga (litove) * Inga Deidulė, [http://www.spauda.lt/history/vytautas/trys.htm Vytauto Didžiojo įvaizdžio genezės mįslė] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100223085026/http://www.spauda.lt/history/vytautas/trys.htm |date=2010-02-23 }} (la enigmo pri la ekesto de la reputacio de Vytautas la Granda), Birutės kultas, eldonejo Vartiklis (litove) == Vidu ankaŭ == La virina persona nomo ankoraŭ nuntempe popularas inter litovlingvanoj, kaj en Litovio kaj eksterlande. Ekzemplo estas * [[Birutė Galdikas]] (1946-2026), kanada primatologino naskiĝinta en Germanio kiel ido el familio ĵus fuĝinta de [[Sovetunio]] okupinta la Respublikon [[Litovio]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Litovoj]] [[Kategorio:Litova mitologio]] [[Kategorio:Historio de Litovio]] [[Kategorio:Mortintoj en 1382]] ibn3qah2sb7ycc0u1h941v2fzbmo5si 9363760 9363757 2026-04-30T10:23:30Z ThomasPusch 1869 9363760 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | dosiero = Biruta.JPG | edzo1 = [[Kęstutis]] | dato de naskiĝo = ''dato mankas'' | dato de morto = [[1382]] }} [[Dosiero:Bronza statuo de Birutė en Palanga.jpg|eta|240px|maldekstra|{{centre|bronza statuo de Birutė en la botanika ĝardeno de Palanga, proksime al la "monteto de Birutė"}}]] '''Birutė''' (n. en 1325, mortis laŭ plej multaj fontoj en la jaro 1382, sed laŭ iuj, ekzemple laŭ la [[Enciklopedia Vortaro Brockhaus-Jefron]], volumo IIIa de 1891, nur en 1416) estis la dua edzino de [[Kęstutis]], Grandduko de [[Litovio]], kaj patrino de la posta grandduko [[Vytautas]]. Estas malmultaj faktaj informoj pri ŝia vivo, sed kulto pri ŝi estis forta dum la longa ne-kristana epoko de Litovio, kaj ankaŭ poste, kiam la litova kulturo pli kaj pli iĝis duaranga post la pola en la origine samrajta litova-pola ŝtata alianco, kaj despli kiam tiu alianco malfortiĝis kaj Litovio konkeriĝis de la cara Rusio. Birutė naskiĝis en la regiono de la mara urbo [[Palanga]], plej probable kiel filino de [[Ĵemajtio|regiona]] nobela familio. La historio pri ŝia geedziĝo kun Kęstutis iĝis romantika legendo en Litovio. Kronikoj mencias, ke ŝi estis pastrino ([[Litova lingvo|litove]]: ''vaidilutė'') kaj servis al tradiciaj antaŭ-kristanaj litovaj dioj, gardante la sanktan fajron, kiu ne rajtis estingiĝi. Kiam Kęstutis eksciis pri ŝia beleco, li vizitis ŝian sanktejon, trovis ŝin ne nur bela, sed ankaŭ tre saĝa, kaj petis ŝin edziniĝi al li. Ŝi rifuzis, ĉar kiel pastrino ĉi estis promesinta al la dioj resti virga. Kęstutis ignoris tion, perforte prenis ŝin al sia kastelo [[Trakai]] proksime de [[Vilno]] kaj grandioze festis sian geedziĝon kun ŝi. La paro havis tri filojn kaj tri filinojn. [[Vytautas]], la unua filo, naskiĝis ĉirkaŭ la jaro [[1350]]. Tio supozigas ke la geedziĝo okazis dum 1349 aŭ iom pli frue.. La cirkonstancoj pri ŝia morto ne estas plene klaraj. Dum [[1381]] kaj [[1182]] la edzo Kęstutis tiriĝis en militon kontraŭ sia nevo [[Jogaila]], kiu dum [[1377]] post la morto de Algirgas iĝis Grandduko de Litovio kaj antaŭvidiĝis daŭre dividi la potencon kun Kęstutis, kiel antaŭe praktikis la fratoj Kęstutis kaj Algirdas. Jogaila tamen subskribis sekretan interkonsenton kun la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] en [[Prusio]] kontraŭ Kęstutis kaj kun armeo invadis la urbon [[Vilno]] kaj poste la fortikaĵon [[Trakai]], kiuj situis en la landoparto de Kęstutis, sed konsideriĝis la "koro" de la mezepoka Litovio. Kęstutis kun sia filo [[Vytautas]] alvenis al Trakai same kun armeo. Estis interkonsentite negoci pri interpaciĝo en la kampadejo de Jogaila, sed Jogaila anstataŭe enkarcerigis sian onklon Kęstutis kaj kuzon Vytautas, kaj sekve murdigis Kęstutis en la kastelo ''Krevė'', dum Vytautas sukcesis fuĝi. [[Dosiero:Trakai-Troki.jpg|eta|maldekstra|250px|<center>la kastelo de insulo Trakai]] Kroniko de la Ordeno de germanaj kavaliroj mencias, ke Birutė pro kialoj de sekureco translokiĝis al la urbo [[Brest]] en Belorusio kaj kie estis murdita per drono en aŭtuno [[1382]], kvazaŭ "responde" al la fuĝo de Vytautas el la kastelo ''Krevė''. Tamen, neniu alia fonto konfirmas aŭ malkonfirmas tiun informon, ĝis la delegacio de Okcidenta Litovio, kiu 35 jarojn poste alvenis al la [[Koncilio de Konstanco]], forte asertis ke Birutė ne murdiĝis. Tial alia legendo ekestis, kiu rakontis, ke Birutė revenis al la nekristana sanktejo en [[Palanga]] kaj daŭrigis servi la litovajn diojn ĝis morto ĉirkaŭ la jaro [[1389]]. Laŭ tiu legendo, ŝi entombiĝis rande de la granda duno, sur kiu staris la sanktejo, kaj kiu post ŝia morto ricevis la nomon "monteto de Birutė". La homoj de la regiono evoluigis fortan kulton pri Birutė, kiu restis viva dum jarcentoj post ŝia morto. Ŝi konsideriĝis nekristana litova sanktulino aŭ eĉ diino. Arkeologiaj trovoj pravigas ke ekde la 10-a jarcento ekzistis vilaĝo ĉe la monteto. Dum la 13-a jarcento la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]], kiu konkeris la baltajn prusojn en la sudo, kaj partnera kavalira ordeno, kiu konkeris la baltajn livonojn en la nordo, el ambaŭ direktoj komencis ataki la litovajn loĝlokojn aparte apud la marbordo por konkeri kaj sekve perforte kristanigi ankaŭ la litovan "centran parton" inter la du konkeritaj baltaj teritorioj. Kadre de tiuj atakoj, la vilaĝo sur la monteto konstruis defendan fortikejon kun turo, kiu post detruo rekonstruiĝis kun pli fortika muraro kaj kun du turoj. Tamen ankaŭ tiu fortikaĵo estis bruligita dum la dua duono de la 14-a jarcento. Anstataŭe, kiel montris arkeologiaj trovoj de la jaro [[1989]], vere konstruiĝis nekristana sanktejo kaj stela observejo sur la pinto de la "monteto de Birutė", kiu funkciis dum la fino de la 14-a kaj komenco de 15-a jarcento, kaj tutprobable konstruiĝis honore al Birutė. Ekde la fino de la 14-a jarcento amasiĝis historioj pri homoj, kiuj preĝis al Birutė petante pri sano kaj bonŝanco, kaj ricevis tion. Post la formala kristaniĝo de ĉiuj litovoj (Litovio estis la lasta lando en Eŭropo, kiu konvertiĝis al kristanismo), kaj la kaŝita daŭra protesto de multaj litovoj pri tiu kristaniĝo, la historioj pri mirakloj de la "pagana diino" Birutė nur plimultiĝis … Por malebligi al la homoj preĝi al la malnovaj dioj kaj al Birutė, katolika kapelo de Sankta Georgo estis starigita sur la monteta pinto en [[1506]]. En [[1869]] nova kapelo estis starigita, nun kun tradiciaj litovaj portretoj, kaj ankoraŭ ekzistas hodiaŭ. La monteto estas populara celo por turistoj. Oficiala festotago de Birutė cetere estas la [[24-a de novembro]]. == Referencoj == * [http://www.pgm.lt/Istorija/Birute_en.htm La historio de Birutė] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161017152826/http://www.pgm.lt/Istorija/Birute_en.htm |date=2016-10-17 }}, el "Encyclopedia Lituanica," II, Boston, 1972, paĝoj 361-362; el la paĝaro de la botanika ĝardeno kaj muzeo pri litova arto en Palanga {{en}} * Vykintas Vaitkevičius, [http://www.pgm.lt/Parkas/rs_birutes_kalnas.htm Rašytiniai Šaltiniai apie Birutės Kalną] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070311024015/http://www.pgm.lt/Parkas/rs_birutes_kalnas.htm |date=2007-03-11 }} (skribaj fontoj pri la monteto de Birutė); el la paĝaro de la botanika ĝardeno kaj muzeo pri litova arto en [[Palanga]] (litove) * D-ro Libertas Klimka [http://www.pgm.lt/Parkas/Birutes_kalnas.htm Birutės kalnas] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061215223655/http://www.pgm.lt/Parkas/Birutes_kalnas.htm |date=2006-12-15 }} (la monteto de Birutė); el la paĝaro de la botanika ĝardeno kaj muzeo pri litova arto en Palanga (litove) * Vladas Žulkus, [http://www.pgm.lt/Istorija/Zulkaus_straipsnis_b.htm#Birutės%20kalno%20įtvirtinimai Palangos priešistorė ir viduramžiai archeologo akimis] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070224230101/http://www.pgm.lt/Istorija/Zulkaus_straipsnis_b.htm#Birutės%20kalno%20įtvirtinimai |date=2007-02-24 }} (la prehistoria kaj mezepoka tempoj de Palanga el la okuloj de arkeologo), parto II, el 'Palangos istorija' (historio de Palanga), Klaipėda: Libra Memelensis, 1999; el la paĝaro de la botanika ĝardeno kaj muzeo pri litova arto en Palanga (litove) * Inga Deidulė, [http://www.spauda.lt/history/vytautas/trys.htm Vytauto Didžiojo įvaizdžio genezės mįslė] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100223085026/http://www.spauda.lt/history/vytautas/trys.htm |date=2010-02-23 }} (la enigmo pri la ekesto de la reputacio de Vytautas la Granda), Birutės kultas, eldonejo Vartiklis (litove) == Vidu ankaŭ == La virina persona nomo ankoraŭ nuntempe popularas inter litovlingvanoj, kaj en Litovio kaj eksterlande. Ekzemplo estas * [[Birutė Galdikas]] (1946-2026), kanada primatologino naskiĝinta en Germanio kiel ido el familio ĵus fuĝinta de [[Sovetunio]] okupinta la Respublikon [[Litovio]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Litovoj]] [[Kategorio:Litova mitologio]] [[Kategorio:Historio de Litovio]] [[Kategorio:Mortintoj en 1382]] cto1pkhtebc2extfa7fv2npbbn41822 0 129247 9363779 9193634 2026-04-30T10:52:45Z Sj1mor 12103 9363779 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''SETI''' estas mallongigo de '''serĉado pri [[ekstertera intelekto]]''' ({{Lang-en|search for extraterrestrial intelligence}}), kaj estas uzata por grupo de diversaj aktivaĵoj, lanĉita de sciencistoj por aktive esplori la eblecon de intelektaj estaĵoj en aliaj partoj de la [[universo]], kiuj povus komuniki kun la homoj de la planedo [[Tero]]. Ĝi estas projekto organizita de Instituto samnoma, kun sidejo en [[Usono]]. Ĝin lanĉis interalie la fama sciencisto [[Carl Sagan]]. En la komenco de la projekto ĝi estis financita de la usona registaro, sed nun estas ĉefe apogata de privataj fontoj. La ĉefa esplormetodo estas la revizio de fontoj de la [[elektromagneta spektro]] devenantaj el la ekstera spaco. Oni faras kalkulojn por elekti la plej taŭgan parton de la spektro kaj la adekvatajn partojn de la spaco, kaj ankaŭ estas esplorataj aliaj manieroj de komuniko. == Historio == En 1960, la astronomo de la [[Universitato Cornell]], [[Frank Drake]] lanĉis la unuan modernan science orientitan serĉadon de ekstertera intelekto, nomata "[[Projekto Ozma]]", pro la nomo de rolanto en libroj de [[L. Frank Baum]]. Li uzis [[radioteleskopo]]n en [[Green Bank]], [[Okcidenta Virginio]], por ekzameni la stelojn [[Tau Ceti]] kaj [[Epsilon Eridani]]. Li trovis nenion interesan. Drake estas konata pro la [[formulo de Drake]], kiu celas fari proksimuman kalkulon pri la nombro da eblaj intelektaj civilizoj en la Universo. En 1961, en tiu urbo Green Bank okazis la unua tutmonda konferenco pri la serĉado de ekstertera intelekto. La usona astronomo [[Carl Sagan]] kaj la soveta [[Josif Ŝklovskij]] verkis kune la pioniran libron ''Intelligent Life in the Universe'' publikigotan en 1966. En 1963 estis ekfunkciigita radio-teleskopo en la [[Universitato de Ohio]], nomata ''Big Ear'' (''Orelego''). En 1971, estis la usona spacagentejo [[NASA]] kiu financis novan projekton ("[[Projekto Cyclops]]") de radioteleskopo kun 1.500 platoj, kiu finfine ne estis konstruita, sed kiu taŭgis kiel modelo por postaj esploroj. En 1974, oni faris specialan klopodon: oni lanĉis aktivan mesaĝon el la observatorio de [[Arecibo]], kun mesaĝo direktita al la spaco. La [[15-an de aŭgusto]] de [[1977]] oni detektis specialan signalon en teleskopo, kiun kelkaj atribuis al ekstertera fonto. La t.n. ''[[Wow!-signalo]]'' estas konsiderata la plej karakteriza signalo de la SETI-projekto, sed ĝi ne plu ripetiĝis. La observanto, d-ro Ehman, supozas, ke ĝi povas esti de ekstertera fonto. Ĉar ĝi estis eksterordinare forta, ĝi probable ne estis nur hazarda aro de signoj inter la bruo-signoj. En 1979 la [[Universitato de Kalifornio ĉe Berkeley]] lanĉis SETI-projekton nomatan "[[SERENDIP]]" (''Search for Extraterrestrial Radio Emissions from Nearby Developed Intelligent Populations''). == Kiun sencon povus fari komunikado kun ETI? == * pozitivaj eblecoj Ni mem nur inventis teknologiojn inkluzive sendiloj kaj riceviloj ekde ĉ. 100 jaroj, altnivelajn nur ekde malpli ol 50 jaroj. La ETI povus esti pli longe evoluintaj, eble ili estas kelkajn cent jarojn aŭ eĉ kelkajn mil jarojn pli evoluitaj. Al tiuj estaĵoj ni povus fari demandojn kaj petojn pri helpo. Nur kelkaj: - kiel ni povas produkti energion? Per nuklea fuzio? - kiel ni povas elimini malsanojn kiel ekzemple kanceron? - ĝenerale: kion vi konsilas al ni? * negativaj eblecoj Oni povas timi. Ĉu la ETI estas amikaj, pacamaj aŭ kontraŭaj? - La sciencfikcia romano "milito de la mondoj" de [[H.G. Wells]] priskribis invadon de tre malamikaj ET venantaj de la marso. - En 2010 la brita sciencisto Prof. [[Stephen Hawking]] avertis kontraŭ eksterteraj kontaktoj. Tiuj povus rezulti en danĝeraj, negativaj konsekvencoj. - La travido de nia tera historio donas ekzemplojn. Kio okazis, kiam diversaj landoj kaj kulturoj ekkontaktis? Ĉu ili kunlaboris, helpis unu al la alia? La listo donas pliparte negativajn ĝis terurajn ekzemplojn: * klasika grekio 1: [[peloponeza milito]] inter diversaj grekaj urboj dum 27 jaroj * klasika grekio 2: grekio - persio * romia imperio - kartago * mongoloj - Eŭropo * Eŭropo - araboj * Eŭropo - Ameriko, Majaoj, indianoj. Vidu [[konkero de Ameriko]] * Japanio - Ĉinio * USONO - Japanio La ĝisnunaj spertoj kun nia propra raso vere ne estas pozitivaj. Ĉu ni tial timu la ETI, ĉu ni evitu kontaktojn? La probableco argumentas kontraŭ kontaktoj. Sed ni pripensu: unue ni aŭskultu! Dum la unua tempo de ricevado ja ankoraŭ estas neniu risko. La distanco kaj tial la minimuma tempo bezonata por interŝanĝo de mesaĝoj bezonos dekojn, eble centojn da jaroj. Tial, en kazo de ricevo de iu ajn inteligenta signalo, ni kviete aŭskultu, kion ili sendos al ni kaj post tio ni pripensu nian reagon. La distanco same donos protekton kontraŭ atakoj. Transporti etan radiosignalon tra la spaco, signalon kun energio de malpli ol miliardono de unu vato, jam estas malfacila. Transporto de efikaj armiloj tra la sama distanco estos tute neebla, nepagebla kaj nesenchava por iu ajn intelekta civilizacio. Laŭ ĉiu logiko la ETI ne estas same stultaj kiel ni estis dum nia historio. == Radio-signalojn sendi kaj ricevi == Estas du bazaj eblecoj komuniki kun eksterteraj intelektoj: * Ricevi: traserĉi la eteron pri interesaj radio-signaloj * Elsendi signalojn kaj esperi respondojn Por ambaŭ necesas pripensi taŭgajn frekvencojn. Unuavide la ricevo ŝajnas pli facila kaj sukceson promesanta. Sed granda problemo estas la tempo bezonata. Enim, se ni hodiaŭ elsendas signalon, kiu estas vere ricevita de intelekto vivanta en distanco de 100 [[lumjaro]]j, kaj tiu civilizacio vere respondus, ni devus atendi 200 jarojn, ĝis ĝia respondo atingus nin. Ni ne scias, el kiu distanco venos tiu responda sendado. Tial ni devas ricevi dum multaj jaroj, por ne perdi la respondon. === Ricevado === La ricevado estas la taŭga unua paŝo. Povas ja esti, ke alia civilizacio ekzistas en la universo kaj jam ekde multaj jaroj sendas. Kiom granda estas la ŝanco, kalkulis [[Francis Drake]], kiu starigis la t.n. [[Formulo de Drake|formulon de Drake]], formulon por kalkuli la probablecon, ke ie ekzistas alia civilizacio. La ŝanco estas treege malgranda. Multaj faktoroj en tiu formulo estas nekonataj aŭ nur tre malprecize takseblaj. === Ŝanco de samtempeco === La ŝanco de samtempeco. Faktoro pri samtempeco mankas en la formulo de Drake. Ni havas sendilojn ekde nur ĉ. 100 jaroj. Fortajn sendilojn, kun efikaj direkteblaj antenoj, kaj efikajn ricevilojn ni nur havas ekde ĉ. 20 jaroj. Se intelekta civilizacio ekzistis antaŭ 10 milionoj da jaroj, ekzistis dum unu miliono da jaroj (vere longa tempo!) kaj poste perdiĝis, ni ne povas rimarki ĝin nun. ==== Taŭgaj frekvencoj ==== La ŝanco por komuniki kun alia civilizacio en la universo dependas de tri ŝtupoj * ke tia civilizacio ekzistas. * ke tiu civilizacio elsendas sufiĉe fortajn signalojn al nia direkto. * ke ni trovas la frekvencon, kiun ĝi uzas. Sciencistoj diras, ke frekvencoj inter 1 ĝis 10&nbsp;GHz povas esti taŭgaj. Intelekta civilizacio uzos tre mallarĝbendajn signalojn por koncentri la sendpovumon. Ilustraĵo de la matematika kunteksto: Kutima televida signalo enhavas tre multajn informojn. Por tio la signalo uzas larĝan frekvencbendon de 6 [[MHz]]. Radiosignalo por parolo kaj muziko nur bezonas 3&nbsp;kHz. Morsa signalo enhavas multe malpli da informo kaj tial nur bezonas frekvencbendon de malpli ol 0,5&nbsp;kHz. Por trakosmaj signaloj oni uzos la plej eble malvastajn signalojn, uzante frekvencbendon de eble nur 0,03&nbsp;Hz. Tia mallarĝbenda signalo estas ne tiom kovrita per la kosma bruo. Ĉar ili scias tion, kaj ĉar ili povas atingi pli bonan sendkvaliton kun limigita sendpovumo, niaj intelektaj kunuloj uzos tiom mallarĝbendajn signalojn. Por traserĉi la grandegan frekvencspacon de 9&nbsp;GHz, en paŝoj de 0,03&nbsp;Hz ni devas traserĉi ĉ. 3 trilionojn da kanaloj. Por kalkuli la bezonatan tempon por tio ni taksu: * por observi neuzatan kanalon: 0,1 sekundoj (s) * por observi uzatan kanalon, kanalon kun signalo, inkluzive unua analizo pri ĝia signifo: 10 s La enhavo de la granda plimulto de trovitaj signaloj estas teraj, aŭ venas de jam konataj, ne interesaj kosmaj fontoj, aŭ estas simpla bruo. Anstataŭ kalkuli mem, jen citaĵo el raporto de la [[Horowitz]]-grupo ĉe la universitato [[Harvard]] de la jaro 1995: Ili observis 250 kandidatajn objektojn (stelojn de taŭgaj tipoj). Ili analizis 60 trilionojn da kanaloj dum 5 jaroj. Rezulto pri intelekta ekstertera signalo ĝis tiam: nenio. Malgraŭ la impone granda cifero, la pocentaĵo de jam analizitaj kanaloj estas nur eta parto de la analizendaj. Minimume 250-foje pli granda cifero rezultas, se ni kalkulas la menciitajn 250 interesajn objektojn. La laboro bezonus 1250 jarojn, do terure longan tempon. Helpilo por maplilongigi tiun tempon povas esti la sekvanta sistemo. ===== La akvotruo ===== Inter la multaj frekvencoj unu regiono promesas pli bonajn kondiĉojn, regiono, en kiu la kosma bruo estas pli malforta ol en aliaj. Tiu regiono estas nomita akvotruo. Vidu la artikolon [[Akvotruo (radio-frekvencoj)]] ==== [[SETI@home]] ==== [[Dosiero:Setiathomeversion4point45.png|150ra|dekstra|eta|SETI@home]] Por analizi la ricevitajn kanalojn, granda komputila laboro estas bezonata, kiu kostas grandegan sumon. Anstataŭ uzi multekostajn universitatajn komputilojn, la projekto ''SETI@home'' uzas multajn privatajn komputilojn senkoste. La projekto komencis je la [[Universitato de Kalifornio ĉe Berkeley|Universitato Berkeley]] en majo 1999. Ĉiu privata uzanto de komputilo povas partopreni. Oni elŝutu la softvaron de SETI@home, kiu pritraktas analizon de malgranda parto de la signaloj ricevitaj kaj stokitaj de la radio-teleskopo SERENDIP. Rezultoj estas aŭtomate resenditaj al UC Berkeley. Pli ol 5 milionoj da uzantoj en pli ol 200 landoj aliĝis al la sistemo kaj disponigis 19 000 000 000 horojn de komputila tempo.<ref name="SETI@home">{{cite web | url = http://seticlassic.ssl.berkeley.edu/totals.html | title = SETI@home Classic - Current Total Statistics | accessdate = 2006-06-12 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2008-06-16 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20060619123556/http://seticlassic.ssl.berkeley.edu/totals.html | arkivdato = 2006-06-19 }}</ref><ref name="BOINC">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.boincstats.com/|titolo=BOINCstats|alirdato=2008-01-29}}</ref> Dum [[29-a de januaro]] [[2008]] la Seti@home atingas averaĝan transiron de 387 [[flopo|Teraflopoj]], kio igas ĝin la dua plej rapida superkomputilo de la Tero <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.boincstats.com/stats/project_graph.php?pr=sah |titolo=''BOINC Stats'' |alirdato=2008-06-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20091215135415/http://boincstats.com/stats/project_graph.php?pr=sah |arkivdato=2009-12-15 }}</ref>. ==== Rezultoj ĝis nun ==== Kelkfoje aperis en ĵurnaloj raportoj pri inteligentaj signaloj. Sed ĉiuj signaloj estis aŭ de tera origino aŭ de neintelektaj eksterteraj fontoj. Nur unu tre interesa signalo estis ricevita: :'''La [[Wow!-signalo]]''' :En granda maso de nesignifaj signoj aperis unufoje eksterordinare forta signalo kiu povus esti ekstertera. :La astronomo, kiu tralegis la paperon, D-ro Ehmann, notis sur la papera dokumento: :Wow! Ehmann poste observis longe la saman frekvencon kaj lokon en la ĉielo, el kiu venis la signalo, sed neniu nova signalo sekvis. :Detalojn legu en la aparta artikolo. === Sendado === [[arecibo-mesaĝo]] La '''[[Arecibo-mesaĝo]]''' estas mesaĝo de la Tero al eblaj [[eksterterulo]]j, sendita kiel radio-elsendo. Ĝi estis sendita de la [[Arecibo-radio-observatorio]], proksime de [[Arecibo]], [[Puerto Rico]]. Vidu la apartan artikolon. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Eksolingvistiko]] * [[Formulo de Drake]] * [[Wow!-signalo]] * [[Arecibo-mesaĝo]] * [[SETI@home]] * [[Listo de la plej proksimaj steloj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.seti.org/ Instituto SETI] * [http://radio.seti.org/ Podkasto de Instituto SETI] * [http://www.wow-signal.com wow-signal engrypted] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161009072336/http://wow-signal.com/ |date=2016-10-09 }} [[Kategorio:SETI]] [[Kategorio:Ekstertera vivo]] [[Kategorio:Astronomio]] j3bqjz9ncb9lroiyr0j2xpzi8wzgwcf 0 129552 9363343 9360795 2026-04-29T13:19:25Z ~2026-26205-68 256045 9363343 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=nuna regiono de Finnlando|multe pli granda samnoma historia regiono|Ostrobotnio (historia)}} {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Provinco |lando = Finnlando |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}]] |regiono-ISO = FI-12 |mapo1 lokumilo = iso |kodo = FI-12 |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |zomo = 6 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = Guberniestro }} '''Ostrobotnio''' (svede ''Österbotten '', finne ''Pohjanmaa'') estas [[provincoj de Finnlando|provinco]] de [[Finnlando]]. Kontraŭ sia nomo ĝi inkludas nur etan parton el [[Ostrobotnio (historia)|historia Ostrobotnio]]. Ĝis la jaro 2009 ĝi estis parto de la gubernio [[Okcidenta Finnlando]]. La ĉefurbo estas [[Vaasa]]. Ostrobotnio estas dulingva regiono, kie 52% el loĝantoj parolas la svedan. En la provinco Ostrobotnio la svedparolantoj estas ankaŭ en aliaj aferoj ol la lingvo klare diversa grupo ol la finnparolantoj – en suda Finnlando esti svedlingva [[finnlandano]] signifas eble preskaŭ nur, ke oni apartenas al svedparolanta malplimulto, sed en la provinco Ostrobotnio ĝi estas tute forte ankaŭ etna kaj kultura afero, kaj tion montras ankaux la blazono, kiu havas samajn kolorojn kiel [[flago de svedlingvaj finnlandanoj]]. La ligoj al Svedio estas fortaj. Multaj spektas multe pli da sveda ol finna televido, abonu Dagens Nyheter anstataŭ Hufvudstadsbladet, instruado de la finna en lernejoj, precipe en kamparaj lokoj, ofte devas komenci de la komenco, se vi devas translokiĝi el via hejmregiono pro manko de laboro, vi preferus translokiĝi al Svedio ol al alia parto de Finnlando, ktp. La provinco enhavas la tradicie svedlingvan parton de la provinca apudmara regiono kaj ankaŭ kelkajn finnlingvajn komunumojn enlande (numeroj 1, 8 kaj 17 sur la suba mapo), kiuj estas parolantaj de [[Sud-ostrobotniaj dialektoj]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la provinco vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La svedlingvaj dialektoj de Ostrobotnio estas aparte malfacile kompreneblaj eĉ por tiuj, kiuj parolas la svedan kiel gepatran lingvon. [[Korsnäs]] estis laŭdire la plej svedlingva komunumo en la mondo (97 % parolis la svedan tie, kaj oni asertis ke ĉie en Svedio kaj aliloke la procentaĵo estas malpli alta). Nuntempe la plej svedlingva komunumo en la mondo estas supozeble [[Hammarland]] en Alando. Ankaŭ estis montrite per genetika esplorado, ke la svedlingva loĝantaro de Ostrobotnio devenas plejparte de svedoj, dum la svedlingva loĝantaro de Uusimaa devenas ĉefe, kaj ankaŭ granda parto de tiu de Origina Finnlando, el finningve parolantaj homoj kiuj ŝanĝis sian lingvon. Aliflanke multaj loknomoj en la areo rakontas pri antaŭa finnlingva epoko. En marborda Uusimaa, kiu svediĝis lingve klare antaŭe ol la nuna svedparolanta Ostrobotnio sed en la 20-a jarcento refinniĝis, multaj svedlingvaj loknomoj de nunaj finnlingvplejaj lokoj estas pli malnovaj ol la finnlingvaj nomoj, sed en Ostrobotnio estas male: multaj finnlingvaj nomoj de nunaj svedlingvplejaj lokoj estas pli malnovaj ol la svedlingvaj nomoj, ekzemple la svedlingvaj nomoj [[Replot]], [[Terjärv]], [[Oravais]] kaj [[Malax]] iĝis el la finnlingvaj nomoj ''Raippaluoto'', ''Tervajärvi'',, ''Oravainen'' kaj ''Madeslaksi'' (en la moderna finna ''Maalahti''). Ekzemple [[Munsala]] havas plu nur finnlingvan nomon, kvankam la granda plejo el la loĝantaro estas svedlingvuloj. Ostrobotnio la marbordo moviĝas rapide. Tie multaj eksaj insuloj estas nun kontinentaj areoj. Kiam la novaj finnlandaj oficialaj provincoj estis fonditaj en 1994, oni donis al la nuna provinco Ostrobotnio nomon ''Vaasan rannikkoseutu'' (marborda regiono de Vaasa). La nuna nomo de la provinco estas multe kritikita. Multaj kaj la propraj logxantoj de la provinco kaj esploristoj de la finnlanda popolkulturo ne kontentas, ke la granda provinca nomo estis donita al nova provinco, kiu inkludas nur malgrandan parton de [[Ostrobotnio (historia)|la historia provinco Ostrobotnio]]. == Pejaĝoj kaj naturo == Ostrobotnio, same kiel pleje la alia historia Ostrobotnio, estas plejparte ebena. Riveroj, kiuj en aro de la finnaj riveroj estas grandaj, fluas inter vastaj kampoj malrapide tra Ostrobotnio al la Botnia Golfo, tute same ol en la plejo el la finnparolanta parto de [[la historia Ostrobotnio]]. La tero leviĝas el maro ok milimetrojn ĉiujare kaj tio daŭre ŝanĝas la aspekton de Ostrobotnio. Tio peras eble en 2000 jaroj, ke la finnlanda kaj svedlanda marbordo tuŝos siajn aliajn (La Golfeto de Pohjanlahti derompas malglate proksime de Vaasa kaj Umeå ) kaj [[Perämeri]] iĝos lago el kiu rivero elfluas al [[Botnia Maro]]. == Komunumoj en Ostrobotnio == (urboj per dikaj literoj) {| | * [[Isokyrö]] (1) * '''[[Jakobstad]]''' (2) * '''[[Kaskinen]]''' (3) * [[Korsholm]] (4) * [[Korsnäs]] (5) * '''[[Kristinestad]]''' (6) * [[Kronoby]] (7) * [[Laihia]] (8) * [[Larsmo]] (9) | * [[Malax]] (10) * '''[[Närpes]]''' (12) * [[Pedersöre]] (14) * '''[[Nykarleby]]''' (15) * '''[[Vaasa]]''' (16) * [[Vörå]] (18 + 11) |[[Dosiero:Pohjanmaa_kunnat.png|eta|375x375ra|Komunumoj de Ostrobotnio]] |} === Iamaj komunumoj === * [[Bergö]] * [[Esse]] * Maxmo * [[Munsala]] * Oravais * [[Petalax]] * [[Replot]] * [[Terjärv]] * [[Vähäkyrö]] * Vörå-Maxmo == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.pohjanmaa.fi Provinca portalo de Ostrobotnio] (en la sveda, finna kaj angla lingvoj) * [http://www.obotnia.fi/ Provinca konsilio de Ostrobotnio] (en la sveda, finna kaj angla lingvoj) [[Kategorio:Ostrobotnio| ]] [[Kategorio:Provincoj de Finnlando]] [[Kategorio:Okcidenta Finnlando]] jz56swvt4gympm5jyac4zaggyw3xq1w 0 133620 9363558 9099848 2026-04-30T02:03:56Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363558 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lago |Dosiero= 32.87423E 1.jpg |Priskribo de dosiero= Elkosma vido |Latitudo= 1/0/0/S |Longitudo= 33/0/0/E |Regiono-ISO= UG/TZ/KE |zomo=6 |Situo= {{Tanzanio}}<br />{{Ugando}}<br />{{Kenjo}} |Enfluo= [[Kagero (rivero)|Kagero]] |Elfluo= [[Viktoria-Nilo]] → [[Kjoga-Nilo]] → [[Albert-Nilo]] → [[Bahr al-Ĝabal (rivero)|Bahr al-Ĝabal]]^{[[:d:Q121424]]} → [[Blanka Nilo]] → [[Nilo]] → [[Mediteraneo]] |Urboj= [[Entebbe]]<br />[[Mwanza]]<br />[[Jinja]]<br />[[Kisumu]] |Alteco= 1135 |Referenco por alto=<ref>[http://dahiti.dgfi.tum.de/en/2/ ''Database for Hydrological Time Series of Inland Waters (DAHITI) - Victoria, Lake''], alirita la 20-an de Aprilo 2017, en la [[:de:Victoriasee|germana Vikipedio]].</ref> |Alteco-rilato= |Areo= 68870 |Longo= 337 |Larĝo= 250 |Volumeno= 2.760 |Maksimuma profundo= 85 |Profundo= 40 |Mapo = Lake Victoria 1968.jpg |Apartaĵo= plej granda [[lago]] en Afriko, [[Baseno (geomorfologio)|basena lago]], transformita natura lago }} La '''Viktoria Lago''' (iam lago Ukereve, ''Nam Lolwe'' en [[Luoaj lingvoj|luoa]]; "Nalubaale" en [[Ganda lingvo|ganda]]; ''Nyanza'' in [[Ruanda lingvo|ruanda]] kaj en kelkaj [[Bantua lingvaro|bantuaj lingvoj]]<ref name=WDL1>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.wdl.org/en/item/2557|titolo=The Victoria Nyanza. The Land, the Races and their Customs, with Specimens of Some of the Dialects|alirdato=18a de Februaro 2013|eldoninto=World Digital Library|arkivurl=https://web.archive.org/web/20160529091640/https://www.wdl.org/en/item/2557/|arkivdato=2016-05-29}}</ref>) estas [[lago]] en orienta [[Afriko]] inter [[Kenjo]], [[Tanzanio]] kaj [[Ugando]], nome unu el la [[Afrikaj Grandaj Lagoj]], kvankam ĝi iĝis aliel ol la aliaj Afrikaj Grandaj lagoj kaj estas multe pli malprofunda. Ĝi situas en la konsiderinda alto de 1.134 m super [[marnivelo]] kaj havas maksimuman profundecon de iom pli ol 80 metroj. Ĝia areo estas 68.800&nbsp;km², ĝi estas laŭ areo la plej granda lago en Afriko, la plej granda tropika lago en la Tero, la dua plej granda lago de [[nesala akvo]] kaj la tria plej granda lago sur [[Tero]] (post [[Kaspio]] kaj la [[Supra Lago]]). Ĝia elfluo estas rivero [[Nilo]]. Laŭ [[Volumeno|volumemo]], la Lago Viktoria estas la naŭ plej granda kontinenta lago, kaj ĝi enhavas ĉirkaŭ 2,750 [[Kuba kilometro|kubajn kilometrojn]] da akvo. La lago Viktorio ricevas sian akvon ĉefe el rekta [[Precipitaĵo|pluvo]] kaj el miloj da malgrandaj [[rojo]]j. La plej granda rivereto kiu fluas al tiu lago estas la [[Kagera Rivero]], kies [[riverdelto|elfluo]] kuŝas ĉe la okcidenta lagobordo. La lago Viktoria estas drenata nur de la rivero [[Nilo]] ĉe [[Jinja (Ugando)]], ĉe la norda lagobordo.<ref>{{Cite book|title=Source Book for the Inland Fishery Resources of Africa, Issue 18, Volume 1|year=1990|publisher=Food & Agriculture Org. (United Nations)|isbn=92-5-102983-0|page=291|url=http://books.google.co.uk/books?id=WLZRxM9vfXoC|last1=vanden Bossche|first1=J.-P.|last2=Bernacsek|first2=G. M.|accessdate=29a de Decembro 2013}}</ref> La lago Viktorio okupas neprofundan depresion en Afriko kaj havas maksimuman profundon de 84 m kaj averaĝan profundon de 40 m.<ref name=UNEP99>United Nations, ''Development and Harmonisation of Environmental Laws Volume 1: Report on the Legal and Instituional Issues in the Lake Victoria Basin'', United Nations, 1999, paĝo 17</ref> Ties [[akvokolekta baseno]] kovras areon de 184,000 [[Kvadrata kilometro|kvadrataj kilometroj]]. La lago havas bordon de 4,828&nbsp;km, kun insuloj kiuj konstituas 3.7% de tiu longo,<ref name="Hickling61">{{Citaĵo el libro|titolo=Tropical Inland Fisheries|aŭtoro=C. F. Hickling|jaro=1961|loko=Londono|eldoninto=Longmans}}</ref> kaj estas dividata inter tri landoj: nome [[Kenjo]] (6% aŭ 4,100&nbsp;km², [[Ugando]] (45% aŭ 31,000&nbsp;km²) kaj [[Tanzanio]] (49% aŭ 33,700&nbsp;km²).<ref>J. Prado, R. J. Beare, J. Siwo Mbuga & L. E. Oluka, 1991. A catalogue of fishing methods and gear used in Lake Victoria. UNDP/FAO Regional Project for Inland Fisheries Development (IFIP), FAO RAF/87/099-TD/19/91 (En). Rome, Food and Agricultural Organisation.</ref> La lago ricevis sian nunan nomon de la [[Britio|brita]] vojaĝisto [[John Hanning Speke]], honore al la brita reĝino [[Viktoria (Britio)|Viktoria]]. Tiu estis la unua eŭropano kiu dokumentis ĝin. Speke plenumis tion en 1858, dum partopreninta en [[Ekspedicio|esplorekspedicio]] kun [[Richard Francis Burton]] por trovi la [[Nile#Serĉado de la fonto de Nilo|fonton de Nilo]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.theguardian.com/books/2011/sep/11/burton-speke-african-exploration-nile|titolo=How feud wrecked the reputation of explorer who discovered Nile's source|alirdato=29a de Decembro 2013|aŭtoro=Dalya Alberge|dato=11a de Septembro 2011|eldoninto=The Observer (The Guardian)}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The White Nile|alirdato=29a de Decembro 2013|familia nomo=Moorehead|persona nomo=Alan|jaro=1960|ĉapitro=Part One: Chapters 1-7|eldoninto=Harper & Row|ISBN=0-06-095639-9}}</ref> == Geografio == [[Dosiero:Lakevictoriafr.png|eta|maldekstra|250ra|Politika divido de la lago Viktorio koresponde al Ugando (norde), Kenjo (nordoriente) kaj Tanzanio (sude).]] La areo de la lago estas dividita malegalece inter la tri jenaj landoj: Ugando, Kenjo kaj Tanzanio. Tamen la areo kaj bordoj kiuj korespondas al ĉiu lando malsamas laŭgrande. La tutaj sudaj areo kaj bordoj korespondas al Tanzanio, dum preskaŭ la tuta nordaj areo kaj bordoj korespondas al Ugando kaj Kenjo havas nur la nordokcidentan bordon kaj malmultan areon (ĉirkaŭ kvinono kompare kun Ugando aŭ sesono kompare kun Tanzanio. [[Dosiero:RusumoFalls2.jpg|eta|200ra|maldekstre|Rivero Kagero kiu venas al la lago Viktorio de okcidento]] Oni povas skizi priskribon de la areo kaj bordoj de la lago, konsiderante ĉefajn urbojn, riverojn kaj insulojn. Tiele ekde la loko de la naŭa horo en la horloĝo kaj laŭ la horloĝa direkto, fakte kie komencas la teritorio de Ugando estas la enfluo de la [[rivero Kagera]], kiu fakte fluas ĉefe tra Tanzanio; proksime de la bordo sed ne ĉe ĝi estas du urboj nome [[Makondoj|Makondo]]<ref>Sen iu ajn rilato al la samprononca urbo fikcia kie okazas la agado inter aliaj de la fama romano ''[[Cent jaroj da soleco]]'' de [[Gabriel García Márquez]].</ref> kaj Masaka. Iom pli norde estas granda insularo Sese. Kaj iomete pli norde enfluas la [[Katonga (rivero)|rivero Katonga]]. Ĉe la norda bordo de la lago estas tri grandaj urboj nome [[Kampala]], ŝtata ĉefurbo, [[Jinja]], plej granda urbo de la lando, kaj [[Majanji (ugando)|Majanji]]. Ĉe Jinja elfluas la [[Blanka Nilo]] Post Majanji finas la teritorio de Ugando kaj ekas tiu de Kenjo, fakte kie venas la enfluo de la rivero [[Nzoia]]. Iomete pli sude estas longa kaj larĝa golfo Winam ĉe kies buŝo estas kelkaj insuloj inter kiuj la [[Insulo Rusinga]]. Norde de la golfo estas la urbo [[Kisumu]] kaj sude la urbo [[Kisii]]. La suda duono de la orienta marbordo (tre breĉecega) estas jam teritorio de Tanzanio; tie estas la urbo [[Musoma]] kaj en la plej suda angulo la golfo Speke, nomita laŭ John Hanning Speke. Iom sudoriente kaj sufiĉe for estas la urbo Bumera. Ĉe la norda bordo de la golfo estas la plej granda insulo en la lago nome [[Insulo Ukerevo]]. Ankaŭ la suda bordo estas tre breĉecega, kun du golfoj: en la centro kaj la golfo Mwanza kaj la urbo [[Mwanza]]. En la angulo sudokcidenta estas la golfo Emin Hashua, la [[Insulo Rubondo]] kaj la urbo Nijamirembe. Multe pli norde ĉe la fino de la tanzania bordoteritorio estas la urbo [[Bukoba]], la alveno de la rivero Kagera kaj la limo kun Ugando. [[Dosiero:GreatLakesAfrica.jpg|eta|260ra|Afrikaj Grandaj Lagoj el la spaco. Viktorio en la centro kaj maldekstre la lagoj de la okcidenta branĉo de la [[Granda Rifto]].]] Estas insuloj en la lago kiaj la jenaj: * [[Insulo Rusinga]], Kenjo * [[Insulo Maboko]], Kenjo * [[Arkipelago]] de la [[Sesse insuloj]], Ugando * [[Insulo Rubondo]], Tanzanio * [[Ukerevo]], Tanzanio == Geologio == <!--[[Dosiero:Victoria lake landsat 7.png|eta|dekstre|Satelita bildo de la Viktoria lago]]--> La Viktoria lago dum sia geologia historio, trapasis ŝanĝojn intervalantajn de sia nuna malprofunda deprimo, trae ĝis kio estis serio de multe pli malgrandaj lagoj.<ref name="Hickling61"/> Geologiaj kernoj prenitaj de ĝia fundo montras ke la Viktorilago sekiĝis tute almenaŭ tri fojojn ekde ĝi formiĝis.<ref name="Reader"/> Tiuj sekegaj cikloj estas verŝajne rilataj al pasintaj [[glaciepoko]]j, kiuj estis tempoj kiam [[precipitaĵo]] malkreskis tutmonde.<ref name="Reader"/> La Viktorilago laste sekiĝis antaŭ 17,300 jaroj, kaj ĝi repleniĝis komence antaŭ proksimume 14,700 jaroj. Geologie, la Viktorilago estas relative juna - proksimume 400,000 jarojn aĝa - kaj ĝi formiĝis kiam alokcident-torentaj riveroj estis digitaj per formita krusta bloko.<ref name="Reader">{{Citaĵo el libro|titolo=Africa|aŭtoro=John Reader|jaro=2001|loko=Washington, D.C.|eldoninto=[[National Geographic Society]]|ISBN=0-7922-7681-7|paĝoj=227–228}}</ref> Tiu geologia historio verŝajne kontribuis al la spektakla [[speciiĝo]] de [[ciĥledoj]], kiu karakterizas ĝian ekologion, same kiel tiun de aliaj [[afrikaj Grandaj Lagoj]],<ref>{{cite journal |author=Christian Sturmbauer, Sanja Baric, Walter Salzburger, Lukas Rüber & Erik Verheyen |year=2001 |title=Lake level fluctuations synchronize genetic divergences of cichlid fishes in African lakes |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=18 |pages=144–154 |url=http://sorayavillalba.com/lukas/pdf/MBE2001.pdf |format=[[Portable Document Format|PDF]] |pmid=11158373 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a003788 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-03-09 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110716105143/http://sorayavillalba.com/lukas/pdf/MBE2001.pdf |arkivdato=2011-07-16 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110716105143/http://sorayavillalba.com/lukas/pdf/MBE2001.pdf |date=2011-07-16 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://sorayavillalba.com/lukas/pdf/MBE2001.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-03-09 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110716105143/http://sorayavillalba.com/lukas/pdf/MBE2001.pdf |arkivdato=2011-07-16 }}</ref> kvankam kelkaj esploristoj kontestas tion, asertante ke ĉar Viktorilago estis ĉe sia plej malsupro inter 18,000 kaj 14,000 jaroj antaŭe, kaj ĝi sekiĝis almenaŭ unufoje dum tiu tempo, ekzistas neniuj signoj de restlagetoj aŭ marĉoj persistantaj ene de la elsekigita baseno. Se tiaj ecoj ekzistis, ili estintus malgrandaj, malprofundaj, malklaraj, kaj/aŭ salozaj, kaj tiele rimarkeble diferencaj de la lago al kiu hodiaŭ specioj estas adaptitaj.<ref>{{Citaĵo el gazeto|titolo=The late Pleistocene desiccation of Lake Victoria and the origin of its endemic biota|aŭtoro=J. C. Stager & T. C. Johnson|jaro=2008|gazeto=Hydrobiologia|volumo=596|numero=1|COI=10.1007/s10750-007-9158-2|paĝoj=5–16}}</ref> La malprofundeco de Viktorilago, ĝia limigita riverenfluo, kaj ĝia granda surfaca areo komparite kun ĝia volumeno igas ĝin minacata per la efikoj de [[klimata ŝanĝo]]. == Hidrologio kaj limnologio == La Viktorilago ricevas 80% de sia akvo de rekta precipitaĵo.<ref name="Hickling61"/> Meza vaporiĝo sur la lago estas inter 2.0 kaj 2.2 metroj (6.6 kaj 7.2&nbsp;ft) je jaro, tio preskaŭ duobligas la precipitaĵon de [[Ĉeriveraj areoj|riverbordaj areoj]].<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.co.uk/books?id=WgamvCA98usC&pg=PA220|titolo=Studies in East African Geography and Development|aŭtoro=Simeon H. Ominde|jaro=1971|ĉapitro=Rural economy in West Kenya|loko=Londono|eldoninto=Heinemann Educational Books Ltd.|ISBN=0-520-02073-1|paĝoj=207–229|redaktinto=S. H. Ominde}}</ref> En la kenja sektoro, la ĉefaj alfluantaj riveroj estas la Sio, [[Nzoia]], Yala, Nyando, Sondu Miriu, Mogusi kaj Migori. Kombinitaj, tiuj riveroj kontribuas per multe pli da akvo al la lago ol faras la plej granda ununura enfluiĝa rivero, nome la Kagero, kiu eniras la lagon de la okcidento.<ref>{{Citaĵo el gazeto|titolo=The river fisheries of Kenya 1: Nyanza Province|aŭtoro=P. J. P. Whitehead|jaro=1959|gazeto=East African Agricultural and Forestry Journal|volumo=24|numero=4|paĝoj=274–278}}</ref> [[Dosiero:Rift.svg|eta|dekstra|Lago Viktorio kaj la [[Granda Rifto]].]] La nura elfluo de Viktorilago estas la [[Nila Rivero]] kiu forlasas la lagon proksime de Jinja, Ugando. Laŭ kontribuita akvo, tio igas Viktorilagon la ĉefa fonto de la plej longa branĉo de Nilo, aliflanke, la plej dista fonto de la Nila Baseno, kaj tial la finfina fonto de Nilo, plej ofte ĝi estas konsiderita kiel unu el la alfluantaj riveroj de la [[Kagero]] (la preciza alfluanto restas nedeterminita), kaj kiu originas aŭ de [[Ruando]] aŭ de [[Burundo]]. La supra sekcio de Nilo estas ĝenerale konata kiel la Viktoria Nilo ĝis ĝi atingas [[Albertlago]]'n. Kvankam ĝi estas parto de la sama riversistemo konata kiel la [[Blanka Nilo]] kaj estas foje referita kiel tia, strikte parolante tiun nomon ne uzatas ĝis post la rivero transiras la limon kun Ugando en [[Suda Sudano|Sudan Sudanon]] en la nordo. La lago elmontras [[Plantoziĝo|eŭtrofajn kondiĉojn]]. En 1990-1991, oksigena koncentriĝo en la miksita tavolo estis pli altaj ol en 1960-1961, kun preskaŭ kontinua oksigena supersaturiĝo en surfacaj akvoj. Oksigena koncentriĝo en hipolimnetaj akvoj (t.e. la akvotavolo kiu kuŝas sub la termoklino, estas necirkulantaj, kaj eterne restas malvarma) estis pli malalta en 1990-1991 por pli longa periodo ol en 1960-1961, kun valoroj de malpli ol 1&nbsp;mg je litro (< 0.4 gr- /kuba futo) okazanta en akvo same malprofunda kiel 40 metroj (130&nbsp;ft) komparite kun plej malprofunda okazo de pli granda ol 50 metroj (160&nbsp;ft) en 1961. La ŝanĝoj en oksigenigo estas konsideritaj kongruaj kun mezuradoj de pli alta alga biomaso kaj produktiveco.<ref>{{cite journal |author=R. E. Hecky, F. W. B. Bugenyi, P. Ochumba, J. F. Talling, R. Mugidde, M. Gophen kaj L. Kaufman |year=1994 |title=Deoxygenation of the deep water of Lake Victoria, East Africa |journal= Limnology and Oceanography |volume=39 |issue=6 |pages=1476–1481 |jstor=2838147 |doi=10.4319/lo.1994.39.6.1476}}</ref> Tiuj ŝanĝoj ekestis pro multoblaj kialoj: sinsekva bruligado ene de ĝia baseno,<ref>{{Citaĵo el gazeto|titolo=The eutrophication of Lake Victoria|aŭtoro=R. E. Hecky|jaro=1993|gazeto=Verhandlungen der Internationale Vereinigung für Limnologie|volumo=25|paĝoj=39–48}}</ref> [[fulgo]] kaj [[cindro]] de kio estis deponita super la larĝa areo de la lago; de pliigitaj nutraj enfluoj tra riveroj,<ref name="OchumbaKibaara">{{Citaĵo el gazeto|titolo=Observations on blue-green algal blooms in the open waters of Lake Victoria, Kenya|aŭtoro=Peter B. O. Ochumba & David I. Kibaara|jaro=1989|gazeto=African Journal of Ecology|volumo=27|numero=1|COI=10.1111/j.1365-2028.1989.tb00925.x|paĝoj=23–34}}</ref> kaj de pliigita [[poluo]] asociita kun setlejoj laŭ ĝiaj bordoj. [[Dosiero:Haplochromis thereuterion.jpg|eta|230ra|maldekstre|''Haplochromis thereuterion'' pluvivas en malgrandaj nombroj.<ref>{{Cite iucn |last1=Witte |first1=F. |last2=de Zeeuw |first2=M.P. |last3=Brooks |first3=E. | title = Haplochromis thereuterion | volume = 2010 | page = e.T185857A8492470 | date = 2010 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2010-3.RLTS.T185857A8492470.en | access-date = 14a de Januaro 2018}}</ref> Komence konsiderita [[Formorto|formortinta]], kiam retrovita ĝi ŝanĝis [[vivejo]]n (de proksima surfaco al ŝtonaj nudrokoj) kaj manĝokonduton (de surfacaj insektoj al insektaj larvoj).<ref>Steeves, G: [http://www.cichlid-forum.com/articles/hap_thereuterion_pt1.php "'Haplochromis' thereuterion".] Cichlid-Forum. Alirita la 28an de Marto 2017.</ref>]] Ankaŭ la [[formorto]] de [[ciĥledoj]] en la genro ''[[Haplochromis]]'' estis kulpatribuita al la eŭtrofiĝo de la lago. La fekundeco de tropikaj akvoj dependas de la indico laŭ kiu nutraĵoj povas esti alportitaj en solvon. La alfluantaj riveroj de Viktorilago disponigas malmultajn nutraĵojn al la lago rilate al ĝia grandeco. Pro tio, la plej multaj el la nutraĵoj de Viktorilago supozeble estas enŝlositaj en lagofundaj sedimentoj.<ref name="Hickling61"/><ref name="Beauchamp54">{{Citaĵo el gazeto|titolo=Fishery research in the lakes of East Africa|aŭtoro=R. S. A. Beauchamp|jaro=1954|gazeto=East African Agricultural Journal|volumo=19|numero=4|paĝoj=203–207}}</ref> Per si mem, tiu vegetala materialo kadukiĝas malrapide. Besta karno kadukiĝas konsiderinde pli rapide, aliflanke, tiel ke la fekundeco de la lago estas dependa de la indico laŭ kiu tiuj nutraĵoj povas esti prenitaj de fiŝoj kaj aliaj organismoj.<ref name="Beauchamp54"/> Ekzistas malmulte da dubo ke ''Haplochromis'' ludis gravan rolon en resendado de detrito kaj [[planktono]] reen en solvon.<ref name="Lucy Richardson">{{citation |author= Lucy Richardson |title=The lessons of Lake Victoria Uganda |url=http://www.gulgasht.com/africa/lucy-richardson-story-from-lake-victoria-uganda.html}}</ref><ref name="KaufmanOchumba93">{{cite journal |author=Les Kaufman & Peter Ochumba|year=1993 |title=Evolutionary and conservation biology of cichlid fishes as revealed by faunal remnants in northern Lake Victoria |journal= Conservation Biology |volume=7 |issue=3 |pages=719–730 |jstor=2386703 |doi=10.1046/j.1523-1739.1993.07030719.x}}</ref><ref name="Goldschmidt93">{{cite journal |author=Tijs Goldschmidt, Frans Witte & Jan Wanink |year=1993 |title=Cascading effects of the introduced Nile perch on the detrivorous/phytoplantivorous species in sublittoral areas of Lake Victoria |journal=Conservation Biology|volume=7 |issue=3 |pages=686–700 |jstor=2386700 |doi=10.1046/j.1523-1739.1993.07030686.x}}</ref> Kun proksimume 80% de la specioj de ''Haplochromis'' manĝantaj detriton, kaj same kapablaj por manĝado unu de la alia, ili reprezentis mallozajn, internan recikladsistemon, movante nutraĵojn kaj biomason kaj vertikale kaj horizontale tra la akvokolono, kaj eĉ el la lago per predado fare de homoj kaj surteraj bestoj. La forigo de ''Haplochromis'', aliflanke, eble kontribuis al la kreskanta frekvenco de [[algoflorado]]j,<ref name="OchumbaKibaara"/><ref name="KaufmanOchumba93"/><ref name="Goldschmidt93"/> kiuj povas en victurno kaŭzi masajn fiŝomortigojn.<ref name="OchumbaKibaara"/> == Transporto == Ekde la komenco de la 20-a jarcento, la servo de [[pramo]]j sur la lago estas fonto de transportado inter Ugando, Tanzanio kaj Kenjo. La ĉefaj [[haveno]]j ĉe la bordoj de la lago estas [[Kisumu]], Kendu Bay kaj Homa Baj en Kenjo; [[Musoma]], [[Mwanza]] kaj [[Bukobo]] en Tanzanio; [[Kampalo]], [[Entebbe]], [[Port Bell]] kaj [[Jinja]] en Ugando. == Naturo == === Mamuloj === Multaj mamulaj specioj vivas en la regiono de la Viktoria lago, kaj kelkaj el tiuj estas tre ligataj al la lago mem kaj al la apudaj malsekejoj. Inter tiuj menciindas la [[hipopotamo]], la [[lutro]]j senunga aoniko (''Aonyx'') kaj kolmakula lutro, la marĉa mungoto, la cervedoj ''Tragelaphus spekii'', la redunko, kaj la [[akvantilopo]], la ratego trionomuso (''Thryonomys''), kaj la potamogalo.<ref>Jonathan Kingdon (1997). ''The Kingdon Guide to African Mammals''. Academic Press Limited, Londono. {{ISBN|0-12-408355-2}}.</ref> === Reptilioj === La Viktoria lago kaj ties malsekejoj estas hejmo de granda populacio de [[Nila krokodilo|Nilkrokodiloj]], kaj de kelkaj spedioj de [[testudo]]j, kiel la Pelomeduso, la ''Pelusios rhodesianus'', kaj la ''Pelusios williamsi''.<ref name="Spawls2002">Spawls, Howell, Drewes, and Ashe (2002). ''A Field Guide to the Reptiles of East Africa''. Academic Press, Londono. {{ISBN|0-12-656470-1}}.</ref> La ''Pelusios williamsi'' estas endemio de la Viktoria kaj aliaj proksimaj lagoj, riveroj, kaj marĉoj de la areo de la baseno de Supra Nilo.<ref name="Spawls2002"/> === Cikledaj fiŝoj === [[Dosiero:Pundamilia (Haplochromis) nyererei male.jpg|eta|Malkiel multaj aliaj cikledoj de la Viktoria lago, la ''Haplochromis nyererei'' restas ofta fiŝo.<ref>{{Cite iucn |last1=Witte |first1=F. |last2=de Zeeuw |first2=M.P. |last3=Brooks |first3=E. | title = ''Haplochromis nyererei'' | volume = 2016 | page = e.T60668A97125826 | date = 2016 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-1.RLTS.T60668A97125826.en | access-date = 14a de Januaro 2018}}</ref> Kompare kun aliaj kelkaj cikledoj, ĝiaj okuloj estas aparte sentemaj al lumo, speciale la ruĝa, kiu estas malpli ŝanĝita pro la malpliiĝo de la akvoheleco okazigita de la [[Plantoziĝo|eŭtrofiĝo]] pli ol de la [[Koloro#La fiziko de la koloroj|mallongondaj koloroj]]<ref name="Witte2000">{{cite journal | last1 = Witte | last2 = Msuku | last3 = Wanink | last4 = Seehausen | last5 = Katunzi | last6 = Goudswaard | last7 = Goldschmidt | year = 2000 | title = Recovery of cichlid species in Lake Victoria: an examination of factors leading to differential extinction | journal = Reviews in Fish Biology and Fisheries | volume = 10 | issue = 2| pages = 233–41 | doi = 10.1023/a:1016677515930 | s2cid = 39566440 | url = https://boris.unibe.ch/71524/ }}</ref>]] La Viktoria lago iam estis tre riĉa je fiŝoj, inter kiuj multaj endemioj, sed alta procento de tiuj formortiĝis ekde la 1940-aj jaroj.<ref name="Witte1992">{{cite journal | last1 = Witte | last2 = Goldschmidt | last3 = Goudswaard | last4 = Ligtvoet | last5 = van Oijen | last6 = Wanink | year = 1992 | title = Species extinction and concomitant ecological changes in Lake Victoria | journal = Netherlands Journal of Zoology | volume = 42 | issue = 2–3| pages = 214–32 | doi = 10.1163/156854291X00298 }}</ref> La ĉefa grupo en la Viktoria lago estas la haploĥromenaj cikledoj (''[[Haplochromis]]'' ''[[sensu lato]]'') kun pli ol 500 specioj, preskaŭ ĉiuj el ili endemiaj,<ref name="Verheyen2003"> Verheyen; Salzburger; Snoeks; Meyer (2003). [https://kops.uni-konstanz.de/entities/publication/3afa36d0-e944-416e-8c0a-30efe3b2a17f "Origin of the Superflock of Cichlid Fishes from Lake Victoria, East Africa".] [[Science]]. 300 (5617): 325–329. Bibcode:2003Sci...300..325V. doi:10.1126/science.1080699. PMID 12649486. S2CID 84478005. </ref><ref name="Meier2017">{{cite journal | last1 = Meier | last2 = Marques | last3 = Mwaiko | last4 = Wagner | last5 = Excoffier | last6 = Seehausen | year = 2017 | title = Ancient hybridization fuels rapid cichlid fish adaptive radiations | journal = Nature Communications | volume = 8 | page = 14363 | doi = 10.1038/ncomms14363 | pmid = 28186104 | pmc = 5309898 | bibcode = 2017NatCo...814363M }}</ref><ref name="DeWeerdt2004">DeWeerdt, S. (28a de Februaro 2004). [https://www.newscientist.com/article/mg18124365-300-dark-secret-of-the-lake/ Dark secret of the lake.] New Scientist. Alirita la 26an de Marto 2017.</ref> kaj inklude ĉirkaŭkalkulitajn 300 kiuj estas ankoraŭ [[nepriskribita taksono|nepriskribitaj]].<ref name="Sayer2018">Sayer, C.A., L. Máiz-Tomé, kaj de W.R.T. Darwall (2018). Freshwater biodiversity in the Lake Victoria Basin: Guidance for species conservation, site protection, climate resilience and sustainable livelihoods. Cambridge, UK and Gland, Switzerland: IUCN. {{doi|10.2305/IUCN.CH.2018.RA.2.en}}</ref> Tio estas multaj pliaj specioj de fiŝoj ol ĉe ajna alia lago en la tuta mondo, escepte ĉe la ankaŭ afrika sed pli suda [[Malavia Lago]].<ref name="Turner2001">{{cite journal |last1=Turner |last2=Seehausen |last3=Knight |last4=Allender |last5=Robinson |year=2001 |title=How many species of cichlid fishes are there in African lakes? |journal=Molecular Ecology |volume=10 |issue= 3|pages=793–806 |doi=10.1046/j.1365-294x.2001.01200.x |pmid=11298988 |s2cid=12925712 }}</ref> Tio estas la rezulto de rapida [[adapta radiado]] en la lastaj ĉirkaŭ 15 000 jaroj.<ref name="Verheyen2003"/><ref name="Meier2017"/><ref>{{cite journal | author1=J.C. Stager | author2=T.C. Johnson | year=2008 | title=The late Pleistocene desiccation of Lake Victoria and the origin of its endemic biota | journal=Hydrobiologia | volume=596 | issue=1 | pages=5–16 | doi=10.1007/s10750-007-9158-2| s2cid=42372016 }}</ref> Tiea eksterordinara diverseco kaj rapido de [[evolucio]] estis studobjekto por multaj sciencistoj kiuj studas la fortojn kiuj kondukas la riĉedo de la vivo ie ajn.<ref name="Meier2017"/><ref name="Lowe2009">{{cite journal | last1 = Lowe-McConnell | first1 = R | year = 2009 | title = Fisheries and cichlid evolution in the African Great Lakes: progress and problems | journal = Freshwater Reviews | volume = 2 | issue = 2| pages = 131–51 | doi = 10.1608/frj-2.2.2 | s2cid = 54011001 }}</ref> La viktoriaj haploĥromenoj estas parto de pli malnova grupo de pli ol 700 proksime rilataj specioj, inkludante ankaŭ tiujn de kelkaj pli malgrandaj lagoj en la regiono, ĉefe la lagoj [[Kyoga|Kjoga]], [[Eduardo (lago)|Eduardo]]–Lake George, Albert, kaj [[Kivuo]].<ref name="Verheyen2003"/><ref name="Meier2017"/> Plimulto el tiuj lagoj estas relative malprofundaj, kiel Viktoria mem kaj parto de la nuntempa baseno de la Supra Nilo. La escepto estas la lago [[Kivuo]], kiu estas parto de la nuntempa baseno de la [[Kongo (rivero)|rivero Kongo]], sed oni supozas, ke ĝi iam estis konektita al la lagoj Eduardo kaj Viktorio pere de riveroj ĝis la plialtiĝo de partoj de la [[Orientafrika Rifto]].<ref name="Verheyen2003"/> Tiu profunda lago eble funkciis kiel "evolucia rezervejo" por tiu haploĥromena grupo en periodoj en kiuj aliaj pli malprofundaj lagoj en la regiono sekiĝis, kiel okazis ĉe la Viktoria lago antaŭ ĉirkaŭ 15 000 jaroj.<ref name="Verheyen2003"/> En pli ĵusa historio nur la lago Kjoga estis facile alirebla por la viktoriaj cikledoj, ĉar malsupran movadon laŭ la [[Blanka Nilo|Viktoria Nilo]] (ĝis la lago Alberto) malhelpas serio de akvofaloj, ĉefe la [[Murĉisona Akvofalo|Murĉisona]]. Kontraste la Akvofalo Owen (nune inundita per [[akvorezervejo]] Nalubaale) inter Viktoria kaj Kjoga estis esence serio de rapidfluejoj kiuj efektive ne blokis la fiŝomovadon inter ambaŭ lagoj.<ref>McClanahan, T. kaj T.P. Young (1996). ''East African Ecosystems and Their Conservation''. pp. 201–06. {{ISBN|978-0-19-510817-0}}</ref> [[Dosiero:Lates niloticus 2.jpg|eta|maldekstre|200ra|La Nila perko povas kreskiĝi ĝis 2 m kaj 200 kg.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/415342/Nile-perch|title=Nile perch|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=2011-06-27}}</ref> Ĝi predas kaj konkurence malpliigas indiĝenajn speciojn.]] La Viktoriaj haploĥromenoj estas tre diference [[Seksa duformismo|sekse dumorfaj]] (maskloj relative pli brilkoloraj; inoj pli senkoloraj),<ref>{{Cite journal | author = Rijssel | author2 = Moser | author3 = Frei | author4 = Seehausen | title = Prevalence of disruptive selection predicts extent of species differentiation in Lake Victoria cichlids | journal = Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences | volume = 285 | issue = 1871 | page = 1871 | date = 2018 | doi = 10.1098/rspb.2017.2630| pmid = 29367400 | pmc = 5805951 }}</ref> kaj ilia ekologio estas tre diversa, falante en almenaŭ 16 grupoj, inter kiuj [[rubomanĝanto]]j, zooplanktovoruloj, [[insektovorulo]]j, salikok-manĝuloj, moluskovoruloj kaj [[fiŝomanĝanto]]j.<ref name="Lowe2009"/> Kiel rezulto de predado fare de la enmetita [[Nila perko]], [[plantoziĝo]] kaj aliaj ŝanĝoj en la ekosistemo, oni ĉirkaŭkalkulas, ke almenaŭ 200 specioj (ĉirkaŭ 40 procento) de la haploĥromenoj de la lago Viktorio formortiĝis,<ref name="DeWeerdt2004"/><ref name="Lowe2009"/><ref name="Rijssel2013">{{cite journal |last1=van Rijssel |last2=Witte |year=2013 |title=Adaptive responses in resurgent Lake Victoria cichlids over the past 30 years |journal=Evol. Ecol. |volume=27 |issue= 2|pages=253–67 |doi=10.1007/s10682-012-9596-9 |s2cid=2291741 }}</ref> inklude pli ol 100 nepriskribitaj specioj.<ref name="Sayer2018"/> Dekomence oni timis, ke tiu nombro povis esti eĉ pli alta, laŭ kelkaj ĉirkaŭkalkuloj je 65 procento de la totalo de specioj,<ref>{{cite journal |last1=Goldschmidt |last2=Witte |last3=Wanink |year=1993 |title=Cascading Effects of the Introduced Nile Perch on the Detritivorous/Phytoplanktivorous Species in the Sublittoral Areas of Lake Victoria |journal=Conservation Biology |volume=7 |issue=3 |pages=686–700 |doi=10.1046/j.1523-1739.1993.07030686.x }}</ref> sed kelkaj specioj, pri kiuj oni timis, ke ili estas jam formortintaj, estis remalkovritaj post la Nila perko ekmalpliiĝis en la 1990-aj jaroj.<ref name="Lowe2009"/><ref name="IUCNef">IUCN Red Lists: [http://www.iucnredlist.org/initiatives/freshwater/eastafrica/geographicpatternsea Geographic Patterns]. Eastern Africa. Alirita la 25a de Marto 2017.</ref> Kelkaj el la restintaj specioj estas tre serioze minacataj kaj eblas kromaj formortoj.<ref name="Fiedler1998">Fiedler, P.L. kaj P M. Kareiva, eldonistoj (1998). Conservation Biology: For the Coming Decade. 2a eldono. pp. 209–10. {{ISBN|978-0-412-09661-7}}</ref> Kelkaj specioj survivis en najbaraj malgrandaj satelitaj lagoj,<ref name="IUCNef"/> survivis en rifuĝejoj inter rokoj aŭ [[Papiruscipero|papirusciperejoj]] (protektante sin el la Nila perko),<ref name="Chapman1996">{{cite journal | last1 = Chapman | last2 = Chapman | last3 = Chandler | year = 1996 | title = Wetland ecotones as refugia for endangered fishes | journal = Biological Conservation | volume = 78 | issue = 3| pages = 263–70 | doi = 10.1016/s0006-3207(96)00030-4 }}</ref> aŭ adaptiĝis al la homfaritaj ŝanĝoj en la lago mem.<ref name="Lowe2009"/><ref name="Rijssel2013"/> Tiaj adaptoj inkludas pli grandan areon de [[branko]]j (adaptaĵo al oksigen-malriĉa akvo), ŝanĝojn en la manĝaparato, ŝanĝojn en la okuloj (havigante al ili pli bonan vidkapablon en nepura akvo)<ref name="Witte2000"/><ref name="Lowe2009"/> kaj pli malgrandan kapon aŭ pli grandan [[Naĝilo|vostopedunklon]] (kio ebligas pli rapidan naĝadon).<ref>{{cite journal | last1 = Zeeuw | last2 = Westbroek | last3 = van Oijen | last4 = Witte | year = 2013 | title = Two new species of zooplanktivorous haplochromine cichlids from Lake Victoria, Tanzania | journal = ZooKeys | issue = 256 | pages = 1–34 | doi = 10.3897/zookeys.256.3871 | pmid = 23717179| pmc = 3650828| doi-access = free }}</ref> La fiŝmanĝantoj (ĝenitaj kaj pro predado kaj pro konkurenco fare de la Nila perko<ref>{{cite journal | last1 = McGee | last2 = Borstein | last3 = Neches | last4 = Buescher | last5 = Seehausen | last6 = Wainwright | year = 2015 | title = A pharyngeal jaw evolutionary innovation facilitated extinction in Lake Victoria cichlids | journal = Science | volume = 350 | issue = 6264| pages = 1077–79 | doi = 10.1126/science.aab0800 | pmid = 26612951 | bibcode = 2015Sci...350.1077M | doi-access = free }}</ref>), moluskovoraj kaj insektovoraj haploĥromenoj estis aparte forte frapitaj per multaj formortoj.<ref name="Lowe2009"/> Aliaj formortiĝis en sia pura formo, sed survivas kiel [[Hibrido|hibridoj]] inter proksimaj parencoj (speciale inter rubomanĝantoj).<ref name="DeWeerdt2004"/><ref name="Lowe2009"/> La zooplanktovoruloj estis malpli ĝenitaj kaj fine de la 1990-aj jaroj estis atingintaj densecoj similaj al, aŭ eĉ super, la densecoj de antaŭ la drastaj malpliiĝoj, kvankam konsistantaj el malmultaj specioj kaj ofte ŝanĝante sian dieton al [[senvertebruloj|makrosenvertebruloj]].<ref name="Witte2000"/><ref name="Lowe2009"/> Kelkaj el la minacataj cikledaj specioj de la Viktoria lago havas kaptitecajn "asekurajn" populaciojn en bestoĝardenoj, [[Publika akvario|publikaj akvarioj]] kaj inter privataj akvariistoj, kaj kelkaj specioj estas [[Formortinta en naturo|formortintaj en naturo]] (kaj survivas nur en kaptiteco).<ref>Yirka, B. (27a de Novembro 2015). [https://phys.org/news/2015-11-evolution-diversification.html Study shows evolution does not always mean more diversification.] Phys.org, press release. Alirita la 28an de Marto 2017.</ref><ref>Lévêque, C. (1997). ''Biodiversity Dynamics and Conservation: The Freshwater Fish of Tropical Africa''. p. 358. {{ISBN|978-0-521-57033-6}}</ref><ref>Steeves, G: [http://www.cichlid-forum.com/articles/new_hobby_haps_pt1.php "New to the hobby Haplochromines".] ''Cichlid-Forum''. Alirita la 28an de Marto 2017.</ref><ref>Rizza, D: [http://www.wetwebmedia.com/ca/volume_6/volume_6_3/vic_chichlids.html "Looking At Victoria Cichlids".] ''Conscientious Aquarist Magazine''. Alirita la 28an de Marto 2017.</ref><ref>McAndrews, R. kaj D.I. Warmolts (25a de Majo 2015). [http://www.bostonaquariumsociety.org/index.php?option=com_content&view=article&id=89:progress-in-breeding-freshwater-fish-by-douglas-i-warmolts-columbus-zoological-gardens-and-russ&catid=42:general&Itemid=74 "Progress in breeding freshwater fish".] Boston Aquarium Society. Alirita la 14an de Aprilo 2017.</ref> Antaŭ la [[amasformorto]] kiu okazis ĉe la cikledoj de la lago en la lastaj 50 jaroj, ĉirkaŭ 90 procento de la indiĝenaj fiŝospecioj de la lago estis haploĥromenoj.<ref name="Witte1992"/> Senkalkulinte haploĥromenojn, la nuraj indiĝenaj Viktoriaj cikledoj estas nun du [[Draste endanĝerigita|draste endanĝerigitaj]] tilapioj, nome la [[Singida]] tilapio aŭ ''ngege'' (''Oreochromis esculentus'') kaj la Viktoria tilapio (''O. variabilis'').<ref>{{Cite iucn | author = Twongo, T.K. | author2 = Bayona, J.D.R. | author3 = Hanssens, M. | name-list-style = amp | title = ''Oreochromis esculentus'' | volume = 2006 | page = e.T15457A4587658 | date = 2006 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2006.RLTS.T15457A4587658.en | access-date = 14a de Januaro 2018}}</ref><ref>{{Cite iucn | author = Twongo, T.K. | author2 = Bayona, J.D.R. | author3 = Hanssens, M. | name-list-style = amp | title = ''Oreochromis variabilis'' | volume = 2006 | page = e.T15458A4587788 | date = 2006 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2006.RLTS.T15458A4587788.en | access-date = 14a de Januaro 2018}}</ref> [[Dosiero:VariabilisM.jpg|eta|dekstre|230ra|Viktoria tilapio (''Oreochromis variabilis'').]] En 1927–1928 la sciencisto Michael Graham entreprenis la unuan sisteman esploradon de la fiŝkaptejoj de la lago nome ''Fisheries Survey of Lake Victoria''. En sia oficiala reporto de la ekspedicio, Graham skribis, ke "La ngege aŭ satu ''Tilapia esculenta'', estas la plej grava manĝofiŝo de la lago, ĉu por loka aŭ neloka konsumado. Neniu alia fiŝo egalas ĝin laŭ karnokvalito. Ĝi havas taŭgan grandon por komerco, bone veturas kaj troviĝas en multe pli grandaj nombroj ol aliaj gravaj fiŝoj, kiel semutundu (Luganda), ''Bagrus sp.''".<ref name=":25">Graham M. (1929.) ''The Victoria Nyanza and Its Fisheries: A Report on the Fish Survey of Lake Victoria 1927–1928 and Appendices''. London: Crown Agents for the Colonies. 256pp.</ref> Krome, Graham notis, ke la enkonduko de la eŭropaj vertikalaj linretoj de 5-cola maŝo sendube estis okazanta malpliigon en la nombro de ngege en tiuj partoj de la Kavirondo Golfo, la norda bordo de la lago, la insuloj Sesse kaj ĉe Smith's Sound kiuj estas konvene situantaj proksime al la bazaroj.<ref name=":25"/> Esploroj de kaptejoj en 1927–28 inkludis kelkajn speciojn de la genro ''[[Haplochromis]]'' kiuj nun estas konsiderataj formortintaj, kiel jenaj: ''Haplochromis flavipinnis'', ''Haplochromis gowersii'', ''Haplochromis longirostris'', ''Haplochromis macrognathus'', ''Haplochromis michaeli'', ''Haplochromis nigrescens'', ''Haplochromis prognathus''. Krom la evidenta rilato al la enkonduko de la [[Nila perko]], la formorto de cikledaj specioj de la genro ''[[Haplochromis]]'' estis atribuita ankaŭ al la [[plantoziĝo]] de la lago. La fekundeco de tropikaj akvoj dependas el la proporcio je kiu nutrantaĵoj povas eniri en solvaĵo. Oni spozas, ke la alfluantaj riveroj de la lago Viktorio havigas malmultajn nutrantaĵojn al la lago en rilato al ties grando. Pro tio, oni supozas, ke plimulto el la nutrantaĵoj de la lago Viktorio estas enfermitaj en la profundaj stokejoj de la lago.<ref name="Hickling61" /><ref name="Beauchamp54"/> Per si mem, tiu vegetativa materio dekadencas malrapide. Animala karno putriĝas konsiderinde pli rapide, tamen, kaj tial la fekundeco de la lago dependas el la proporcio je kiu tiuj nutrantaĵoj povas estis forprenitaj de fiŝoj kaj de aliaj organismoj.<ref name="Beauchamp54" /> Estas malmulta dubo ke la specioj de la genro ''Haplochromis'' ludis gravan rolon en la revenigo de rubaĵo kaj de planktono reen al solvaĵo.<ref name="Lucy Richardson"/><ref name="KaufmanOchumba93"/><ref name="Goldschmidt93"/> Ĉar ĉirkaŭ 80 procento de la specioj de la genro ''Haplochromis'' formanĝas rubaĵon, kaj samegale estas kapablaj formanĝi sin unu la aliajn, ili konstituas fortan, internan reciklosistemon, movante nutrantaĵojn kaj biomason kaj vertikale kaj horizontale tra la akvokolumnoj, kaj eĉ for de la lago pere de la predado fare de homoj kaj de aliaj surteraj animaloj. La malpliiĝo de specioj kaj de individuoj de ''Haplochromis'', tamen eble kontribuis al la pliiĝanta ofteco de [[algoflorado]]j,<ref name="OchumbaKibaara" /><ref name="KaufmanOchumba93" /><ref name="Goldschmidt93" /> kio siavice estas responsa pri amasaj fiŝmortoj.<ref name="OchumbaKibaara" /> === Aliaj fiŝoj === [[Dosiero:Marbled lungfish 1.jpg|eta|150ra|maldekstre|[[Etiopa pulmofiŝo]] (''Protopterus aethiopicus'').]] Aliaj necikledaj fiŝoj indiĝenaj de la lago estas la [[Alestedoj]] de la genro ''Brycinus'', la [[Ciprinedoj]] de la genroj ''Enteromius'', ''Garra'', ''Labeo'', ''Labeobarbus'', ''Rastrineobola'' kaj ''Xenobarbus'', la aerspiraj katfiŝoj de la genroj ''Clariallabes'', ''Clarias'' kaj ''Xenoclarias'', la [[Bagredoj|bagredaj katfiŝoj]] de la genro ''Bagrus''), la amfiliedaj katfiŝoj de la genroj ''Amphilius'' kaj ''Zaireichthys'', la sĉilbea katfiŝo (''Schilbe intermedius''), la [[Moĉokedoj|moĉokedaj katfiŝoj]] de la genro ''Synodontis'', la norobrankiedoj de la genro ''Nothobranchius'', la [[peciliedoj]] de la genroj ''Aplocheilichthys'' kaj ''Micropanchax'', la [[Angiloformaj|angilo]] ''Mastacembelus frenatus'', la [[mormiredoj]] aŭ elefantfiŝoj de la genroj ''Gnathonemus'', ''Hippopotamyrus'', ''Marcusenius'', ''Mormyrus'', ''Petrocephalus'', kaj ''Pollimyrus''), la anabantedo ''Ctenopoma muriei'' kaj la [[Etiopa pulmofiŝo]] (''Protopterus aethiopicus'').<ref name="FishBaseList">FishBase: [http://www.fishbase.org/TrophicEco/FishEcoList.php?ve_code=3 Fish Species in Victoria.] Alirita la 25an de Marto 2017.</ref> Je genronivelo, plimulto el tiuj estas tre disvastigitaj en Afriko, sed la tre raraj ''Xenobarbus'' kaj ''Xenoclarias'' estas endemiaj de la lago, kaj la ofta ''Rastrineobola'' estas preskaŭ-endemia.<ref name="FishBaseList"/> === Krustuloj === Oni konas kvar speciojn de [[Nesalakva krabo|nesalakvaj kraboj]] el la lago Viktoria: ''Potamonautes niloticus'' estas disvastigita en la lago kaj ''Potamonautes emini'' estis registrita el la najbareco de [[Bukoba]] en Tanzanio, sed ambaŭ troviĝas aliloke en Afriko.<ref>Cumberlidge, N. (2009). "Freshwater Crabs and Shrimps (Crustacea: Decapoda) of the Nile Basin". ĉapitro 27, pp. 547–61 en : Dumony, H.J. (eldonisto). ''The Nile. Origin, Environments, Limnology and Human Use. Monographiae Biologicae'', Vol. 89. Springer, New York. {{ISBN|978-1-4020-9726-3}}.</ref><ref>{{Cite iucn | author = Cumberlidge, N. | title = ''Potamonautes emini'' | volume = 2016 | page = e.T44523A84352263 | date = 2016 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T44523A84352263.en | access-date = 14a de Januaro 2018}}</ref> La laste menciita estis por la [[unua priskribo|unua fojo]]] [[dunoma nomsistemo|science priskribita]] en 2017 kaj oni konas malmulte pri la specio: ''Potamonautes entebbe'' estas konata nur el proksime de [[Entebbe]] (la nura konata specimeno estis kolektita en 1955 kaj oni ne konas ĉu ĝi estis en aŭ proksime de la lago) kaj ''Potamonautes busungwe'' nur en la insulo Busungwe en la nordokcidenta parto de la lago. Tiu laste menciita plej verŝajne estas la plej malgranda afrika nesalakva krabo kun karapaco ĝis 1.6 cm larĝa, kvankam ''Potamonautes kantsyore'' de la rivero [[Kagero (rivero)|Kagera]], kaj la specioj ''Platythelphusa maculata'' kaj ''P. polita'' de la lago Tanganyika estas preskaŭ tiom malgranda.<ref>{{cite journal | last1 = Cumberlidge | first1 = N. | last2 = Clark | first2 = P.F. | year = 2017 | title = Description of three new species of Potamonautes MacLeay, 1838 from the Lake Victoria region in southern Uganda, East Africa (Brachyura: Potamoidea: Potamonautidae) | journal = European Journal of Taxonomy | issue = 371| pages = 1–19 | doi = 10.5852/ejt.2017.371 | doi-access = free }}</ref> La nura salikoko estas ''Caridina nilotica'',<ref>{{cite journal | last1 = Goudswaard | first1 = K. | last2 = Witte | first2 = F. | last3 = Wanink | first3 = J.H. | year = 2006 | title = The shrimp Caridina nilotica in Lake Victoria (East Africa), before and after the Nile perch increase | journal = Hydrobiologia | volume = 563 | issue = 1| pages = 31–44 | doi = 10.1007/s10750-005-1385-9 | s2cid = 40935454 }}</ref> kiu estas ofta kaj disvastigita en la lago Viktorio.<ref name="Lowe2009"/> === Moluskoj === La lago Viktorio estas hejmo de 28 specioj de [[nesalakvaj helikoj]] (ekz., genroj ''Bellamya'', ''Biomphalaria'', ''Bulinus'', ''Cleopatra'', ''Gabbiella'', kaj ''Melanoides''), inkludante 12 endemiajn speciojn/subspeciojn.<ref name="Darwall2011">{{Cite book | editor1=Darwall, W. | editor2=Smith, K. | editor3=Allen, D. | editor4=Holland, R. | editor5=Harrison, I. | editor6=Brooks, E. | year=2011 | journal=The Diversity of Life in African Freshwaters: Under Water, Under Threat. An Analysis of the Status and Distribution of Freshwater Species Throughout Mainland Africa | author1=Seddon, M. | author2=Appleton, C. | author3=Van Damme, D. | author4=Graf, D. | title=Freshwater molluscs of Africa: diversity, distribution, and conservation | pages=92–119 | isbn=978-2-8317-1345-8 }}</ref><ref>Brown, D. (1994). ''Freshwater snails of Africa and their medical importance.'' 2a eldono. {{ISBN|0-7484-0026-5}}</ref> Estas 17 specioj de [[duvalvulo]]j (en la genroj ''Corbicula'', ''Coelatura'', ''Sphaerium'', kaj ''Byssanodonta''), inkludante 6 endemiajn speciojn/subspeciojn.<ref name="Darwall2011"/><ref>{{cite journal | last1 = Mwambungu | first1 = J.A. | year = 2004 | title = The diversity of benthic molluscs of Lake Victoria and Lake Burigi | journal = Tanzania Journal of Science| volume = 30 | issue = 1| pages = 21–32 | doi = 10.4314/tjs.v30i1.18384 | doi-access = free }}</ref> Plej verŝajne restas ankoraŭ nepriskribitaj specioj de helikoj. Tiukadre, [[Genetiko|genetikaj]] studoj indikis, ke kelkaj [[Morfologio (biologio)|morfologie]] diferencaj populacioj, tradicie konsideritaj apartaj specioj, povus nur estis variaĵoj de unusola specio.<ref name="Sayer2018"/> Du el la genroj de helikoj, nome ''Biomphalaria'' kaj ''Bulinus'', estas [[Mastro (biologio)|intermezaj mastroj]] de la parazito kiu okazigas la [[Helika febro|helikan febron]] (skistozomiazo). Homaj infektoj fare de tiu parazito estas oftaj en la lago Viktorio.<ref>{{cite news |author=Senthilingam, M. |date=9a de Februaro 2016 |title=The snails spreading fever across Africa | url=https://edition.cnn.com/2016/02/09/health/snails-spread-schistosomiasis-in-africa/index.html | publisher=CNN | access-date=16a de Majo 2018}}</ref> Tio povus pliiĝi kiel rezulto de la disvastiĝo de la invada akvohiacinto (optimuma vivejo por helikoj),<ref>{{cite web |author=Chege, N. |date=1995 |title=Lake Victoria: A Sick Giant |url=http://faculty.fgcu.edu/twimberley/EnviroPhilo/LakeVictoriaCrisis.pdf |publisher=People & the Planet |access-date=16a de Majo 2018 |archive-date=17a de Majo 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180517153755/http://faculty.fgcu.edu/twimberley/EnviroPhilo/LakeVictoriaCrisis.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180517153755/http://faculty.fgcu.edu/twimberley/EnviroPhilo/LakeVictoriaCrisis.pdf |date=2018-05-17 }}</ref> kaj de la perdo de multaj helik-manĝantaj cikledoj en la lago.<ref>{{cite web |author=Pomerantz, J. |date=19a de Septembro 2015 |title=Haplochromine Cichlids of Lake Victoria |url=https://www.ecologycenter.us/natural-history-2/haplochromine-cichlids-of-lake-victoria.html |publisher=ecologycenter.us |access-date=16a de Majo 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180804140824/https://www.ecologycenter.us/natural-history-2/haplochromine-cichlids-of-lake-victoria.html |archivedate=2018-08-04 }}</ref> === Araneoj === ''Evarcha culicivora'' estas specio de saltaraneo (familio [[Salticedoj]]) troviĝanta nur ĉirkaŭ la lago Viktorio en Kenjo kaj Ugando. Ĝi manĝas ĉefe inojn de moskitoj.<ref>{{Cite journal|last1=Nelson|first1=Ximena J.|last2=Jackson|first2=Robert R.|last3=Sune|first3=Godfrey|date=2005|title=Use of Anopheles-Specific Prey-Capture Behavior by the Small Juveniles of Evarcha culicivora, a Mosquito-Eating Jumping Spider|journal=The Journal of Arachnology|volume=33|issue=2|pages=541–548|doi=10.1636/05-3.1|issn=0161-8202|jstor=4129852|s2cid=55244513|url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/228863}}</ref> == Bildaro == <gallery widths="150" heights="150" perrow="4"> Dosiero:Sunset on the Victoria lake.JPG|[[Sunsubiro]] ĉe la lago Dosiero:Density evolution Victoria.png|Pliiĝo en loĝdenso en la Viktorilago-areo Dosiero:Human density Lake Victoria.png|Loĝdenso en Viktorilago (en flava - laga areo, en verda - tuta Afriko) Dosiero:Image-Languages-Lakevictoria-fr.svg|Lokaj lingvoj ĉirkaŭ Viktoria Lago </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[Viktori-basena arbara-savana mozaiko]] == Notoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * {{en}} [http://www.eoearth.org/view/article/154134/ Lago Viktorio.] * [http://www.ugpulse.com/articles/daily/homepage.asp?ID=306 Decreasing levels of Lake Victoria Worry East African Countries] * [https://www.newscientist.com/article.ns?id=mg18925384.100 Artikolo ĉe New Scientist] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081013113221/http://www.newscientist.com/article.ns?id=mg18925384.100 |date=2008-10-13 }} pri Uganda malobeo de la necesa akvonivelo. * [http://internationalrivers.org/en/node/1056 Dams Draining Lake Victoria] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120310044431/http://www.internationalrivers.org/en/node/1056 |date=2012-03-10 }} * [https://archive.org/details/naturalistonlake00carp ''A Naturalist on Lake Victoria, with an Account of Sleeping Sickness and the Tse-tse Fly''] (1920). T.F. Unwin Ltd, London; Biodiversity Archive * [https://www.youtube.com/watch?v=v9VJ6cezlnU Filmeto de la lago Viktorio] * Institutions of the East African Community: [https://web.archive.org/web/20120213132137/http://www.lvfo.org/ Organizaĵo pro Fiŝkaptejoj de la Lago Viktorio] * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Lake Victoria|revizio=1159684041}} {{Havenda artikolo|Viktoria-lago}} {{Projektoj}} {{Portalo|Afriko|Geografio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Viktoria Lago| ]] ljhzq077apxkaknoqg6rf1nwb5q8lmb 3 136702 9363718 9359992 2026-04-30T09:37:56Z Näin on näreet 255377 /* Konservativa lestadianismo */ nova sekcio 9363718 wikitext text/x-wiki Malnovaj diskutoj ŝovitaj al [[Uzanto-Diskuto:Moldur/Arkivo]], jaroj 2007-2024. == Ŝablonoj Jaroj kaj Jarcentoj antaŭ nia erao == Saluton, estas en ordo se vi estas en vikipaŭzo. Tamen ŝajnas ke la avertiga sistemo por ĉiuj en noto de la diskutpaĝo [[Ŝablono-Diskuto:Jarcentoj]] ne bone funkciis antaŭ 3 semajnoj. Mi nun ankoraŭfoje provis "pingi", sed ĉar mi nun estas skeptika mi ankaŭ metas personan atentigon: Se vi havas kapaciton, bonvolu legi la notojn en la diskutpaĝo - temas ankaŭ pri principa demando, kiom komplike ni faru niajn ŝablonojn pri tiuj tre foraj jaroj, kies paĝoj evidente estas atendataj de uzantoj, ĉar oni metas multajn ruĝajn ligilojn al neekzistaj fruaj paĝoj, sed aliflanke apenaŭ iu uzanto bone flegas la monton de paĝoj pri jaroj antaŭ 2000, 2500 aŭ pli da jaroj. Do la sistemo pri tiuj paĝoj devas esti laŭeble simpla, por ne entombigi tro multan laboron en ili. Vi komprenas ke tio ne estas [[alarmo]], kaj mi ne volas postsekvi vin en via paŭzo. Sed tamen vi volas doni al vi ŝancon scii pri la pripensoj, se vi foje reensalutos. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:14, 30 nov. 2024 (UTC) == Saluton == En [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] estas novaj proponoj kaj en [[Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj]] estas unu. Kiam vi havos tempon, eble indos interveni en kelkaj el ili.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:08, 23 jul. 2025 (UTC) == Peto pri helpo == Mi vidas ke vi multe redaktis la 8-an de septembto, do konjektas ke vi jam ne plu estas en vikipaŭzo. Fakte mi volas peti vin pri helpo, ĉar vi tiom bone regas informkestojn, kaj mi simple tro stultas por bone manipuli ilin. Problemo: la [[Ŝablono:Informkesto publika transporto]] ĝis nun ne antaŭvidis emblemon, kiu jes estas en pluraj aliaj informkestoj, aldone al parametro "dosiero/bildo". Mi mi provis enŝtopi ĝin per enmeto de aŭ parametro "emblemo" aŭ "p154" el vikidatumoj. Nun bone funkcias la aŭtomata enpreno de "p154" el vikidatumoj, kiel montras ekz. [[Metroo de Parizo]] aŭ [[Metroo de Moskvo]], kie aŭtomate ekaperis la emblemoj de vikidatumoj. Sed en la paĝo [[Metroo de Dubajo]] la internaciaj kolegoj ne kuraĝis pri alŝuto al la komunejo, nur al la angla branĉo, kaj do mi devis alŝuti ĝin ankaŭ al la esperanta branĉo. Neniu jura problemo pri tio, ĝi ankaŭ aperas en la teksto [[Metroo de Dubajo]] - nur mise duoble. Kion mi mise enmetis en la sintakson de [[Ŝablono:Informkesto publika transporto]]?? Kaj ĉu vi povas ripari tiun cimon? Kore antaŭdankas Thomas :Kara {{u|ThomasPusch}}, mi provas limigi mian vikipediumadon por malpezigi mian cerbon, foje pli, foje malpli sukcese. Ĉiuokaze mi nun enrigardis la ŝablonon – vi faris bone, sed hazarde enmetis du malsamajn kodpecojn por vidigi la emblemon. Mi provizore malaktivigis unu. Se vi kontentas, forigu ĝin tute. Mi kontrolis plurajn paĝojn kun la ŝablono kaj laŭ mi ili aspektas nun bone. - Amike, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 15:17, 14 sep. 2025 (UTC) ::Kara {{u|Moldur}}, vi simple estas trezoro. Mi pardonpetas pri mia eraremo en trikado de ŝablonoj kaj kore dankas vin. Jes, mi tre kontentas - ankaŭ mi kontrolis plurajn paĝojn kun la ŝablono kaj ŝajne ĉie nun bone funkcias. Kompreneble: kiam la eraro estas trovita, la problemo estas solvita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:24, 14 sep. 2025 (UTC) ::: ☺️ == Vikipaŭzo == Mi ree iras en vikipaŭzon, kaj do dumtempe ne aktivas en Vikipedio. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 19:38, 14 sep. 2025 (UTC) == Sveda lingvo en Finnlando == {{Teksto en skatolo - komenco|...}} Mi skribis al spertulo pri la finna lingvopolitiko: "La lastaj spuroj de pedagogiaj pravigoj por deviga sveda lingvo, kiaj estis prezentitaj antaŭ iom da dek jaroj kaj sufiĉe multe antaŭ tridek jaroj, jam tute malaperis kaj ĝi estas nur simbola kaj oni jam ne provas silentigi kritikon per kontraŭkritiko sed per agresema akuzado kaj insultado, laux kio la malapogantoj estas faŝismaj kaj rasistoj kontraux la finnlandaj svedlingvanoj." Respondo al mi: "Ĝuste. La nuna deviga sveda lingvo tute transiris en la simbolan kaj politikan sferon, kaj ĝia legitimigo jam ne baziĝas sur iuj lernaj aŭ pedagogiaj celoj. La finnlingvanaj baz- kaj mezlernejanoj lernas la svedan ecx pli malmulte ol en viaj lernejaj jaroj, sed la apogantoj de la deviga sveda ne plu taksas tion kiel probleme. La apogantoj de la deviga sveda ne plu provas aferece diskuti pri la afero kun la malapogantoj sed asertas, ke la malapogantoj estas rasistoj kaj fasistoj." [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:18, 26 jan. 2026 (UTC) :La apogantoj ne plu zorgas pri tio, kiom la lernejanoj kaj sxtudantoj lernas la svedan, sed por ili estas grava simbolo, ke la lernejanoj kaj sxtudantoj iom la svedan lernas ecx simbole. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:29, 26 jan. 2026 (UTC) {{Teksto en skatolo - fino}} Mi elektas ne partopreni en iuj diskutoj pri lingvopolitiko en Finnlando. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 12:07, 26 jan. 2026 (UTC) == Konservativa lestadianismo kaj seksaj misuzoj de infanoj == {{Teksto en skatolo - komenco|...}} Cxu estis bone, ke mi aldonis scion pri la konservativa lestadia pedofilio: [[pedofilio]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 20:58, 11 mar. 2026 (UTC) {{Teksto en skatolo - fino}} Mi elektas ne komenti pri lestadianismo kaj pedofilio. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 21:12, 11 mar. 2026 (UTC) :Mi ne petis, ke vi komento pri lestadianismo kaj pedofilio sed ke vi komento, cxu estas en tiu konteksto bone mencii pri la temo. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:29, 13 mar. 2026 (UTC) == Peto pri kunvoĉdono == Saluton Martin, vi laŭ mia impreso estas unu el la plej kunlaboraj agantoj en tiu ĉi vikipedio. Tial mi volus peti vin konsideri ĉu vi povus voĉdoni favore al [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj/Lajsana albatroso|legindeco de la teksto]] [[Lajsana albatroso]]. Mi ŝatus havi ĝin baldaŭ kiel artikolon de la monato, sed rifuzas fari tion sen leginda statuso... Fakte jam estas kvar poraj voĉoj, tio teknike sufiĉus por fini la voĉdonon, sed se eblas ankoraŭ havi iom pli da subteno, tio estus des pli bona... Bonajn paskajn festotagojn ! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:44, 3 apr. 2026 (UTC) == Konservativa lestadianismo == Cxu estas bone skribita: [[suviseurat]]? [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 09:37, 30 apr. 2026 (UTC) f1n5ounng0ixg05bihgzxznrla4x4lx 0 161099 9363482 8127670 2026-04-29T19:43:04Z ThomasPusch 1869 /* Referencoj */ 9363482 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | bildo = <!-- kutime prenatas el vikidatumoj, ankaŭ eblas individue meti iun taŭgan foton ĉi-tien --> | flago-larĝeco = 120ra <!-- ekz. 80ra, nur se la flagobildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | blazono-larĝeco = 100ra <!-- ekz. 80ra, nur se la blazonbildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | lando= {{Brazilo}} | mapo= {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | titolo de administra unuo1 = [[Regionoj de Brazilo|Regiono]] | administra unuo1= {{priskribo samlinia|#FF0000|grandeco=66%}} [[Sudorienta regiono de Brazilo|Sudorienta regiono]] | titolo de administra unuo2 = [[Subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] | administra unuo2 = {{Minas-Ĝerajso}} | titolo de administra unuo3 = [[Mezoregiono]] | administra unuo3 = [[Zona da Mata]] (Zono de la Ĝangalo) | titolo de administra unuo4 = [[Mikroregiono]] | administra unuo4 = [[Juiz de Fora (mikroregiono)|Juiz de Fora]] | fondo= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} <!-- eble ankoraŭ ne estas en vikidatumoj: tiam bonos meti ĝin tien --> | alto= {{#invoke:Wikidata|claim|P2044}} | areo= {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} km² | horzono= [[UTC-03:00]] | poŝtkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P281}} <!-- eble ankoraŭ ne estas en vikidatumoj: tiam bonos meti ĝin tien --> | telefonkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P473}} | regiono-ISO = BR <!-- BR-MG duobligus la antaŭan SVG-mapon --> | tipo1 = reliefo | zomo = 9 }} '''{{paĝonomo}}''' estas municipo en la [[Subŝtatoj de Brazilo|subŝtato]] [[Minas-Ĝerajso]] de [[Brazilo]]. Ĝi situas en la [[sudorienta regiono de Brazilo]], en la [[mezoregiono]] ''[[Zona da Mata]]'' (esperante Zono de la Ĝangalo) kaj en la [[mikroregiono]] ''[[Juiz de Fora (mikroregiono)|Juiz de Fora]]''. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}<ref name="ibge-2020">[https://ftp.ibge.gov.br/Estimativas_de_Populacao/Estimativas_2020/POP2020_20220905.pdf takso pri la loĝantaro de julio 2020]</ref> sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en {{#invoke:Wikidata|claim|P1831|qualifier=P585}} estis {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1831}}}}. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. La loĝloko estis levita al la rango de municipo en [[1923]]. <!-- La subŝtata ĉefurbo [[Belo Horizonte]] situas en distanco de … km. --> == Konataj lokuloj == * [[Danilo (furbalisto)|Danilo]] aŭ plennome ''Danilo Luiz da Silva'' (n. 1991), futbalisto == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Municipoj de Minas-Ĝerajso]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{pt}}) <!-- [Dosiero:bildo|eta|maldekstra|260ra|{{centre|teksto}}]] --> {{projektoj}} {{Ĝermo|Brazilo}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de Minas-Ĝerajso]] sn6605wisv26fvtas735ob12i40u4b9 0 166120 9363500 9060290 2026-04-29T19:54:21Z ThomasPusch 1869 9363500 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo=Rio Branco | statuso=Urbo | lando= Brazilo | bildo = RioBrancoMontagem.jpg | bildo-larĝeco = 300px | flago= Bandeira de Rio Branco.svg | blazono=Brasão_do_Rio_Branco.png | devizo=''Ĉefurbo-Naturo'' | patrono= | mapo= Acre_Municip_RioBranco.svg | longitudo=67/48/36/W | latitudo=09/58/30/S | regiono-ISO=BR-AC | Mapo en angulo= | tipo1=reliefo | situo sur mapo2=Rio Branco (Acre) | situo de2=Situa mapo de Rio Branco (Acre) | zomo = 7 | ŝtato=[[Acre]] [[Dosiero:Bandeira_do_Acre.svg|25ra]] | regiono=[[Vale do Acre]] | provinco= | departemento= | arondismento= | distrikto= | kantono= | subdistrikto= | fondo= 28 dec. de [[1882]] | registaro= | estro=Raimundo Angelim (ĝis [[2008]]) | alto= 136 | areo= 7925 | loĝantaro= 314197 | jaro = [[2006]] | denso= 10.9 | interkom=[http://www.riobranco.ac.gov.br/ Oficiala] | horzono=UTC-5 | pk= 69900-000 | tel= 68 | aŭto= | kodo= }} '''Rio Branco''' (nomo kiu signifas "blanka rivero" portugallingve), esperantigite kiel Rio-Branko, estas [[municipo]] kaj urbo de [[Brazilo]], ĉefurbo de subŝtato [[Acre]]. == Esperanto en Rio Branco == [[Dosiero:Acre rio Branco (133).jpg|eta|maldekstra|250ra|Palaco de la Subŝtata Rego.]] Estas esperanta societo en Rio Branco, kies nomo estas "[[Acre Esperanto-Klubo]]", la klubo kunsidas ĉiudimanĉe en la sidejo de SESC, la Serviço Social do Comércio, Socia Servo de la Komerco. === Loka menciinda esperantisto === * José Francisco Furtado == Konataj lokuloj == * [[Weverton]] aŭ plennome ''Weverton Pereira da Silva'' (n. 1987), futbalisto {{Projektoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Humidaj arbaroj de sudokcidenta Amazonio]] {{Projektoj|n=Kategorio:Rio Branco (Acre)}} {{Ĝermo|Brazilo}} {{Ĉefurboj de Brazilo}} [[Kategorio:Ĉefurboj de Brazilo]] [[Kategorio:Municipoj de Akro]] fgt7xusn45fpjq0owtyraa04837kwm5 9363503 9363500 2026-04-29T19:55:24Z ThomasPusch 1869 /* Esperanto en Rio Branco */ 9363503 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo=Rio Branco | statuso=Urbo | lando= Brazilo | bildo = RioBrancoMontagem.jpg | bildo-larĝeco = 300px | flago= Bandeira de Rio Branco.svg | blazono=Brasão_do_Rio_Branco.png | devizo=''Ĉefurbo-Naturo'' | patrono= | mapo= Acre_Municip_RioBranco.svg | longitudo=67/48/36/W | latitudo=09/58/30/S | regiono-ISO=BR-AC | Mapo en angulo= | tipo1=reliefo | situo sur mapo2=Rio Branco (Acre) | situo de2=Situa mapo de Rio Branco (Acre) | zomo = 7 | ŝtato=[[Acre]] [[Dosiero:Bandeira_do_Acre.svg|25ra]] | regiono=[[Vale do Acre]] | provinco= | departemento= | arondismento= | distrikto= | kantono= | subdistrikto= | fondo= 28 dec. de [[1882]] | registaro= | estro=Raimundo Angelim (ĝis [[2008]]) | alto= 136 | areo= 7925 | loĝantaro= 314197 | jaro = [[2006]] | denso= 10.9 | interkom=[http://www.riobranco.ac.gov.br/ Oficiala] | horzono=UTC-5 | pk= 69900-000 | tel= 68 | aŭto= | kodo= }} '''Rio Branco''' (nomo kiu signifas "blanka rivero" portugallingve), esperantigite kiel Rio-Branko, estas [[municipo]] kaj urbo de [[Brazilo]], ĉefurbo de subŝtato [[Acre]]. == Esperanto en Rio Branco == [[Dosiero:Acre rio Branco (133).jpg|eta|maldekstra|250ra|Palaco de la Subŝtata Rego.]] Estas esperanta societo en Rio Branco, kies nomo estas "[[Acre Esperanto-Klubo]]", la klubo kunsidas ĉiudimanĉe en la sidejo de ''SESC, Serviço Social do Comércio'', la Socia Servo de la Komerco. === Loka menciinda esperantisto === * José Francisco Furtado == Konataj lokuloj == * [[Weverton]] aŭ plennome ''Weverton Pereira da Silva'' (n. 1987), futbalisto {{Projektoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Humidaj arbaroj de sudokcidenta Amazonio]] {{Projektoj|n=Kategorio:Rio Branco (Acre)}} {{Ĝermo|Brazilo}} {{Ĉefurboj de Brazilo}} [[Kategorio:Ĉefurboj de Brazilo]] [[Kategorio:Municipoj de Akro]] c969wkkl1cm7vtx7zrepxcbf7e6ba3a 9363504 9363503 2026-04-29T19:58:25Z ThomasPusch 1869 9363504 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo=Rio Branco | statuso=Urbo | lando= Brazilo | bildo = RioBrancoMontagem.jpg | bildo-larĝeco = 300px | flago= Bandeira de Rio Branco.svg | blazono=Brasão_do_Rio_Branco.png | devizo=''Ĉefurbo-Naturo'' | patrono= | mapo= Acre_Municip_RioBranco.svg | longitudo=67/48/36/W | latitudo=09/58/30/S | regiono-ISO=BR-AC | Mapo en angulo= | tipo1=reliefo | situo sur mapo2=Rio Branco (Acre) | situo de2=Situa mapo de Rio Branco (Acre) | zomo = 7 | ŝtato=[[Acre]] [[Dosiero:Bandeira_do_Acre.svg|25ra]] | regiono=[[Vale do Acre]] | provinco= | departemento= | arondismento= | distrikto= | kantono= | subdistrikto= | fondo= 28 dec. de [[1882]] | registaro= | estro=Raimundo Angelim (ĝis [[2008]]) | alto= 136 | areo= 7925 | loĝantaro= 314197 | jaro = [[2006]] | denso= 10.9 | interkom=[http://www.riobranco.ac.gov.br/ Oficiala] | horzono=UTC-5 | pk= 69900-000 | tel= 68 | aŭto= | kodo= }} '''Rio Branco''' (nomo kiu signifas "blanka rivero" portugallingve), esperantigite kiel Rio-Branko, estas [[municipo]] kaj urbo de [[Brazilo]], ĉefurbo de subŝtato [[Acre]]. == Esperanto en Rio Branco == [[Dosiero:Acre rio Branco (133).jpg|eta|maldekstra|250ra|Palaco de la Subŝtata Rego.]] Estas esperanta societo en Rio Branco, kies nomo estas "[[Acre Esperanto-Klubo]]", la klubo kunsidas ĉiudimanĉe en la sidejo de ''SESC, Serviço Social do Comércio'', la Socia Servo de la Komerco. === Loka menciinda esperantisto === * José Francisco Furtado == Konataj lokuloj == * [[Weverton]] aŭ plennome ''Weverton Pereira da Silva'' (n. 1987), futbalisto == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{pt}}) * https://www.riobranco.ac.gov.br/ retejo riobranco.ac.gov.br] ({{pt}}) == Vidu ankaŭ == * [[Humidaj arbaroj de sudokcidenta Amazonio]] {{Projektoj|n=Kategorio:Rio Branco (Acre)}} {{Ĝermo|Brazilo}} {{Ĉefurboj de Brazilo}} [[Kategorio:Ĉefurboj de Brazilo]] [[Kategorio:Municipoj de Akro]] 7ud0haavh6uyp83vyuzto4hfmllumz0 9363505 9363504 2026-04-29T19:58:57Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9363505 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo=Rio Branco | statuso=Urbo | lando= Brazilo | bildo = RioBrancoMontagem.jpg | bildo-larĝeco = 300px | flago= Bandeira de Rio Branco.svg | blazono=Brasão_do_Rio_Branco.png | devizo=''Ĉefurbo-Naturo'' | patrono= | mapo= Acre_Municip_RioBranco.svg | longitudo=67/48/36/W | latitudo=09/58/30/S | regiono-ISO=BR-AC | Mapo en angulo= | tipo1=reliefo | situo sur mapo2=Rio Branco (Acre) | situo de2=Situa mapo de Rio Branco (Acre) | zomo = 7 | ŝtato=[[Acre]] [[Dosiero:Bandeira_do_Acre.svg|25ra]] | regiono=[[Vale do Acre]] | provinco= | departemento= | arondismento= | distrikto= | kantono= | subdistrikto= | fondo= 28 dec. de [[1882]] | registaro= | estro=Raimundo Angelim (ĝis [[2008]]) | alto= 136 | areo= 7925 | loĝantaro= 314197 | jaro = [[2006]] | denso= 10.9 | interkom=[http://www.riobranco.ac.gov.br/ Oficiala] | horzono=UTC-5 | pk= 69900-000 | tel= 68 | aŭto= | kodo= }} '''Rio Branco''' (nomo kiu signifas "blanka rivero" portugallingve), esperantigite kiel Rio-Branko, estas [[municipo]] kaj urbo de [[Brazilo]], ĉefurbo de subŝtato [[Acre]]. == Esperanto en Rio Branco == [[Dosiero:Acre rio Branco (133).jpg|eta|maldekstra|250ra|Palaco de la Subŝtata Rego.]] Estas esperanta societo en Rio Branco, kies nomo estas "[[Acre Esperanto-Klubo]]", la klubo kunsidas ĉiudimanĉe en la sidejo de ''SESC, Serviço Social do Comércio'', la Socia Servo de la Komerco. === Loka menciinda esperantisto === * José Francisco Furtado == Konataj lokuloj == * [[Weverton]] aŭ plennome ''Weverton Pereira da Silva'' (n. 1987), futbalisto == Eksteraj ligiloj == * portalo {{Oficiala retejo}} ({{pt}}) * [https://www.riobranco.ac.gov.br/ retejo riobranco.ac.gov.br] ({{pt}}) == Vidu ankaŭ == * [[Humidaj arbaroj de sudokcidenta Amazonio]] {{Projektoj|n=Kategorio:Rio Branco (Acre)}} {{Ĝermo|Brazilo}} {{Ĉefurboj de Brazilo}} [[Kategorio:Ĉefurboj de Brazilo]] [[Kategorio:Municipoj de Akro]] b0vejm6u7g6czenks8q42qmcl852pho 9363506 9363505 2026-04-29T19:59:34Z ThomasPusch 1869 /* Esperanto en Rio Branco */ 9363506 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo=Rio Branco | statuso=Urbo | lando= Brazilo | bildo = RioBrancoMontagem.jpg | bildo-larĝeco = 300px | flago= Bandeira de Rio Branco.svg | blazono=Brasão_do_Rio_Branco.png | devizo=''Ĉefurbo-Naturo'' | patrono= | mapo= Acre_Municip_RioBranco.svg | longitudo=67/48/36/W | latitudo=09/58/30/S | regiono-ISO=BR-AC | Mapo en angulo= | tipo1=reliefo | situo sur mapo2=Rio Branco (Acre) | situo de2=Situa mapo de Rio Branco (Acre) | zomo = 7 | ŝtato=[[Acre]] [[Dosiero:Bandeira_do_Acre.svg|25ra]] | regiono=[[Vale do Acre]] | provinco= | departemento= | arondismento= | distrikto= | kantono= | subdistrikto= | fondo= 28 dec. de [[1882]] | registaro= | estro=Raimundo Angelim (ĝis [[2008]]) | alto= 136 | areo= 7925 | loĝantaro= 314197 | jaro = [[2006]] | denso= 10.9 | interkom=[http://www.riobranco.ac.gov.br/ Oficiala] | horzono=UTC-5 | pk= 69900-000 | tel= 68 | aŭto= | kodo= }} '''Rio Branco''' (nomo kiu signifas "blanka rivero" portugallingve), esperantigite kiel Rio-Branko, estas [[municipo]] kaj urbo de [[Brazilo]], ĉefurbo de subŝtato [[Acre]]. == Esperanto en Rio Branco == [[Dosiero:Acre rio Branco (133).jpg|eta|maldekstra|250ra|Palaco de la Subŝtata Rego.]] Estas esperanta societo en Rio Branco. La klubo kunsidas ĉiudimanĉe en la sidejo de ''SESC, Serviço Social do Comércio'', la Socia Servo de la Komerco. === Loka menciinda esperantisto === * José Francisco Furtado == Konataj lokuloj == * [[Weverton]] aŭ plennome ''Weverton Pereira da Silva'' (n. 1987), futbalisto == Eksteraj ligiloj == * portalo {{Oficiala retejo}} ({{pt}}) * [https://www.riobranco.ac.gov.br/ retejo riobranco.ac.gov.br] ({{pt}}) == Vidu ankaŭ == * [[Humidaj arbaroj de sudokcidenta Amazonio]] {{Projektoj|n=Kategorio:Rio Branco (Acre)}} {{Ĝermo|Brazilo}} {{Ĉefurboj de Brazilo}} [[Kategorio:Ĉefurboj de Brazilo]] [[Kategorio:Municipoj de Akro]] he0fimtyddd244glyfd681wr11qlfjz 9363507 9363506 2026-04-29T20:00:34Z ThomasPusch 1869 /* Esperanto en Rio Branco */ 9363507 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo=Rio Branco | statuso=Urbo | lando= Brazilo | bildo = RioBrancoMontagem.jpg | bildo-larĝeco = 300px | flago= Bandeira de Rio Branco.svg | blazono=Brasão_do_Rio_Branco.png | devizo=''Ĉefurbo-Naturo'' | patrono= | mapo= Acre_Municip_RioBranco.svg | longitudo=67/48/36/W | latitudo=09/58/30/S | regiono-ISO=BR-AC | Mapo en angulo= | tipo1=reliefo | situo sur mapo2=Rio Branco (Acre) | situo de2=Situa mapo de Rio Branco (Acre) | zomo = 7 | ŝtato=[[Acre]] [[Dosiero:Bandeira_do_Acre.svg|25ra]] | regiono=[[Vale do Acre]] | provinco= | departemento= | arondismento= | distrikto= | kantono= | subdistrikto= | fondo= 28 dec. de [[1882]] | registaro= | estro=Raimundo Angelim (ĝis [[2008]]) | alto= 136 | areo= 7925 | loĝantaro= 314197 | jaro = [[2006]] | denso= 10.9 | interkom=[http://www.riobranco.ac.gov.br/ Oficiala] | horzono=UTC-5 | pk= 69900-000 | tel= 68 | aŭto= | kodo= }} '''Rio Branco''' (nomo kiu signifas "blanka rivero" portugallingve), esperantigite kiel Rio-Branko, estas [[municipo]] kaj urbo de [[Brazilo]], ĉefurbo de subŝtato [[Acre]]. == Esperanto en Rio Branco == [[Dosiero:Acre rio Branco (133).jpg|eta|maldekstra|250ra|Palaco de la Subŝtata Rego.]] Estas esperanta societo en Rio Branco, kiu kompreniĝas kiel organizaĵo por la tuta subŝtato Acre. La klubo kunsidas ĉiudimanĉe en la sidejo de ''SESC, Serviço Social do Comércio'', la Socia Servo de la Komerco. === Loka menciinda esperantisto === * José Francisco Furtado == Konataj lokuloj == * [[Weverton]] aŭ plennome ''Weverton Pereira da Silva'' (n. 1987), futbalisto == Eksteraj ligiloj == * portalo {{Oficiala retejo}} ({{pt}}) * [https://www.riobranco.ac.gov.br/ retejo riobranco.ac.gov.br] ({{pt}}) == Vidu ankaŭ == * [[Humidaj arbaroj de sudokcidenta Amazonio]] {{Projektoj|n=Kategorio:Rio Branco (Acre)}} {{Ĝermo|Brazilo}} {{Ĉefurboj de Brazilo}} [[Kategorio:Ĉefurboj de Brazilo]] [[Kategorio:Municipoj de Akro]] gppv0qtbns1uiayfbq64cl0pt4ngrrv 9363508 9363507 2026-04-29T20:03:21Z ThomasPusch 1869 9363508 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo=Rio Branco | statuso=Urbo | lando= Brazilo | bildo = RioBrancoMontagem.jpg | bildo-larĝeco = 300px | flago= Bandeira de Rio Branco.svg | blazono=Brasão_do_Rio_Branco.png | devizo=''Ĉefurbo-Naturo'' | patrono= | mapo= Acre_Municip_RioBranco.svg | longitudo=67/48/36/W | latitudo=09/58/30/S | regiono-ISO=BR-AC | Mapo en angulo= | tipo1=reliefo | situo sur mapo2=Rio Branco (Acre) | situo de2=Situa mapo de Rio Branco (Acre) | zomo = 7 | ŝtato=[[Acre]] [[Dosiero:Bandeira_do_Acre.svg|25ra]] | regiono=[[Vale do Acre]] | provinco= | departemento= | arondismento= | distrikto= | kantono= | subdistrikto= | fondo= 28 dec. de [[1882]] | registaro= | estro=Raimundo Angelim (ĝis [[2008]]) | alto= 136 | areo= 7925 | loĝantaro= 314197 | jaro = [[2006]] | denso= 10.9 | interkom=[http://www.riobranco.ac.gov.br/ Oficiala] | horzono=UTC-5 | pk= 69900-000 | tel= 68 | aŭto= | kodo= }} '''Rio Branco''' (nomo kiu signifas "blanka rivero" portugallingve), esperantigite kiel Rio-Branko, estas [[municipo]] kaj urbo de [[Brazilo]], ĉefurbo de subŝtato [[Acre]]. == Esperanto en Rio Branco == [[Dosiero:Acre rio Branco (133).jpg|eta|maldekstra|250ra|Palaco de la Subŝtata Regado.]] Estas esperanta societo en Rio Branco, kiu kompreniĝas kiel organizaĵo por la tuta subŝtato Acre. La klubo kunsidas ĉiudimanĉe en la sidejo de ''SESC, Serviço Social do Comércio'', la Socia Servo de la Komerco. === Loka menciinda esperantisto === * José Francisco Furtado == Konataj lokuloj == * [[Weverton]] aŭ plennome ''Weverton Pereira da Silva'' (n. 1987), futbalisto == Partneraj urboj == * {{flago|Italio}} [[Reggio nell'Emilia]], [[Italio]] * {{flago|Ĉinio}} [[Ĝuhaj]], [[Ĉinio]] == Vidu ankaŭ == * [[Humidaj arbaroj de sudokcidenta Amazonio]] == Eksteraj ligiloj == * portalo {{Oficiala retejo}} ({{pt}}) * [https://www.riobranco.ac.gov.br/ retejo riobranco.ac.gov.br] ({{pt}}) {{Projektoj|n=Kategorio:Rio Branco (Acre)}} {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Brazilo}} {{Ĉefurboj de Brazilo}} [[Kategorio:Ĉefurboj de Brazilo]] [[Kategorio:Municipoj de Akro]] 0x8pazzmgyljwtgso1rh5tq2wnp6671 9363654 9363508 2026-04-30T06:54:17Z ThomasPusch 1869 9363654 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo=Rio Branco | statuso=Urbo | lando= Brazilo | bildo = RioBrancoMontagem.jpg | bildo-larĝeco = 300px | flago= Bandeira de Rio Branco.svg | blazono=Brasão_do_Rio_Branco.png | devizo=''Ĉefurbo-Naturo'' | patrono= | mapo= Acre_Municip_RioBranco.svg | longitudo=67/48/36/W | latitudo=09/58/30/S | regiono-ISO=BR-AC | Mapo en angulo= | tipo1=reliefo | situo sur mapo2=Rio Branco (Acre) | situo de2=Situa mapo de Rio Branco (Acre) | zomo = 7 | ŝtato=[[Acre]] [[Dosiero:Bandeira_do_Acre.svg|25ra]] | regiono=[[Vale do Acre]] | provinco= | departemento= | arondismento= | distrikto= | kantono= | subdistrikto= | fondo= 28 dec. de [[1882]] | registaro= | estro=Raimundo Angelim (ĝis [[2008]]) | alto= 136 | areo= 7925 | loĝantaro= 314197 | jaro = [[2006]] | denso= 10.9 | interkom=[http://www.riobranco.ac.gov.br/ Oficiala] | horzono=UTC-5 | pk= 69900-000 | tel= 68 | aŭto= | kodo= }} [[Dosiero:Acre rio Branco (133).jpg|eta|maldekstra|250ra|Palaco de la Subŝtata Regado.]] '''Rio Branco''' (nomo kiu signifas "blanka rivero" portugallingve), esperantigite kiel Rio-Branko, estas [[municipo]] kaj urbo de [[Brazilo]], ĉefurbo de subŝtato [[Acre]]. == Esperanto en Rio Branco == Estas esperanta societo en Rio Branco, kiu kompreniĝas kiel organizaĵo por la tuta subŝtato Acre. La klubo kunsidas ĉiudimanĉe en la sidejo de ''SESC, Serviço Social do Comércio'', la Socia Servo de la Komerco. === Loka menciinda esperantisto === * José Francisco Furtado == Konataj lokuloj == * [[Weverton]] aŭ plennome ''Weverton Pereira da Silva'' (n. 1987), futbalisto == Partneraj urboj == * {{flago|Italio}} [[Reggio nell'Emilia]], [[Italio]] * {{flago|Ĉinio}} [[Ĝuhaj]], [[Ĉinio]] == Vidu ankaŭ == * [[Humidaj arbaroj de sudokcidenta Amazonio]] == Eksteraj ligiloj == * portalo {{Oficiala retejo}} ({{pt}}) * [https://www.riobranco.ac.gov.br/ retejo riobranco.ac.gov.br] ({{pt}}) {{Projektoj|n=Kategorio:Rio Branco (Acre)}} {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Brazilo}} {{Ĉefurboj de Brazilo}} [[Kategorio:Ĉefurboj de Brazilo]] [[Kategorio:Municipoj de Akro]] f74dw8znpe2vb2o08spaeync2da2sve 0 168659 9363560 8380366 2026-04-30T03:47:39Z Gliwi 110867 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Bad Sülze.png]] → [[File:DEU Bad Sülze COA.svg]] PNG → SVG 9363560 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = DEU Bad Sülze COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Bad Sülze in VR.svg |federacia_lando = [[Meklenburgo-Antaŭpomerio]] |distrikto = [[Distrikto Antaŭpomerio-Rügen]] |komunumaro = [[Amt Recknitz-Trebeltal]] |alto = 11 |areo = 26.37 |poŝtkodo = 18334 |tel_antaŭkodo = 038229 |aŭtokodo = VR |oficiala_kodo = 13073007 |adreso-komunumestraro = Am Markt 1<br />18334 Bad Sülze |retpaĝaro = [http://www.badsuelze.de/ www.badsuelze.de] |komunumestro = Dr. Doris Schmutzer }} [[Dosiero:Rathaus Bad Suelze.jpg|eta|maldekstra|300px|<center>urbodomo]] '''Bad Sülze''' estas urba komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Antaŭpomerio-Rügen]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Meklenburgo-Antaŭpomerio]]. Administre ĝi apartenas al la [[komunumaro (Germanio)|komunumaro]] ''[[Amt Recknitz-Trebeltal]]'' de pluraj proksime kunlaborantaj najbaraj komunumoj. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Meklenburgo-Antaŭpomerio||STATO}}}} la komunumo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Meklenburgo-Antaŭpomerio|13073007}}}} loĝantojn. Krom la ĉefa loĝloko, la banloka urbokerno ''Bad Sülze'', la komunumo ankoraŭ konsistas el la loĝloko ''Redderstorf''. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{de}}) * {{oficiala retejo|https://recknitz-trebeltal.de}} de la komunumaro ({{de}}) {{-l}} <gallery widths=200 perrow=4> Dosiero:Medianklinik Bad Suelze.jpg|<center>loka kliniko Dosiero:Schule Bad Suelze 1.jpg|<center>lernejo Dosiero:Bad Sülze Dahlien 2005.jpg|<center>kampo da [[dalio]]j Dosiero:Bad Sülze Feuerwehr.jpg|<center>fajrobrigadejo Dosiero:Bad Sülze Jugendhaus JAM.jpg|<center>junulara domo Dosiero:Bad Sülze Mühle.jpg|<center>historia [[ventomuelejo]] Dosiero:Bad Sülze Salinenreste.jpg|<center>restoj de [[salkolekta muro]] en la kuraca parko Dosiero:Bad Sülze Salzmuseum.jpg|<center>muzeo pri salo </gallery> {{projektoj}} {{Distrikto Antaŭpomerio-Rügen}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Antaŭpomerio-Rügen]] [[Kategorio:Urboj de Meklenburgo-Antaŭpomerio]] 4n9853j0lbku4mvhhoz7zzjqkaqmism 0 173997 9363740 9272427 2026-04-30T10:01:30Z Sj1mor 12103 /* Vidu ankaŭ */ Jevrei na zemle 9363740 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Umjuny01.jpg|eta|[[Deganja]] (pli posta Deganja A. ) estis la unua kibuco fondita en Palestino fare de la [[Jiŝuv]] sub otomana regado.]] [[Dosiero:PikiWiki_Israel_802_Kibutz_Gan-Shmuel_bs9-_65_גן-שמואל-חג_הביכורים_1959.jpg|eta|Festado de [[Ŝavuot]] ĉe Kibuco Gan Ŝmuel, 1959]] La '''kibuco''' ({{lang-he|'''קיבוץ'''|t='''kibbutz'''}}, «kunveno» aŭ «kune») estas israela kolektiva komunumo (iel simila al [[vilaĝo]], sed kun forta socia intenco kaj praktiko inter la membroj). Ĝi estis origine agrikultura, pli poste kun miksa mastrumado. Oni trovas kibucojn en tuta [[Israelo]] kaj la unua el ili, [[Deganja]], estis kreita en [[1909]]. En la dua duono de la [[20-a jarcento]] agadis pli ol 200 kibucoj kun membraro de ĉirkaŭ 100 000. La kibucoj reprezentis movadon kiu kombinis [[socialismo|socialismon]] kaj [[cionismo|cionismon]]. Ja ili estis fonditaj kiam sendependa agrikulturo estis malfacila, dum la israela ŝtato ankoraŭ ne ekzistis. La kibucaj membroj, pro bezono kaj inspiritaj de sia propra ideologio, elvoluigis kolektivan vivmodon kaj tiel ili allogis la interesiĝon de la tuta mondo. Dum la kibucoj daŭris plurajn generaciojn kiel [[utopio|utopiaj]] komunumoj, la plej multaj el ili hodiaŭ estas apenaŭ malsamaj ol kapitalistaj firmaoj aŭ ĝeneralaj urboj kies kibucoj origine estis supozitaj alternativoj. Hodiaŭ, agrikulturo estas parte forlasita ĉar industrioj, ofte de altaj teĥnologioj, prenis ĝian lokon. Historie, la kibucaj membroj estis perceptataj kiel elito, siaspece batalema kaj enmigrinta, en ĉiuj niveloj, intelekta, politika kaj milita. Tiel, en la [[1980-aj jaroj]], la oficiroj de kibuca deveno reprezentis ĉirkaŭ 25 % el la oficira korpuso, kontraŭ apenaŭ 3 % el la loĝantaro. Tamen la ideologia aŭ homa graveco de la kibucoj estas klare kaj relative falanta de la [[1970-aj jaroj]]. En 2005, ili reprezentis nur 1,8 % el la israela loĝantaro. Ilia loĝantaro efektive ne malpliiĝas (tamen iomete de la [[1990-aj jaroj]]), sed precipe ĝi ne plu antaŭeniras en israela socio kun rapida demografia elvolviĝo. Kvankam la [[Kibuca Movado]] neniam transpasis 7 % el la loĝantaro, ĝi faris pli por formi la bildon kiun la israelanoj havas pri sia lando kaj tiun, kiun eksterlandanoj havas pri Israelo ol ĉiu alia institucio. == Difinoj == Difine la kibuco estas : * « komunumo intence formita kaŭze de siaj membroj, kun agrikultura alvokiĝo, kie ne ekzistas privata propraĵo kaj kiu estas supozata provizi ĉiujn bezonojn de siaj membroj kaj iliaj familioj »<ref>[[Encyclopedia Judaica]], [[1969]]</ref>. Ni notu ke hodiaŭ la precipe agrikultura karaktero estas larĝe kompletigita. * « loĝunuo, kies membroj estas organizataj en komunumo sur bazo de komuna propreco de ĉiuj havaĵoj, rekomendanta la individuan laboron, la egalecon inter ĉiuj kaj la kunagadon de ĉiuj membroj en ĉiuj fakoj de produktado, de konsumado kaj de edukado »<ref>Définition juridique figurant dans le ''Registre des sociétés coopératives''</ref>. * [[cionismo|Cionista]] organizaĵo destinata al la instalado de juda loĝantaro en la [[Israelo|lando Israel]]. Sia ĉefa forto venas de la individua engaĝiĝo de ĉiuj membroj. La komuna spirito de entrepreno kontribuas je la kreaĵo kaj la aldotiĝo de komunumoj kiu ekonomie sukcesas en la libera merkato. Fine, la hodiaŭa alta nivelo de vivo, atingita dank'al ekonomiaj sukcesoj, faciligas ankaŭ la konservadon de la komunumoj. == Historio == La modelo kiu finfine trudiĝis, aperis nur post deko de eksperimentadoj kiuj ĉiuj malprosperis. Komence de la 20-a jarcento, estis ne-egalaĵaj kaj (semi-)kapitalistaj provoj je kolektivaj vilaĝoj, kun klasoj je laboristoj, inĝenieroj kaj ĉefoficistoj, kiuj havis nek la samaj rajtojn, nek la samaj salajroj. La posedo per la salajro kaj la privilegioj laŭ la diplomo alportis nur streĉoj kaj malkoheroj, malakordigeblaj kun la socialista idealo de la novaj emigrantoj. Tion kion diras iun ke la kibuco estis neceso kaj ne estis la efektivigo de idealo. === La agrikulturaj komencoj === En 1909, grupeto de junaj judaj enmigrantoj devenaj de orienta [[Eŭropo]], moviĝitaj per cionistaj kaj socialistaj idealoj, fondis la unuan ''kvucat'' (kiu signifas grupon en la hebrea lingvo) ĉe la bordo de la [[Maro Kineret]]. Oni poste nomis tiun grupon ''kibuco'', t.e. komunumo bazita sur la aliĝo al sama kampara kaj kolektiva vivmoduso. Ili nomis ĉi tiun kibucon [[Deganja]], kiu de tiam estas rigardata kiel la patrino de la kibucoj. ''Kineret'' kiu naskiĝis en 1912 estis la dua kibuco. Ilia ''kvucat'' ambiciis esti demokratia kaj egalista, fondita sur la kolektiva proprieto de la konsumaj kaj produktaj rimedoj. Estis vivframo kie ĉiuj membroj kune decidis per la plimulto el ili, kaj kie ili juste partigis rajtojn kaj devojn. Originale, la kibucoj estis inicitaj de junaj kaj malriĉaj enmigrantoj sen subvencioj. Longtempe, la vivo estis ekstreme malfacila, for de la nuna kaj enviinda vivnivelo. La komunumoj estis malgrandaj kaj enhavas kelkajn dekojn da personoj. Ili grandiĝas ekde la 1920-aj jaroj por atingi plurajn centojn da personoj. Tiu alteco estis nepra por la homa kaj ekonomika disvolvado de la projekto kaj tio iĝis la normo. La kibucoj ne estis konceptita nur kiel simpla kolektivista sperto. Ilia membroj devenitaj de la radika ekstrema maldekstro, kontraŭe deziris donaci socian modelon kiu finfine absorbos la tutan ''Yiŝuvon'' ([[hebrea]] ישוב : la juda instalo en [[Israelo]]). Temis pri la kreo de "nova homo" kaj "nova socio", liberigita de la privata proprieto. Ankaŭ, temis pri la disrompo de la "burĝa familio"; tiel ni komprenis la komunan edukadon de la infanoj kaj la fakto ke ili ne vivis kun iliaj gepatroj. === La kibucoj dum la brita mandato === === La kibucoj kaj la konstruo de la israela ŝtato === === La kibucoj en la sendependa ŝtato === === La elvolvado de la industrio kaj de la servoj === Ekde la 1920-30aj jaroj, la marksistaj cionistoj de la ''Achdut Ha'avoda'', je ilia vico fondis kibucojn. Ili elvolvigis la unuajn industriajn aktivecojn. Sed la samideanoj por nur kamparaj komunumoj multe kritikis tion. La ''Ha'poel Hatzaïr'' kaj la ''Achdut Ha'avoda'' kunfandiĝis en 1930 en la Mapaï. Tiel ili parte kunfandis la {{JN|politika movado}} kiujn subtenis la kibucojn kaj ili kontribuis al la akcepto de la industria elvolviĝo en la kibucoj. Ekde la 1960-70aj jaroj, la kibucoj aldonis la turismon kaj la servoj. === La konfisko de la arabaj bienoj === Antaŭ la kreo de [[Israelo]], la kibucoj estis kreitaj precipe sur aĉetitaj terenoj. Dum la [[dua mondmilito]], estis ĉirkaŭ 80 kibucoj, kontraŭ 269 en 2003. Post la dua mondmilito kaj la sendependeco de Israelo, ilia kreskado estis spektinda. Dum la sendependeca milito (1947-1947), la israela ŝtato konfiskis la terenojn de la palestinaj rifuĝintoj ( kaj iafoje la terenojn de la arabaj palestinoj restitaj en Israelo). Tiuj terenoj iĝis la kolektiva proprieto de la ŝtato kiu donis ilin al la kamparaj komunumoj (moŝavoj kaj kibucoj). === La integriĝo de la enmigrantoj === La kibuco estis ilon por la integriĝo de miloj da judaj enmigrantoj kaj de judaj elpelitoj el arabaj landoj. Unuflanke la kibuco almiksis la novajn alvenintojn al siaj strukturoj, kaj aliflanke li servis kiel centro je maldaŭra absorbo kie oni donis hebrean, cionistan kaj fakajn kursojn. === Krizo kaj evoluo === ==== Ekonomia krizo ==== Ekde la 1970-aj jaroj, la kibucoj ekkonis ekonomikajn malfacilegojn, gravigitajn per la preskaŭ malapero de la subvencioj de la dekstraj registaroj ([[Likud]]). Dum la 1980-aj jaroj, la kibucoj devis reformi iliajn ekonomikajn aktivecojn kaj engaĝiĝi je la novaj sektoroj: industrio, turismo, servoj. La origina agrikulturo iĝis duaranga. Nun, nur 15% de la membroj laboras en tiu sektoro. Cetere, okazis kelkaj kolapsoj. Hodiaŭ, malgraŭ kelkaj esceptoj, oni taksas la kibucojn bonstataj. La vivnivelo de iliaj membroj estas unu el plej altaj en Israelo. ==== Krizo de la indoj ==== Krom la kolektiva kaj egaleca kondukado de la laboro, la kibucanoj elvolvis ankaŭ kolektivan vivmoduson: komunan manĝadon, neeston je privata proprieto, komunan edukadon de la infanoj kiuj ne loĝas kun ilia gepatroj. Ekde la 1970-aj kaj la 1980-aj jaroj, novaj individuaj kaj familiaj indoj elvolviĝis en la kibucoj. La kolektiva proprieto, la kolektiva laboro, la socia egalismo kaj la rekta demokratio ne estis kontestitaj sed aperis evoluoj kiel la akcepto de la privata kaj de la familia vivo. Tiel, hodiaŭ, preskaŭ nur la tagmanĝon oni prenas komune, kaj la infanoj dormas ĉe ilia gepatroj. Ankaŭ pri tiu elvolviĝo de la privata framo, aperis asignaĵon je "persona buĝeto" kiu estas egala por ĉiuj. Tio ne estis salajro sed pliĝuste poŝmono kiu permesas aĉeti ekstere de la kibuco iojn kiuj do iĝas privata proprieto. Kelkaj kibucoj inicis skalon je gradaj salajroj. Tio estas granda rompiĝo rilate al tradicia egalismo. Estis alia faktoro de kontesto. La industriigo de la kibucoj kondukis al la uzado de salajruloj. Tiu manlaboro estas nun grava : 50 ĝis 60 % de la laborantoj en ĉiuj kibucoj. La nocio de salajro normale ne ekzistas en kibuco ĉar ĝi perfortas la egalismajn principojn de la projekto. Ankoraŭ, tiuj laborantoj, precipe koncentritaj en plenumaj taskojn, iafoje distingas la kibucon kiel kolektiva "ĉefo" kun kiu aperas konfliktojn. == Ideologio de la kibuca movado == == Organizaĵo, principoj kaj funkciado == Fizike, la plejparte de la kibucoj estas konceptitaj per la sama modelo : En la centro, oni trovas la komunajn konstruaĵojn kiel amasmanĝejo, aŭditorio, oficejoj kaj biblioteko, ĉirkaŭigitaj de ĝardenoj kaj la domoj de siaj membroj; Iomete elcentritaj, oni trovas la sportajn konstruaĵojn kaj instalaĵojn; Fine, periferie situas la kampoj, la fruktoĝardenoj kaj la industriaj konstruaĵoj. Pri la konstruo, la decidoj estas adoptitaj de la ĝenerala kunveno. Kun tempe, aperis voĉdonitaj membroj sed la kibuca idealo nepregas ke ili havas iom da potenco. Normale, ne estas salajro : La komunumon, senpage kaj per strikta egalaĵa maniero, provizas la komunajn havaĵojn (naĝejon, lernejon, ktp.) kaj la individuajn konsumaĵojn (loĝejon, televidilon, komputilon, ktp.). Estas nenia diferenco inter la membroj laŭ la statuto, la kompeteco aŭ la ofico. La kibuca ekonomia agado estas kolektiva : la produktadaj kaj la interŝanĝaj rimedoj estas havo de ĉiuj, kaj ne estas privata entreprenisto en la kibuco. Fakte, komence en la kibucoj regis preskaŭ realigo de la [[komunismo]] en tiu senco, ke ofte eĉ la vestoj estis komunaj. La infanoj dormis komune - sen la gepatroj -, la kibucanoj kuiris, manĝis komune. Ĉiu enspezo estis komuna. Post tio - per riĉiĝo de la komunumo - pli kaj pli aperis formoj de individua posedo, la komunumoj pli kaj pli individuiĝis. Hodiaŭ ekzistas diversaj kibucoj rilate al grado de posedo. Kvankam ĝi estas kelkaj esceptoj, ĉiuj la kibucaj membroj estas judoj. Ja estis abortitaj provoj de arabaj kibucoj, sed la judaj kibucoj havas la alvokiĝon por resti naciaj judaj organizaĵoj. == Psikologia aspekto == === La edukado de la infanoj === == Federacioj == Ĉiuj kibucoj estas memadministritaj. Do ĉiu el tiuj municipoj havas sian propran politikan aŭtonomion. Ĝi ankoraŭ profitas de la ekonomia aŭtonomio kiu konvenas al firmao aganta en la libera merkato, kiu devas rapide adaptiĝi al ĝi. Sed la kibucoj sentis la bezonon grupiĝi je federacioj: * por defendi iliajn interesojn antaŭ la ŝtataj institucioj; * por ellabori servojn profitantajn al ĉiuj. Tiuj koncentriĝoj estas faritaj laŭ ideologia bazo: * Unuigita Kibuca Movado ( hebrea akronimo TAKAM): Ĝi estas la ĉefa federacio. Ĝi estas proksima al la [[Israela Laborista Partio]] (aŭ MAPAÏ). Ĉirkaŭ 60% el la kibucoj aniĝitas al ĝi. * Kibuco Artzi : Ĝi estas federacio proksima je la MAPAM (Ekstrema Maldekstra cionista partio), kun 32% el la kibucoj. Ĝi fandiĝis sin kun La TAKAM en 2000 sed ĝi tenas ian specifion. * Kibuco Dati (religiaj kibucoj): Ĝi estas la tria federacio, kun 6% el kibucoj. Ĝi devenas je la Hapoel Hamizrahi, religia cionista sub-frakcio, origine influita per maldekstraj ideoj. * Fine, du ekstremistaj ortodoksaj kibucoj estis kreitaj de la partio Poalei Agoudat Israel, labora frakcio (aŭ disidenta, laŭ la epokoj) je la partio Agoudat Israel. <!-- == Anarkiismo kaj kibuco == == Hodiaŭ == == Estonteco == == Ligoj kaj adresoj == --> == En Esperanto aperis pri kibuco == * '''Freŝa mateno''' de [[Reuven Kritz]], el la hebrea tradukis [[Ota Ginz]] ([[1967]]). === Recenzoj === Pri ''Freŝa mateno''{{citaĵo|Dum la [[UK 1967|Universala Kongreso en Roterdamo]] (1967), mi havis okazon paroli kun 24-jara samideano el Israelo, kiu partoprenis la militon de junio 1967 kiel [[maristo]]; li komandis armitan ŝipeton, kies militaj subuloj estis israelanoj naskiĝintaj en Egiptujo. Sed mia juna amiko estis blondulo, probable [[sabro]]* el nordeuropaj prauloj. Ni interparolis dum halto en restoracio, kiam mi kontraŭis francan komunistinon, kiu arde pledis la poraraban politikon oficialan de la kremluloj. ĉar dum la [[Internacia Somera Universitato]] mi prelegis pri la prakanariaj judoj, mia ĵusa amiko, kiu ĉeestis, min dankis, kaj dum nia konversacio li eldiris, ke en Israelo estas du same obstinaj konvinkoj, kun kiuj dialogi estas preskaŭ senespere, nome la [[Ortodoksa judismo|ortodoksaj judoj]] kaj la [[komunisto]]j. Li aldonis, ke li ne volas esti nomata judo, sed israelano, ĉar li estas ateisto kaj socialisto. Dum la sama somero 1967, unu mia amiko katolika hebreisto, informis min en Zaragozo, ke li restis ok monatojn en [[kibuco]], por praktiki kaj plifirmigi sian konon de la hebrea lingvo; tiu kibuco havis ĉirkaŭ 300 membrojn, kiuj senescepte estis ateistoj. Sed mia honesta amiko nur povis laŭdegi ilin, ĉar, estante klera kaj serioza katoliko, li povis konstati, ke neniam antaŭe li trovis tiom da respondecosento, tiom da amika komprenemo kaj simpatio al honestuloj, kiel en tiu kibuco. Se nun oni volas kompreni, kial klera hispana katoliko estas admiranto de la israelaj kibucoj, kaj kial sabro povas esti ateisto kaj socialisto, ĝis nun mi ne povis trovi pli adekvatan respondon, pli taŭgan rimedon, ol rekomendi al miaj esperantistaj amikoj legi la libron de Reuven Kritz. Nur edukado povas tiel efike transformi homojn, ke ili tuj adaptiĝu, kun plena kapablo ekspluati lokajn [[cirkonstanco]]jn. Kaj dum la legado de la [[libro]] de Kritz mi kunvojaĝis al tiu unika sperto, kiun praktikas la kibucoj. Probable ekzistas aliaj libroj, kiuj pli tede formale raportas pri kibucoj, sed neniam ĝis nun mi legis verkon, kiu onin enprofundigu tiel elokvente en la kernon mem, en la spiritan forĝadon de la kibucanoj. Malgraŭ mia troa streĉiteco lastatempa, mi ne povis forlasi la libron, kiam mi eklegis ĝin; kiam. mi revenis al ĝi, en marto 1968, por ĝin recenzi, tiu relego estis nur ravovojaĝo. Mi ne ripetos al vi, pri kio temas, ĉar certe vi jam havis okazon legi plurajn recenzojn, el kiuj la plimulto nur gurdadis banalaĵojn, dum kelkaj eĉ klopodis pilorii neekzistantajn lingvajn tuberojn de la traduko. Kelkfoje mi ne scias, kio estas pli lamentinda: ĉu la diletanta ĝoja memsufiĉeco de niaj gazetredaktantoj, ĉu la nanaj amatoraĵoj de niaj «lingvotagoj», kiuj ĉefbonzece dekretas pri la boneco aŭ malboneco de normalaj — kaj foje prifierindaj - akiroj de niaj verkistoj. Nun estas al mi multe pli klara la kaŭzo, kial la israelanoj venkis en la junia milito de 1967: homoj, kiuj edukiĝas en kibuca spirito, konsistigas unikaĵon, kies similon eble oni povus trovi en esceptaj historiaj malgrandaj komunumoj, sed nenie landkadre kaj vaste, kiel en Israelo. Temas ja pri superfamilio, kie la tradiciaj sociaj sistemoj [[kapitalismo]] kaj komunismo estas kunfanditaj en racian familiecan agordon, kiun la libro de Reuve Kritz beletre ĉiĉeronas. Sed la recenzata libro estas verko de [[samideano]] Ginz. Mi devas do aldoni, por esperantista publiko, ke Ginz sciis plenumi, en plej internacia, kristale pura lingvaĵo, sian nefacilan tradukan taskon. Estus stulte pretendi, ke Esperanto aperu ĉie en plej asepsa formo, kvazaŭ talentaj tradukistoj estus tradukmaŝinoj kaj rezignus sian propran stilon, sian koloron, sian lingvan registron kaj alporti al la Esperanta komunumo sian beletran tembron. Kiam. mi legis unue la libron, aŭtune 1967, mi sendis senkompromisan laŭdan dankon al amiko Ginz. Estas almi aparte agrable tion publike ripeti. Restas al mi formuli esperon. Post la [[Sestaga milito|milito de junio 1967]], arabaj kaj judaj [[policisto]]j kunlabore reguligas la trafikon de Jerusalemo. Espereble la kibuca [[spirito]], kiun Krite hebree kaj Ginz Esperante tiel bone elvortigis, povos fariĝi komuna spirito inter ambaŭ israelaj [[komunumo]]j, tiel, ke ne plu araboj kaj [[judo]]j, sed egalrajtaj israelanoj povu, en siaj respektivaj lingvoj, interŝanĝi la samorigina!! pacsaluton: salani kaj ŝalon». Tiel plenumiĝos la profunda kaj plej arda deziro de alia granda judo kaj [[homarano]], nome Zamenhof, dank’ al kies iniciato kaj streboj ''Freŝa mateno'' povas nun esti legata en tutplaneda [[vasto]]. * Sabro: Israela indiĝeno.|[[Juan Régulo Pérez|J. Régulo]]. [[Boletín]] n167 (maj 1968) }} == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=kibuc}} * [[Kibucaj volontuloj]] * ''[[Jevrei na zemle]]'', frua rusa filmo pri judaj kolonianoj kaj iliaj kibucstila-vivo en [[Krimeo]]. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Agrikulturo]] [[Kategorio:Israelo]] [[Kategorio:Ekonomio de Israelo]] [[Kategorio:Setlejo]] [[Kategorio:Kibucoj]] 5lnj8eae1kvnoxgluro7oq03tjt7864 0 183009 9363412 9270488 2026-04-29T17:11:40Z Tirolischleioans 254019 9363412 wikitext text/x-wiki {{Tiu ĉi artikolo|tems pri la urbo Oberhof en Turingio. Pri la svisa loĝloko vidu la paĝon [[Oberhof AG]], pri aliaj uzoj la liston [[Oberhof (apartigilo)]].}} {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = Wappen Stadt Oberhof.png |zomo = 10 |situo-bildo = |federacia_lando = [[Turingio]] |distrikto = [[Distrikto Schmalkalden-Meiningen]] |alto = 810 - 836 |areo = 23,47 <!-- loĝantaro el metadatuma listo --> |poŝtkodo = 98559 |tel_antaŭkodo = 036842 |aŭtokodo = SM |oficiala_kodo = 16 0 66 047 |adreso-komunumestraro = Zellaer Straße 10<br />98559 Oberhof |retpaĝaro = [https://www.oberhof.de/ www.oberhof.de] |komunumestro = Thomas Schulz |komunumestro-partio = Freie Wähler }} '''Oberhof''' estas urba komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Schmalkalden-Meiningen]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Turingio]]. La 30-an de junio [[2006]] la komunumo havis 1674 loĝantojn. La areo situas en la geografia regiono [[Turingia Arbaro]]. == Historio == Oberhof estis fondita en 1641 restonte vilaĝeto ĝis la malfrua 19-a jarcento kiam ĝi estis ligita al la fervoja linio de inter [[Erfurto]] kaj [[Ritschenhausen]]; sekve skiantoj kaj aliaj turistoj malkovris la lokon. De la fruaj 1900-aj jaroj pluen, Oberhof iĝis centro por vintraj sportoj, kun kuŝsledo, nordia skiado kaj skisaltado okazanta en la regule ĝisdatigitaj sportinstalaĵoj de la urbo. En la lastaj jaroj la urbo ankaŭ apogis la konstruadon de lift-ekipitaj alp-skiadaj deklivoj kaj de [[duatlono]]stadiono laŭ internaciaj konkurs-normoj. Tiel ĝiaj trakoj por bobsledo, kuŝsledo kaj skelettrako pretas por mondaj kaj eŭropaj ĉampionadoj. En aŭgusto 2009 malfermiĝis la unua skitunelo de Germanujo kie oni povas skikuradi dum la tuta jaro. == Homoj rilataj al Oberhof == * [[Alexander Lion]], kuracisto * [[Bodo Berheide]], skulptisto * [[Frieda von Oppeln]], verkistino * [[Hans Marr]], skisaltisto * [[Leopold Hofmann]], bobisto == Vidindaĵoj == * [[Ĉaskastelo Oberhof]] * [[Forstlaborista monumento (Oberhof)|Forstlaborista monumento]] * [[preĝejo Kristo (Oberhof)|Kirko Kristo]], protestantisma * [[Landlimaglo (Oberhof)|Landlimaglo]] * botanika ĝardeno [[Rennsteiggarten|Rennsteiggarten]] * [[Sportlokoj historiaj en Oberhof]] ==Servoj== * [[Stacidomo de Oberhof]] [[Dosiero:Hotel Panorama Oberhof.jpg|eta|maldekstra|<!-- _Der_ Turismo _spielt_ in Oberhof _eine_ _wichtige_ _Rolle_. _Das_ _größte_ Hotelo _ist_ _das_ ''Panoramo'' -->]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Oberhof| ]] bwxhb34s9ka5qnirhtjivjj67dz8it9 0 194239 9363332 9263383 2026-04-29T12:45:36Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363332 wikitext text/x-wiki [[dosiero:WV banner Stafford County Marine Corps War Memorial in Quantico.jpg|centre|775px]] {{Informkesto organizaĵo}} La '''Usona terarmeo''' ({{en}} '''United States Army''', prononco {{prononco|juNAJtid STEJTS A:mi}}, per [[sistemo IFA]] [{{IFA|juːnˈa͡ɪtɪd stˈe͡ɪts ˈɑːmi}}]) estas la terarmeo de [[Usono]]. La aliaj branĉoj de la [[usona armeo]] estas la [[Usona mararmeo|mararmeo]], la [[Usona aerarmeo|aerarmeo]], la [[Usona marinfanterio|marinfanterio]], kaj la marborda gardistaro.[[Dosiero:Seal of the US Department of the Army.svg|150ra|dekstra|eta]] La terarmeo estas la plej grava kaj multmembra el la armeopartoj. Ties ĉefa respondeco estas la termilitaj operacioj. En [[2004]] ĝi estis formit de 494.295 soldatoj en aktiva servo, 342.918 en la Nacia Gardistaro (''Army National Guard'') kaj 204.134 en la Rezervo (''United States Army Reserve'').<ref>http://www.army.mil/references/FY04ArmyProfile.pdf</ref> == Historio == [[Dosiero:Army Combat Uniform.jpg|dekstra|eta|200ra|Du soldatoj vestitaj per [[kamuflo|kamufla]] vesto speciala por urbaj zonoj.]] === Deveno === La Usona terarmeo devenis el la [[Kontinenta Armeo]] ({{en}} Continental Army), kiu estis kreita la [[14-an de junio]] [[1775]], antaŭ la setligo de [[Usono]], por lukti en la [[Usona Revolucio|Milito de la Sendependo]] sub la regado de [[George Washington]]. Post la milito kaj la malfondo de la Kontinenta Armeo, ĉar jam oni supozis, ke usonanoj ne bezonos armeon por defendi sin de ekstera ŝtato, la [[3a de junio]] de [[1784]] la Konfederacia Kongreso kreis la Armeon de Usono je la neceso defendi sin (eŭropaj enmigrintoj) kontraŭ atakoj de [[indiĝeno]]j, ĉefe ĉirkaŭ [[1791]]. Spite tio, la propra Armeo konsideriĝas kiel evoluaĵo de la Kontinenta Armeo kaj markas sian originon en [[1775]].<ref>[http://www.army.mil/cmh-pg/faq/birth.htm memprezento en la retejo ''army.mil''] ({{en}})</ref> === 19-a jarcento === Komence de la [[19-a jarcento]] la Milito de [[1812]] estis okazaĵo por malvenko kontraŭ la brita armeo: malsukcesa invado de [[Kanado]], incendio de [[Vaŝingtono]], ktp. Poste kaj dum la tuta jarcento kaj ĉefe ekde [[1815]] ĝis [[1860]], la armeo dediĉis sin al akompano de la civilaj pioniroj en la koloniigo de la okcidentaj teritorioj kaj lukto kontraŭ la indiĝenoj. Inter [[1846]] kaj [[1848]] la usona armeo engaĝigis en pli sukcesa milito, nome la [[Meksikusona Milito]], ĉefe pro la anekso de [[Teksaso]], sed kiu rezultis en gravaj atingoj de Usono ĉe la plej parto de la sudokcidentaj aktualaj ŝtatoj, kiuj estis vole nevole akiritaj el [[Meksiko]]. Eble pli sanga estis la venonta milito, nome [[Usona Enlanda Milito]] el [[1861]] ĝis [[1865]] per kiu la nordaj ŝtatoj luktis kontraŭ la disiĝintoj sudaj ŝtatoj. Fakte la milito konsistis en la disiĝo de la Usona armeo en du frakcioj kiuj luktis unu kontraŭ la alia: la rezulto estis pli ol duonmiliono da mortintoj. Poste la Usona armeo daŭris sian lukton kontraŭ la indiĝenoj en la centro de la lando. La fina jardeko de la jarcento estis epoko de sukcesaj militoj, kiel la [[Hispana-usona milito]], per kiu Usono venkis unuafoje eksterlandan potencon kiel [[Hispanio]] kaj akiris gravajn teritoriojn kiel [[Kubo]], [[Puerto-Riko]] kaj [[Filipinoj]], kie eksplodis nova milito inter [[1899]] kaj [[1902]]. Tiamaniere Usono inaŭguris sian ĝeneralan politikan tendencon interveni ie en la mondo por defendi per la forto de la armiloj kaj de ĝia Usona armeo la supozitajn interesojn de Usono aŭ de usonanoj. Ekzemple en tiu epoko la Usona armeo ekintervenis en [[Latinameriko]] kaj eĉ en [[Ĉinio]] dum la [[Boksera ribelo]]. === 20-a jarcento === La agado de la Usona armeo disvolviĝis kaj ties organizado kompletiĝis dum la partopreno ĉefe en la du gravaj tutmondaj militaj konfliktoj, nome la [[Unua Mondmilito]] (1914-1918) kaj la [[Dua Mondmilito]] (1939-1945). Fakte la Usona armeo ne intervenis en tiuj militoj ekde la komenco, sed en preciza momento, kio permesis al ĝi pli akuratan preparadon. Dum la dua duono de la [[20-a jarcento]] la Usona armeo agadis unuflanke en la [[Malvarma milito]] kaj duaflanke en regionajn konfliktojn kie tiu "malvarma" milito eksplodis en malfermaj militoj ĉefe de kontraŭkomunismaj blokoj, regataj de Usono, kontraŭ [[komunismo|komunismaj]] ŝtatoj, apogitaj de [[Sovetunio]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.army.mil Oficiala retejo (angle)] * [http://www.globalsecurity.org Tutmonda sekureco (angle)] * [http://www.defenselink.mil Defendado (angle)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091205054334/http://www.defenselink.mil/ |date=2009-12-05 }} * [http://www.soc.mil/default.htm retejo de la specialaj sekcioj de la Usona armeo (angle)] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Usona armeo]] {{Bibliotekoj}} {{Usona armeo}} [[Kategorio:Usona terarmeo]] 4msuh2j6m22na3f76arq9fcxbfzokzo 0 198440 9363488 9087753 2026-04-29T19:48:47Z Forstbirdo 12476 9363488 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Ladder and telegraph pole.jpg|eta|dekstra|150ra|Ŝtupetaro]] [[Dosiero:Step-ladder.JPG|eta|dekstra|150ra|Faldebla ŝtupareto]] [[Dosiero:DL 16-4 Iveco LFS Loy.jpg|eta|dekstra|150ra|Fajrobrigadaj ŝtupetaroj]] '''Ŝtupetaro''' aŭ '''eskalo''' estas [[ilo]] el du longaj [[stango]]j kunigitaj per transversaj [[bastono]]j, sur kiuj oni metas la [[piedo]]n por supren aŭ malsupren iri. La ŝtupetaroj kiel regulo estas porteblaj iloj, pretigataj por plenumi certan taskon. == Precipaj tipoj de ŝtupetaroj == # Malpeza portebla ŝtupetaro, kiun oni almetas al [[muro]]. #* Tia ŝtupetaro povas esti ŝovofolda. # Ŝnura penda ŝtupetaro. # Ŝtupetaro en formo de [[tabulo]] kun albatitaj laŭlarĝe tabuloj aŭ lignoblokoj. # Ŝtupetaro, kiu en malfaldita formo aspektas kiel [[izocela triangulo]]: sur ĝiaj flankoj troviĝas unu aŭ du ŝtupetaroj (unuflanka aŭ duflanka supreniro), inter ili por firmeco de la konstrukciaĵo proksime al la supro oni malfaldas placeton (se ĝi estas), destinitan por apogo de la [[piedo]]j. Altecon de la ŝtupetaro oni konsideras aŭ laŭ la lasta ŝtupo, aŭ laŭ la placeto. Fidindeco de tia ŝtupetaro dependas de disfaldita [[angulo]]: ju pli larĝe ĝi estas disfaldita, des pli stabila kaj sekve fidinda ĝi estas. # Ŝiraĵo kun formo de eskalo, en maŝoŝtofo ekzemple en [[Ŝtrumpo|nilonŝtrumpo]]. == Unuaj ŝtupetaroj == Unua [[bildo]], kiu similas al ŝtupetaro estis trovita en [[mezolitiko|mezolitika]] [[kaverno]] (antaŭ ĉ. 10.000 jaroj) en la distrikto de [[Valencio (Hispanio)|Valencio]] en [[Hispanio]]. Sur la muro estis desegnitaj du nudaj homoj grimpantaj kun [[korbo]]j sur, plej verŝajne, [[herbo|herba]] ŝtupetaro. == Uzoj == Ŝtupetaroj uzatas en [[biblioteko]]j, dum riparaj laboroj, ĉe aranĝo de turistaj itineroj, en apudurbaj domoj. == Vidu ankaŭ == * [[Ŝtuparo]] * [[Rulŝtuparo]] * [[Fajrobrigado]] * [[Fiŝretŝtrumpoj]] {{Projektoj|ReVo=sxtup.0etaro}} [[Kategorio:Iloj]] 4gv5mdbx5bhh79rck757llyjczfcp13 0 204808 9363492 8817496 2026-04-29T19:49:59Z ThomasPusch 1869 /* Vidu ankaŭ */ 9363492 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | bildo = Vista Panoramica Teofilo Otoni (2014).jpg | flago-larĝeco = 120ra <!-- ekz. 80ra, nur se la flagobildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | blazono-larĝeco = 100ra <!-- ekz. 80ra, nur se la blazonbildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | lando= {{Brazilo}} | mapo= {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | titolo de administra unuo1 = [[Regionoj de Brazilo|Regiono]] | administra unuo1= {{priskribo samlinia|#FF0000|grandeco=66%}} [[Sudorienta regiono de Brazilo|Sudorienta regiono]] | titolo de administra unuo2 = [[Subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] | administra unuo2 = {{Minas-Ĝerajso}} | titolo de administra unuo3 = [[Mezoregiono]] | administra unuo3 = ''[[Vale do Mucuri]]'' | titolo de administra unuo4 = [[Mikroregiono]] | administra unuo4 = [[Teófilo Otoni (mikroregiono)|Teófilo Otoni]] | fondo= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} <!-- el vikidatumoj --> | alto= {{#invoke:Wikidata|claim|P2044}} | areo= {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} km² | horzono= [[UTC-03:00]] | poŝtkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P281}} | telefonkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P473}} | regiono-ISO = BR <!-- BR-MG duobligus la antaŭan SVG-mapon --> | tipo1 = reliefo | zomo = 8 }} '''{{paĝonomo}}''' (oficiale {{lang-pt|Município de {{paĝonomo}}}}) estas municipo en la [[Subŝtatoj de Brazilo|subŝtato]] [[Minas-Ĝerajso]] de [[Brazilo]]. Ĝi situas en la [[sudorienta regiono de Brazilo]], en la [[mezoregiono]] ''[[Vale do Mucuri]]'' (esperante: [[Valo de la Rivero Mukurio]]) kaj estas la administra centro de samnoma [[mikroregiono]] ''[[Teófilo Otoni (mikroregiono)|Teófilo Otoni]]'' (prononco ''Teofilŭ Otoni''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la municipo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en {{#invoke:Wikidata|claim|P1831|qualifier=P585}} estis {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1831}}}}. La teritorio havas komunan limon kun [[Novo Oriente de Minas]], [[Itaipé]], [[Ataléia]], [[Frei Gaspar]], [[Ouro Verde de Minas]], [[Itambacuri]], [[Carlos Chagas (urbo)|Carlos Chagas]], [[Pavão]], [[Poté]] kaj [[Ladainha]]. La loĝloko fondiĝis kaj estis levita al la rango de municipo la {{daton|7|septembro|1853}}. La subŝtata ĉefurbo [[Belo Horizonte]] situas en distanco de 450 kilometroj. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Konataj lokuloj == * [[Frederico Chaves Guedes]] (n. 1983), futbalisto == Vidu ankaŭ == * [[Municipoj de Minas-Ĝerajso]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{pt}}) {{projektoj}} {{Ĝermo|Brazilo}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de Minas-Ĝerajso]] j69gwd3l7kale18rn9e9n688s0rj67f 0 205845 9363325 9307391 2026-04-29T12:32:54Z ~2026-26145-27 256044 La radikoj franci- kaj prusi- ne ekzistas. La ĝustaj vortoj estas franca kaj prusa 9363325 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Collage_Franco-Prussian_War.jpg|eta|400x400ra|Bildokunmetaĵo]] [[Dosiero:Schott_Berennung_von_Lichtenberg.jpg|eta|240px|<center>Konkero de Lichtenberg en [[Alzaco]] dum [[1870]]]] La Imperio [[Francio]] deklaris la '''Francan-Prusan Militon''' de la jaroj [[1870]] kaj [[1871]] al la [[Reĝlando Prusio]], la ĉefa forto en la [[Nordgermana Federacio]]. Kialo por la deklaro pri milito la 19-an de julio 1870 estis konfliktoj pri la elekto de sekva reĝo de Hispanio kun sekva pritrakto de la afero kiun la franca imperiestro taksis ofenda. [[Dosiero:Wernerprokla.jpg|eta|maldekstra|<center>Proklamo de imperiestro Vilhelmo en la kastelo [[Versailles]] apud [[Parizo]], 18-an de januaro 1871. La sudgermanaj ŝtatoj tiutempe jam estis aliĝintaj al la Nordgermana Federacio kiu fariĝis la Germana Regno.]] La ŝtatoj de suda Germanio, kiuj ankoraŭ dum [[1866]] militis kontraŭ [[Prusio]], solidariĝis laŭ siaj kontraktoj pri armea interhelpo kun la Nordgermana Federacio. La imperiestro de Francio, [[Napoleono la 3-a (Francio)|Napoleono la 3-a]], reagis surprizite. Napoleono estis kaptita post la [[batalo de Sedan]], la 2-an de septembro. Sed en Parizo establiĝis nova respubliko kiu daŭrigis la militon. Nur komence de la jaro [[1871]], post la fondiĝo de la dua imperiestra [[Germana Regno]], do la politike konservativa kunligo de la unuopaj feŭdaj ŝtatoj de Germanio al unueca ŝtato, la armeaj bataloj en Francio finiĝis. Kontrakto pri paco subskribiĝis la 10-an de majo 1871 - gravaj trajtoj de ĝi estis, ke Francio restis feŭda ŝtato, kaj cedis la laŭkulture parte germanajn, parte francajn limregionojn [[Alzaco]] kaj [[Loreno]] al la [[Germana Regno]]. En tiu kunteksto ankaŭ menciiĝas la ribelo de la [[Pariza Komunumo]], kiu celis ŝanĝon de la politika sistemo en Francio for de la feŭda sistemo: Ĝi komenciĝis la 28-an de marto 1871, do du monatojn post la [[kapitulaco]] de [[Parizo]], kaj finiĝis la 28-an de majo de tiu jaro, do 18 tagojn post la subskribo de la kontrakto pri paco inter Francio kaj la Germana Regno. Klare do ĝi ligiĝis al la ŝtata potenco-vakuo, kiu ekestis pro la perdita milito. == Bataloj == * [[Batalo de Sedan]] == Vidu ankaŭ == * franca-germana malamikeco ([[d:Q542355]]) {{Projektoj|q=Franco-Prusa milito}} {{ Militoj de Germana Unuiĝo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Francia-Prusia milito| ]] [[Kategorio:Milita historio de Germanio]] [[Kategorio:Milita historio de Francio]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1870]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1871]] [[Kategorio:19-a jarcento en Prusio]] ctzjqcfy4ghdyv1nuwi0mfojd0dozd7 0 213107 9363347 9093821 2026-04-29T13:36:35Z Filozofo 3592 Lingvaj korektoj 9363347 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Convex polygon illustration1.svg|dekstra|eta|Konveksa aro.]] [[Dosiero:Convex polygon illustration2.svg|dekstra|eta|Nekonveksa (konkava) aro.]] En [[eŭklida spaco]], objekto estas '''konveksa''' se por ĉiu paro de punktoj en la objekto, ankaŭ ĉiu punkto en la [[rekto|rekta]] [[segmento]] kiu kunigas tiujn du punktojn estas en la objekto. Objekto kiu ne estas konveksa estas nomata '''nekonveksa''' aŭ '''konkava'''. [[Dosiero:Convex supergraph.svg|dekstra|eta|Funkcio (blua) estas konveksa se kaj nur se la regiono pli supre ĝia [[grafikaĵo]] (verda) estas konveksa aro.]] Estu ''C'' [[aro]] en [[reela nombro|reela]] aŭ [[kompleksa nombro|kompleksa]] [[vektora spaco]]. ''C'' estas ''konveksa'' se por ĉiuj ''x'' kaj ''y'' en ''C'' kaj ĉiuj ''t'' en la [[intervalo (matematiko)|intervalo]] [0,1], la punkto :(1 − ''t'') ''x'' + ''t y'' estas en ''C''. En aliaj vortoj, ĉiu punkto sur la [[streko]] konektanta punktojn ''x'' kaj ''y'' estas en ''C''. Ĉi tio implicas ke konveksa aro estas [[koneksa spaco|koneksa]]. Aro ''C'' estas '''absolute konveksa''' se ĝi estas konveksa kaj [[ekvilibra aro|ekvilibra]]. La konveksaj [[subaro]]j de '''R''' (la aro de reelaj nombroj) estas simple intervaloj de '''R'''. Ekzemploj de konveksaj subaroj de eŭklida [[2-spaco]] estas [[triangulo]] kaj la 2-dimensia [[unuobla pilko]]. Ekzemploj de nekonveksaj aroj subaroj de eŭklida 3-spaco estas [[stelo (figuro)|steloj]]. Ekzemploj de konveksaj subaroj de eŭklida [[3-spaco]] estas la [[arĥimeda solido|arĥimedaj solidoj]], la [[platona solido|platonaj solidoj]] kaj la 3-dimensia unuobla pilko. Ekzemploj de nekonveksaj aroj subaroj de eŭklida 3-spaco estas la [[pluredroj de Keplero-Poinsot]]. == Propraĵoj == Se <math>S</math> estas konveksa aro, por (ĉiu, iu) <math>u_1,u_2,\ldots,u_r</math> en <math>S</math>, kaj ĉiuj [[nenegativa nombro|nenegativaj nombroj]] <math>\lambda_1,\lambda_2,\ldots,\lambda_r </math> tiaj ke <math>\lambda_1+\lambda_2+\cdots+\lambda_r=1</math>, la vektoro <math>\sum_{k=1}^r\lambda_k u_k</math> estas en <math>S</math>. Vektoro de ĉi tiu speco estas sciata kiel [[konveksa kombinaĵo]] de <math>u_1,u_2,\ldots,u_r</math>. La komunaĵo de ĉiu kolekto de konveksaj aroj estas konveksa, do la konveksa subaroj de reela aŭ komplekso vektora spaco formas plenan [[krado (ordo)|kradon]]. Ĉi tio ankaŭ signifas ke por ĉiu subaro ''A'' de la vektora spaco ekzistas la plej malgranda konveksa aro kiu enhavas na ''A''. Ĉi tiu enhavanta aro estas nomata kiel la [[konveksa koverto]] de ''A'', kaj la koverto estas komunaĵo de ĉiuj konveksaj aroj enhavantaj ne ''A''. [[Fermita aro|Fermitaj]] konveksaj aroj povas esti priskribitaj kiel komunaĵoj de ''fermitaj [[duonspaco]]j'' (fermita duonspaco estas aro de punktoj en spaco, ĉiu el kiuj situas en certa [[hiperebeno]] aŭ je unu certa flanko de ĉi tiu hiperebeno). Klaras ke ĉi tia komunaĵo de duonspacoj estas konveksa, kaj fermiĝi, ĉar eroj de la kombinaĵo estas konversaj kaj fermitaj. Por pruvi tion ke ĉiu konveksa aro povas esti prezentita kiel ĉi tia komunaĵo, bezonatas la [[apoga hiperebena teoremo]] en tiu formo ke por ĉiu donita fermita konveksa aro ''C'' kaj punkto ''P'' ekster ĝi, ekzistas fermita duonspaco ''H'' tia ke ĝi enhavas ne ''C'' kaj ne enhavas na ''P''. La apoga hiperebena teoremo estas speciala okazo de la [[Hahn-Banaĥa teoremo]] de [[funkcionala analitiko]]. == Stelo-konveksaj aroj == {{Ĉefartikolo|Stela domajno}} Estu ''C'' reela aŭ kompleksa vektora spaco. ''C'' estas '''stelo-konveksa''' se ekzistas <math>x_0</math> en ''C'' tia ke la rekta streko de <math>x_0</math> al ĉiu punkto ''y'' en ''C'' estas enhavita en ''C''. De ĉi tie konveksa aro estas ĉiam stelo-konveksa sed stelo-konveksa objekto estas ne ĉiam konveksa. == En neeŭklida geometrio == La difino de ''konveksa aro'' kaj ''konveksa koverto'' etendas al [[neeŭklida geometrio]] per difino de [[geodezia konvekseco|geodezie konveksa aro]] kiel tiu kiu) enhavas la [[geodezia]]jn strekojn kunigantajn ĉiujn du punktojn en la aro. == Ĝeneraligita konvekseco == La nocio de konvekseco en la eŭklida spaco povas esti ĝeneraligita per modifo de la difino en iu aspekto. La komuna nomo "ĝeneraligita konvekseco" estas uzata, ĉar la rezultantaj objektoj havas certajn propraĵojn de konveksaj aroj. === Perpendikulara konvekseco === Ekzemplo de ĝeneraligita konvekseco estas '''perpendikulara konvekseco''' aŭ '''orta konvekseco'''. Aro ''S'' en la eŭklida spaco estas '''perpendikulare konveksa''' aŭ '''orte konveksa''', se ĉiu streko paralelo al iu el la koordinataj aksoj konektanta du punktoj de ''S'' kuŝas entute en ''S''. Eblas pruvi ke komunaĵo de ĉiu kolekto de orte konveksaj aroj estas orte konveksa. Iuj aliaj propraĵoj de konveksaj aroj estas validaj same bone. == Abstrakta (aksioma) konvekseco == La nocio de konvekseco povas esti ĝeneraligita al aliaj objektoj, se certaj propraĵoj de konvekseco estas elektitaj kiel [[aksiomo]]j. Donita aro ''X'', '''konvekseco''' super ''X'' estas kolekto <math> \mathcal{C}</math> de subaroj de ''X'' kontentigantaj jenajn aksiomojn: # La malplena aro kaj ''X'' estas en <math> \mathcal{C}</math> # La komunaĵo de ĉiu subkolekto de <math> \mathcal{C}</math> estas en <math> \mathcal{C}</math>. # La unio de [[tuteca ordo|ĉeno]] (kun respekto al la [[inkluziveca rilato]]) de eroj de <math> \mathcal{C}</math> estas en <math> \mathcal{C}</math>. La eroj de <math> \mathcal{C}</math> estas nomataj kiel konveksaj aroj kaj la paro (''X'', <math> \mathcal{C}</math>) estas nomata kiel '''konvekseca spaco'''. Por la ordinara konvekseco, la unuaj du aksiomoj veras, kaj la tria unu estas bagatela. Ekzistas ankaŭ la alternativa difino de abstrakta konvekseco, pli konvena al [[diskreta geometrio]]. == Vidu ankaŭ == * [[Pseŭdokonvekseco]] * [[Lenso (optiko)]] - pri konveksaj lensoj * [[Ekvilibra aro]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=konvek.0a|ReVo titolo=Konveksa}} * [http://www.math.uu.se/~kiselman/konveksa.pdf ''Konveksaj aroj kaj funkcioj''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070719184259/http://www.math.uu.se/~kiselman/konveksa.pdf |date=2007-07-19 }}, far Christer O. Kiselman, [[1991]]. == Referencoj == * Rawlins G.J.E. and Wood D, "Ortho-convexity and its generalizations" - "Orto-konvekseco kaj ĝiaj ĝeneraligoj", en ''Computational Morphology'', 137-152. Elsevier, [[1988]]. * Soltan, Valeriu, ''Enkonduko al la aksioma teorio de konvekseco'', Ştiinţa, [[Kiŝinevo]], [[1984]] (ruslingve). * Himmelblau M.D. and Edgar T.E, ''Optimization of Chemical Processes'' - ''Optimumigo de kemiaj procezoj'', 2-a redakcio, 121-151. [[McGraw-Hill]], [[2001]] (internacia redakcio). [[Kategorio:Konveksa geometrio]] [[Kategorio:Aro-teorio]] c2np314ra06jt2v841gg8x9in78tgtd 0 215707 9363378 9037558 2026-04-29T15:23:06Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363378 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo |dosiero =Valentim Fernandes (1449-1509).png |priskribo ="Vita Christi", verko de Valentim Fernandes, publikigita en 1495. |dato de naskiĝo =[[1449]] |dato de morto =[[1519]] }} '''Valentim FERNANDES''' (mortis en [[1518]] aŭ [[1519]]), kromnomita "Valentim Fernandes la Germana" aŭ "Valentim Fernandes de Moravio", estis la plej elstara figuro en Prototipografio<ref>rilata al la ekapero de la tipografio.</ref> en Portugalio. Ĉi tiu germana presisto akiris presaj privilegiojn en Portugalio ekde 1495. Hodiaŭ oni scias pri 18 libroj, kiujn li presis, el kiuj 6 estis produktitaj en la 15-a jarcento. Li estis tradukisto, aŭtoro, komercisto, esploristo, historiisto kaj geografo. ==Biografio== [[Dosiero:1487 Haarlem Woodcutter De Vita Christi (cropped).jpeg|eta|maldekstre|300px|<center>"Vivo de Kristo", verkita de Ludolfo el Saksio (1300-1388) kaj publikigita de Valentim Fernandes. Tiu unua ilustrita libro presita en Portugalio estis financita de la [https://www.infopedia.pt/artigos/$d.-leonor-(1458-1525) reĝino Dona Leonor].</center>]] Kiam li ekloĝis en Portugalio, Valentim Fernandes majstris la germanan, la latinan, la toskanan, la kastilian kaj la portugalan, sciojn kiujn li eble akiris dum vojaĝoj ĉirkaŭ Eŭropo. Valentim Fernandes naskiĝis en la regiono de Moravio, areo de germana influo, proksime al Bohemio, kun presiloj funkciigantaj ekde la 1480-aj jaroj En 1486, [https://www.encyklopedieknihy.cz/index.php/Konrad_Stahel Conrad Stahel] (1450-1499) presis la unuan libron en la urbo [[Brno|Bruno]]. En 1493 Valentim Fernandes estis en [[Sevilo]]. Valentim Fernandes verŝajne alvenis al Portugalio en 1493. Inter 1495 ĝis 1516, tiu germana tipografo akiris presprivilegiojn kaj laboris en la industrio de Portugalio, servante al reĝino [[Leonor de Viseu|Dona Leonor]], vidvino de [[Johano la 2-a (Portugalio)|João la 2-a]], al kiu li estis varleto. Lerta komercisto kaj humanisto kun vasta kulturo, estas al Fernandes ke ni ŝuldas unu el la plej gravaj atestoj pri la Portugalaj Malkovroj: la manskribitaj notoj kun ĉirkaŭ 300 paĝoj, kiuj nun estas konservitaj en la [[Bavara Ŝtata Biblioteko|Ŝtata Biblioteko de Munkeno]], konata kiel la Manuskripto de Valentim Fernandes. En 1503 li estis nomumita kiel merkato-makleristo en Lisbono por transmaraj spicaj transakcioj destinitaj al Germanio kaj kiel notario (aŭ jurligita oficisto) por reciprokaj kontraktoj inter germanaj komercistoj. ==Vita Christi, 1495== [[Dosiero:Valentim Fernandes (1449-1519) Livro de Marco Polo.png|eta|dekstre|300px|<center>"Libro de Marko Polo", verko de Nicolò Veneto (aŭ Nicolò Polo, patro de Marko Polo), eldonita de Valentim Fernandes, en [[1502]].</center>]] Kun tipografia presejo en Lisbono, Valentim Fernandes estis la unua kiu presis ilustritajn librojn en Portugalio. La Vita Christi estas unu el la plej gravaj inkunabloj (libroj presitaj ĝis 1500) presitaj en Portugalio. En kvar foliaj partoj presitaj en Lisbono, en 1495, laŭ ordono kaj koste de reĝo Johano la 2-a kaj Dona Leonor, ĝi estas konsiderata la tria portugala inkunablo, post la [http://tipografos.net/historia/sacramental.html Sacramental] kaj la [http://tipografos.net/historia/tratado-confissom.html Tratado de Confissom] (Chaves, 1489), — kaj la unua ilustrita libro presita en Portugalio. La presado estis farita en partnereco kun [https://www.encyklopedieknihy.cz/index.php/Nikolaus_Goetz Nikolao el Saksio] (1444-1487), germana presisto kiu alvenis al Portugalio el Hispanio. Interese, la moto de la reĝino, la salikoka vendisto, estis presita inverse. Por presi la verkon, Valentim Fernandes devis aĉeti paperon eksterlande kaj uzi moveblajn tipojn de la germana majstro Pedro Brun (aktiva inter 1477-1506), tipografo aktiva en Sevilo, krom la granda gravuraĵo de la [[Kalvario]], atribuita al majstro E. S., unu el la plej gravaj germanaj gravuristoj de la 15-a jarcento. La majuskla E havas formon, kiu aperas nur en Sevilo, en la metiejoj de Pedro Brun, [https://www.encyklopedieknihy.cz/index.php/Meinhard_Ungut Meinard Ungut] (1499) kaj [https://pl.wikipedia.org/wiki/Stanis%C5%82aw_Polak Stanislau Polono] (1475-1524), kaj ankaŭ en la presejo de la tiel nomataj "Germanaj Kunuloj", kie ĉiuj estis aktivaj ĉirkaŭ 1495. La originalteksto de la "Vita Christi", verkita en la latina fare de [https://www.arlima.net/il/ludolf_von_sachsen.html Ludolfo de Saksio] (1300-1388), estis tradukita en la Abatejo de Alcobaça antaŭ 1445. La manuskripto de Alkobaso estis reviziita de la monaĥoj en la Monaĥejo de São Francisco de Xabregas antaŭ irado al la presejo de Valentim Fernandes. La modelo sekvita estis tiu de la libroj, kiujn germanaj tipografoj presis en Sevilo kaj [[Burgoso]]: rondaj, densigitaj, sed tre legeblaj gotikaj literoj, kun partoj de la teksto presitaj ruĝe. Por presi la kvar partojn de tiu ĉi libro en «lingoagem» (termino uzata por karakterizi la vulgaran portugalan), kun entute 1060 paĝoj, Fernandes aĉetis paperon eksterlande. ==Vespaziano, 1496== La dua ilustrita libro presita de Valentim Fernandes estas la "Estoria de muy noble Vespesiano emperador de Roma" ("Historio pri la tre nobla Vespaziano, imperiestro de Romo"), kiu estis publikigita, en Lisbono, en 1496; la gravuraĵoj estas el germana origino. La 20-an de aprilo 1496 finiĝis la presado de tiu ĉi kavalira romano, verkita en la portugala. En tiu sama jaro (1496), Valentim Fernandes presis la [https://purl.pt/15020/4/bad-2354-v_PDF/bad-2354-v_PDF_24-C-R0150/bad-2354-v_0000_capa-capa_t24-C-R0150.pdf "Proueytoso Regimenton contra a pestenença"] ("Tre utila Regulo kontraŭ la pesto"), tradukon faritan fare de la franciskana pastro Luís de Rás, el la originalo de Johan Jacme. ==Paŝtista gramatiko== La tria ilustrita libro de Valentim Fernandes estas la "Grammatica Pastrane". En 1497 li presis tri pamfletojn kiuj venus por formi la [https://purl.pt/22005/1/index.html#/1/html Grammatica Pastrana], latinan tekston kiu enhavas kelkajn frazojn en la portugala. Ĉi tiu verko inkluzivas la [https://www.google.com.br/books/edition/Thesaurus_pauperum_Grammatica/NsjtkGyBnNoC?hl=en&gbpv=1&dq=Grammatica+Pastrana&printsec=frontcover "Thesaurus Pauperum"], kies presado venas el 1533, la "Materiae" de Pedro Rombo, adapto de la teksto de Juan de Pastrana, tie konata kiel "Baculum Caecorum", finpresita la 27-an de majo 1497, kaj la "Materiae" de António Martins, sinoptiko de la teksto de Pastrana, kies presado finiĝis la 20-an de junio de tiu jaro. La 21-an de februaro 1500 Valentim Fernandes finis presi la 1-an parton de la [https://www.google.com.br/books/edition/Epistolae_et_orationes/NXq6XDJ5DnoC?hl=en&gbpv=1&dq=Epistole+et+Orationes+Valentim+Fernandes&pg=PA19&printsec=frontcover "Epistole et Orationes"], per [http://tipografos.net/historia/GiovanniCataldoParisio.html Cataldo Sículo] (1455-1517). En la 10-a de aprilo 1501, la presisto finis la verkon [https://www.google.com.br/books/edition/Glosa_famosissima/D2e9FxuewdgC?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Alonso+de+Cervantes%22&printsec=frontcover "Glosa famosissima sobre las Coplas de dõ Jorge Marriq"], de Alonso de Cervantes kaj, eble, "Os Proverbios" ("La Proverboj") fare de [[Iñigo López de Mendoza]], ambaŭ verkoj presitaj en la hispana lingvo. ==Vojaĝraportoj== En 1502, Valentim Fernandes publikigis tri vojaĝraportojn: * la Libro de Marko Polo, * la Libro de Nicolas Venetto kaj * la Letero de Jerónimo de Santo Estevão. ==Marco Polo, presaĵo de Valentim Fernandes== Per la libro de Marco Paŭlo, Valentim Fernandes komencis la presitan disvastigon de eksterlandaj temoj. Ĉu Valentim Fernades estis aŭ ne la tradukinto de la vojaĝraporto de Marco Paulo el la latina en la portugalan, estas opinio diskutita inter historiistoj. Estas pli verŝajne ke li tradukis el la toskana la rakonton pri la vojaĝoj de Nicolao Conti, verkita de [[Poggio Bracciolini|Poggio]]. En 1502 Valentim Fernandes presis Poemata de Cataldo Sículo. La 21-an de februaro 1503, Valentim Fernandes estis nomumita fare de [[Manuelo la 1-a (Portugalio)|reĝo Manuel la 1-a]] al la posteno de makleristo por la komercistoj de Lisbono, kun la funkcio de notario. En la fruaj jaroj de la 16-a jarcento, Fernandes eble pensis pri publikigado de sia propra verko, pri marvojaĝoj kaj portugalaj eltrovaĵoj. Tiu celo klarigus la metodan enketon al kiu li dediĉis sin inter 1506 ĝis 1510, kiam la pesto furiozis en Lisbono kaj Fernandes translokiĝis al [[Tomar]] por eviti la epidemion. Fuĝante el la pesto kiu krevis en Lisbono en oktobro 1505, Valentim Fernandes ekloĝis en Tomar kaj nur revenis al Lisbono en 1511. Intervjuante maristojn kaj vojaĝantojn, li kolektis sennombrajn unuamanajn informojn. Valentim Fernandes notis ampleksan materialon pri la atlantikaj insuloj kaj la novaj afrikaj teritorioj malkovritaj de la portugaloj, tiuj skribaĵoj - ironio de la sorto! – ne restis ĉe ni, ĉar ili poste estis transdonitaj al lia amiko, la germana humanisto [[Konrad Peutinger]]. Transskribo en presitan tekston de la fama "Manuskripto" de Valentim Fernandes estis ofertita al la Portugala Akademio de Historio fare de [https://dichp.bnportugal.gov.pt/historiadores/historiadores_bensaude.htm Joaquim Bensaúde] (1859-1952) en 1940 (António Baião respondecis pri legado kaj recenzado de la tipografaj pruvoj). Valentim Fernandes kunlaboris kun aliaj eksterlandaj tipografoj, establitaj en Portugalio: * [http://tipografos.net/historia/buonhomini.html Johano Petro de Kremono] * [http://tipografos.net/historia/kempis.html Hermão de Campos] * Nikolao de Saksio En 1504, tri libroj estis publikigitaj fare de Valentim Fernandes: * "Regimeto dos ofiçiaaes... destes Regnos", finiĝis la 20-an de marto [[1504]] * "Cathecismo pequeno", de D. Diogo Ortiz, finpresita la 20-an de junio. En presado de tiu Katekismo li laboris kun Johano Petro de Kremono. * "Regra e diffinçoõs da Ordem do Mestrado de Nosso Senhor Iesu Christo" ("Regulo kaj difinoj de la Ordeno de la Majstro de Nia Sinjoro Jesuo Kristo", el kiu estis presitaj du eldonoj. * Eble en 1505 li presis la "Epistola serenissimi principis Hemanuelis... ad Summã Romanu Pontificem", leteron de Manuel la 1-a al la papo Julio la 2-a. Tamen, la 16-an de decembro li finis la presadon de la "Autos dos Apostolos", daŭrigo de la teksto de Vita Christi. Dum la pesta epidemio, Valentim Fernandes ŝajnas esti preninta paŭzon de sia laboro kiel presisto. Reveninte al Lisbono, li rekomencis sian agadon kiel tipografo kaj presis, verŝajne en 1510 aŭ 1511, portugalan version de la "Evangelioj kaj Epistoloj", de Vilhelmo de Parizo (1125-1203). Ĉi tiu eldono de Valentim Fernandes estas laŭvorta kopio de la presaĵo farita de presisto [http://tipografos.net/historia/alvares.html Rodrigo Álvares] en Porto. ==La Ordigoj (1510—1514)== Baldaŭ post 1510, Valentim Fernandes estis komisiita fare de Manuel la 1-a por presi la "Ordenações" el la regno de Portugalio. Valentim Fernandes presis tiujn Ordigojn, en kvin volumoj - monumenta kodigo de la jura ordo de la reĝo Manuelo. Mil kopioj de ĉiu libro, entute 5000 volumoj, kostis la grandegan sumon de 700 mil réis<ref>Réis estis antikva monero brazila kiu ankaŭ cirkulis en Portugalio, kun pluraj monbiletoj kaj moneroj dividitaj inter mil realoj.</ref>. Valentim Fernandes dividis la presadon kun [http://tipografos.net/historia/buonhomini.html João Pedro Buonhomini] de Kremono, sed la reĝo deziris pergamenkopion de ĉiuj kvin libroj de la "Ordenações". Dungante João Pedro de Kremono, Valentim Fernandes rekomendis ke li faru specialan eldonon en pergamenon destinitan por D. Manuel la 1-a. La presado de ĉi tiuj "Ordenações", raportas la historiisto [https://ciberduvidas.iscte-iul.pt/autores/artur-anselmo/642/pagina/1 Artur Anselmo] en sia "Origens da Imprensa em Portugal", daŭris ĝis la fino de la jaro 1514. Oni ripetis la presadon de libroj I kaj II, por fari la menciitan eldonon sur pergameno, por kompletigi la specialan kolekton destinitan por D. Manuel la 1-a. La presado de la unuaj du volumoj estis malrapida, pro kialoj kiuj estas nekonataj, sed kiuj eble rilatas al la komplekseco de la farota grafika laboro kaj la bezono de zorgema revizio de la tekstoj. Libro I, kun 129 folioj, estis finpresita la 17-an de decembro 1512. Libro II, kun 60 folioj, estis preta la 18-an de novembro 1513. Eble ĉar li rimarkis, ke li ne povas plenumi la interkonsentitan templimon por presado de la verko, Valentim Fernandes decidis subkontrakti la reston de la verko al la itala tipografo João Pedro Buonhomini el Kremono, kiu poste donos al la presaĵo specialan eldonon sur pergameno de ĉiuj 5 libroj de "Ordenações", destinitaj por Manuel la 1-a. La verko estis kompletigita en 1514, kun la unuaj du libroj verkitaj fare de Valentim Fernandes kaj la aliaj tri de João Pedro de Cremona. ==La lasta fazo== En 1513 aŭ 1514, Valentim Fernandes presis la duan parton de la "Epistolae et Orationes" kaj "Visiones", du verkojn de Cataldo Sículo. En 1513 (?) venis el Hispanio al Portugalio la piemontano [http://www.catedra-alberto-benveniste.org/proj-dic-italianos.asp?id=244 Nicolau Gazini] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240901004055/http://www.catedra-alberto-benveniste.org/proj-dic-italianos.asp?id=244 |date=2024-09-01 }}. Gazini presis en Lisbono, kune kun Valentim Fernandes, kaj en marto 1518 li presis manlibron de sakramentoj laŭ la kutimo de la Koimbra eklezio, "Manuale secundum consuetudinem almae Colymbriensis ecclesiae", presita kun tipografia materialo de Valentim Fernandes. En 1515, Valentim Fernandes presis gramatikon de Estevão Cavaleiro, la "Ars Virginis Mariae" kaj, en unuiĝo kun [http://tipografos.net/historia/kempis.html Hermão de Kempis], la "Ho compromisso e regimento dos officiaes da sancta confraria da Mesericordia". ==Raporto pri la Tempoj== En 1518, li presis la "Reportorio dos tempos", portugalan version faritan de Valentim Fernandes mem en la kastilia originalo de André de Li. La Reportorio dos Tempos estas kompilaĵo bazita sur verkoj de [[Abraham Zacuto|Zakuto]]. En 1496, la unua Astronomia verko estis presita en Portugalio, la "Almanach Perpetuum Celestium Motuum de Abraão Zacuto", estis publikigita en [[Leiria]], kiu kaŭzis ĉiujn postajn deklinaciajn tabelojn uzitajn en navigacio. Ĝi estas tre malofta libro, kiu estis reproduktita per fotogravuraĵo en 1915 de Joaquim Bensaúde. Estas kreditite ke Valentim Fernandes mortis baldaŭ post kiam la "Reportório" estis presita, en 1518 - aŭ en 1519. ==Vidu ankaŭ== * Andreas Frisner (1443-1487) germana presisto el Nurenbergo kaj presisto de Latina Biblio * Ambrósio Nunes (1529-1611)<ref>[https://www.uc.pt/org/historia_ciencia_na_uc/autores/NUNES_ambrosio Universitato de Koimbro]</ref> portugala kuracisto * Rodrigo de Castro (1546-1627)<ref>[https://repositorio.ul.pt/handle/10451/49199#:~:text=Resumo%3A,clima%20de%20crescente%20intoler%C3%A2ncia%20religiosa. Universidade de Lisboa]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * João Curvo Semedo (1635-1719) portugala kuracisto kaj kemiisto <ref>[https://ars-curandi.fandom.com/pt/wiki/Jo%C3%A3o_Curvo_Semedo Ars Curandi]</ref> == Referencoj == {{referencoj|3}} {{bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Fernandes, Valentim}} [[Kategorio:Germanaj presistoj]] bvbp72xxk8koqde5ww7yebaafp248pw 0 217177 9363361 9283027 2026-04-29T14:51:12Z Filozofo 3592 Sleustigis tro kategorian aserton 9363361 wikitext text/x-wiki {{Jama ADLS}} {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:Euclid-proof.jpg|eta|Pruvo de aserto, ke ĉiu [[segmento]] estas flanko de iu [[egallatera triangulo]] , devenanta el [[bazo]]j de [[Eŭklido]]. Unu el la plej malnovaj konservitaj matematikaj pruvoj.]] En [[matematiko]] '''pruvo''' estas demonstro de senduba valideco de iu aserto surbaze de certaj supozoj ([[aksiomo]]j). La matematika pruvo devas esti eksplicite bazita sur nedubeblaj reguloj de [[Prudento|prudenta]] rezonado (tiaj reguloj estas esprimataj en [[matematika logiko]] en formo de [[aksiomo]]j de [[logiko]]), kiu allasas nenian procedon bazitan sur [[opinio]], [[eksperimento]], [[intuicio]] aŭ [[sperto]]. Tiuj ĉi ecoj igas matematikan pruvon la plej rigora el la konataj manieroj kontroli validecon de iu ekzakte formulita aserto. Tamen la samaj ecoj faras la matematikan pruvon plejparte ne uzebla en aliaj terenoj, ol en matematiko mem. La aserto, por kiu estas konata matematika pruvo, nomiĝas [[teoremo]]. == Principo de matematika pruvo == Eblas aserti, ke la nocio de rigora matematika pruvo estas tio, per kio la matematiko karakterize dividiĝas el la spektro de ceteraj sciencaj disciplinoj.<ref name=100proof3>{{citu libron | last = Garnier | first = Rowan | authorlink = Rowan Garnier | title = 100% Mathematical Proof | publisher = John Wiley & Sons | series = | year = 1996 | doi = | isbn = 0 471 96198 1 }} p. 3</ref>. La matematika pruvo estas nome diference de pruvoj en aliaj terenoj de homa farado (ekz. en [[juro]], [[naturscienco]] ktp.) almenaŭ principe nedubebla <ref name=100proof1>{{citu libron | last = Garnier | first = Rowan | authorlink = Rowan Garnier | title = 100% Mathematical Proof | publisher = John Wiley & Sons | series = | year = 1996 | doi = | isbn = 0 471 96198 1 }} p. 1.</ref>. Ne estas eliminite, ke oni sukcesos matematike pruvi [[teoremo]]n, kiu fakte ne validas. Sed poste la pruvo de tiu ĉi teoremo devas esti devige erara kaj tiu ĉi eraro devas esti (post sufiĉe longa esplorado) trovebla. La fonto de eraroj dum la matematika pruvado do ne estas la nocio de pruvo mem, sed ĉiam kaj sole erarantaj homoj. === Indukta kontraŭ dedukta pruvado === {{Ĉefartikolo|Indukta logiko|Dedukta logiko}} ==== Indukta pruvado ==== En ĉiuj [[scienco|sciencaj]] disciplinoj escepte de la matematiko la [[teorio]]j estas prijuĝataj laŭ mezuro de [[harmonio]] kun la reala mondo kaj laŭ tio, kiom ili kapablas klarigi kaj antaŭvidi realajn aperaĵojn. Novaj teorioj estas konstruataj tiel, ke ili respondu al eksperimente certigitaj datumoj. Se ili harmonias kun tiuj ĉi datumoj, ili estas proklamitaj kiel ĝustaj. Se estas post ia tempo elparolita [[hipotezo]], pri kies valideco la nuntempa teorio ne kapablas decidi, estos farita eksperimento, laŭ kies rezulto tiu ĉi hipotezo estos aŭ rifuzita aŭ ĝi estos enkonstruita en la agnoskatan teorion. Se pli poste aperos eksperimentaj datumoj, kiuj estas en disputo kun la ekzistanta, tiu ĉi teorio estas repuŝita kaj anstataŭita per la nova teorio. Tiu ĉi maniero de la verkontrolado de la hipotezoj kaj la konstruado de teorioj nomiĝas la indukta<ref name=100proof1/>. Ekzemplo de indukta pruvo povas esti maniero de kaŭzigo de aserto ''"Morgaŭ matene leviĝos la suno."'' El niaj spertoj kaj el spertoj de niaj antaŭuloj ni scias, ke la suno jam multmilfoje leviĝis. Kontraŭ tio ni havas neniajn informojn pri tio, ke la suno iumatene ne leviĝus. Plie la suno lastatempe montras nenian nekutiman konduton, kiu respondus al tio, ke io estas kun ĝi alie, ol kiam ajn en la registrita historio. Surbaze de tiuj ĉi faktoj ni do venos al konkludo, ke kun tute neglektebla ebleco de eraro la suno morgaŭ matene denove leviĝos. Sed la indukta pruvado povas esti tre perfidema. Ekzemple en [[klasika mekaniko]] ĝi estas akceptata kiel vera aserto konata kiel [[Leĝoj de Newton pri movado#La dua leĝo de Newton pri movado: Fundamenta Leĝo de Dinamiko|la dua leĝo de Newton pri movado]], kiu asertas: ''"Se al [[korpo]] efikas [[forto]], tiam la korpo moviĝas per [[akcelo]], kiu estas [[proporcia]] al la efikanta forto kaj inverse proporcia al la maso de la korpo."'' Tiu ĉi aserto respondis ĝis la dua duono de la [[19-a jarcento]] al ĉiuj farataj eksperimentoj kaj ĝi estis do konsiderata kiel vera - indukte pruvita. Post tio, kiam je interŝanĝo de la 19-a kaj la [[20-a jarcento]]j kelkaj eksperimentoj pruvis, ke la movo de lumo ne direktas sin per la [[Leĝoj de Newton pri movado|leĝoj de Newton]], tiu ĉi aserto estis komune kun la tuta klasika mekaniko rifuzita kaj anstataŭita per [[teorio de relativeco]]. Laŭ tiu ĉi teorio la forto efikanta al la korpo moviĝanta per rapideco proksima al [[rapideco de lumo]] kaŭzas nur minimuman akcelon kaj la reston de la enmetita [[energio]] kaŭzas pligrandigon de la maso de korpo. El la lasta ekzemplo evidentas, ke indukte pruvita aserto povas esti neniam konsiderata kiel tute nedubebla. Neniu, eĉ maksimuma kvanto da eksperimentaj datumoj konfirmantaj tiun ĉi aserton nome povas certigi, ke ia en estonteco farita eksperimento ne estos kontraŭ ĝi en disputo. ==== Dedukta pruvado ==== Kontraŭe al tio la dedukta pruvo estas tia, en kiu la donita aserto estas pruvita laŭ difinitaj [[supozo]]j sole surbaze de de logikaj konsideroj. Plie tiuj ĉi logikaj konsideroj estas dividitaj en [[fina aro|fine]] multaj paŝoj, el kiuj en ĉiu estas derivita sole unusola aserto senpere rezultanta el la antaŭe derivitaj. El tiuj ĉi motivoj estas la dedukte pruvita aserto vera, se estas veraj supozoj, el kiuj ĝi estis derivita. Tiu ĉi vereco estas plie tute nedubebla, ĉar la pruvo estas dividebla en fine multajn paŝojn, el kiuj ĉiu estas senpera logika sekvo de la antaŭe pruvitaj asertoj kaj kiel tia do nedubebla. Ĉiuj specoj de la matematikaj pruvoj ekde la historiaj komencoj de tiu ĉi nocio mem en [[antikva Grekio]] ĝis la nuntempo, tra la tuta vasteco de la plej diversaj pruvmetodoj, estas deduktaj pruvoj<ref name=Bourbaki1>{{citu libron | last = Bourbaki | first = Nicolas | authorlink = Nicolas Bourbaki | title = Elements of the History of Mathematics | publisher = Springer-Verlag | series = | year = 1998 | doi = | isbn = 3-540-64767-8 }} p. 1.</ref>. === Ekzemploj de induktaj kaj deduktaj pruvoj de matematikaj asertoj === ==== Produto de du neparaj nombroj estas nepara ==== Ni konsideru [[teoremo|aserton]]: "[[Produto]] de ĉiuj du [[Pareco de nombroj|neparaj]] [[natura nombro|naturaj nombroj]] estas nepara natura nombro." Se ni provos kelkajn malaltajn naturajn nombrojn, ni konstatos, ke la aserto validas por ili: 1 · 1 = 1; 1 · 3 = 3; 3 · 1 = 3; 3 · 3 = 9; 3 · 5 = 15; ... Simile ni ekzemple helpe de uzo de komputilo povus verkontroli, ke la aserto validas por ĉiuj nombroj malpli grandaj ol 1 000 000, se tio ne sufiĉus al ni, ni povus plialtigi tiun ĉi limon libervole alten, ekzemple al 10^{1 000 000} (nombro komencanta per unuo, malantaŭ kiu sekvas 1 000 000 nulojn), kaj ĉiam ni konstatus, ke la aserto validas. Post certa tempo de tiaj ĉi plialtigoj de la limo ni jam povus agnoski, ke ni estas provintaj sufiĉe da ekzemploj por tio, por ke ni estu preskaŭ centprocente certaj pro la ĝusteco de nia aserto. Ni pruvis tiun ĉi aserton indukte. Sed ni neniam povas esti tute certaj, ke ia [[kontraŭekzemplo]] ne situas senpere post la nombro, kun kiu ni finis la testadon (tio ĉi estas nomata [[problemo de horizonto]]). Kontraŭ tio la dedukta pruvo estas la jena: Se ''m'' estas nepara nombro, ''m'' - 1 estas [[Pareco de nombroj|para]] nombro, do ekzistas natura nombro ''k'' tia, ke ''m'' - 1 = 2 · ''k''. Anstataŭ ''k'' nome sufiĉas elekti (''m'' − 1) / 2, kio estas natura nombro ĝuste danke al la [[pareco de nombroj|pareco]] de ''m'' - 1. Do ''m'' = 2 · ''k'' + 1. Simile ni motivigos, ke por nepara ''n'' ekzistas natura nombro ''l'', tiel ke ''n'' = 2 · ''l'' + 1. Tiam la produto ''m'' · ''n'' egalas al (2 · ''k'' + 1) · (2 · ''l'' + 1) = 4 · ''k'' · ''l'' + 2 · ''k'' + 2 · ''l'' + 1. Ĉar 4 · ''k'' · ''l'' + 2 · ''k'' + 2 · ''l'' estas evidente para, ''m'' · ''n'' estas nepara, kion ni volis pruvi. Nur nun ni povas esti centprocente certaj pri tio, ke la aserto validas. Se estas nome donitaj du neparaj nombroj, validas por ili ĉiu unuopa paŝo de la pruvo, kaj do ankaŭ ties fino. ==== Hipotezo de primaj duopoj ==== {{Ĉefartikolo|Hipotezo de primaj duopoj}} La hipotezo de primaj duopoj estas ĝis [[nun en 2010|nun]] nepruvita aserto el la tereno [[teorio de nombroj]], laŭ kiu ekzistas senfine multe da [[primo]]j ''p'' tiaj, ke eĉ ''p'' + 2 estas primo. Duopo de tiaj nombroj (''p'', ''p'' + 2) nomiĝas [[prima duopo]]. La plej granda ĝis nun konata prima duopo estas (2003663613 · 2 ¹⁹⁵⁰⁰⁰ − 1, 2003663613 · 2¹⁹⁵⁰⁰⁰ + 1) <ref name=mathworld>{{citu libron | last = Weisstein | first = Eric W | authorlink = Eric Weisstein | title = Twin Primes | publisher = | series = | year = 2007 | url = http://mathworld.wolfram.com/TwinPrimes.html | isbn = }}</ref>, ambaŭ nombroj de tiu ĉi duopo havas (en [[dekuma sistemo]]) 58 711 ciferojn. Malgraŭ tio ke estas konataj tiel ĉi grandaj ekzemploj de la primaj duopoj, ne eblas konsideri [[hipotezo]]n kiel dedukte (matematike) pruvita, ĉar eblas, ke ia plua pli granda prima duopo jam neniam estos trovita - simple tial, ke ĝi ne ekzistas. Tamen oni supozas (kaj necese aldoni, ke ne nur pro la jen signita indukta pruvo), ke la aserto validas. Ties pruvo tiel restas unu el la plej elvokemaj problemoj de la nuntempa teorio de nombroj<ref name=mathworld/>. == Teoremoj de Gödel kaj limoj de deduktaj metodoj == {{Ĉefartikolo|Teoremoj de nekompleteco}} Laŭ la [[Teoremoj de nekompleteco|teoremo de Gödel pri nekompleteco]] ekzistas en ĉiu sufiĉe komplika (tiom, ke eblus paroli en ĝi pri naturaj nombroj) [[matematika teorio]], kiu ne estas memkontraŭdira kaj kies [[aksiomo]]jn eblas efektive elskribi, asertoj, kiujn en tiu ĉi teorio eblas nek pruvi nek rifuzi (la teorio estas tiel nomate [[kompleta teorio|nekompleta]]). Inter tiujn teoriojn apartenas ekzemple [[aritmetiko de Peano]] aŭ [[teorio de aroj de Zermelo-Fraenkel]]. Tiuj ĉi teoremoj do diras, ke la dedukta maniero de pruvado estas en granda mezuro limigata. Eblas nome dedukte pruvi eĉ ne ĉiujn asertojn, kiuj validas pri tiel simpla kaj alirebla fako, kia estas [[natura nombro|naturaj nombroj]]. == Historia evoluo == === Antikvo === ==== Egiptio kaj Babilono ==== [[Dosiero:Egyptian A'h-mosè or Rhind Papyrus (1065x1330).png|eta|Parto de [[papiruso de Rhind]] – kolekto de 84 solvitaj taskoj devenantaj el periodo inter [[Meza imperio]] kaj [[Nova imperio]] en [[antikva Egiptio]]]] De la [[antikva Egiptio|antikvaj egiptoj]] kaj [[Babilono|babilonanoj]] estas konservitaj neniaj matematikaj pruvoj en la hodiaŭa senco de la vorto. Konserviĝis multe da registroj kaptantaj solvon de diversaj konkretaj problemoj kaj taskoj. Estas konsiderite, ke tiuj ĉi problemoj estis jam tiom abstraktaj kaj tiuj ĉi solvoj tiel elegantaj, ke en ilia fono devis stari profunda kompreno de la donita tereno ensumiganta implicite pruvojn de ĝusteco de la uzataj metodoj.<ref name=Bourbaki1/>. ==== Ĉinio ==== En Ĉinio en la [[5-a jarcento a.K.]] ĝis [[3-a jarcento a.K.]] krom praktika matematiko evoluis ankaŭ [[logiko]]. Al tiu dediĉis sin precipe lernejo de sekvantoj de [[filozofo]] [[Mo Ti]], kies anoj okupiĝis pri [[teorio de ekkono]], kaj ili logike pruvadis siajn asertojn.<ref>{{citu libron | last = Blundenová | first = Caroline | authorlink = Caroline Blundenová | title = Svět Číny | publisher = Knižní klub, Praha | series = | year = 1997 | url = | isbn = 80-7176-420-5 }} p. 194</ref> Unu el la plej signifaj sekvantoj de Mo Ti estis [[Kung-sun Lung]] vivanta en la unua duono de la tria jarcento antaŭ Kristo. Sed la logika pruvo ne estis en Ĉinio plu evoluigata. La doktrino de Mo Ti estis nome dum regado de [[dinastio Han]] tute forŝovita fare de [[konfuceismo]] kaj pli postaj ĉinaj filozofoj jam neniam plu revenis al ĝi. ==== Grekio ==== La nocio de dedukta matematika pruvo havas sian devenon en [[antikva Grekio]]<ref name=Bourbaki1/>. Same kiel la tuta tiama matematiko ankaŭ la matematika pruvo estis tre mallarĝe kunigita kun [[geometrio]]. La plej malnovaj matematikaj pruvoj devenas ĝuste el tiu ĉi tempo - ili konserviĝis en dektriparta verkaro [[Elementoj de Eŭklido|Elementoj]] de [[Eŭklido]]. ===== Registrado en platona koncepto de geometrio ===== La matematika pruvo, tiel kiel ni konas ĝin hodiaŭ, havas siajn komencojn en la greka geometrio evoluigata subinflue de la filozofio de [[Platono]]. Influitaj de tiu ĉi filozofio, tiamaj geometroj klopodis malkovri la mondon de geometriaj [[ideo]]j kaj observi la veron enhavitan en ĝi. En tiu ĉi koncepto la matematika pruvo en la hodiaŭa senco de la vorto ankoraŭ ne ekzistis. Unusola ebleco, kiel kun absoluta certeco konstati la veron pri la geometria mondo, estis rekte observi tiun ĉi veron - registri ĝin. Se iu geometro sukcesis ekregistri validecon ekzemple de [[teoremo de Pitagoro]] - t.e. por mallonga momento li vere ekvidis, ke la sumo de grandecoj de enhavoj de du kvadratoj super [[latero]]j de [[ortangulo]] egalas al la enhavo de kvadrato super ĝia [[hipotenuzo]], tio estis ĉiam nur por tempo, dum kiu daŭris lia koncentriĝo. Tuj kiam la atentemo malstreĉiĝis, la vidkapablo, per kiu li rigardis en la mondon de geometriaj ideoj, nebuliĝis kaj la registro estis perdita. Por ke li povu kiam ajn reaperi tiun ĉi registron kaj ankaŭ por ke la saman eblecon li donu ankaŭ al ceteraj matematikistoj, tia geometro poste verkis instrukcion, kiel oni progresu (t.e. en kiajn lokojn de la geometria mondo rigardi), por denove ekvidi la verecon de teoremo de Pitagoro. Tiaj ĉi instrukcioj, el kiuj poste (en aristotela koncepto de geometrio) evoluis [[geometria konstruo|geometriaj konstruoj]], estis la plej malnovaj antaŭuloj de la matematikaj pruvoj. ===== La estiĝo de matematika pruvo ===== La [[Platono|platona]] koncepto de matematiko ne estis longtempe retenebla. Kiel nome okazis evoluo de geometrio, la nove registritaj veroj estis kaŝitaj senĉese pli profunde en la mondo de la geometriaj ideoj. Geometro, kiu volis registri la donitan veron, devis ĉiufoje investi grandan klopodon. Plie ĉe tiel pretendemaj registroj estis tre komplike retenadi la vidkapablon tute klara kaj neombrigita dum la tuta tempo de rigardado en la geometrian mondon. Tia ĉi registro estis poste atingita por nura ono de sekundo, antaŭ ol ĉio denove dissolviĝis en nebulan malcertecon, en kiu la geometro ne sciis, ĉu li vere ekvidis la donitan veron aŭ ĉu tio estis nur ŝajno. La pretendemo de registroj de pli komplikaj geometriaj veroj estis en certa mezuro donita ankaŭ per tio, ke kiam ajn la geometro volis uzi ekzemple [[teoremo de Pitagoro|teoremon de Pitagoro]], li devis ĝin unue denove reregistri en la donita konkreta kazo. Pro tiuj ĉi motivoj kelkaj geometroj rezignis (verŝajne eĉ ne konsciinte tion) de la platona maniero de rigardado en la mondon de ideoj kaj malrapide ili ekspiris al paŝo, kiu donis karakteron al la tuta matematiko ekde ilia tempo ĝis la nuntempo. Tiu ĉi paŝo estis enlaso de [[prudento]] en la mondon de matematiko. Se nome la geometro jam multfoje registris la teoremon de Pitagoro, li povis esti tute certa pri ties vereco. Se li bezonis pli poste uzi ĝin por registri alian veron, li konsciis, ke ne estas bezone denove reregistri ĝin en tiu ĉi konkreta kazo. Sufiĉis, ke li sciis pri ĝia valideco kaj same li sciis, ke se li nun registrus ĝin, li povus jam registri ankaŭ la veron, pri kiu temis al li. Tiu ĉi prudenta konsidero do anstataŭis la sinsekvon de registroj. Tio estis anstataŭo neokulfrapa - kiam ajn la geometro nome dezirus, li povus esti certa, ke surbaze de tiu ĉi konsidero li reregistrus la donitan veron. Sed spite al tiu ĉi neokulfrapeco temis pri principa paŝo. La geometriaj veroj jam ne bezonis esti sole registritaj, sufiĉis prudente motivigi, ke (kiam ajn iu deziros tion) ili povus esti registritaj. Tiel ĉi naskiĝis la matematika pruvo. [[Dosiero:Oxyrhynchus papyrus with Euclid's Elements.jpg|eta|maldekstra|290px|[[Oksirinĥa papiruso]] devenanta el la jaroj [[75]] – [[125]]. Estas sur ĝi kaptita pruvo n-ro kvin el la dua libro [[Elementoj de Eŭklido|Elementoj]] de [[Eŭklido]].]] ===== Influo de Aristotelo ===== La signifo de [[Aristotelo]] por la tuta tiama kaj estonta eŭropa scienco estas grandega. La daŭraj kaj neŝanĝiĝemaj geometriaj ideoj estis sub lia influo anstataŭitaj per nuraj imagoj de geometriaj objektoj. Matematiko (eĉ tiutempe senĉese ankoraŭ reprezentata preskaŭ ekskluzive de geometrio) praktikata en ligiteco de la [[filozofio]] kaj [[logiko]] de Aristotelo konis jam logikan pruvon kiel konsideron okazanta en la lingvo,<ref>{{citu libron | last = Vopěnka | first = Petr | authorlink = Petr Vopěnka | title = Rozpravy s geometrií | publisher = Panorama, Praha | series = | year = 1989 | url = | isbn = }} p. 219</ref> tio signifas simpla de kiaj ajn registroj (ĉar ideoj, kiujn ununurajn eblas registri, jam ne estis en la mondo de matematiko). Grava karaktero de la pruvo komencas esti tiutempe lia rilato al veraj (komprenu imageblaj) objektoj. Tiun ĉi konekson eblas plej bone esprimi en rilato de sendisputeco kaj efektiveco. La sendisputeblaj estas tiaj pensitaj objektoj, el kies ecoj ne eblas dedukti [[logika disputo|logikan disputon]] (t.e. ne eblas pruvi ian econ kaj samtempe ties [[logika neo|logikan neon]]). Realigeblaj estas male tiaj objektoj, kiujn eblas (almenaŭ en imago) realigi. La baza logika regulo difinita de Aristotelo diras, ke neia objekto povas havi samtempe econ kaj ankaŭ ties logikan neon. Do la pensita objekto, kiu estas disputa, ne povas esti realigebla. La mala aserto, t.e. sendisputebla objekto estas realigebla, tiutempe ne estis agnoskata kiel vera<ref>{{citu libron | last = Vopěnka | first = Petr | authorlink = Petr Vopěnka | title = Rozpravy s geometrií | publisher = Panorama, Praha | series = | year = 1989 | url = | isbn = }} p. 198-202.</ref> Ekzemple kvar reciproke [[ortanguleco|ortaj]] [[segmento]]j ja ne estas komune en disputo, sed pro limigo donita de tridimensia spaco ne eblas ilin realigi nek imagi. Tiutempe ankaŭ kristaliĝis bazaj specoj de pruvmetodoj konataj kiel klasikaj modeloj de logikaj pruvoj <ref>{{citu libron | last = Vopěnka | first = Petr | authorlink = Petr Vopěnka | title = Rozpravy s geometrií | publisher = Panorama, Praha | series = | year = 1989 | url = | isbn = }} p. 223.</ref> Inter tiujn ĉi modeloj apartenas [[rekta pruvo]], [[nerekta pruvo]], [[pruvo de analizo de kazoj]] kaj [[pruvo de pensita konstruo]] (vidu sekcion pri [[Matematika pruvo#Specoj de matematikaj pruvoj|Specoj de matematikaj pruvoj]]). La aristotela koncepto de matematiko kaj matematika pruvo estas kaptita en verkoj [[Elementoj de Eŭklido|Elementoj]] de [[Eŭklido]], en kiuj ankaŭ unuafoje aperas ideo de aksioma konstruo de matematiko en formo de [[postulatoj de Eŭklido]]. ==== Romio ==== [[Antikva Romio|Romia]] matematiko ĝenerale estis neniam evoluigita kaj fakte ĝi restadis sur tiu nivelo de konoj, sur kiu postlasis ĝin grekoj. [[Pragmatismo|Pragmatika]] romia socio agnoskis sole tiun parton de matematiko, kiu taŭgis por aplikadoj en [[konstruaferoj]] kaj [[armeaferoj]]. Intereso pri la [[pura matematiko]] inkluzive de nocio de la matematika pruvo estis fakte nula. === Mezepoko === [[Dosiero:Image-Al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ğabr wa-l-muqābala.jpg|eta|Paĝo el libro ''Hisáb al-ĝabr wa-l-muqábala'']] Matematiko kiel tutaĵo precipe en frua mezepoko spertis periodon de mallumo. La greka koncepto de matematiko kaj pruvoj estis plu praktikata sole en [[Bizanca imperio]]. De tie ekde la [[8-a jarcento]] [[araboj]] interkonatiĝis kun tiu koncepto (grandan influon al la araba matematiko havis ankaŭ matematiko [[Barato|barata]]). La araba matematiko plenforte montriĝis en ''Hisáb al-ĝabr wa-l-muqábala'' ({{fremdlingve|ar|حساب الجبر و المقابلة}}), la verko de [[Al-Ĥorezmi]], en kiu estis metitaj bazoj de [[algebro]] kaj kun tio koneksanta nova speco de la matematika pruvo - [[pruvo per kalkulo]]. Tiu ĉi nova speco de pruvo estis uzata ankaŭ pli poste fare de italaj [[renesanco|renesancaj]] matematikistoj dum serĉado de ĝeneralaj solvoj de [[algebra ekvacio|algebraj ekvacioj]]. === Novepoko === ==== Konstruiga antaŭbolzana koncepto ==== Por koncepto de la matematika pruvo en Eŭropo en periodo ekde la [[16-a jarcento|16-a]] ĝis la unua duono de la [[19-a jarcento]] estas principa la nocio de ''fako'', sur kiu tiama matematiko estis fondita.<ref>{{citu libron | last = Vopěnka | first = Petr | authorlink = Petr Vopěnka | title = Vyprávění o kráse novobarokní matematiky | publisher = Práh, Praha | series = | year = 2004 | url = | isbn = 80-7252-103-9 }} p. 242.</ref> La fako estas tia limigo de certa klaso de efektivigeblaj objektoj, ke pri ĉiu objekto eblas decidi (almenaŭ teorie), ĉu ĝi apartenas en tiun ĉi fakon aŭ ne. Ekzemploj de la fakoj povas esti fakoj de [[natura nombro|naturaj nombroj]], [[derivaĵo (matematiko)|derivigeblaj]] realaj [[funkcio (matematiko)|funkcioj]], sed ankaŭ tiaj, ĉe kiuj ne estas konate, kiel ili precize aspektas aŭ ĉu ili ne estas eĉ malplenaj, kiel ekzemple fako de ĉiuj [[hipotezo de primaj duopoj|primaj duopoj]] pli grandaj ol 10^{1&nbsp;000&nbsp;000}. Tiutempe estis en la matematiko senĉese karakterize evidenta influo de [[Aristotelo]] - la matematikaj objektoj ne havis daŭran ekzistadon kiel [[ideo|platonaj ideoj]], sole eblis [[imago|imagi]] ilin aŭ [[pensado|pensi]] ilin (efektivigi ilin en la imago respektive en la pensado). Tiuj ĉi objektoj akiradis en la efektivado sian [[ekzistado]]n, post la malstreĉiĝo de la atentemo ili ĉesis denove ekzisti. La fako do ne estis konsiderata kiel ia dosiero de daŭre ekzistantaj objektoj, sed kiel certa markigo de tiuj objektoj - la ekzistantaj, jam pereintaj, ĝis nun ne kreitaj kaj tiaj, kiuj neniam ekzistos - kiuj apartenas en tiun ĉi fakon (kaj due ankaŭ de tiuj, kiuj ne apartenas en ĝin). La pruvo de [[teoremo|aserto]] ''"Por ĉiu objekto el la donita fako validas..."'' do ĉisence signifis la pruvadon de tiu ĉi aserto por ĉiu objekto (eĉ por tia, kiu estos neniam efektivigita) de tiu ĉi fako. Tiu ĉi koncepto kongruas kun la nuntempa komprenado de vortoj "por ĉiu". Diference de tio la frazo ''"Ekzistas objekto el la donita fako, ke validas..."'' ne estas en tiu ĉi koncepto aserto. Ties valideco nome ne estas daŭra, ĉar en la fako tiel, kiel ĝi estis ĉi tie eksplicita, la certa objekto ekzistas ĝuste tiam, kiam ĝi estas efektivigita en la pensado de iu homo. Tuj kiam la penso pereos, tia objekto ĉesas ekzisti, kaj do la valideco de tiu ĉi frazo povas dumtempe ŝanĝiĝi. Por ke akiru aserton, ni devas agadi pli atenteme kaj formuli la sekvantan frazon jene: ''"Temas pri efektivigebla objekto el la donita fako, ke validas..."'' Tian aserton poste eblas pruvi sole per unu maniero, kaj nome, ke la postulata objekto efektiviĝos - ekkonstruos sin. Ununura maniero de la pruvado de [[ekzista aserto|ekzistaj asertoj]] do estis ĉitempe [[pruvo per konstruigo]]. Pure ekzistiga, [[nekonstruiga pruvo]] el la pli menciitaj kaŭzoj ne estis uzata kaj ĝi nek povis. Krom la konstruiga pruvo kiel la ĝusta estis senĉese ankoraŭ konsiderata ankaŭ pruvo apogita je geometria opinio, sen kiu matematikistoj tiam ĉe certaj asertoj (ekz. ĉe [[teoremo de Bolzano]]) ne evitis. [[Dosiero:God and Cauchy sequences.JPG|eta|maldekstra|250px|Laŭ Bolzano, Dio estas diference de homo kapabla vidi ĉiujn senfine multajn elementojn de [[koŝia vico]] en unu fojo, kaj do li rekte registras eĉ punkton sur rektlinio, al kiu la elementoj de tiu ĉi vico proksimiĝas. Tia punkto do ekzistas, kvankam neniu homo kapablas konstrui ĝin. <br /> <center> _{(La reguligita bildo de [[William Blake]] ''The ancient of days'')} </center>]] ==== Influo de Bolzano kaj la nekonstruiga pruvo ==== La signifo de ĉeĥa filozofo kaj matematikisto [[Bernard Bolzano]] por la evoluo de ne nur koncepto de la matematika pruvo, sed kiel de la tuta matematiko konsistas en anstataŭo de fakoj per la daŭre ekzistantaj grupiĝoj de objektoj. El tiuj ĉi grupiĝoj pli poste evoluis la nocio de [[aro]], kiu fariĝis la centra nocio de la matematiko de la [[20-a jarcento]]. Ni notu rande, ke dum la anstataŭo de senfinaj fakoj per la grupiĝoj Bolzano devis solvi problemon de aktuala [[senfineco]] (t.e. problemon, ĉu reale ekzistas senfina kvanto de iaj objektoj). Li kapablis solvi tiun ĉi problemon sole helpe de [[teologio]], kiam li motivigis, ke aktuale senfina kvanto troviĝas en menso de [[kristanismo|kristana]] [[Dio]].<ref>{{citu libron | last = Vopěnka | first = Petr | authorlink = Petr Vopěnka | title = Vyprávění o kráse novobarokní matematiky | publisher = Práh, Praha | series = | year = 2004 | url = | isbn = 80-7252-103-9 }} p. 170-177.</ref> Se estas donitaj daŭre ekzistantaj grupiĝoj de objektoj, la frazo ''"Ekzistas objekto el la donita grupiĝo, ke validas..."'' havas jam (diference de ambaŭ kazoj) daŭran karakteron kaj ĝi do estas aserto. Tiun ĉi aserton poste eblas pruvi per du manieroj. La unua ebleco estas agadi same, kiel ĉe la kazo de la fakoj, t.e. ekkonstrui la postulatan objekton. Nova ebleco, kiu nun proponiĝas, estas pruvi nuran ekzistadon de la postulata objekto sen neceseco konstrui ian tian objekton. Tiu ĉi nova speco de pruvo nomiĝas [[nekonstruiga pruvo]] (aŭ ''pure ekzista pruvo''). Tipa ekzemplo de uzo de la nekonstruiga pruvo estas la pruvo de ekzistado de [[transcenda nombro]] de [[Georg Cantor|Cantor]], dum kiu montriĝos, ke de ĉiuj [[algebra nombro|algebraj nombroj]] estas sole [[kalkulebla aro|kalkuleble]] multe (eblas numeri ilin per naturaj nombroj), dum de ĉiuj [[reala nombro|realaj nombroj]] estas [[nekalkulebla aro|nekalkuleble]] multe (ne eblas numeri ilin). Ĉar do da realaj nombroj estas pli ol da algebraj, devas almenaŭ unu transcenda ekzisti. Sed el tiu ĉi pruvo entute ne estas tute klare, kiel trovi ian transcedentan nombron. Ni aldonu, ke jam kelkaj antaŭaj filozofoj kaj teologoj ([[Giordano Bruno]], [[Rodrigo de Arriaga]]) motivigis per uzo de supozo de Dia ekzistado, ke objektoj, kiuj reciproke ne estas en logika disputo jam devas esti efektivigeblaj (nome en Dia menso).<ref>{{citu libron | last = Vopěnka | first = Petr | authorlink = Petr Vopěnka | title = Vyprávění o kráse novobarokní matematiky | publisher = Práh, Praha | series = | year = 2004 | url = | isbn = 80-7252-103-9 }} p. 111-144.</ref> Tiu ĉi aserto, kiu estas returno de la klasika [[percepto]] de Aristotelo pri neefektivigebleco de disputa, pli poste eksidis en la matematiko. Ties formaligo en parolo de la moderna matematika logiko estas la t.n. [[teoremo de Gödel pri kompleteco de predika logiko|teoremo de Gödel pri kompleteco]]. ==== La estiĝo de formala pruvo ==== Sekve de la laboro de Bolzano venis en la terenon de esplorado de matematiko ankaŭ tiaj objektoj, kies ekzistado estas ja pruvebla, sed eblas ilin neniel ekkonstrui. Ekzemplo de tia objekto estas ekzemplo [[kontinua funkcio]], kiu havas en nenia sia punkto [[derivaĵo]]n (tangenton al grafo), malkovrita sendepende unue de Bolzano kaj pli poste de [[Karl Weierstrass|Weierstrass]]. Iom necerte dirite, la grafon de tia funkcio eblas desegni per unu movo, sed en ĉiu punkto de tiu ĉi grafo estas rompo, t.e. ne "glata arketo", sed "pinto". Ankoraŭ pli stranga ekzemplo povas esti [[kurblinio de Peano]], kio estas [[simpla funkcio|simpla]] kontinua [[kurblinio]] difinita en intervalo (0,1), kies bildon plenigas la tuta [[kvadrato]] (0,1) x )0,1) aŭ funkcio el [[reala nombro|realaj]] en realajn nombrojn. Tiuj ĉi kaj al ili similaj ekzemploj tute kontraŭas al homa intuicio - [[Charles Hermite]] eĉ proklamis pri la funkcio de Bolzano-Weierstrass kaj pluaj similaj ekzemploj: ''"Mi forturnas min kun terurego kaj teruro de tiu ĉi bedaŭrinda inundo de kontinuaj funkcioj sen derivaĵo."''<ref name=Bourbaki15>{{citu libron | last = Bourbaki | first = Nicolas | authorlink = Nicolas Bourbaki | title = Elements of the History of Mathematics | publisher = Springer-Verlag | series = | year = 1999 | doi = | isbn = 3-540-64767-8 }} p. 15.</ref>. Sed pli principa por plua evoluo de la matematika pruvo estas reago de [[Henri Poincaré]], kiu en verko ''La valeur de la Science'' demandas ''"Kiel intuicio povas ĉikaze tiel trompi nin?"''<ref name=Bourbaki15/> La miro de Poincaré estas komprenebla, ĉar pro la malkovro de pli supre menciitaj ekzemploj okazis io, kio ĝis tiutempo ne havis en la matematiko analogion. La geometria opinio kaj intucio venis en disputon kontraŭ pruveblaj asertoj. Tial, por ke oni malebligu la disputeblecon de la tuta matematiko, estis necese rifuzi la intuicion kaj la opinion kiel pruvigaj rimedoj. Sed la pruvoj de multaj bazaj asertoj precipe de [[matematika analizo]] kaj [[geometrio]] estis tiutempe fonditaj en la opinio, estis do devige konstrui ilin denove sur firman fundamenton. Tiu ĉi firma fundamento fariĝis [[aksioma metodo]] uzata jam en [[antikva Grekio]] fare de [[Eŭklido]] en liaj [[Elementoj de Eŭklido|Elementoj]]. Sed ankaŭ Eŭklido eliris (verŝajne eĉ ne konsciinte tion) grandmezure el intuicio - pri tio atestas ekzemple fakto, ke dume da [[postulato de Eŭklido|postulatoj de Eŭklido]] estas sole kvin, [[David Hilbert]] en sia laboro ''Grundlagen der Geometrie'' uzas al aksiomigo de geometrio 21 postulatojn. Ankaŭ greka aksiomiga metodo do montriĝis kiel nesufiĉa kaj antaŭ ol povis esti fondita sur ĝi la tuta matematiko, ĝi devis esti tute liberigita de la intuicio. La loko, kie en la greka koncepto la intuicio estis uzata plej ofte, estis la matematika pruvo. Kvankam en la geometrio estis elektataj kiel la aksiomoj eĉ multaj el la plej evidentaj veroj, por ke oni tiel limigu la uzon de opinio al minimumo, la maniero de logika derivado de sekvoj mem estis uzata tute libere. Por ke oni tute eliminu la intuicion (kaj per tio ankaŭ la tutan necertecon) el la matematiko, devis do la matematikistoj de la dua duono de la [[19-a jarcento]] aksiomigi la nocion de la matematika pruvo mem. Samtempe kun tio okazis sekve de klopodo pri forigo de neprecizeco eliranta el (intuicia) uzado de natura lingvo al formaligo de tiu ĉi nocio, t.e. anstataŭo de la natura lingvo per lingvo simbola. En laboroj de David Hilbert, [[Gottlob Frege]] kaj pluaj estis iom post iom evoluigita formala simbola lingvo sufiĉe riĉa, por ke ĝi esprimu ĉiujn matematikajn asertojn, kaj la nocio de formala pruvo, kiu ebligis pruvi formale skribitajn asertojn (la t.n. [[formulo (logiko)|formulo]]) per uzo sole de kelke da malmulte da derivigaj reguloj, ni nomas [[logika aksiomo|logikaj aksiomoj]], t.e. sen la plej malgranda influo de intuicio aŭ opinio. La matematika pruvo tiel fariĝis klare difinebla nocio tiom preciza, ke post veno de moderna [[komputila tekniko]] povis esti ties ĝusteco verkontrolita eĉ per nure [[algoritmo|algoritme]] laboranta [[komputilo]]. ==== Komputila pruvado ==== La historia evoluo alkondukis la matematikan pruvon en tian stadion de precizeco, ke ĝia ĝusteco povas esti verkontrolita per nura komputilo. Nuntempe eĉ ekzistas la t.n. sistemoj de [[aŭtomata pruvado de teoremoj]], kio estas [[komputila programo|komputilaj programoj]] kapablaj ekkonstrui pruvojn de la matematikaj asertoj. Tiuj ĉi programoj ja multfoje kapablas pruvi eĉ ne tute trivialajn teoremojn, sed malgraŭ tio ili estas senĉese malproksime de la stadio, kiam eblus uzi ili en la praktiko. Inter faka matematika publiko ne ekzistas unusignifa opinio por tio, ĉu eblas evoluigi programon, kiu povus en la matematika pruvado konkursi kontraŭ homo. Plua maniero de enigo de komputiloj en terenon de la pruvado estas pruvoj gvidataj fare de homo, sed en kiuj la komputilo estas uzita kiel helpanto en tiuj lokoj de la pruvo, kie oni bezonas nek inventon nek abstraktan pensadon. La plej konata tia uzo de komputilo estas pruvo pri [[teoremo kun kvar koloroj]] (vidu [[Matematika pruvo#Teoremo kun kvar koloroj|pli malsupren]]). Ni notu, ke eblas pruvi la matematikajn teoremojn, laŭ kiuj povas ekzisti nenia [[komputila programo]], kiu kapablus decidi pri ĉiu aserto, ĉu ĝi estas aŭ ne estas pruvebla (vidu [[decidebla teorio|decideblo]]). == Specoj de matematikaj pruvoj == La matematika pruvo estadas kutime farata (formultata) en [[lingvo|natura lingvo]], ĉiokaze nomata ankaŭ [[metalingvo]]. Tiu ĉi uzado de natura lingvo, kiu estas multfoje multsignifa, sed ĝi kondukas (precipe dum nesperteco de ties uzanto) al neprecizecoj kaj eraroj. La uzado de natura lingvo kondukas ankaŭ al multaj paradoksoj (vidu [[antinomio de Russell|paradokso de Russell]], [[paradokso de kretano]] aŭ [[paradokso de cent vortoj]]). Pruvo farata en la natura lingvo nomiĝas neformala pruvo. Klopodo al forigo de la neprecizecoj donitaj per la uzado de natura lingvo kondukis fine de la [[19-a jarcento]] kaj komence de la [[20-a jarcento]] al estiĝo de [[matematika logiko]] kaj al kreigo de nocio formala pruvo, en kiu la uzado de natura lingvo estas tute forigita (ĝi estas anstataŭita pere de [[lingvo (logiko)|formala lingvo]]). Sed pro pretendemo (precipe tempa) de konstruigado de formalaj pruvoj ankaŭ en la nuntempa matematiko unusignife dominas la pruvo neformala, kies mankoj kutime ĉe la sperta uzanto ([[matematikisto]]) ne estas fonto de eraroj. === Neformala pruvo === '''Neformala pruvo''' estas [[pruvo]] en [[lingvo|natura lingvo]] eliranta el donitaj [[supozo]]j kaj reguloj de [[prudento]]. El la historiaj motivoj diferenciĝas kelke da bazaj specoj (neformalaj) de pruvoj. ==== Rekta pruvo ==== {{Ĉefartikolo|Rekta pruvo}} La '''rekta pruvo''' (latine ''modus ponens'') estas agado, dum kiu la pruvata aserto estas derivita per rekta apliko de [[difino]]j, supozoj kaj antaŭe pruvitaj asertoj, alie dirite ĝi estas derivita per metodo "se... poste..." aŭ "...do". ==== Nerekta pruvo ==== {{Ĉefartikolo|Nerekta pruvo}} La '''nerekta pruvo''' (latine ''modus tollens'') estas metodo servanta al pruvado de aserto de tipo "se A, poste B", dum kiu pruviĝos "se ne B, poste ne A". Ĝi mallarĝe rilatas al [[pruvo per disputo]] - ĉiu nerekta pruvo povas esti facile transgvidita al la pruvo per disputo. ==== Pruvo per disputo ==== {{Ĉefartikolo|Pruvo per disputo}} La '''pruvo per disputo''' (latine ''reductio ad absurdum'') baziĝas dum uzo de erara supozo, kiu estas tuj poste alkondukita al [[disputo]] (estas el ĝi derivita evidente malvera aserto). Se tiel okazos, estas pruvita malvalideco de la donita supozo kaj do valideco de ties malo. La pruvo per disputo havas proksime al [[nerekta pruvo]] - ĉiu nerekta pruvo povas esti facile transgvidita al pruvo per disputo. ==== Pruvo per indukto ==== {{Ĉefartikolo|Pruvo per indukto}} La '''pruvo per indukto''' konsistas en pruvado de ia aserto de tipo "por ĉiuj objektoj de certa [[klaso (matematiko)|klaso]] validas..." per maniero, dum kiu la objektoj de la donita klaso dividiĝos en [[sukcedo]]n kaj montriĝos pri ili: # (unua paŝo) Por ĉiuj objektoj el la unua subklaso validas... # (indukta paŝo) Se validas ... por ĉiuj objektoj el la antaŭaj subklasoj, poste validas... ankaŭ por ĉiuj objektoj el subklaso senpere sekvanta malantaŭ ili. Ekzistas multe da specoj de pruvoj de induktoj: * [[matematika indukto]] (ĉiuj subklasoj estas unuelementaj kaj sukcedo [[kalkulebla aro|kalkulebla]]). * [[transfinia indukto]] (ĉiuj subklasoj estas unuelementaj kaj sukcedo povas esti libervola [[kardinala nombro]]). * [[certigita indukto]] * [[indukto laŭ komplikeco]] ==== Pruvo per pensita konstruigo ==== {{Ĉefartikolo|Pruvo per pensita konstruigo}} La '''pruvo per pensita konstruigo''' estas metodo de pruvado de ekzistaj asertoj "ekzistas X tia, ke...", dum kiu oni konstruigos (ekkonstruos) objekton X, por kiu ... validas. Tiu ĉi speco de la pruvo ankaŭ iam estas nomata '''pruvo per indiko de ekzemplo'''. ==== Pruvo per analizo de kazoj ==== {{Ĉefartikolo|Pruvo per analizo de kazoj}} Dum la '''pruvo per analizo de kazoj''' okazas dividigo de la esplorata situacio en fine multe da kazoj kaj pruvado de la postulata aserto por ĉiu el tiuj ĉi kazoj aparte. Tipa ekzemplo estas [[geometrio|geometriaj]] pruvoj, kie ekzemple por valideco de ĝenerala [[teoremo]] pri [[triangulo]] oni konsideras tri kazojn de triangulo [[akuta triangulo|akutangula]], [[Orta triangulo|ortangula]] kaj [[obtuza triangulo|obtuza]] aŭ pruvoj, en kiuj diferenciĝas kazoj, kiam la donita [[nombro]] estas pozitiva, nula aŭ negativa. ==== Nekonstruiga (ekzista) pruvo ==== {{Ĉefartikolo|Nekonstruiga pruvo}} La '''nekonstruiga pruvo''' de ia ekzista aserto "ekzistas X tia, ke..." estas tia pruvo, kiu ja pruvos la ekzistadon de tia X, sed eblas per nenia maniero aperigi el ĝi nek unusolan ekzemplon de objekto, kiu povus esti elektita anstataŭ X. Tiu ĉi speco de pruvo hodiaŭ estas jam plimulte agnoskata kiel ĝusta, sed en la pasinteco (precipe je interŝanĝo de la [[19-a jarcento|19-a]] kaj la [[20-a jarcento]]) multaj signifaj matematikistoj protestis kontraŭ tia ĉi maniero de pruvado kaj la asertojn pruvitaj per tiu ĉi maniero ili ne agnoskis. Nuntempe ekzistas en la matematiko memstara direkto la t.n. [[konstruismo]], kiu klopodas pruvadi ĉiujn asertojn konstruktive (vidu [[intuiciisma logiko]]). Pioniroj sur kampo de nekonstruigaj pruvoj estis [[Georg Cantor]] (kun pruvo de ekzistado [[transcenda nombro|transcendaj nombroj]]) kaj precipe [[David Hilbert]]. La problemaro de nekonstruigaj pruvoj mallarĝe koneksas kun [[aksiomo de elekto]] kaj ekzistado (sendisputebleco) de aktuala [[senfineco]]. ==== Geometria pruvo ==== {{Ĉefartikolo|Geometria pruvo}} [[Dosiero:Pythagorean proof.png|eta|maldekstra|Geometria pruvo de [[teoremo de Pitagoro]]]] La '''geometria pruvo''' estas tia pruvo, kiu uzas metodojn de [[geometrio]]. Ties ilustriteco estas grandmezure donita per ebleco de geometria imago, sed la preciza geometria pruvo ne devas esti fondita en tia ĉi opinio. La geometriaj pruvoj estas plej ofte uzataj en la geometrio mem, sed tre ofte ankaŭ en [[matematika analizo]] kaj en [[teorio de nombroj]]. ==== Pruvo per kalkulo ==== {{Ĉefartikolo|Pruvo per kalkulo}} [[Dosiero:Gabriel Cramer- Introduction a l’analyse de lignes courbes algébriques - page 657.png|eta|Pruvo per kalkulo – sinsekvo de egalecoj plenigita per vorta komentario devenanta el libro de [[Gabriel Cramer]] ''Introduction a l’analyse de lignes courbes algébriques'']] La '''pruvo per kalkulo''' servas al pruvado de asertoj, kiuj havas formon de [[egaleco (matematiko)|egaleco]], neegaleco aŭ ian sistemon de antaŭaj du. Al la postulata rezulto oni venas el supozoj per kalkulo, t.e. per ripeta aplikado de bazaj [[aritmetiko|aritmetikaj]] kaj [[algebro|algebraj]] reguloj kaj diversaj [[takso (matematiko)|taksoj]]. La unuaj pruvoj per kalkulo aperis dum solvado de algebraj ekvacioj en verko de persa matematikisto [[Al-Ĥorezmi]]. Nuntempe la pruvo per kalkulo estas plej multe validigata en [[matematika analizo]], [[lineara algebro]], [[teorio de verŝajneco]], [[numera matematiko]] kaj parencaj fakoj, kie tiu ĉi agado kreas ĉefan parton de la pruvoj de multaj asertoj. Sed ĝi estas malgrandmezure uzata eble en ĉiuj matematikaj disciplinoj escepte de [[geometrio]]. === Formala pruvo === {{Ĉefartikolo|Formala pruvo}} La formala pruvo estas tia pruvo, kiu ne estas farata en la natura lingvo, sed en lingvo simbola - formala. Pro minimaligo de valoro de precizeco, kiu estadas ĉe ne neformala pruvo alta, por celoj de la formala pruvo estas komprenataj ĉiuj asertoj kiel fina sukcedo de signoj (la t.n. [[formulo (logiko)|formulo]], eventuale [[segmento (gentzena kalkulo)|segmentoj]]) kaj estas enpraktigita sistemo de reguloj difinanta, kiel eblas manipuli kun tiuj ĉi sukcedoj. Tiu ĉi sistemo de reguloj nomiĝas logika kalkulo. Du la plej uzataj kalkuloj estas [[kalkulo de Hilbert|hilberta kalkulo]] kaj [[Kalkulo de Gentzen|gentzena kalkulo]]. Ĉiu el tiuj ĉi kalkuloj konsistas el logikaj aksiomoj, kiuj esprimas bazajn ecojn de logikaj kunigiloj kaj kvantifikatoroj, kaj el derivigaj reguloj, kiuj difinas, per kia maniero eblas derivi el la supozoj iliajn sekvojn. ==== Kalkulo de Hilbert ==== {{Ĉefartikolo|Kalkulo de Hilbert}} Formala pruvo en la '''hilberta kalkulo''' estas difinita kiel fina [[sukcedo]] de [[formulo (logiko)|formuloj]], el kiuj unu, kutime la lasta, esprimas la pruvatan aserton, kaj kies ĉiu membro estas aŭ * [[logika aksiomo]] * propra [[aksiomo]] de [[teorio (logiko)|teorio]], en kiu ĝi estas pruvata * derivita el antaŭaj membroj laŭ unu el la derivigaj reguloj. ==== Kalkulo de Gentzen ==== {{Ĉefartikolo|Kalkulo de Gentzen}} La '''gentzena kalkulo''' diferenciĝas de la hilberta ankaŭ per tio, ke ne estas pruvataj formuloj, sed la t.n. [[sekvento (gentzena kalkulo)|sekventoj]], kio estas simboloj de formo <math><A \Rightarrow B></math>, kie <math>A</math>,&nbsp;<math>B</math> estas finaj aroj de [[formulo (logiko)|formuloj]]. Simbolo <math><A \Rightarrow B></math> havas signifon "Se validas ĉiuj formuloj el ''A'', poste validas almenaŭ unu formulo el ''B''". Kiel pruvo de formulo <math>\varphi</math> estas konsiderata la pruvo de sekvento <math><\emptyset \Rightarrow \{\varphi\}></math>. == Famaj historiaj pruvoj == === Granda teoremo de Fermat === {{Ĉefartikolo|Granda teoremo de Fermat}} Granda teoremo de Fermat estas la jena aserto: :''Ne ekzistas [[pozitiva nombro|pozitivaj]] [[entjero]]j x, y, kaj z tiaj, ke validas xⁿ + yⁿ = zⁿ, por ia [[natura nombro]] n pli granda ol 2.'' Tiu ĉi [[aserto (matematiko)|aserto]] estas unu el la plej famaj frazoj en la tuta [[historio de matematiko]]. La historio de pruvo de tiu ĉi frazo tuŝas ekde la [[mezepoko|mezepokaj]] [[araboj|arabaj]] matematiksitoj ĝis la fino de la [[20-a jarcento]] mem kaj eblas sen troigado diri, ke provoj pri ties pruvo regula kaj karakterize influis la evoluon de la tuta matematika scienco, precipe de [[algebro]] kaj [[algebra teorio de nombroj]]<ref>{{citu libron | last = Marcus | first = Daniel | authorlink = Daniel Marcus | title = Number Fields | publisher = Number Fields | year = 1977 | isbn = 0-387-90279-1}} p. 6.</ref> ==== Pruvoj de la plej diversaj specialaj kazoj ==== Verŝajne jam mezepokaj arabaj matematikistoj sciis pri valideco de granda teoremo de Fermat por la kazo ''n'' = 3, sed iliaj pruvoj ne konserviĝis.<ref>{{citu libron | last = Cajori | first = Florian | authorlink = Florian Cajori | title = A History of Mathematics | publisher = AMS Chelsea Publishing | year = | isbn = 0-8218-2102-4 }} p. 106.</ref> La plej malnova konservita pruvo por tiu ĉi kazo devenas de [[Leonhard Euler]]. [[Pierre de Fermat]] mem pruvis kazon la ''n'' = 4 tiel, ke por ĉiu eventuala solvo de tiu ĉi ekvacio li konstruis solvon pli malgrandan. Per tio li akiris senfinan malkreskantan vicon de naturaj nombroj kaj do [[pruvo per disputo|disputon]]. En la jaro [[1825]] [[Peter Dirichlet]] kaj [[Adrien-Marie Legendre]] sukcese solvis kazon ''n'' = 5 kaj en [[1839]] [[Gabriel Lamé]] ''n'' = 7. En la jaro [[1847]] [[Ernst Kummer]] pruvis la teoremon de Fermat por ĉiuj [[regula primo|regulaj primoj]], inter kiuj apartenas [[primo]]j pli malgrandaj ol 100 escepte de 2, 37, 59 kaj 67. ==== Ĝenerala pruvo de Wiles ==== [[Dosiero:Andrew wiles1-3.jpg|eta|[[Andrew Wiles]]]] Ĝeneralan kazon de granda teoremo de Fermat pruvis en la jaro [[1995]] [[Andrew Wiles]] post tio, kiam estis en lia supozita pruvo el la jaro [[1993]] trovita eraro. La pruvo de granda teoremo de Fermat estas escepta en multaj rilatoj. Ties longeco estas pli ol 100 paĝoj de presita teksto, ĝi estiĝis pro senĉesa naŭjara laboro de unusola matematikisto, sed ĉefe ĝi kunigas en si multajn diversajn iam eĉ sufiĉe malproksimaj terenojn de matematiko - teorion de [[diofanta ekvacio|diofantaj ekvacioj]], [[modulara formo]], [[algebra geometrio]], [[galoja teorio]] kaj pluaj. Danke al tio ĝi estadas konsiderata kiel signifa paŝo direkte al plenigo de la t.n. [[programo de Langlands]] de ligigo de [[teorio de nombroj]] kaj de [[teorio de reprezentoj]]. Samtempe ĝi estas eminenta modelo de tio, kiel komplika povas esti la pruvo de simple formulita aserto. === Teoremo kun kvar koloroj === {{Ĉefartikolo|Teoremo kun kvar koloroj}} La teoremo kun kvar koloroj diras, ke ĉiun mapon en ebenaĵo eblas kolorigi maksimume per kvar koloroj tiel, por ke ĉiuj du najbaraj teritorioj havu diferencan koloron. Konjekton, ke tio estas tiel, elparolis jam en la jaro [[1852]] juna matematikisto [[Francis Guthrie]]. En la jaro [[1878]] tiu ĉi konjekto ĝenerale interkonatiĝis, kiam [[Arthur Cayley]] postulis ĉiujn partoprenantojn de renkontiĝo de Londona matematika socio, por ke ili provu pruvi ĝin. Sed la konjekto rezistis al ĉiuj klopodoj pri la pruvo ankoraŭ pluajn preskaŭ cent jarojn. Nur en la jaro [[1976]] [[Kenneth Appel]] kaj [[Wolfgang Haken]] anoncis, ke ili trovis la pruvon. [[Dosiero:Four Colour Map Example.svg|eta|maldekstra|Ekzemplo de mapo en ebenaĵo kolorigita per kvar koloroj.]] ==== La pruvo de Appel kaj Haken ==== Appel kaj Haken sukcesis redukti la tutan problemon de kvar koloroj al nuraj fine multe da kazoj, kiujn necesis solvi. Sed de tiuj kazoj estis tiom (precize 1936), ke pro ilia permana verkontrolado unu homo povus pasigi la tutan sian vivon eĉ ne solvinte ĉiujn. Tial la verkontrolado de tiuj ĉi kazoj estis komisiita al [[komputilo]], kiu pasigis super ili pli ol 1200 horoj de maŝina tempo. Tiu ĉi uzo de komputilo por pruvi matematikan teoremon kaŭzis siatempe viglan polemikon. Neniu homo nome povis jam iam verkontroli la ĝustecon de la pruvo - eblis ja permane reverkontroli la ĝustecon de la [[komputila programo]], kiu la unuopajn kazojn verkontrolis, sed tio ne eliminis eblecon de [[aparataro|aparatara]] eraro, kiu povis la tutan pruvon malvalorigi. Por defendi la komputilan pruvadon estis argumentite, ke ĉe tiel komplikaj kaj longaj pruvoj la probableco de aparatara eraro estas ja nenula, sed certe multe malpli granda ol probableco, ke similan eraron faros homo<ref name=100proof10>{{citu libron | last = Garnier | first = Rowan | authorlink = Rowan Garnier | title = 100% Mathematical Proof | publisher = John Wiley & Sons | year = 1996 | isbn = 0 471 96198 1 }} p. 10.</ref> Nuntempe la teoremo kun kvar koloroj estas konsiderata kiel pruvita kaj kontraŭ uzo de komputilo en la matematikaj pruvoj ne estas metataj pli grandaj obĵetoj. Necesas aldoni, ke Appel kaj Haken kredis, ke ilia pruvo estas nur unua el vico, en kiuj komputiloj estos per principa maniero uzitaj <ref name=100proof10/>. Sed la pruvo de la teoremo kun kvar koloroj restis en tiu ĉi ĝis la nuna tempo fakte sola kaj krom kelkaj pli-malpli trivialaj pruvoj rilatantaj al venkaj strategioj en kelkaj finaj [[teorio de ludoj|ludoj]] ne estis jam denove en la matematika pruvado tiumaniere la komputilo uzita. === Klasifiko de finaj simplaj grupoj === Teoremo pri klasifiko de finaj [[simpla grupo|simplaj grupoj]] diras, ke ĉiu fina simpla grupo falas aŭ en unun el 18 senfinaj grupoj aŭ ĝi estas unu el 26 tiel nomataj [[sporada grupo|sporadaj grupoj]]. Tiu ĉi teoremo do plene karakterizas per tio ĉiujn finajn simplajn grupojn. Pro grandega pretendemo de ĝia pruvo ĝi estadas en la angla ankaŭ nomata "''Enormous theorem''". ==== Pruvo ==== Pruvo de tiu ĉi teoremo estis neniam publikigita en tuto. Ĝi konsistas el pli ol 500 artikoloj de proksimume 100 aŭtoroj publikigitaj en la plej diversaj matematikaj ĵurnaloj plejparte inter la jaroj [[1955]] kaj [[1983]]. Oni taksas, ke la suma longeco de pruvo estas 10 000–15 000 paĝoj de presita teksto<ref name=100proof12>{{citu libron | last = Garnier | first = Rowan | authorlink = Rowan Garnier | title = 100% Mathematical Proof | publisher = John Wiley & Sons | year = 1996 | isbn = 0 471 96198 1 }} p. 12.</ref> Tia amplekseco povas kaŭzi (simile kiel ĉe la teoremo kun kvar koloroj) dubojn pri la ĝusteco de la pruvo. Neniu matematikisto nome verŝajne tralegis tiun ĉi pruvon tuta, kaj do neniu en la mondo povas aserti mem pri si, ke ne estas eraro en ĝi. Sed ĉiu unuopa parto de la pruvo publikita en la paso de preskaŭ tridek jaroj estis fare de multaj matematikistoj tralegita kaj agnoskita kiel ĝusta. Tial tiu ĉi pruvo estas ĝenerale konsiderata kiel ĝusta, kvankam neniu konkreta homo iam verkontrolis ĝian ĝustecon kaj tre verŝajne eĉ ne en la estonteco verkontrolos. Rilate al la nekredebla longeco de la pruvo estas alte verŝajne, ke ĝi enhavas multe da etaj eraroj kaj malĝustecoj. [[Michael Aschbacher]], unu el la ĉefaj aŭtoroj de la pruvo, diris al tio: ''"Verŝajneco de eraro en la klasifika teoremo estas fakte 1. Aliflanke verŝajneco, ke ĉiu unu el tiuj ĉi eraroj ne estus facile korektebla, estas fakte nulo kaj ĉar la pruvo estas fina, la verŝajneco, ke la teoremo ne validas, estas tre proksime al nulo. Kiel la tempo pasas kaj ni havas okazon pli proksime interkonatiĝi kun la pruvo, nia fido en ĝi povas unusole kreski."''<ref name=100proof12/> == Referencoj == {{Referencoj}} == Rilataj temoj == * [[Historio de matematiko]] * [[K.E.P.]] * [[Pruvo (rajto)]] * [[Pruvoteorio]] * [[Aksiomo]] * [[Teoremoj de nekompleteco|Teoremo de Gödel pri nekompleteco]] {{Projektoj}} == Eksteraj ligiloj == === Literaturo === * Vítězslav Švejdar: Logika, neúplnost, složitost a nutnost. Praha: Academia, 2002. ISBN 80-200-1005-X. * Petr Vopěnka: Rozpravy s geometrií. Praha: Panorama, 1989. * Petr Vopěnka: Vyprávění o kráse novobarokní matematiky. Praha: Práh, 2004. ISBN 80-7252-103-9. === Rete angle === * [http://www.math.wustl.edu/~sk/eolss.pdf The History and Concept of Mathematical proof (pdf)] – artikolo pri la historio kaj filozofia principigo de la matematika pruvo * [http://www.math.csusb.edu/notes/proofs/pfnot/pfnot.html Notes on methods of proof] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170602022904/http://www.math.csusb.edu/notes/proofs/pfnot/pfnot.html |date=2017-06-02 }} – paĝoj enhavantaj priskribon de kelkaj la plej gravaj pruvaj metodoj * [http://paul.merton.ox.ac.uk/science/maths-proofs.html Some mathematical proofs] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070429081037/http://paul.merton.ox.ac.uk/science/maths-proofs.html |date=2007-04-29 }} – humura listo de kelke da ne ĝuste rigoraj, sed ofte uzataj pruvaj parolturnoj * [http://coq.inria.fr/ Coq] a [http://imps.mcmaster.ca/ IMPS] – du sistemoj de aŭtomata pruvado teoremoj libere al ludigo === Rete ĉeĥe === * [http://jarda.peregrin.cz/mybibl/PDFTxt/412.pdf Co je to (Fregovská) logika? (pdf)] – mallonga artikolo de [[Jaroslav Peregrin]] ne nur pri la matematika pruvo en koncepto de Freg {{Elstara}} {{Havenda artikolo|Matematika pruvo}} [[Kategorio:Pruvoj| ]] [[Kategorio:Matematika logiko]] 8e29gr1gmn2ld3wc4f3gsc7vh5m2ker 0 222849 9363584 8313739 2026-04-30T05:02:21Z Crosstor 3176 famulo 9363584 wikitext text/x-wiki '''Ecser''' [eĉer], [[slovake]] '''Ečer''' estas [[grandvilaĝoj en Hungario|grandvilaĝo]] en [[Hungario]], en [[regiono]] [[Meza Hungario]], en [[departemento]] [[Pest]], en [[Distrikto Vecsés]]. Cser signifas ''Quercus cernis'',muska aŭ turka aŭ harara [[kverko]]. [[Dosiero:Ecseri 168.jpg|eta|maldekstre|Preĝejo de Ecser]] == Bazaj informoj == * [[Areo]]:13&nbsp;km² * [[Loĝantaro]]:3250 * [[Poŝtkodo]]: 2233 * [[Telefonprefikso]]: 29 == Situo == Ecser situas sur [[ebenaĵo]], laŭ ĉef[[vojo]] kaj [[fervojo]] [[Budapeŝto]]-[[Nagykáta]] inter Budapeŝto kaj [[Maglód]], [[aŭtoŝoseo]] '''M0''' ĉirkaŭ Budapeŝto preteriras, fine apude troviĝas [[flughaveno]] de la ĉefurbo. [[Dosiero:Ecser main street pathway.jpg|eta|Ĉefstrato de Ecser]] [[Dosiero:Római katolikus templom (7011. számú műemlék).jpg|eta|Katolika kirko en Ecser]] == Historio == En tiu loko [[keltoj]], [[sarmatoj]], [[romianoj]] jam loĝadis. La unua mencio devenas el [[1315]]. En la [[turkoj|turka]] erao la komunumo senhomiĝis, poste [[slovakoj]] refondis ĝin. == Vidindaĵoj == Vidindaĵo estas romkatolika baroka [[Kirko Sankta Antonio (Ecser)]] de [[1740]]. Apud la vilaĝo fiŝkaptista [[lago]] troviĝas. == Famuloj == En Ecser naskiĝis: * filologo [[Béla Stoll]] * kemiisto [[Sándor Újhelyi]] * kuracisto [[Károly Újhelyi]]. == Famaj nomportantoj == * [[Károly Ecser]] == Fontoj == * WikiTrans {{Projektoj}} [[Kategorio:Grandvilaĝoj en Hungario]] 0qifnzpm08pj5nkvqencg1gpx0vwxzz 0 222980 9363608 9256875 2026-04-30T06:13:09Z Sj1mor 12103 /* Romanoj */ 9363608 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Vilhelm Moberg 1967.jpg|eta|250ra|Vilhelm Moberg, 1967.]] [[Dosiero:LA2-vx06-vilhelmmoberg.jpg|dekstra|eta|250ra|Busto de Moberg en [[Växjö]], ĉe la Sveda Elmigrula Instituto.]] Karl Artur '''Vilhelm MOBERG''', (naskiĝis la [[20-an de aŭgusto]] [[1898]] en [[Moshultamåla]], [[paroĥo]] de Algutsboda, [[Smolando]], mortis la [[8-an de aŭgusto]] [[1973]] en [[Grisslehamn]], [[Stokholmo]]), estis komence [[Svedio|sveda]] [[Ĵurnalismo|ĵurnalisto]], kaj poste [[verkisto]], [[dramo|dramisto]], [[historio|historiisto]] kaj [[debato|debatisto]]. Li fariĝis la plej juna ĉefredaktoro de Svedio en [[1921]]. Li estas ĉefe konata pro sia verko "'''Utvandrarserien'''" (La Elmigruloj). Moberg estis la patro de la verkistino kaj dramistino [[Eva Moberg]], naskiĝinta en 1932, kiu iniciatis kaj animis debatojn pri diversaj sociaj temoj, i.a. seksegaleco, nukleaj centraloj, emancipado, Eŭropo, ktp. Precipe famiĝis lia kvarvoluma, epopea [[romano]] titolita "'''La Elmigruloj'''", kiun li verkis inter [[1949]] kaj [[1959]]. Surbaze de historiaj fontoj, la verkisto redaktis sian romanon pri la svedoj, kiuj elmigris al [[Minesoto]] fine de la [[19-a jarcento]] (vidu ''[[Sveda elmigrado al Usono]]''). Temas pri la humana aventuro de pluraj kamparanoj el la sveda regiono [[Smolando]] : unu el la ĉefpersonoj, Kristina, estis eble inspirita de la avino de la verkisto. En [[1998]], cent jarojn post la naskiĝo de Moberg, la svedoj proklamis "'''La Elmigruloj'''" kiel la plej bona sveda romano de la tuta [[20-a jarcento]]. == Biografio == === La familio kaj la komenco === Moberg naskiĝis en soldata-kamparana medio. Li estis la kvara el ses-infana familio, sed nur tri el ili atingis la plenkreskan aĝon <ref>von Platen (1993), p. 41.</ref>. Moberg iris al baza lernejo ekde printempo 1906 ĝis la printempo 1912, sed instruado estis ricevebla nur kvar monatojn en ĉiu jaro <ref>von Platen (1978), p.46.</ref>. En 1907, la familio transloĝiĝis en la infanaĝan domon de lia patrino en la vilaĝo. Infanaĝe, Moberg pasiiĝis pri legado. Jam 13-jara, li ricevis premion en skribkonkurso, kiun magazino organizis por la junuloj. Kiel junulo, li havis regulan kronikon en la magazino "'''Såningsmannen'''" (Semanto) <ref>Holmes (2001), p.20...</ref> kaj en la loka gazeto "'''[[Smålandsposten]]'''"<ref>von Platen (1993), p. 59 kaj ceteraj.</ref>. Kiel infano, kaj poste adolesko, li sinsekve laboris en agrikulturo, arbarkulturo kaj kiel vitroblovisto. En 1913, Moberg fariĝis membro de la Klubo de la socialista junularo en [[Algutsboda]] kaj, junaĝe, li estis aktiva en loka grupo por sobreco. En 1916, post hezito, kiam lia onklo kaj onklino elmigris al Usono, li finfine rezignis fari same. Dum la [[unua Mondmilito]] Moberg studis en la alta Popollernejo de [[Grimslöv]]. Li lernis aŭtodidakte, kiam li ne havis eblecon frekventi lernejojn. Poste, li fariĝis arbara laboristo antaŭ ol lerni en praktika lernejo de [[Katrineholm]] (Katrineholms Praktiska Skola). En 1918, li suferis pro la [[hispana gripo]] kaj estis malsana dum ses monatoj<ref>Holmes (2001), p. 1-20.</ref>. En majo 1919, Moberg laboris kiel staĝanto en la gazeto "'''Vadstena Läns Tidning'''" en [[Ostrogotio]]. Per tio li havis la eblecon, inter 1919 kaj 1929, publikigi rakontojn, kiuj baziĝis sur propra sperto kaj travivaĵoj. Li fariĝis ties ĉefredaktoro en 1920. Tiuj rakontoj estis publikigitaj sub la pseŭdonomo "Ville i Momåla". En Oktobro 1920, li komencis skribi en "'''Arvika Nyheter'''", sed li sukcesis reveni al "'''Vadstena'''" kiel ĉefredaktoro de la magazino. Li poste verkis humuran kaj satiran artikolserion sub la titolo "I vapenrock och linnebyxor" (Sub la tola tuniko kaj la pantalono); ĝi aperis en la gazeto "'''Växjöbladet'''" kaj havis certan sukceson<ref>von Platen (1993), p. 114f .</ref>. Li revenis al "'''Vadstena'''", sed post malakordo kun la posedanto de la gazeto, li fariĝis, en aŭtuno 1922, loka ĉefredaktoro de "'''New Växjö blade'''" en [[Alvesta]]. En tiu periodo, ĉe "'''Vadstena'''", li renkontiĝis kun Margareta Törnqvist. Ili geedziĝis en septembro 1923<ref>Holmes (2001), p. 20-23.</ref>. === Unuaj literaturaj verkoj === Migraj teatroj ludis lian unuan komedion teaktaĵon kaj poste teatroj de [[Stokholmo]], [[Gotenburgo]] kaj [[Växjö]]. Per la mono de la teatraĵoj, li povis liberiĝi por verki, en 1926 "'''Raskens'''". Per ĝi, Moberg sukcesis famiĝi kiel romanverkisto.<ref>Holmes (2001), p. 25-27.</ref> Plej gravan verkon faris Moberg en la jaroj 1930 per trilogio pri Knut Toring : "'''Sänkt sedebetyg'''" (Malbona kondutnoto), "'''Sömnlös'''" (Sendormeco) kaj "'''Giv oss jorden!'''" (Donu al ni la teron !). Ĝi estas rakonto pri Knut Toring, eldonisto de gazeto en urbo, edzo kaj patro de du infanoj. Ĉiam malfeliĉa pro nostalgio al sia naskiĝa Smolando, la heroo iel similas al Moberg : Moberg kaj lia edzino transloĝiĝis el Smolando, de Alvesta al Stokholmo en 1929 sed ne ŝatis ĝin dum ne estis eble reveni al sia provinco.<ref>Holmes (2001), p. 72-89.</ref>. Moberg verkis ankaŭ historiajn romanojn pri Smolando : "'''Mans kvinna'''" (Viro Virino), "'''Brudarnas källa'''". "'''Rid i natt! '''" (Rajdanta en la nokto! ), aperinta en 1941 montras la engaĝiĝon de Moberg kontraŭ naziismo kaj ĉia totalismo, kaj lian kritikon pri la koncedemo de Svedio al Germanio dum la dua Mondmilito. En 1944 aperis 800-paĝa "'''Soldat med brutet gevär'''" (Soldato kun rompita fusilo). Same kiel multaj romanoj de Moberg, ĝi komenciĝas en Smolando kie la heroo Valter Sträng, kiel adoleskanto, fariĝas [[pacisto]], [[socialismo|socialisto]] kaj [[abstinado|abstinulo]]. Post pluraj jaroj kiel laboristo, li povas lerni en popola altlernejo, suferas je hispana gripo... tiel ke leganto povus kredi, ke temas pri aŭtobiografia romano. Tamen enestas multaj malsimilaĵoj. Moberg uzis tiun eblecon por kritiki aferojn, kiujn la social-demokratoj, sine de la registaro, dum la milito, prenis sur sin : la cenzuro de la gazetaro, tio konservante la monarkion kaj la ŝtatreligion<ref>Holmes (2001), p. 122-142.</ref>. En 1970-1971 aperis duvoluma "'''Min svenska historia, folket för berättad'''" (Mia historio pri Svedio, la homoj diris) === La Elmigruloj === [[Dosiero:Statue of Oskar and Kristina in Karlshamn.jpg|eta|La statuo de Karl Oskar kaj Kristina, herooj el la "'''La Elmigruloj'''", en Karlshamn. Skulptaĵo de [[Axel Olsson]]. ]] La plej fama verko de Moberg estas ankoraŭ nun sendube "'''Utvandrarserien'''" (La Elmigruloj), kiu priskribas grupon da elmigrantoj en la periodo kiam okazis amasa fuĝo de homoj el la sudo de Smolando al [[Minesoto]], en Usono, meze de la 19a jarcento. Tio estis tiam la sorto de 1,2 milionoj da aliaj svedoj el kiuj multaj parencoj de la aŭtoro. En junio 1948, Moberg transloĝiĝis kun sia tuta familio al Usono kaj tie vizitis svedajn komunumojn por havigi al si informojn. En [[Saint Paul]], Minesoto, li trovis gazetojn, kiuj ebligis al li esplori la komencan periodon de la sveda enmigrado en Usono <ref>[http://www.andrewpeterson.se/moberg.htm Andrew Peterson Sällskapet: Moberg och Andrew Petersons dagböcker] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120806214221/http://www.andrewpeterson.se/moberg.htm |date=2012-08-06 }} .</ref>. Tio konsistigis la bazan materialon, kiun li bezonis. Li restadis en [[Carmel]], [[Kalifornio]], kaj el tio li eltiris la du unuajn partojn. La trian parton li aperigis en 1954. Moberg decidis verki kvaran parton, kiu estis publikigita en 1959<ref>Holmes (2001), p. 143-173.</ref>.<ref>La muzika komedio "'''Kristina från Duvemåla'''" de la eksa sveda [[Pop-muziko|popmuzik-grupo]] [[ABBA]] baziĝas sur "'''La Elmigruloj'''".</ref> === La dramverkisto Moberg === La unua sukceso de Moberg kiel dramverkisto estis "'''Kassabrist'''", teatraĵo pri la kasistoj en diversaj entreprenoj, kiuj fraŭde prenis monon, sed por helpi la aliajn. Moberg estis inter la unuaj, kiuj skribis teatraĵojn speciale por radiofonio. Sekve de invito de la direktoro de Radio Theater [[Per Lindberg]], li skribis "'''Marknadsafton'''" (Nokta merkato). Eĉ en siaj teatraĵoj, Moberg pritraktis aktualajn sociajn problemojn, ekzemple "'''Vår ofödde son'''" (Nia naskota filo) pri [[aborto]]. En la komedio "'''Jungfrukammare'''"(1937), li pritraktis aktualajn debatojn pri malmoraleco de la literaturo. Pluraj teatraĵoj de Moberg estis filmitaj, unuafoje en 1932, "'''Kärlek och kassabrist'''" (Amo kaj manko de disponebla mono) pri kiu li ne estis kontenta. "'''Rid i natt!'''" (filmo — Rajdo en nokto) fariĝis sukceso same por la spektantaro kiel por la kritikistaro.<ref>Holmes (2001), p. 198-230.</ref> === Komentariisto Moberg === Moberg, kiu jam 15-jara aliĝis al la junaj socialddemokratoj, ofte esprimis en siaj romanoj respublikajn kontraŭreĝajn opiniojn. Li partoprenis en la jaroj 1950 en debatoj pri la sveda monarkio, pri burokratio kaj koruptado, ankaŭ por subteni civitanojn kiuj estis viktimoj de maljusteco. Same kiel la sama generacio de svedaj aŭtoroj, kiaj [[Ivar Lo-Johansson]], [[Harry Martinson]] kaj [[Moa Martinson]], Moberg priskribis la vivon de la senposedigitoj, iliajn tradiciojn, kutimojn, kaj la ĉiutagan lukton. Liaj romanoj estas gravaj dokumentoj pri la socia historio kaj konsistigas spurojn pri la diversaj sociaj kaj politikaj movadoj en Svedio. Dum la oficiala historio priskribas iamajn historiajn svedajn reĝojn [[Gustavus Adolphus]] kaj [[Karolo la 12-a (Svedio)|Karolo la 12a]] kiel heroojn, Moberg vidis fakte en ili "tiranojn", "militkrimulojn" kaj "amasmurdistojn". En la jardeko 1960, li estis unu el la plej akraj kritikantoj de la ĉefministro [[Olof Palme]], i.a. pro tio, ke li flateme rilatis kun la reĝo okaze de lia 90a naskiĝdatreveno kaj kantis la reĝan himnon "Kungssången". Laŭ Moberg, tio estis hipokritaĵo, ĉar Palme pretendis esti respublikano<ref>Johan Norberg : "'''Motståndsmannen Vilhelm Moberg'''". Stokholmo : Timbro. 1997. p. 125-139. ISBN 91-7566-340-6.</ref> Moberg esprimis ankaŭ fortan opozicion al la totalismaj movadoj kiuj kreskis kaj finfine superregis en la jardekoj 1920 kaj 1930, kaj li vigle kontraŭis samtempe[[naci-socialismo]]n, [[komunismo]]n kaj [[faŝismo]]n. Li kontribuis al sukceso de pacismo en la jardeko 1930. Tamen, pli poste, li proponis aliĝon de Svedio al [[NATO]]<ref>Johan Norberg, "'''Vilhelm Moberg – en svensk rebell'''", "http://www.liberalismen.com/moberg.shtml {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061114202833/http://www.liberalismen.com/moberg.shtml |date=2006-11-14 }} "Vilhelm Moberg – en svensk rebell" (Vilhelm Moberg — sveda ribelulo).</ref>. Dum la dua Mondmilito, li aparte kritikis la naziajn farojn sed ankaŭ la svedan registaron, kiu daŭrigis politikon de paciĝo kun Germanio. [[Dosiero:Grav Vilhelms Mobergs.jpg|eta|dekstra|200ra|Tombo de Vilhelm Moberg en la tombejo North Burial Ground.]] Moberg ankaŭ pledis por abolo de la [[SVT|monopolo de la televido]], multe antaŭ ol tio efektiviĝis.<ref>Johan Norberg, "'''Vilhelm Moberg – en svensk rebell'''".</ref>. En la jardeko 1950, li partoprenis en lukto kontraŭ tio, kion li konsideris kiel putriĝo de la sveda juro. Tiu engaĝiĝo kulminis sur du interligitaj kampoj, la afero Kejne kaj la afero Haijby en rilato kun seksaj skandaloj. Moberg estis kondamnita al ĉiutagaj monpunoj pro tio, ke li ŝtelis dokumentojn, i.a., kaj diskonigis ke la sveda polico kunlaboris kun [[Gestapo]]. Moberg deklaris ke estas morale juste ŝteli dokumentojn por malkaŝi krimojn de svedaj aŭtoritatoj. Granda debato okazis en kulturaj medioj kiam la dekstrula verkisto Johan Norberg asertis en la libro ''Motståndsmannen Vilhelm Moberg'' (“Rezisto de homo”, 1997), ke Moberg estis liberalulo. === La lastaj jaroj === Dum siaj lastaj jaroj, Moberg havis la "sindromon de la blanka paĝo", t.e. angoro pro timo malbone verki, tiagrade ke li estis deprimita. Li fine sin mortigis la 8an de aŭgusto 1973 per sindronigo en proksima lago<ref>[http://books.google.com/books?id=zo5os6d0rvMC&pg=PA397&lpg=PA397&source=bl&ots=juQh2KrPNh&sig=XHlRaiyS1Wg26hVĤL2EzlH8kmk&hl=en&ei=3z0jSsaWFZnKtgf5173EBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10 Stanley Hochman. McGraw-Hill Encyclopedia of World Drama (2 eld.). McGraw-Hill. (1984). p. 397.] ISBN 978-0-07-079169-5..</ref>. Pli frue, en la sama tago, li finis leteron al sia edzino per la vortoj: "''Estas la sepa horo dudek. Mi iras serĉadi en la lago por la eterna dormo. Pardonu, mi ne povis elteni.''" Moberg estis entombigita en la tombejo de Norra begravningsplatsen, unu el a plej grandaj de Svedio, en la komunumo [[Solna]] asociita kun Stokholmo<ref>Blekinge Museum http://www.blekingemuseum.se/lansbibl/forfattare/mobeforf.asp {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120223233446/http://www.blekingemuseum.se/lansbibl/forfattare/mobeforf.asp |date=2012-02-23 }}.</ref>. === La Ĉambro Moberg === La ĉambro de Moberg en la [http://sv.wikipedia.org/wiki/Svenska_Emigrantinstitutet Sveda Instituto pri Elmigrado] en [[Växjö]] enhavas liajn originalajn manuskriptojn, eltiraĵojn, notojn kaj fotojn tiel, ke vizitantoj havas senton pri kuneco kun Vilhelm Moberg en lia laborejo. Tiu unika kolekto de memoraĵoj pri Moberg enhavas ankaŭ skulpturon de Axel Olsson, nomita "Les Émigrants", kiu enscenigas la ĉefajn heroojn de "'''La Elmigruloj'''". La Societo Vilhelm Moberg, kie sidejo estas en la Sveda Elmigrula Instituto, celas diskonigi la publikaĵojn, la esploradon kaj la publikan intereson pri la verkaro de Moberg. == Bibliografio == === Romanoj === ;''Raskens''. 1927 ;''Långt från landsvägen''. 1929 ;''De knutna händerna''. 1930 ;''A. P. Rosell, bankdirektör''.1932| ;''Mans kvinna''. 1933. ;''Sänkt sedebetyg''. 1935. ;''Sömnlös''. 1937. ;''Giv oss jorden!''. 1939. ;''Rid i natt!''. 1941. ;''Soldat med brutet gevär''. 1944. ;''Brudarnas Källa''. 1946. ;''Utvandrarna''. 1949. ;''Invandrarna''. 1952. ;''Det gamla riket''. 1953. ;''Nybyggarna''. 1956. ;''Sista brevet till Sverige''. 1959. ;''Din stund på jorden''. 1963. ;''Förrädarland''. 1967. === Alia prozo === * 1921 I vapenrock och linnebyxor * 1941 Svensk strävan * 1943 Sanningen kryper fram * 1945 Segerstedtstriden * 1946 Hatets och kärlekens diktare: Ragnar Jändel * 1950 Den okända släkten * 1951 Fallet Krukmakaregatan * 1953 Att övervaka överheten * 1955 Därför är jag republikan * 1956 Komplotterna: affärerna Unman och Selling * 1966 Bondeåret. En krönika * 1968 Berättelser ur min levnad * 1970 Min svenska historia Del I * 1971 Min svenska historia Del II * 1973 I skrivande stund * 1973 Otrons artiklar * 1984 I egen sak * 1990 Vårplöjning och andra berättelser * 1995 Att upptäcka Amerika * 1996 I det fria ordets tid === Dramoj kaj popularaj komedioj === * "'''Kassabrist'''". (1926) * "'''Marknadsafton'''". (1929) * "'''Kyskhet (teatraĵo)'''" (1937) * "'''Änkeman Jarl'''" (1940) * "'''Vår ofödde son'''" (1945) * "'''Lea och Rakel'''" (1954) * "'''Domaren (libro)'''" (1957) * "'''Äktenskapsdramer'''" (1957) * "'''Sagoprinsen'''" (1962) === Historio === * "'''Den okända släkten'''". 1950. * "'''Min svenska historia, berättad för folket'''". 1970-71. ** Del 1: "'''Från [[Oden (familia nomo)|Oden]] till Engelbrekt'''".1970. ** Del 2: "'''Från Engelbrekt till och med Dacke'''". 1971. === Politiko === * "'''Svensk strävan'''". 1941. * "'''Sanningen kryper fram : fyra inlägg för dagen'''". 1943. * "'''Därför är jag republikan'''". 1955. * "'''Otrons artiklar : läsning i blandade ämnen'''". 1973. * "'''I egen sak : obekväma inlägg i det offentliga samtalet'''". 1984. Modifita fare de la verkisto Otto von Friesen. === Filmscenaro === * "'''Domaren'''". Filmo 1960. == Premioj kaj honorigoj == * De Nios stora pris (granda literatura premio Nios). 1939. * BMF-plaketten (Plako BMF). 1953. * La [[asteroido]] [[7360 Moberg]] ricevis lian nomon. == Notoj == {{Referencoj|}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Moberg, Vilhelm}} [[Kategorio:Svedlingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Svedaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Svedaj historiistoj]] [[Kategorio:Stokholmanoj]] av7no3cechcy3u8lv16dalt3c6zkd18 9363609 9363608 2026-04-30T06:13:31Z Sj1mor 12103 /* Romanoj */ 9363609 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Vilhelm Moberg 1967.jpg|eta|250ra|Vilhelm Moberg, 1967.]] [[Dosiero:LA2-vx06-vilhelmmoberg.jpg|dekstra|eta|250ra|Busto de Moberg en [[Växjö]], ĉe la Sveda Elmigrula Instituto.]] Karl Artur '''Vilhelm MOBERG''', (naskiĝis la [[20-an de aŭgusto]] [[1898]] en [[Moshultamåla]], [[paroĥo]] de Algutsboda, [[Smolando]], mortis la [[8-an de aŭgusto]] [[1973]] en [[Grisslehamn]], [[Stokholmo]]), estis komence [[Svedio|sveda]] [[Ĵurnalismo|ĵurnalisto]], kaj poste [[verkisto]], [[dramo|dramisto]], [[historio|historiisto]] kaj [[debato|debatisto]]. Li fariĝis la plej juna ĉefredaktoro de Svedio en [[1921]]. Li estas ĉefe konata pro sia verko "'''Utvandrarserien'''" (La Elmigruloj). Moberg estis la patro de la verkistino kaj dramistino [[Eva Moberg]], naskiĝinta en 1932, kiu iniciatis kaj animis debatojn pri diversaj sociaj temoj, i.a. seksegaleco, nukleaj centraloj, emancipado, Eŭropo, ktp. Precipe famiĝis lia kvarvoluma, epopea [[romano]] titolita "'''La Elmigruloj'''", kiun li verkis inter [[1949]] kaj [[1959]]. Surbaze de historiaj fontoj, la verkisto redaktis sian romanon pri la svedoj, kiuj elmigris al [[Minesoto]] fine de la [[19-a jarcento]] (vidu ''[[Sveda elmigrado al Usono]]''). Temas pri la humana aventuro de pluraj kamparanoj el la sveda regiono [[Smolando]] : unu el la ĉefpersonoj, Kristina, estis eble inspirita de la avino de la verkisto. En [[1998]], cent jarojn post la naskiĝo de Moberg, la svedoj proklamis "'''La Elmigruloj'''" kiel la plej bona sveda romano de la tuta [[20-a jarcento]]. == Biografio == === La familio kaj la komenco === Moberg naskiĝis en soldata-kamparana medio. Li estis la kvara el ses-infana familio, sed nur tri el ili atingis la plenkreskan aĝon <ref>von Platen (1993), p. 41.</ref>. Moberg iris al baza lernejo ekde printempo 1906 ĝis la printempo 1912, sed instruado estis ricevebla nur kvar monatojn en ĉiu jaro <ref>von Platen (1978), p.46.</ref>. En 1907, la familio transloĝiĝis en la infanaĝan domon de lia patrino en la vilaĝo. Infanaĝe, Moberg pasiiĝis pri legado. Jam 13-jara, li ricevis premion en skribkonkurso, kiun magazino organizis por la junuloj. Kiel junulo, li havis regulan kronikon en la magazino "'''Såningsmannen'''" (Semanto) <ref>Holmes (2001), p.20...</ref> kaj en la loka gazeto "'''[[Smålandsposten]]'''"<ref>von Platen (1993), p. 59 kaj ceteraj.</ref>. Kiel infano, kaj poste adolesko, li sinsekve laboris en agrikulturo, arbarkulturo kaj kiel vitroblovisto. En 1913, Moberg fariĝis membro de la Klubo de la socialista junularo en [[Algutsboda]] kaj, junaĝe, li estis aktiva en loka grupo por sobreco. En 1916, post hezito, kiam lia onklo kaj onklino elmigris al Usono, li finfine rezignis fari same. Dum la [[unua Mondmilito]] Moberg studis en la alta Popollernejo de [[Grimslöv]]. Li lernis aŭtodidakte, kiam li ne havis eblecon frekventi lernejojn. Poste, li fariĝis arbara laboristo antaŭ ol lerni en praktika lernejo de [[Katrineholm]] (Katrineholms Praktiska Skola). En 1918, li suferis pro la [[hispana gripo]] kaj estis malsana dum ses monatoj<ref>Holmes (2001), p. 1-20.</ref>. En majo 1919, Moberg laboris kiel staĝanto en la gazeto "'''Vadstena Läns Tidning'''" en [[Ostrogotio]]. Per tio li havis la eblecon, inter 1919 kaj 1929, publikigi rakontojn, kiuj baziĝis sur propra sperto kaj travivaĵoj. Li fariĝis ties ĉefredaktoro en 1920. Tiuj rakontoj estis publikigitaj sub la pseŭdonomo "Ville i Momåla". En Oktobro 1920, li komencis skribi en "'''Arvika Nyheter'''", sed li sukcesis reveni al "'''Vadstena'''" kiel ĉefredaktoro de la magazino. Li poste verkis humuran kaj satiran artikolserion sub la titolo "I vapenrock och linnebyxor" (Sub la tola tuniko kaj la pantalono); ĝi aperis en la gazeto "'''Växjöbladet'''" kaj havis certan sukceson<ref>von Platen (1993), p. 114f .</ref>. Li revenis al "'''Vadstena'''", sed post malakordo kun la posedanto de la gazeto, li fariĝis, en aŭtuno 1922, loka ĉefredaktoro de "'''New Växjö blade'''" en [[Alvesta]]. En tiu periodo, ĉe "'''Vadstena'''", li renkontiĝis kun Margareta Törnqvist. Ili geedziĝis en septembro 1923<ref>Holmes (2001), p. 20-23.</ref>. === Unuaj literaturaj verkoj === Migraj teatroj ludis lian unuan komedion teaktaĵon kaj poste teatroj de [[Stokholmo]], [[Gotenburgo]] kaj [[Växjö]]. Per la mono de la teatraĵoj, li povis liberiĝi por verki, en 1926 "'''Raskens'''". Per ĝi, Moberg sukcesis famiĝi kiel romanverkisto.<ref>Holmes (2001), p. 25-27.</ref> Plej gravan verkon faris Moberg en la jaroj 1930 per trilogio pri Knut Toring : "'''Sänkt sedebetyg'''" (Malbona kondutnoto), "'''Sömnlös'''" (Sendormeco) kaj "'''Giv oss jorden!'''" (Donu al ni la teron !). Ĝi estas rakonto pri Knut Toring, eldonisto de gazeto en urbo, edzo kaj patro de du infanoj. Ĉiam malfeliĉa pro nostalgio al sia naskiĝa Smolando, la heroo iel similas al Moberg : Moberg kaj lia edzino transloĝiĝis el Smolando, de Alvesta al Stokholmo en 1929 sed ne ŝatis ĝin dum ne estis eble reveni al sia provinco.<ref>Holmes (2001), p. 72-89.</ref>. Moberg verkis ankaŭ historiajn romanojn pri Smolando : "'''Mans kvinna'''" (Viro Virino), "'''Brudarnas källa'''". "'''Rid i natt! '''" (Rajdanta en la nokto! ), aperinta en 1941 montras la engaĝiĝon de Moberg kontraŭ naziismo kaj ĉia totalismo, kaj lian kritikon pri la koncedemo de Svedio al Germanio dum la dua Mondmilito. En 1944 aperis 800-paĝa "'''Soldat med brutet gevär'''" (Soldato kun rompita fusilo). Same kiel multaj romanoj de Moberg, ĝi komenciĝas en Smolando kie la heroo Valter Sträng, kiel adoleskanto, fariĝas [[pacisto]], [[socialismo|socialisto]] kaj [[abstinado|abstinulo]]. Post pluraj jaroj kiel laboristo, li povas lerni en popola altlernejo, suferas je hispana gripo... tiel ke leganto povus kredi, ke temas pri aŭtobiografia romano. Tamen enestas multaj malsimilaĵoj. Moberg uzis tiun eblecon por kritiki aferojn, kiujn la social-demokratoj, sine de la registaro, dum la milito, prenis sur sin : la cenzuro de la gazetaro, tio konservante la monarkion kaj la ŝtatreligion<ref>Holmes (2001), p. 122-142.</ref>. En 1970-1971 aperis duvoluma "'''Min svenska historia, folket för berättad'''" (Mia historio pri Svedio, la homoj diris) === La Elmigruloj === [[Dosiero:Statue of Oskar and Kristina in Karlshamn.jpg|eta|La statuo de Karl Oskar kaj Kristina, herooj el la "'''La Elmigruloj'''", en Karlshamn. Skulptaĵo de [[Axel Olsson]]. ]] La plej fama verko de Moberg estas ankoraŭ nun sendube "'''Utvandrarserien'''" (La Elmigruloj), kiu priskribas grupon da elmigrantoj en la periodo kiam okazis amasa fuĝo de homoj el la sudo de Smolando al [[Minesoto]], en Usono, meze de la 19a jarcento. Tio estis tiam la sorto de 1,2 milionoj da aliaj svedoj el kiuj multaj parencoj de la aŭtoro. En junio 1948, Moberg transloĝiĝis kun sia tuta familio al Usono kaj tie vizitis svedajn komunumojn por havigi al si informojn. En [[Saint Paul]], Minesoto, li trovis gazetojn, kiuj ebligis al li esplori la komencan periodon de la sveda enmigrado en Usono <ref>[http://www.andrewpeterson.se/moberg.htm Andrew Peterson Sällskapet: Moberg och Andrew Petersons dagböcker] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120806214221/http://www.andrewpeterson.se/moberg.htm |date=2012-08-06 }} .</ref>. Tio konsistigis la bazan materialon, kiun li bezonis. Li restadis en [[Carmel]], [[Kalifornio]], kaj el tio li eltiris la du unuajn partojn. La trian parton li aperigis en 1954. Moberg decidis verki kvaran parton, kiu estis publikigita en 1959<ref>Holmes (2001), p. 143-173.</ref>.<ref>La muzika komedio "'''Kristina från Duvemåla'''" de la eksa sveda [[Pop-muziko|popmuzik-grupo]] [[ABBA]] baziĝas sur "'''La Elmigruloj'''".</ref> === La dramverkisto Moberg === La unua sukceso de Moberg kiel dramverkisto estis "'''Kassabrist'''", teatraĵo pri la kasistoj en diversaj entreprenoj, kiuj fraŭde prenis monon, sed por helpi la aliajn. Moberg estis inter la unuaj, kiuj skribis teatraĵojn speciale por radiofonio. Sekve de invito de la direktoro de Radio Theater [[Per Lindberg]], li skribis "'''Marknadsafton'''" (Nokta merkato). Eĉ en siaj teatraĵoj, Moberg pritraktis aktualajn sociajn problemojn, ekzemple "'''Vår ofödde son'''" (Nia naskota filo) pri [[aborto]]. En la komedio "'''Jungfrukammare'''"(1937), li pritraktis aktualajn debatojn pri malmoraleco de la literaturo. Pluraj teatraĵoj de Moberg estis filmitaj, unuafoje en 1932, "'''Kärlek och kassabrist'''" (Amo kaj manko de disponebla mono) pri kiu li ne estis kontenta. "'''Rid i natt!'''" (filmo — Rajdo en nokto) fariĝis sukceso same por la spektantaro kiel por la kritikistaro.<ref>Holmes (2001), p. 198-230.</ref> === Komentariisto Moberg === Moberg, kiu jam 15-jara aliĝis al la junaj socialddemokratoj, ofte esprimis en siaj romanoj respublikajn kontraŭreĝajn opiniojn. Li partoprenis en la jaroj 1950 en debatoj pri la sveda monarkio, pri burokratio kaj koruptado, ankaŭ por subteni civitanojn kiuj estis viktimoj de maljusteco. Same kiel la sama generacio de svedaj aŭtoroj, kiaj [[Ivar Lo-Johansson]], [[Harry Martinson]] kaj [[Moa Martinson]], Moberg priskribis la vivon de la senposedigitoj, iliajn tradiciojn, kutimojn, kaj la ĉiutagan lukton. Liaj romanoj estas gravaj dokumentoj pri la socia historio kaj konsistigas spurojn pri la diversaj sociaj kaj politikaj movadoj en Svedio. Dum la oficiala historio priskribas iamajn historiajn svedajn reĝojn [[Gustavus Adolphus]] kaj [[Karolo la 12-a (Svedio)|Karolo la 12a]] kiel heroojn, Moberg vidis fakte en ili "tiranojn", "militkrimulojn" kaj "amasmurdistojn". En la jardeko 1960, li estis unu el la plej akraj kritikantoj de la ĉefministro [[Olof Palme]], i.a. pro tio, ke li flateme rilatis kun la reĝo okaze de lia 90a naskiĝdatreveno kaj kantis la reĝan himnon "Kungssången". Laŭ Moberg, tio estis hipokritaĵo, ĉar Palme pretendis esti respublikano<ref>Johan Norberg : "'''Motståndsmannen Vilhelm Moberg'''". Stokholmo : Timbro. 1997. p. 125-139. ISBN 91-7566-340-6.</ref> Moberg esprimis ankaŭ fortan opozicion al la totalismaj movadoj kiuj kreskis kaj finfine superregis en la jardekoj 1920 kaj 1930, kaj li vigle kontraŭis samtempe[[naci-socialismo]]n, [[komunismo]]n kaj [[faŝismo]]n. Li kontribuis al sukceso de pacismo en la jardeko 1930. Tamen, pli poste, li proponis aliĝon de Svedio al [[NATO]]<ref>Johan Norberg, "'''Vilhelm Moberg – en svensk rebell'''", "http://www.liberalismen.com/moberg.shtml {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061114202833/http://www.liberalismen.com/moberg.shtml |date=2006-11-14 }} "Vilhelm Moberg – en svensk rebell" (Vilhelm Moberg — sveda ribelulo).</ref>. Dum la dua Mondmilito, li aparte kritikis la naziajn farojn sed ankaŭ la svedan registaron, kiu daŭrigis politikon de paciĝo kun Germanio. [[Dosiero:Grav Vilhelms Mobergs.jpg|eta|dekstra|200ra|Tombo de Vilhelm Moberg en la tombejo North Burial Ground.]] Moberg ankaŭ pledis por abolo de la [[SVT|monopolo de la televido]], multe antaŭ ol tio efektiviĝis.<ref>Johan Norberg, "'''Vilhelm Moberg – en svensk rebell'''".</ref>. En la jardeko 1950, li partoprenis en lukto kontraŭ tio, kion li konsideris kiel putriĝo de la sveda juro. Tiu engaĝiĝo kulminis sur du interligitaj kampoj, la afero Kejne kaj la afero Haijby en rilato kun seksaj skandaloj. Moberg estis kondamnita al ĉiutagaj monpunoj pro tio, ke li ŝtelis dokumentojn, i.a., kaj diskonigis ke la sveda polico kunlaboris kun [[Gestapo]]. Moberg deklaris ke estas morale juste ŝteli dokumentojn por malkaŝi krimojn de svedaj aŭtoritatoj. Granda debato okazis en kulturaj medioj kiam la dekstrula verkisto Johan Norberg asertis en la libro ''Motståndsmannen Vilhelm Moberg'' (“Rezisto de homo”, 1997), ke Moberg estis liberalulo. === La lastaj jaroj === Dum siaj lastaj jaroj, Moberg havis la "sindromon de la blanka paĝo", t.e. angoro pro timo malbone verki, tiagrade ke li estis deprimita. Li fine sin mortigis la 8an de aŭgusto 1973 per sindronigo en proksima lago<ref>[http://books.google.com/books?id=zo5os6d0rvMC&pg=PA397&lpg=PA397&source=bl&ots=juQh2KrPNh&sig=XHlRaiyS1Wg26hVĤL2EzlH8kmk&hl=en&ei=3z0jSsaWFZnKtgf5173EBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10 Stanley Hochman. McGraw-Hill Encyclopedia of World Drama (2 eld.). McGraw-Hill. (1984). p. 397.] ISBN 978-0-07-079169-5..</ref>. Pli frue, en la sama tago, li finis leteron al sia edzino per la vortoj: "''Estas la sepa horo dudek. Mi iras serĉadi en la lago por la eterna dormo. Pardonu, mi ne povis elteni.''" Moberg estis entombigita en la tombejo de Norra begravningsplatsen, unu el a plej grandaj de Svedio, en la komunumo [[Solna]] asociita kun Stokholmo<ref>Blekinge Museum http://www.blekingemuseum.se/lansbibl/forfattare/mobeforf.asp {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120223233446/http://www.blekingemuseum.se/lansbibl/forfattare/mobeforf.asp |date=2012-02-23 }}.</ref>. === La Ĉambro Moberg === La ĉambro de Moberg en la [http://sv.wikipedia.org/wiki/Svenska_Emigrantinstitutet Sveda Instituto pri Elmigrado] en [[Växjö]] enhavas liajn originalajn manuskriptojn, eltiraĵojn, notojn kaj fotojn tiel, ke vizitantoj havas senton pri kuneco kun Vilhelm Moberg en lia laborejo. Tiu unika kolekto de memoraĵoj pri Moberg enhavas ankaŭ skulpturon de Axel Olsson, nomita "Les Émigrants", kiu enscenigas la ĉefajn heroojn de "'''La Elmigruloj'''". La Societo Vilhelm Moberg, kie sidejo estas en la Sveda Elmigrula Instituto, celas diskonigi la publikaĵojn, la esploradon kaj la publikan intereson pri la verkaro de Moberg. == Bibliografio == === Romanoj === * ''Raskens''. 1927 * ''Långt från landsvägen''. 1929 * ''De knutna händerna''. 1930 * ''A. P. Rosell, bankdirektör''.1932| * ''Mans kvinna''. 1933. * ''Sänkt sedebetyg''. 1935. * ''Sömnlös''. 1937. * ''Giv oss jorden!''. 1939. * ''Rid i natt!''. 1941. * ''Soldat med brutet gevär''. 1944. * ''Brudarnas Källa''. 1946. * ''Utvandrarna''. 1949. * ''Invandrarna''. 1952. * ''Det gamla riket''. 1953. * ''Nybyggarna''. 1956. * ''Sista brevet till Sverige''. 1959. * ''Din stund på jorden''. 1963. * ''Förrädarland''. 1967. === Alia prozo === * 1921 I vapenrock och linnebyxor * 1941 Svensk strävan * 1943 Sanningen kryper fram * 1945 Segerstedtstriden * 1946 Hatets och kärlekens diktare: Ragnar Jändel * 1950 Den okända släkten * 1951 Fallet Krukmakaregatan * 1953 Att övervaka överheten * 1955 Därför är jag republikan * 1956 Komplotterna: affärerna Unman och Selling * 1966 Bondeåret. En krönika * 1968 Berättelser ur min levnad * 1970 Min svenska historia Del I * 1971 Min svenska historia Del II * 1973 I skrivande stund * 1973 Otrons artiklar * 1984 I egen sak * 1990 Vårplöjning och andra berättelser * 1995 Att upptäcka Amerika * 1996 I det fria ordets tid === Dramoj kaj popularaj komedioj === * "'''Kassabrist'''". (1926) * "'''Marknadsafton'''". (1929) * "'''Kyskhet (teatraĵo)'''" (1937) * "'''Änkeman Jarl'''" (1940) * "'''Vår ofödde son'''" (1945) * "'''Lea och Rakel'''" (1954) * "'''Domaren (libro)'''" (1957) * "'''Äktenskapsdramer'''" (1957) * "'''Sagoprinsen'''" (1962) === Historio === * "'''Den okända släkten'''". 1950. * "'''Min svenska historia, berättad för folket'''". 1970-71. ** Del 1: "'''Från [[Oden (familia nomo)|Oden]] till Engelbrekt'''".1970. ** Del 2: "'''Från Engelbrekt till och med Dacke'''". 1971. === Politiko === * "'''Svensk strävan'''". 1941. * "'''Sanningen kryper fram : fyra inlägg för dagen'''". 1943. * "'''Därför är jag republikan'''". 1955. * "'''Otrons artiklar : läsning i blandade ämnen'''". 1973. * "'''I egen sak : obekväma inlägg i det offentliga samtalet'''". 1984. Modifita fare de la verkisto Otto von Friesen. === Filmscenaro === * "'''Domaren'''". Filmo 1960. == Premioj kaj honorigoj == * De Nios stora pris (granda literatura premio Nios). 1939. * BMF-plaketten (Plako BMF). 1953. * La [[asteroido]] [[7360 Moberg]] ricevis lian nomon. == Notoj == {{Referencoj|}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Moberg, Vilhelm}} [[Kategorio:Svedlingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Svedaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Svedaj historiistoj]] [[Kategorio:Stokholmanoj]] kajtnsbbb0pqjrocd91v2zimzfg1m31 9363610 9363609 2026-04-30T06:14:19Z Sj1mor 12103 /* Bibliografio */ 9363610 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Vilhelm Moberg 1967.jpg|eta|250ra|Vilhelm Moberg, 1967.]] [[Dosiero:LA2-vx06-vilhelmmoberg.jpg|dekstra|eta|250ra|Busto de Moberg en [[Växjö]], ĉe la Sveda Elmigrula Instituto.]] Karl Artur '''Vilhelm MOBERG''', (naskiĝis la [[20-an de aŭgusto]] [[1898]] en [[Moshultamåla]], [[paroĥo]] de Algutsboda, [[Smolando]], mortis la [[8-an de aŭgusto]] [[1973]] en [[Grisslehamn]], [[Stokholmo]]), estis komence [[Svedio|sveda]] [[Ĵurnalismo|ĵurnalisto]], kaj poste [[verkisto]], [[dramo|dramisto]], [[historio|historiisto]] kaj [[debato|debatisto]]. Li fariĝis la plej juna ĉefredaktoro de Svedio en [[1921]]. Li estas ĉefe konata pro sia verko "'''Utvandrarserien'''" (La Elmigruloj). Moberg estis la patro de la verkistino kaj dramistino [[Eva Moberg]], naskiĝinta en 1932, kiu iniciatis kaj animis debatojn pri diversaj sociaj temoj, i.a. seksegaleco, nukleaj centraloj, emancipado, Eŭropo, ktp. Precipe famiĝis lia kvarvoluma, epopea [[romano]] titolita "'''La Elmigruloj'''", kiun li verkis inter [[1949]] kaj [[1959]]. Surbaze de historiaj fontoj, la verkisto redaktis sian romanon pri la svedoj, kiuj elmigris al [[Minesoto]] fine de la [[19-a jarcento]] (vidu ''[[Sveda elmigrado al Usono]]''). Temas pri la humana aventuro de pluraj kamparanoj el la sveda regiono [[Smolando]] : unu el la ĉefpersonoj, Kristina, estis eble inspirita de la avino de la verkisto. En [[1998]], cent jarojn post la naskiĝo de Moberg, la svedoj proklamis "'''La Elmigruloj'''" kiel la plej bona sveda romano de la tuta [[20-a jarcento]]. == Biografio == === La familio kaj la komenco === Moberg naskiĝis en soldata-kamparana medio. Li estis la kvara el ses-infana familio, sed nur tri el ili atingis la plenkreskan aĝon <ref>von Platen (1993), p. 41.</ref>. Moberg iris al baza lernejo ekde printempo 1906 ĝis la printempo 1912, sed instruado estis ricevebla nur kvar monatojn en ĉiu jaro <ref>von Platen (1978), p.46.</ref>. En 1907, la familio transloĝiĝis en la infanaĝan domon de lia patrino en la vilaĝo. Infanaĝe, Moberg pasiiĝis pri legado. Jam 13-jara, li ricevis premion en skribkonkurso, kiun magazino organizis por la junuloj. Kiel junulo, li havis regulan kronikon en la magazino "'''Såningsmannen'''" (Semanto) <ref>Holmes (2001), p.20...</ref> kaj en la loka gazeto "'''[[Smålandsposten]]'''"<ref>von Platen (1993), p. 59 kaj ceteraj.</ref>. Kiel infano, kaj poste adolesko, li sinsekve laboris en agrikulturo, arbarkulturo kaj kiel vitroblovisto. En 1913, Moberg fariĝis membro de la Klubo de la socialista junularo en [[Algutsboda]] kaj, junaĝe, li estis aktiva en loka grupo por sobreco. En 1916, post hezito, kiam lia onklo kaj onklino elmigris al Usono, li finfine rezignis fari same. Dum la [[unua Mondmilito]] Moberg studis en la alta Popollernejo de [[Grimslöv]]. Li lernis aŭtodidakte, kiam li ne havis eblecon frekventi lernejojn. Poste, li fariĝis arbara laboristo antaŭ ol lerni en praktika lernejo de [[Katrineholm]] (Katrineholms Praktiska Skola). En 1918, li suferis pro la [[hispana gripo]] kaj estis malsana dum ses monatoj<ref>Holmes (2001), p. 1-20.</ref>. En majo 1919, Moberg laboris kiel staĝanto en la gazeto "'''Vadstena Läns Tidning'''" en [[Ostrogotio]]. Per tio li havis la eblecon, inter 1919 kaj 1929, publikigi rakontojn, kiuj baziĝis sur propra sperto kaj travivaĵoj. Li fariĝis ties ĉefredaktoro en 1920. Tiuj rakontoj estis publikigitaj sub la pseŭdonomo "Ville i Momåla". En Oktobro 1920, li komencis skribi en "'''Arvika Nyheter'''", sed li sukcesis reveni al "'''Vadstena'''" kiel ĉefredaktoro de la magazino. Li poste verkis humuran kaj satiran artikolserion sub la titolo "I vapenrock och linnebyxor" (Sub la tola tuniko kaj la pantalono); ĝi aperis en la gazeto "'''Växjöbladet'''" kaj havis certan sukceson<ref>von Platen (1993), p. 114f .</ref>. Li revenis al "'''Vadstena'''", sed post malakordo kun la posedanto de la gazeto, li fariĝis, en aŭtuno 1922, loka ĉefredaktoro de "'''New Växjö blade'''" en [[Alvesta]]. En tiu periodo, ĉe "'''Vadstena'''", li renkontiĝis kun Margareta Törnqvist. Ili geedziĝis en septembro 1923<ref>Holmes (2001), p. 20-23.</ref>. === Unuaj literaturaj verkoj === Migraj teatroj ludis lian unuan komedion teaktaĵon kaj poste teatroj de [[Stokholmo]], [[Gotenburgo]] kaj [[Växjö]]. Per la mono de la teatraĵoj, li povis liberiĝi por verki, en 1926 "'''Raskens'''". Per ĝi, Moberg sukcesis famiĝi kiel romanverkisto.<ref>Holmes (2001), p. 25-27.</ref> Plej gravan verkon faris Moberg en la jaroj 1930 per trilogio pri Knut Toring : "'''Sänkt sedebetyg'''" (Malbona kondutnoto), "'''Sömnlös'''" (Sendormeco) kaj "'''Giv oss jorden!'''" (Donu al ni la teron !). Ĝi estas rakonto pri Knut Toring, eldonisto de gazeto en urbo, edzo kaj patro de du infanoj. Ĉiam malfeliĉa pro nostalgio al sia naskiĝa Smolando, la heroo iel similas al Moberg : Moberg kaj lia edzino transloĝiĝis el Smolando, de Alvesta al Stokholmo en 1929 sed ne ŝatis ĝin dum ne estis eble reveni al sia provinco.<ref>Holmes (2001), p. 72-89.</ref>. Moberg verkis ankaŭ historiajn romanojn pri Smolando : "'''Mans kvinna'''" (Viro Virino), "'''Brudarnas källa'''". "'''Rid i natt! '''" (Rajdanta en la nokto! ), aperinta en 1941 montras la engaĝiĝon de Moberg kontraŭ naziismo kaj ĉia totalismo, kaj lian kritikon pri la koncedemo de Svedio al Germanio dum la dua Mondmilito. En 1944 aperis 800-paĝa "'''Soldat med brutet gevär'''" (Soldato kun rompita fusilo). Same kiel multaj romanoj de Moberg, ĝi komenciĝas en Smolando kie la heroo Valter Sträng, kiel adoleskanto, fariĝas [[pacisto]], [[socialismo|socialisto]] kaj [[abstinado|abstinulo]]. Post pluraj jaroj kiel laboristo, li povas lerni en popola altlernejo, suferas je hispana gripo... tiel ke leganto povus kredi, ke temas pri aŭtobiografia romano. Tamen enestas multaj malsimilaĵoj. Moberg uzis tiun eblecon por kritiki aferojn, kiujn la social-demokratoj, sine de la registaro, dum la milito, prenis sur sin : la cenzuro de la gazetaro, tio konservante la monarkion kaj la ŝtatreligion<ref>Holmes (2001), p. 122-142.</ref>. En 1970-1971 aperis duvoluma "'''Min svenska historia, folket för berättad'''" (Mia historio pri Svedio, la homoj diris) === La Elmigruloj === [[Dosiero:Statue of Oskar and Kristina in Karlshamn.jpg|eta|La statuo de Karl Oskar kaj Kristina, herooj el la "'''La Elmigruloj'''", en Karlshamn. Skulptaĵo de [[Axel Olsson]]. ]] La plej fama verko de Moberg estas ankoraŭ nun sendube "'''Utvandrarserien'''" (La Elmigruloj), kiu priskribas grupon da elmigrantoj en la periodo kiam okazis amasa fuĝo de homoj el la sudo de Smolando al [[Minesoto]], en Usono, meze de la 19a jarcento. Tio estis tiam la sorto de 1,2 milionoj da aliaj svedoj el kiuj multaj parencoj de la aŭtoro. En junio 1948, Moberg transloĝiĝis kun sia tuta familio al Usono kaj tie vizitis svedajn komunumojn por havigi al si informojn. En [[Saint Paul]], Minesoto, li trovis gazetojn, kiuj ebligis al li esplori la komencan periodon de la sveda enmigrado en Usono <ref>[http://www.andrewpeterson.se/moberg.htm Andrew Peterson Sällskapet: Moberg och Andrew Petersons dagböcker] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120806214221/http://www.andrewpeterson.se/moberg.htm |date=2012-08-06 }} .</ref>. Tio konsistigis la bazan materialon, kiun li bezonis. Li restadis en [[Carmel]], [[Kalifornio]], kaj el tio li eltiris la du unuajn partojn. La trian parton li aperigis en 1954. Moberg decidis verki kvaran parton, kiu estis publikigita en 1959<ref>Holmes (2001), p. 143-173.</ref>.<ref>La muzika komedio "'''Kristina från Duvemåla'''" de la eksa sveda [[Pop-muziko|popmuzik-grupo]] [[ABBA]] baziĝas sur "'''La Elmigruloj'''".</ref> === La dramverkisto Moberg === La unua sukceso de Moberg kiel dramverkisto estis "'''Kassabrist'''", teatraĵo pri la kasistoj en diversaj entreprenoj, kiuj fraŭde prenis monon, sed por helpi la aliajn. Moberg estis inter la unuaj, kiuj skribis teatraĵojn speciale por radiofonio. Sekve de invito de la direktoro de Radio Theater [[Per Lindberg]], li skribis "'''Marknadsafton'''" (Nokta merkato). Eĉ en siaj teatraĵoj, Moberg pritraktis aktualajn sociajn problemojn, ekzemple "'''Vår ofödde son'''" (Nia naskota filo) pri [[aborto]]. En la komedio "'''Jungfrukammare'''"(1937), li pritraktis aktualajn debatojn pri malmoraleco de la literaturo. Pluraj teatraĵoj de Moberg estis filmitaj, unuafoje en 1932, "'''Kärlek och kassabrist'''" (Amo kaj manko de disponebla mono) pri kiu li ne estis kontenta. "'''Rid i natt!'''" (filmo — Rajdo en nokto) fariĝis sukceso same por la spektantaro kiel por la kritikistaro.<ref>Holmes (2001), p. 198-230.</ref> === Komentariisto Moberg === Moberg, kiu jam 15-jara aliĝis al la junaj socialddemokratoj, ofte esprimis en siaj romanoj respublikajn kontraŭreĝajn opiniojn. Li partoprenis en la jaroj 1950 en debatoj pri la sveda monarkio, pri burokratio kaj koruptado, ankaŭ por subteni civitanojn kiuj estis viktimoj de maljusteco. Same kiel la sama generacio de svedaj aŭtoroj, kiaj [[Ivar Lo-Johansson]], [[Harry Martinson]] kaj [[Moa Martinson]], Moberg priskribis la vivon de la senposedigitoj, iliajn tradiciojn, kutimojn, kaj la ĉiutagan lukton. Liaj romanoj estas gravaj dokumentoj pri la socia historio kaj konsistigas spurojn pri la diversaj sociaj kaj politikaj movadoj en Svedio. Dum la oficiala historio priskribas iamajn historiajn svedajn reĝojn [[Gustavus Adolphus]] kaj [[Karolo la 12-a (Svedio)|Karolo la 12a]] kiel heroojn, Moberg vidis fakte en ili "tiranojn", "militkrimulojn" kaj "amasmurdistojn". En la jardeko 1960, li estis unu el la plej akraj kritikantoj de la ĉefministro [[Olof Palme]], i.a. pro tio, ke li flateme rilatis kun la reĝo okaze de lia 90a naskiĝdatreveno kaj kantis la reĝan himnon "Kungssången". Laŭ Moberg, tio estis hipokritaĵo, ĉar Palme pretendis esti respublikano<ref>Johan Norberg : "'''Motståndsmannen Vilhelm Moberg'''". Stokholmo : Timbro. 1997. p. 125-139. ISBN 91-7566-340-6.</ref> Moberg esprimis ankaŭ fortan opozicion al la totalismaj movadoj kiuj kreskis kaj finfine superregis en la jardekoj 1920 kaj 1930, kaj li vigle kontraŭis samtempe[[naci-socialismo]]n, [[komunismo]]n kaj [[faŝismo]]n. Li kontribuis al sukceso de pacismo en la jardeko 1930. Tamen, pli poste, li proponis aliĝon de Svedio al [[NATO]]<ref>Johan Norberg, "'''Vilhelm Moberg – en svensk rebell'''", "http://www.liberalismen.com/moberg.shtml {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061114202833/http://www.liberalismen.com/moberg.shtml |date=2006-11-14 }} "Vilhelm Moberg – en svensk rebell" (Vilhelm Moberg — sveda ribelulo).</ref>. Dum la dua Mondmilito, li aparte kritikis la naziajn farojn sed ankaŭ la svedan registaron, kiu daŭrigis politikon de paciĝo kun Germanio. [[Dosiero:Grav Vilhelms Mobergs.jpg|eta|dekstra|200ra|Tombo de Vilhelm Moberg en la tombejo North Burial Ground.]] Moberg ankaŭ pledis por abolo de la [[SVT|monopolo de la televido]], multe antaŭ ol tio efektiviĝis.<ref>Johan Norberg, "'''Vilhelm Moberg – en svensk rebell'''".</ref>. En la jardeko 1950, li partoprenis en lukto kontraŭ tio, kion li konsideris kiel putriĝo de la sveda juro. Tiu engaĝiĝo kulminis sur du interligitaj kampoj, la afero Kejne kaj la afero Haijby en rilato kun seksaj skandaloj. Moberg estis kondamnita al ĉiutagaj monpunoj pro tio, ke li ŝtelis dokumentojn, i.a., kaj diskonigis ke la sveda polico kunlaboris kun [[Gestapo]]. Moberg deklaris ke estas morale juste ŝteli dokumentojn por malkaŝi krimojn de svedaj aŭtoritatoj. Granda debato okazis en kulturaj medioj kiam la dekstrula verkisto Johan Norberg asertis en la libro ''Motståndsmannen Vilhelm Moberg'' (“Rezisto de homo”, 1997), ke Moberg estis liberalulo. === La lastaj jaroj === Dum siaj lastaj jaroj, Moberg havis la "sindromon de la blanka paĝo", t.e. angoro pro timo malbone verki, tiagrade ke li estis deprimita. Li fine sin mortigis la 8an de aŭgusto 1973 per sindronigo en proksima lago<ref>[http://books.google.com/books?id=zo5os6d0rvMC&pg=PA397&lpg=PA397&source=bl&ots=juQh2KrPNh&sig=XHlRaiyS1Wg26hVĤL2EzlH8kmk&hl=en&ei=3z0jSsaWFZnKtgf5173EBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10 Stanley Hochman. McGraw-Hill Encyclopedia of World Drama (2 eld.). McGraw-Hill. (1984). p. 397.] ISBN 978-0-07-079169-5..</ref>. Pli frue, en la sama tago, li finis leteron al sia edzino per la vortoj: "''Estas la sepa horo dudek. Mi iras serĉadi en la lago por la eterna dormo. Pardonu, mi ne povis elteni.''" Moberg estis entombigita en la tombejo de Norra begravningsplatsen, unu el a plej grandaj de Svedio, en la komunumo [[Solna]] asociita kun Stokholmo<ref>Blekinge Museum http://www.blekingemuseum.se/lansbibl/forfattare/mobeforf.asp {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120223233446/http://www.blekingemuseum.se/lansbibl/forfattare/mobeforf.asp |date=2012-02-23 }}.</ref>. === La Ĉambro Moberg === La ĉambro de Moberg en la [http://sv.wikipedia.org/wiki/Svenska_Emigrantinstitutet Sveda Instituto pri Elmigrado] en [[Växjö]] enhavas liajn originalajn manuskriptojn, eltiraĵojn, notojn kaj fotojn tiel, ke vizitantoj havas senton pri kuneco kun Vilhelm Moberg en lia laborejo. Tiu unika kolekto de memoraĵoj pri Moberg enhavas ankaŭ skulpturon de Axel Olsson, nomita "Les Émigrants", kiu enscenigas la ĉefajn heroojn de "'''La Elmigruloj'''". La Societo Vilhelm Moberg, kie sidejo estas en la Sveda Elmigrula Instituto, celas diskonigi la publikaĵojn, la esploradon kaj la publikan intereson pri la verkaro de Moberg. == Bibliografio == === Romanoj === * ''Raskens''. 1927 * ''Långt från landsvägen''. 1929 * ''De knutna händerna''. 1930 * ''A. P. Rosell, bankdirektör''.1932| * ''Mans kvinna''. 1933. * ''Sänkt sedebetyg''. 1935. * ''Sömnlös''. 1937. * ''Giv oss jorden!''. 1939. * ''Rid i natt!''. 1941. * ''Soldat med brutet gevär''. 1944. * ''Brudarnas Källa''. 1946. * ''Utvandrarna''. 1949. * ''Invandrarna''. 1952. * ''Det gamla riket''. 1953. * ''Nybyggarna''. 1956. * ''Sista brevet till Sverige''. 1959. * ''Din stund på jorden''. 1963. * ''Förrädarland''. 1967. === Alia prozo === * 1921 I vapenrock och linnebyxor * 1941 Svensk strävan * 1943 Sanningen kryper fram * 1945 Segerstedtstriden * 1946 Hatets och kärlekens diktare: Ragnar Jändel * 1950 Den okända släkten * 1951 Fallet Krukmakaregatan * 1953 Att övervaka överheten * 1955 Därför är jag republikan * 1956 Komplotterna: affärerna Unman och Selling * 1966 Bondeåret. En krönika * 1968 Berättelser ur min levnad * 1970 Min svenska historia Del I * 1971 Min svenska historia Del II * 1973 I skrivande stund * 1973 Otrons artiklar * 1984 I egen sak * 1990 Vårplöjning och andra berättelser * 1995 Att upptäcka Amerika * 1996 I det fria ordets tid === Dramoj kaj popularaj komedioj === * ''Kassabrist''. (1926) * ''Marknadsafton''. (1929) * ''Kyskhet (teatraĵo)'' (1937) * ''Änkeman Jarl'' (1940) * ''Vår ofödde son'' (1945) * ''Lea och Rakel'' (1954) * ''Domaren (libro)'' (1957) * ''Äktenskapsdramer'' (1957) * ''Sagoprinsen'' (1962) === Historio === * ''Den okända släkten''. 1950. * ''Min svenska historia, berättad för folket''. 1970-71. ** Del 1: ''Från [[Oden (familia nomo)|Oden]] till Engelbrekt''.1970. ** Del 2: ''Från Engelbrekt till och med Dacke''. 1971. === Politiko === * ''Svensk strävan''. 1941. * ''Sanningen kryper fram : fyra inlägg för dagen''. 1943. * ''Därför är jag republikan''. 1955. * ''Otrons artiklar : läsning i blandade ämnen''. 1973. * ''I egen sak : obekväma inlägg i det offentliga samtalet''. 1984. Modifita fare de la verkisto Otto von Friesen. === Filmscenaro === * ''Domaren''. Filmo 1960. == Premioj kaj honorigoj == * De Nios stora pris (granda literatura premio Nios). 1939. * BMF-plaketten (Plako BMF). 1953. * La [[asteroido]] [[7360 Moberg]] ricevis lian nomon. == Notoj == {{Referencoj|}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Moberg, Vilhelm}} [[Kategorio:Svedlingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Svedaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Svedaj historiistoj]] [[Kategorio:Stokholmanoj]] i577cum1kxgzoukpybqcnxdf8kniwbp 9363611 9363610 2026-04-30T06:15:10Z Sj1mor 12103 /* Alia prozo */ 9363611 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Vilhelm Moberg 1967.jpg|eta|250ra|Vilhelm Moberg, 1967.]] [[Dosiero:LA2-vx06-vilhelmmoberg.jpg|dekstra|eta|250ra|Busto de Moberg en [[Växjö]], ĉe la Sveda Elmigrula Instituto.]] Karl Artur '''Vilhelm MOBERG''', (naskiĝis la [[20-an de aŭgusto]] [[1898]] en [[Moshultamåla]], [[paroĥo]] de Algutsboda, [[Smolando]], mortis la [[8-an de aŭgusto]] [[1973]] en [[Grisslehamn]], [[Stokholmo]]), estis komence [[Svedio|sveda]] [[Ĵurnalismo|ĵurnalisto]], kaj poste [[verkisto]], [[dramo|dramisto]], [[historio|historiisto]] kaj [[debato|debatisto]]. Li fariĝis la plej juna ĉefredaktoro de Svedio en [[1921]]. Li estas ĉefe konata pro sia verko "'''Utvandrarserien'''" (La Elmigruloj). Moberg estis la patro de la verkistino kaj dramistino [[Eva Moberg]], naskiĝinta en 1932, kiu iniciatis kaj animis debatojn pri diversaj sociaj temoj, i.a. seksegaleco, nukleaj centraloj, emancipado, Eŭropo, ktp. Precipe famiĝis lia kvarvoluma, epopea [[romano]] titolita "'''La Elmigruloj'''", kiun li verkis inter [[1949]] kaj [[1959]]. Surbaze de historiaj fontoj, la verkisto redaktis sian romanon pri la svedoj, kiuj elmigris al [[Minesoto]] fine de la [[19-a jarcento]] (vidu ''[[Sveda elmigrado al Usono]]''). Temas pri la humana aventuro de pluraj kamparanoj el la sveda regiono [[Smolando]] : unu el la ĉefpersonoj, Kristina, estis eble inspirita de la avino de la verkisto. En [[1998]], cent jarojn post la naskiĝo de Moberg, la svedoj proklamis "'''La Elmigruloj'''" kiel la plej bona sveda romano de la tuta [[20-a jarcento]]. == Biografio == === La familio kaj la komenco === Moberg naskiĝis en soldata-kamparana medio. Li estis la kvara el ses-infana familio, sed nur tri el ili atingis la plenkreskan aĝon <ref>von Platen (1993), p. 41.</ref>. Moberg iris al baza lernejo ekde printempo 1906 ĝis la printempo 1912, sed instruado estis ricevebla nur kvar monatojn en ĉiu jaro <ref>von Platen (1978), p.46.</ref>. En 1907, la familio transloĝiĝis en la infanaĝan domon de lia patrino en la vilaĝo. Infanaĝe, Moberg pasiiĝis pri legado. Jam 13-jara, li ricevis premion en skribkonkurso, kiun magazino organizis por la junuloj. Kiel junulo, li havis regulan kronikon en la magazino "'''Såningsmannen'''" (Semanto) <ref>Holmes (2001), p.20...</ref> kaj en la loka gazeto "'''[[Smålandsposten]]'''"<ref>von Platen (1993), p. 59 kaj ceteraj.</ref>. Kiel infano, kaj poste adolesko, li sinsekve laboris en agrikulturo, arbarkulturo kaj kiel vitroblovisto. En 1913, Moberg fariĝis membro de la Klubo de la socialista junularo en [[Algutsboda]] kaj, junaĝe, li estis aktiva en loka grupo por sobreco. En 1916, post hezito, kiam lia onklo kaj onklino elmigris al Usono, li finfine rezignis fari same. Dum la [[unua Mondmilito]] Moberg studis en la alta Popollernejo de [[Grimslöv]]. Li lernis aŭtodidakte, kiam li ne havis eblecon frekventi lernejojn. Poste, li fariĝis arbara laboristo antaŭ ol lerni en praktika lernejo de [[Katrineholm]] (Katrineholms Praktiska Skola). En 1918, li suferis pro la [[hispana gripo]] kaj estis malsana dum ses monatoj<ref>Holmes (2001), p. 1-20.</ref>. En majo 1919, Moberg laboris kiel staĝanto en la gazeto "'''Vadstena Läns Tidning'''" en [[Ostrogotio]]. Per tio li havis la eblecon, inter 1919 kaj 1929, publikigi rakontojn, kiuj baziĝis sur propra sperto kaj travivaĵoj. Li fariĝis ties ĉefredaktoro en 1920. Tiuj rakontoj estis publikigitaj sub la pseŭdonomo "Ville i Momåla". En Oktobro 1920, li komencis skribi en "'''Arvika Nyheter'''", sed li sukcesis reveni al "'''Vadstena'''" kiel ĉefredaktoro de la magazino. Li poste verkis humuran kaj satiran artikolserion sub la titolo "I vapenrock och linnebyxor" (Sub la tola tuniko kaj la pantalono); ĝi aperis en la gazeto "'''Växjöbladet'''" kaj havis certan sukceson<ref>von Platen (1993), p. 114f .</ref>. Li revenis al "'''Vadstena'''", sed post malakordo kun la posedanto de la gazeto, li fariĝis, en aŭtuno 1922, loka ĉefredaktoro de "'''New Växjö blade'''" en [[Alvesta]]. En tiu periodo, ĉe "'''Vadstena'''", li renkontiĝis kun Margareta Törnqvist. Ili geedziĝis en septembro 1923<ref>Holmes (2001), p. 20-23.</ref>. === Unuaj literaturaj verkoj === Migraj teatroj ludis lian unuan komedion teaktaĵon kaj poste teatroj de [[Stokholmo]], [[Gotenburgo]] kaj [[Växjö]]. Per la mono de la teatraĵoj, li povis liberiĝi por verki, en 1926 "'''Raskens'''". Per ĝi, Moberg sukcesis famiĝi kiel romanverkisto.<ref>Holmes (2001), p. 25-27.</ref> Plej gravan verkon faris Moberg en la jaroj 1930 per trilogio pri Knut Toring : "'''Sänkt sedebetyg'''" (Malbona kondutnoto), "'''Sömnlös'''" (Sendormeco) kaj "'''Giv oss jorden!'''" (Donu al ni la teron !). Ĝi estas rakonto pri Knut Toring, eldonisto de gazeto en urbo, edzo kaj patro de du infanoj. Ĉiam malfeliĉa pro nostalgio al sia naskiĝa Smolando, la heroo iel similas al Moberg : Moberg kaj lia edzino transloĝiĝis el Smolando, de Alvesta al Stokholmo en 1929 sed ne ŝatis ĝin dum ne estis eble reveni al sia provinco.<ref>Holmes (2001), p. 72-89.</ref>. Moberg verkis ankaŭ historiajn romanojn pri Smolando : "'''Mans kvinna'''" (Viro Virino), "'''Brudarnas källa'''". "'''Rid i natt! '''" (Rajdanta en la nokto! ), aperinta en 1941 montras la engaĝiĝon de Moberg kontraŭ naziismo kaj ĉia totalismo, kaj lian kritikon pri la koncedemo de Svedio al Germanio dum la dua Mondmilito. En 1944 aperis 800-paĝa "'''Soldat med brutet gevär'''" (Soldato kun rompita fusilo). Same kiel multaj romanoj de Moberg, ĝi komenciĝas en Smolando kie la heroo Valter Sträng, kiel adoleskanto, fariĝas [[pacisto]], [[socialismo|socialisto]] kaj [[abstinado|abstinulo]]. Post pluraj jaroj kiel laboristo, li povas lerni en popola altlernejo, suferas je hispana gripo... tiel ke leganto povus kredi, ke temas pri aŭtobiografia romano. Tamen enestas multaj malsimilaĵoj. Moberg uzis tiun eblecon por kritiki aferojn, kiujn la social-demokratoj, sine de la registaro, dum la milito, prenis sur sin : la cenzuro de la gazetaro, tio konservante la monarkion kaj la ŝtatreligion<ref>Holmes (2001), p. 122-142.</ref>. En 1970-1971 aperis duvoluma "'''Min svenska historia, folket för berättad'''" (Mia historio pri Svedio, la homoj diris) === La Elmigruloj === [[Dosiero:Statue of Oskar and Kristina in Karlshamn.jpg|eta|La statuo de Karl Oskar kaj Kristina, herooj el la "'''La Elmigruloj'''", en Karlshamn. Skulptaĵo de [[Axel Olsson]]. ]] La plej fama verko de Moberg estas ankoraŭ nun sendube "'''Utvandrarserien'''" (La Elmigruloj), kiu priskribas grupon da elmigrantoj en la periodo kiam okazis amasa fuĝo de homoj el la sudo de Smolando al [[Minesoto]], en Usono, meze de la 19a jarcento. Tio estis tiam la sorto de 1,2 milionoj da aliaj svedoj el kiuj multaj parencoj de la aŭtoro. En junio 1948, Moberg transloĝiĝis kun sia tuta familio al Usono kaj tie vizitis svedajn komunumojn por havigi al si informojn. En [[Saint Paul]], Minesoto, li trovis gazetojn, kiuj ebligis al li esplori la komencan periodon de la sveda enmigrado en Usono <ref>[http://www.andrewpeterson.se/moberg.htm Andrew Peterson Sällskapet: Moberg och Andrew Petersons dagböcker] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120806214221/http://www.andrewpeterson.se/moberg.htm |date=2012-08-06 }} .</ref>. Tio konsistigis la bazan materialon, kiun li bezonis. Li restadis en [[Carmel]], [[Kalifornio]], kaj el tio li eltiris la du unuajn partojn. La trian parton li aperigis en 1954. Moberg decidis verki kvaran parton, kiu estis publikigita en 1959<ref>Holmes (2001), p. 143-173.</ref>.<ref>La muzika komedio "'''Kristina från Duvemåla'''" de la eksa sveda [[Pop-muziko|popmuzik-grupo]] [[ABBA]] baziĝas sur "'''La Elmigruloj'''".</ref> === La dramverkisto Moberg === La unua sukceso de Moberg kiel dramverkisto estis "'''Kassabrist'''", teatraĵo pri la kasistoj en diversaj entreprenoj, kiuj fraŭde prenis monon, sed por helpi la aliajn. Moberg estis inter la unuaj, kiuj skribis teatraĵojn speciale por radiofonio. Sekve de invito de la direktoro de Radio Theater [[Per Lindberg]], li skribis "'''Marknadsafton'''" (Nokta merkato). Eĉ en siaj teatraĵoj, Moberg pritraktis aktualajn sociajn problemojn, ekzemple "'''Vår ofödde son'''" (Nia naskota filo) pri [[aborto]]. En la komedio "'''Jungfrukammare'''"(1937), li pritraktis aktualajn debatojn pri malmoraleco de la literaturo. Pluraj teatraĵoj de Moberg estis filmitaj, unuafoje en 1932, "'''Kärlek och kassabrist'''" (Amo kaj manko de disponebla mono) pri kiu li ne estis kontenta. "'''Rid i natt!'''" (filmo — Rajdo en nokto) fariĝis sukceso same por la spektantaro kiel por la kritikistaro.<ref>Holmes (2001), p. 198-230.</ref> === Komentariisto Moberg === Moberg, kiu jam 15-jara aliĝis al la junaj socialddemokratoj, ofte esprimis en siaj romanoj respublikajn kontraŭreĝajn opiniojn. Li partoprenis en la jaroj 1950 en debatoj pri la sveda monarkio, pri burokratio kaj koruptado, ankaŭ por subteni civitanojn kiuj estis viktimoj de maljusteco. Same kiel la sama generacio de svedaj aŭtoroj, kiaj [[Ivar Lo-Johansson]], [[Harry Martinson]] kaj [[Moa Martinson]], Moberg priskribis la vivon de la senposedigitoj, iliajn tradiciojn, kutimojn, kaj la ĉiutagan lukton. Liaj romanoj estas gravaj dokumentoj pri la socia historio kaj konsistigas spurojn pri la diversaj sociaj kaj politikaj movadoj en Svedio. Dum la oficiala historio priskribas iamajn historiajn svedajn reĝojn [[Gustavus Adolphus]] kaj [[Karolo la 12-a (Svedio)|Karolo la 12a]] kiel heroojn, Moberg vidis fakte en ili "tiranojn", "militkrimulojn" kaj "amasmurdistojn". En la jardeko 1960, li estis unu el la plej akraj kritikantoj de la ĉefministro [[Olof Palme]], i.a. pro tio, ke li flateme rilatis kun la reĝo okaze de lia 90a naskiĝdatreveno kaj kantis la reĝan himnon "Kungssången". Laŭ Moberg, tio estis hipokritaĵo, ĉar Palme pretendis esti respublikano<ref>Johan Norberg : "'''Motståndsmannen Vilhelm Moberg'''". Stokholmo : Timbro. 1997. p. 125-139. ISBN 91-7566-340-6.</ref> Moberg esprimis ankaŭ fortan opozicion al la totalismaj movadoj kiuj kreskis kaj finfine superregis en la jardekoj 1920 kaj 1930, kaj li vigle kontraŭis samtempe[[naci-socialismo]]n, [[komunismo]]n kaj [[faŝismo]]n. Li kontribuis al sukceso de pacismo en la jardeko 1930. Tamen, pli poste, li proponis aliĝon de Svedio al [[NATO]]<ref>Johan Norberg, "'''Vilhelm Moberg – en svensk rebell'''", "http://www.liberalismen.com/moberg.shtml {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061114202833/http://www.liberalismen.com/moberg.shtml |date=2006-11-14 }} "Vilhelm Moberg – en svensk rebell" (Vilhelm Moberg — sveda ribelulo).</ref>. Dum la dua Mondmilito, li aparte kritikis la naziajn farojn sed ankaŭ la svedan registaron, kiu daŭrigis politikon de paciĝo kun Germanio. [[Dosiero:Grav Vilhelms Mobergs.jpg|eta|dekstra|200ra|Tombo de Vilhelm Moberg en la tombejo North Burial Ground.]] Moberg ankaŭ pledis por abolo de la [[SVT|monopolo de la televido]], multe antaŭ ol tio efektiviĝis.<ref>Johan Norberg, "'''Vilhelm Moberg – en svensk rebell'''".</ref>. En la jardeko 1950, li partoprenis en lukto kontraŭ tio, kion li konsideris kiel putriĝo de la sveda juro. Tiu engaĝiĝo kulminis sur du interligitaj kampoj, la afero Kejne kaj la afero Haijby en rilato kun seksaj skandaloj. Moberg estis kondamnita al ĉiutagaj monpunoj pro tio, ke li ŝtelis dokumentojn, i.a., kaj diskonigis ke la sveda polico kunlaboris kun [[Gestapo]]. Moberg deklaris ke estas morale juste ŝteli dokumentojn por malkaŝi krimojn de svedaj aŭtoritatoj. Granda debato okazis en kulturaj medioj kiam la dekstrula verkisto Johan Norberg asertis en la libro ''Motståndsmannen Vilhelm Moberg'' (“Rezisto de homo”, 1997), ke Moberg estis liberalulo. === La lastaj jaroj === Dum siaj lastaj jaroj, Moberg havis la "sindromon de la blanka paĝo", t.e. angoro pro timo malbone verki, tiagrade ke li estis deprimita. Li fine sin mortigis la 8an de aŭgusto 1973 per sindronigo en proksima lago<ref>[http://books.google.com/books?id=zo5os6d0rvMC&pg=PA397&lpg=PA397&source=bl&ots=juQh2KrPNh&sig=XHlRaiyS1Wg26hVĤL2EzlH8kmk&hl=en&ei=3z0jSsaWFZnKtgf5173EBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10 Stanley Hochman. McGraw-Hill Encyclopedia of World Drama (2 eld.). McGraw-Hill. (1984). p. 397.] ISBN 978-0-07-079169-5..</ref>. Pli frue, en la sama tago, li finis leteron al sia edzino per la vortoj: "''Estas la sepa horo dudek. Mi iras serĉadi en la lago por la eterna dormo. Pardonu, mi ne povis elteni.''" Moberg estis entombigita en la tombejo de Norra begravningsplatsen, unu el a plej grandaj de Svedio, en la komunumo [[Solna]] asociita kun Stokholmo<ref>Blekinge Museum http://www.blekingemuseum.se/lansbibl/forfattare/mobeforf.asp {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120223233446/http://www.blekingemuseum.se/lansbibl/forfattare/mobeforf.asp |date=2012-02-23 }}.</ref>. === La Ĉambro Moberg === La ĉambro de Moberg en la [http://sv.wikipedia.org/wiki/Svenska_Emigrantinstitutet Sveda Instituto pri Elmigrado] en [[Växjö]] enhavas liajn originalajn manuskriptojn, eltiraĵojn, notojn kaj fotojn tiel, ke vizitantoj havas senton pri kuneco kun Vilhelm Moberg en lia laborejo. Tiu unika kolekto de memoraĵoj pri Moberg enhavas ankaŭ skulpturon de Axel Olsson, nomita "Les Émigrants", kiu enscenigas la ĉefajn heroojn de "'''La Elmigruloj'''". La Societo Vilhelm Moberg, kie sidejo estas en la Sveda Elmigrula Instituto, celas diskonigi la publikaĵojn, la esploradon kaj la publikan intereson pri la verkaro de Moberg. == Bibliografio == === Romanoj === * ''Raskens''. 1927 * ''Långt från landsvägen''. 1929 * ''De knutna händerna''. 1930 * ''A. P. Rosell, bankdirektör''.1932| * ''Mans kvinna''. 1933. * ''Sänkt sedebetyg''. 1935. * ''Sömnlös''. 1937. * ''Giv oss jorden!''. 1939. * ''Rid i natt!''. 1941. * ''Soldat med brutet gevär''. 1944. * ''Brudarnas Källa''. 1946. * ''Utvandrarna''. 1949. * ''Invandrarna''. 1952. * ''Det gamla riket''. 1953. * ''Nybyggarna''. 1956. * ''Sista brevet till Sverige''. 1959. * ''Din stund på jorden''. 1963. * ''Förrädarland''. 1967. === Alia prozo === * 1921 '''I vapenrock och linnebyxor''' * 1941 '''Svensk strävan''' * 1943 '''Sanningen kryper fram''' * 1945 '''Segerstedtstriden''' * 1946 '''Hatets och kärlekens diktare: Ragnar Jändel''' * 1950 '''Den okända släkten''' * 1951 '''Fallet Krukmakaregatan''' * 1953 '''Att övervaka överheten''' * 1955 '''Därför är jag republikan''' * 1956 '''Komplotterna: affärerna Unman och Selling''' * 1966 '''Bondeåret. En krönika''' * 1968 '''Berättelser ur min levnad''' * 1970 '''Min svenska historia Del I''' * 1971 '''Min svenska historia Del II''' * 1973 '''I skrivande stund''' * 1973 '''Otrons artiklar''' * 1984 '''I egen sak''' * 1990 '''Vårplöjning och andra berättelser''' * 1995 '''Att upptäcka Amerika''' * 1996 '''I det fria ordets tid''' === Dramoj kaj popularaj komedioj === * ''Kassabrist''. (1926) * ''Marknadsafton''. (1929) * ''Kyskhet (teatraĵo)'' (1937) * ''Änkeman Jarl'' (1940) * ''Vår ofödde son'' (1945) * ''Lea och Rakel'' (1954) * ''Domaren (libro)'' (1957) * ''Äktenskapsdramer'' (1957) * ''Sagoprinsen'' (1962) === Historio === * ''Den okända släkten''. 1950. * ''Min svenska historia, berättad för folket''. 1970-71. ** Del 1: ''Från [[Oden (familia nomo)|Oden]] till Engelbrekt''.1970. ** Del 2: ''Från Engelbrekt till och med Dacke''. 1971. === Politiko === * ''Svensk strävan''. 1941. * ''Sanningen kryper fram : fyra inlägg för dagen''. 1943. * ''Därför är jag republikan''. 1955. * ''Otrons artiklar : läsning i blandade ämnen''. 1973. * ''I egen sak : obekväma inlägg i det offentliga samtalet''. 1984. Modifita fare de la verkisto Otto von Friesen. === Filmscenaro === * ''Domaren''. Filmo 1960. == Premioj kaj honorigoj == * De Nios stora pris (granda literatura premio Nios). 1939. * BMF-plaketten (Plako BMF). 1953. * La [[asteroido]] [[7360 Moberg]] ricevis lian nomon. == Notoj == {{Referencoj|}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Moberg, Vilhelm}} [[Kategorio:Svedlingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Svedaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Svedaj historiistoj]] [[Kategorio:Stokholmanoj]] d7blt6x5twstgwu7lj851efltj7vp6u 9363612 9363611 2026-04-30T06:15:23Z Sj1mor 12103 /* Alia prozo */ 9363612 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Vilhelm Moberg 1967.jpg|eta|250ra|Vilhelm Moberg, 1967.]] [[Dosiero:LA2-vx06-vilhelmmoberg.jpg|dekstra|eta|250ra|Busto de Moberg en [[Växjö]], ĉe la Sveda Elmigrula Instituto.]] Karl Artur '''Vilhelm MOBERG''', (naskiĝis la [[20-an de aŭgusto]] [[1898]] en [[Moshultamåla]], [[paroĥo]] de Algutsboda, [[Smolando]], mortis la [[8-an de aŭgusto]] [[1973]] en [[Grisslehamn]], [[Stokholmo]]), estis komence [[Svedio|sveda]] [[Ĵurnalismo|ĵurnalisto]], kaj poste [[verkisto]], [[dramo|dramisto]], [[historio|historiisto]] kaj [[debato|debatisto]]. Li fariĝis la plej juna ĉefredaktoro de Svedio en [[1921]]. Li estas ĉefe konata pro sia verko "'''Utvandrarserien'''" (La Elmigruloj). Moberg estis la patro de la verkistino kaj dramistino [[Eva Moberg]], naskiĝinta en 1932, kiu iniciatis kaj animis debatojn pri diversaj sociaj temoj, i.a. seksegaleco, nukleaj centraloj, emancipado, Eŭropo, ktp. Precipe famiĝis lia kvarvoluma, epopea [[romano]] titolita "'''La Elmigruloj'''", kiun li verkis inter [[1949]] kaj [[1959]]. Surbaze de historiaj fontoj, la verkisto redaktis sian romanon pri la svedoj, kiuj elmigris al [[Minesoto]] fine de la [[19-a jarcento]] (vidu ''[[Sveda elmigrado al Usono]]''). Temas pri la humana aventuro de pluraj kamparanoj el la sveda regiono [[Smolando]] : unu el la ĉefpersonoj, Kristina, estis eble inspirita de la avino de la verkisto. En [[1998]], cent jarojn post la naskiĝo de Moberg, la svedoj proklamis "'''La Elmigruloj'''" kiel la plej bona sveda romano de la tuta [[20-a jarcento]]. == Biografio == === La familio kaj la komenco === Moberg naskiĝis en soldata-kamparana medio. Li estis la kvara el ses-infana familio, sed nur tri el ili atingis la plenkreskan aĝon <ref>von Platen (1993), p. 41.</ref>. Moberg iris al baza lernejo ekde printempo 1906 ĝis la printempo 1912, sed instruado estis ricevebla nur kvar monatojn en ĉiu jaro <ref>von Platen (1978), p.46.</ref>. En 1907, la familio transloĝiĝis en la infanaĝan domon de lia patrino en la vilaĝo. Infanaĝe, Moberg pasiiĝis pri legado. Jam 13-jara, li ricevis premion en skribkonkurso, kiun magazino organizis por la junuloj. Kiel junulo, li havis regulan kronikon en la magazino "'''Såningsmannen'''" (Semanto) <ref>Holmes (2001), p.20...</ref> kaj en la loka gazeto "'''[[Smålandsposten]]'''"<ref>von Platen (1993), p. 59 kaj ceteraj.</ref>. Kiel infano, kaj poste adolesko, li sinsekve laboris en agrikulturo, arbarkulturo kaj kiel vitroblovisto. En 1913, Moberg fariĝis membro de la Klubo de la socialista junularo en [[Algutsboda]] kaj, junaĝe, li estis aktiva en loka grupo por sobreco. En 1916, post hezito, kiam lia onklo kaj onklino elmigris al Usono, li finfine rezignis fari same. Dum la [[unua Mondmilito]] Moberg studis en la alta Popollernejo de [[Grimslöv]]. Li lernis aŭtodidakte, kiam li ne havis eblecon frekventi lernejojn. Poste, li fariĝis arbara laboristo antaŭ ol lerni en praktika lernejo de [[Katrineholm]] (Katrineholms Praktiska Skola). En 1918, li suferis pro la [[hispana gripo]] kaj estis malsana dum ses monatoj<ref>Holmes (2001), p. 1-20.</ref>. En majo 1919, Moberg laboris kiel staĝanto en la gazeto "'''Vadstena Läns Tidning'''" en [[Ostrogotio]]. Per tio li havis la eblecon, inter 1919 kaj 1929, publikigi rakontojn, kiuj baziĝis sur propra sperto kaj travivaĵoj. Li fariĝis ties ĉefredaktoro en 1920. Tiuj rakontoj estis publikigitaj sub la pseŭdonomo "Ville i Momåla". En Oktobro 1920, li komencis skribi en "'''Arvika Nyheter'''", sed li sukcesis reveni al "'''Vadstena'''" kiel ĉefredaktoro de la magazino. Li poste verkis humuran kaj satiran artikolserion sub la titolo "I vapenrock och linnebyxor" (Sub la tola tuniko kaj la pantalono); ĝi aperis en la gazeto "'''Växjöbladet'''" kaj havis certan sukceson<ref>von Platen (1993), p. 114f .</ref>. Li revenis al "'''Vadstena'''", sed post malakordo kun la posedanto de la gazeto, li fariĝis, en aŭtuno 1922, loka ĉefredaktoro de "'''New Växjö blade'''" en [[Alvesta]]. En tiu periodo, ĉe "'''Vadstena'''", li renkontiĝis kun Margareta Törnqvist. Ili geedziĝis en septembro 1923<ref>Holmes (2001), p. 20-23.</ref>. === Unuaj literaturaj verkoj === Migraj teatroj ludis lian unuan komedion teaktaĵon kaj poste teatroj de [[Stokholmo]], [[Gotenburgo]] kaj [[Växjö]]. Per la mono de la teatraĵoj, li povis liberiĝi por verki, en 1926 "'''Raskens'''". Per ĝi, Moberg sukcesis famiĝi kiel romanverkisto.<ref>Holmes (2001), p. 25-27.</ref> Plej gravan verkon faris Moberg en la jaroj 1930 per trilogio pri Knut Toring : "'''Sänkt sedebetyg'''" (Malbona kondutnoto), "'''Sömnlös'''" (Sendormeco) kaj "'''Giv oss jorden!'''" (Donu al ni la teron !). Ĝi estas rakonto pri Knut Toring, eldonisto de gazeto en urbo, edzo kaj patro de du infanoj. Ĉiam malfeliĉa pro nostalgio al sia naskiĝa Smolando, la heroo iel similas al Moberg : Moberg kaj lia edzino transloĝiĝis el Smolando, de Alvesta al Stokholmo en 1929 sed ne ŝatis ĝin dum ne estis eble reveni al sia provinco.<ref>Holmes (2001), p. 72-89.</ref>. Moberg verkis ankaŭ historiajn romanojn pri Smolando : "'''Mans kvinna'''" (Viro Virino), "'''Brudarnas källa'''". "'''Rid i natt! '''" (Rajdanta en la nokto! ), aperinta en 1941 montras la engaĝiĝon de Moberg kontraŭ naziismo kaj ĉia totalismo, kaj lian kritikon pri la koncedemo de Svedio al Germanio dum la dua Mondmilito. En 1944 aperis 800-paĝa "'''Soldat med brutet gevär'''" (Soldato kun rompita fusilo). Same kiel multaj romanoj de Moberg, ĝi komenciĝas en Smolando kie la heroo Valter Sträng, kiel adoleskanto, fariĝas [[pacisto]], [[socialismo|socialisto]] kaj [[abstinado|abstinulo]]. Post pluraj jaroj kiel laboristo, li povas lerni en popola altlernejo, suferas je hispana gripo... tiel ke leganto povus kredi, ke temas pri aŭtobiografia romano. Tamen enestas multaj malsimilaĵoj. Moberg uzis tiun eblecon por kritiki aferojn, kiujn la social-demokratoj, sine de la registaro, dum la milito, prenis sur sin : la cenzuro de la gazetaro, tio konservante la monarkion kaj la ŝtatreligion<ref>Holmes (2001), p. 122-142.</ref>. En 1970-1971 aperis duvoluma "'''Min svenska historia, folket för berättad'''" (Mia historio pri Svedio, la homoj diris) === La Elmigruloj === [[Dosiero:Statue of Oskar and Kristina in Karlshamn.jpg|eta|La statuo de Karl Oskar kaj Kristina, herooj el la "'''La Elmigruloj'''", en Karlshamn. Skulptaĵo de [[Axel Olsson]]. ]] La plej fama verko de Moberg estas ankoraŭ nun sendube "'''Utvandrarserien'''" (La Elmigruloj), kiu priskribas grupon da elmigrantoj en la periodo kiam okazis amasa fuĝo de homoj el la sudo de Smolando al [[Minesoto]], en Usono, meze de la 19a jarcento. Tio estis tiam la sorto de 1,2 milionoj da aliaj svedoj el kiuj multaj parencoj de la aŭtoro. En junio 1948, Moberg transloĝiĝis kun sia tuta familio al Usono kaj tie vizitis svedajn komunumojn por havigi al si informojn. En [[Saint Paul]], Minesoto, li trovis gazetojn, kiuj ebligis al li esplori la komencan periodon de la sveda enmigrado en Usono <ref>[http://www.andrewpeterson.se/moberg.htm Andrew Peterson Sällskapet: Moberg och Andrew Petersons dagböcker] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120806214221/http://www.andrewpeterson.se/moberg.htm |date=2012-08-06 }} .</ref>. Tio konsistigis la bazan materialon, kiun li bezonis. Li restadis en [[Carmel]], [[Kalifornio]], kaj el tio li eltiris la du unuajn partojn. La trian parton li aperigis en 1954. Moberg decidis verki kvaran parton, kiu estis publikigita en 1959<ref>Holmes (2001), p. 143-173.</ref>.<ref>La muzika komedio "'''Kristina från Duvemåla'''" de la eksa sveda [[Pop-muziko|popmuzik-grupo]] [[ABBA]] baziĝas sur "'''La Elmigruloj'''".</ref> === La dramverkisto Moberg === La unua sukceso de Moberg kiel dramverkisto estis "'''Kassabrist'''", teatraĵo pri la kasistoj en diversaj entreprenoj, kiuj fraŭde prenis monon, sed por helpi la aliajn. Moberg estis inter la unuaj, kiuj skribis teatraĵojn speciale por radiofonio. Sekve de invito de la direktoro de Radio Theater [[Per Lindberg]], li skribis "'''Marknadsafton'''" (Nokta merkato). Eĉ en siaj teatraĵoj, Moberg pritraktis aktualajn sociajn problemojn, ekzemple "'''Vår ofödde son'''" (Nia naskota filo) pri [[aborto]]. En la komedio "'''Jungfrukammare'''"(1937), li pritraktis aktualajn debatojn pri malmoraleco de la literaturo. Pluraj teatraĵoj de Moberg estis filmitaj, unuafoje en 1932, "'''Kärlek och kassabrist'''" (Amo kaj manko de disponebla mono) pri kiu li ne estis kontenta. "'''Rid i natt!'''" (filmo — Rajdo en nokto) fariĝis sukceso same por la spektantaro kiel por la kritikistaro.<ref>Holmes (2001), p. 198-230.</ref> === Komentariisto Moberg === Moberg, kiu jam 15-jara aliĝis al la junaj socialddemokratoj, ofte esprimis en siaj romanoj respublikajn kontraŭreĝajn opiniojn. Li partoprenis en la jaroj 1950 en debatoj pri la sveda monarkio, pri burokratio kaj koruptado, ankaŭ por subteni civitanojn kiuj estis viktimoj de maljusteco. Same kiel la sama generacio de svedaj aŭtoroj, kiaj [[Ivar Lo-Johansson]], [[Harry Martinson]] kaj [[Moa Martinson]], Moberg priskribis la vivon de la senposedigitoj, iliajn tradiciojn, kutimojn, kaj la ĉiutagan lukton. Liaj romanoj estas gravaj dokumentoj pri la socia historio kaj konsistigas spurojn pri la diversaj sociaj kaj politikaj movadoj en Svedio. Dum la oficiala historio priskribas iamajn historiajn svedajn reĝojn [[Gustavus Adolphus]] kaj [[Karolo la 12-a (Svedio)|Karolo la 12a]] kiel heroojn, Moberg vidis fakte en ili "tiranojn", "militkrimulojn" kaj "amasmurdistojn". En la jardeko 1960, li estis unu el la plej akraj kritikantoj de la ĉefministro [[Olof Palme]], i.a. pro tio, ke li flateme rilatis kun la reĝo okaze de lia 90a naskiĝdatreveno kaj kantis la reĝan himnon "Kungssången". Laŭ Moberg, tio estis hipokritaĵo, ĉar Palme pretendis esti respublikano<ref>Johan Norberg : "'''Motståndsmannen Vilhelm Moberg'''". Stokholmo : Timbro. 1997. p. 125-139. ISBN 91-7566-340-6.</ref> Moberg esprimis ankaŭ fortan opozicion al la totalismaj movadoj kiuj kreskis kaj finfine superregis en la jardekoj 1920 kaj 1930, kaj li vigle kontraŭis samtempe[[naci-socialismo]]n, [[komunismo]]n kaj [[faŝismo]]n. Li kontribuis al sukceso de pacismo en la jardeko 1930. Tamen, pli poste, li proponis aliĝon de Svedio al [[NATO]]<ref>Johan Norberg, "'''Vilhelm Moberg – en svensk rebell'''", "http://www.liberalismen.com/moberg.shtml {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061114202833/http://www.liberalismen.com/moberg.shtml |date=2006-11-14 }} "Vilhelm Moberg – en svensk rebell" (Vilhelm Moberg — sveda ribelulo).</ref>. Dum la dua Mondmilito, li aparte kritikis la naziajn farojn sed ankaŭ la svedan registaron, kiu daŭrigis politikon de paciĝo kun Germanio. [[Dosiero:Grav Vilhelms Mobergs.jpg|eta|dekstra|200ra|Tombo de Vilhelm Moberg en la tombejo North Burial Ground.]] Moberg ankaŭ pledis por abolo de la [[SVT|monopolo de la televido]], multe antaŭ ol tio efektiviĝis.<ref>Johan Norberg, "'''Vilhelm Moberg – en svensk rebell'''".</ref>. En la jardeko 1950, li partoprenis en lukto kontraŭ tio, kion li konsideris kiel putriĝo de la sveda juro. Tiu engaĝiĝo kulminis sur du interligitaj kampoj, la afero Kejne kaj la afero Haijby en rilato kun seksaj skandaloj. Moberg estis kondamnita al ĉiutagaj monpunoj pro tio, ke li ŝtelis dokumentojn, i.a., kaj diskonigis ke la sveda polico kunlaboris kun [[Gestapo]]. Moberg deklaris ke estas morale juste ŝteli dokumentojn por malkaŝi krimojn de svedaj aŭtoritatoj. Granda debato okazis en kulturaj medioj kiam la dekstrula verkisto Johan Norberg asertis en la libro ''Motståndsmannen Vilhelm Moberg'' (“Rezisto de homo”, 1997), ke Moberg estis liberalulo. === La lastaj jaroj === Dum siaj lastaj jaroj, Moberg havis la "sindromon de la blanka paĝo", t.e. angoro pro timo malbone verki, tiagrade ke li estis deprimita. Li fine sin mortigis la 8an de aŭgusto 1973 per sindronigo en proksima lago<ref>[http://books.google.com/books?id=zo5os6d0rvMC&pg=PA397&lpg=PA397&source=bl&ots=juQh2KrPNh&sig=XHlRaiyS1Wg26hVĤL2EzlH8kmk&hl=en&ei=3z0jSsaWFZnKtgf5173EBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10 Stanley Hochman. McGraw-Hill Encyclopedia of World Drama (2 eld.). McGraw-Hill. (1984). p. 397.] ISBN 978-0-07-079169-5..</ref>. Pli frue, en la sama tago, li finis leteron al sia edzino per la vortoj: "''Estas la sepa horo dudek. Mi iras serĉadi en la lago por la eterna dormo. Pardonu, mi ne povis elteni.''" Moberg estis entombigita en la tombejo de Norra begravningsplatsen, unu el a plej grandaj de Svedio, en la komunumo [[Solna]] asociita kun Stokholmo<ref>Blekinge Museum http://www.blekingemuseum.se/lansbibl/forfattare/mobeforf.asp {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120223233446/http://www.blekingemuseum.se/lansbibl/forfattare/mobeforf.asp |date=2012-02-23 }}.</ref>. === La Ĉambro Moberg === La ĉambro de Moberg en la [http://sv.wikipedia.org/wiki/Svenska_Emigrantinstitutet Sveda Instituto pri Elmigrado] en [[Växjö]] enhavas liajn originalajn manuskriptojn, eltiraĵojn, notojn kaj fotojn tiel, ke vizitantoj havas senton pri kuneco kun Vilhelm Moberg en lia laborejo. Tiu unika kolekto de memoraĵoj pri Moberg enhavas ankaŭ skulpturon de Axel Olsson, nomita "Les Émigrants", kiu enscenigas la ĉefajn heroojn de "'''La Elmigruloj'''". La Societo Vilhelm Moberg, kie sidejo estas en la Sveda Elmigrula Instituto, celas diskonigi la publikaĵojn, la esploradon kaj la publikan intereson pri la verkaro de Moberg. == Bibliografio == === Romanoj === * ''Raskens''. 1927 * ''Långt från landsvägen''. 1929 * ''De knutna händerna''. 1930 * ''A. P. Rosell, bankdirektör''.1932| * ''Mans kvinna''. 1933. * ''Sänkt sedebetyg''. 1935. * ''Sömnlös''. 1937. * ''Giv oss jorden!''. 1939. * ''Rid i natt!''. 1941. * ''Soldat med brutet gevär''. 1944. * ''Brudarnas Källa''. 1946. * ''Utvandrarna''. 1949. * ''Invandrarna''. 1952. * ''Det gamla riket''. 1953. * ''Nybyggarna''. 1956. * ''Sista brevet till Sverige''. 1959. * ''Din stund på jorden''. 1963. * ''Förrädarland''. 1967. === Alia prozo === * 1921 ''I vapenrock och linnebyxor'' * 1941 ''Svensk strävan'' * 1943 ''Sanningen kryper fram'' * 1945 ''Segerstedtstriden'' * 1946 ''Hatets och kärlekens diktare: Ragnar Jändel'' * 1950 ''Den okända släkten'' * 1951 ''Fallet Krukmakaregatan'' * 1953 ''Att övervaka överheten'' * 1955 ''Därför är jag republikan'' * 1956 ''Komplotterna: affärerna Unman och Selling'' * 1966 ''Bondeåret. En krönika'' * 1968 ''Berättelser ur min levnad'' * 1970 ''Min svenska historia Del I'' * 1971 ''Min svenska historia Del II'' * 1973 ''I skrivande stund'' * 1973 ''Otrons artiklar'' * 1984 ''I egen sak'' * 1990 ''Vårplöjning och andra berättelser'' * 1995 ''Att upptäcka Amerika'' * 1996 ''I det fria ordets tid'' === Dramoj kaj popularaj komedioj === * ''Kassabrist''. (1926) * ''Marknadsafton''. (1929) * ''Kyskhet (teatraĵo)'' (1937) * ''Änkeman Jarl'' (1940) * ''Vår ofödde son'' (1945) * ''Lea och Rakel'' (1954) * ''Domaren (libro)'' (1957) * ''Äktenskapsdramer'' (1957) * ''Sagoprinsen'' (1962) === Historio === * ''Den okända släkten''. 1950. * ''Min svenska historia, berättad för folket''. 1970-71. ** Del 1: ''Från [[Oden (familia nomo)|Oden]] till Engelbrekt''.1970. ** Del 2: ''Från Engelbrekt till och med Dacke''. 1971. === Politiko === * ''Svensk strävan''. 1941. * ''Sanningen kryper fram : fyra inlägg för dagen''. 1943. * ''Därför är jag republikan''. 1955. * ''Otrons artiklar : läsning i blandade ämnen''. 1973. * ''I egen sak : obekväma inlägg i det offentliga samtalet''. 1984. Modifita fare de la verkisto Otto von Friesen. === Filmscenaro === * ''Domaren''. Filmo 1960. == Premioj kaj honorigoj == * De Nios stora pris (granda literatura premio Nios). 1939. * BMF-plaketten (Plako BMF). 1953. * La [[asteroido]] [[7360 Moberg]] ricevis lian nomon. == Notoj == {{Referencoj|}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Moberg, Vilhelm}} [[Kategorio:Svedlingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Svedaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Svedaj historiistoj]] [[Kategorio:Stokholmanoj]] 6qqhjkm8b77bbca678b2x3ybfdvi7u6 0 224114 9363458 8762679 2026-04-29T19:04:39Z Filozofo 3592 Lingva korekto 9363458 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Symmetry.jpg|eta|300ra|Figuroj kun la aksoj de simetrio.]] '''Reflekta simetrio''', '''aksa simetrio''', '''linia simetrio''', '''spegula simetrio''', '''spegulo-bilda simetrio''', aŭ '''ambaŭflanka simetrio''' (en ''[[simetrio (biologio)|biologio]]) estas [[simetrio]] kun respektivo al [[reflekto (matematiko)|reflekto]]. Ĝi estas la plej komuna speco de [[simetrio]]. En [[2D]] ĝia bazo estas [[akso|simetriakso]], en [[3D]] ĝia bazo estas [[ebeno (matematiko)|simetriebeno]]. Objekto aŭ figuro kiu estas nediferencigebla de ĝia reflektita bildo havas spegulan simetrion (vidu ankaŭ en [[spegula bildo]], [[ŝablono]]). La '''simetriakso''' de du-[[dimensio|dimensia]] figuro estas linio tia ke, se [[perpendikularo]] estas konstruita, ĉiu du punktoj kuŝantaj en la perpendikularo je egalaj distancoj de la simetriakso estas identa. Alia vojo al pripensi ĝin estas tiu ke se la figur estas faldita en duonon tra la akso, la du duonoj devas esti identaj: unu el ili estas spegula bildo de la alia. Tiel kvadrato havas kvar aksojn de simetrio, ĉar estas kvar malsamaj vojoj faldi ĝin kaj kongruigante ĉiujn laterojn. Cirklo havas malfinie multajn aksojn de simetrio. Se la letero T estas reflektita laŭ vertikala akso, ĝi restas la sama. Notu, ke ĉi tio estas iam nomata horizontala simetrio, kaj iam nomata vertikala simetrio. Pli preciza vortumo por ĉi tiu okazo estas tiu kun vorto "akso", ekzemple "T havas vertikalan simetrian akson." [[Triangulo]] kun ĉi tiu simetrio estas [[izocela triangulo]]. [[Kvarlatero]] kun ĉi tiu simetrio estas la [[kajto (geometrio)|kajto]] aŭ [[izocela trapezo]]. Por ĉiu linio aŭ ebeno de reflekto, la [[geometria simetria grupo]] estas izomorfia kun ''C_s'' (vidu en [[punkta grupo en tri dimensioj]]), unu el la tri specoj de ordo du ([[involucio]]j), de ĉi tie algebre ''C₂''. La [[fundamenta domajno]] estas [[duonebeno]] aŭ [[duonspaco]]. [[Duflankulo]] (ambaŭflanka animalo, inkluzivantaj homojn) estas plimalpli simetria kun respekto al la simetriebeno. Al pli ĝenerala specoj de [[reflekto (matematiko)|reflekto]] estas respektivaj pli ĝeneralaj specoj de reflekta simetrio. Ekzemploj: * kun respektivo al ne-izometria [[afina involucio]] ([[oblikva reflekto]] en linio, ebeno, ktp); * kun respektivo al [[cirkla inversigo]] ([[inversa geometrio]]). == Aksa simetrio == [[Dosiero:Reflection symmetry.svg|eta|200ra|Bildo de figuro ''F'' en aksa simetrio ''S'' laŭ rekto ''p'':<br />''F₁ = S_p(F)'']] '''Aksa simetrio''' kun akso ''l'' estas [[geometria transformado]] ''S_l'' de [[ebeno]] aŭ [[spaco]], kiu al ĉiuj punktoj ''P'' el [[argumentaro]] kunigas punkton ''Q'', kiun estas en [[rekto|orta rekto]] al rekto ''l'' kaj ĝi (rekto) pasas (trakuras) tra punkto ''P'', ke: # Se <math>P\,\in \,l</math> tiam <math>Q\, =\, P</math><br /> # Se <math>P\,\not\in\,l</math> tiam <math>\vec{PR}\,=\,\vec{RQ}</math> kiam punkto ''R'' estas [[orta projekcio]] de punkto ''P'' sur rekto ''l''. Alinome punktoj ''P'' kaj ''Q'' estas anstataŭ flankoj de rekto ''l'' kaj sama [[distanco]]. == Ecoj == * [[geometria transformado|Konstantaj punktoj]] de rekta simetrio ''S_l'' estas ĉiuj punktoj en rekto ''l'' kaj nur ili. * Laŭvola aksa simetrio estas [[involucio]], alinome ĝi estas identa kun [[inversa funkcio]] al ĝi. * Laŭvola aksa simetrio estas nepara [[izometrio]] en ebeno, kaj para [[izometrio]] en [[spaco]]. Aksa simetrio estas sola simetrio ne identorilata izometrio kiu havas du konstantajn punktojn. * Aksa simetrio ''S_l'' en spaco estas kunaĵo de du laŭvolaj [[ebena simetrio]] ''S_P'' kaj ''S_Q'', tiaj ke ebenoj ''P'' kaj ''Q'' estas orta kaj ''P &cap; Q = l'' * Por laŭvolaj ebena izometrio ekzistas ne pli ol tri aksaj izometrioj, kiuj povas krei ĉi tiu izometrio. * Geometria figuro ''F'', kiu estas sia mem bildo en aksa simetrio ''S_l'' (''S_l(F) = F'') oni nomas akso-simetria geometria figuro. Kaj reto (akso) ''l'' estas akso de simetrio de (por) figuro ''F'' == Vidu ankaŭ == * [[Centra simetrio]] * [[Reflekto]] * [[Maldekstra kaj dekstra]] * [[Nememspegulsimetrieco]] * [[Orientiĝo (matematiko)]] * [[Kompleksa konjugito]] * [[Turna simetrio]] * [[Mova simetrio]] * [[Ŝraŭba akso]] * [[Punktaj grupoj en tri dimensioj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.mathsisfun.com/geometry/symmetry-reflection.html Ekzemploj de reflektaj simetrioj el Matematiko amuzas (''Math Is Fun'')] ({{en}}) * [http://republika.pl/fraktal/mapping.html Surĵeto kun simetrio - fonto en Delfo] ({{en}}) [[Kategorio:Simetrio]] [[Kategorio:Eŭklidaj simetrioj]] lm7z6oc3fa8fd5gc9gei330l6k0bspq 3 224778 9363775 6358640 2026-04-30T10:48:45Z Sibazyun 14190 pri alpreno de nomo 'garomo' 9363775 wikitext text/x-wiki <div class="toccolours" style="background:#fafae2; width:90%; margin:0 auto;"> <div class="center" style="font-size:120%;">[[Dosiero:Gtk-dialog-info.svg|30px|i|ligilo=]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Vikipedio:Bonvenon al Vikipedio|Bonvenon]] al '''Vikipedio en Esperanto''', [[Uzanto:{{PAĜNOMO}}|{{PAĜNOMO}}]]!</div> Ĉi tio estas via [[Vikipedio:Diskutpaĝo|diskutpaĝo]], kiu utilos por ricevi mesaĝojn de la aliaj [[Vikipedio:Vikipediistoj|uzantoj]]. En Vikipedio ekzistas cetere [[Vikipedio:Diskutejo|diskutejo]], kie vi povas fari demandojn, sugestojn kaj proponojn. Se vi havas demandojn, rigardu jenajn paĝojn: * [[Portalo:Komunumo|Komunuma portalo]] * [[Helpo:Enhavo|Helpo]] * [[Helpo:Oftaj demandoj|Oftaj demandoj]] Antaŭ ol redakti, ni tre rekomendas tralegi [[Helpo:Redakti|kiel redakti paĝon]] kaj [[Helpo:Kiel verki bonan artikolon|kiel verki bonan artikolon]]. Konsideru, ke se viaj redaktoj ne respektas la [[Vikipedio:Regularo|regulojn]], tiam alia vikipediisto verŝajne rapide forigos aŭ malfaros ilin. Bonvolu lerni la [[Vikipedio:Kvin principoj|kvin principojn]] kiuj regas Vikipedion. Memoru [[Vikipedio:Aŭtorrajto|ne kopii]] tekstojn aŭ bildojn el libroj aŭ el interreto sen permeso, krom se estas via laboro! Bonvolu atenti, ke vi kiel novulo dum la unuaj kvar tagoj ne povas laŭlicence [[Helpo:Alinomi paĝon|alinomi artikolon]]. Do, bonvolu ne fari kopion sub nova titolo, ĉar tio ne estas la ĝusta maniero! Petu, ke pli spertajn uzantojn faru tion por vi sur la diskutopaĝo de la koncerna artikolo. Por respondi al mesaĝo de alia uzanto, iru al ties diskutpaĝo, alikaze tiu ne rimarkos la informilon "Vi havas novan mesaĝon"&nbsp;— kaj eblas ke vi ne ricevos respondon. Skribu vian mesaĝon en la fino de la diskutpaĝo kaj ne forgesu [[Helpo:Subskribo|subskribi]] ĝin tajpante <code> —~~<nowiki/>~~</code> aŭ uzante la butonon [[Dosiero:Insert-signature.png|Via subskribo kun tempstampo|ligilo=]]. Alternative, se vi preferas havi vian respondon en la sama loko kiel la demandon, respondu rekte sub la demando, sed komence metu la ŝablonon {{ŝ|Respondo al|…}} kun la nomo de la alia uzanto. Tiel li ricevos atentigon ke vi respondis. Metu komence de ĉiu alineo dupunkton (:) por dekstrenigi vian tekston. Ankaŭ tiuokaze bonvolu subskribi per ~~<nowiki>~~</nowiki>. Vi disponas ankaŭ [[Vikipedio:Uzantopaĝo|uzantopaĝon]], kie vi povas meti informojn pri vi mem kaj pri viaj interesoj aŭ listigi la lingvojn kiujn vi komprenas. Vi povas fari tion, tre elegante, enmetante en vian [[{{ns:2}}:{{PAĜNOMO}}|uzantopaĝon]] la kodon <code>{<nowiki/>{BabelLando}}</code>. Per tiu ŝablono via paĝo estos aŭtomate ordigita en la kategoriojn kiuj listigas la uzantoj laŭ [[:Kategorio:Vikipediistoj laŭ lingvo|lingvokapabloj]] kaj [[:Kategorio:Vikipediistoj laŭ landoj|devenlando]]. Pliajn klarigojn vi trovos rigardante {{Ŝ|BabelLando}}. </div> Agrablegan kunlaboradon deziras al vi&nbsp; [[Vikipediisto:Thomas Guibal|Thomas Guibal]] 14:50, 10. Dec 2007 (UTC) : Dankon pro la utilaj ligiloj! Salutojn [[Vikipediisto:Donmiguel|Donmiguel]] 11:56, 13. Dec 2007 (UTC) == Flipero == Dankon pro la traduko de [[flipero]]! Kiam mi povas aldoni al ĝi??? :-)<br> Eble mi povus sugesti la alternativan nomon "elektra bilardo". -- [[Vikipediisto:Yekrats|Yekrats]] 15:00, 27. Dec 2007 (UTC) : Rigardu mian [[Vikipediisto:Donmiguel/Verkejo|Verkejo]]n. Estas ankoraŭ multe tradukenda teksto :) : Mi jam vidis "elektra biloardo" kaj rigardos iom kio bilardo estas. Bilard-ludoj estas ludata per puŝbastono. Pro tio kaj ankaŭ aliaj kialoj (kiujn mi ne plu memorigas) mi decidis ne nomi ĝin "elektra bilardo". Sed ĉar plej vikipediaj artikoloj pri "[[Flipero]]" nomis tiun ludon Fliperon mi elektis tiun nomon. Mi pensis ke estus bone nomi la puŝiloj fliperilojn. Kion vi pripensas? [[Vikipediisto:Donmiguel|Donmiguel]] 15:34, 27. Dec 2007 (UTC) == Single == Saluton Donmiguel, ĉu mi povus peti al vi, kiu uzas la vorton [[Unuopaĵo]]? [[Vikipediisto:Helga Shneider|Helga Shneider]] arogante diris al mi, ke en la [http://bertilow.com/roko/tuvz.html#disketo vortaro pri rokmuziko de Bertilo] la korekta vorto estus Disketo (kiu en Vikipedio, signifas ''floppy disk''). --<small style="background:#f00">'''★ [[Vikipediisto:Airon90|<span style="color:#000">→ A</span>]][[Special:Kontribuoj/Airon90|<span style="color:#f00;background:#000">ir</span>]][[Vikipediista diskuto:Airon90|<span style="color:#000">on</span>]]'''</small> 08:07, 10. Sep 2009 (UTC) : Saluton. Rigardu [http://www.google.com/search?hl=en&q=Unuopaĵo+-wiki&btnG=Search&meta=&aq=f&oq=|Rigardu ĉi tie]. Mi ne me memoras tie mi vidis... [[Vikipediisto:Donmiguel|Donmiguel]] 10:58, 25. Dec 2009 (UTC) == Alinomigo == Mi alinomis vin laŭ via peto. [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<span style="color:green;">Arno</span> <span style="color:blue;">Lagrange</span>]] [[Vikipediista diskuto:ArnoLagrange|✉]] ^{[[Speciala:Emailuser/ArnoLagrange|@]]} [[Speciala:Contributions/ArnoLagrange|₪]] 21:01, 24. Nov 2010 (UTC) :Dankon!! 10:22, 25. Nov 2010 (UTC) == Kial 'garomo'? == Mi skribis en la noto de '[[garomo]]', kial estas tiu nomo, sed ne 'karomo'? --[[Uzanto:Sibazyun|Sibazyun]] ([[Uzanto-Diskuto:Sibazyun|diskuto]]) 10:48, 30 apr. 2026 (UTC) nplaxlyy78l7ljlw01dum8y7rs7wqq3 0 225282 9363748 9032949 2026-04-30T10:10:20Z Crosstor 3176 /* Famuloj */ 9363748 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=HU-BE|zomo=10}} '''Békés''' [bEkEŝ] estas [[urbo]] en [[Hungario]], en [[regiono]] [[Suda Ebenaĵo]], en [[departemento]] [[Békés]] kies iama departementejo estis, en [[Distrikto Békés]], kies centro estas. [[Dosiero:Bekes-dam duzzaszto.jpg|eta|maldekstre|Akvobaraĵo en Békés en Duobla Körös]] == Geografio == Békés situas sur [[ebenaĵo]], laŭ maldekstra [[bordo]] de Duobla [[Körös]], en ambaŭ bordoj de [[kanalo]] ''Körös'', laŭ ĉefvojo [[Békéscsaba]]-[[Budapeŝto]]. Inter [[1883]]-[[2007]] funkciis fervojo. == Historio == La komunumo estis loĝata dum la [[neolitiko]], de [[keltoj]], [[skitoj]], [[avaroj]] kaj [[hunoj]]. Inter 11-a - 15-a j.c.oj Békés estis departementejo, ekde [[1404]] [[kampurbo]]. La [[turkoj]] okupis la urbeton en [[1566]], kiu senhomiĝis fine de la erao. Ĝi iĝis [[grandvilaĝoj en Hungario|grandvilaĝo]] en [[1872]], en [[1972]] urbo. En la urbo 2 mezlernejoj kaj 3 bazlernejoj funkcias. Estas menciinda la elstara vira manpilka teamo. == Vidindaĵoj == * [[preĝejo Sankta Triunuo (Békés)]] * [[Kalvinana preĝejo (Békés)]] * [[sinagogo]] * preĝdomo de [[baptistoj]] [[Dosiero:Békés- Hungary.jpg|eta|Urbocentro de Békés, centre estas la lernejo]] == Famuloj == En Békés naskiĝis kaj mortis: * [[politikisto]] [[István B. Szabó]] * [[pentristo]] [[Mátyás Jantyik]]. En Békés naskiĝis: * [[Gábor Bereczki]], lingvisto * [[Ferenc Hepp (altlerneja instruisto)]] * [[aktoro]] [[Dezső Kertész]] * [[botanikisto]] [[Árpád Haraszty]] * [[Gábor Mészáros (ceramikisto)]] * [[József Tóth (hidrologo)]] * literaturhistoriisto [[Miklós Béládi]] * [[ministro]] [[János Latorcai]] * [[pastro]], spicherbisto [[Miklós Szalai]] * [[pianisto]] [[Sándor Dömény]] * pentristo [[Klára Tassy]] * [[skulptisto]] [[Mária Beliczay]]. En Békés mortis: * [[Teréz Karacs]], instruisto == Famaj nomportantoj == * [[András Békés]], [[reĝisoro]] * [[István Békés]], [[verkisto]] * [[Itala Békés]], [[aktoro]] * [[Pál Békés]], verkisto * [[Rita Békés]], aktoro == Ĝemelurboj == * {{Flago|Rumanio}} [[Gheorgheni]], [[Rumanio]] ([[1993]]) * {{Flago|Serbio}} [[Novi Itebej]], [[Serbio]] ([[2006]]) {{Projektoj}} [[Kategorio:Békés (urbo)| ]] k1skew64rn5dqlekigf6g254k7aabym 0 233901 9363376 9256571 2026-04-29T15:08:58Z Sj1mor 12103 9363376 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} {|class="infobox" {{Nombroj laŭ dividantoj}} |} En [[matematiko]], '''komponita nombro''' aŭ '''neprima nombro''' estas pozitiva [[entjero]], kiu havas pozitivajn entjerajn [[divizoro]]jn escepte de 1 kaj si. Laŭ difino, ĉiu entjero pli granda ol 1 estas [[primo]] aŭ komponita nombro. La nombro 1 estas konsiderata nek kiel primo nek kiel komponita. Ekzemple, la entjero 14 estas komponita nombro, ĉar ĝi estas malkomponebla en 2 × 7. La unuaj komponitaj nombroj estas :4, 6, 8, 9, 10, 12, 14, 15, 16, 18, 20, 21, 22, 24, 25, ... . == Propraĵoj == * Ĉiu komponita nombro povas esti skribita kiel la [[produto]] de 2 aŭ pli multaj (ne nepre diversaj) primoj ([[fundamenta teoremo de aritmetiko]]). * Cetere <math>(n-1)! \,\,\, \equiv \,\, 0 \pmod{n}</math> por ĉiuj komponitaj nombroj ''n'' > 5. Vidu ankaŭ en [[teoremo de Wilson]]. == Specoj de komponitaj nombroj == Unu el manieroj klasifiki komponitajn nombrojn estas per kalkulo de kvanto de la primaj faktoroj. Komponita nombro kun du primaj faktoroj estas [[duonprimo]]. (La faktoroj ne nepre estas diversaj, do ankaŭ kvadratoj de primoj estas duonprimoj.) Alia maniero klasifiki komponitajn nombrojn estas per kalkulo de kvanto de divizoroj. Ĉiuj komponitaj nombroj havi almenaŭ tri divizorojn. Ĉe kvadratoj de primoj tiuj divizoroj estas <math>\{1, p, p^2\}</math>. Nombro ''n'' kiu havas pli multajn divizorojn ol ĉiu ''x'' < ''n'' estas [[maksimume dividebla nombro]]. (La unuaj du ĉi tiaj nombroj estas 1 kaj 2.) === Funkcio de Möbius === En iuj aplikoj, necesas diferencigi inter komponitaj nombroj kun nepara kvanto de diversaj primaj faktoroj kaj tiuj kun para kvanto de diversaj primaj faktoroj. Ĉi tion priskribas la [[funkcio de Möbius]] ''μ''. : ''μ(n)=1'' se nombro ''n'' ne havas ripetitajn primajn faktorojn kaj havas paran kvanton de diversaj primaj faktoroj. : ''μ(n)=-1'' se nombro ''n'' ne havas ripetitajn primajn faktorojn kaj havas neparan kvanton de diversaj primaj faktoroj; ĉi tiu okazo inkluzivas ankaŭ primojn. : ''μ(n)=0'' por nombro ''n'' kun unu aŭ pli da ripetitaj primaj faktoroj. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.alpertron.com.ar/ECM.HTM Java apleto por faktorigo uzante la elipsan kurban manieron por trovi grandajn komponigitajn nombrojn] * [http://naturalnumbers.org/composites.html Listoj de komponigitaj nombroj kun prima faktorigo (unuaj 100, 1000, 10000, 100000, kaj 1000000)] * {{OEIS|id=A002808}} [[Kategorio:Rudimenta aritmetiko]] 6s5ma92gdlz84diugzwc1a5df3y32u8 0 235760 9363299 8883148 2026-04-29T12:03:35Z Sj1mor 12103 9363299 wikitext text/x-wiki En [[matematiko]] '''nombro de Fermat''' estas pozitiva [[entjero]] de formo :<math>F_{n} = 2^{2^{ \overset{n} {}}} + 1</math> kie ''n'' estas nenegativa entjero. La nombroj estas nomitaj pro [[Pierre de Fermat]], kiu verkis pri la [[Primo|primeco]] de tiaj nombroj. La unuaj 9 nombroj de Fermat estas: {|class=wikitable |''F''₀ ||=|| 2¹||+||1 ||=||3 |- |''F''₁ ||=|| 2²||+||1 ||=||5 |- |''F''₂ ||=|| 2⁴||+||1 ||=||17 |- |''F''₃ ||=|| 2⁸||+||1 ||=||257 |- |''F''₄ ||=|| 2¹⁶||+||1 ||=||65,537 |- |''F''₅ ||=|| 2³²||+||1 ||=||4,294,967,297 |-style="background:white; color:gray" | || || || || ||=||641 × 6,700,417 |- |''F''₆ ||=|| 2⁶⁴||+||1 ||=||18,446,744,073,709,551,617 |-style="background:white; color:gray" | || || || || ||=||274,177 × 67,280,421,310,721 |- |''F''₇ ||=|| 2¹²⁸||+||1 ||=||340,282,366,920,938,463,463,374,607,431,768,211,457 |-style="background:white; color:gray" | || || || || ||=||59,649,589,127,497,217 × 5,704,689,200,685,129,054,721 |- |''F''₈ ||=|| 2²⁵⁶||+||1 ||=||115,792,089,237,316,195,423,570,985,008,687,907,853,269,984,665,640,564,039,457,584,007,913,129,639,937 |-style="background:white; color:gray" | || || || || ||=||1,238,926,361,552,897 × 93,461,639,715,357,977,769,163,558,199,606,896,584,051,237,541,638,188,580,280,321 |- |} Kiel en [[2007]], nur la unuaj 12 nombroj de Fermat estas plene [[entjera faktorado|faktoritaj]]. <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.prothsearch.net/fermat.html |titolo=Primaj Faktoroj de nombroj de Fermat |alirdato=2008-03-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160210152415/http://www.prothsearch.net/fermat.html |arkivdato=2016-02-10 }}</ref> Se ''2ⁿ+1'' estas [[primo]], kaj ''n>0'', ''n'' devas esti nenegativa entjera potenco de 2. (Se ''n=ab'' kie ''1≤a, b≤n'' kaj ''b'' estas nepara, tiam ''2ⁿ + 1 ≡ (2^a)^b + 1 ≡ (−1)^b + 1 ≡ 0 ('''mod''' 2^a + 1)''). En aliaj vortoj, ĉiu primo de la formo ''2ⁿ + 1'' estas nombro de Fermat, kaj ĉi tiaj primoj estas nomataj kiel '''primoj de Fermat'''. La nuraj sciataj primoj de Fermat estas ''F''₀ ... ''F''₄. == Bazaj propraĵoj == La nombroj de Fermat kontentigas jenajn [[rekursieca rilato|rekursiecajn rilatojn]] :<math>F_{n} = (F_{n-1}-1)^{2}+1\,</math> :<math>F_{n} = F_{n-1} + 2^{2^{n-1}}F_{0} \cdots F_{n-2}</math> :<math>F_{n} = F_{n-1}^2 - 2(F_{n-2}-1)^2</math> :<math>F_{n} = F_{0} \cdots F_{n-1} + 2</math> por ''n≥2''. Ĉiu el ĉi tiuj rilatoj povas esti pruvita per [[matematika indukto]]. El la lasta ekvacio sekvas la '''teoremo de Goldbach''': du nombroj de Fermat estas [[Reciproka primeco|reciproke primaj]] (ne havas [[komuna faktoro|komunan faktoron]]). Por vidi ĉi tion, supozu ke ''0≤i<j'' kaj ''F_i'' kaj ''F_j'' havas komunan faktoron ''a>1''. Tiam ''a'' dividas na ambaŭ :<math>F_{0} \cdots F_{j-1}</math> kaj ''F_j''; de ĉi tie ''a'' dividas ilian diferencon 2. Pro tio ke ''a>1'', ''a=2''. Ĉi tiu estas [[kontraŭdiro]], ĉar ĉiu nombro de Fermat estas klare nepara. Tiel oni ricevas pruvon de la [[senfineco]] de la primoj: por ĉiu ''F_n, elektu priman faktoron ''p_n''; tiam la vico ''{p_n}'' estas malfinia vico de diversaj primoj. Pluaj propraĵoj: * La kvanto de ciferoj ''D(n,b)'' de ''F_n'' esprimita en la [[cifereca sistemo|bazo]] ''b'' estas :<math>D(n,b) = \lfloor \log_{b}\left(2^{2^{\overset{n}{}}}+1\right)+1 \rfloor \approx \lfloor 2^{n}\,\log_{b}2+1 \rfloor </math> * Nombro de Fermat ne povas esti esprimita kiel sumo de du [[primo]]j, escepte de ''F₁ = 2 + 3''. * Primo de Fermat ne povas esti esprimita kiel diferenco de du ''p''-aj potencoj, kie ''p'' estas nepara primo. * Sumo de la inversoj de ĉiuj nombroj de Fermat estas [[neracionala nombro]]. (Solomon W. Golomb, 1963) == Primeco de nombroj de Fermat == Nombroj de Fermat kaj primoj de Fermat estis unue studitaj de [[Pierre de Fermat]], kiu [[konjekto|konjektis]] ke ĉiuj nombroj de Fermat estas primoj. Ja, la unuaj kvin nombroj de Fermat ''F₀,...,F₄'' estas primoj. Tamen, ĉi tiu konjekto estis nuligita de [[Leonhard Euler]] kiu en 1732 montris ke :<math> F_{5} = 2^{2^5} + 1 = 2^{32} + 1 = 4294967297 = 641 \cdot 6700417. \; </math> Eŭlero pruvis ke ĉiu eventuala faktoro de ''F_n'' devas havi formon ''k2ⁿ⁺¹+1''. Por ''n=5'', ĉi tio signifas ke la nuraj eblaj faktoroj estas de formo ''64k+1''. Eŭlero trovis la faktoron 641 = 10×64 + 1. Estas larĝe kredite ke Fermat sciis de rezulton de Eŭlero, tiel aspektas kurioze kial li ne sekvis tra la simpla kalkulo por trovi la faktoron. Unu komuna ekspliko estas ke Fermat faris komputan eraron kaj estis tiel konvinkita en praveco de sia pretendo. Ne estas aliaj sciataj primoj de Fermat ''F_n'' kun ''n'' > 4. Tamen, tre malmulto estas sciata pri nombroj de Fermat kun granda ''n''. <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://primes.utm.edu/links/theory/special_forms/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2008-03-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131224224552/http://primes.utm.edu/links/theory/special_forms/ |arkivdato=2013-12-24 }}</ref> Fakte, ĉiu el jena listo estas malfermita problemo: * Ĉu estas ''F_n'' [[komponita nombro|komponita]] por ĉiuj ''n>4''? * Ĉu estas malfinie multaj primoj de Fermat? (Ferdinand Eisenstein 1844) * Ĉu estas malfinie multaj komponitaj nombroj de Fermat? Jena [[heŭristika argumento]] sugestas ke estas nur finie multaj primoj de Fermat: laŭ la [[prima teoremo]], la "[[probablo]]" ke nombro ''n'' estas primo estas maksimume ''A/ln(n)'', kie ''A'' estas fiksita [[konstanto]]. Pro tio, la tuteca [[atendata valoro]] de kvanto de primoj de Fermat estas maksimume :: <math>A \sum_{n=0}^{\infty} \frac{1}{\ln F_{n}} = \frac{A}{\ln 2} \sum_{n=0}^{\infty} \frac{1}{\log_{2}(2^{2^{n}}+1)} < \frac{A}{\ln 2} \sum_{n=0}^{\infty} 2^{-n} = \frac{2A}{\ln 2}.</math> Tamen ĉi tiu argumento estas neniel [[rigora pruvo]]. La argumento alprenas ke nombroj de Fermat kondutas ''[[hazardo|hazarde]]'', sed oni jam vidis ke la faktoroj de nombroj de Fermat havas specialajn propraĵojn. Kvankam ĝi estas larĝe kredite ke estas nur finie multaj primoj de Fermat, estas iuj kompetentuloj kiuj malkonsentas. <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.spd.dcu.ie/johnbcos/fermat6.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2008-03-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20061002105454/http://www.spd.dcu.ie/johnbcos/fermat6.htm |arkivdato=2006-10-02 }}</ref> Kiel en [[2006]], estas sciate ke ''F_n'' estas komponita por ''5≤n≤32'', kvankam plenaj faktoradoj de ''F_n estas sciata nur por ''0≤n≤11'', kaj ne estas sciataj faktoroj por ''n'' en {14, 20, 22, 24}. La plej granda konata komponita nombro de Fermat estas ''F_2478782'', kaj ĝia prima faktoro 3×2^2478785 + 1 estis esplorita de John B. Cosgrave kaj lia Proth-Gallot Grupo en la [[10-a de oktobro]] [[2003]]. Eĉ pli spekulativa apliko de la heŭristika argumento pli supre donita ekzistas - ke la ''[[probablo]]'' ke estas iu nova primo de Fermat preter ''F''₃₂ estas de ordo de unu al 10⁹. Estas iuj kondiĉoj kiuj estas [[s.n.s.|ekvivalentaj]] al primeco de ''F_n''. * '''[[Teoremo de Proth]]''' - ([[1878]]) Estu ''N=k2^m+1'' kun nepara ''k<2^m''. Se estas entjero ''a'' tia ke : <math>a^{(N-1)/2} \equiv -1 \mod N </math> tiam ''N'' estas primo. Male, se la pli supra kongrueco ne veras, kaj aldone : <math>\left(\frac{a}{N}\right)=-1</math> (vidu en [[jakobia simbolo]]) tiam ''N'' estas komponita. Se ''N=F_n>3'', tiam la pli supra Jakobia simbolo estas ĉiam egala al −1 por ''a =3'', kaj ĉi tiu speciala okazo de la teoremo estas konata kiel [[testo de Pépin]]. Kvankam la testo de Pépin kaj la teoremo de Proth estas realigitaj sur komputiloj por pruvi la komponitecon de multaj nombroj de Fermat, neniu testo donas specifan netrivialan faktoron. Fakte, ne estas konataj specifaj primaj faktoroj por ''n'' = 14, 20, 22 kaj 24. * Estu ''n≥3'' pozitiva nepara entjero. Tiam ''n'' estas primo de Fermat se kaj nur se por ĉiu ''a'' [[Reciproka primeco|reciproke prima]] kun ''n'', ''a'' estas [[primitiva radiko module n|primitiva radiko]] '''mod''' ''n'' se kaj nur se ''a'' estas [[kvadrata restaĵo|kvadrata nerestaĵo]] '''mod''' ''n''. * La nombro de Fermat ''F''_''n'' > 3 estas primo se kaj nur se ĝi povas esti skribita unike kiel sumo de du nenulaj kvadratoj: :: <math>F_{n}=\left(2^{2^{n-1}}\right)^{2}+1^{2}</math> :Kiam <math>F_{n} = x^2 + y^2</math> ne estas de formo montrita pli supre, pozitiva faktoro estas: :: <math>{pgkd}(x + 2^{2^{n-1}} y, F_{n})</math> :Ekzemplo 1: ''F''₅ = 62264² + 20449², tiel faktoro estas <math>{pgkd}(62264\, +\, 2^{2^4}\, 20449,\, F_{5}) = 641</math>. :Ekzemplo 2: ''F''₆ = 4046803256² + 1438793759², tiel faktoro estas <math>{pgkd}(4046803256\, +\, 2^{2^5}\, 1438793759,\, F_{6}) = 274177</math>. == Faktorado de nombroj de Fermat == Pro la amplekso de nombroj de Fermat, estas malfacile faktori aŭ pruvi primecon de ili. [[Testo de Pépin]] estas necesa kaj sufiĉa testo por primeco de nombroj de Fermat, kiu povas esti realigita per modernaj komputiloj. La [[elipsa kurba maniero]] estas rapida maniero por trovi malgrandajn primajn divizoroj de nombroj. Distribuita komputada projekto ''Fermatsearch'' sukcese trovitas iujn faktorojn de nombroj de Fermat. ''proth.exe'' de Yves Gallot estas uzita por trovi faktorojn de grandaj nombroj de Fermat. Edouard Lucas pruvis en [[1878]] ke ĉiu faktoro de nombro de Fermat ''F_n estas de formo ''2ⁿ⁺²k+1'', kie ''k'' estas pozitiva entjero. <!--==Pseŭdoprimoj kaj nombroj de Fermat == Simile al [[komponita nombro|komponitaj nombroj]] de formo ''2^p-1'', ĉiu komponita nombro de Fermat estas [[forta pseŭdoprimo]] al bazo 2. ??? Ĉar ''ĉiuj'' fortaj pseŭdoprimoj al 2 estas ankaŭ pseŭdoprimoj de Fermat. ??? <math>2^{Fn} \equiv 1 \pmod{Fn}\,\!</math> por ĉiuj nombroj de Fermat. Ĉar estas ĝenerale kredite ke ĉiuj krom la unuaj kelkaj nombroj de Fermat estas komponita, ĉi tiu ebligas generi malfinie multajn fortajn pseŭdoprimojn al bazo 2 de la nombroj de Fermat. Fakte, Rotkiewicz montris en 1964 ke produto de ĉiu kvanto de primaj ''aŭ'' komponitaj nombroj de Fermat estos pseŭdoprimo de Fermat al bazo 2. --> == Aliaj teoremoj pri nombroj de Fermat == '''Lemo: Se ''n'' estas pozitiva entjero, ''' :<math>a^n-b^n=(a-b)\sum_{k=0}^{n-1} a^kb^{n-1-k}.</math> ''pruvo:'' :<math>(a-b)\sum_{k=0}^{n-1}a^kb^{n-1-k}</math> :<math>=\sum_{k=0}^{n-1}a^{k+1}b^{n-1-k}-\sum_{k=0}^{n-1}a^kb^{n-k}</math> :<math>=a^n+\sum_{k=1}^{n-1}a^kb^{n-k}-\sum_{k=1}^{n-1}a^kb^{n-k}-b^n</math> :<math>=a^n-b^n</math> '''Teoremo: Se ''2ⁿ+1'' estas primo, tiam ''n'' estas nulo aŭ potenco <!--povo?? potenco--> de 2.''' ''pruvo:'' Por ''n=0'', 2⁰+1 estas primo 2. (Tial iuj opinias, ke ankaŭ la nombro 2 estas primo de Fermat.) Se ''n'' estas pozitiva entjero sed ne povo de 2, tiam ''n=rs'' kie ''1≤r<n'', ''1<s≤n'' kaj ''s'' estas nepara. Per la antaŭvenanta lemo, por pozitiva entjero ''m'', :<math>(a-b) \mid (a^m-b^m)</math> kie <math> \mid </math> estas "pare dividas". Anstataŭigante ''a=2^r'', ''b=-1'' kaj ''m=s'', :<math> (2^r+1) \mid (2^{rs}+1), </math> kaj tial :<math> (2^r+1) \mid (2^n+1). </math> Ĉar ''2^r+1>1'', ''2ⁿ+1'' estas ne primo kiam ''n'' estas pozitiva entjero kiu ne estas povo de 2. En la aliaj vortoj, se ''n'' havas neparan divizoron ''m'' do laŭ [[teoremo de Bézout]] (1730-1783) :<math>\frac{2^n+1}{2^m+1}=1-2^m+2^{2m}-\cdots+2^{n-m}</math>. '''Teoremo de [[Édouard Lucas]]''': Ĉiu prima dividanto ''p'' de ''F_n'' = <math> 2^{2^{\overset{n}{}}}+1</math> estas de formo ''k2ⁿ⁺²+1'' por ''n'' pli granda ol 1. <!--''skizo de pruvo:'' Estu ''G''_''p'' la grupo de ne-nulaj eroj de la entjeroj (mod ''p'') sub multipliko, kiu havas ordon ''p-1''. Rimarki (tiu, ke, kiu) ''2'' (severe parolanta, ĝia bildo (mod ''p'')) havas multiplika (mendi, ordo) <math>2^{n+1}</math> en ''G''_''p'', (tiel ke, por ke), per [[Teoremo de Lagrange (grupa teorio)|Teoremo de Lagrange]], ''p-1'' estas dividebla per <math>2^{n+1} </math> kaj ''p'' havas la (formo, formi) <math>k2^{n+1}+1</math> por iu entjero ''k'', kiel [[Eŭlero]] sciita. Édouard Lucas irita plui. (Ekde, Ĉar, Pro tio ke) ''n'' estas pli granda ol ''1'', la primo ''p'' pli supre estas kongrua al 1 (mod ''8''). De ĉi tie (kiel estis sciata al [[Carl Friedrich Gauss]]), ''2'' estas [[kvadrata _residue_]] (mod ''p''), tio estas, tie en entjero ''a'' tia ke ''a''² -2 estas dividebla per ''p''. Tiam la bildo de ''a'' havas (mendi, ordo) <math>2^{n+2}</math> en la grupo ''G''_''p'' kaj (uzanta Teoremo de Lagrange denove), ''p-1'' estas dividebla per <math>2^{n+2}</math> kaj ''p'' havas la (formo, formi) <math>s2^{n+2}+1</math> por iu entjero ''s''. Fakte, ĝi povas vidiĝi rekte (tiu, ke, kiu) ''2'' estas kvadrata _residue_ (mod ''p''), (ekde, ĉar, pro tio ke) <math>(1 +2^{2^{n-1}})^{2} \equiv 2^{1+2^{n-1}}</math> (mod ''p''). (Ekde, Ĉar, Pro tio ke) an nepara povo de ''2'' estas kvadrata _residue_ (mod ''p''), (do, tiel) estas ''2'' sin.--> == Interrilato al konstrueblaj plurlateroj == ''n''-flankita regula [[plurlatero]] estas [[konstruebla plurlatero|konstruebla]] per [[cirkelo kaj liniilo]] se kaj nur se ''n'' estas povo de 2 aŭ produto de povo de 2 kaj diversaj primoj de Fermat. En aliaj vortoj, se kaj nur se ''n'' estas de formo ''n= 2^kp₁p₂...p_s'', kie ''k'' estas nenegativa entjero kaj la ''p_i'' estas diversaj primoj de Fermat. Pozitiva entjero ''n'' estas de la formo pli supre donita se kaj nur se ''φ(n)'' estas povo de 2, kie ''φ(n)'' estas [[eŭlera φ funkcio]]. <!--==Aplikoj de nombroj de Fermat == === Pseŭdohazarda nombra generado === Primoj de Fermat estas aparte utilaj en generado de pseŭdo-hazardaj vicoj de nombroj en la limigo 1 ... ''N'', kie ''N'' estas povo de 2. Unu el komunaj manieroj uzitaj estas preni iun valoron inter 1 kaj ''P-1'', kie ''P'' estas primo de Fermat. Nun multipliki ĉi tiun per nombro ''A'', kiu estas pli granda ol la kvadrata radiko de ''P'' kaj [[Reciproka primeco|reciproke prima]] kun ''P''. Tiam preni la rezulton '''mod''' ''P''. La rezulto estas la nova valoro por la generilo. : <math>V_{j+1} = \left( A \times V_j \right) \bmod P</math> --><!--(vidi [[Lineara _congruential_ generilo]], [[_RANDU_]]) Ĉi tiu estas utila en komputiko (ekde, ĉar, pro tio ke) plej datumstrukturoj havi (membroj, membras) kun 2^X eblaj valoroj. Ekzemple, bitoko havas 256 (2⁸) eblaj valoroj (0 - 255). Pro tio al enspaci bitoko aŭ (bitokoj, bitokas, bajtoj, bajtas) kun hazarda valora stokasta generilo kiu produktas valoroj 1 - 256 povas esti uzita, la bitoko prenante la eligi valoro - 1. Tre granda primoj de Fermat estas de aparta (interezo, interesi) en datuma ĉifrado por ĉi tiu kaŭzo. Ĉi tiu maniero produktas nur [[pseŭdohazarda|pseŭdohazardaj]] valoroj kiel, post P-1 ripetadoj, la vico ripetas. (Kompatinde, Malriĉe) elektita multiplikanto povas rezulto en la vico ripetanta _sooner_ ol P-1.--> == Aliaj faktoj == Nombro de Fermat ne povas esti [[perfekta nombro]] aŭ parto de paro da [[amikaj nombroj]].(Luca [[2000]]) La serio de inversoj de ĉiuj primaj divizoroj de nombroj de Fermat estas konverĝa. (Krizek, Luca, Somer [[2002]]) Se ''nⁿ+1'' estas primo, do ekzistas entjero ''m'' tia ke ''n=2^{2^m}''. La ekvacio ''nⁿ+1=F_(2^m+m)'' veras tiam. <ref>[http://jeppesn.dk/nton.html]</ref> Estu ''P(F_n)'' la plej granda prima faktoro de nombro de Fermat ''F_n''. Tiam, :<math>P(F_n )\ge 2^{m+2}(4m+9)+1</math>. (Grytczuk, Luca kaj Wojtowicz. [[2001]]) == Ĝeneraligita nombroj de Fermat == Nombroj de formo <math>a^{2^{ \overset{n} {}}} + b^{2^{ \overset{n} {}}}</math>, kie ''a>1'' estas nomataj kiel '''ĝeneraligitaj nombroj de Fermat'''. Analoge al ordinaraj nombroj de Fermat, estas komune skribi ĝeneraligitajn nombrojn de Fermat de formo <math>a^{2^{ \overset{n} {}}} + 1</math> kiel ''F_n(a)''. En ĉi tiu skribmaniero, ekzemple, la nombro 100000001 povas esti skribita kiel ''F₃(10)'' Nepara primo ''p'' estas ĝeneraligita nombro de Fermat se kaj nur se ''p'' estas kongrua al 1 (mod 4). === Ĝeneraligitaj primoj de Fermat === Pro la komforteco de pruvado de ilia primeco, ĝeneraligitaj primoj de Fermat estas aktualaj en esploroj en nombroteorio. Multaj de la plej granda sciata primoj hodiaŭ estas ĝeneraligitaj primoj de Fermat. Ĝeneraligita nombro de Fermat povas esti primo nur por [[para]] ''a'', ĉar se ''a'' estas nepara tiam ĉiu ĝeneraligita nombro de Fermat estas esti dividebla per 2. Analoge la [[heŭristika argumento]] por la finia kvanto de primoj inter la bazo-2 nombroj de Fermat, estas atendite ke estas esti nur finie multaj ĝeneraligitaj primoj de Fermat por ĉiu para bazo. La plej malgranda primo ''F_n(a)'' kun ''n>4'' estas ''F₅(30)=30³²+1''. Pli ellabori teorio povas esti uzita por antaŭdiri la kvanton de bazoj por kiu ''F_n(a)'' estas primo por fiksita ''n''. La kvanto de ĝeneraligitaj primoj de Fermat povas esti malglate atendita kiel duono de ''n'' pligrandigita per 1. == Vidu ankaŭ == * [[Primo de Mersenne]] * [[Teoremo de Lucas]] * [[Teoremo de Proth]] * [[Pseŭdoprimo]] * [[Primeco-testo]] * [[Konstruebla nombro]] * [[Nombro de Sierpinski]] * [[Vico de Sylvester]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{OEIS|id=A000215}} - vico de nombroj de Fermat. * {{MathWorld|URL=FermatNumber|titolo=Nombro de Fermat}} * [http://primes.utm.edu/glossary/page.php?sort=FermatNumber La prima glosaro: nombro de Fermat] je la primaj paĝoj de Chrita Caldwell. * [http://www.fermatsearch.org/history.html Historio de nombroj de Fermat] de Luigi Morelli * [http://www.spd.dcu.ie/johnbcos/fermat6.htm Samspecigo de nombroj de Mersenne kaj Fermat ] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061002105454/http://www.spd.dcu.ie/johnbcos/fermat6.htm |date=2006-10-02 }} de John Cosgrave * [http://www.prothsearch.net/fermat.html Primaj Faktoroj de nombroj de Fermat] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160210152415/http://www.prothsearch.net/fermat.html |date=2016-02-10 }} de Wilfrid Keller * [http://pagesperso-orange.fr/yves.gallot/primes/index.html Serĉi de ĝeneraligitaj primo de Fermat] de Yves Gallot * [https://www.google.com/groups?selm=1990Jun15.190100.8505%40src.dec.com&oe=UTF-8&output=gplain Originala anonco de faktorado de la naŭa nombro de Fermat]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorio:Nombroteorio]] [[Kategorio:Nesolvitaj problemoj en matematiko]] [[Kategorio:Grandaj nombroj]] kql6e8xtm9yh34ifcw96t9cavmunnj3 9363351 9363299 2026-04-29T13:47:43Z Filozofo 3592 Lingvaj plibonigoj 9363351 wikitext text/x-wiki En [[matematiko]] '''nombro de Fermat''' estas pozitiva [[entjero]] de formo :<math>F_{n} = 2^{2^{ \overset{n} {}}} + 1</math> kie ''n'' estas nenegativa entjero. La nombroj estas nomitaj pro [[Pierre de Fermat]], kiu verkis pri la [[Primo|primeco]] de tiaj nombroj. La unuaj 9 nombroj de Fermat estas: {|class=wikitable |''F''₀ ||=|| 2¹||+||1 ||=||3 |- |''F''₁ ||=|| 2²||+||1 ||=||5 |- |''F''₂ ||=|| 2⁴||+||1 ||=||17 |- |''F''₃ ||=|| 2⁸||+||1 ||=||257 |- |''F''₄ ||=|| 2¹⁶||+||1 ||=||65,537 |- |''F''₅ ||=|| 2³²||+||1 ||=||4,294,967,297 |-style="background:white; color:gray" | || || || || ||=||641 × 6,700,417 |- |''F''₆ ||=|| 2⁶⁴||+||1 ||=||18,446,744,073,709,551,617 |-style="background:white; color:gray" | || || || || ||=||274,177 × 67,280,421,310,721 |- |''F''₇ ||=|| 2¹²⁸||+||1 ||=||340,282,366,920,938,463,463,374,607,431,768,211,457 |-style="background:white; color:gray" | || || || || ||=||59,649,589,127,497,217 × 5,704,689,200,685,129,054,721 |- |''F''₈ ||=|| 2²⁵⁶||+||1 ||=||115,792,089,237,316,195,423,570,985,008,687,907,853,269,984,665,640,564,039,457,584,007,913,129,639,937 |-style="background:white; color:gray" | || || || || ||=||1,238,926,361,552,897 × 93,461,639,715,357,977,769,163,558,199,606,896,584,051,237,541,638,188,580,280,321 |- |} Kiel en [[2007]], nur la unuaj 12 nombroj de Fermat estas plene [[entjera faktorado|faktoritaj]]. <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.prothsearch.net/fermat.html |titolo=Primaj Faktoroj de nombroj de Fermat |alirdato=2008-03-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160210152415/http://www.prothsearch.net/fermat.html |arkivdato=2016-02-10 }}</ref> Se ''2ⁿ+1'' estas [[primo]], kaj ''n>0'', ''n'' devas esti nenegativa entjera potenco de 2. (Se ''n=ab'' kie ''1≤a, b≤n'' kaj ''b'' estas nepara, tiam ''2ⁿ + 1 ≡ (2^a)^b + 1 ≡ (−1)^b + 1 ≡ 0 ('''mod''' 2^a + 1)''). En aliaj vortoj, ĉiu primo de la formo ''2ⁿ + 1'' estas nombro de Fermat, kaj ĉi tiaj primoj estas nomataj kiel '''primoj de Fermat'''. La nuraj sciataj primoj de Fermat estas ''F''₀ ... ''F''₄. == Bazaj ecoj == La nombroj de Fermat kontentigas jenajn [[rekursieca rilato|rekursiecajn rilatojn]] :<math>F_{n} = (F_{n-1}-1)^{2}+1\,</math> :<math>F_{n} = F_{n-1} + 2^{2^{n-1}}F_{0} \cdots F_{n-2}</math> :<math>F_{n} = F_{n-1}^2 - 2(F_{n-2}-1)^2</math> :<math>F_{n} = F_{0} \cdots F_{n-1} + 2</math> por ''n≥2''. Ĉiu el ĉi tiuj rilatoj povas esti pruvita per [[matematika indukto]]. El la lasta ekvacio sekvas la '''teoremo de Goldbach''': du nombroj de Fermat estas [[Reciproka primeco|reciproke primaj]] (ne havas [[komuna faktoro|komunan faktoron]]). Por vidi ĉi tion, supozu ke ''0≤i<j'' kaj ''F_i'' kaj ''F_j'' havas komunan faktoron ''a>1''. Tiam ''a'' dividas na ambaŭ :<math>F_{0} \cdots F_{j-1}</math> kaj ''F_j''; de ĉi tie ''a'' dividas ilian diferencon 2. Pro tio ke ''a>1'', ''a=2''. Ĉi tiu estas [[kontraŭdiro]], ĉar ĉiu nombro de Fermat estas klare nepara. Tiel oni ricevas pruvon de la [[senfineco]] de la primoj: por ĉiu ''F_n, elektu priman faktoron ''p_n''; tiam la vico ''{p_n}'' estas malfinia vico de diversaj primoj. Pluaj ecoj: * La kvanto de ciferoj ''D(n,b)'' de ''F_n'' esprimita en la [[cifereca sistemo|bazo]] ''b'' estas :<math>D(n,b) = \lfloor \log_{b}\left(2^{2^{\overset{n}{}}}+1\right)+1 \rfloor \approx \lfloor 2^{n}\,\log_{b}2+1 \rfloor </math> * Nombro de Fermat ne povas esti esprimita kiel sumo de du [[primo]]j, escepte de ''F₁ = 2 + 3''. * Primo de Fermat ne povas esti esprimita kiel diferenco de du ''p''-aj potencoj, kie ''p'' estas nepara primo. * Sumo de la inversoj de ĉiuj nombroj de Fermat estas [[neracionala nombro]]. (Solomon W. Golomb, 1963) == Primeco de nombroj de Fermat == Nombroj de Fermat kaj primoj de Fermat estis unue studitaj de [[Pierre de Fermat]], kiu [[konjekto|konjektis]] ke ĉiuj nombroj de Fermat estas primoj. Ja, la unuaj kvin nombroj de Fermat ''F₀,...,F₄'' estas primoj. Tamen, ĉi tiu konjekto estis nuligita de [[Leonhard Euler]] kiu en 1732 montris ke :<math> F_{5} = 2^{2^5} + 1 = 2^{32} + 1 = 4294967297 = 641 \cdot 6700417. \; </math> Eŭlero pruvis ke ĉiu eventuala faktoro de ''F_n'' devas havi formon ''k2ⁿ⁺¹+1''. Por ''n=5'', ĉi tio signifas ke la nuraj eblaj faktoroj estas de formo ''64k+1''. Eŭlero trovis la faktoron 641 = 10×64 + 1. Estas larĝe kredite ke Fermat sciis de rezulton de Eŭlero, tiel aspektas kurioze kial li ne sekvis tra la simpla kalkulo por trovi la faktoron. Unu komuna ekspliko estas ke Fermat faris komputan eraron kaj estis tiel konvinkita en praveco de sia pretendo. Ne estas aliaj sciataj primoj de Fermat ''F_n'' kun ''n'' > 4. Tamen, tre malmulto estas sciata pri nombroj de Fermat kun granda ''n''. <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://primes.utm.edu/links/theory/special_forms/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2008-03-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131224224552/http://primes.utm.edu/links/theory/special_forms/ |arkivdato=2013-12-24 }}</ref> Fakte, ĉiu el jena listo estas malfermita problemo: * Ĉu estas ''F_n'' [[komponita nombro|komponita]] por ĉiuj ''n>4''? * Ĉu estas malfinie multaj primoj de Fermat? (Ferdinand Eisenstein 1844) * Ĉu estas malfinie multaj komponitaj nombroj de Fermat? Jena [[heŭristika argumento]] sugestas ke estas nur finie multaj primoj de Fermat: laŭ la [[prima teoremo]], la "[[probablo]]" ke nombro ''n'' estas primo estas maksimume ''A/ln(n)'', kie ''A'' estas fiksita [[konstanto]]. Pro tio, la tuteca [[atendata valoro]] de kvanto de primoj de Fermat estas maksimume :: <math>A \sum_{n=0}^{\infty} \frac{1}{\ln F_{n}} = \frac{A}{\ln 2} \sum_{n=0}^{\infty} \frac{1}{\log_{2}(2^{2^{n}}+1)} < \frac{A}{\ln 2} \sum_{n=0}^{\infty} 2^{-n} = \frac{2A}{\ln 2}.</math> Tamen ĉi tiu argumento estas neniel [[rigora pruvo]]. La argumento alprenas ke nombroj de Fermat kondutas ''[[hazardo|hazarde]]'', sed oni jam vidis ke la faktoroj de nombroj de Fermat havas specialajn ecojn. Kvankam ĝi estas larĝe kredite ke estas nur finie multaj primoj de Fermat, estas iuj kompetentuloj kiuj malkonsentas. <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.spd.dcu.ie/johnbcos/fermat6.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2008-03-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20061002105454/http://www.spd.dcu.ie/johnbcos/fermat6.htm |arkivdato=2006-10-02 }}</ref> Kiel en [[2006]], estas sciate ke ''F_n'' estas komponita por ''5≤n≤32'', kvankam plenaj faktoradoj de ''F_n estas sciata nur por ''0≤n≤11'', kaj ne estas sciataj faktoroj por ''n'' en {14, 20, 22, 24}. La plej granda konata komponita nombro de Fermat estas ''F_2478782'', kaj ĝia prima faktoro 3×2^2478785 + 1 estis esplorita de John B. Cosgrave kaj lia Proth-Gallot Grupo en la [[10-a de oktobro]] [[2003]]. Eĉ pli spekulativa apliko de la heŭristika argumento pli supre donita ekzistas - ke la ''[[probablo]]'' ke estas iu nova primo de Fermat preter ''F''₃₂ estas de ordo de unu al 10⁹. Estas iuj kondiĉoj kiuj estas [[s.n.s.|ekvivalentaj]] al primeco de ''F_n''. * '''[[Teoremo de Proth]]''' - ([[1878]]) Estu ''N=k2^m+1'' kun nepara ''k<2^m''. Se estas entjero ''a'' tia ke : <math>a^{(N-1)/2} \equiv -1 \mod N </math> tiam ''N'' estas primo. Male, se la pli supra kongrueco ne veras, kaj aldone : <math>\left(\frac{a}{N}\right)=-1</math> (vidu en [[jakobia simbolo]]) tiam ''N'' estas komponita. Se ''N=F_n>3'', tiam la pli supra Jakobia simbolo estas ĉiam egala al −1 por ''a =3'', kaj ĉi tiu speciala okazo de la teoremo estas konata kiel [[testo de Pépin]]. Kvankam la testo de Pépin kaj la teoremo de Proth estas realigitaj sur komputiloj por pruvi la komponitecon de multaj nombroj de Fermat, neniu testo donas specifan netrivialan faktoron. Fakte, ne estas konataj specifaj primaj faktoroj por ''n'' = 14, 20, 22 kaj 24. * Estu ''n≥3'' pozitiva nepara entjero. Tiam ''n'' estas primo de Fermat se kaj nur se por ĉiu ''a'' [[Reciproka primeco|reciproke prima]] kun ''n'', ''a'' estas [[primitiva radiko module n|primitiva radiko]] '''mod''' ''n'' se kaj nur se ''a'' estas [[kvadrata restaĵo|kvadrata nerestaĵo]] '''mod''' ''n''. * La nombro de Fermat ''F''_''n'' > 3 estas primo se kaj nur se ĝi povas esti skribita unike kiel sumo de du nenulaj kvadratoj: :: <math>F_{n}=\left(2^{2^{n-1}}\right)^{2}+1^{2}</math> :Kiam <math>F_{n} = x^2 + y^2</math> ne estas de formo montrita pli supre, pozitiva faktoro estas: :: <math>{pgkd}(x + 2^{2^{n-1}} y, F_{n})</math> :Ekzemplo 1: ''F''₅ = 62264² + 20449², tiel faktoro estas <math>{pgkd}(62264\, +\, 2^{2^4}\, 20449,\, F_{5}) = 641</math>. :Ekzemplo 2: ''F''₆ = 4046803256² + 1438793759², tiel faktoro estas <math>{pgkd}(4046803256\, +\, 2^{2^5}\, 1438793759,\, F_{6}) = 274177</math>. == Faktorado de nombroj de Fermat == Pro la amplekso de nombroj de Fermat, estas malfacile faktori aŭ pruvi primecon de ili. [[Testo de Pépin]] estas necesa kaj sufiĉa testo por primeco de nombroj de Fermat, kiu povas esti realigita per modernaj komputiloj. La [[elipsa kurba maniero]] estas rapida maniero por trovi malgrandajn primajn divizoroj de nombroj. Distribuita komputada projekto ''Fermatsearch'' sukcese trovitas iujn faktorojn de nombroj de Fermat. ''proth.exe'' de Yves Gallot estas uzita por trovi faktorojn de grandaj nombroj de Fermat. Edouard Lucas pruvis en [[1878]] ke ĉiu faktoro de nombro de Fermat ''F_n estas de formo ''2ⁿ⁺²k+1'', kie ''k'' estas pozitiva entjero. <!--==Pseŭdoprimoj kaj nombroj de Fermat == Simile al [[komponita nombro|komponitaj nombroj]] de formo ''2^p-1'', ĉiu komponita nombro de Fermat estas [[forta pseŭdoprimo]] al bazo 2. ??? Ĉar ''ĉiuj'' fortaj pseŭdoprimoj al 2 estas ankaŭ pseŭdoprimoj de Fermat. ??? <math>2^{Fn} \equiv 1 \pmod{Fn}\,\!</math> por ĉiuj nombroj de Fermat. Ĉar estas ĝenerale kredite ke ĉiuj krom la unuaj kelkaj nombroj de Fermat estas komponita, ĉi tiu ebligas generi malfinie multajn fortajn pseŭdoprimojn al bazo 2 de la nombroj de Fermat. Fakte, Rotkiewicz montris en 1964 ke produto de ĉiu kvanto de primaj ''aŭ'' komponitaj nombroj de Fermat estos pseŭdoprimo de Fermat al bazo 2. --> == Aliaj teoremoj pri nombroj de Fermat == '''Lemo: Se ''n'' estas pozitiva entjero, ''' :<math>a^n-b^n=(a-b)\sum_{k=0}^{n-1} a^kb^{n-1-k}.</math> ''pruvo:'' :<math>(a-b)\sum_{k=0}^{n-1}a^kb^{n-1-k}</math> :<math>=\sum_{k=0}^{n-1}a^{k+1}b^{n-1-k}-\sum_{k=0}^{n-1}a^kb^{n-k}</math> :<math>=a^n+\sum_{k=1}^{n-1}a^kb^{n-k}-\sum_{k=1}^{n-1}a^kb^{n-k}-b^n</math> :<math>=a^n-b^n</math> '''Teoremo: Se ''2ⁿ+1'' estas primo, tiam ''n'' estas nulo aŭ potenco <!--povo?? potenco--> de 2.''' ''pruvo:'' Por ''n=0'', 2⁰+1 estas primo 2. (Tial iuj opinias, ke ankaŭ la nombro 2 estas primo de Fermat.) Se ''n'' estas pozitiva entjero sed ne povo de 2, tiam ''n=rs'' kie ''1≤r<n'', ''1<s≤n'' kaj ''s'' estas nepara. Per la antaŭvenanta lemo, por pozitiva entjero ''m'', :<math>(a-b) \mid (a^m-b^m)</math> kie <math> \mid </math> estas "pare dividas". Anstataŭigante ''a=2^r'', ''b=-1'' kaj ''m=s'', :<math> (2^r+1) \mid (2^{rs}+1), </math> kaj tial :<math> (2^r+1) \mid (2^n+1). </math> Ĉar ''2^r+1>1'', ''2ⁿ+1'' estas ne primo kiam ''n'' estas pozitiva entjero kiu ne estas povo de 2. En la aliaj vortoj, se ''n'' havas neparan divizoron ''m'' do laŭ [[teoremo de Bézout]] (1730-1783) :<math>\frac{2^n+1}{2^m+1}=1-2^m+2^{2m}-\cdots+2^{n-m}</math>. '''Teoremo de [[Édouard Lucas]]''': Ĉiu prima dividanto ''p'' de ''F_n'' = <math> 2^{2^{\overset{n}{}}}+1</math> estas de formo ''k2ⁿ⁺²+1'' por ''n'' pli granda ol 1. <!--''skizo de pruvo:'' Estu ''G''_''p'' la grupo de ne-nulaj eroj de la entjeroj (mod ''p'') sub multipliko, kiu havas ordon ''p-1''. Rimarki (tiu, ke, kiu) ''2'' (severe parolanta, ĝia bildo (mod ''p'')) havas multiplika (mendi, ordo) <math>2^{n+1}</math> en ''G''_''p'', (tiel ke, por ke), per [[Teoremo de Lagrange (grupa teorio)|Teoremo de Lagrange]], ''p-1'' estas dividebla per <math>2^{n+1} </math> kaj ''p'' havas la (formo, formi) <math>k2^{n+1}+1</math> por iu entjero ''k'', kiel [[Eŭlero]] sciita. Édouard Lucas irita plui. (Ekde, Ĉar, Pro tio ke) ''n'' estas pli granda ol ''1'', la primo ''p'' pli supre estas kongrua al 1 (mod ''8''). De ĉi tie (kiel estis sciata al [[Carl Friedrich Gauss]]), ''2'' estas [[kvadrata _residue_]] (mod ''p''), tio estas, tie en entjero ''a'' tia ke ''a''² -2 estas dividebla per ''p''. Tiam la bildo de ''a'' havas (mendi, ordo) <math>2^{n+2}</math> en la grupo ''G''_''p'' kaj (uzanta Teoremo de Lagrange denove), ''p-1'' estas dividebla per <math>2^{n+2}</math> kaj ''p'' havas la (formo, formi) <math>s2^{n+2}+1</math> por iu entjero ''s''. Fakte, ĝi povas vidiĝi rekte (tiu, ke, kiu) ''2'' estas kvadrata _residue_ (mod ''p''), (ekde, ĉar, pro tio ke) <math>(1 +2^{2^{n-1}})^{2} \equiv 2^{1+2^{n-1}}</math> (mod ''p''). (Ekde, Ĉar, Pro tio ke) an nepara povo de ''2'' estas kvadrata _residue_ (mod ''p''), (do, tiel) estas ''2'' sin.--> == Interrilato al konstrueblaj plurlateroj == ''n''-flankita regula [[plurlatero]] estas [[konstruebla plurlatero|konstruebla]] per [[cirkelo kaj liniilo]] se kaj nur se ''n'' estas povo de 2 aŭ produto de povo de 2 kaj diversaj primoj de Fermat. En aliaj vortoj, se kaj nur se ''n'' estas de formo ''n= 2^kp₁p₂...p_s'', kie ''k'' estas nenegativa entjero kaj la ''p_i'' estas diversaj primoj de Fermat. Pozitiva entjero ''n'' estas de la formo pli supre donita se kaj nur se ''φ(n)'' estas povo de 2, kie ''φ(n)'' estas [[eŭlera φ funkcio]]. <!--==Aplikoj de nombroj de Fermat == === Pseŭdohazarda nombra generado === Primoj de Fermat estas aparte utilaj en generado de pseŭdo-hazardaj vicoj de nombroj en la limigo 1 ... ''N'', kie ''N'' estas povo de 2. Unu el komunaj manieroj uzitaj estas preni iun valoron inter 1 kaj ''P-1'', kie ''P'' estas primo de Fermat. Nun multipliki ĉi tiun per nombro ''A'', kiu estas pli granda ol la kvadrata radiko de ''P'' kaj [[Reciproka primeco|reciproke prima]] kun ''P''. Tiam preni la rezulton '''mod''' ''P''. La rezulto estas la nova valoro por la generilo. : <math>V_{j+1} = \left( A \times V_j \right) \bmod P</math> --><!--(vidi [[Lineara _congruential_ generilo]], [[_RANDU_]]) Ĉi tiu estas utila en komputiko (ekde, ĉar, pro tio ke) plej datumstrukturoj havi (membroj, membras) kun 2^X eblaj valoroj. Ekzemple, bitoko havas 256 (2⁸) eblaj valoroj (0 - 255). Pro tio al enspaci bitoko aŭ (bitokoj, bitokas, bajtoj, bajtas) kun hazarda valora stokasta generilo kiu produktas valoroj 1 - 256 povas esti uzita, la bitoko prenante la eligi valoro - 1. Tre granda primoj de Fermat estas de aparta (interezo, interesi) en datuma ĉifrado por ĉi tiu kaŭzo. Ĉi tiu maniero produktas nur [[pseŭdohazarda|pseŭdohazardaj]] valoroj kiel, post P-1 ripetadoj, la vico ripetas. (Kompatinde, Malriĉe) elektita multiplikanto povas rezulto en la vico ripetanta _sooner_ ol P-1.--> == Aliaj faktoj == Nombro de Fermat ne povas esti [[perfekta nombro]] aŭ parto de paro da [[amikaj nombroj]].(Luca [[2000]]) La serio de inversoj de ĉiuj primaj divizoroj de nombroj de Fermat estas konverĝa. (Krizek, Luca, Somer [[2002]]) Se ''nⁿ+1'' estas primo, do ekzistas entjero ''m'' tia ke ''n=2^{2^m}''. La ekvacio ''nⁿ+1=F_(2^m+m)'' veras tiam. <ref>[http://jeppesn.dk/nton.html]</ref> Estu ''P(F_n)'' la plej granda prima faktoro de nombro de Fermat ''F_n''. Tiam, :<math>P(F_n )\ge 2^{m+2}(4m+9)+1</math>. (Grytczuk, Luca kaj Wojtowicz. [[2001]]) == Ĝeneraligita nombroj de Fermat == Nombroj de formo <math>a^{2^{ \overset{n} {}}} + b^{2^{ \overset{n} {}}}</math>, kie ''a>1'' estas nomataj kiel '''ĝeneraligitaj nombroj de Fermat'''. Analoge al ordinaraj nombroj de Fermat, estas komune skribi ĝeneraligitajn nombrojn de Fermat de formo <math>a^{2^{ \overset{n} {}}} + 1</math> kiel ''F_n(a)''. En ĉi tiu skribmaniero, ekzemple, la nombro 100000001 povas esti skribita kiel ''F₃(10)'' Nepara primo ''p'' estas ĝeneraligita nombro de Fermat se kaj nur se ''p'' estas kongrua al 1 (mod 4). === Ĝeneraligitaj primoj de Fermat === Pro la komforteco de pruvado de ilia primeco, ĝeneraligitaj primoj de Fermat estas aktualaj en esploroj en nombroteorio. Multaj de la plej granda sciata primoj hodiaŭ estas ĝeneraligitaj primoj de Fermat. Ĝeneraligita nombro de Fermat povas esti primo nur por [[para]] ''a'', ĉar se ''a'' estas nepara tiam ĉiu ĝeneraligita nombro de Fermat estas esti dividebla per 2. Analoge la [[heŭristika argumento]] por la finia kvanto de primoj inter la bazo-2 nombroj de Fermat, estas atendite ke estas esti nur finie multaj ĝeneraligitaj primoj de Fermat por ĉiu para bazo. La plej malgranda primo ''F_n(a)'' kun ''n>4'' estas ''F₅(30)=30³²+1''. Pli ellabori teorio povas esti uzita por antaŭdiri la kvanton de bazoj por kiu ''F_n(a)'' estas primo por fiksita ''n''. La kvanto de ĝeneraligitaj primoj de Fermat povas esti malglate atendita kiel duono de ''n'' pligrandigita per 1. == Vidu ankaŭ == * [[Primo de Mersenne]] * [[Teoremo de Lucas]] * [[Teoremo de Proth]] * [[Pseŭdoprimo]] * [[Primeco-testo]] * [[Konstruebla nombro]] * [[Nombro de Sierpinski]] * [[Vico de Sylvester]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{OEIS|id=A000215}} - vico de nombroj de Fermat. * {{MathWorld|URL=FermatNumber|titolo=Nombro de Fermat}} * [http://primes.utm.edu/glossary/page.php?sort=FermatNumber La prima glosaro: nombro de Fermat] je la primaj paĝoj de Chrita Caldwell. * [http://www.fermatsearch.org/history.html Historio de nombroj de Fermat] de Luigi Morelli * [http://www.spd.dcu.ie/johnbcos/fermat6.htm Samspecigo de nombroj de Mersenne kaj Fermat ] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061002105454/http://www.spd.dcu.ie/johnbcos/fermat6.htm |date=2006-10-02 }} de John Cosgrave * [http://www.prothsearch.net/fermat.html Primaj Faktoroj de nombroj de Fermat] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160210152415/http://www.prothsearch.net/fermat.html |date=2016-02-10 }} de Wilfrid Keller * [http://pagesperso-orange.fr/yves.gallot/primes/index.html Serĉi de ĝeneraligitaj primo de Fermat] de Yves Gallot * [https://www.google.com/groups?selm=1990Jun15.190100.8505%40src.dec.com&oe=UTF-8&output=gplain Originala anonco de faktorado de la naŭa nombro de Fermat]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorio:Nombroteorio]] [[Kategorio:Nesolvitaj problemoj en matematiko]] [[Kategorio:Grandaj nombroj]] 58uuymxqjwlsb6wl914t0uy82623bl3 0 236672 9363300 8343752 2026-04-29T12:03:49Z Sj1mor 12103 9363300 wikitext text/x-wiki En [[nombroteorio]], '''pseŭdoprimo''' estas verŝajna [[primo]] ([[entjero]], kiu havas econ validan por ĉiuj primoj), kiu, tamen, ne nepre estas primo. Pseŭdoprimoj estas klaseblaj laŭ ecoj, kiujn ili kontentigas. La plej grava klaso de pseŭdoprimoj venas de [[malgranda teoremo de Fermat]], kaj tiaj nombroj estas nomataj '''pseŭdoprimoj de Fermat'''. Laŭ tiu ĉi teoremo, se ''p'' estas primo kaj entjero ''a'' estas [[Reciproka primeco|reciproke prima]] kun ''p'', tiam ''a^p-1-1'' estas dividebla per ''p''. Entjero ''x'' reciproke prima kun entjero ''a'', kiu estas divizoro de ''a^x-1-1'', nomiĝas '''pseŭdoprimo al bazo ''a'''''. Entjero ''x'', kiu estas pseŭdoprimo por ĉiu valoro de ''a'', kiu estas reciproke prima kun ''x'', nomiĝas [[nombro de Carmichael]]. La plej malgranda pseŭdoprimo de Fermat por la bazo 2 estas 341. Ĝi ne estas [[Primo|prima]], ĉar ĝi egalas al 11·31, sed por ĝi validas la egalaĵo el la malgranda teoremo de Fermat: 2³⁴⁰≡1 (mod 341). La malofteco de ĉi tiaj pseŭdoprimoj havas gravajn praktikajn implikaĵojn. Ekzemple, algoritmoj kiel [[RSA]] bazitaj sur [[publika ŝlosila ĉifrado]] postulas eblecon rapide trovi grandajn primojn. La kutima algoritmo por generi primojn estas generi hazardajn neparajn nombrojn kaj [[primeco-testo|testi]] ilin por primeco. Tamen, [[determinisma algoritmo|determinismaj]] primecaj testoj estas malrapidaj. Se la uzanto konsentas toleri arbitre malgrandan ŝancon, ke la nombro trovita estas ne primo, sed pseŭdoprimo, tiam eblas uzi la multe pli rapidan kaj pli simplan [[Primeco-testo de Fermat|primeco-teston de Fermat]]. Alia maniero estas uzi pli rafinitajn nociojn de pseŭdoprimeco, ekzemple [[Forta pseŭdoprimo|fortan pseŭdoprimecon]] aŭ [[Eŭlero-jakobia pseŭdoprimo|eŭlero-jakobian pseŭdoprimecon]], por kiuj ne ekzistas analogoj de nombroj de Carmichael. Ĉi tio kondukas al [[hazardigita algoritmo|probablecaj algoritmoj]] kiel, ekzemple, [[primeco-testo de Solovay-Strassen]] kaj [[primeco-testo de Miller-Rabin]], kiuj produktas tion, kio estas konata kiel [[industrio-grada primo|industrio-gradaj primoj]]. Industrio-grada primo estas entjero, por kiu primeco ne estas [[rigora pruvo|rigore pruvita]], sed estas nur arbitre malgranda probablo de komponigiteco. Estas malfinie multaj pseŭdoprimoj al donita bazo (fakte, malfinie multaj nombroj de Carmichael), sed ili estas iom malofta. Estas nur 3 pseŭdoprimoj al bazo 2 pli sube de 1000, kaj estas nur 245 pli sube de miliono. Pseŭdoprimoj al bazo 2 estas nomataj ankaŭ kiel '''nombroj de Poulet''' aŭ iam '''nombroj de Sarrus'''. La nombroj de Poulet kaj nombroj de Carmichael (en grasa tiparo) supren ĝis 41041 estas: {| class="wikitable" |n || ||n || ||n || ||n || ||n || |- |1 ||341 = 11 · 31 ||11 ||'''2821''' = 7 · 13 · 31 ||21 ||8481 = 3 · 11 · 257 ||31 ||15709 = 23 · 683 ||41 ||30121 = 7 · 13 · 331 |- |2 ||'''561''' = 3 · 11 · 17 ||12 ||3277 = 29 · 113 ||22 ||'''8911''' = 7 · 19 · 67 ||32 ||'''15841''' = 7 · 31 · 73 ||42 ||30889 = 17 · 23 · 79 |- |3 ||645 = 3 · 5 · 43 ||13 ||4033 = 37 · 109 ||23 ||10261 = 31 · 331 ||33 ||16705 = 5 · 13 · 257 ||43 ||31417 = 89 · 353 |- |4 ||'''1105''' = 5 · 13 · 17 ||14 ||4369 = 17 · 257 ||24 ||'''10585''' = 5 · 29 · 73 ||34 ||18705 = 3 · 5 · 29 · 43 ||44 ||31609 = 73 · 433 |- |5 ||1387 = 19 · 73 ||15 ||4371 = 3 · 31 · 47 ||25 ||11305 = 5 · 7 · 17 · 19 ||35 ||18721 = 97 · 193 ||45 ||31621 = 103 · 307 |- |6 ||'''1729''' = 7 · 13 · 19 ||16 ||4681 = 31 · 151 ||26 ||12801 = 3 · 17 · 251 ||36 ||19951 = 71 · 281 ||46 ||33153 = 3 · 43 · 257 |- |7 ||1905 = 3 · 5 · 127 ||17 ||5461 = 43 · 127 ||27 ||13741 = 7 · 13 · 151 ||37 ||23001 = 3 · 11 · 17 · 41 ||47 ||34945 = 5 · 29 · 241 |- |8 ||2047 = 23 · 89 ||18 ||'''6601''' = 7 · 23 · 41 ||28 ||13747 = 59 · 233 ||38 ||23377 = 97 · 241 ||48 ||35333 = 89 · 397 |- |9 ||'''2465''' = 5 · 17 · 29 ||19 ||7957 = 73 · 109 ||29 ||13981 = 11 · 31 · 41 ||39 ||25761 = 3 · 31 · 277 ||49 ||39865 = 5 · 7 · 17 · 67 |- |10 ||2701 = 37 · 73 ||20 ||8321 = 53 · 157 ||30 ||14491 = 43 · 337 ||40 ||'''29341''' = 13 · 37 · 61 ||50 ||'''41041''' = 7 · 11 · 13 · 41 |} Nombro de Poulet, ĉiuj el kies divizoroj ''d'' dividas na ''2^d-2'', estas [[supernombro de Poulet]]. Estas malfinie multaj nombroj de Poulet, kiuj ne estas supernombroj de Poulet. La unua plej malgrandaj pseŭdoprimoj por bazoj ''a≤200'' estas donitaj en jena tabelo. La koloroj markigas la kvanton de primaj faktoroj. {| class=wikitable |- ! ''a'' ! plej malgranda p-p ! ''a'' ! plej malgranda p-p ! ''a'' ! plej malgranda p-p ! ''a'' ! plej malgranda p-p |- | | | 51 | 65 = 5 · 13 | bgcolor="#FFEBAD" | 101 | bgcolor="#FFEBAD" | 175 = 5² · 7 | bgcolor="#FFEBAD" | 151 | bgcolor="#FFEBAD" | 175 = 5² · 7 |- | 2 | 341 = 11 · 13 | 52 | 85 = 5 · 17 | 102 | 133 = 7 · 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 152 | bgcolor="#FFEBAD" | 153 = 3² · 17 |- | 3 | 91 = 7 · 13 | 53 | 65 = 5 · 13 | 103 | 133 = 7 · 19 | 153 | 209 = 11 · 19 |- | 4 | 15 = 3 · 5 | 54 | 55 = 5 · 11 | bgcolor="#B3B7FF" | 104 | bgcolor="#B3B7FF" | 105 = 3 · 5 · 7 | 154 | 155 = 5 · 31 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 5 | bgcolor="#FFEBAD" | 124 = 2² · 31 | bgcolor="#FFEBAD" | 55 | bgcolor="#FFEBAD" | 63 = 3² · 7 | 105 | 451 = 11 · 41 | bgcolor="#B3B7FF" | 155 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 |- | 6 | 35 = 5 · 7 | 56 | 57 = 3 · 19 | 106 | 133 = 7 · 19 | 156 | 217 = 7 · 31 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 7 | bgcolor="#FFCBCB" | 25 = 5² | 57 | 65 = 5 · 13 | 107 | 133 = 7 · 19 | bgcolor="#B3B7FF" | 157 | bgcolor="#B3B7FF" | 186 = 2 · 3 · 31 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 8 | bgcolor="#FFCBCB" | 9 = 3² | 58 | 133 = 7 · 19 | 108 | 341 = 11 · 31 | 158 | 159 = 3 · 53 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 9 | bgcolor="#FFEBAD" | 28 = 2² · 7 | 59 | 87 = 3 · 29 | bgcolor="#FFEBAD" | 109 | bgcolor="#FFEBAD" | 117 = 3² · 13 | 159 | 247 = 13 · 19 |- | 10 | 33 = 3 · 11 | 60 | 341 = 11 · 31 | 110 | 111 = 3 · 37 | 160 | 161 = 7 · 23 |- | 11 | 15 = 3 · 5 | 61 | 91 = 7 · 13 | bgcolor="#B3B7FF" | 111 | bgcolor="#B3B7FF" | 190 = 2 · 5 · 19 | bgcolor="#B3B7FF" | 161 | bgcolor="#B3B7FF" | 190=2 · 5 · 19 |- | 12 | 65 = 5 · 13 | bgcolor="#FFEBAD" | 62 | bgcolor="#FFEBAD" | 63 = 3² · 7 | bgcolor="#FFCBCB" | 112 | bgcolor="#FFCBCB" | 121 = 11² | 162 | 481 = 13 · 37 |- | 13 | 21 = 3 · 7 | 63 | 341 = 11 · 31 | 113 | 133 = 7 · 19 | bgcolor="#B3B7FF" | 163 | bgcolor="#B3B7FF" | 186 = 2 · 3 · 31 |- | 14 | 15 = 3 · 5 | 64 | 65 = 5 · 13 | 114 | 115 = 5 · 23 | bgcolor="#B3B7FF" | 164 | bgcolor="#B3B7FF" | 165 = 3 · 5 · 11 |- | 15 | 341 = 11 · 13 | bgcolor="#FFEBAD" | 65 | bgcolor="#FFEBAD" | 112 = 2⁴ · 7 | 115 | 133 = 7 · 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 165 | bgcolor="#FFEBAD" | 172 = 2² · 43 |- | 16 | 51 = 3 · 17 | 66 | 91 = 7 · 13 | bgcolor="#FFEBAD" | 116 | bgcolor="#FFEBAD" | 117 = 3² · 13 | 166 | 301 = 7 · 43 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 17 | bgcolor="#FFEBAD" | 45 = 3² · 5 | 67 | 85 = 5 · 17 | 117 | 145 = 5 · 29 | bgcolor="#B3B7FF" | 167 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 18 | bgcolor="#FFCBCB" | 25 = 5² | 68 | 69 = 3 · 23 | 118 | 119 = 7 · 17 | bgcolor="#FFCBCB" | 168 | bgcolor="#FFCBCB" | 169 = 13² |- | bgcolor="#FFEBAD" | 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 45 = 3² · 5 | 69 | 85 = 5 · 17 | 119 | 177 = 3 · 59 | bgcolor="#B3B7FF" | 169 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 |- | 20 | 21 = 3 · 7 | bgcolor="#FFCBCB" | 70 | bgcolor="#FFCBCB" | 169 = 13² | bgcolor="#FFCBCB" | 120 | bgcolor="#FFCBCB" | 121 = 11² | bgcolor="#FFEBAD" | 170 | bgcolor="#FFEBAD" | 171 = 3² · 19 |- | 21 | 55 = 5 · 11 | bgcolor="#B3B7FF" | 71 | bgcolor="#B3B7FF" | 105 = 3 · 5 · 7 | 121 | 133 = 7 · 19 | 171 | 215 = 5 · 43 |- | 22 | 69 = 3 · 23 | 72 | 85 = 5 · 17 | 122 | 123 = 3 · 41 | 172 | 247 = 13 · 19 |- | 23 | 33 = 3 · 11 | 73 | 111 = 3 · 37 | 123 | 217 = 7 · 31 | 173 | 205 = 5 · 41 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 24 | bgcolor="#FFCBCB" | 25 = 5² | bgcolor="#FFEBAD" | 74 | bgcolor="#FFEBAD" | 75 = 3 · 5² | bgcolor="#FFEBAD" | 124 | bgcolor="#FFEBAD" | 125 = 3³ | bgcolor="#FFEBAD" | 174 | bgcolor="#FFEBAD" | 175 = 5² · 7 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 25 | bgcolor="#FFEBAD" | 28 = 2² · 7 | 75 | 91 = 7 · 13 | 125 | 133 = 7 · 19 | 175 | 319 = 11 · 19 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 26 | bgcolor="#FFEBAD" | 27 = 3³ | 76 | 77 = 7 · 11 | 126 | 247 = 13 · 19 | 176 | 177 = 3 · 59 |- | 27 | 65 = 5 · 13 | 77 | 247 = 13 · 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 127 | bgcolor="#FFEBAD" | 153 = 3² · 17 | bgcolor="#FFEBAD" | 177 | bgcolor="#FFEBAD" | 196 = 2² · 7² |- | bgcolor="#FFEBAD" | 28 | bgcolor="#FFEBAD" | 45 = 3² · 5 | 78 | 341 = 11 · 31 | 128 | 129 = 3 · 43 | 178 | 247 = 13 · 19 |- | 29 | 35 = 5 · 7 | 79 | 91 = 7 · 13 | 129 | 217 = 7 · 31 | 179 | 185 = 5 · 37 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 30 | bgcolor="#FFCBCB" | 49 = 7² | bgcolor="#FFEBAD" | 80 | bgcolor="#FFEBAD" | 81 = 3⁴ | 130 | 217 = 7 · 31 | 180 | 217 = 7 · 31 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 31 | bgcolor="#FFCBCB" | 49 = 7² | 81 | 85 = 5 · 17 | 131 | 143 = 11 · 13 | bgcolor="#B3B7FF" | 181 | bgcolor="#B3B7FF" | 195 = 3 · 5 · 13 |- | 32 | 33 = 3 · 11 | 82 | 91 = 7 · 13 | 132 | 133 = 7 · 19 | 182 | 183 = 3 · 61 |- | 33 | 85 = 5 · 17 | bgcolor="#B3B7FF" | 83 | bgcolor="#B3B7FF" | 105 = 3 · 5 · 7 | 133 | 145 = 5 · 29 | 183 | 221 = 13 · 17 |- | 34 | 35 = 5 · 7 | 84 | 85 = 5 · 17 | bgcolor="#FFEBAD" | 134 | bgcolor="#FFEBAD" | 135 = 3³ · 5 | 184 | 185 = 5 · 37 |- | 35 | 51 = 3 · 17 | 85 | 129 = 3 · 43 | 135 | 221 = 13 · 17 | 185 | 217 = 7 · 31 |- | 36 | 91 = 7 · 13 | 86 | 87 = 3 · 29 | 136 | 265 = 5 · 53 | 186 | 187 = 11 · 17 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 37 | bgcolor="#FFEBAD" | 45 = 3² · 5 | 87 | 91 = 7 · 13 | bgcolor="#FFEBAD" | 137 | bgcolor="#FFEBAD" | 148 = 2² · 37 | 187 | 217 = 7 · 31 |- | 38 | 39 = 3 · 13 | 88 | 91 = 7 · 13 | 138 | 259 = 7 · 37 | bgcolor="#FFEBAD" | 188 | bgcolor="#FFEBAD" | 189 = 3³ · 7 |- | 39 | 95 = 5 · 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 89 | bgcolor="#FFEBAD" | 99 = 3² · 11 | 139 | 161 = 7 · 23 | 189 | 235 = 5 · 47 |- | 40 | 91 = 7 · 13 | 90 | 91 = 7 · 13 | 140 | 141 = 3 · 47 | bgcolor="#B3B7FF" | 190 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 |- | bgcolor="#B3B7FF" | 41 | bgcolor="#B3B7FF" | 105 = 3 · 5 · 7 | 91 | 115 = 5 · 23 | 141 | 355 = 5 · 71 | 191 | 217 = 7 · 31 |- | 42 | 205 = 5 · 41 | 92 | 93 = 3 · 31 | 142 | 143 = 11 · 13 | 192 | 217 = 7 · 31 |- | 43 | 77 = 7 · 11 | 93 | 301 = 7 · 43 | 143 | 213 = 3 · 71 | bgcolor="#FFEBAD" | 193 | bgcolor="#FFEBAD" | 276 = 2² · 3 · 23 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 44 | bgcolor="#FFEBAD" | 45 = 3² · 5 | 94 | 95 = 5 · 19 | 144 | 145 = 5 · 29 | bgcolor="#B3B7FF" | 194 | bgcolor="#B3B7FF" | 195 = 3 · 5 · 13 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 45 | bgcolor="#FFEBAD" | 76 = 2² · 19 | 95 | 141 = 3 · 47 | bgcolor="#FFEBAD" | 145 | bgcolor="#FFEBAD" | 153 = 3² · 17 | 195 | 259 = 7 · 37 |- | 46 | 133 = 7 · 19 | 96 | 133 = 7 · 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 146 | bgcolor="#FFEBAD" | 147 = 3 · 7² | 196 | 205 = 5 · 41 |- | 47 | 65 = 5 · 13 | bgcolor="#B3B7FF" | 97 | bgcolor="#B3B7FF" | 105 = 3 · 5 · 7 | bgcolor="#FFCBCB" | 147 | bgcolor="#FFCBCB" | 169 = 13² | bgcolor="#B3B7FF" | 197 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 48 | bgcolor="#FFCBCB" | 49 = 7² | bgcolor="#FFEBAD" | 98 | bgcolor="#FFEBAD" | 99 = 3² · 11 | bgcolor="#B3B7FF" | 148 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 | 198 | 247 = 13 · 19 |- | bgcolor="#B3B7FF" | 49 | bgcolor="#B3B7FF" | 66 = 2 · 3 · 11 | 99 | 145 = 5 · 29 | bgcolor="#FFEBAD" | 149 | bgcolor="#FFEBAD" | 175 = 5² · 7 | bgcolor="#FFEBAD" | 199 | bgcolor="#FFEBAD" | 225 = 3² · 5² |- | 50 | 51 = 3 · 17 | bgcolor="#FFEBAD" | 100 | bgcolor="#FFEBAD" | 153 = 3² · 17 | bgcolor="#FFCBCB" | 150 | bgcolor="#FFCBCB" | 169 = 13² | 200 | 201 = 3 · 67 |} == Vidu ankaŭ == * [[Eŭlera pseŭdoprimo]] * [[Eŭlero-jakobia pseŭdoprimo]] * [[Pseŭdoprimo de Fibonacci]] * [[Pseŭdoprimo de Lucas]] * [[Pseŭdoprimo de Perrin]] * [[Pseŭdoprimo de Somer-Lucas]] * [[Forta pseŭdoprimo]] * [[Forta pseŭdoprimo de Frobenius]] * [[Forta pseŭdoprimo de Lucas]] * [[Superflua forta pseŭdoprimo de Lucas]] == Eksteraj ligiloj == * {{OEIS|id=A001567}} pseŭdoprimoj al bazo 2 (nombroj de Poulet) * {{OEIS|id=A001262}} - bazo-2 fortaj pseŭdoprimoj * {{OEIS|id=A006970}} - bazo-2 eŭleraj pseŭdoprimoj * {{OEIS|id=A047713}} - bazo-2 eŭlero-jakobiaj pseŭdoprimoj * {{OEIS|id=A048950}} - bazo-3 eŭlero-jakobiaj pseŭdoprimoj * [http://de.wikibooks.org/wiki/Pseudoprimzahlen:_Tabelle_Pseudoprimzahlen_(15_-_4999) Pseŭdoprimoj supren ĝis 5000] [[Kategorio:Kvazaŭprimoj]] [[nl:Kleine stelling van Fermat#Pseudo-priemgetallen]] t2ast1raj2ramr65fje02yg4g0i28ny 9363345 9363300 2026-04-29T13:30:47Z Filozofo 3592 Lingvaj plibonigoj 9363345 wikitext text/x-wiki En [[nombroteorio]], '''pseŭdoprimo''' estas verŝajna [[primo]] ([[entjero]], kiu havas econ validan por ĉiuj primoj), kiu, tamen, ne nepre estas primo. Pseŭdoprimoj estas klaseblaj laŭ ecoj, kiujn ili kontentigas. La plej grava klaso de pseŭdoprimoj venas de [[malgranda teoremo de Fermat]], kaj tiaj nombroj estas nomataj '''pseŭdoprimoj de Fermat'''. Laŭ tiu ĉi teoremo, se ''p'' estas primo kaj entjero ''a'' estas [[Reciproka primeco|reciproke prima]] kun ''p'', tiam ''a^p-1-1'' estas dividebla per ''p''. Entjero ''x'' reciproke prima kun entjero ''a'', kiu estas divizoro de ''a^x-1-1'', nomiĝas '''pseŭdoprimo al bazo ''a'''''. Entjero ''x'', kiu estas pseŭdoprimo por ĉiu valoro de ''a'', kiu estas reciproke prima kun ''x'', nomiĝas [[nombro de Carmichael]]. La plej malgranda pseŭdoprimo de Fermat por la bazo 2 estas 341. Ĝi ne estas [[Primo|prima]], ĉar ĝi egalas al 11·31, sed por ĝi validas la egalaĵo el la malgranda teoremo de Fermat: 2³⁴⁰≡1 (mod 341). La malofteco de ĉi tiaj pseŭdoprimoj havas gravajn praktikajn implikaĵojn. Ekzemple, algoritmoj kiel [[RSA]] bazitaj sur [[publika ŝlosila ĉifrado]] postulas eblecon rapide trovi grandajn primojn. La kutima algoritmo por generi primojn estas generi hazardajn neparajn nombrojn kaj [[primeco-testo|testi]] ilin por primeco. Tamen, [[determinisma algoritmo|determinismaj]] primecaj testoj estas malrapidaj. Se la uzanto konsentas toleri arbitre malgrandan ŝancon, ke la nombro trovita estas ne primo, sed pseŭdoprimo, tiam eblas uzi la multe pli rapidan kaj pli simplan [[Primeco-testo de Fermat|primeco-teston de Fermat]]. Alia maniero estas uzi pli rafinitajn nociojn de pseŭdoprimeco, ekzemple [[Forta pseŭdoprimo|fortan pseŭdoprimecon]] aŭ [[Eŭlero-jakobia pseŭdoprimo|eŭlero-jakobian pseŭdoprimecon]], por kiuj ne ekzistas analogoj de nombroj de Carmichael. Ĉi tio kondukas al [[hazardigita algoritmo|probablecaj algoritmoj]] kiel, ekzemple, [[primeco-testo de Solovay-Strassen]] kaj [[primeco-testo de Miller-Rabin]], kiuj produktas tion, kio estas konata kiel [[industrio-grada primo|industrio-gradaj primoj]]. Industrio-grada primo estas entjero, por kiu primeco ne estas [[rigora pruvo|rigore pruvita]], sed estas nur arbitre malgranda probablo de komponigiteco. Estas nefinie multaj pseŭdoprimoj al donita bazo (fakte, malfinie multaj nombroj de Carmichael), sed ili estas iom maloftaj. Ekzistas nur tri pseŭdoprimoj al bazo 2 malpli grandaj ol 1000, kaj estas nur 245 pli malpli grandaj ol miliono. Pseŭdoprimoj al bazo 2 estas nomataj ankaŭ '''nombroj de Poulet''' aŭ iam '''nombroj de Sarrus'''. La nombroj de Poulet kaj nombroj de Carmichael (en grasa tiparo) supren ĝis 41041 estas: {| class="wikitable" |n || ||n || ||n || ||n || ||n || |- |1 ||341 = 11 · 31 ||11 ||'''2821''' = 7 · 13 · 31 ||21 ||8481 = 3 · 11 · 257 ||31 ||15709 = 23 · 683 ||41 ||30121 = 7 · 13 · 331 |- |2 ||'''561''' = 3 · 11 · 17 ||12 ||3277 = 29 · 113 ||22 ||'''8911''' = 7 · 19 · 67 ||32 ||'''15841''' = 7 · 31 · 73 ||42 ||30889 = 17 · 23 · 79 |- |3 ||645 = 3 · 5 · 43 ||13 ||4033 = 37 · 109 ||23 ||10261 = 31 · 331 ||33 ||16705 = 5 · 13 · 257 ||43 ||31417 = 89 · 353 |- |4 ||'''1105''' = 5 · 13 · 17 ||14 ||4369 = 17 · 257 ||24 ||'''10585''' = 5 · 29 · 73 ||34 ||18705 = 3 · 5 · 29 · 43 ||44 ||31609 = 73 · 433 |- |5 ||1387 = 19 · 73 ||15 ||4371 = 3 · 31 · 47 ||25 ||11305 = 5 · 7 · 17 · 19 ||35 ||18721 = 97 · 193 ||45 ||31621 = 103 · 307 |- |6 ||'''1729''' = 7 · 13 · 19 ||16 ||4681 = 31 · 151 ||26 ||12801 = 3 · 17 · 251 ||36 ||19951 = 71 · 281 ||46 ||33153 = 3 · 43 · 257 |- |7 ||1905 = 3 · 5 · 127 ||17 ||5461 = 43 · 127 ||27 ||13741 = 7 · 13 · 151 ||37 ||23001 = 3 · 11 · 17 · 41 ||47 ||34945 = 5 · 29 · 241 |- |8 ||2047 = 23 · 89 ||18 ||'''6601''' = 7 · 23 · 41 ||28 ||13747 = 59 · 233 ||38 ||23377 = 97 · 241 ||48 ||35333 = 89 · 397 |- |9 ||'''2465''' = 5 · 17 · 29 ||19 ||7957 = 73 · 109 ||29 ||13981 = 11 · 31 · 41 ||39 ||25761 = 3 · 31 · 277 ||49 ||39865 = 5 · 7 · 17 · 67 |- |10 ||2701 = 37 · 73 ||20 ||8321 = 53 · 157 ||30 ||14491 = 43 · 337 ||40 ||'''29341''' = 13 · 37 · 61 ||50 ||'''41041''' = 7 · 11 · 13 · 41 |} Nombro de Poulet, ĉiuj el kies divizoroj ''d'' dividas na ''2^d-2'', estas [[supernombro de Poulet]]. Estas malfinie multaj nombroj de Poulet, kiuj ne estas supernombroj de Poulet. La unua plej malgrandaj pseŭdoprimoj por bazoj ''a≤200'' estas donitaj en jena tabelo. La koloroj markigas la kvanton de primaj faktoroj. {| class=wikitable |- ! ''a'' ! plej malgranda p-p ! ''a'' ! plej malgranda p-p ! ''a'' ! plej malgranda p-p ! ''a'' ! plej malgranda p-p |- | | | 51 | 65 = 5 · 13 | bgcolor="#FFEBAD" | 101 | bgcolor="#FFEBAD" | 175 = 5² · 7 | bgcolor="#FFEBAD" | 151 | bgcolor="#FFEBAD" | 175 = 5² · 7 |- | 2 | 341 = 11 · 13 | 52 | 85 = 5 · 17 | 102 | 133 = 7 · 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 152 | bgcolor="#FFEBAD" | 153 = 3² · 17 |- | 3 | 91 = 7 · 13 | 53 | 65 = 5 · 13 | 103 | 133 = 7 · 19 | 153 | 209 = 11 · 19 |- | 4 | 15 = 3 · 5 | 54 | 55 = 5 · 11 | bgcolor="#B3B7FF" | 104 | bgcolor="#B3B7FF" | 105 = 3 · 5 · 7 | 154 | 155 = 5 · 31 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 5 | bgcolor="#FFEBAD" | 124 = 2² · 31 | bgcolor="#FFEBAD" | 55 | bgcolor="#FFEBAD" | 63 = 3² · 7 | 105 | 451 = 11 · 41 | bgcolor="#B3B7FF" | 155 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 |- | 6 | 35 = 5 · 7 | 56 | 57 = 3 · 19 | 106 | 133 = 7 · 19 | 156 | 217 = 7 · 31 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 7 | bgcolor="#FFCBCB" | 25 = 5² | 57 | 65 = 5 · 13 | 107 | 133 = 7 · 19 | bgcolor="#B3B7FF" | 157 | bgcolor="#B3B7FF" | 186 = 2 · 3 · 31 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 8 | bgcolor="#FFCBCB" | 9 = 3² | 58 | 133 = 7 · 19 | 108 | 341 = 11 · 31 | 158 | 159 = 3 · 53 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 9 | bgcolor="#FFEBAD" | 28 = 2² · 7 | 59 | 87 = 3 · 29 | bgcolor="#FFEBAD" | 109 | bgcolor="#FFEBAD" | 117 = 3² · 13 | 159 | 247 = 13 · 19 |- | 10 | 33 = 3 · 11 | 60 | 341 = 11 · 31 | 110 | 111 = 3 · 37 | 160 | 161 = 7 · 23 |- | 11 | 15 = 3 · 5 | 61 | 91 = 7 · 13 | bgcolor="#B3B7FF" | 111 | bgcolor="#B3B7FF" | 190 = 2 · 5 · 19 | bgcolor="#B3B7FF" | 161 | bgcolor="#B3B7FF" | 190=2 · 5 · 19 |- | 12 | 65 = 5 · 13 | bgcolor="#FFEBAD" | 62 | bgcolor="#FFEBAD" | 63 = 3² · 7 | bgcolor="#FFCBCB" | 112 | bgcolor="#FFCBCB" | 121 = 11² | 162 | 481 = 13 · 37 |- | 13 | 21 = 3 · 7 | 63 | 341 = 11 · 31 | 113 | 133 = 7 · 19 | bgcolor="#B3B7FF" | 163 | bgcolor="#B3B7FF" | 186 = 2 · 3 · 31 |- | 14 | 15 = 3 · 5 | 64 | 65 = 5 · 13 | 114 | 115 = 5 · 23 | bgcolor="#B3B7FF" | 164 | bgcolor="#B3B7FF" | 165 = 3 · 5 · 11 |- | 15 | 341 = 11 · 13 | bgcolor="#FFEBAD" | 65 | bgcolor="#FFEBAD" | 112 = 2⁴ · 7 | 115 | 133 = 7 · 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 165 | bgcolor="#FFEBAD" | 172 = 2² · 43 |- | 16 | 51 = 3 · 17 | 66 | 91 = 7 · 13 | bgcolor="#FFEBAD" | 116 | bgcolor="#FFEBAD" | 117 = 3² · 13 | 166 | 301 = 7 · 43 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 17 | bgcolor="#FFEBAD" | 45 = 3² · 5 | 67 | 85 = 5 · 17 | 117 | 145 = 5 · 29 | bgcolor="#B3B7FF" | 167 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 18 | bgcolor="#FFCBCB" | 25 = 5² | 68 | 69 = 3 · 23 | 118 | 119 = 7 · 17 | bgcolor="#FFCBCB" | 168 | bgcolor="#FFCBCB" | 169 = 13² |- | bgcolor="#FFEBAD" | 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 45 = 3² · 5 | 69 | 85 = 5 · 17 | 119 | 177 = 3 · 59 | bgcolor="#B3B7FF" | 169 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 |- | 20 | 21 = 3 · 7 | bgcolor="#FFCBCB" | 70 | bgcolor="#FFCBCB" | 169 = 13² | bgcolor="#FFCBCB" | 120 | bgcolor="#FFCBCB" | 121 = 11² | bgcolor="#FFEBAD" | 170 | bgcolor="#FFEBAD" | 171 = 3² · 19 |- | 21 | 55 = 5 · 11 | bgcolor="#B3B7FF" | 71 | bgcolor="#B3B7FF" | 105 = 3 · 5 · 7 | 121 | 133 = 7 · 19 | 171 | 215 = 5 · 43 |- | 22 | 69 = 3 · 23 | 72 | 85 = 5 · 17 | 122 | 123 = 3 · 41 | 172 | 247 = 13 · 19 |- | 23 | 33 = 3 · 11 | 73 | 111 = 3 · 37 | 123 | 217 = 7 · 31 | 173 | 205 = 5 · 41 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 24 | bgcolor="#FFCBCB" | 25 = 5² | bgcolor="#FFEBAD" | 74 | bgcolor="#FFEBAD" | 75 = 3 · 5² | bgcolor="#FFEBAD" | 124 | bgcolor="#FFEBAD" | 125 = 3³ | bgcolor="#FFEBAD" | 174 | bgcolor="#FFEBAD" | 175 = 5² · 7 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 25 | bgcolor="#FFEBAD" | 28 = 2² · 7 | 75 | 91 = 7 · 13 | 125 | 133 = 7 · 19 | 175 | 319 = 11 · 19 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 26 | bgcolor="#FFEBAD" | 27 = 3³ | 76 | 77 = 7 · 11 | 126 | 247 = 13 · 19 | 176 | 177 = 3 · 59 |- | 27 | 65 = 5 · 13 | 77 | 247 = 13 · 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 127 | bgcolor="#FFEBAD" | 153 = 3² · 17 | bgcolor="#FFEBAD" | 177 | bgcolor="#FFEBAD" | 196 = 2² · 7² |- | bgcolor="#FFEBAD" | 28 | bgcolor="#FFEBAD" | 45 = 3² · 5 | 78 | 341 = 11 · 31 | 128 | 129 = 3 · 43 | 178 | 247 = 13 · 19 |- | 29 | 35 = 5 · 7 | 79 | 91 = 7 · 13 | 129 | 217 = 7 · 31 | 179 | 185 = 5 · 37 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 30 | bgcolor="#FFCBCB" | 49 = 7² | bgcolor="#FFEBAD" | 80 | bgcolor="#FFEBAD" | 81 = 3⁴ | 130 | 217 = 7 · 31 | 180 | 217 = 7 · 31 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 31 | bgcolor="#FFCBCB" | 49 = 7² | 81 | 85 = 5 · 17 | 131 | 143 = 11 · 13 | bgcolor="#B3B7FF" | 181 | bgcolor="#B3B7FF" | 195 = 3 · 5 · 13 |- | 32 | 33 = 3 · 11 | 82 | 91 = 7 · 13 | 132 | 133 = 7 · 19 | 182 | 183 = 3 · 61 |- | 33 | 85 = 5 · 17 | bgcolor="#B3B7FF" | 83 | bgcolor="#B3B7FF" | 105 = 3 · 5 · 7 | 133 | 145 = 5 · 29 | 183 | 221 = 13 · 17 |- | 34 | 35 = 5 · 7 | 84 | 85 = 5 · 17 | bgcolor="#FFEBAD" | 134 | bgcolor="#FFEBAD" | 135 = 3³ · 5 | 184 | 185 = 5 · 37 |- | 35 | 51 = 3 · 17 | 85 | 129 = 3 · 43 | 135 | 221 = 13 · 17 | 185 | 217 = 7 · 31 |- | 36 | 91 = 7 · 13 | 86 | 87 = 3 · 29 | 136 | 265 = 5 · 53 | 186 | 187 = 11 · 17 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 37 | bgcolor="#FFEBAD" | 45 = 3² · 5 | 87 | 91 = 7 · 13 | bgcolor="#FFEBAD" | 137 | bgcolor="#FFEBAD" | 148 = 2² · 37 | 187 | 217 = 7 · 31 |- | 38 | 39 = 3 · 13 | 88 | 91 = 7 · 13 | 138 | 259 = 7 · 37 | bgcolor="#FFEBAD" | 188 | bgcolor="#FFEBAD" | 189 = 3³ · 7 |- | 39 | 95 = 5 · 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 89 | bgcolor="#FFEBAD" | 99 = 3² · 11 | 139 | 161 = 7 · 23 | 189 | 235 = 5 · 47 |- | 40 | 91 = 7 · 13 | 90 | 91 = 7 · 13 | 140 | 141 = 3 · 47 | bgcolor="#B3B7FF" | 190 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 |- | bgcolor="#B3B7FF" | 41 | bgcolor="#B3B7FF" | 105 = 3 · 5 · 7 | 91 | 115 = 5 · 23 | 141 | 355 = 5 · 71 | 191 | 217 = 7 · 31 |- | 42 | 205 = 5 · 41 | 92 | 93 = 3 · 31 | 142 | 143 = 11 · 13 | 192 | 217 = 7 · 31 |- | 43 | 77 = 7 · 11 | 93 | 301 = 7 · 43 | 143 | 213 = 3 · 71 | bgcolor="#FFEBAD" | 193 | bgcolor="#FFEBAD" | 276 = 2² · 3 · 23 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 44 | bgcolor="#FFEBAD" | 45 = 3² · 5 | 94 | 95 = 5 · 19 | 144 | 145 = 5 · 29 | bgcolor="#B3B7FF" | 194 | bgcolor="#B3B7FF" | 195 = 3 · 5 · 13 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 45 | bgcolor="#FFEBAD" | 76 = 2² · 19 | 95 | 141 = 3 · 47 | bgcolor="#FFEBAD" | 145 | bgcolor="#FFEBAD" | 153 = 3² · 17 | 195 | 259 = 7 · 37 |- | 46 | 133 = 7 · 19 | 96 | 133 = 7 · 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 146 | bgcolor="#FFEBAD" | 147 = 3 · 7² | 196 | 205 = 5 · 41 |- | 47 | 65 = 5 · 13 | bgcolor="#B3B7FF" | 97 | bgcolor="#B3B7FF" | 105 = 3 · 5 · 7 | bgcolor="#FFCBCB" | 147 | bgcolor="#FFCBCB" | 169 = 13² | bgcolor="#B3B7FF" | 197 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 48 | bgcolor="#FFCBCB" | 49 = 7² | bgcolor="#FFEBAD" | 98 | bgcolor="#FFEBAD" | 99 = 3² · 11 | bgcolor="#B3B7FF" | 148 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 | 198 | 247 = 13 · 19 |- | bgcolor="#B3B7FF" | 49 | bgcolor="#B3B7FF" | 66 = 2 · 3 · 11 | 99 | 145 = 5 · 29 | bgcolor="#FFEBAD" | 149 | bgcolor="#FFEBAD" | 175 = 5² · 7 | bgcolor="#FFEBAD" | 199 | bgcolor="#FFEBAD" | 225 = 3² · 5² |- | 50 | 51 = 3 · 17 | bgcolor="#FFEBAD" | 100 | bgcolor="#FFEBAD" | 153 = 3² · 17 | bgcolor="#FFCBCB" | 150 | bgcolor="#FFCBCB" | 169 = 13² | 200 | 201 = 3 · 67 |} == Vidu ankaŭ == * [[Eŭlera pseŭdoprimo]] * [[Eŭlero-jakobia pseŭdoprimo]] * [[Pseŭdoprimo de Fibonacci]] * [[Pseŭdoprimo de Lucas]] * [[Pseŭdoprimo de Perrin]] * [[Pseŭdoprimo de Somer-Lucas]] * [[Forta pseŭdoprimo]] * [[Forta pseŭdoprimo de Frobenius]] * [[Forta pseŭdoprimo de Lucas]] * [[Superflua forta pseŭdoprimo de Lucas]] == Eksteraj ligiloj == * {{OEIS|id=A001567}} pseŭdoprimoj al bazo 2 (nombroj de Poulet) * {{OEIS|id=A001262}} - bazo-2 fortaj pseŭdoprimoj * {{OEIS|id=A006970}} - bazo-2 eŭleraj pseŭdoprimoj * {{OEIS|id=A047713}} - bazo-2 eŭlero-jakobiaj pseŭdoprimoj * {{OEIS|id=A048950}} - bazo-3 eŭlero-jakobiaj pseŭdoprimoj * [http://de.wikibooks.org/wiki/Pseudoprimzahlen:_Tabelle_Pseudoprimzahlen_(15_-_4999) Pseŭdoprimoj supren ĝis 5000] [[Kategorio:Kvazaŭprimoj]] [[nl:Kleine stelling van Fermat#Pseudo-priemgetallen]] 73bxu7n7iw6batxlifck14n6uomwh16 9363374 9363345 2026-04-29T15:08:01Z Sj1mor 12103 9363374 wikitext text/x-wiki En [[nombroteorio]], '''pseŭdoprimo''' estas verŝajna [[primo]] ([[entjero]], kiu havas econ validan por ĉiuj primoj), kiu, tamen, ne nepre estas primo. Pseŭdoprimoj estas klaseblaj laŭ ecoj, kiujn ili kontentigas. La plej grava klaso de pseŭdoprimoj venas de [[malgranda teoremo de Fermat]], kaj tiaj nombroj estas nomataj '''pseŭdoprimoj de Fermat'''. Laŭ tiu ĉi teoremo, se ''p'' estas primo kaj entjero ''a'' estas [[Reciproka primeco|reciproke prima]] kun ''p'', tiam ''a^p-1-1'' estas dividebla per ''p''. Entjero ''x'' reciproke prima kun entjero ''a'', kiu estas divizoro de ''a^x-1-1'', nomiĝas '''pseŭdoprimo al bazo ''a'''''. Entjero ''x'', kiu estas pseŭdoprimo por ĉiu valoro de ''a'', kiu estas reciproke prima kun ''x'', nomiĝas [[nombro de Carmichael]]. La plej malgranda pseŭdoprimo de Fermat por la bazo 2 estas 341. Ĝi ne estas [[Primo|prima]], ĉar ĝi egalas al 11·31, sed por ĝi validas la egalaĵo el la malgranda teoremo de Fermat: 2³⁴⁰≡1 (mod 341). La malofteco de ĉi tiaj pseŭdoprimoj havas gravajn praktikajn implikaĵojn. Ekzemple, algoritmoj kiel [[RSA]] bazitaj sur [[publika ŝlosila ĉifrado]] postulas eblecon rapide trovi grandajn primojn. La kutima algoritmo por generi primojn estas generi hazardajn neparajn nombrojn kaj [[primeco-testo|testi]] ilin por primeco. Tamen, [[determinisma algoritmo|determinismaj]] {{J|primeca testo}} estas malrapidaj. Se la uzanto konsentas toleri arbitre malgrandan ŝancon, ke la nombro trovita estas ne primo, sed pseŭdoprimo, tiam eblas uzi la multe pli rapidan kaj pli simplan [[Primeco-testo de Fermat|primeco-teston de Fermat]]. Alia maniero estas uzi pli rafinitajn nociojn de pseŭdoprimeco, ekzemple [[Forta pseŭdoprimo|fortan pseŭdoprimecon]] aŭ [[Eŭlero-jakobia pseŭdoprimo|eŭlero-jakobian pseŭdoprimecon]], por kiuj ne ekzistas analogoj de nombroj de Carmichael. Ĉi tio kondukas al [[hazardigita algoritmo|probablecaj algoritmoj]] kiel, ekzemple, [[primeco-testo de Solovay-Strassen]] kaj [[primeco-testo de Miller-Rabin]], kiuj produktas tion, kio estas konata kiel [[industrio-grada primo|industrio-gradaj primoj]]. Industrio-grada primo estas entjero, por kiu primeco ne estas [[rigora pruvo|rigore pruvita]], sed estas nur arbitre malgranda probablo de komponigiteco. Estas nefinie multaj pseŭdoprimoj al donita bazo (fakte, malfinie multaj nombroj de Carmichael), sed ili estas iom maloftaj. Ekzistas nur tri pseŭdoprimoj al bazo 2 malpli grandaj ol 1000, kaj estas nur 245 pli malpli grandaj ol miliono. Pseŭdoprimoj al bazo 2 estas nomataj ankaŭ '''nombroj de Poulet''' aŭ iam '''nombroj de Sarrus'''. La nombroj de Poulet kaj nombroj de Carmichael (en grasa tiparo) supren ĝis 41041 estas: {| class="wikitable" |n || ||n || ||n || ||n || ||n || |- |1 ||341 = 11 · 31 ||11 ||'''2821''' = 7 · 13 · 31 ||21 ||8481 = 3 · 11 · 257 ||31 ||15709 = 23 · 683 ||41 ||30121 = 7 · 13 · 331 |- |2 ||'''561''' = 3 · 11 · 17 ||12 ||3277 = 29 · 113 ||22 ||'''8911''' = 7 · 19 · 67 ||32 ||'''15841''' = 7 · 31 · 73 ||42 ||30889 = 17 · 23 · 79 |- |3 ||645 = 3 · 5 · 43 ||13 ||4033 = 37 · 109 ||23 ||10261 = 31 · 331 ||33 ||16705 = 5 · 13 · 257 ||43 ||31417 = 89 · 353 |- |4 ||'''1105''' = 5 · 13 · 17 ||14 ||4369 = 17 · 257 ||24 ||'''10585''' = 5 · 29 · 73 ||34 ||18705 = 3 · 5 · 29 · 43 ||44 ||31609 = 73 · 433 |- |5 ||1387 = 19 · 73 ||15 ||4371 = 3 · 31 · 47 ||25 ||11305 = 5 · 7 · 17 · 19 ||35 ||18721 = 97 · 193 ||45 ||31621 = 103 · 307 |- |6 ||'''1729''' = 7 · 13 · 19 ||16 ||4681 = 31 · 151 ||26 ||12801 = 3 · 17 · 251 ||36 ||19951 = 71 · 281 ||46 ||33153 = 3 · 43 · 257 |- |7 ||1905 = 3 · 5 · 127 ||17 ||5461 = 43 · 127 ||27 ||13741 = 7 · 13 · 151 ||37 ||23001 = 3 · 11 · 17 · 41 ||47 ||34945 = 5 · 29 · 241 |- |8 ||2047 = 23 · 89 ||18 ||'''6601''' = 7 · 23 · 41 ||28 ||13747 = 59 · 233 ||38 ||23377 = 97 · 241 ||48 ||35333 = 89 · 397 |- |9 ||'''2465''' = 5 · 17 · 29 ||19 ||7957 = 73 · 109 ||29 ||13981 = 11 · 31 · 41 ||39 ||25761 = 3 · 31 · 277 ||49 ||39865 = 5 · 7 · 17 · 67 |- |10 ||2701 = 37 · 73 ||20 ||8321 = 53 · 157 ||30 ||14491 = 43 · 337 ||40 ||'''29341''' = 13 · 37 · 61 ||50 ||'''41041''' = 7 · 11 · 13 · 41 |} Nombro de Poulet, ĉiuj el kies divizoroj ''d'' dividas na ''2^d-2'', estas [[supernombro de Poulet]]. Estas malfinie multaj nombroj de Poulet, kiuj ne estas supernombroj de Poulet. La unua plej malgrandaj pseŭdoprimoj por bazoj ''a≤200'' estas donitaj en jena tabelo. La koloroj markigas la kvanton de primaj faktoroj. {| class=wikitable |- ! ''a'' ! plej malgranda p-p ! ''a'' ! plej malgranda p-p ! ''a'' ! plej malgranda p-p ! ''a'' ! plej malgranda p-p |- | | | 51 | 65 = 5 · 13 | bgcolor="#FFEBAD" | 101 | bgcolor="#FFEBAD" | 175 = 5² · 7 | bgcolor="#FFEBAD" | 151 | bgcolor="#FFEBAD" | 175 = 5² · 7 |- | 2 | 341 = 11 · 13 | 52 | 85 = 5 · 17 | 102 | 133 = 7 · 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 152 | bgcolor="#FFEBAD" | 153 = 3² · 17 |- | 3 | 91 = 7 · 13 | 53 | 65 = 5 · 13 | 103 | 133 = 7 · 19 | 153 | 209 = 11 · 19 |- | 4 | 15 = 3 · 5 | 54 | 55 = 5 · 11 | bgcolor="#B3B7FF" | 104 | bgcolor="#B3B7FF" | 105 = 3 · 5 · 7 | 154 | 155 = 5 · 31 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 5 | bgcolor="#FFEBAD" | 124 = 2² · 31 | bgcolor="#FFEBAD" | 55 | bgcolor="#FFEBAD" | 63 = 3² · 7 | 105 | 451 = 11 · 41 | bgcolor="#B3B7FF" | 155 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 |- | 6 | 35 = 5 · 7 | 56 | 57 = 3 · 19 | 106 | 133 = 7 · 19 | 156 | 217 = 7 · 31 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 7 | bgcolor="#FFCBCB" | 25 = 5² | 57 | 65 = 5 · 13 | 107 | 133 = 7 · 19 | bgcolor="#B3B7FF" | 157 | bgcolor="#B3B7FF" | 186 = 2 · 3 · 31 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 8 | bgcolor="#FFCBCB" | 9 = 3² | 58 | 133 = 7 · 19 | 108 | 341 = 11 · 31 | 158 | 159 = 3 · 53 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 9 | bgcolor="#FFEBAD" | 28 = 2² · 7 | 59 | 87 = 3 · 29 | bgcolor="#FFEBAD" | 109 | bgcolor="#FFEBAD" | 117 = 3² · 13 | 159 | 247 = 13 · 19 |- | 10 | 33 = 3 · 11 | 60 | 341 = 11 · 31 | 110 | 111 = 3 · 37 | 160 | 161 = 7 · 23 |- | 11 | 15 = 3 · 5 | 61 | 91 = 7 · 13 | bgcolor="#B3B7FF" | 111 | bgcolor="#B3B7FF" | 190 = 2 · 5 · 19 | bgcolor="#B3B7FF" | 161 | bgcolor="#B3B7FF" | 190=2 · 5 · 19 |- | 12 | 65 = 5 · 13 | bgcolor="#FFEBAD" | 62 | bgcolor="#FFEBAD" | 63 = 3² · 7 | bgcolor="#FFCBCB" | 112 | bgcolor="#FFCBCB" | 121 = 11² | 162 | 481 = 13 · 37 |- | 13 | 21 = 3 · 7 | 63 | 341 = 11 · 31 | 113 | 133 = 7 · 19 | bgcolor="#B3B7FF" | 163 | bgcolor="#B3B7FF" | 186 = 2 · 3 · 31 |- | 14 | 15 = 3 · 5 | 64 | 65 = 5 · 13 | 114 | 115 = 5 · 23 | bgcolor="#B3B7FF" | 164 | bgcolor="#B3B7FF" | 165 = 3 · 5 · 11 |- | 15 | 341 = 11 · 13 | bgcolor="#FFEBAD" | 65 | bgcolor="#FFEBAD" | 112 = 2⁴ · 7 | 115 | 133 = 7 · 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 165 | bgcolor="#FFEBAD" | 172 = 2² · 43 |- | 16 | 51 = 3 · 17 | 66 | 91 = 7 · 13 | bgcolor="#FFEBAD" | 116 | bgcolor="#FFEBAD" | 117 = 3² · 13 | 166 | 301 = 7 · 43 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 17 | bgcolor="#FFEBAD" | 45 = 3² · 5 | 67 | 85 = 5 · 17 | 117 | 145 = 5 · 29 | bgcolor="#B3B7FF" | 167 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 18 | bgcolor="#FFCBCB" | 25 = 5² | 68 | 69 = 3 · 23 | 118 | 119 = 7 · 17 | bgcolor="#FFCBCB" | 168 | bgcolor="#FFCBCB" | 169 = 13² |- | bgcolor="#FFEBAD" | 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 45 = 3² · 5 | 69 | 85 = 5 · 17 | 119 | 177 = 3 · 59 | bgcolor="#B3B7FF" | 169 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 |- | 20 | 21 = 3 · 7 | bgcolor="#FFCBCB" | 70 | bgcolor="#FFCBCB" | 169 = 13² | bgcolor="#FFCBCB" | 120 | bgcolor="#FFCBCB" | 121 = 11² | bgcolor="#FFEBAD" | 170 | bgcolor="#FFEBAD" | 171 = 3² · 19 |- | 21 | 55 = 5 · 11 | bgcolor="#B3B7FF" | 71 | bgcolor="#B3B7FF" | 105 = 3 · 5 · 7 | 121 | 133 = 7 · 19 | 171 | 215 = 5 · 43 |- | 22 | 69 = 3 · 23 | 72 | 85 = 5 · 17 | 122 | 123 = 3 · 41 | 172 | 247 = 13 · 19 |- | 23 | 33 = 3 · 11 | 73 | 111 = 3 · 37 | 123 | 217 = 7 · 31 | 173 | 205 = 5 · 41 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 24 | bgcolor="#FFCBCB" | 25 = 5² | bgcolor="#FFEBAD" | 74 | bgcolor="#FFEBAD" | 75 = 3 · 5² | bgcolor="#FFEBAD" | 124 | bgcolor="#FFEBAD" | 125 = 3³ | bgcolor="#FFEBAD" | 174 | bgcolor="#FFEBAD" | 175 = 5² · 7 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 25 | bgcolor="#FFEBAD" | 28 = 2² · 7 | 75 | 91 = 7 · 13 | 125 | 133 = 7 · 19 | 175 | 319 = 11 · 19 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 26 | bgcolor="#FFEBAD" | 27 = 3³ | 76 | 77 = 7 · 11 | 126 | 247 = 13 · 19 | 176 | 177 = 3 · 59 |- | 27 | 65 = 5 · 13 | 77 | 247 = 13 · 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 127 | bgcolor="#FFEBAD" | 153 = 3² · 17 | bgcolor="#FFEBAD" | 177 | bgcolor="#FFEBAD" | 196 = 2² · 7² |- | bgcolor="#FFEBAD" | 28 | bgcolor="#FFEBAD" | 45 = 3² · 5 | 78 | 341 = 11 · 31 | 128 | 129 = 3 · 43 | 178 | 247 = 13 · 19 |- | 29 | 35 = 5 · 7 | 79 | 91 = 7 · 13 | 129 | 217 = 7 · 31 | 179 | 185 = 5 · 37 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 30 | bgcolor="#FFCBCB" | 49 = 7² | bgcolor="#FFEBAD" | 80 | bgcolor="#FFEBAD" | 81 = 3⁴ | 130 | 217 = 7 · 31 | 180 | 217 = 7 · 31 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 31 | bgcolor="#FFCBCB" | 49 = 7² | 81 | 85 = 5 · 17 | 131 | 143 = 11 · 13 | bgcolor="#B3B7FF" | 181 | bgcolor="#B3B7FF" | 195 = 3 · 5 · 13 |- | 32 | 33 = 3 · 11 | 82 | 91 = 7 · 13 | 132 | 133 = 7 · 19 | 182 | 183 = 3 · 61 |- | 33 | 85 = 5 · 17 | bgcolor="#B3B7FF" | 83 | bgcolor="#B3B7FF" | 105 = 3 · 5 · 7 | 133 | 145 = 5 · 29 | 183 | 221 = 13 · 17 |- | 34 | 35 = 5 · 7 | 84 | 85 = 5 · 17 | bgcolor="#FFEBAD" | 134 | bgcolor="#FFEBAD" | 135 = 3³ · 5 | 184 | 185 = 5 · 37 |- | 35 | 51 = 3 · 17 | 85 | 129 = 3 · 43 | 135 | 221 = 13 · 17 | 185 | 217 = 7 · 31 |- | 36 | 91 = 7 · 13 | 86 | 87 = 3 · 29 | 136 | 265 = 5 · 53 | 186 | 187 = 11 · 17 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 37 | bgcolor="#FFEBAD" | 45 = 3² · 5 | 87 | 91 = 7 · 13 | bgcolor="#FFEBAD" | 137 | bgcolor="#FFEBAD" | 148 = 2² · 37 | 187 | 217 = 7 · 31 |- | 38 | 39 = 3 · 13 | 88 | 91 = 7 · 13 | 138 | 259 = 7 · 37 | bgcolor="#FFEBAD" | 188 | bgcolor="#FFEBAD" | 189 = 3³ · 7 |- | 39 | 95 = 5 · 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 89 | bgcolor="#FFEBAD" | 99 = 3² · 11 | 139 | 161 = 7 · 23 | 189 | 235 = 5 · 47 |- | 40 | 91 = 7 · 13 | 90 | 91 = 7 · 13 | 140 | 141 = 3 · 47 | bgcolor="#B3B7FF" | 190 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 |- | bgcolor="#B3B7FF" | 41 | bgcolor="#B3B7FF" | 105 = 3 · 5 · 7 | 91 | 115 = 5 · 23 | 141 | 355 = 5 · 71 | 191 | 217 = 7 · 31 |- | 42 | 205 = 5 · 41 | 92 | 93 = 3 · 31 | 142 | 143 = 11 · 13 | 192 | 217 = 7 · 31 |- | 43 | 77 = 7 · 11 | 93 | 301 = 7 · 43 | 143 | 213 = 3 · 71 | bgcolor="#FFEBAD" | 193 | bgcolor="#FFEBAD" | 276 = 2² · 3 · 23 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 44 | bgcolor="#FFEBAD" | 45 = 3² · 5 | 94 | 95 = 5 · 19 | 144 | 145 = 5 · 29 | bgcolor="#B3B7FF" | 194 | bgcolor="#B3B7FF" | 195 = 3 · 5 · 13 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 45 | bgcolor="#FFEBAD" | 76 = 2² · 19 | 95 | 141 = 3 · 47 | bgcolor="#FFEBAD" | 145 | bgcolor="#FFEBAD" | 153 = 3² · 17 | 195 | 259 = 7 · 37 |- | 46 | 133 = 7 · 19 | 96 | 133 = 7 · 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 146 | bgcolor="#FFEBAD" | 147 = 3 · 7² | 196 | 205 = 5 · 41 |- | 47 | 65 = 5 · 13 | bgcolor="#B3B7FF" | 97 | bgcolor="#B3B7FF" | 105 = 3 · 5 · 7 | bgcolor="#FFCBCB" | 147 | bgcolor="#FFCBCB" | 169 = 13² | bgcolor="#B3B7FF" | 197 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 48 | bgcolor="#FFCBCB" | 49 = 7² | bgcolor="#FFEBAD" | 98 | bgcolor="#FFEBAD" | 99 = 3² · 11 | bgcolor="#B3B7FF" | 148 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 | 198 | 247 = 13 · 19 |- | bgcolor="#B3B7FF" | 49 | bgcolor="#B3B7FF" | 66 = 2 · 3 · 11 | 99 | 145 = 5 · 29 | bgcolor="#FFEBAD" | 149 | bgcolor="#FFEBAD" | 175 = 5² · 7 | bgcolor="#FFEBAD" | 199 | bgcolor="#FFEBAD" | 225 = 3² · 5² |- | 50 | 51 = 3 · 17 | bgcolor="#FFEBAD" | 100 | bgcolor="#FFEBAD" | 153 = 3² · 17 | bgcolor="#FFCBCB" | 150 | bgcolor="#FFCBCB" | 169 = 13² | 200 | 201 = 3 · 67 |} == Vidu ankaŭ == * [[Eŭlera pseŭdoprimo]] * [[Eŭlero-jakobia pseŭdoprimo]] * [[Pseŭdoprimo de Fibonacci]] * [[Pseŭdoprimo de Lucas]] * [[Pseŭdoprimo de Perrin]] * [[Pseŭdoprimo de Somer-Lucas]] * [[Forta pseŭdoprimo]] * [[Forta pseŭdoprimo de Frobenius]] * [[Forta pseŭdoprimo de Lucas]] * [[Superflua forta pseŭdoprimo de Lucas]] == Eksteraj ligiloj == * {{OEIS|id=A001567}} pseŭdoprimoj al bazo 2 (nombroj de Poulet) * {{OEIS|id=A001262}} - bazo-2 fortaj pseŭdoprimoj * {{OEIS|id=A006970}} - bazo-2 eŭleraj pseŭdoprimoj * {{OEIS|id=A047713}} - bazo-2 eŭlero-jakobiaj pseŭdoprimoj * {{OEIS|id=A048950}} - bazo-3 eŭlero-jakobiaj pseŭdoprimoj * [http://de.wikibooks.org/wiki/Pseudoprimzahlen:_Tabelle_Pseudoprimzahlen_(15_-_4999) Pseŭdoprimoj supren ĝis 5000] [[Kategorio:Kvazaŭprimoj]] [[nl:Kleine stelling van Fermat#Pseudo-priemgetallen]] 0312o3613mk67i2a2d70zd2mttohc4y 9363375 9363374 2026-04-29T15:08:17Z Sj1mor 12103 9363375 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} En [[nombroteorio]], '''pseŭdoprimo''' estas verŝajna [[primo]] ([[entjero]], kiu havas econ validan por ĉiuj primoj), kiu, tamen, ne nepre estas primo. Pseŭdoprimoj estas klaseblaj laŭ ecoj, kiujn ili kontentigas. La plej grava klaso de pseŭdoprimoj venas de [[malgranda teoremo de Fermat]], kaj tiaj nombroj estas nomataj '''pseŭdoprimoj de Fermat'''. Laŭ tiu ĉi teoremo, se ''p'' estas primo kaj entjero ''a'' estas [[Reciproka primeco|reciproke prima]] kun ''p'', tiam ''a^p-1-1'' estas dividebla per ''p''. Entjero ''x'' reciproke prima kun entjero ''a'', kiu estas divizoro de ''a^x-1-1'', nomiĝas '''pseŭdoprimo al bazo ''a'''''. Entjero ''x'', kiu estas pseŭdoprimo por ĉiu valoro de ''a'', kiu estas reciproke prima kun ''x'', nomiĝas [[nombro de Carmichael]]. La plej malgranda pseŭdoprimo de Fermat por la bazo 2 estas 341. Ĝi ne estas [[Primo|prima]], ĉar ĝi egalas al 11·31, sed por ĝi validas la egalaĵo el la malgranda teoremo de Fermat: 2³⁴⁰≡1 (mod 341). La malofteco de ĉi tiaj pseŭdoprimoj havas gravajn praktikajn implikaĵojn. Ekzemple, algoritmoj kiel [[RSA]] bazitaj sur [[publika ŝlosila ĉifrado]] postulas eblecon rapide trovi grandajn primojn. La kutima algoritmo por generi primojn estas generi hazardajn neparajn nombrojn kaj [[primeco-testo|testi]] ilin por primeco. Tamen, [[determinisma algoritmo|determinismaj]] {{J|primeca testo}} estas malrapidaj. Se la uzanto konsentas toleri arbitre malgrandan ŝancon, ke la nombro trovita estas ne primo, sed pseŭdoprimo, tiam eblas uzi la multe pli rapidan kaj pli simplan [[Primeco-testo de Fermat|primeco-teston de Fermat]]. Alia maniero estas uzi pli rafinitajn nociojn de pseŭdoprimeco, ekzemple [[Forta pseŭdoprimo|fortan pseŭdoprimecon]] aŭ [[Eŭlero-jakobia pseŭdoprimo|eŭlero-jakobian pseŭdoprimecon]], por kiuj ne ekzistas analogoj de nombroj de Carmichael. Ĉi tio kondukas al [[hazardigita algoritmo|probablecaj algoritmoj]] kiel, ekzemple, [[primeco-testo de Solovay-Strassen]] kaj [[primeco-testo de Miller-Rabin]], kiuj produktas tion, kio estas konata kiel [[industrio-grada primo|industrio-gradaj primoj]]. Industrio-grada primo estas entjero, por kiu primeco ne estas [[rigora pruvo|rigore pruvita]], sed estas nur arbitre malgranda probablo de komponigiteco. Estas nefinie multaj pseŭdoprimoj al donita bazo (fakte, malfinie multaj nombroj de Carmichael), sed ili estas iom maloftaj. Ekzistas nur tri pseŭdoprimoj al bazo 2 malpli grandaj ol 1000, kaj estas nur 245 pli malpli grandaj ol miliono. Pseŭdoprimoj al bazo 2 estas nomataj ankaŭ '''nombroj de Poulet''' aŭ iam '''nombroj de Sarrus'''. La nombroj de Poulet kaj nombroj de Carmichael (en grasa tiparo) supren ĝis 41041 estas: {| class="wikitable" |n || ||n || ||n || ||n || ||n || |- |1 ||341 = 11 · 31 ||11 ||'''2821''' = 7 · 13 · 31 ||21 ||8481 = 3 · 11 · 257 ||31 ||15709 = 23 · 683 ||41 ||30121 = 7 · 13 · 331 |- |2 ||'''561''' = 3 · 11 · 17 ||12 ||3277 = 29 · 113 ||22 ||'''8911''' = 7 · 19 · 67 ||32 ||'''15841''' = 7 · 31 · 73 ||42 ||30889 = 17 · 23 · 79 |- |3 ||645 = 3 · 5 · 43 ||13 ||4033 = 37 · 109 ||23 ||10261 = 31 · 331 ||33 ||16705 = 5 · 13 · 257 ||43 ||31417 = 89 · 353 |- |4 ||'''1105''' = 5 · 13 · 17 ||14 ||4369 = 17 · 257 ||24 ||'''10585''' = 5 · 29 · 73 ||34 ||18705 = 3 · 5 · 29 · 43 ||44 ||31609 = 73 · 433 |- |5 ||1387 = 19 · 73 ||15 ||4371 = 3 · 31 · 47 ||25 ||11305 = 5 · 7 · 17 · 19 ||35 ||18721 = 97 · 193 ||45 ||31621 = 103 · 307 |- |6 ||'''1729''' = 7 · 13 · 19 ||16 ||4681 = 31 · 151 ||26 ||12801 = 3 · 17 · 251 ||36 ||19951 = 71 · 281 ||46 ||33153 = 3 · 43 · 257 |- |7 ||1905 = 3 · 5 · 127 ||17 ||5461 = 43 · 127 ||27 ||13741 = 7 · 13 · 151 ||37 ||23001 = 3 · 11 · 17 · 41 ||47 ||34945 = 5 · 29 · 241 |- |8 ||2047 = 23 · 89 ||18 ||'''6601''' = 7 · 23 · 41 ||28 ||13747 = 59 · 233 ||38 ||23377 = 97 · 241 ||48 ||35333 = 89 · 397 |- |9 ||'''2465''' = 5 · 17 · 29 ||19 ||7957 = 73 · 109 ||29 ||13981 = 11 · 31 · 41 ||39 ||25761 = 3 · 31 · 277 ||49 ||39865 = 5 · 7 · 17 · 67 |- |10 ||2701 = 37 · 73 ||20 ||8321 = 53 · 157 ||30 ||14491 = 43 · 337 ||40 ||'''29341''' = 13 · 37 · 61 ||50 ||'''41041''' = 7 · 11 · 13 · 41 |} Nombro de Poulet, ĉiuj el kies divizoroj ''d'' dividas na ''2^d-2'', estas [[supernombro de Poulet]]. Estas malfinie multaj nombroj de Poulet, kiuj ne estas supernombroj de Poulet. La unua plej malgrandaj pseŭdoprimoj por bazoj ''a≤200'' estas donitaj en jena tabelo. La koloroj markigas la kvanton de primaj faktoroj. {| class=wikitable |- ! ''a'' ! plej malgranda p-p ! ''a'' ! plej malgranda p-p ! ''a'' ! plej malgranda p-p ! ''a'' ! plej malgranda p-p |- | | | 51 | 65 = 5 · 13 | bgcolor="#FFEBAD" | 101 | bgcolor="#FFEBAD" | 175 = 5² · 7 | bgcolor="#FFEBAD" | 151 | bgcolor="#FFEBAD" | 175 = 5² · 7 |- | 2 | 341 = 11 · 13 | 52 | 85 = 5 · 17 | 102 | 133 = 7 · 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 152 | bgcolor="#FFEBAD" | 153 = 3² · 17 |- | 3 | 91 = 7 · 13 | 53 | 65 = 5 · 13 | 103 | 133 = 7 · 19 | 153 | 209 = 11 · 19 |- | 4 | 15 = 3 · 5 | 54 | 55 = 5 · 11 | bgcolor="#B3B7FF" | 104 | bgcolor="#B3B7FF" | 105 = 3 · 5 · 7 | 154 | 155 = 5 · 31 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 5 | bgcolor="#FFEBAD" | 124 = 2² · 31 | bgcolor="#FFEBAD" | 55 | bgcolor="#FFEBAD" | 63 = 3² · 7 | 105 | 451 = 11 · 41 | bgcolor="#B3B7FF" | 155 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 |- | 6 | 35 = 5 · 7 | 56 | 57 = 3 · 19 | 106 | 133 = 7 · 19 | 156 | 217 = 7 · 31 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 7 | bgcolor="#FFCBCB" | 25 = 5² | 57 | 65 = 5 · 13 | 107 | 133 = 7 · 19 | bgcolor="#B3B7FF" | 157 | bgcolor="#B3B7FF" | 186 = 2 · 3 · 31 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 8 | bgcolor="#FFCBCB" | 9 = 3² | 58 | 133 = 7 · 19 | 108 | 341 = 11 · 31 | 158 | 159 = 3 · 53 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 9 | bgcolor="#FFEBAD" | 28 = 2² · 7 | 59 | 87 = 3 · 29 | bgcolor="#FFEBAD" | 109 | bgcolor="#FFEBAD" | 117 = 3² · 13 | 159 | 247 = 13 · 19 |- | 10 | 33 = 3 · 11 | 60 | 341 = 11 · 31 | 110 | 111 = 3 · 37 | 160 | 161 = 7 · 23 |- | 11 | 15 = 3 · 5 | 61 | 91 = 7 · 13 | bgcolor="#B3B7FF" | 111 | bgcolor="#B3B7FF" | 190 = 2 · 5 · 19 | bgcolor="#B3B7FF" | 161 | bgcolor="#B3B7FF" | 190=2 · 5 · 19 |- | 12 | 65 = 5 · 13 | bgcolor="#FFEBAD" | 62 | bgcolor="#FFEBAD" | 63 = 3² · 7 | bgcolor="#FFCBCB" | 112 | bgcolor="#FFCBCB" | 121 = 11² | 162 | 481 = 13 · 37 |- | 13 | 21 = 3 · 7 | 63 | 341 = 11 · 31 | 113 | 133 = 7 · 19 | bgcolor="#B3B7FF" | 163 | bgcolor="#B3B7FF" | 186 = 2 · 3 · 31 |- | 14 | 15 = 3 · 5 | 64 | 65 = 5 · 13 | 114 | 115 = 5 · 23 | bgcolor="#B3B7FF" | 164 | bgcolor="#B3B7FF" | 165 = 3 · 5 · 11 |- | 15 | 341 = 11 · 13 | bgcolor="#FFEBAD" | 65 | bgcolor="#FFEBAD" | 112 = 2⁴ · 7 | 115 | 133 = 7 · 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 165 | bgcolor="#FFEBAD" | 172 = 2² · 43 |- | 16 | 51 = 3 · 17 | 66 | 91 = 7 · 13 | bgcolor="#FFEBAD" | 116 | bgcolor="#FFEBAD" | 117 = 3² · 13 | 166 | 301 = 7 · 43 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 17 | bgcolor="#FFEBAD" | 45 = 3² · 5 | 67 | 85 = 5 · 17 | 117 | 145 = 5 · 29 | bgcolor="#B3B7FF" | 167 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 18 | bgcolor="#FFCBCB" | 25 = 5² | 68 | 69 = 3 · 23 | 118 | 119 = 7 · 17 | bgcolor="#FFCBCB" | 168 | bgcolor="#FFCBCB" | 169 = 13² |- | bgcolor="#FFEBAD" | 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 45 = 3² · 5 | 69 | 85 = 5 · 17 | 119 | 177 = 3 · 59 | bgcolor="#B3B7FF" | 169 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 |- | 20 | 21 = 3 · 7 | bgcolor="#FFCBCB" | 70 | bgcolor="#FFCBCB" | 169 = 13² | bgcolor="#FFCBCB" | 120 | bgcolor="#FFCBCB" | 121 = 11² | bgcolor="#FFEBAD" | 170 | bgcolor="#FFEBAD" | 171 = 3² · 19 |- | 21 | 55 = 5 · 11 | bgcolor="#B3B7FF" | 71 | bgcolor="#B3B7FF" | 105 = 3 · 5 · 7 | 121 | 133 = 7 · 19 | 171 | 215 = 5 · 43 |- | 22 | 69 = 3 · 23 | 72 | 85 = 5 · 17 | 122 | 123 = 3 · 41 | 172 | 247 = 13 · 19 |- | 23 | 33 = 3 · 11 | 73 | 111 = 3 · 37 | 123 | 217 = 7 · 31 | 173 | 205 = 5 · 41 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 24 | bgcolor="#FFCBCB" | 25 = 5² | bgcolor="#FFEBAD" | 74 | bgcolor="#FFEBAD" | 75 = 3 · 5² | bgcolor="#FFEBAD" | 124 | bgcolor="#FFEBAD" | 125 = 3³ | bgcolor="#FFEBAD" | 174 | bgcolor="#FFEBAD" | 175 = 5² · 7 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 25 | bgcolor="#FFEBAD" | 28 = 2² · 7 | 75 | 91 = 7 · 13 | 125 | 133 = 7 · 19 | 175 | 319 = 11 · 19 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 26 | bgcolor="#FFEBAD" | 27 = 3³ | 76 | 77 = 7 · 11 | 126 | 247 = 13 · 19 | 176 | 177 = 3 · 59 |- | 27 | 65 = 5 · 13 | 77 | 247 = 13 · 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 127 | bgcolor="#FFEBAD" | 153 = 3² · 17 | bgcolor="#FFEBAD" | 177 | bgcolor="#FFEBAD" | 196 = 2² · 7² |- | bgcolor="#FFEBAD" | 28 | bgcolor="#FFEBAD" | 45 = 3² · 5 | 78 | 341 = 11 · 31 | 128 | 129 = 3 · 43 | 178 | 247 = 13 · 19 |- | 29 | 35 = 5 · 7 | 79 | 91 = 7 · 13 | 129 | 217 = 7 · 31 | 179 | 185 = 5 · 37 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 30 | bgcolor="#FFCBCB" | 49 = 7² | bgcolor="#FFEBAD" | 80 | bgcolor="#FFEBAD" | 81 = 3⁴ | 130 | 217 = 7 · 31 | 180 | 217 = 7 · 31 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 31 | bgcolor="#FFCBCB" | 49 = 7² | 81 | 85 = 5 · 17 | 131 | 143 = 11 · 13 | bgcolor="#B3B7FF" | 181 | bgcolor="#B3B7FF" | 195 = 3 · 5 · 13 |- | 32 | 33 = 3 · 11 | 82 | 91 = 7 · 13 | 132 | 133 = 7 · 19 | 182 | 183 = 3 · 61 |- | 33 | 85 = 5 · 17 | bgcolor="#B3B7FF" | 83 | bgcolor="#B3B7FF" | 105 = 3 · 5 · 7 | 133 | 145 = 5 · 29 | 183 | 221 = 13 · 17 |- | 34 | 35 = 5 · 7 | 84 | 85 = 5 · 17 | bgcolor="#FFEBAD" | 134 | bgcolor="#FFEBAD" | 135 = 3³ · 5 | 184 | 185 = 5 · 37 |- | 35 | 51 = 3 · 17 | 85 | 129 = 3 · 43 | 135 | 221 = 13 · 17 | 185 | 217 = 7 · 31 |- | 36 | 91 = 7 · 13 | 86 | 87 = 3 · 29 | 136 | 265 = 5 · 53 | 186 | 187 = 11 · 17 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 37 | bgcolor="#FFEBAD" | 45 = 3² · 5 | 87 | 91 = 7 · 13 | bgcolor="#FFEBAD" | 137 | bgcolor="#FFEBAD" | 148 = 2² · 37 | 187 | 217 = 7 · 31 |- | 38 | 39 = 3 · 13 | 88 | 91 = 7 · 13 | 138 | 259 = 7 · 37 | bgcolor="#FFEBAD" | 188 | bgcolor="#FFEBAD" | 189 = 3³ · 7 |- | 39 | 95 = 5 · 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 89 | bgcolor="#FFEBAD" | 99 = 3² · 11 | 139 | 161 = 7 · 23 | 189 | 235 = 5 · 47 |- | 40 | 91 = 7 · 13 | 90 | 91 = 7 · 13 | 140 | 141 = 3 · 47 | bgcolor="#B3B7FF" | 190 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 |- | bgcolor="#B3B7FF" | 41 | bgcolor="#B3B7FF" | 105 = 3 · 5 · 7 | 91 | 115 = 5 · 23 | 141 | 355 = 5 · 71 | 191 | 217 = 7 · 31 |- | 42 | 205 = 5 · 41 | 92 | 93 = 3 · 31 | 142 | 143 = 11 · 13 | 192 | 217 = 7 · 31 |- | 43 | 77 = 7 · 11 | 93 | 301 = 7 · 43 | 143 | 213 = 3 · 71 | bgcolor="#FFEBAD" | 193 | bgcolor="#FFEBAD" | 276 = 2² · 3 · 23 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 44 | bgcolor="#FFEBAD" | 45 = 3² · 5 | 94 | 95 = 5 · 19 | 144 | 145 = 5 · 29 | bgcolor="#B3B7FF" | 194 | bgcolor="#B3B7FF" | 195 = 3 · 5 · 13 |- | bgcolor="#FFEBAD" | 45 | bgcolor="#FFEBAD" | 76 = 2² · 19 | 95 | 141 = 3 · 47 | bgcolor="#FFEBAD" | 145 | bgcolor="#FFEBAD" | 153 = 3² · 17 | 195 | 259 = 7 · 37 |- | 46 | 133 = 7 · 19 | 96 | 133 = 7 · 19 | bgcolor="#FFEBAD" | 146 | bgcolor="#FFEBAD" | 147 = 3 · 7² | 196 | 205 = 5 · 41 |- | 47 | 65 = 5 · 13 | bgcolor="#B3B7FF" | 97 | bgcolor="#B3B7FF" | 105 = 3 · 5 · 7 | bgcolor="#FFCBCB" | 147 | bgcolor="#FFCBCB" | 169 = 13² | bgcolor="#B3B7FF" | 197 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 |- | bgcolor="#FFCBCB" | 48 | bgcolor="#FFCBCB" | 49 = 7² | bgcolor="#FFEBAD" | 98 | bgcolor="#FFEBAD" | 99 = 3² · 11 | bgcolor="#B3B7FF" | 148 | bgcolor="#B3B7FF" | 231 = 3 · 7 · 11 | 198 | 247 = 13 · 19 |- | bgcolor="#B3B7FF" | 49 | bgcolor="#B3B7FF" | 66 = 2 · 3 · 11 | 99 | 145 = 5 · 29 | bgcolor="#FFEBAD" | 149 | bgcolor="#FFEBAD" | 175 = 5² · 7 | bgcolor="#FFEBAD" | 199 | bgcolor="#FFEBAD" | 225 = 3² · 5² |- | 50 | 51 = 3 · 17 | bgcolor="#FFEBAD" | 100 | bgcolor="#FFEBAD" | 153 = 3² · 17 | bgcolor="#FFCBCB" | 150 | bgcolor="#FFCBCB" | 169 = 13² | 200 | 201 = 3 · 67 |} == Vidu ankaŭ == * [[Eŭlera pseŭdoprimo]] * [[Eŭlero-jakobia pseŭdoprimo]] * [[Pseŭdoprimo de Fibonacci]] * [[Pseŭdoprimo de Lucas]] * [[Pseŭdoprimo de Perrin]] * [[Pseŭdoprimo de Somer-Lucas]] * [[Forta pseŭdoprimo]] * [[Forta pseŭdoprimo de Frobenius]] * [[Forta pseŭdoprimo de Lucas]] * [[Superflua forta pseŭdoprimo de Lucas]] == Eksteraj ligiloj == * {{OEIS|id=A001567}} pseŭdoprimoj al bazo 2 (nombroj de Poulet) * {{OEIS|id=A001262}} - bazo-2 fortaj pseŭdoprimoj * {{OEIS|id=A006970}} - bazo-2 eŭleraj pseŭdoprimoj * {{OEIS|id=A047713}} - bazo-2 eŭlero-jakobiaj pseŭdoprimoj * {{OEIS|id=A048950}} - bazo-3 eŭlero-jakobiaj pseŭdoprimoj * [http://de.wikibooks.org/wiki/Pseudoprimzahlen:_Tabelle_Pseudoprimzahlen_(15_-_4999) Pseŭdoprimoj supren ĝis 5000] [[Kategorio:Kvazaŭprimoj]] [[nl:Kleine stelling van Fermat#Pseudo-priemgetallen]] 9qqxbmnlfo01o4d51h2tv3f21uwh6a1 0 236674 9363373 9256283 2026-04-29T15:07:33Z Sj1mor 12103 9363373 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|teksto=Ekzistas ankaŭ [[teoremo de Carmichael]] pri [[fibonaĉi-nombro]]j}} En [[nombroteorio]], '''nombro de Carmichael''' aŭ '''absoluta pseŭdoprimo de Fermat''' estas [[komponita nombro|komponita]] pozitiva [[entjero]] ''n'', kiu kontentigas la [[kongrueco]]n <math>b^{n-1}~\equiv 1 \pmod{n}</math> por ĉiu entjero ''b'', kiu estas [[Reciproka primeco|reciproke prima]] kun ''n'' (vidu en [[modula aritmetiko]]). Tiaj nombroj estas nomitaj omaĝe al [[Robert Daniel Carmichael]]. La nombroj de Carmichael estas [[nombro de Knödel|nombroj de Knödel]] ''K₁''. == Ĝenerala priskribo == [[Malgranda teoremo de Fermat]] diras, ke, se ''p'' estas primo kaj ''a'' estas [[Reciproka primeco|reciproke prima]] kun ''p'', ''1≤a<p'', tiam ''a^p-1-1'' estas [[Divizoro|dividebla]] per ''p''. Se nombro ''x'' ne estas primo, ''a'' kaj ''x'' estas [[Reciproka primeco|reciproke primaj]], ''1≤a<x'' kaj ''x'' dividas la nombron ''a^x-1-1'', tiam ''x'' estas '''pseŭdoprimo al bazo ''a'''''. Nombro ''x'', kiu estas pseŭdoprimo por ĉiuj valoroj de ''a'' [[Reciproka primeco|reciproke primaj]] kun ''x'' estas nombro de Carmichael. [[Malgranda teoremo de Fermat]] diras, ke ĉiuj [[primo]]j havas certan propraĵon. En ĉi tiu senco nombroj de Carmichael estas similaj al primoj. Nombroj de Carmichael estas gravaj, ĉar ili povas ĉirkaŭiri la [[Primeco-testo de Fermat|primeco-teston de Fermat]]: ĉiuj nombroj estas por ili ĉiam ''neatestantoj de Fermat''. Pro tio, ke nombroj de Carmichael ekzistas, ĉi tiu [[primeca testo]] ne povas pruvi primecon de nombro, kvankam ĝi povas ankoraŭ esti uzata por pruvi, ke nombro estas komponita. Krome, se la nombroj iĝas pli grandaj, nombroj de Carmichael inter ili iĝas tre maloftaj. Ekzemple, inter 1 kaj 10¹⁸ ekzistas nur 1,401,644 nombroj de Carmichael (averaĝe proksimume unu por 700·10⁹ nombroj).<ref>Richard Pinch, [http://arxiv.org/abs/math/0604376 "La nombroj de Carmichael supren ĝis 10¹⁸"], aprilo de 2006 (surbaze de lia pli frua laboro [http://www.chalcedon.demon.co.uk/rgep/p37.ps] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070301222210/http://www.chalcedon.demon.co.uk/rgep/p37.ps |date=2007-03-01 }}[http://arxiv.org/abs/math.NT/9803082][http://arxiv.org/abs/math.NT/0504119]).</ref> Alternativa kaj ekvivalenta difino de nombro de Carmichael estas donita per teoremo de Korselt. '''Teoremo''' (Korselt [[1899]]): Pozitiva komponita entjero ''n'' estas nombro de Carmichael, [[se kaj nur se]] ''n'' estas [[kvadrato-libera entjero|kvadrato-libera]], kaj por ĉiuj [[prima dividanto|primaj divizoroj]] ''p'' de ''n'', validas ''(p - 1)'' | ''(n - 1)'' (la notacio ''a | b'' indikas, ke la nombro ''a'' [[divizoro|dividas]] la nombron ''b''). El ĉi tiu teoremo sekvas ke ĉiuj nombroj de Carmichael estas [[nepara nombro|neparaj]]. Korselt estis la unua, kiu identigis ĉi tiujn ecojn, sed li ne sukcesis trovi ekzemplon. En [[1910]] Carmichael trovis la unuan kaj plej malgrandan ĉi tian nombron, 561. Tion, ke 561 estas nombro de Carmichael, pruveblas dank' al la teoremo de Korselt. Ja 561 = 3 ∙ 11 ∙ 17 estas kvadratolibera kaj 2 | 560, 10 | 560 kaj 16 | 560. La plej malgrandaj nombroj de Carmichael estas :561 = 3 ∙ 11 ∙ 17 &nbsp; (2 | 560, 10 | 560, 16 | 560) :1105 = 5 ∙ 13 ∙ 17 &nbsp; (4 | 1104, 12 | 1104, 16 | 1104) :1729 = 7 ∙ 13 ∙ 19 &nbsp; (6 | 1728, 12 | 1728, 18 | 1728) :2465 = 5 ∙ 17 ∙ 29 &nbsp; (4 | 2464, 16 | 2464, 28 | 2464) :2821 = 7 ∙ 13 ∙ 31 &nbsp; (6 | 2820, 12 | 2820, 30 | 2820) :6601 = 7 ∙ 23 ∙ 41 &nbsp; (6 | 6600, 22 | 6600, 40 | 6600) :8911 = 7 ∙ 19 ∙ 67 &nbsp; (6 | 8910, 18 | 8910, 66 | 8910) J. Chernick pruvis teoremon en [[1939]] kiu povas esti uzita por konstrui [[subaro]]n de nombroj de Carmichael. Nombro ''(6k + 1)(12k + 1)(18k + 1)'' estas nombro de Carmichael, se ĉiuj ĝiaj tri faktoroj estas primoj. Löh kaj Niebuhr en [[1992]] trovis iujn el gigantaj nombroj de Carmichael, inkluzive unu kun 1101518 faktoroj kaj pli ol 16 milionoj da ciferoj. === Ecoj === Nombro de Carmichael havas almenaŭ 3 primajn faktorojn. La unuaj nombroj de Carmichael kun ''k'' primaj faktoroj estas: {| class=wikitable ! ''k'' !! |- | 3 || 561 = 3 ∙ 11 ∙ 17 |- | 4 || 41041 = 7 ∙ 11 ∙ 13 ∙ 41 |- | 5 || 825265 = 5 ∙ 7 ∙ 17 ∙ 19 ∙ 73 |- | 6 || 321197185 = 5 ∙ 19 ∙ 23 ∙ 29 ∙ 37 ∙ 137 |- | 7 || 5394826801 = 7 ∙ 13 ∙ 17 ∙ 23 ∙ 31 ∙ 67 ∙ 73 |- | 8 || 232250619601 = 7 ∙ 11 ∙ 13 ∙ 17 ∙ 31 ∙ 37 ∙ 73 ∙ 163 |- | 9 || 9746347772161 = 7 ∙ 11 ∙ 13 ∙ 17 ∙ 19 ∙ 31 ∙ 37 ∙ 41 ∙ 641 |} La unuaj nombroj de Carmichael kun 4 primaj faktoroj estas: {| class="wikitable" ! ''i'' !! |- | 1 || 41041 = 7 ∙ 11 ∙ 13 ∙ 41 |- | 2 || 62745 = 3 ∙ 5 ∙ 47 ∙ 89 |- | 3 || 63973 = 7 ∙ 13 ∙ 19 ∙ 37 |- | 4 || 75361 = 11 ∙ 13 ∙ 17 ∙ 31 |- | 5 || 101101 = 7 ∙ 11 ∙ 13 ∙ 101 |- | 6 || 126217 = 7 ∙ 13 ∙ 19 ∙ 73 |- | 7 || 172081 = 7 ∙ 13 ∙ 31 ∙ 61 |- | 8 || 188461 = 7 ∙ 13 ∙ 19 ∙ 109 |- | 9 || 278545 = 5 ∙ 17 ∙ 29 ∙ 113 |- | 10 || 340561 = 13 ∙ 17 ∙ 23 ∙ 67 |} <!--Epizode, la unua nombro de Carmichael ([[561 (nombro)|561]]) estas esprimebla kiel sumo de du nenegativa unua (potencoj, potencas, kardinaloj, kardinalas, povoj, povas) en pli vojoj ol (ĉiu, iu) pli malgranda nombro (kvankam konfese ''ĉiuj'' nenegativa (entjeroj, entjeras, entjeraj) (komunigi, parto) ĉi tiu propraĵo). -->La dua nombro de Carmichael ([[1105 (nombro)|1105]]) povas esti esprimita kiel sumo de du kvadratoj en pli multaj manieroj ol ĉiu pli malgranda nombro. La tria nombro de Carmichael ([[1729 (nombro)|1729]]) estas la nombro de Hardy-Ramanujan: la plej malgranda nombro, kiu povas esti esprimita kiel sumo de du kuboj en du malsamaj manieroj. === Distribuo === Estu ''C(X)'' kvanto de nombroj de Carmichael malpli grandaj ol aŭ egalaj al ''X''. La tabelo donas distribuon de nombroj de Carmichael supren ĝis potencoj de 10 (de Pinch [[2006]]): {| class=wikitable ! ''n'' | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |- ! ''C(10ⁿ)'' | 1 | 7 | 16 | 43 | 105 | 255 | 646 | 1547 | 3605 | 8241 | 19279 | 44706 | 105212 | 246683 | 585355 | 1401644 | 3381806 | 8220777 |} Erdős pruvis en lia [[1956]] papero ke :<math>C(X) < X \exp{\frac{-k \log{X} \log{\log{\log{X}}}}{\log{\log{X}}}}</math> por iu konstanto ''k''. La tabelo pli sube donas aproksimaĵojn por ĉi tiu konstanto: {| class=wikitable ! ''n'' !! ''k'' por ''C(10ⁿ)'' |- | 4 || 2,19547 |- | 6 || 1,97946 |- | 8 || 1,90495 |- | 10 || 1,86870 |- | 12 || 1,86377 |- | 14 || 1,86293 |- | 16 || 1,86406 |- | 18 || 1,86522 |- | 20 || 1,86598 |} En la alia direkto, [[Paŭlo Erdős]] heŭristike argumentis ke devas ekzisti malfinie multaj nombroj de Carmichael. En 1994 estis montrite de W. R. (Red) Alford, Andrew Granville kaj Carl Pomerance ke reale ekzistas malfinie multaj nombroj de Carmichael. Aparte, ili montris ke :''C(X) > X^(2/7)'' por sufiĉe granda ''X'' <ref>W. R. (Red) Alford, Andrew Granville kaj Carl Pomerance. [http://www.math.dartmouth.edu/~carlp/PDF/paper95.pdf "Estas malfinie multaj nombroj de Carmichael"] ''Analoj de matematiko'' '''139''' (1994) 703-722.</ref>. Glyn Harman pruvis ke :''C(X) > X^0.332'' denove por sufiĉe granda ''X''.<ref>Glyn Harman. "On the number of Carmichael numbers up to X." - "Pri la kvanto de nombroj de Carmichael supren ĝis X." ''Bull. Lond. Math. Soc.'' '''37''' (2005) 641-650.</ref> Ĉi tiu aŭtoro sinsekve plibonigis la eksponenton al proksime kaj super 1/3. Paŭlo Erdős ankaŭ donis heŭristikon sugestantan ke lia supera baro devas esti proksima al la vera kurzo de kreskado de ''C(X)''. <!--== Pli alte ordaj nombroj de Carmichael == Nombroj de Carmichael povas esti ĝeneraligita uzanta (konceptoj, konceptas) de [[abstrakta algebro]]. La pli supre difinaj ŝtatoj (tiu, ke, kiu) komponita entjero ''n'' estas _Carmichael_ precize kiam la ''n''(th, -a)-povo-(altiganta, relevanta) funkcio ''p''_''n'' de la [[ringo (algebro)|ringo]] '''Z'''_''n'' de (entjeroj, entjeras, entjeraj) module ''n'' al sin estas la identa funkcio. La idento estas la nur '''Z'''_''n''-[[algebro super kampo|algebra]] [[endomorfio]] sur '''Z'''_''n'' (do, tiel) ni povas _restate_ la difino kiel (demandanta, petanta) (tiu, ke, kiu) ''p''_''n'' esti algebra endomorfio de '''Z'''_''n''. (Kiel, Ĉar, Tiel) pli supre, ''p''_''n'' (verigas, kontentigas) la sama propraĵo ĉiam ''n'' estas primo. La ''n''-a-povo-(altiganta, relevanta) funkcio ''p''_''n'' estas ankaŭ difinis sur (ĉiu, iu) '''Z'''_''n''-algebro '''A'''. Teoremaj ŝtatoj (tiu, ke, kiu) ''n'' estas primo se kaj nur se ĉiuj tiaj funkcioj ''p''_''n'' estas algebro (endomorfioj, endomorfias). En-inter ĉi tiuj du kondiĉoj (mensogoj, mensogas, kuŝas) la difino de '''nombro de Carmichael de ordo m''' por (ĉiu, iu) pozitiva entjero ''m'' kiel (ĉiu, iu) komponita nombro ''n'' tia ke ''p''_''n'' estas endomorfio sur ĉiu '''Z'''_''n''-algebro (tiu, ke, kiu) povas esti generita kiel '''Z'''_''n''-[[modulo (matematiko)|modulo (modela teorio)]] per ''m'' eroj. nombroj de Carmichael de ordo 1 estas (justa, ĵus, ĝuste) la ordinara nombroj de Carmichael. === Propraĵoj === _Korselt_'s kriterio povas esti ĝeneraligita al pli alta-(mendi, ordo) nombroj de Carmichael, kiel montrita per _Howe_.<ref>_Everett_ W. _Howe_. [http://arxiv.org/abs/math.NT/9812089 "Pli alta-(mendi, ordo) nombroj de Carmichael."] ''Matematiko de Kalkulado'' '''69''' (2000), pp. 1711–1719.</ref> Heŭristika argumento, donita en la sama papero, (aperas, ŝajnas, aspektas) al sugesti (tiu, ke, kiu) estas malfinie multaj nombroj de Carmichael de (mendi, ordo) ''m'', por (ĉiu, iu) ''m''. Tamen, ne sola nombro de Carmichael de (mendi, ordo) 3 aŭ pli supre estas sciata.--> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{OEIS|id=A002997}} - nombroj de Carmichael * {{OEIS|id=A006931}} - unuaj nombroj de Carmichael kun certa kvanto de primaj faktoroj ekde 3 * {{OEIS|id=A074379}} - nombroj de Carmichael kun 4 primaj faktoroj * {{MathWorld | URL=CarmichaelNumber | titolo=Nombro de Carmichael}} * [http://de.wikibooks.org/wiki/Pseudoprimzahlen:_Tabelle_Carmichael-Zahlen Tabelo de nombroj de Carmichael] * [http://www.mathpages.com/home/kmath028.htm Mathpages: La dualeco de 1729] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070930153836/http://www.mathpages.com/home/kmath028.htm |date=2007-09-30 }} * [http://www.numericana.com/answer/modular.htm Finaj respondoj de modula aritmetiko] * Richard G.E. Pinch. La nombroj de Carmichael supren ĝis 10²⁰ [http://www.chalcedon.demon.co.uk/rgep/rcam.html (listo de eldonoj)]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Günter Löh kaj Wolfgang Niebuhr ([[1996]]). [http://www.ams.org/mcom/1996-65-214/S0025-5718-96-00692-8/S0025-5718-96-00692-8.pdf '' Nova algoritmo por konstruado de grandaj nombroj de Carmichael''] (pdf) [[Kategorio:Entjeraj vicoj]] [[Kategorio:Modula aritmetiko]] [[Kategorio:Kvazaŭprimoj]] cjtaa5mj43pm2whzqy9pxu1uzlo98fu 0 239528 9363290 8762836 2026-04-29T11:59:05Z Sj1mor 12103 9363290 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Zeche Mittelfeld Ilmenau.jpg|eta|300px|dekstra|Estiĝas novaj fabrikoj (desegno el la jaro 1860)]] '''Industriiĝo''' estas en la [[ekonomio]] ĝenerale la plimultiĝo kaj pligrandiĝo de industriaj entreprenoj en certa regiono aŭ ekonomia spaco. Specife en [[historio]] la '''erao de industriiĝo''' estas la tempo ekde la 2-a duono de la 18-a jarcento ĝis la komenco de la 20-a jarcento, kiam estis enkondukita la industriaj formoj de [[produktado]] kaj [[distribuado]] de [[varo]]j kaj [[servo]]j. En la tiel nomitaj [[evolulando]]j la industriiĝo ankoraŭ ne finiĝis aŭ eĉ ne komenciĝis. == Historio == La industriiĝo komenciĝis unue en [[Anglio]] meze de la 18-a jarcento. Poste ĝi iom post iom disvastiĝis al aliaj landoj en [[Eŭropo]] kaj [[Nordameriko]] kaj al [[Japanio]] kaj [[Sudafriko]]. La industriiĝo atingis ekde la mezo de la 20-a ankaŭ la [[Azio|azian]] kontinenton kaj [[Latinameriko]]n. Subindustriigita daŭre restas [[Afriko]], kie en multaj landoj la industriiĝo komenciĝis nur fine de la 20-a jarcento. == [[Industria revolucio]] == La ĉefan fazon de la industria progreso oni nomas la [[industria revolucio|industrian revolucion]]. Paralele al la industriiĝo ankaŭ evoluis la klasa societo kaj estiĝis la historiaj kondiĉoj, en kiuj estiĝis la ideoj de [[Karl Marx]], kiu volis lukti por pli bonaj vivokondiĉoj por la laboristaro. == Sekvoj de la industriiĝo == La industriiĝo portis grandan progreson al la homaro, ĉar nur dank al ĝi eblas nutri la ĉiam kreskantan homaron, longigi la vivodaŭron kaj altigi la averaĝan vivonivelon por ĉiuj. Aliflanke industriiĝo ankaŭ havas altan prezon. Ĝi kaŭzis poluadon de la medio kaj kondukis al la [[tutmonda varmiĝo]]. == Vidu ankaŭ == * [[Fordismo]] * [[Industria revolucio]] * ''[[Modern Times]]'' * [[Organizaĵo de Unuiĝintaj Nacioj pri Industria Disvolviĝo]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Historio]] [[Kategorio:Tekniko]] [[Kategorio:Industria revolucio]] iag4yc5u2kgb8itkoex7awe2k358i6c 0 241101 9363367 9342488 2026-04-29T14:59:03Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363367 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:2006-05 Frankfurt (Oder) 16.jpg|eta|240ra|Ŝildo ĉe la enirejo de [[valdorfa lernejo]] en [[Frankfurto ĉe Odro]], [[Germanio]]]] [[Dosiero:Michael Park Rudolf Steiner School.JPG|eta|250ra|Michael Park Rudolf Steiner School in [[Auckland]], [[Nov-Zelando]]]] La '''valdorfa pedagogio''' estas internacie disvastiĝinta skolo de reforma [[pedagogio]] sur la bazo de la same de [[Rudolf Steiner]] iniciatita [[filozofio|filozofia skolo]] [[antropozofio]]. En multaj landoj [[valdorfa infanĝardeno|valdorfaj infanĝardenoj]] kaj [[valdorfa lernejo|lernejoj]] estas ŝtate agnoskitaj edukaj institucioj, kiuj ricevas iun ŝtatan financan subtenon, tamen ĝenerale multe malpli ol la ŝtate posedataj infanĝardenoj kaj lernejoj. Tial vole-nevole plej multaj valdorfaj infanĝardenoj kaj lernejoj estas vivtenataj de senprofitaj organizoj el gepatroj de la tie edukataj infanoj, la instruistoj kaj aliaj engaĝitaj civitanoj. La edukistoj ricevas malpli altajn [[salajro]]jn ol en ŝtata [[infanĝardeno]]j kaj [[lernejo]]j, kaj la gepatroj de la tie edukataj infanoj devas finance kaj per persona laboro signife kontribui al la vivteno de la institucioj. La antropozofia pedagogio aplikiĝas en * [[valdorfa infanĝardeno|valdorfaj infanĝardenoj]] por infanoj ĝis la lerneja aĝo, * [[valdorfa lernejo|valdorfaj lernejoj]], kiuj instruas infanojn inter la 6-a kaj la 18-a respektive 19-a vivjaro, * specialaj terapie orientitaj valdorfstilaj lernejoj por psike, mense kaj korpe malavantaĝitaj lernejanoj. Laŭ indikoj el la jaro 2017 tutmonde ekzistas 1092 valdorfaj lernejoj, 734 el ili en [[Eŭropo]]. La plej multaj el ili situas en [[Germanio]] (237), en [[Usono]] (123) kaj en [[Nederlando]] (90).<ref name=":0">Directory of Waldorf and Rudolf Steiner Schools, Kindergartens and Teacher Training Centers worldwide. stato: 2017. [http://www.freunde-waldorf.de/fileadmin/user_upload/images/Waldorf_World_List/Waldorf_World_List.pdf PDF-datumaro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191212024849/https://www.freunde-waldorf.de/fileadmin/user_upload/images/Waldorf_World_List/Waldorf_World_List.pdf |date=2019-12-12 }}.</ref> Valdorfaj infanĝardenoj tutmonde 1857.<ref name=":0" /> == Pedagogio kaj teorio pri infana evoluo == Strukturo de edukado en valdorfaj lernejoj sekvas la pedagogian modelon pri infana evoluo de [[Rudolf Steiner]],<ref name="uwe.ac.uk_RR645_1.5_Findings">Woods, Ashley and Woods, [http://www.dfes.gov.uk/research/data/uploadfiles/RR645.pdf ''Steiner Schools in England'', University of West of England, Bristol: Research Report RR645], section 1.5, "Findings from the survey and case studies"</ref> kiu vidis infanecon kiel dividitan en sepjarajn evoluetapojn, el kiu ĉiu havas siajn proprajn bezonojn;<ref name="Edwards">Carolyn Pope Edwards, [http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1001&context=famconfacpub "Three Approaches from Europe: Waldorf, Montessori and Reggio Emilia"], Early Childhood Research and Practice, Spring 2002</ref> la etapoj similas al tiu priskribitaj de [[Jean Piaget|Piaget]].<ref name="IHG">Iona H. Ginsburg, "Jean Piaget and Rudolf Steiner: Stages of Child Development and Implications for Pedagogy", ''Teachers College Record Volume 84 Number 2, 1982, p. 327-337.</ref> Laŭ la valdorfa pedagogio: * Lernado dum frua infaneco estas ĉefe eksperimenta, kopia kaj bazata je sencoj.<ref name="TheAtlantic">Todd Oppenheimer, [http://www.theatlantic.com/issues/99sep/9909waldorf.htm ''Schooling the Imagination''], Atlantic Monthly, Sept. 99</ref> La edukado emfazas lernon per praktikaj agadoj.<ref name="PBU"/> * Dum bazlernejaj jaroj (aĝo 7-14), lernado estas vidata arta kaj imaga. Dum tiuj jaroj la edukado emfazas la evoluon de infanoj "sentantaj vivon" kaj artan esprimon.{{sfn|Carolyn P. Edwards|pp. 7-8}}<ref>Thomas William Nielsen, "Rudolf Steiner's Pedagogy of Imagination: A Phenomenological Case Study", Peter Lang Publisher 2004</ref> * Dum [[adolesko]], por evoluigi la kapablojn por abstrakta pensado kaj koncepta juĝado<ref name="PBU">P. Bruce Uhrmacher, Making Contact: An Exploration of Focused Attention Between Teacher and Students", ''Curriculum Inquiry'', Vol 23, No 4, Winter 1993, pp433-444.</ref> oni emfazas lernadon per intelekta kompreno kaj etika pensado, inkluzive socian respondecprenon.<ref name="Edwards"/> Tia teorio de infana evoluo estas fondita je [[antropozofio]]. === Antaŭlerneja edukado === {{Ĉefartikolo|Valdorfa infanĝardeno}} Frua valdorfa edukado komenciĝas en [[infanĝardeno]] aŭ antaŭlernejaj klasoj, ĝi celas infanojn ekde la [[naskiĝo]] ĝis la sesa aŭ sepa vivojaro. La valdorfa pedagogio en frua infaneco edukas infanojn per imitado kaj ekzemplo.<ref>Ginsburg and Opper, ''Piaget's Theory of Intellectual Development'', ISBN 0-13-675140-7, pp. 39-40</ref><ref name="RS144">Rist and Schneider, ''Integrating Vocational and Generla Education: A Rudolf Steiner School'', Unesco Institute for Education, Hamburg 1979, ISBN 92-820-1024-4, pp. 144-6</ref> Multe da tempo estas donita por libera ludo en klasĉambra medio, kiu estas kiel hejmo kaj inkluzivas naturajn materialojn. Oni proponas produktivan laboron en kiu la infanoj povas partopreni;<ref name="Edwards"/> tia medio, laŭ valdorfaj pedagogoj, subtenas fizikan, emocian kaj intelektan kreskon de la infano per asimila lernado.<ref name=RS144/> En valdorfaj infanĝardenoj kaj en la unuaj klasoj de la lernejoj parola lingva evoluo estas instruata per kantoj, poemoj kaj moviĝoludoj. Tio inkluzivas ĉiutagan rakontotempon, kiam la instruisto rakontas [[fabelo]]n, ofte parkere.<ref name="IHG"/> Valdorfa edukado en frua infaneco emfazas la gravecon de infana spertoj pri ritmoj de jaro kaj sezonoj, inkluzive sezonajn festojn el multaj diversaj tradicioj. Valdorfaj lernejoj en okcidentaj landoj kutime festas la tagojn de [[Sankta Mikaelo]] kaj [[Sankta Marteno]] en [[aŭtuno]], [[Kristnasko]]n en [[vintro]], [[Pasko]]n kaj la [[1-an de majo]] en [[printempo]] kaj la tagon de [[somermeza festo|Sankta Johano]] en [[somero]].<ref name="IO"/> Valdorfaj infanĝardenoj malkonsilas submeti infanojn al influo de [[televidilo]]j, [[komputilo]]j kaj registrita [[muziko]], ĉar ili kredas, ke ili malbone influas la kognitivan evoluon.<ref name=TheAtlantic/><ref>Earl J. Ogletree, ''Creativity and Waldorf Education: A Study'' 1991, ERIC #ED364440, op. cit., p14</ref> === Bazlerneja edukado === {{Ĉefartikolo|Valdorfa lernejo}} [[Dosiero:Waldorfschule-Klassenraum.jpg|eta|240ra|dekstra|Klasĉambro en valdorfa lernejo]] Edukado en valdorfaj lernejoj komenciĝas kiam la infano estas preskaŭ aŭ jam sepjara.<ref>Criteria for school readiness often include the onset of primary tooth loss, which has been found to correlate strongly with somatic and psychological criteria of school readiness. Cf. Ernst-Michael Kranich, "Anthropologie", in F. Bohnsack and E-M Kranich (eds.), ''Erziehungswissenschaft und Waldorfpädagogik'', Reihe Pädagogik Beltz, Weinheim 1990, p. 126, citing F. Ilg and L. Ames (Gesell Institute), ''School Readiness'', p. 236ff and "...the loss of the first deciduous tooth can serve as a definite indicator of a male child's readiness for reading and schoolwork", Diss. Cornell U. Silvestro, John R. 1977. “Second Dentition and School Readiness.” New York State Dental Journal 43 (March): 155—8</ref> [[bazlernejo|Bazlerneja]] edukado celas infanojn ses- aŭ sepjarajn ĝis dek-kvarjarajn. Ĝi centriĝas je multfaka artobazita fakaro, kiu inkluzivas [[arto|pentroarton]], [[dramo]]n, artan moviĝon ([[eŭritmio]]), kanton kaj muzikon kaj artmetiojn.<ref name="PBU"/><ref name="uwe.ac.uk_RR645_5.2_Curriculum"/> Dum la bazlernejaj jaroj la lernantoj lernas du fremdajn lingvojn (en anglalingvaj landoj ofte la [[germana]]n kaj aŭ la [[hispana]]n aŭ la [[franca]]n). Dum la unuaj jaroj, konceptoj estas enkondukitaj unue per historioj kaj bildoj, kaj akademia edukado estas integrata al vidaj kaj korpaj artoj, muziko kaj moviĝo.<ref name="FE">Freda Easton, "Educating the Whole Child, 'Head, Heart and Hands': Learning from the Waldorf Experience", ''Theory into Practice'' by Lawrence Erlbaum Associates, Inc., pp 87-94.</ref> Oni malofte uzas normajn tekstlibrojn;<ref name="Ullrich">Ullrich, Heiner, [http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/steinere.pdf "Rudolf Steiner"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150924041958/http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/steinere.pdf |date=2015-09-24 }} "''Prospects: the quarterly review of comparative education'', UNESCO: International Bureau of education, vol XXIV, no. 3/4, 1994, pp. 555-572</ref> anstataŭe ĉiu infano kreas sian propran ilustritan resumon de la lernendaĵoj en libra formo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.tresd.k12.ca.us/waldorf.html |titolo=TRESD Waldorf-methods charter schools |alirdato=2008-04-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070211092340/http://www.tresd.k12.ca.us/waldorf.html |arkivdato=2007-02-11 }}</ref> Lerneja tago kutime ekas per unuhora kaj duona aŭ duhora akademia leciono pri ununura temo dum kurso de ĉirkaŭ unu monato<ref name="EJO"/> kaj kutime komenciĝas per enkonduko, kiu povas inkluzivi kantadon, instrumentan muzikon, recitadon de [[poezio]], inkluzive verson skribitan de Steiner por la eko de lerneja tago,<ref name="IO"/> kaj praktiko pri matematiko kaj lingvaj artoj. Celo de la plej multaj valdorfaj lernejoj estas havi tra ĉiuj bazlernejaj jaroj ununuran klasinstruiston, kiu instruas almenaŭ la ĉefajn fakojn;<ref name="EJO">Earl J. Ogletree, "Rudolf Steiner: Unknown Educator", ''The Elementary School Journal'', Vol. 74, No. 6. (Mar 1974) pp. 344-351.</ref> Valdorfaj instruistoj estis menciitaj pro siaj engaĝiĝo al siaj lernantoj.<ref name=Ward/> Valdorfaj instruistoj uzas la koncepton de la kvar [[temperamento]]j, kolerika, flegma, melankolia kaj sangvina, por helpi interpreton, komprenon kaj rilati al konduko kaj personeco de siaj lernantoj.<ref name="Ullrich"/> Tiuj temperamentoj esprimas la kvar bazajn personecojn, al kiuj ĉiu posedas propran fundamentan manieron rigardi la mondon kaj interagi kun ĝi. La valdorfa pedagogio akceptas individuajn variojn rilate la paŝado de lernado, bazita je la certeco, ke ĉiu infano kaptos koncepton aŭ sukcesos lerton kiam ĝi estos preta.<ref name=Uncommon>P. Bruce Uhrmacher, "Uncommon Schooling: A Historical Look at Rudolf Steiner, Anthroposophy, and Waldorf Education", ''Curriculum Inquiry'', Vol. 25, No. 4 (Winter, 1995), pp. 381-406</ref> Kooperado superas konkuron.<ref name=Ward>Gay Ward, "Education for the Human Journey", paper presented at Australian Association for Research in Education International Conference 2-6 Dec. 2001, cited in DFES report</ref><ref name="McDermott_etal">Ray McDermott, Mary E. Henry, Cynthia Dillard, Paul Byers, Freda Easton, Ida Oberman, Bruce Uhrmacher, "Waldorf education in an inner-city public school", ''Urban Review'', June 1996</ref> Tio koncernas ankaŭ fizikan edukadon; konkursaj grupaj sportoj estas enkondukataj en la lastaj klasoj.<ref name="TheAtlantic"/> === Mezlerneja edukado === En la plej multaj valdorfaj lernejoj, lernantoj eniras la [[mezlernejo|mezlernejan]] edukadon, kiam ili estas ĉirkaŭ dek-kvarjaraj. Tia edukado estas faritaj nur de fakinstruistoj kaj centriĝas multe pli forte je akademiaj fakoj,<ref name="Rist">Rist and Schneider, ''Integrating Vocational and General Education: A Rudolf Steiner School'', Unesco Institute for Education, Hamburg 1979, ISBN 92-820-1024-4, pp. 146-8</ref> kvankam lernantoj daŭrigas lernadon de arto, muziko kaj metioj. Lernantoj estas kuraĝigitaj evoluigi proprajn sendependajn kaj kreivajn pensprocedojn.<ref name="Rist"/> La fakaro estas strukturita por helpi lernantojn evoluigi senson pri kompetento, respondeco kaj celo,{{sfn|Easton|p. 144}} por krei komprenon de etikaj principoj kaj senton pri socia respondeco.<ref name="Edwards"/> Je ĉi tiu punkto la adoleskanto solidigas sian identecon kaj perfektigas sian pensadon. Ĉi tiu periodo estas akompanata de multe da konfuzo kaj malfacilaĵoj. La adoleskanto bezonas la gvidadon de plenkreskulo, kiu traktos lin rekonante sian emerĝantan sendependecon kaj kun respekto al sia interna mondo. == Fakaro == {{Ĉefartikolo|Fakaro en valdorfaj lernejoj}} Ekzistas vaste akceptitaj gvidlinioj por valdorfa fakaro,<ref name="Richter">Martyn Rawson and Tobias Richter, ''The Educational Tasks and Content of the Steiner Waldorf Curriculum'',</ref><ref name="Stock"> E. A. Karl Stockmeyer, ''Rudolf Steiner's Curriculum for Waldorf Schools'', Steiner Schools Fellowship, 1985</ref><ref>Rena Upitis, [http://educ.queensu.ca/~cacs/1.1/JCACS.1.1.h.upitis.pdf ''In praise of romance'']{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> apogitaj de la komunaj lernejaj principoj;<ref name="uwe.ac.uk_RR645_5.2_Curriculum">Woods, Ashley and Woods, [http://www.dfes.gov.uk/research/data/uploadfiles/RR645.pdf ''Steiner Schools in England'', University of West of England, Bristol: Research Report RR645], section 5.2, "Curriculum"</ref> tamen valdorfaj lernejoj estas aŭtonomaj institucioj, ne devigataj sekvi ian fakaron. Publikaj valdorf-metodaj lernejoj, ŝtate subtenataj, eble devas inkludi en sian fakaron aspektojn de ŝtata fakaro. Ekzistas kelkaj fakoj preskaŭ nur instruataj en valdorfaj lernejoj. La plej fama inter ili estas [[eŭritmio]], moviĝa arto kutime kun parola teksto aŭ muziko, kiu inkludas elementojn de rolludado kaj danco kaj intencas doni al individuoj aŭ klasoj ''"sencon pri integrado kaj harmonio"''.<ref name="McDermott_etal">Ray McDermott, Mary E. Henry, Cynthia Dillard, Paul Byers, Freda Easton, Ida Oberman, Bruce Uhrmacher, "Waldorf education in an inner-city public school", ''Urban Review'', June 1996</ref> Valdorfaj lernejoj kutime aldonas komputilojn al la fakaro nur malfrue.<ref>[https://web.archive.org/web/20071204002242/http://www.sundayherald.com/oped/opinion/display.var.1874554.0.reading_is_a_habit_that_we_cant_afford_to_lose.php "Reading is a habit that we can't afford to lose"], Sunday Herald, Dec. 2, 2007</ref> == Funkciado == Unu el la ĉefaj postuloj de [[Rudolf Steiner]] estis, ke ĉiuj lernejoj, ne nur valdorfaj, estu sendependaj por certigi al instruistoj altan nivelon de kreiva aŭtonomio en la lernejo.<ref name="uwe.ac.uk_RR645_1.5_Findings"/><ref name="FE"/><ref name="Unesco">Rist and Schneider, ''Integrating Vocational and General Education: A Rudolf Steiner School'', Unesco Institute for Education, Hamburg 1979, ISBN 92-820-1024-4, pp.8-10</ref> La plej multaj valdorfaj lernejoj ne estas estrataj de lernejestro, sed de aroj inkluzive: * la ''kolegio de instruistoj'', kiuj decidas pri pedagogiaj aferoj, kutime laŭ interkonsento. Tiu kolegio akceptas kutime plentempajn instruistojn, kiuj jam laboris dum certa tempo en la lernejo. Ĉiu lernejo havas sian proprajn regulojn por starigi tiun kolegion.<ref name="IO">Ida Oberman, "Waldorf History: A Case Study of Institutional Memory", Paper presented to Annual Meeting of the American Education Research Association, IL Mar 24-28, 1997, published US Department of Education - Educational Resources Information Center (ERIC)</ref> Waldorf schools have been cited for having a high level of teacher collegiality.<ref name=Ward/> * la ''kuratoraro'', kiu decidas pri funkciado, ĉefe rilate al lernejaj financoj kaj ŝtataj leĝoj. Oni kuraĝigas gepatrojn aktive partopreni en multaj aspektoj de la lerneja vivo.<ref name="McDermott_etal"/> En valdorfaj lernejoj oni ofte trovas efektivajn komunumojn de lernemaj plenkreskuloj.<ref>Tom Stehlik ("Parenting as a Vocation", ''International Journal of Lifelong Education'' 22 (4) pp. 367-79, 2003, cited in DFES report</ref> Kunordigantaj asocioj por valdorfa pedagogio ekzistas kaj nacinivele (ekz. la ''[http://www.awsna.org/ Association of Waldorf Schools of North America] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080102143017/http://www.awsna.org/ |date=2008-01-02 }}'' en [[Usono]], la ''[http://www.steinerwaldorf.org.uk/ Steiner Waldorf Schools Fellowship] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080315185304/http://www.steinerwaldorf.org.uk/ |date=2008-03-15 }}'' en [[Britio]] kaj [[Irlando]]) kaj internacinivele (ekz. la ''[http://www.iao-waldorf.de/englisch/iao_1.htm International Association for Waldorf Education] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070217063317/http://www.iao-waldorf.de/englisch/iao_1.htm |date=2007-02-17 }}'' kaj la [http://www.ecswe.org/ European Council for Steiner Waldorf Education (ECSWE)]''). Tiuj organizaĵoj certigas la uzon de la registritaj nomoj ''[[valdorfa lernejo]]'' kaj ''Rudolf-Steiner-lernejo'' aŭ ''Steiner-lernejo'' kaj ofertas akrediton, ofte kune kun regionaj sendependaj lernejaj asocioj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.acswasc.org/vc_member.htm#wasc_awsna |titolo=WASC Accrediting commission for schools |alirdato=2008-04-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20061224145938/http://www.acswasc.org/vc_member.htm#wasc_awsna |arkivdato=2006-12-24 }}</ref> Kelkaj valdorfaj lernejoj estas sendepende akreditataj de registaraj aŭtoritatoj.<ref>[http://www.meadowbrookschool.com/ Rhode Island accreditation]</ref> == Socia misio == === Socia celo === La valdorfa pedagogio estis kreita kiel lerneja sistemo, ne nur por faciligi la ekvilibran evoluon de infanoj, sed ankaŭ kiel socie respondeca kaj transformiva ilo;<ref name="Essential">Robert McDermott, ''The Essential Steiner'', Harper San Francisco 1984 ISBN 0-06-065345-0</ref> ĝi estas eduka filozofia bazita je [[paco]] kaj [[toleremo]].<ref name=Tolerance/> === Integriĝo de malsamaj loĝantaroj === Jam en la unua valdorfa lernejo en Stutgarto estis klaso por [[Lernomalkapablo|infanoj kun specialaj bezonoj]], kiuj ne povis enmeti en la regulajn klasĉambrojn, kaj Steiner longe traktis ĝin en siaj interparoloj kun la instruistoj. Multaj edukistoj sekvis tiujn ideojn kaj tra la jaroj fondis valdorfajn lernejojn, kiuj vidas kombinaĵon de esceptaj loĝantaroj, t.e. infanoj kun specialaj bezonoj, infanoj kun severa sociekonomia deveno, [[Enmigrinto|enmigrintaj]] infanoj kaj infanoj kun [[Malkapablo|severaj lernkapabloj]], antropozofia idealo inda je plenumiĝo. Ĉi tiu idealo emfazas la pozitivan potencialon havi infanojn kun specialaj bezonoj kaj por si mem kaj por infanoj kun normala evoluo. Ĉi tiu percepto ankaŭ aperas el [[Holismo|holisma]] vidpunkto de la infano kaj la persono, laŭ kiu la infano devas sperti ĉirkaŭ li eĉ la nekutimajn esprimojn de homa evoluo por akiri larĝan kaj malfermitan bildon de la tuta homo. === Interkultura ligilo en diverskulturaj komunumoj === Valdorfaj lernejoj ligis diverskulturajn komunumojn jam en pluraj okazoj. * Sub la [[apartismo|apartisma reĝimo]] en [[Sudafriko]] la valdorfa lernejo estas unu el la malmultaj, en kiuj infanoj de ambaŭ rasoj dividis la saman klason, malgraŭ la tiala perdo de ŝtata subteno. La ''[[Novalis Institute]]'', kiu edukas instruistojn en [[Kaburbo]] estis menciita de [[UNESKO]], kiel organizaĵo, kiu multe helpis venki apartismon: ''"Ĝi preparis vojon kaj kreis fundamenton por nova integrita [[komunumo]].”''<ref name=Tolerance>''Tolerance: The Threshold of Peace.'', UNESKO, [[1994]].</ref><ref>Peter Normann Waage, ''Humanism and Polemical Populism'', Humanist 3/[[2000]]</ref> * En [[Israelo]] la ''Harduf [[kibuco|kibuca]] valdorfa lernejo'' akceptas kaj [[judo|judajn]] kaj [[araboj|arabajn]] studentojn kaj havas multajn kontaktojn kun la ĉirkaŭaj arabaj komunumoj;<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.sashedf.org/context.html?reloaded=true |titolo=Salaam Shalom Educational Foundation |alirdato=2008-04-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070928204031/http://www.sashedf.org/context.html?reloaded=true |arkivdato=2007-09-28 }}</ref> ĝi ankaŭ instruas la araban al valdorfaj instruistoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.sashedf.org/training.html?reloaded=true |titolo=Salaam Shalom |alirdato=2008-04-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070928204025/http://www.sashedf.org/training.html?reloaded=true |arkivdato=2007-09-28 }}</ref> Aldone araba-juda valdorfa infanĝardeno, la unua araba-juda, dulingva kaj dukultura infanĝardeno en Israelo,<ref>"Garten des Friedens", ''Anthroposophie Weltweit'', 8/07</ref> estis kreita en Hilf (ĉe [[Haifo]]) en [[2005]].<ref>''When Ahmed met Avshalom'', Israel21c, May 28, 2006. Vidu la [http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1318&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Culture interretan artikolon].</ref> * En [[Brazilo]], valdorfa instruistino, Ute Craemer, fondis organizaĵon por provizi trejnadon kaj laboron, sanservon kaj valdorfan edukadon en la malriĉegaj [[favelo]]j de la urbo<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://premioclaudia.abril.com.br/ingles/1997/craemer.html |titolo=Women of the Year nominee for 1997 |alirdato=2008-04-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060217020340/http://premioclaudia.abril.com.br/ingles/1997/craemer.html |arkivdato=2006-02-17 }}</ref> === Ligoj al UNESKO === La [[organizaĵo]] de la [[Unuiĝintaj Nacioj]] por [[Edukado]], [[Scienco]], kaj [[Kulturo]], konata kiel [[UNESKO]] diras, ke la ''"idealoj kaj etikaj principoj de la valdorfa movado ... korespondas al tiuj de UNESKO"'',"<ref>[http://unesdoc.unesco.org/images/0012/001223/122345E.pdf UNESCO 2001] Annex VI</ref> kaj elektis [[:de:UNESCO-Schulprojekt|UNESKO-valdorfajn lernejojn en Germanio]], [[Afriko]] kaj [[Azio]]<ref>[http://unesdoc.unesco.org/images/0012/001281/128188m.pdf UNESCO List of project schools]</ref> por [http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=7366&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html komuna lerneja projekto]. UNESKO ankaŭ subvenciis ekspozicion pri valdorfaj lernejoj<ref name="IO">Ida Oberman, "Waldorf History: A Case Study of Institutional Memory", Paper presented to Annual Meeting of the American Education Research Association, IL Mar 24-28, 1997, published US Department of Education - Educational Resources Information Center (ERIC)</ref> dum la 4-a sesio de sia internacia konferenco pri edukado en [[Ĝenevo]]. Katalogo de la ekspozicio estis publikigita de UNESKO sub la titolo ''"valdorfedukada ekspozicia katalogo okaze de la 4-a sesio de la internacia konferenco pri edukado de UNESKO en Ĝenevo"''.<ref>[http://www.unesco.org/kathmandu/publication/list_dir_info2.php?pid=16&rid=30 UNESCO Catalog]</ref> == Historio == {{Ĉefartikolo|Historio de valdorfaj lernejoj}} La koncepto de [[valdorfa lernejo]] ekestis en [[Germanio]] dum la jaroj de ŝanĝiĝoj post la [[Unua Mondmilito]], kiam multaj homoj engaĝiĝis por demokratiigo kaj por reformoj de la sociaj, pedagogiaj kaj ankaŭ ekonomiaj strukturoj de la ŝtato. Rudolf Steiner jam dum la jaro 1907 verkis libreton pri la "eduko de la homo el vidpunkto de la Antropozofio", sed la verko ne tuj havis praktikan sekvon. En septembro [[1919]] la direktoro ''Emil Molt'' de la [[cigaredo|cigareda]] [[fabriko]] ''[[Waldorf-Astoria]]'' en [[Stutgarto]] petis Rudolf Steiner, starigi lernejon laŭ la novaj pedagogiaj konceptoj por la infanoj de la fabrikaj laboristoj. Rudolf Steiner transprenis la edukadon kaj konsiladon de la instruistaro kaj ĝis sia morto en la jaro [[1925]] ne formale, sed praktike havis la funkcion de lernejestro. La fabrika lernejo en eleganta [[vilao|vilaego]] sur la monteto ''Uhlandshöhe'' iĝis modelo por ĉiuj postaj valdorfaj lernejoj. Dekomence ĝi kune edukis knabojn kaj knabinojn, infanojn de laboristoj kaj de studintoj, kaj estis la unua [[kompleta mezlernejo]] en [[Germanio]]<ref>Heiner Ullrich: ''Reformpädagogische Schulkultur mit weltanschaulicher Prägung - Pädagogische Prinzipien und Formen der Waldorfschule'' ["reformpedagogigia lerneja kulturo kun filozofia influo - pedagogiaj principoj kaj formoj de valdorfaj lernejoj"] en la libro de Inge Hansen-Schaberg kaj Bruno Schonig: ''Basiswissen Pädagogik. Reformpädagogische Schulkonzepte Band 6: Waldorf-Pädagogik'' ["bazaj scioj pedagogio. Reformpedagigoaj lernejaj konceptoj - volumo 6: valdorfa pedagogio"], eldonejo Schneider Hohengehren, Baltmannsweiler 2002. ISBN 3-89676-503-5, S.174.</ref> La loko de la cigareda fabriko, laŭ kiu nomiĝis la unua lernejo, donis sian nomon al la tuta pedagogia movado. La unuaj valdorfaj infanĝardenoj kaj specialaj terapie orientitaj valdorfstilaj lernejoj por aparte flegindaj infanoj fondiĝis malmultajn jarojn pli poste, en la [[1920-aj jaroj]]. == Esploroj == === Britio === Raporto de la [[Britio|brita]] departemento pri edukado kaj scioj notis grandajn malsamojn rilate al fakara kaj pedagogia metodo inter valdorfaj lernejoj kaj kutimaj ŝtataj lernejoj, kaj rekomendis, ke ŝtataj lernejoj adaptu sekvajn erojn el la valdorfa pedagogio:<ref name=DFES>2005 report ''Steiner Schools in England'' by Philip Woods, Martin Ashley and Glenys Woods of the [[University of the West of England]], [http://www.dfes.gov.uk/research/data/uploadfiles/RR645.pdf ''Steiner Schools in England'', University of West of England, Bristol: Research Report RR645]</ref> frua enkonduko kaj alproksimigo de fremdaj lingvoj; kombinado de klas- kaj teminstruado por junaj infanoj; evoluigo de parolado kaj aŭskultado tra emfazo de parola laboro; bona ritmo de la lecionoj emfazante ĝin; la emfazon de la evoluo de la infano, por gvidi fakaron kaj ekzamenojn; arto kaj kreemo; atento pro la refleksiga agado de la instruisto (ekz. dum grupaj studoj); la kolegia strukturo kaj administracio. Raporto de la jaro [[2008]] de ''Primary Review'' (''Infanlerneja Recenzo''; bazita en [[Kembriĝo (Britio)|Kembriĝo]]) eltrovis, ke valdorfaj lernejoj atingis pli altajn akademiajn rezultojn ol ŝtataj anglaj lernejoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5hQ6QhUpdZd4SiSrplf_qjQ693KMg |titolo="Primary schools exert unnecessary pressure on students" |alirdato=2008-02-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080226125506/http://afp.google.com/article/ALeqM5hQ6QhUpdZd4SiSrplf_qjQ693KMg |arkivdato=2008-02-26 }}</ref> Komparo al [[Montessora pedagogio|lernejoj Montessoraj]] kaj tradiciaj fare de la ''British Psychological Society'' (''Brita Psikologia Socio'') pristudis la kapablon desegni de infanoj el valdorfaj lernejoj, [[Montessora pedagogio|Montessoraj]] kaj tradiciaj lernejoj. Konkludo estis, ke ''"la artinstruo en Steiner-lernejoj gvidas ne nur al desegnaĵoj taksitaj pli imagaj rilate al ĝenerala desegnokapablo kaj uzo de koloro, sed ankaŭ al desegnaĵoj pli ekzaktaj kaj detalaj rilate al observoj."'' <ref>Maureen Cox and Anna Rolands, [http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike://bpsoc/bjep/2000/00000070/00000004/art00002&unc= "The Effect of Three Different Educational Approaches on Children's Drawing Ability"), ''British Journal of Educational Psychology'' 70, pp. 485-503 (abstract)]</ref> === Aŭstralio === [[Aŭstralio|Aŭstralia]] esploro, kiu komparis la akademiajn rezultojn de studentoj je universitata nivelo devenaj el valdorfaj lernejoj, evidentiĝis ke ili estis pli bonaj ol studentaj el tradicia sistemo, kaj pri humanaj fakaj kaj pri sciencoj.<ref>[http://www.abc.net.au/sundaynights/ram/Sunday15July2007.ram "Sunday Night" broadcast of July 15, 2007]</ref> En [[1998]] aŭstrala esploro eltrovis, ke valdorf-edukitaj junuloj pli inklinis al plibonigo de sociaj kondiĉoj kaj havis pli pozitivan rigardon al estonteco ol tiuj, kiuj lernis en ŝtataj lernejoj.<ref>Gidley, J. (1998). "Prospective Youth Visions through Imaginative Education." ''Futures'' 30(5), pp395-408, cited in Gidley, Batemen, and Smith, [https://web.archive.org/web/20070830053933/http://www.swin.edu.au/agse/courses/foresight/monographs/Monograph5.pdf ''Futures in Education''], Australian Foresight Institute Monograph Series, 2004 Nr. 5</ref> === Germanio === Esploroj komparintaj performoj de abiturientoj evidentigis, ke kiel grupo, valdorfaj lernejanoj pli sukcese trapasis la ekzamenon ol lernejanoj el la ŝtata eduksistemo,<ref name="TheAtlantic"/><ref name="Ullrich"/> kaj ke lernejanoj, kiuj dum sia tuta lernejana tempo estis en Steiner-lernejoj sukcesis eĉ pli bone ol tiuj, kiuj nur dumtempe sekvis tian pedagogion.<ref>''Der Spiegel'', December 14, [[1981]]</ref> Educational successes of private Waldorf schools may partially reflect the social status of their students.<ref name="Ullrich"/> === Kanado === [[Kanado|Kanada]] esploro montris, ke studentoj el valdorfaj lernejoj obtenis pli altajn rezultojn en testo pri [[moralo|morala]] [[racio]], ol studentoj el publikaj aŭ religiaj lernejoj. Valdorfaj studentoj ankaŭ pli facile volontulis pri opinioj rilate al esploroj, proponis eblajn plibonigojn pri la tekniko kaj novajn eblojn por solvi moralajn problemojn evidentigitajn de la esploro.<ref name=Hether>pp. 113-118</ref> === Svedio === Sveda esploro komparanta plurcenton da valdorfaj lernantoj (9-a kaj 12-a jaro) al samnivelaj lernantoj el publikaj svedaj lernejoj raportis, ke la proporcio de valdorfaj lernejanoj, kiuj subtenis kontraŭagon aŭ haltigon de [[naziismo]] kaj [[rasismo]] estis multe pli granda (93%) ol tiuj de ŝtataj lernejanoj (72%).<ref>Bo Dahlin et al: [http://www.kau.se/forskning/forskdb/index.lasso?to_do=show_result&id=2586 ''Waldorfskolor och medborgerligt-moralisk kompetens. En jämförelse mellan waldorfelever och elever i den kommunala skolan''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928011407/http://www.kau.se/forskning/forskdb/index.lasso?to_do=show_result&id=2586 |date=2007-09-28 }} (''Waldorf schools and civic moral competency. A comparison of Waldorf pupils with pupils in public schools''. Report 2004:2 Karlstad: Institution for educational science, University of Karlstad, Sweden.)</ref> === Usono === En [[1995]] pridemandaro rilate al [[usono|usonaj]] valdorfaj lernejoj evidentiĝis ke la gepatroj spertis atingon de la plej multaj celoj por studado kaj priskribis la edukadon kiel ''"integranta estetikan, spiritan kaj interpersonan evoluon de la infano kun rigora intelekta evoluo"'', konservanta la entuziasmon pri lernado de studentoj, tiel ke ili havas pli bonan sencon pri memfido kaj memdirektiĝo. Kelkaj gepatroj priskribis la instruistojn de la superaj klasoj tro ŝargitaj kaj kun malsufiĉa tempo por rilati al gepatroj, kaj deziris pli malferman kaj reciprokan subtenon inter gepatroj kaj lernejo. Kaj gepatroj kaj lernejanoj foje priskribis la instruistan kolegion kiel insula kaj neresponda. Ĝenerale lernejanoj estis pozitivaj pri la lernejo kaj ties malsamoj, spertis la lernejon kiel ''"komunumon de amikoj"'', kaj parolis pri bonŝanco kreskiĝi kaj evoluiĝi tra la granda nombro de agadoj proponitaj, por lerni, kiam ili estis pretaj lerni, por evolui imagpovon kaj por atingi komprenon de la mondo kaj de si mem. Multaj lernantoj parolis pri la ĝentileco de siaj kunlernantoj kaj pri lernado de propra trapensado de aferoj antaŭ ol veni al konkludoj kaj pri pozitiva sinteno rilate al problemoj sendepende de premoj de aliaj por pensi kiel tiuj pensas. Plibonigoj proponitaj de lernantoj estis pli da sportprogramoj post la lernejanoj horoj, pli da sportlecionoj, pli da preparado al regula testado, leciono pri monda politiko kaj komputilaj lecionoj. Instruistoj, gepatroj kaj lernejanoj unuanime esprimis la deziron plibonigi la diversecon de la lernanto, specife altigante la reprezentadon de [[minoritato]]j, kiel afrikdevenaj kaj hispandevenaj usonanoj.<ref name="Easton">Freda Easton, ''The Waldorf impulse in education:Schools as communities that educate the whole child by integrating artistic and academic work'', Ph.D. thesis, Columbia University Teachers College, 1995</ref> Malgraŭ la malmultaj testoj en valdorfaj lernejoj (specife en bazaj lernejojaroj), usonaj valdorfaj lernejanoj ricevis kutime pli altajn ''[[:en:SAT scores]]'' ol la nacia averaĝo, ĉefe pri parolaj mezuroj.<ref name="TheAtlantic"/> === Internaciaj === Internacia esploro montris, ke valdorfaj lernantoj estis pli kreivaj ol lernantoj el ŝtataj lernejoj laŭ la ''Torrance Test of Creative Thinking Ability''.<ref>[http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED400948&ERICExtSearch_SearchType_0=eric_accno&accno=ED400948 Earl J. Ogletree, ''The Comparative Status of the Creative Thinking Ability of Waldorf Education Students'']</ref> Esploro de 6.600 infanoj el kvin eŭropaj landoj, 5 ĝis 13-jaraĝaj, montris pli malaltan nivelon de [[alergio]] inter valdorfaj lernejanoj, kio kongruas kun la [[antropozofio|antropozofia]] vivostilo, t.e. malalta uzo de [[antibiotiko]]j, nevakcinado kontraŭ [[morbilo]], [[:en:mumps]] kaj [[rubeolo]].<ref>"Allergic disease and sensitization in Steiner school children", ''Journal of Allergy & Clinical Immunology'', January 11, 2006 [http://www.sciencedaily.com/releases/2006/01/060111073504.htm]</ref> Dua, sveda esploro evidentiĝis, ke alergieca simptomoj ĉe valdorfaj lernejanoj estis nur duono (13%) de tiuj de najbaraj ne valdorfaj lernejoj (25%).<ref>Klotter, Jule, "Anthroposophic lifestyle and allergies in children", ''Townsend Letter for Doctors and Patients'' 274 (May 2006): 24(2)</ref> == Rilatoj al esperantistoj == Inter la multaj edukistoj kaj engaĝitaj gepatroj, kiuj vivtenas la asociojn por valdorfaj infanĝardenoj kaj lernejoj tutmonde, certe estas pluraj esperantistoj, sed pri tio ne ekzistas centre kolektitaj informoj. Konatas ke ekzemple la porinfana kuracisto kaj psikoterapiisto [[Thomas Pusch]] kaj la [[psikologo|psikologino]] ''Remi Rudaitytė'' engaĝigas en asocioj por valdorfaj lernejoj. Thomas Pusch krome dum pluraj jaroj estis estrarano kaj dum 2006 kaj 2007 prezidanto de valdorfa infanĝardena asocio; lia frato, la informadikisto ''Wieland Pusch'', ekde pluraj jaroj sendepende de tio estas estrarano de alia valdorfa infanĝardena asocio. Sendube tamen estas pli da rilatoj inter la valdorfa kaj la esperanta movadoj. == Akcepto kaj kontroverso == === Akcepto de tradiciaj edukistoj === * D-ro [[Ernest Boyer]] rekomendis kiel modelon por aliaj lernejoj la unika valdorfa integrado de artoj en la tradician fakaron.<ref>[[Ernest Boyer]], citita en Eric Oddleifson, [http://www.newhorizons.org/strategies/arts/cabc/oddleifson3.htm Boston Public Schools As Arts-Integrated Learning Organizations: Developing a High Standard of Culture for All] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100613100122/http://newhorizons.org/strategies/arts/cabc/oddleifson3.htm |date=2010-06-13 }}, Address of May 18, 1995: "One of the strengths of the Waldorf curriculum is its emphasis on the arts and the rich use of the spoken word through poetry and storytelling. The way the lessons integrate traditional subject matter is, to my knowledge, unparalleled. Those in the public school reform movement have some important things to learn from what Waldorf educators have been doing for many years. It is an enormously impressive effort toward quality education."</ref> * Thomas Armstrong vidas la [[fakaro en valdorfaj lernejoj|fakaron de valdorfaj lernejoj]] kiel organike enkorpiganta la sep [[teorio pri multoblaj intelektoj|specojn de intelekto]] de [[Howard Gardner]].<ref>Thomas Armstrong, cited in [http://www.newhorizons.org/strategies/arts/cabc/oddleifson3.htm Boston Public Schools As Arts-Integrated Learning Organizations: Developing a High Standard of Culture for All] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100613100122/http://newhorizons.org/strategies/arts/cabc/oddleifson3.htm |date=2010-06-13 }}, :"Waldorf education embodies in a truly organic sense all of Howard Gardner's seven intelligences. Rudolph Steiner's vision is a whole one, not simply an amalgam of the seven intelligences. Many schools are currently attempting to construct curricula based on Gardner's model simply through an additive process (what can we add to what we have already got?). Steiner's approach, however, was to begin with a deep inner vision of the child and the child's needs and build a curriculum around that vision."</ref> * Profesoro Robert Peterkin konsideras valdorfan pedagogion kiel kuracan pedagogion, kies subkomprenitaj principoj estas adaptitaj al edukado de ĉiu infano.<ref>Robert S. Peterkin, Director of Urban Superintendents Program, Harvard Graduate School of Education and former Superintendent of Milwaukee Public Schools, in ibid.:"Waldorf is healing education . . . It is with a sense of adventure that the staff of Milwaukee Public Schools embraces the Waldorf concept in an urban multicultural setting. It is clear that Waldorf principles are in concert with our goals for educating all children."</ref> * Thomas Nielsen de la universitato de Canberra konsideras la imagopovan instruadon uzatan en valdorfa pedagogio (dramo, esploro, historiorakontado, rutino, artoj, diskutoj kaj kunsento) efektivaj stimuliloj de spirita-estetika, intelekta kaj fizika evoluo kaj rekomendas ilin al tradiciaj edukistoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.ierg.net/confs/2003/proceeds/Nielsen.pdf |titolo="Rudolf Steiner's Pedagogy of Imagination: A Phenomenological Case Study" |alirdato=2008-04-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080411110457/http://www.ierg.net/confs/2003/proceeds/Nielsen.pdf |arkivdato=2008-04-11 }}</ref> * Britaj edukadtaksistoj konsideras la valdorfan pedagogion konforma al la ĉefaj direktoj de eduka teorio bazita je [[Johano Amoso Komenio]] kaj [[Johann Heinrich Pestalozzi]].<ref name="uwe.ac.uk_RR645_1.5_Findings"/> Kelkaj valdorfaj metodoj estas akceptitaj de instruistoj en kaj publikaj-ŝtataj kaj aliaj privataj lernejoj.<ref>Stephanie Luster Bravmann, Nancy Stewart Green, Pamela Bolotin Joseph, Edward R. Mikel, Mark A. Windschitl, ''Cultures of Curriculum'', Lawrence Erlbaum Associates, 2000. p81, "[Steiner, who] developed the Waldorf School system of education, is another whose ideas are reproduced, often less in whole than in part...in an expanding number of American public and private schools today."</ref> === Instruado de legado kaj literaturo === [[Dosiero:Kaunas valdorfa lernejo 1.jpg|eta|240ra|<center>La 4-a klaso de valdorfa lernejo en [[Kaŭno]] ([[Litovio]]).]] Steiner-Waldorf-pedagogio ne instruas legadon kaj skribadon antaŭ la 7-a vivojaro,<ref>Janet Howard (1992). ''Literacy learning in a Waldorf school: A belief in the sense of structure and story.'' Ed.D. dissertation, State University of New York at Albany.</ref> Todd Oppenheimer komparas la valdorfan pedagogion al aliaj, kiuj proponas fruan lernadon de legado: {{Citaĵo|Emfazo de la kreivo ankaŭ gvidas aspekton de valdorfa pedagogiio, kiu eble timigas gepatrojn pli ol iu alia: la malstreĉa metodo per kiu infanoj lernas legi. Kiam lernantoj en tradiciaj lernejoj jam regas tekstojn en la unua jaro, foje jam en infanĝardeno, multaj valdorfaj lernejanoj ne komplete legas antaŭ la tria jaro. Kaj se ili daŭre havas malfacilaĵojn tiam, multaj valdorfaj instruistoj ne maltrankviliĝas pro tio. Aldone al alia valdorfa strangaĵo - akcepti infanojn en la unua lerneja jaro unu jaro pli malfrue ol kutime - tio signifas, ke kelkaj infanoj ne kapablas legi antaŭ la naŭa aŭ deka vivojaro, t.e. multe pli malfrue ol samaĝaj infanoj en tradiciaj lernejoj. <br /> Do, ne surprizigas, ke gepatroj de valdorfaj lernejoj foje panikas. Aliaj eble malfidas valdorfan pedagogion, ĉar ili aŭdis rakontojn pri gepatroj, kiuj forprenis siajn gefilojn el valdorfaj lernejoj, ĉar en la tria klaso la infanoj ankoraŭ ne scipovis legi. "Tio estis kiel malnova ŝerco," patrino de du eksaj Rudolf-Steiner-lernejanoj, rakontis al Oppenheimer. "Iuj diras, 'ho, ĉu viaj gefiloj scipovas legi?' Ne estis koncentrita peno por enmarteli iajn vortojn en la infanojn. Kaj tio estis." Antaŭ la edukado pri sono kaj vortrekono, valdorfaj instruistoj koncentrigas ekzercojn por igi infanojn ami lingvon. La tekniko ŝajne funkcias, eĉ en publikaj lernejoj. Barbara Warren, instruisto ĉe ''John Morse'', publika lernejo ĉe [[Sakramento]], diras ke post du jaroj de enkonduko de valdorfaj metodoj, en la kvara klaso (plejparte minoritataj infanoj), la nombro de lernejanoj, kiuj fine scipovis legi duobliĝis, altiĝanta de 45 al 85%. "Mi ne komencis legigi ilin pli," diras Warren. "Mi komencis rakonti historiojn, kaj preparis eldiri poezion, kiujn ili lernis aŭskultante, ne legante. Ili iĝis nekredeblaj aŭskultantoj." Multaj gepatroj de valdorfaj lernejanoj memoras, ke iliaj infanoj estis post tiuj de amikoj en ne-valdorfaj lernejoj, sed iel tamen en la tria aŭ kvara jaro, rekaptis la aliajn, kaj de tiam legis kun nesupozebla fervoro.<ref name="TheAtlantic"/>}} La [[infanpsikologo]] David Elkind, kiu ekzamenis valdorfajn lernejojn atentas pri eksplorado kaj konceptigo en frua infanedukado,<ref name="Elkind">David Elkind, "Much Too Early", ''Education Next, a Journal of Opinion and Research'', Hoover Institute, Standford University, Summer 2001 [http://www.hoover.org/publications/ednext/3385081.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080421033241/http://www.hoover.org/publications/ednext/3385081.html |date=2008-04-21 }}</ref> kaj evidentigas, ke malfruaj legantoj fine multe pli bone regas legadon kaj aliajn fakojn ol fruaj legantoj.<ref name="TheAtlantic"/><ref name=Elkind/> Laŭ Lucy Calkins, fakulo pri legado ĉe la ''Teachers College'' (instruista kolegaro) de la [[universitato Kolumbio]], en plej multaj publikaj lernejoj la lernantoj, kiuj eklegas malfrue, pli malbone fartas. Pri valdorfaj lernejanoj, ŝi opinias, ke ili profitus pli fruan komencon de legado, sed aldonas, ke ŝi ''"ne necese zorgus en valdorfa lernejo... La fundamento de literaturo estas parolo kaj ludo."''<ref name="TheAtlantic"/> Oppenheimer diras, ke ''"la sistemo ne estas sekura kontraŭ malsukceso,", ĉar la fido en la valdorfa sistemo pri instruado de legado povas igi la instruiston pretervidi verajn lernmalfacilaĵojn ĉe kelkaj lernantoj, inkluzive [[disleksio]].<ref name="TheAtlantic"/> La brita registaro tra la ''[[:en:Department for Children, Schools and Families]]'' (DCSF, departemento por infanoj, lernejoj kaj familioj) planas ekde septembro [[2008]] devigi ĉiujn ''frujarajn kadroliniojn'' - inkluzive por Steiner-infanĝardenoj - por sekvi la ''postulojn por legado kaj evoluo'', kiuj postulas instruadon de legado, skribado kaj nombrado al infanoj de 5 jaroj kaj malpli. Tiu programo (''[[:en:Early Years Foundation Stage]]'', EYFS) estas nuntempe (komence de 2008) kontestita de la ''[http://www.savechildhood.org OpenEYE-kampanjo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141218103631/http://savechildhood.org/ |date=2014-12-18 }}'' kaj la kampanjo ''[http://www.savesteinerschools.org/ Savu Steiner-lernejojn] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080407211853/http://www.savesteinerschools.org/ |date=2008-04-07 }}. === Kontroverso pri imunigo === Rudolf Steiner (fondinto de la valdorfa pedagogio) sugestis, ke la spiritoj de infanoj profitu el la fajro de bona inflamo.<ref name="TheAtlantic2">Arthur Allen, ''Bucking the Herd'', The Atlantic Monthly, September 2002</ref> Raporto pri plialtigo kontraŭ infanaĝa imunigo priskribas gepatroj de valdorfaj lernejanoj en [[Kolorado]], kiu opinias, ke [[vakcinado]]n havas malsanigan efikon.<ref name="TheAtlantic2"/> Iuj plendis, ke nevakcinitaj studentoj, iuj el kiuj estis valdorfaj lernejanoj, endanĝerigis publikan [[sano]]n disvastiginte [[malsano]]jn, eĉ inter vakcinitan popolon.<ref>Katherine Seligman, ''Vaccination backlash'', ''[[The San Francisco Chronicle]]'' May 25, 2003 [http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/05/25/CM171959.DTL] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080430023016/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/05/25/CM171959.DTL |date=2008-04-30 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.boulderweekly.com/archive/080802/coverstory.html |titolo=Pamela White, ''A shot in the dark'', Boulder Weekly, Aug 8 2002 |alirdato=2008-04-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070609192756/http://www.boulderweekly.com/archive/080802/coverstory.html |arkivdato=2007-06-09 }}</ref><ref name="ACSH">"Thomas R. DeGregori, ''The Deadly Perils of Rejected Knowledge'', American Council on Science and Health, Sept 13, 2002 [http://www.acsh.org/healthissues/newsID.412/healthissue_detail.asp] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080506004550/http://www.acsh.org/healthissues/newsID.412/healthissue_detail.asp |date=2008-05-06 }}</ref> Responde la Eŭropa konsilio de valdorfaj lernejoj, reprezentante 630 el la 900 valdorfaj lernejoj tra la mondo,<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.steinerwaldorfeurope.org/ |titolo=European Council of Waldorf Schools |alirdato=2008-04-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080428075229/http://www.steinerwaldorfeurope.org/ |arkivdato=2008-04-28 }}</ref> anoncis neekvivoke, ke opono al [[imunigo]], aŭ rezisto al naciaj strategioj por infana imunigo, ne estas celo de valdorfa pedagogio. Ĝi ankaŭ diris, ke la fakto, ĉu oni injektu al la infano ion kontraŭ malsano devas esti elekto de la gepatroj, kaj la respondeco de la lernejo, se ĝi havas tian, estas disponigi al la gepatroj kiel eble plej vastan kaj ekvilibran informmaterialon, kaj de la koncernaj naciaj oficoj, kaj de sanprofesiaj fakuloj.<ref>Consensus statement, agreed by members of the ECSWE, meeting in Copenhagen, 21 January 2001. [http://www.steinerwaldorfeurope.org/html/news_vaccination.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080508162306/http://www.steinerwaldorfeurope.org/html/news_vaccination.htm |date=2008-05-08 }}</ref> == Bibliografio == === Verkoj de Rudolf Steiner === * ''Education: An Introductory Reader'' (Christopher Clouder, ed.), Sophia Books (March 2004), ISBN 1-85584-118-5. Collection of relevant works by Steiner on education. * ''The Education of the Child, and early Lectures on Education'' (Foundations of Waldorf Education, 25), ISBN 0-88010-414-7. Inkluzivas la unuajn priskribojn pri infanevoluo de Steiner, unue publikigitaj kiel libreto. * ''The Foundations of Human Experience'', ISBN 0-88010-392-2; also known as ''The Study of Man'', tiuj fundamentoj prelegoj pri edukado estis faritaj al instruistoj antaŭ la malfermo de la unua valdorfa lernejo en [[Stutgarto]] en [[1919]]. Note: ĉiuj prelegoj de Steiner pri valdorfa pedagogio estas haveblaj en PDF-formato ĉe [http://steinerbooks.org/research/archive.php#waldorf tiu ĉi ttt-ejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080509131308/http://steinerbooks.org/research/archive.php#waldorf |date=2008-05-09 }} === Kelkaj verkoj de aliaj aŭtoroj === * Aeppli, W., ''The Developing Child'' Anthroposophic Press ISBN 0-88010-491-0 * Clouder, C. and Rawson, M., ''Waldorf Education'' Floris Books ISBN 0-86315-396-8 * Cusick, L, ''Waldorf Parenting Handbook'' Mercury Press ISBN 0-916786-75-7 * Edmunds, Francis, ''An Introduction to Steiner Education'' Rudolf Steiner Press ISBN 1-85584-172-X * Gardner, John F., ''Education in Search of the Spirit: Essays on American Education'' Anthroposophic Press ISBN 0-88010-439-2 * Masters, Brien, ''Adventures in Steiner Education'' Rudolf Steiner Press ISBN 1-85584-153-3 * Nobel, Agnes, ''Educating through Art: The Steiner School Approach'' Floris Books ISBN 978-0-86315-187-3 * Petrash, Jack, (2002): ''Understanding Waldorf Education: Teaching from the Inside Out'' Floris Books ISBN 978-1-4587-6753-0 * Querido, René, ''The Esoteric Background of Waldorf Education'' Rudolf Steiner College Press ISBN 0-945803-25-7 * Wilkinson, R. (1996): ''The Spiritual Basis of Steiner Education''. London: Sophia Books ISBN 1-85584-065-0 == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Valdorfa lernejo]] * [[Meza faka valdorfa lernejo en Ostrava]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://folioj.de/valdorfa%20pedagogio "De kie venas la vorto Valdorfo?" artikolo esperantlingva] * [http://www.waldorfkindergarten.de Oficiala retejo de la Internacia Asocio de Valdorfaj Infanĝardenoj] * [http://www.waldorfschule.info Oficiala retejo de la Ligo de Liberaj Valdorfaj Lernejoj] * [http://www.paedagogik-goetheanum.ch Retejo de la pedagogia sekcio de la Libera Altlernejo por Antropozofio ĉe la ''Goetheanum'' en Dornach (Svislando)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080427211312/http://www.paedagogik-goetheanum.ch/ |date=2008-04-27 }} * [https://mail.google.com/mail/u/0/?tab=wm&ogbl#inbox/WhctKKWxXJLkJVmRNZJvKGrlHSSvtHWVMKzWDDJWNLqXpclDjXmcPzcdLZmHlWlKDgWcKZq?projector=1 Waldorf-lernejoj 100-jariĝo (1919-2019)] (plurlingve kun angla substreko) === Pliaj diskutoj kaj artikoloj === * [http://www.anthroposophy.org/newslinks.php?category=Waldorf Novaĵaj artikoloj ekde 2004] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080606234841/http://www.anthroposophy.org/newslinks.php?category=Waldorf |date=2008-06-06 }} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/4633601.stm "Steiner-lernejoj povus helpi al ĉiuj"] (angle de Branwen Jeffreys. BBC News Report on British government-funded study on Waldorf education in the UK, July 5, 2005) * [http://www.dfes.gov.uk/research/data/uploadfiles/RR645.pdf Centre for Research in Education and Democracy study of Waldorf education in Britain (pdf)] * [http://www.consciouschoice.com/2000/cc1308/waldorfpublicschools1308.html "Valdorfo sukcesas en publikaj lernejoj"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080512003113/http://consciouschoice.com/2000/cc1308/waldorfpublicschools1308.html |date=2008-05-12 }} (angle de Claudia M. Lenart. ''Conscious Choice'', August 2000) * [http://www.context.org/ICLIB/IC06/Osthemer.htm "Waldorf Education. Looking into the educational system developed by Rudolf Steiner"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080419084626/http://www.context.org/ICLIB/IC06/Osthemer.htm |date=2008-04-19 }} (angle de Diane kaj Robert Gilman. ''In Context: A Quarterly of Humane Sustainable Culture'', Summer 1984) * [http://www.mothering.com/articles/growing_child/education/waldorf.html "La saĝeco de Valdorfo: edukado por estonteco"] (angle de Rahima Baldwin Dancy, Mothering Magazine, March/April, 2004) * [http://www.independent.co.uk/news/education/education-news/the-big-question-who-was-rudolf-steiner-and-what-were-his-revolutionary-teaching-ideas-433407.html "Kiu estis Rudolf Steiner kaj kio estis liaj revoluciaj edukadideoj?"] (angle de Richard Garner, Education Editor, ''The Independent'') * [http://www.newsreview.com/sacramento/Content?oid=oid%3A33641 "Trejnitaj je spiriteco"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080228014720/http://www.newsreview.com/sacramento/Content?oid=oid:33641 |date=2008-02-28 }} (angle de Chrisanne Beckner. Sacramento News and Review, February 3, 2005) * [http://www.waldorfresearchinstitute.org/pdf/WEGradResearchDM.pdf Association of Waldorf Schools of North America Study of Waldorf graduates in the USA, 1-a parto (pdf)] kaj [http://www.waldorfresearchinstitute.org/pdf/WEPhaseII0307.pdf 2-a parto (pdf)] * [http://skepdic.com/steiner.html "Rudolf Steiner (1861-1925)"] (angle de Robert Todd Carroll, editor of The Skeptics Dictionary) * [http://www.teachermagazine.org/tm/articles/2008/02/15/08apwaldorf_web.h19.html?levelId=1000&rale2=KQE5d7nM%2FXAYPsVRXwnFWYRqIIX2bhy1%2BKNA5buLAWFRzXKDtt9gA6cIr9H5JhNPYGtI75%2FD%2BSKn%0A50ITaiTFcGVkLZoutSymtbI1RUuYNHqnGnBnA9DqnWz6gaP2dyĉYjwAx%2BvharjqEZv%2F%2BQnhgCt2%0A%2BlQN%2Bth%2FoW6bBXB8Dxplr5pAWw%2BMnjDNrOqqo6UaP%2BL4KQfJZAgc9Su2T%2FxCqa3mDv0T%2BdnthKtU%0A06lB14H1Q2dmAZWFQnNrZeDQFYoNJz60tvAcMJLRYIsUrzE3zpqVbH8AcK0tWFK%2B3svxq7vfbowb%0ApR0XNaU8ĵBQ4cDu3U%2BrPqAqPfrUO9%2FAJZX1U9GmVEN3pugyhSYssE3HACQZqSQkdoAz7rMOeVJh%0AdĈENM92oRvUBFjpD7ZqG2AyLui%2FosTKP17UAUNeYj%2BVxPQEt%2FRpiv3qPGmyyJwGmSCp2wq%2BJYqf%0AiU2UwbiH9SHgBdKhdS4KfvRV64yK0mĥFAd6rd%2B7mQP03dpGUMmko9O9oV3hqsIBi0Cy9EFI5Qeu%0AybTmyVnXWNGh%2Fm9iR4xl6zBHB3tq4PNfTyeVprLagG44ND%2BPEE9ONMA%2B3OCj%2BvO833gMS%2Fowwy6U%0AlYdzVnyPbQ3L969szNpt%2Bj7c4KP687zfeX0D5ClelgriyWYGlaQ10KV2LzNYzpyScYQ0C1NwHGvG%0AB%2F2cSGi%2FzaYATkYLzahvr9DwmKOEl5Al%2FscGLbNycmGn1f3hMgYIFbn1OCNi1HnM9qLD%2FQf9kkkv%0Arq0vEv3kLs7sZSKiuaTK8%2BI1PNJYVQ%2BvdcSel4vmlZSLmOiAJnw8NQUuPGzDaLXLWGz53IIYkzqi%0AZFvkr518SPY5khM4YZ1BD3xwijeL9Pw5bTVyKseAd4QTZQYK8tS92PFh%2B5ZLLj4tjIh3QHW2joly%0A5KOQDvLpbXubepMx "Valdorfaj lernejoj, grandiĝanta movado"] (angle, ''Teacher Magazine'', Feb. 15, 2008) {{Elstara|2008|6|25}} {{ADLS|2008|23}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pedagogio]] [[Kategorio:Lernejoj]] [[Kategorio:Antropozofio]] glh0902h7hrlcp1hu9wy5pppvhzmpil 0 242562 9363382 8531048 2026-04-29T15:57:59Z Wikizoli 58153 9363382 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''CZEGŐ Zoltán''' (cegeo:) estas rumanuja hungara/hungara poeto, ĵurnalisto naskita en [[Bukareŝto]] la [[18-an de junio]] [[1938]] kaj mortis la [[29-an de aprolio]] [[2026]]. == Biografio == La mezlernejon Zoltán Czegő finis en [[Sfântu Gheorghe]] en [[1955]], la fakojn pedagogio-hungara lingvo kaj literaturo en [[Universitato Babeş-Bolyai]] de [[Kluĵo]] en [[1962]]. Li instruis, poste li iĝis de [[1968]] li iĝis la interna kunlaboranto de [[Megyei Tükör]]. En [[1988]] li translokiĝis [[Hungarujo]]n. En 1989-90 li estis kunlaboranto de ''[[Esti Hírlap]]'', ekde [[1991]] de ''[[Magyar Fórum]]'', ekde januaro de [[1992]] de ''[[Új Magyarország]]''. == Premioj == * Premio de la ''Marosvásárhelyi Írói Egyesület'' 1983; * Premio de la ''Magyar Írószövetség'' 1985; * A M. Honvédség és a M. Írószövetség nívódíja 1996. == Verkoj == * ''Pogány liturgia'', poemoj, Bk., 1970; * ''Titkos délután'', poemoj, Bk., 1973; * ''Ezen a parton'', poemoj, Bk., 1978; * ''Ember a Kénos-tetőn'', publicistiko, konfesoj, Kvár, 1981; * ''Nyár, köd alatt''. Hosszabb, rövidebb lírai írások versben és prózában, (lirikaj verkoj en prozo kaj verso) Bk., 1983; * ''Lelkek világhuzatban'', poemoj, 1995; * ''Unokás zsoltárok'', poemoj, 2002. * ''Medrében él'' 1-2. grandromano, 2004; * ''Foltozott szivárvány'', 2006. * ''Időrianás'', romano, 2007. == Fonto == * [http://www.irodalom.org/tagjaink.php Erdélyi Magyar Írók Ligája] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160331014346/http://www.irodalom.org/tagjaink.php |date=2016-03-31 }} * [http://mek.oszk.hu/03600/03628/ Romániai magyar irodalmi lexikon] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Hungaraj poetoj|Czego Z]] [[Kategorio:Rumanujaj hungaraj poetoj kaj verkistoj|Czego Z]] krv0r4ac2x8v7yj8y0yxduuocjp6v54 9363383 9363382 2026-04-29T16:00:28Z Wikizoli 58153 typo 9363383 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''CZEGŐ Zoltán''' (cegeo:) estas rumanuja hungara/hungara poeto, ĵurnalisto naskita en [[Bukareŝto]] la [[18-an de junio]] [[1938]] kaj mortis la [[29-an de aprilo]] [[2026]]. == Biografio == La mezlernejon Zoltán Czegő finis en [[Sfântu Gheorghe]] en [[1955]], la fakojn pedagogio-hungara lingvo kaj literaturo en [[Universitato Babeş-Bolyai]] de [[Kluĵo]] en [[1962]]. Li instruis, poste li iĝis de [[1968]] li iĝis la interna kunlaboranto de [[Megyei Tükör]]. En [[1988]] li translokiĝis [[Hungarujo]]n. En 1989-90 li estis kunlaboranto de ''[[Esti Hírlap]]'', ekde [[1991]] de ''[[Magyar Fórum]]'', ekde januaro de [[1992]] de ''[[Új Magyarország]]''. == Premioj == * Premio de la ''Marosvásárhelyi Írói Egyesület'' 1983; * Premio de la ''Magyar Írószövetség'' 1985; * A M. Honvédség és a M. Írószövetség nívódíja 1996. == Verkoj == * ''Pogány liturgia'', poemoj, Bk., 1970; * ''Titkos délután'', poemoj, Bk., 1973; * ''Ezen a parton'', poemoj, Bk., 1978; * ''Ember a Kénos-tetőn'', publicistiko, konfesoj, Kvár, 1981; * ''Nyár, köd alatt''. Hosszabb, rövidebb lírai írások versben és prózában, (lirikaj verkoj en prozo kaj verso) Bk., 1983; * ''Lelkek világhuzatban'', poemoj, 1995; * ''Unokás zsoltárok'', poemoj, 2002. * ''Medrében él'' 1-2. grandromano, 2004; * ''Foltozott szivárvány'', 2006. * ''Időrianás'', romano, 2007. == Fonto == * [http://www.irodalom.org/tagjaink.php Erdélyi Magyar Írók Ligája] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160331014346/http://www.irodalom.org/tagjaink.php |date=2016-03-31 }} * [http://mek.oszk.hu/03600/03628/ Romániai magyar irodalmi lexikon] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Hungaraj poetoj|Czego Z]] [[Kategorio:Rumanujaj hungaraj poetoj kaj verkistoj|Czego Z]] 0i4h44xdb18fu7ony2n3w9s8jmuhnsy 0 249262 9363295 9243581 2026-04-29T12:01:51Z Sj1mor 12103 9363295 wikitext text/x-wiki En [[geometrio]], la '''eŭlera karakterizo''' estas [[entjero]] kiu priskribas [[pluredro]]n aŭ pli ĝenerale [[hiperpluredro]]n. En [[algebra topologio]], la '''eŭlera karakterizo''' estas [[topologia invarianto]], entjero kiu priskribas unu aspekton de [[topologia spaco|topologia spaca]] formo aŭ strukturo. La du okazoj estas interligitaj. La eŭlera karakterizo estas kutime skribata kiel ''χ'' ([[ĥio (litero)|ĥio]]). == Por pluredro == La eŭlera karakterizo ''χ'' de [[pluredro]] estas difinita kiel: : ''χ=V-L+E'' kie ''V'', ''L'', kaj ''E'' estas respektive la kvantoj de [[vertico (geometrio)|verticoj]], [[latero (geometrio)|lateroj]] kaj [[edro]]j en la donita pluredro. Konveksa pluredro estas [[homeomorfa]] al [[sfero]], ĝia eŭlera karakterizo egalas al 2. Ĉi tio estas la '''eŭlera formulo'''. Ĝi povas esti aplikita ne nur al pluredroj sed ankaŭ al [[ebena grafeo|ebenaj grafeoj]], ĉe ili eŭlera karakterizo egalas al 1 (vidu sube). === Pruvo === [[Dosiero:V-E+F=2 Proof Illustration.svg|frame|dekstra|Unuaj ŝtupoj de la pruvo ĉe kubo]] Ĉi tio estas la unua [[rigora pruvo]] de la eŭlera formulo, donita de [[Augustin Louis Cauchy]]. Forprenu unu edron de la pluredro. Per distiro la lateroj de la forestanta edro, reformigu la restaĵon en [[ebena grafeo|ebenan grafeon]] ([[ebena reto|ebenan reton]]) de punktoj kaj kurboj. Ĉi tio eblas ĉar la fonta pluredro estas homeomorfa al la sfero je la komenco. La operacio estas ilustrita en la unua el la tri bildoj por la okazo de la kubo. La kvantoj de verticoj kaj lateroj restas la samaj, sed la kvanto de edroj malpligrandiĝas je 1. Tiel, por pruvo de la eŭlera formulo por la pluredro, necesas pruvi ke ĉe la ebena reto ''V-L+E=1''. Se estas edroj kun pli ol tri lateroj desegnu diagonalojn (ne nepre rektajn) ĝis kiam ĉiuj edroj estas trianguloj. Ĉiu tiel desegnita diagonalo aldonas unu lateron kaj unu edron kaj ne ŝanĝas la kvanton de verticoj, kaj tiel konservas valoron ''V-L+E'' Apliku multfoje du jenajn transformoj (en ajna ordo) ĝis kiam nur unu triangulo restas: * Forpreni triangulon ĉe kiu nur unu latero estas najbara al la eksteraĵo, kiel estas ilustrite en la dua el la tri bildoj. Ĉi tio malgrandigas la kvanton de lateroj je 1 kaj la kvanton de edroj je 1 kaj ne ŝanĝas la kvanton de verticoj, tiel konservas valoron ''V-L+E''. * Forpreni triangulon ĉe kiu du latero estas najbaraj al la eksteraĵo, kiel estas ilustrite en la tria el la tri bildoj. Ĉi tio malgrandigas la kvanton de lateroj je 2, la kvanton de verticoj je 1 kaj la kvanton de edroj je 1, tiel konservas valoron ''V-L+E''. Kiam nur unu triangulo restas, ''V=3, L=3'' kaj ''E=1'', kaj ''V-L+E=1''. Pro tio ke la transformoj de la ebena grafeo ne ŝanĝas valoron ''V-L+E'', por la fonta ebena grafeo ''V-L+E=1''. Tiel ĉe la fonta pluredro ''V-L+E=2''. == Por hiperpluredro == Por [[hiperpluredro]] la '''eŭlera karakterizo''' estas difinita kiel sumo kun alternaj signoj : ''χ = k₀ - k₁ + k₂ - k₃ + ... k_n-1'' kie ''k_m'' estas la kvanto de [[hiperĉelo]]j de dimensio ''m'', por ''0≤m<n'', tiel la hiperpluredro mem ne estas enkalkulata. == Por topologia spaco == Por ĉiu [[topologia spaco]], la ''m''-a [[nombro de Betti]] ''b_m'' estas la [[rango de komuta grupo|rango]] de la ''m''-ona [[homologeco (matematiko)|homologeca]] grupo. La '''eŭlera karakterizo''' estas difinita kiel sumo kun alternaj signoj : ''χ = b₀ - b₁ + b₂ - b₃ + ...'' ''χ'' estas bone difinita se ĉiuj nombroj de Betti estas finiaj kaj se ili estas nuloj ekde certa indekso ''n''. La difino por topologia spaco respektivas al la difino por hiperpluredro se konsideri kiel la topologia spaco la randon de la hiperpluredro. La rando estas tiel [[kahelaro]] de la topologia spaco. Tiel ekzemple ĉiu konveksa pluredro povas esti konsiderata kiel kahelaro de sfero. == Propraĵoj == === Homotopeca invarianto === La eŭlera karakterizo estas homotopeca invarianto ĉar la homologeco estas topologia invarianto (fakte, [[homotopeca invarianto]] - du topologiaj spacoj kiuj estas [[homotopeca ekvivalento|homotopece ekvivalentaj]] havas [[grupa izomorfio|izomorfiajn]] homologecajn grupojn). === Produto === La eŭlera karakterizo de [[produta spaco]] ''M &times; N'' estas : ''χ(M &times; N) = χ(M) χ(N)'' === Disa unio === Se ''M'' kaj ''N'' estas du topologiaj spacoj, tiam la eŭlera karakterizo de ilia [[disa unio]] estas sumo de iliaj eŭleraj karakterizoj, ĉar homologeco estas adicia sub disa unio: :<math>\chi(M \sqcup N) = \chi(M) + \chi(N)</math> === Nepara dimensio === Kiel konsekvenco de la [[dualeco de Poincaré]], la eŭlera karakterizo de ĉiu [[fermita sternaĵo]] de nepara dimensio estas nulo. Ĉi tiu aplikas pli ĝenerale al ĉiu [[kompakta spaco|kompakta]] [[topologie tavoliĝita spaco]] kies ĉiuj tavoloj estas de nepara dimensio. Tiel, ĉar rando de [[plurĉelo]] estas 3-dimensia, la eŭlera karakterizo de ĉiu konveksa plurĉelo estas nulo. == Rilatoj al aliaj invariantoj == La eŭlera karakterizo de fermita [[orientiĝo (matematiko)|orientebla]] [[surfaco]] povas esti kalkulita de ĝia [[genro (matematiko)|genro]] ''g'' (la kvanto de [[toro]]j en [[Koneksa sumo|koneksa suma]] malkomponaĵo de la surfaco; intuicie, la kvanto de ansoj) kiel : ''χ = 2 - 2g'' La eŭlera karakterizo de fermita ne-orientebla surfaco povas esti kalkulita de ĝia ne-orientebla genro ''k'' (la kvanto de [[reela projekcia ebeno|reelaj projekciaj ebenoj]] en koneksa suma malkomponaĵo de la surfaco kiel : ''χ = 2 - k'' La "tuteca difekto" de [[pluredro]], mezurita en plenaj cirkloj (plena cirklo estas ''2π'' radianoj), estas la eŭlera karakterizo de la pluredro. Vidu plu en [[angula difekto]]. Por fermita [[rimana sternaĵo]], la eŭlera karakterizo povas ankaŭ troviĝi per integraligo de la kurbeco. Vidu plu en la [[teoremo de Gauss-Bonnet]] por la 2-dimensia okazo kaj en la [[ĝeneraligita Gaŭso-Kufa teoremo]] por la ĝenerala okazo. Por fermita glata sternaĵo, la eŭlera karakterizo koincidas kun la '''eŭlera nombro''', kiu estas la [[eŭlera klaso]] de ĝia [[tanĝanta pakaĵo]] komputita sur la [[fundamenta klaso]] de la sternaĵo. La eŭlera klaso, laŭvice, rilatas al ĉiuj aliaj [[karakteriza klaso|karakterizaj klasoj]] de [[vektora pakaĵo|vektoraj pakaĵoj]]. Ĉiu [[punktigebla]] spaco (spaco kiu estas homotopece ekvivalenta al punkto) havas bagatelan homologecon, la 0-a nombro de Betti estas 1 kaj ĉiuj la aliaj estas 0. Pro tia ĝia eŭlera karakterizo estas 1. Ĉi tiu okazo inkluzivas [[eŭklida spaco|eŭklidan spacon]] <math>\mathbb{R}^n</math> de ĉiu dimensio, kaj ankaŭ la solida unua pilko en ĉiu eŭklida spaco - la unu-dimensia intervalo, la du-dimensia disko, la tri-dimensia pilko, kaj tiel plu. == Ekzemploj == {| class=wikitable ! Pluredro ! Bildo ! Konveksa ! Verticoj ''V'' ! Lateroj ''L'' ! Edroj ''E'' ! Eŭlera karakterizo <br /> ''χ=V-L+E'' |- | [[Kvaredro]] | [[Dosiero:Tetrahedron.svg|80x80px]] | Jes | 4 | 6 | 4 | 2 |- | [[Kubo (geometrio)|kubo]] | [[Dosiero:Hexahedron.svg|80x80px]] | Jes | 8 | 12 | 6 | 2 |- | [[Okedro]] | [[Dosiero:Octahedron.svg|80x80px]] | Jes | 6 | 12 | 8 | 2 |- | [[Dekduedro]] | [[Dosiero:POV-Ray-Dodecahedron.svg|80x80px]] | Jes | 20 | 30 | 12 | 2 |- | [[Dudekedro]] | [[Dosiero:Icosahedron.svg|80x80px]] | Jes | 12 | 30 | 20 | 2 |- | [[Plilongigita triangula kupolo]] | [[Dosiero:Elongated triangular cupola.png|80x80px]] | Jes | 15 | 27 | 14 | 2 |- | [[Kvar-duon-sesedro]] | [[Dosiero:Tetrahemihexahedron.png|80x80px]] | Ne | 6 | 12 | 7 | 1 |- | [[Ok-duon-okedro]] | [[Dosiero:Octahemioctahedron.png|80x80px]] | Ne | 12 | 24 | 12 | 0 |- | [[Kubo-duon-okedro]] | [[Dosiero:Cubohemioctahedron.png|80x80px]] | Ne | 12 | 24 | 10 | -2 |- | [[Granda dudekedro]] | [[Dosiero:Great icosahedron.png|80x80px]] | Ne | 12 | 30 | 20 | 2 |} {| class=wikitable ! Topologia spaco ! Bildo ! Eŭlera karakterizo |- | colspan=3 | 1-dimensiaj topologiaj spacoj |- | [[Intervalo]] | [[Dosiero:Complete graph K2.svg|100ra]] | 1 |- | [[Cirklo]] | [[Dosiero:Cirklo.svg|100ra]] | 0 |- | colspan=3 | 2-dimensiaj topologiaj spacoj |- | [[Disko]] | [[Dosiero:Disc Plain grey.svg|100ra]] | 1 |- | [[Sfero]] | [[Dosiero:Sphere-wireframe.png|100ra]] | 2 |- | Du ne koneksaj sferoj <br /> (Disa unio de du sferoj) | [[Dosiero:Sphere-wireframe.png|100ra]][[Dosiero:Sphere-wireframe.png|100ra]] | 2 + 2 = 4 |- | [[Toro]] <br /> (Toro estas homeomorfie invarianta al produta spaco de du cirkloj) | [[Dosiero:Torus.png|100ra]] | 0 |- | [[Duopa toro]] | [[Dosiero:Double torus illustration.png|100ra]] | -2 |- | Triopa toro | [[Dosiero:Triple torus illustration.png|100ra]] | -4 |- | [[Filmo de Möbius]] | [[Dosiero:MobiusStrip-01.svg|100ra]] | 0 |- | [[Botelo de Klein]] | [[Dosiero:KleinBottle-01.png|100ra]] | 0 |- | [[Reela projekcia ebeno]] <br /> (La rando de [[kvar-duon-sesedro]]) | [[Dosiero:Steiners Roman.png|100ra]] | 1 |} == Vidu ankaŭ == * [[Listo de uniformaj pluredroj]] kun iliaj eŭleraj karakterizoj == Eksteraj ligiloj == * [http://www.ics.uci.edu/~eppstein/junkyard/euler/ 19 pruvoj de eŭlera formulo] de David Eppstein [[Kategorio:Hiperpluredroj]] [[Kategorio:Algebra topologio]] [[Kategorio:Topologia grafeteorio]] [[Kategorio:Leonhard Euler]] 98kgv7hpoi6yveuju6kmfidpt95et9c 0 255385 9363292 9258174 2026-04-29T12:01:01Z Sj1mor 12103 9363292 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Kvantuma kolordinamiko''' (KKD) estas [[fiziko|fizika]] teorio de [[forta nuklea forto]] ([[kolorŝargo|kolorŝarga]] forto), unu el fundamentaj fortoj kiu priskribas interagojn inter [[kvarko]]j kaj [[gluono]]j en kompundaj [[partiklo]]j ([[hadrono]]j), kiel [[protono]], [[neŭtrono]], [[piono]] ktp. Ĝi estas [[SU(3)]] [[teorio de Yang-Mills]] de kolorŝargitaj [[fermiono]]j. KKD estas aparta tipo de [[kvantuma kampa teorio]], nomata ''ne-Abela [[kalibra teorio]]''. Grandega kvanto de eksperimentaj pruvoj por KKD amasiĝis dum jaroj de studo. KKD havas du plej gravajn ecojn: * [[Asimptota libereco]], kio signifas ke en reakcioj de tre granda energio kvarkoj kaj gluonoj interagas tre malforte. Tiu eco estis prediktita en fruaj 1970-aj jaroj en verkoj de [[David Politzer]] kaj sendepende fare de [[Frank Wilczek]] kaj [[David Gross]]. Pro tiu malkovro ili ricevis [[Nobelpremio pri fiziko|Nobelpremion pri fiziko]]. * [[Kolorkonservo]], kio signifas ke la forto de interagoj inter kvarkoj ne malkreskas dum kresko de distanco. Pro tio, oni bezonus [[nefinio|nefinian]] kvanton de energio por apartigi du kvarkojn. Kvankam [[rigora pruvo]] por tio aserto ankoraŭ ne ekzistas, ĝi estas subtenata per konstanta fiasko en serĉo de ''liberaj kvarkoj'', t.e. kvarkoj kiuj ne estas parto de iu hadrono. Krome, la eco bone demonstriĝas en la [[latisa KKD]]. La du menciitaj ecoj estas ''kontinuaj'', t.e. inter ili ne estas iu difinebla limo. == Terminaro == La vorto ''[[kvarko]]'' en nuna senco estas enkondukita fare de [[Murray Gell-Mann]]. Ĝi devenas de frazo ''"Three quarks for Muster Mark"'' el libro ''[[Finnegans Wake]]'' fare de [[James Joyce]]<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The Quark and the Jaguar|familia nomo=Gell-Mann|persona nomo=Murray|aŭtoroligilo=Murray Gell-Mann|jaro=1995|eldoninto=Owl Books|ISBN=978-0805072532}}</ref>. En KKD ekzistas tri tipoj de [[ŝargo]] (anstataŭ du [[elektra ŝargo|elektraj ŝargoj]] kiuj uziĝas por ''[[Kvantuma elektrodinamiko]]'', aŭ KED). Ili nomiĝas [[kolorŝargo]]j pro analogio de tri bazaj [[koloro]]j ([[ruĝa]], [[verda]] kaj [[blua]]), kompundoj de kiuj donas ĉiujn kolorojn videblajn por homa [[okulo]]. La teorio de elektra ŝargo nomiĝas ''elektrodinamiko'', kaj do por teorio de kolorŝargo estas logike uzata la termino ''kolordinamiko''. Krome, foje ankaŭ estas uzata termino ''kromodinamiko'' (el [[greka lingvo|greka]] vorto Χρώμα [ĥroma], kiu signifas ''koloro''). == Lagranĝiano == La dinamiko de kvarkoj kaj gluonoj estas kontrolita de kvantum-kolordinamika [[Lagranĝiano]]. La [[kalibra teorio|kalibre senvarianta]] Lagranĝiano de KKD estas: ::<math> \begin{align} \mathcal{L}_\mathrm{QCD} & = \bar{\psi}_i\left(i \gamma^\mu (D_\mu)_{ij} - m\, \delta_{ij}\right) \psi_j - \frac{1}{4}G^a_{\mu \nu} G^{\mu \nu}_a \\ & = \bar{\psi}_i (i \gamma^\mu \partial_\mu - m )\psi_i - g G^a_\mu \bar{\psi}_i \gamma^\mu T^a_{ij} \psi_j - \frac{1}{4}G^a_{\mu \nu} G^{\mu \nu}_a \,,\\ \end{align} </math> kie: * <math>\psi_i(x) \,</math> estas ''kvarka kampo'', la dinamika funkcio de [[spaco]] kaj [[tempo]], en fundamenta reprezento de [[SU(3)]] kalibra [[grupo (algebro)|grupo]]; * <math>i,\,j,\,\ldots</math>; <math>G^a_\mu(x) \,</math> estas [[gluono|gluonaj]] kampoj, ankaŭ dinamikaj funkcioj de spaco kaj tempo reprezentitaj en SU(3) kalibra grupo; * <math>a,\,b,\,\ldots</math>; <math>\gamma^\mu \,</math> estas [[matricoj de Dirac]], kiuj konektas [[spinoro|spinorajn]] kaj [[vektoro|vektorajn]] reprezentojn de [[grupo de Lorentz]]; * <math>T^a_{ij} \,</math> estas generatoroj, konektantaj fundamentajn, kontraŭfundamentajn kaj kompundajn reprezentojn de SU(3) kalibra grupo. La [[matricoj de Gell-Mann]] donas tius reprezentaĵon al la generatoroj. Simbolo <math>G^a_{\mu \nu} \,</math> reprezentas kalibre senvariantan gluonan kampan tensoron, analoge al elektromagneta kampa tensoro <math>F^{\mu \nu} \,</math>, en [[Elektrodinamiko]]. Ĝin donas ekvacio ::<math>G^a_{\mu \nu} = \partial_\mu G^a_{\nu} - \partial_\nu G^a_\mu - g f^{abc} G^b_\mu G^c_\nu \,,</math> kie <math>f^{abc} \,</math> estas struktura konstanto de SU(3). Konstantoj <math>m</math> kaj <math>g</math> kontrolas kvarkajn masojn kaj estas paraj konstantoj de la teorio. En finita kvantuma teorio ili estus unu sama konstanto. Grava teoria nocio de finita formo de suprepriskribita Lagranĝiano estas la [[buklo de Wilson]]. Ĝi ludas plej gravan rolon en diskreta formo de KKD (la [[latisa KKD]]) kaj, pli ĝenerale, ĝi distingas inter [[kolorkonservo|kolorkonservita]] kaj kolornekonservita statoj de kalibra teorio. Ĝin enkondukis [[Kenneth G. Wilson]], kiu ricevis Nobel-premion pri fiziko. == Historio == == La teorio == === La difinoj === Ĉiu kampa teorio de [[partikla fiziko]] baziĝas sur simetrioj de la naturo, kies ekzisto estas devenita de observo. Ili povas esti * '''Lokaj simetrioj''', tio estas simetrio agas sendepende ĉe iu punkto de [[spaco-tempo]] * '''Ĝeneralaj simetrioj''', kiuj estas simetrioj kies funkcio aplikiĝas al ĉiuj punktoj de spaco-tempo unuece. KKD estas kalibra teorio de kalibra grupo [[SU(3)]], kiu uzas [[kolorŝargo]]n por difini lokan simetrion. Ĉar forta nuklea forto de distingas inter diferaj gustoj de kvarkoj, KKD ankaŭ havas '''gustan simetrion''', kiu estas nerigora, ĉar [[maso]]j de kvarkoj malsamas. Ekzistas aldonaj ĝeneralaj simetrioj kiuj bezonas nocion de [[ĥiraleco (fiziko)|ĥiraleco]], kiu distingus inter dekstra kaj maldekstra strukturoj. Se la [[spino (fiziko)|spino]] de la partiklo havas pozitivan [[projekcio]]n laŭ direkto de la movo ĝi estas difinita kiel ''maldekstra''. Se la projekcio estas negativa, ĝi estas dekstra. Striktasence ĥiraleco ne estas la samo kiel dekstra-maldekstra diĥotomio, sed ĉe altaj energioj la nocioj iĝas proksimume ekvivalentaj. * '''Ĥiralaj simetrioj''' inkluzivas sendependajn transformiĝojn de la du tipoj de partiklo. * '''Vektoraj simetrioj''' (ankaŭ nomitaj ''diagonalaj'') signifas ke sama transformo aplikiĝas al du ĥiralecoj. * '''Aksaj simetrioj''' estas tiuj, en kiuj unu transformo aplikiĝas al dekstraj partikloj, kaj la inversa al ĝi - al maldekstraj. === Grupoj de simetrio === La kolorŝarga grupo SU(3) respondas al loka simetrio, kies kalibrado konduktis al apero de la KKD. La elektra ŝargo reprezentas lokan simetrion U(1), kies kalibrado donis [[Kvantuma elektrodinamiko|Kvantuman elektrodinamikon]] (KED) - tio estas [[Abela grupo]]. Se oni konsideros version de KKD kun N_f gustoj de senmasaj kvarkoj, tie estos ''ĝenerala [[ĥiraleco (fiziko)|ĥirala]] gusta simetria [[grupo (algebro)|grupo]]'' <math>SU_L(N_f)\times SU_R(N_f)\times U_B(1)\times U_A(1)</math>. La ĥirala simetrio estas spontan rompita de la [[KKD vakuo]] al vektoro (L+R) <math>SU_V(N_f)</math> kun apero de [[ĥirala kondensato]]. La vektora simetrio <math>U_B(1)</math> respondas al [[bariona nombro]] de kvarkoj kaj estas preciza. La aksa simetrio <math>U_A(1)</math> estas preciza en klasika teorio kaj rompita en kvantuma teorio. ==== Notu bone! ==== Ekzistas ''du'' diferaj tipoj de SU(3) simetrio: la simetrio de diferaj kvarkaj kolorŝargoj kaj estas preciza simetrio mediita de gluonoj, kaj krome ekzistas la gusta simetrio kiu rotacias diferajn gustojn de kvarkoj unu al la alia, la t.n. ''gusta SU(3)''. Gusta SU(3) estas proksimuma simetrio de la [[vakuo]] en KKD kaj tute ne estas fundamenta simetrio. Ĝi estas hazarda konsekvenco el malgrandeco de maso de unuaj tri kvarkaj tipoj. En la [[KKD vakuo]] ekzistas vakuaj kondensatoj de ĉiuj kvarkoj pli malmultepezaj ol la KKD-skalo. Tio inkluzivas [[u-kvarko]]n, [[d-kvarkon]] kaj je certa nivelo la [[s-kvarkon]], sed ne aliajn. La vakuo estas simetria laŭ SU(2) rotacioj de [[izotopa spino]] de u- kaj d-kvarkoj kaj en iu senco ankaŭ al triopo de rotacioj de u-, d- kaj s-kvarkoj - kio formas plenan gustan grupon SU(3) Proksimumaj gustaj simetrioj havas asociitaj [[kalibra bosono|kalibrajn bosonojn]], la observitajn partiklojn kiel [[roto-mezono]] kaj [[omego-mezono]], sed tiuj partikloj ne similas al gluonoj kaj havas [[maso]]n. Ili estas kalibraj bosonoj de nun kreata [[KdS/KKD]] teorio, kiu ligu KKD al teorio de [[kontraŭ-de-Sitter spaco]]. === La kampoj === [[Kvarko]]j estas multemasaj [[fermiono]]j kun [[spino 1/2]], kiuj havas [[kolorŝargo]]n kaj kies kalibrado donas KKD. Kvarkoj estas reprezentitaj de [[Kampo de Dirac]] en [[fundamenta reprezento]] '''3''' de [[kalibra grupo]] [[SU(3)]]. Ili ankaŭ havas ''neentjeran'' [[elektra ŝargo|elektran ŝargon]] (aŭ -1/3 aŭ 2/3) kaj partoprenas en [[malforta nuklea forto|malfortaj interagoj]] kiel partoj de duopoj de [[malforta izotopa spino]]. Ili tenas ĝeneralajn [[kvantuma nombro|kvantumajn nombrojn]] inkluzive [[bariona nombro]], kiu egalas al 1/3 por ajna kvarko, [[hiperŝargo]] kaj unu el [[kvantuma aromo|gustaj kvantumaj nombroj]]. [[Gluono]]j estas [[bosono]]j kun spino 1. Ili ankaŭ tenas [[kolorŝargo]]n ĉar ili apartenas al [[ligita reprezento]] '''8''' de [[SU(3)]]. Ili havas neniun elektran ŝargon, ne partoprenas en malfortaj interagoj kaj ne havas guston. Ili apartenas al [[unuopa reprezento]] '''1''' de ĉiuj menciitaj simetriaj grupoj. Ĉiu kvarko havas unu kaj nur unu [[kontraŭpartiklo|kontraŭkvarkon]], kies ŝargo estas rekte mala al ŝargo de responda kvarko. Gluonoj estas ''vere neŭtraj partikloj'' kaj ne havas kontraŭpartiklojn. === La dinamiko === Laŭ reguloj de [[kvantuma kampa teorio]] kaj asociitaj [[Feynman-diagramo]]j, la supre priskribita teorio donas bazon por tri fundamentaj interagoj: kvarko povas naski (aŭ absorbi) gluonon, gluono povas naski (aŭ absorbi) gluonon kaj du gluonoj povas rekte interagi. Tiu kontrastas al [[kvantuma elektrodinamiko]], laŭ kiu nur unua tipo de interagoj povas ekzisti, ĉar la [[fotono]] ne havas ŝargon. Oni ankaŭ konsideru diagramoj kun [[fantomoj de Faddeev-Popov]]. == Metodoj == Plia analizo de teoria enhavo de KKD estas komplika. Por tiu celo multaj teoriaj mekanismoj estas inventitaj, kelkaj el kiuj estas kurte priskribitaj ĉi-sube. === Perturba KKD === Tiu ĉi alveno baziĝas je asimptota libereco, kio ebligas uzon de [[perturba teorio]] ĉe eksperimentoj de tre altaj energioj. Kvankam la teorio estas limigita je kvanto de rezultoj, ĝi donas plej precizaj rezultoj de KKD el ĉiuj ĝis nun atingitaj. === Latisa KKD === El ĉiuj ne-perturbaj alvenoj al studo de KKD, plej bone establiĝis la [[latisa KKD]]. Ĝi uzas diskretan aron de punktoj en spaco-tempo (la ''latiso'') por redukti neanalizeblajn vojajn [[integralo]]jn al pli eblaj komputadoj. La komputado ankoraŭ estas treege komplika kaj nur performeblas per speciale konstruitaj [[superkomputilo]]j kiel [[QCDOC]]. Kvankam la metodo estas tre malrapida kaj bezonas multajn risurcojn, ĝi estas vaste aplikebla kaj povas helpi studi tiujn partojn de la teorio, kiuj ne atingeblas per iu alia metodo. === 1/N ekspando === [[1/N ekspando]], la konata skemo de proksimumigo, komencas je aserto de nefinia nombro de kolorŝargoj kaj poste korektiĝas por adaptiĝi al la fakto ke vere ne estas tiel. Ĝis nun la metodo estis fonto de kvalitaj malkovroj, sed ne kvantaj prediktoj. Modernaj variantoj inkluzivas la [[KdS/KKT]] alvenon. === Efektaj teorioj === Por specialaj problemoj povas esti kreataj apartaj efektaj teorioj, kiuj ŝajnas doni kvalite korektajn rezultojn. En plej bonaj okazoj ili povas esti atingitaj per sistema ekspando de Lagranĝiano de KKD. Inter plej konataj tiaj efektaj modeloj estas la [[teorio de ĥirala perturbo]] kiu ekspandiĝas ĉirkaŭ tre malgrandaj kvarkaj masoj, proksimaj al [[nulo]], la [[teorio de pezaj kvarkoj]] kiu ekspandiĝas ĉirkaŭ kvarkaj masoj proksimaj al [[nefinio]] kaj la [[mola-kolineara teorio]] kiu aplikiĝas al granda diapazono de energiaj skaloj. Ne tiel precizaj modeloj estas [[modelo de Nambu-Jona-Lasinio]] kaj la [[ĥirala modelo]]. == Eksperimentoj == Nocio de kvarka [[kvantuma gusto|gusto]] estas bezonata por klarigo de ecoj de [[hadrono]]j dum disvolvo de [[kvarka modelo]]. La nocio de kolorŝargo estas bezonata por klarigo de ecoj de la Δ⁺⁺-partiklo. La unua evidentaĵo de [[kvarko]]j kiel efektivaj partoj de [[hadrono]]j estis trovitaj per eksperimentoj de [[profunde neelastaj kolizioj]] en [[koliziilo]] de [[SLAC]]. Unuaj evidentaĵoj por [[gluono]]j venas de [[evento de tri strioj]] en [[PETRA]]. Bonaj kvantaj testoj de perturba KKD estas: * La KKD-pariĝo devenita de multaj observoj * Skalaj rompoj dum polaraj kaj nepolaraj [[profunde neelastaj kolizioj]] * Produkto de [[vektora bosono|vektoraj bosonoj]] en koliziiloj (inkluzive la [[procedo de Drell-Yan]]) * [[sekco de strio|Sekcoj de strioj]] en koliziiloj * [[Observoj de eventaj formoj]] en [[LEP]] * Produkto de pezaj kvarkoj en koliziiloj Kvantaj testoj de perturba KKD estas malpli multaj ĉar ili estas pli malfacilaj por predikti. La plej bona estas, probable, la KKD-pariĝo studita per komputado de [[latisa KKD]] en spektro de peza [[kvarkonio]]. Tiel antaŭnelonge estas trovita la maso de peza [[mezono]] B_c <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.aip.org/pnu/2005/split/731-1.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2008-08-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20050605022747/http://www.aip.org/pnu/2005/split/731-1.html |arkivdato=2005-06-05 }}</ref>. Aliaj esperdonaj metodoj estas studo de masoj kaj [[formfaktoro]]j de [[hadrono]]j kaj iliaj [[malfortaj matricaj elementoj]]. La tuta fako de [[kvarka materio]] kaj [[kvark-gluona plasmo]] estas neperturba testejo por KKD, kiu nun ankoraŭ ne estas bone esplorita. == Literaturo == * {{Citaĵo el libro|titolo=Quantum Chromodynamics|aŭtoro=Greiner, Walter;Schäfer, Andreas|jaro=1994|eldoninto=Springer|identigilo=ISBN 0-387-57103-5}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Quarks & Leptons: An Introductory Course in Modern Particle Physics|aŭtoro=Halzen, Francis; Martin, Alan|jaro=1984|eldoninto=John Wiley & Sons|identigilo=ISBN 0-471-88741-2}} * [http://pdg.lbl.gov/ Particle data group] * [http://www.claymath.org/millennium/ The millennium prize] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080108223641/http://www.claymath.org/millennium/ |date=2008-01-08 }} for [http://www.claymath.org/millennium/ proving confinement] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080108223641/http://www.claymath.org/millennium/ |date=2008-01-08 }} == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kvantuma kolordinamiko| ]] o0kcykrarbqtl5hjf4c2378gjzhrvs9 0 258500 9363318 9363168 2026-04-29T12:21:05Z Alifono 114488 /* Lingvoj kaj migrado */ ref 5 9363318 wikitext text/x-wiki La esprimo havas almenaŭ tri signifojn, ankaŭ la [[PIV]]: # Homa migrado estas ĉiu vola movo de homoj el unu loko al alia, foje post trapasi longajn distancojn aŭ en grandaj grupoj. Oni scias, ke homoj migris ekstensive tra la historio kaj eĉ dum la prahistorio. Ankoraŭ kelkaj popoloj estas esence aŭ tradicie migrantaj, kiel [[cigano]]j, ekzemple. # [[Popolmigrado]] estas la migrado de granda parto de popolo aŭ eĉ tuta [[popolo]] en alian regionon aŭ landon. La kaŭzoj de migradoj povas esti multspecaj, kutime estas malpliboniĝintaj vivkondiĉoj. Se la vidpunkto estas pri la devena loko, oni parolas pri [[elmigrado]]. Se la vidpunkto estas pri la alvena loko, oni parolas pri [[almigrado]]. # [[Promenado]] aŭ [[piedirado]] al fora loko estas la tria senco de la vorto [[migrado]]. Laŭ [[PIV]] tiu senco estas la unua de 3 sencoj. Ekzistas en Esperantujo aranĝo kun la nomo EMA, t.e. [[Esperantista Migrado Aŭtuna]]. [[Marŝo]] estas [[sporto|sporta]] homa irado kaj ankaŭ paradiro de [[soldato]]j. == Lingvoj kaj migrado == Ĉar lingvo kaj identeco estas tiom forte ligitaj, lingvo proponas indikojn ke la akcepto de novalvenintoj ankaŭ ne estis evidenta en la pasinteco. En multaj landoj, homoj vidas migradon kiel riĉiĝon aŭ solvon por trakti la maljuniĝon de la loĝantaro aŭ ili ligas ĝin al la perdo de sia propra kulturo. Lingvoj montras ke migrado estas de ĉiuj tempoj kaj ke la konsekvencoj diferencas laŭ loko kaj tempo. Dum en prahistoria Eŭropo la lingva pejzaĝo estis tute refarita de hindeŭropaj lingvoj, en la hodiaŭ [[Turkio]] ekestis multkultura socio kun enorma kultura kaj ekonomia prospero rezulte de migrado<ref>[https://taalmuseum.nl/files/2018-09/de-zin-van-taal-language-for-society.pdf?de1d31588c Taal op drift/Language adrift, Magazine De zin van taal/Language for society magazine], Stichting Taalmuseum Leiden, 2018.</ref>. La Tutmonda Ĉarto de Migrantoj mencias i.a. ke migrantoj devas havi la rajton paroli kaj kundividi sian gepatran lingvon, samkiel disvolvi kaj konigi iliajn kulturojn<ref>(franca) Teksto en la ĉarto de migrantoj ([https://www.cncd.be/IMG/pdf/Charte_final.pdf PDF])</ref>. La Forumo de [[Ne-registara organizaĵo|NRO]]<nowiki/>j en [[Unesko|UNESKO]] “Alia Perspektivo pri Migrado” organizita en [[Tunizo]] la 26-an kaj 27-an de septembro 2018 al kiu partoprenis 140 NROj partroprenis, el kvardeko da landoj aparte celis forigi miskomprenojn pri migrado kaj evoluigi strategiojn por fronti tiujn miskomprenojn. Inter la strategioj estas: liveri pli bonajn perspektivojn ĉehejme (kiam migrantoj forlasas siajn proprajn landojn, la rezulto estas neta perdo al tiuj landoj), kaj eduki la publikon pri la efektiva situacio de migrantoj (kontraste al la multaj misperceptoj, troigoj kaj [[Ksenofobio|ksenofobiaĵoj]]). Ĉiuj tiuj klopodoj postulas lingvan komprenon. La lingvo restas granda barilo kiam oni celas prizorgi migrantojn, dungi ilin, starigi dialogon kun lokuloj, kaj integrigi ilin en la laborforton kaj la lernejojn<ref>[http://www.esperantoporun.org/dokumentoj/informiloj/informilo-de-novembro-2018/ UEA reprezentiĝis en forumo de UNESKO pri migrado] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181124215918/http://www.esperantoporun.org/dokumentoj/informiloj/informilo-de-novembro-2018/ |date=2018-11-24 }} Esperanto kaj [[Unuiĝintaj Nacioj|UN]], Informilo de Novembro 2018.</ref>. Pluraj membroj de la [[Konsilio de Eŭropo]] (KdE) starigis formalajn postulojn pri lingva kaj socia kono kiel parton de siaj enmigra kaj integriga politikoj kiam enmigrintoj petas la civitanecon. En duono de la membroŝtatoj la enmigrintoj bezonas trafi tiujn postulojn por rezidi – krome, en triono por eniri. Malmultaj landoj aparte atentas la vundeblajn grupojn en sia integriga politiko. Por ne adoltoj kaj la specifaj bezonoj de mislokitoj kaj malkleruloj, tre malmulte da lingvolernado ekster la deviga lerneja sistemo estas konsiderata. En la plejmulto de la kazoj, tamen, enmigrintoj ricevas ne pli ol 250 horojn da lingvoinstruado senpage, sed la provizita horonombro ofte ne sufiĉas. Cele al integrigo multaj landoj proponas ankaŭ kursojn pri socia kono, sed plej ofte nur en oficiala lingvo de la gastiganta lando<ref>(eo) [https://rm.coe.int/la-panoramo-2018-de-konsilio-de-europo-kaj-alte-pri-lingva-kaj-socikon/16809e2a7a La panoramo 2018 de Konsilio de Europo kaj ALTE pri lingva kaj socikona politikoj por migrantoj], 2018, [[Konsilio de Eŭropo.]]</ref>. La amplekso, je kiu lingvoelekto influas la probablecon de elmigrado, malofte estas konsiderata<ref>(en) Federico Gobbo, ''[https://www.academia.edu/71060415/Two_Linguas_Francas_Social_Inclusion_through_English_and_Esperanto?email_work_card=abstract-read-more Two Linguas Francas? Social Inclusion through English and Esperanto]'', Social Inclusion (ISSN: 2183–2803), 2021, Volume 9, Issue 1, pp. 75–84, DOI:10.17645/si.v9i1.3662</ref>. Notindas, ke lingvouzo povas havi negativan aŭ pozitivan influon sur migrado kaj inkluziveco. Ekzemple, en la kadro de la EU-esplorprojekto [[MIME]] (''Moviĝeblo kaj Inkluziveco en Multlingva Eŭropo''), kiu fokusiĝas esploradon pri [[Lingvopolitiko|lingvaj politikoj]] kiuj kombinas homan moviĝeblon kaj socian inkluzivecon, mencias ke [[Esperanto]] havas grandan potencialon ebligi altan gradon de inkluziveco kaj [[Interkultura komunikado|transkultura komunikado]]<ref>(en) [https://www.mime-project.org/resources/MIME_Vademecum.pdf Mobility and inclusion in multilingual Europe - The MIME Vademecum]</ref>. == Asimilado kaj migrado == En kunteksto de [[enmigrado]] distingeblas du formoj de asimilado: "kompleta asimilado" de "parta asimilado'. La unua rilatas kiel tia al forta procezo de asimilado dum kiu ĉiuj eksteraj diferencoj (kun la escepto de haŭtkoloro, akĉento, ktp.) malaperas. La ''kompleta'' asimilita enmigrinto tiukaze i.a.uzas la lingvon de la migradolando kiel hejma lingvo, kaj ne plu la lingvon de la lando de kie li originas (aŭ tiun de siaj gepatroj aŭ geavoj). La vestaĵoj kaj (plejmulto) de la lokaj kutimoj estas same asimilitaj. Ĉe ''parta'' asimilado la enmigrinto konservas multe el la kulturo de la lando de origino, sed scias la lingvon de la enmigrada lando kaj respektas la tie validajn leĝojn kaj la ĉefajn faktajn regulojn kiujn la plenaĝa loĝantaro de tiu lando konas kaj respektas. == En Esperanto aperis == * [[Unesko-Kuriero]] [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000379210_epo?1=null&queryId=b8ed7402-9954-4988-8b12-152ed13c449e n-ro 4 (Okt-Dec 2021)] Rakontoj de migradoj * [[BA44]], tradukita prozo: [[Manashi Dasgupta]]: ''Morto de migrulisto (tradukis [[Probal Daŝgupto]])'' == Bibliografio == (eo) ''Gvidlibreto por kompreni la internaciajn migradojn'', traduko kaj desegnaĵoj de Jeanne Marie Cash, [[Monda Asembleo Socia]] (MAS), 2011, 15 p., ISBN 978-2-918300-47-2 (eo) ''[https://libro.ee/file.php?id=3220 Enmigrado — kunfluo de homaj valoroj]'', bitlibro senpage elŝutebla, 2023{{projektoj|n=Kategorio:Migrado|q=Migrado}} == Referencoj == {{referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Eŭropa migra krizo]] * [[Ekologia migrado]] * [[Elorienteŭropaj popolmigradoj]] * [[Fiŝmigrado]] * [[Internacia Organizo por Migradoj|Internacia Organizo por Migrado]] * [[Rifuĝintaj infanoj]] * [[Rifuĝinto]] * [[Rura amasmigrado]] * [[Sangatte]] * [[Senlandlimisma reto]] * [[Transnaciismo]] * [[Al-Kateb kontraŭ Godwin]] == Eksteraj ligiloj == Moduloj pri mondaj problemoj el malsamaj vidpunktoj [http://monda.eu/eo/modules/migration/1 : Migrado] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180410201529/http://monda.eu/eo/modules/migration/1 |date=2018-04-10 }} Tutmonda ĉarto de migrantoj : (fr) [http://charte-migrants.net/charte-mondiale-des-migrants/ ''Charte mondiale des migrants''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190102143256/http://charte-migrants.net/charte-mondiale-des-migrants/ |date=2019-01-02 }}, (en) [http://charte-migrants.net/en/history-in-action-a-presentation-of-the-world-charter-of-migrants1/ World charter of migrants] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181001182653/http://charte-migrants.net/en/history-in-action-a-presentation-of-the-world-charter-of-migrants1/ |date=2018-10-01 }}, (it) [http://charte-migrants.net/it/la-storia-in-marcia-una-presentazione-della-carta-mondiale-dei-migranti1/ Carta Mondiale dei Migranti] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181001182227/http://charte-migrants.net/it/la-storia-in-marcia-una-presentazione-della-carta-mondiale-dei-migranti1/ |date=2018-10-01 }} (angla) Pozitiva rakonto pri siriaj rifuĝintaj infanoj en [[Kanado]] - [https://www.youtube.com/watch?v=DWjG1MaTGY0 filmeto] [[Kategorio:Migradoj| ]] c69xnbyqjpbglur7nh6u698gsb7l00q 0 260002 9363486 9253409 2026-04-29T19:46:25Z ThomasPusch 1869 9363486 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo | nomo = São José dos Campos | bildo = <!-- kutime prenatas el vikidatumoj, ankaŭ eblas individue meti iun taŭgan foton ĉi-tien --> | flago = <!-- kutime el vikidatumoj --> | flago-larĝeco = 120ra <!-- ekz. 80ra, nur se la flagobildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | blazono = <!-- kutime el vikidatumoj --> | blazono-larĝeco = 100ra <!-- ekz. 80ra, nur se la blazonbildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | lando= {{Brazilo}} | mapo= {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | titolo de administra unuo1 = [[Regionoj de Brazilo|Regiono]] | administra unuo1= {{Sudorienta regiono de Brazilo}} | titolo de administra unuo2 = [[Subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] | administra unuo2 = {{San-Paŭlio}} | titolo de administra unuo3 = [[Mezoregiono]] | administra unuo3 = [[Vale do Paraíba Paulista]] | titolo de administra unuo4 = [[Mikroregiono]] | administra unuo4 = [[São José dos Campos (mikroregiono)|São José dos Campos]] | fondo= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} <!-- el vikidatumoj --> | alto= {{#invoke:Wikidata|claim|P2044}} | areo= {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} km² | horzono= [[UTC-03:00]] | poŝtkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P281}} | telefonkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P473}} | regiono-ISO = BR <!-- BR-MG duobligus la antaŭan SVG-mapon --> | tipo1 = reliefo | zomo = 8 }} '''San-Jozefo de la Kampoj'''<ref>[http://verdalumo.vilabol.uol.com.br/esperanto/urbo.htm San-Jozefo de la Kampoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20030923233330/http://verdalumo.vilabol.uol.com.br/esperanto/urbo.htm |date=2003-09-23 }} - ''Verda Lumo''</ref> ([[Portugala lingvo|portugale]]: '''São José dos Campos''', oficiale {{lang-pt|Município de São José dos Campos}}) estas urba municipo en la [[Subŝtatoj de Brazilo|subŝtato]] [[San-Paŭlio]] de [[Brazilo]]. Ĝi situas en la [[sudorienta regiono de Brazilo]], en la [[mezoregiono]] [[Vale do Paraíba Paulista]] kaj en la [[mikroregiono]] [[São José dos Campos (mikroregiono)|São José dos Campos]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la municipo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en {{#invoke:Wikidata|claim|P1831|qualifier=P585}} estis {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1831}}}}. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. En la urbo situas unu el la kampusoj de la [[Universitato de San-Paŭlio]]. == Historio == En [[1563]] aperis la indiĝena vilaĝo, kiu estis la deveno de San-Jozefo de la Kampoj, tiam kun la nomo de Aldeia Indígena do Rio Comprido, organizita de pastro [[José de Anchieta]]. Ĉi tiu loko ĉe la maldekstra bordo de [[Rivero Paraibo]] malproksime dek kilometrojn de la nuna urbo, kie naskiĝis pluraj indiĝenoj gŭaianazoj. En [[1643]], la indiana vilaĝo estis translokita al nova loko, proksime al ravino natura, konturanta marĉan terenon kiu poste ricevis la nomon "Banhado", kaj la indianvilaĝo estis konata kiel Indeĝanavilaĝo "São José do Paraíba". En la [[27-a de julio]] [[1767]], oni permesis fondi la tiam Vilaĝon de São José do Paraíba. La loko konservis la nomon de Vilaĝo de "São José do Paraíba" ĝis la jaro [[1871]], kiam la regantaro de la provinco, pro la granda vasteco de [[kampo]]j kiuj ekzistas en la municipo, aliigis la nomon al "São José dos Campos". == Ekonomio == Ĝis la [[1950-aj jaroj]], la ekonomio estis ĉirkaue de la [[sanatorio]]j kaj pensionoj por [[tuberkulozo|tuberkulozuloj]], ĉi tiuj ejoj logis, monate, centojn da malsanulojn kiuj serĉis flegadon kaj ili difinis la profilon de la urbo. Estis malmultaj la industrioj kiuj instaliĝis tie en ĉi tiu epoko: Teksfabriko Paraiba, [[1925]] kaj Rhodia, [[1948]]. La konstruado de la Veturvojo "Presidente Dutra", en [[1951]] estis la apartiganto de akvoj kiu distingigis la kreskadon de la urbo. Ekde tiam la urbo fariĝis sidejo de ŝtataj entreprenoj de grandeco kiel "Centro Técnico Aeronáutico" (Centro Teknika pri Aeronautiko) (CTA), en [[1947]]. Projektita kiel instituto por specialiga formado, ĝi aliiĝis la embrio de la aeronautika, milita kaj aerospaca industrio. En [[1961]], estis kreita Avibras, referenco de naskiĝinta milita kaj aeronautika industrio, kaj Cognae, el kiu originis INPE, la Instituto de Esploroj Aerospacaj. La [[1970-aj jaroj]] estis markita de forta kreskado de defendindustrioj kiuj instaliĝis en la urbo ([[Embraer]], Engesa kaj Avibras), la kiuj disvendis militajn materialojn kaj [[aviadilo]]jn al la [[Proksima Oriento]]. En [[1980]], estis instalita la [[petrolrafinejo]] "Henrique Lages" (Revap) de [[Petrobras]]. Pro fino de la [[Iran–Iraka Milito]], la militaj industrioj eniris rapidege en malpligrandiĝon. Engesa fermis siajn pordegojn, Avibras eniris en dekadenco kaj aliigis siajn produktojn por garantii sian funkciadon kaj Embraer estis privatigita. Komence de [[1995]], San-Jozefo de la Kampoj komencis novan periodon de industria kreskado, kiu komencis kun la repreno de pligrandiĝado de Embraer. Ekaperis novaj entreprenoj inter la kiuj elstariĝas Century, Solectron, Sergstom kaj Johnson Control. La municipo prepariĝas por eniri en la novan centjaron markita pri la teknikaj perfektigoj de produktado, la kreskanta uzado de la elektroniko, de aŭtomatigado, de la informatiko al produktemaj procedoj kaj de la aerospaca teknologio. San-Jozefo de la Kampoj estas la urbo en Brazilo kiu koncentras plej grandan pintteknologion po kvadrata metro. Embraer kaj ĝiaj dekoj da distribuantoj; Avibras kaj ĝiaj dividoj en la fabrikado de periferiaĵoj al la informatika industrio; [[Ericsson]], Solectron, Segerstrom, en la departemento de telekomunikadoj; institutoj pri sciencaj esploroj kiel INPE, en la elvolviĝado de [[satelito]]j, CTA, ITA kaj CDT, la Centro pri Teknika Envolviĝado. La urbo posedas 5 butikcentrojn, kie cirkulas 3 milionoj da personoj monate. == Konataj lokuloj == * [[Casemiro]] aŭ plennome ''Carlos Henrique Casimiro'' (n. 1992), futbalisto == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Municipoj de San-Paŭlio]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{pt}}) * [http://www.apaulista.org.br/ Asocio de Municipoj de San-Paŭlio] (same {{pt}}) {{projektoj}} {{Ĝermo|Brazilo}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de San-Paŭlio]] gmzlvf1ligxn3r75ikwwl51sqtkwvzu 0 265267 9363298 9283030 2026-04-29T12:03:20Z Sj1mor 12103 9363298 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} En [[matematiko]], '''konjekto''' aŭ '''hipotezo''' estas aserto, kiu ŝajnas esti vera, sed ne estas [[rigora pruvo|rigore ''pruvita'']]. Kiam konjekto estas pruvita, ĝia statuso altiĝas al tiu de [[teoremo]] kaj ĝi povas esti senriske uzata en la konstruado de aliaj [[matematika pruvo|matematikaj pruvoj]]. Ĝis tiam matematikistoj povas uzi la konjekton nur sur provizora/kondiĉa bazo, ĉar tiuokaze ĉiu rezultanta laboro estas mem provizora ĝis kiam la konjekto estas pruvita. En [[filozofio de sciencoj|scienca filozofio]], [[Karl Popper]] proponis uzon de la termino "konjekto" por indiki, ke la aserto estas supozata vera, sed precipe surbaze de nekonkludigaj motivoj, kontraste kun [[hipotezo]], [[teorio]], [[aksiomo]], [[principo]], kiuj estas asertoj pruvitaj aŭ alie agnoskitaj surbaze de akceptitaj scioj. == Famaj konjektoj == Ĝis antaŭnelonge, la plej fama konjekto estis la [[Misnomo|misnomita]] "[[lasta teoremo de Fermat]]" - misnomita, ĉar, kvankam [[Pierre de Fermat]] pretendis havi lertan pruvon de ĝi, neniu povis trovi ĝin inter liaj notoj post lia morto. La konjekto mok-tentis matematikistojn dum pli ol tri jarcentoj, ĝis ĝi estis pruvita en [[1994]], kaj nun ĝi efektive estas teoremo. Aliaj famaj konjektoj estas: * [[abc-konjekto]] * [[Demando P = NP|'''P''' ≠ '''NP''']] * [[Konjekto de Poincaré]] (pruvita de [[Grigorij Perelman]]) * [[Rimana hipotezo]] * Konjekto de neekzisto de neparaj [[perfekta nombro|perfektaj nombroj]] Estas multaj konjektoj pri [[primo]]j, inter ili - pri ekzisto de nefinia kvanto de primoj de specifa speco, inter ili [[primoj de Sophie Germain]], [[primoj de Wilson]] (kvankam estas sciataj nur 3 ĉi tiuj primoj), [[ĝemelaj primoj]] ([[ĝemela prima konjekto]]). == Kontraŭekzemploj == Malsimile al la empiriaj sciencoj, formala matematiko estas bazita sur ''demonstrebla'' vero. Oni ne povas simple provi grandegan kvanton de okazoj kaj, se [[kontraŭekzemplo]]j ne troviĝis, konkludi, ke la aserto devas esti vera. Tiel estas, ĉar kutime estas nefinie multaj eblaj kazoj kaj do ajna kvanto de jam kontrolitaj sukcesaj okazoj ĉiam lasas eblon, ke ekzistas ankoraŭ nekonsiderita kazo, kiu estas malsukcesa kaj kiu tiam estas kontraŭekzemplo pruvanta malvalidecon de la konjekto. La konjekto al kiu estas trovita kontraŭekzemplo estas iam nomata kiel ''malvera konjekto'' (ekzemple [[konjekto de Pólya]] pri [[funkcio de Liouville]]). Matematikaj ĵurnaloj iam publikigas rezultojn de esploristoj kiuj daŭrigas provadon de okazoj de iu konjekto. Ekzemple, ĉe la [[rimana hipotezo]], pluaj kaj pluaj kompleksaj nuloj de la [[rimana ζ funkcio]] estas kontrolataj al kuŝi sur la linio ''Re z=1/2'', sed ĉi tio ne estas ĝenerala pruvo ke ili ĉiuj estas sur ĉi tiu linio. En praktiko ege malofte ĉi tiu speco de laboro liveras kontraŭekzemplon kaj ĉi tiaj penoj estas ĝenerale estimata kiel nura elmontro de [[komputa scienco|komputika]] kapablo, anstataŭ ol kiel signifaj kontribuoj al formala matematiko. Ekzemple pri la [[primo-kalkulanta funkcio]] ''π(n)'' povus esti (jam malpruvita) konjekto ke por ĉiu ''n'', ''π(n)≤li(n)'' kie ''li(n)'' estas la [[integrala logaritmo]]; ĝi veras por malgrandaj nombroj kaj la unua kontraŭekzemplo estas proksimume je ''n≈1,397·10³¹⁶'' kaj traserĉi rekte ĉiujn entjerojn ĝis ĉi tiu tute ne realas; vidu pli detale en [[nombro de Skewes]]. == Uzo de konjektoj en kondiĉaj pruvoj == Iam konjekto estas nomata kiel ''hipotezo'' kiam ĝi estas uzata ofte kaj multfoje kiel supozoj en pruvoj de aliaj rezultoj. Ekzemple, la [[rimana hipotezo]] estas konjekto de [[nombroteorio]] kiu interalie faras antaŭdirojn pri distribuo de [[primo]]j. Kelkaj teoriistoj dubas ke la rimana hipotezo estas vera. En [[anticipo]] al ĝia eventuala pruvo, iuj ellaboras pluajn pruvojn kiuj estas bazitaj sur vereco de ĉi tiu konjekto. Ĉi tiuj estas nomataj kiel [[kondiĉa pruvo|kondiĉaj pruvoj]], la konjektoj alprenitaj aperas en la hipotezoj de la teoremo, provizore. Ĉi tiuj pruvoj, tamen, devas fali se okazos ke la hipotezo estas malvera, tiel estas konsiderebla intereso en kontrolado de vereco de konjektoj de ĉi tiu speco. == Nedecideblaj konjektoj == Ne ĉiu konjekto finiĝas per pruvo ke ĝi estas vera aŭ malvera. La [[kontinuumo-hipotezo]], kiu provas konstati la relativajn [[povo de aro|kardinalojn]] de certaj [[nefinia aro|nefiniaj]] [[aro (matematiko)|aroj]], estis montrita al esti [[nedecidebla]] (aŭ sendependa) de la ĝenerale akceptitaj [[aksiomoj de aroteorio]] ([[aksiomoj de Zermelo-Fraenkel]]). Pro tio eblas preni aŭ ĉi tiu frazo, aŭ ĝian [[logika neo|neon]], kiel nova [[aksiomo]] en konsekvenca maniero, kaj tiel fakte studi du malsamajn matematikajn objektojn aŭ sistemojn. Simila fama aĵo estas la [[5-a postulato de eŭklida geometrio]], se preni ĝian malverecon la alia, sed ne ene kontraŭdira, geometrio eblas, ekzemple geometrio sur la [[hiperbola ebeno]]. En ĉi tiu okazo, se pruvo de iu teoremo uzas ĉi tiun nedecideblan frazon, esploristoj estos ofte serĉas novan pruvon kiu ne postulas la hipotezon (simile al tio ke estas dezirinde ke frazoj en eŭklida geometrio estas pruvita uzante nur la aksiomoj de neŭtrala geometrio, sen la 5-a postulato), ĉar tiam povas esti trovita aplikebleco de la teoremo al ambaŭ sistemoj - tiu kun la nedecidebla frazo kaj tiu kun ĝia neo. Unu grava escepto al ĉi tiu en praktiko estas la [[aksiomo de elekto]], se ĉi tiu aksiomo ne estas studata aparte, plejparto de esploristoj kutime ne zorgas ĉu rezulto postulas la aksiomon. == Vidu ankaŭ == * [[Aksiomo]] * [[Teoremo]] * [[Listo de konjektoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=konjek.0o|ReVo titolo=Konjekto}} * [http://garden.irmacs.sfu.ca/ Malfermitaj problemoj] [[Kategorio:Konjektoj]] ev8qudbizxkbgx6rstzq0ag83vdj5jj 0 265492 9363616 8235780 2026-04-30T06:22:29Z Sj1mor 12103 9363616 wikitext text/x-wiki {{informkesto Esperanto-libro | titolo = Lappar, la Antikristo | aŭtoro = Endre Tóth | eldonjaro = 1982 | eldonurbo = Budapeŝto | eldoninto = Hungara Esperanto-Asocio | paĝoj = 137 | isbn = 963-571-048-8 | bildo = 1982 Lappar - la Antikristo 2.jpg }} '''''Lappar, la Antikristo''''' estas novelaro de [[Endre Tóth]] aperinta postmorte en [[1982]]. Ĝi estas eldonita de [[Hungara Esperanto-Asocio]] el Budapeŝto. Tri el la noveloj estas premiitaj en la [[Belartaj Konkursoj]] de [[UEA]] en [[1974]] kaj [[1976]]. La verko estas menciita en la [[baza legolisto]] laŭ [[William Auld]]. La novelaro prezentas serion da psikologie profundaj rakontoj, ofte influitaj de la blindo de la aŭtoro, en ordo kiu inkluzivas ''Lappar, la antikristo'', ''Groto'', ''Kiel abioj'', ''Ombroj sur la muro'', ''La murdita juglandarbo'', ''Sinjoro Don'', ''Sep personoj'', ''La unua paŝo'' (premiita en 1974), ''Viro en la grizo'', ''Letero al patrino'', ''La lasta kanto'' (premiita en 1976), ''Vintro'', ''Fino de la vojo'', ''La neĝhomo'' (premiita en 1976), kaj ''Reveno''. La kolekto ricevis la premion La Verko de la Jaro en 1982, kaj pluraj individuaj rakontoj estis premiitaj ĉe la Belartaj Konkursoj de UEA. En la rakontaro aferoj okazas sen klara kaŭzo kaj sen evidenta celo. Homoj agas sen videbla motivo kaj sen esprimita intenco. Tio validas kaj pri la [[protagonisto]]j, kaj pri la flankaj [[rolulo]]j. Tio kreas por la leganto tre apartan perspektivon. Oni trovas sin kvazaŭ en tunelo sen komenco kaj fino, ne sciante de kie kaj kien oni survojas. Pro tio aparte elstaras la agoj kaj okazaĵoj per si mem. == Recenzoj == {{Citaĵo|Tiu serio de mallongaj noveloj, kies enhavo plej ofte estas tre fantasma, ne estas egalvalora. Plej grandan impreson lasis al mi la unua, kies titolo fariĝis tiu de la tuta broŝuro. Bedaŭrinde svarmas la preseraroj kaj mi ankaŭ riproĉas la uzon de tute nenecesaj [[neologismo]]j, kiel ekzemple "stupida". |novembro 1982, [[Norbert Barthelmes]], [[Sennaciulo]], 11(930), paĝo 95}} ==Literaturo== * Sten Johansson: ''Orientiĝi en absurda mondo.'' En: ''Kroze – proze.'' Literatura esearo. [[Stokholmo]]: [[Eldona Societo Esperanto]], 2013. Paĝoj 73–76. == Eksteraj ligiloj == {{Portalo|Literaturo}} * La teksto de la novelo estas legebla [http://literaturo.esperanto.net/noveloj/16.html tie ĉi] * [http://data.onb.ac.at/rec/AC04208010 Katalogo de] [[Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] * [https://anet.be/record/opacehc/c:lvd:15276843/E Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience] * [https://epo.librarything.com/work/27849213/details/213323158 Katalogo "Erfgoedbib"] de ''[[LibraryThing]]'' {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Esperanto-novelaroj]] [[Kategorio:Verkoj el la originala esperantlingva literaturo]] [[Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro]] [[Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] [[Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] [[Kategorio:Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto]] gmapp4wnpktf2klqudwt82phjh3ikwr 0 268999 9363512 7642756 2026-04-29T20:07:04Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363512 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ZA}} '''Velingtono''', angle '''Wellington''', estas urbo kun 41.000 loĝantoj en la komunumo [[Drakenstein]], distrikto [[Kaba Vinlando]], provinco [[Okcidenta Kablando]] en [[Sud-Afriko]]. La urbo situas en la vin-regiono norde de [[Paarl]] kaj ĉ. 70 kilometrojn nordoriente de [[Kaburbo]]. Vidindaj estas la preĝejo ''Moederkirk'' kaj la muzeo ''Wellington''.[[Dosiero:Wellington moederkerk.jpg|eta|La ''Moederkerk'' (Kirko de la patrino de Dio) en Velingtono.]] == Historio == La valo kaj la regiono ĉirkaŭ la urbo estis daŭre setlitaj dum miloj da jaroj jam de la ŝtonepoko. Artefaktoj estis trovitaj en la ĉirkaŭaĵo kaj nuntempe ekspoziciitaj en la urba muzeo. Post la alveno de eŭropanoj la regiono unue estis konata kiel ''Limiet Vallei'' ([[afrikansa lingvo|afrikanse]] resp. malnova nederlanda, proksimume: Limvalo). Post kiam [[hugenoto]]j setlis tie en la 17-a jarcento, ĝi france nomiĝis ''Val du Charron'' aŭ ''Wagenmakersvallei'' (Valo de la ĉarfaristoj). La urbo estis fondita en [[1837]]. En [[1840]] ĝi estis alinomita ''Wellington'' laŭ la angla armeestro, kiu venkis Napoleonon la 1-an en la [[Batalo de Waterloo]] en [[1815]]. ==Esperanto en Velingtono== En 1908 en Velingtono estis fondita la unua Esperanto-grupo de Sud-Afriko. Pli detale vidu la artikolon "[[Esperanto-movado en Sud-Afriko]]". == Eksteraj ligiloj== *[http://www.wellington.co.za Oficiala retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928063723/http://www.wellington.co.za/ |date=2007-09-28 }} de Velingtono <!--{{Koordinate Artikel|33_38_S_18_59_E_type:city_region:ZA|33° 38' S, 18° 59' O}}--> [[Kategorio:Urboj de Sud-Afriko]] [[Kategorio:Setlejoj nomitaj laŭ personoj]] f0j2cc927b8j6x51nw8dlvcisufkx7r 0 273932 9363615 8917873 2026-04-30T06:22:26Z ThomasPusch 1869 + Éder Militão 9363615 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Sertãozinho}} {{Informkesto urbo|bildo=MontagemSertãozinho.png|bildo-larĝeco = 300px |regiono-ISO=BR-SP|situo sur mapo2=|tipo1=reliefo|tipo2=reliefo|zomo=11}} '''Sertãozinho''' estas [[municipo]] kaj [[grandurbo]] de la [[brazilo|brazila]] [[subŝtato]] [[San-Paŭlio]]. La municipo konsistas el la grandurbo Sertãozinho kaj du distriktoj: Cruz das Posses kaj Vila Garcia. [[Dosiero:Brasao sertaozinho.png|eta|170ra|Blazono de Sertãozinho]] [[Dosiero:Bandeira de sertaozinho.jpg|eta|maldekstre|170ra|Flago de Sertãozinho]] == Bazaj informoj == [[Dosiero:SaoPaulo Municip Sertaozinho.svg|eta|Sertãozinho en la subŝtato (ruĝe).]] * [[Loĝantaro]]: 120,152 (en [[2015]]) * [[Supermara alteco]]: 579 m * [[Areo]]: 403&nbsp;km² * [[Telefonkodo]]: * [[Poŝtkodo]]: 16000-000 * [[Horzono]]: [[UTC]] -3 (somere UTC -2) * {{Koord|21|08|17|S|47|59|26|W|scale:30000|montru=entekste}} == Geografio == [[Dosiero:Vista aérea de Sertãozinho (SP).jpg|eta|maldekstre|<center>Aerpanoramo pri Sertãozinho]] [[Dosiero:Avenida Eliseu Guerra, Sertãozinho 01.jpg|eta|maldekstre|<center>Vojo en Sertãozinho]] Sertãozinho situas en [[altebenaĵo]] en suda parto de la lando. La najbaraj municipoj estas sude [[Barrinha]], sudoriente [[Dumont]], norde [[Pontal]], oriente [[Jaboticabal]], okcidente [[Ribeirão Preto]], nordokcidente [[Pitangueiras (São Paulo)]], nordoriente [[Jardinópolis (São Paulo)]]. Sertãozinho estas 325 km malproksima de [[San-Paŭlo (urbo)]] kaj 702 km de [[Braziljo]]. == Historio == Sertãozinho estis fondita en [[1877]], tiam oni konstruis [[kapelo]]n. La distrikto formiĝis en [[1906]]. La loĝantoj kultivis ĉefe [[kafo]]jn kaj [[sukerkano]]jn. == Ekonomio == Sertãozinho estas unu el la plej grandaj [[etanolo]]-produktantoj en la mondo. Ĉiun jaron, dum 4 tagoj en septembro, la grandurbo aranĝas la plej gravan foiron de teknologio en produktado el etanolo kaj sukerkano en la mondo. Sertãozinho vivas ekonomian prosperon. La grandurbo havas pli ol 500 fabrikojn. == Klimato == Sertãozinho situas en tropika zono, kiun influas la montara regiono. La averaĝa jara [[temperaturo]] estas 30&nbsp;°C. Jare pluvas po 1453 mm, en ĉiuj [[monato]]j pluvas, sed inter [[oktobro]]-[[januaro]] pli ofte. [[Dosiero:Usina São Francisco, Sertãozinho.jpg|eta|<center>Uzino en Sertãozinho]] [[Dosiero:Biblioteca Municipal de Sertãozinho 01.jpg|eta|<center>Biblioteko de Sertãozinho]] == Trafiko == Sertãozinho havas [[flughaveno]]n, la nura aktiva [[fervojo]] estas turistlinio. == Vidindaĵoj == * [[kirko]]j * impona [[teatro]] * [[muzeo]] == Esperanto-movado == Estas gastiganto de [[Pasporta Servo]] tie. == Konataj lokuloj == * [[Éder Militão]] (n. 1998), futbalisto == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{pt}} [http://www.sertaozinho.sp.gov.br/ Oficiala paĝo] [[Kategorio:Municipoj de San-Paŭlo]] [[Kategorio:Urboj de Brazilo]] kqkj70vxbo97u3jpbkb0dd7ry2pqihk 9363617 9363615 2026-04-30T06:23:23Z ThomasPusch 1869 3 bildoj jam estas informkeste 9363617 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Sertãozinho}} {{Informkesto urbo|bildo=MontagemSertãozinho.png|bildo-larĝeco = 300px |regiono-ISO=BR-SP|situo sur mapo2=|tipo1=reliefo|tipo2=reliefo|zomo=11}} '''Sertãozinho''' estas [[municipo]] kaj [[grandurbo]] de la [[brazilo|brazila]] [[subŝtato]] [[San-Paŭlio]]. La municipo konsistas el la grandurbo Sertãozinho kaj du distriktoj: Cruz das Posses kaj Vila Garcia. == Bazaj informoj == * [[Loĝantaro]]: 120,152 (en [[2015]]) * [[Supermara alteco]]: 579 m * [[Areo]]: 403&nbsp;km² * [[Poŝtkodo]]: 16000-000 * [[Horzono]]: [[UTC]] -3 (somere UTC -2) * {{Koord|21|08|17|S|47|59|26|W|scale:30000|montru=entekste}} == Geografio == [[Dosiero:Vista aérea de Sertãozinho (SP).jpg|eta|maldekstre|<center>Aerpanoramo pri Sertãozinho]] [[Dosiero:Avenida Eliseu Guerra, Sertãozinho 01.jpg|eta|maldekstre|<center>Vojo en Sertãozinho]] Sertãozinho situas en [[altebenaĵo]] en suda parto de la lando. La najbaraj municipoj estas sude [[Barrinha]], sudoriente [[Dumont]], norde [[Pontal]], oriente [[Jaboticabal]], okcidente [[Ribeirão Preto]], nordokcidente [[Pitangueiras (São Paulo)]], nordoriente [[Jardinópolis (São Paulo)]]. Sertãozinho estas 325 km malproksima de [[San-Paŭlo (urbo)]] kaj 702 km de [[Braziljo]]. == Historio == Sertãozinho estis fondita en [[1877]], tiam oni konstruis [[kapelo]]n. La distrikto formiĝis en [[1906]]. La loĝantoj kultivis ĉefe [[kafo]]jn kaj [[sukerkano]]jn. == Ekonomio == Sertãozinho estas unu el la plej grandaj [[etanolo]]-produktantoj en la mondo. Ĉiun jaron, dum 4 tagoj en septembro, la grandurbo aranĝas la plej gravan foiron de teknologio en produktado el etanolo kaj sukerkano en la mondo. Sertãozinho vivas ekonomian prosperon. La grandurbo havas pli ol 500 fabrikojn. == Klimato == Sertãozinho situas en tropika zono, kiun influas la montara regiono. La averaĝa jara [[temperaturo]] estas 30&nbsp;°C. Jare pluvas po 1453 mm, en ĉiuj [[monato]]j pluvas, sed inter [[oktobro]]-[[januaro]] pli ofte. [[Dosiero:Usina São Francisco, Sertãozinho.jpg|eta|<center>Uzino en Sertãozinho]] [[Dosiero:Biblioteca Municipal de Sertãozinho 01.jpg|eta|<center>Biblioteko de Sertãozinho]] == Trafiko == Sertãozinho havas [[flughaveno]]n, la nura aktiva [[fervojo]] estas turistlinio. == Vidindaĵoj == * [[kirko]]j * impona [[teatro]] * [[muzeo]] == Esperanto-movado == Estas gastiganto de [[Pasporta Servo]] tie. == Konataj lokuloj == * [[Éder Militão]] (n. 1998), futbalisto == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{pt}} [http://www.sertaozinho.sp.gov.br/ Oficiala paĝo] [[Kategorio:Municipoj de San-Paŭlo]] [[Kategorio:Urboj de Brazilo]] c1d7r00poos2tno80c6fj5j6zeihpxg 9363619 9363617 2026-04-30T06:25:31Z ThomasPusch 1869 9363619 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Sertãozinho}} {{Informkesto urbo|bildo=MontagemSertãozinho.png|bildo-larĝeco = 300px |regiono-ISO=BR-SP|situo sur mapo2=|tipo1=reliefo|tipo2=reliefo|zomo=11}} '''Sertãozinho''' estas [[municipo]] kaj [[grandurbo]] de la [[brazilo|brazila]] [[subŝtato]] [[San-Paŭlio]]. La municipo konsistas el la grandurbo Sertãozinho kaj du distriktoj: Cruz das Posses kaj Vila Garcia. == Bazaj informoj == * [[Loĝantaro]]: 120,152 (en [[2015]]) * [[Supermara alteco]]: 579 m * [[Areo]]: 403&nbsp;km² * [[Poŝtkodo]]: 16000-000 * [[Horzono]]: [[UTC]] -3 (somere UTC -2) * {{Koord|21|08|17|S|47|59|26|W|scale:30000|montru=entekste}} == Geografio == [[Dosiero:Vista aérea de Sertãozinho (SP).jpg|eta|maldekstre|{{centre|aerpanoramo}}]] [[Dosiero:Avenida Eliseu Guerra, Sertãozinho 01.jpg|eta|maldekstre|{{centre|vojo en Sertãozinho}}]] [[Dosiero:Usina São Francisco, Sertãozinho.jpg|eta|maldekstre|{{centre|uzino en Sertãozinho}}]] [[Dosiero:Biblioteca Municipal de Sertãozinho 01.jpg|eta|maldekstre|{{centre|loka biblioteko}}]] Sertãozinho situas en [[altebenaĵo]] en suda parto de la lando. La najbaraj municipoj estas sude [[Barrinha]], sudoriente [[Dumont]], norde [[Pontal]], oriente [[Jaboticabal]], okcidente [[Ribeirão Preto]], nordokcidente [[Pitangueiras (São Paulo)]], nordoriente [[Jardinópolis (São Paulo)]]. Sertãozinho estas 325 km malproksima de [[San-Paŭlo (urbo)]] kaj 702 km de [[Braziljo]]. == Historio == Sertãozinho estis fondita en [[1877]], tiam oni konstruis [[kapelo]]n. La distrikto formiĝis en [[1906]]. La loĝantoj kultivis ĉefe [[kafo]]jn kaj [[sukerkano]]jn. == Ekonomio == Sertãozinho estas unu el la plej grandaj [[etanolo]]-produktantoj en la mondo. Ĉiun jaron, dum 4 tagoj en septembro, la grandurbo aranĝas la plej gravan foiron de teknologio en produktado el etanolo kaj sukerkano en la mondo. Sertãozinho vivas ekonomian prosperon. La grandurbo havas pli ol 500 fabrikojn. == Klimato == Sertãozinho situas en tropika zono, kiun influas la montara regiono. La averaĝa jara [[temperaturo]] estas 30&nbsp;°C. Jare pluvas po 1453 mm, en ĉiuj [[monato]]j pluvas, sed inter [[oktobro]]-[[januaro]] pli ofte. == Trafiko == Sertãozinho havas [[flughaveno]]n, la nura aktiva [[fervojo]] estas turistlinio. == Vidindaĵoj == * [[kirko]]j * impona [[teatro]] * [[muzeo]] == Esperanto-movado == Estas gastiganto de [[Pasporta Servo]] tie. == Konataj lokuloj == * [[Éder Militão]] (n. 1998), futbalisto == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{pt}} [http://www.sertaozinho.sp.gov.br/ Oficiala paĝo] [[Kategorio:Municipoj de San-Paŭlo]] [[Kategorio:Urboj de Brazilo]] myjjssaiaxji0139wx9fbttch0zo4ol 9363620 9363619 2026-04-30T06:25:54Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9363620 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Sertãozinho}} {{Informkesto urbo|bildo=MontagemSertãozinho.png|bildo-larĝeco = 300px |regiono-ISO=BR-SP|situo sur mapo2=|tipo1=reliefo|tipo2=reliefo|zomo=11}} '''Sertãozinho''' estas [[municipo]] kaj [[grandurbo]] de la [[brazilo|brazila]] [[subŝtato]] [[San-Paŭlio]]. La municipo konsistas el la grandurbo Sertãozinho kaj du distriktoj: Cruz das Posses kaj Vila Garcia. == Bazaj informoj == * [[Loĝantaro]]: 120,152 (en [[2015]]) * [[Supermara alteco]]: 579 m * [[Areo]]: 403&nbsp;km² * [[Poŝtkodo]]: 16000-000 * [[Horzono]]: [[UTC]] -3 (somere UTC -2) * {{Koord|21|08|17|S|47|59|26|W|scale:30000|montru=entekste}} == Geografio == [[Dosiero:Vista aérea de Sertãozinho (SP).jpg|eta|maldekstre|{{centre|aerpanoramo}}]] [[Dosiero:Avenida Eliseu Guerra, Sertãozinho 01.jpg|eta|maldekstre|{{centre|vojo en Sertãozinho}}]] [[Dosiero:Usina São Francisco, Sertãozinho.jpg|eta|maldekstre|{{centre|uzino en Sertãozinho}}]] [[Dosiero:Biblioteca Municipal de Sertãozinho 01.jpg|eta|maldekstre|{{centre|loka biblioteko}}]] Sertãozinho situas en [[altebenaĵo]] en suda parto de la lando. La najbaraj municipoj estas sude [[Barrinha]], sudoriente [[Dumont]], norde [[Pontal]], oriente [[Jaboticabal]], okcidente [[Ribeirão Preto]], nordokcidente [[Pitangueiras (São Paulo)]], nordoriente [[Jardinópolis (São Paulo)]]. Sertãozinho estas 325 km malproksima de [[San-Paŭlo (urbo)]] kaj 702 km de [[Braziljo]]. == Historio == Sertãozinho estis fondita en [[1877]], tiam oni konstruis [[kapelo]]n. La distrikto formiĝis en [[1906]]. La loĝantoj kultivis ĉefe [[kafo]]jn kaj [[sukerkano]]jn. == Ekonomio == Sertãozinho estas unu el la plej grandaj [[etanolo]]-produktantoj en la mondo. Ĉiun jaron, dum 4 tagoj en septembro, la grandurbo aranĝas la plej gravan foiron de teknologio en produktado el etanolo kaj sukerkano en la mondo. Sertãozinho vivas ekonomian prosperon. La grandurbo havas pli ol 500 fabrikojn. == Klimato == Sertãozinho situas en tropika zono, kiun influas la montara regiono. La averaĝa jara [[temperaturo]] estas 30&nbsp;°C. Jare pluvas po 1453 mm, en ĉiuj [[monato]]j pluvas, sed inter [[oktobro]]-[[januaro]] pli ofte. == Trafiko == Sertãozinho havas [[flughaveno]]n, la nura aktiva [[fervojo]] estas turistlinio. == Vidindaĵoj == * [[kirko]]j * impona [[teatro]] * [[muzeo]] == Esperanto-movado == Estas gastiganto de [[Pasporta Servo]] tie. == Konataj lokuloj == * [[Éder Militão]] (n. 1998), futbalisto == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.sertaozinho.sp.gov.br/ Oficiala paĝo] ({{pt}}) [[Kategorio:Municipoj de San-Paŭlo]] [[Kategorio:Urboj de Brazilo]] ekta2es8dzi5t0nlult7gxxf60zyi18 9363644 9363620 2026-04-30T06:46:58Z ThomasPusch 1869 9363644 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Sertãozinho}} {{Informkesto urbo |bildo=MontagemSertãozinho.png |bildo-larĝeco = 300ra |regiono-ISO=BR-SP |situo sur mapo2= |tipo1=reliefo |tipo2=reliefo |zomo=11 }} '''Sertãozinho''' estas [[municipo]] kaj [[grandurbo]] de la [[brazilo|brazila]] [[subŝtato]] [[San-Paŭlio]]. La municipo konsistas el la grandurbo Sertãozinho kaj du distriktoj: Cruz das Posses kaj Vila Garcia. == Bazaj informoj == * [[Loĝantaro]]: 120,152 (en [[2015]]) * [[Supermara alteco]]: 579 m * [[Areo]]: 403&nbsp;km² * [[Poŝtkodo]]: 16000-000 * [[Horzono]]: [[UTC]] -3 (somere UTC -2) * {{Koord|21|08|17|S|47|59|26|W|scale:30000|montru=entekste}} == Geografio == [[Dosiero:Vista aérea de Sertãozinho (SP).jpg|eta|maldekstre|{{centre|aerpanoramo}}]] [[Dosiero:Avenida Eliseu Guerra, Sertãozinho 01.jpg|eta|maldekstre|{{centre|vojo en Sertãozinho}}]] [[Dosiero:Usina São Francisco, Sertãozinho.jpg|eta|maldekstre|{{centre|uzino en Sertãozinho}}]] [[Dosiero:Biblioteca Municipal de Sertãozinho 01.jpg|eta|maldekstre|{{centre|loka biblioteko}}]] Sertãozinho situas en [[altebenaĵo]] en suda parto de la lando. La najbaraj municipoj estas sude [[Barrinha]], sudoriente [[Dumont]], norde [[Pontal]], oriente [[Jaboticabal]], okcidente [[Ribeirão Preto]], nordokcidente [[Pitangueiras (São Paulo)]], nordoriente [[Jardinópolis (São Paulo)]]. Sertãozinho estas 325 km malproksima de [[San-Paŭlo (urbo)]] kaj 702 km de [[Braziljo]]. == Historio == Sertãozinho estis fondita en [[1877]], tiam oni konstruis [[kapelo]]n. La distrikto formiĝis en [[1906]]. La loĝantoj kultivis ĉefe [[kafo]]jn kaj [[sukerkano]]jn. == Ekonomio == Sertãozinho estas unu el la plej grandaj [[etanolo]]-produktantoj en la mondo. Ĉiun jaron, dum 4 tagoj en septembro, la grandurbo aranĝas la plej gravan foiron de teknologio en produktado el etanolo kaj sukerkano en la mondo. Sertãozinho vivas ekonomian prosperon. La grandurbo havas pli ol 500 fabrikojn. == Klimato == Sertãozinho situas en tropika zono, kiun influas la montara regiono. La averaĝa jara [[temperaturo]] estas 30&nbsp;°C. Jare pluvas po 1453 mm, en ĉiuj [[monato]]j pluvas, sed inter [[oktobro]]-[[januaro]] pli ofte. == Trafiko == Sertãozinho havas [[flughaveno]]n, la nura aktiva [[fervojo]] estas turistlinio. == Vidindaĵoj == * [[kirko]]j * impona [[teatro]] * [[muzeo]] == Esperanto-movado == Estas gastiganto de [[Pasporta Servo]] tie. == Konataj lokuloj == * [[Éder Militão]] (n. 1998), futbalisto == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.sertaozinho.sp.gov.br/ Oficiala paĝo] ({{pt}}) [[Kategorio:Municipoj de San-Paŭlo]] [[Kategorio:Urboj de Brazilo]] 8fp1dbxghsbs1szpm4yr4wuu999pfnu 0 274559 9363303 9260619 2026-04-29T12:04:35Z Sj1mor 12103 9363303 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Lambda lc.svg|eta|dekstra|180px]] En [[matematika logiko]] kaj [[komputoscienco]], '''Lambda-kalkulo''', ankaŭ skribata kiel '''λ-kalkulo''', estas [[formalismo|formalisma sistemo]] por esplori difinon de [[funkcio (matematiko)|funkcio]], ĝian aplikon kaj [[rikuro]]n. Ĝin enkondukis [[Alonzo Church]] kaj [[Stephen Cole Kleene]] en [[1930-aj jaroj]] dum esploro de [[bazoj de matematiko]], sed oni trovis ke ĝi estas utila ilo por solvo de problemoj de [[teorio de rikuro]] kaj eĉ povas esti bazo de nova paradigmo de komputila programado, la [[funkcia programado]]<ref>Henk Barendregt, [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.26.7908 ''The Impact of the Lambda Calculus in Logic and Computer Science.''] ''The Bulletin of Symbolic Logic'', Volume '''3''', Number 2, June 1997.</ref>. Oni povas rigardi lambda-kalkulon kiel idealisma, minimumisma programa lingvo. Per ĝi oni povas esprimi iun ajn [[algoritmo]]n, kaj ĝuste tiu fakto faras modelon de funkcia programado tiel grava. Funkciaj programoj estas senstataj kaj zorgas nur pri funkcioj, kiuj akceptas kaj redonas datumojn (inkluzive aliaj funkcioj), sed ne produktas iujn ajn [[Kromefiko (programada)|kromefikojn]] en iu 'stato', kaj sekve ne ŝanĝas enirantan datumon. Modernaj funkciaj programlingvoj, kiuj realigas, plene aŭ parte, lambda-kalkulon estas [[Erlang]], [[Haskell]], [[Lisp]], [[ML (programlingvo)|ML]] kaj [[Scheme]], samkiel kelkaj pli novaj [[Agda]], [[Clojure]], [[Coq]], [[F Sharp|F#]], [[Idris]], [[Nemerle]] kaj [[Scala (programlingvo)|Scala]]. Ĝis nun lambda-kalkulo ludas gravan rolon en [[bazoj de matematiko]] tra [[korespondo de Curry-Howard]]. Tamen, kiel naiva bazo de matematiko, netipigita lambda-kalkulo ne povas eviti [[aroteorio|aroteoriajn]] paradoksojn (vidu, ekzemple, [[paradokso de Kleene-Rosser|paradokson de Kleene-Rosser]]). La originala lambda-kalkulo, enkondukita fare de Church, estas "netipigita lambda-kalkulo". Pli modernaj aplikoj koncernas [[tipigita lambda-kalkulo|tipigitan lambda-kalkulon]]. == Neformala priskribo == En lambda-kalkulo ''ĉiu'' esprimo estas ''unuopa funkcio'', t.e. funkcio kun nur unu enigo (argumento). Kiam la esprimo estas aplikita al alia esprimo ('vokita' kun alia esprimo kiel argumento), ĝi redonas unuopan valoron, kiu estas, do, ĝia rezulto. Funkcio estas anonime difinita per lambda-esprimo, kiu esprimas agon de funkcio al ĝia argumento. Ekzemple, funkcio "aldoni du", en kiu <tt>&nbsp;''f''(''x'') = ''x'' + 2&nbsp;</tt> en lambda-kalkulo estus esprimita kiel <tt>&nbsp;λ ''x''. ''x'' + 2&nbsp;</tt> (aŭ ekvivalente kiel <tt>&nbsp;λ ''y''. ''y'' + 2</tt>;&nbsp; ĉar la nomo de formala parametro ne gravas (vidu <math>\alpha</math>-konverton)), kaj la apliko de sama funkcio al argumento <tt>''f''(3)</tt> estus skribata kiel <tt>&nbsp;(λ ''x''. ''x'' + 2) 3</tt>.&nbsp; Notu, ke tia priskribo estas fakte neformala, ĉar esprimo <tt>''x'' + 2</tt> (aŭ eĉ numero 2) ne vere estas parto de lambda-kalkulo. Klarigo kiel numeroj kaj [[aritmetiko]] povas esti priskribata per vera lambda-kalkulo estos trovebla sube. La funkcia apliko estas [[asocieco|maldekstre asocia]]: <tt>&nbsp;''f'' ''x'' ''y'' = (''f'' ''x'') ''y''</tt>.&nbsp; Konsideru funkcion kiu uzas alian funkcion kiel argumenton kaj aplikas ĝin al numero <tt>3</tt> tiumaniere:<tt>&nbsp;λ ''f''. ''f'' 3</tt>.&nbsp; Tiu lasta funkcio povas esti aplikita al nia pli frua "aldonu du" funkcio tiel ĉi: <tt>&nbsp;(λ ''f''. ''f'' 3) (λ ''x''. ''x'' + 2)</tt>.&nbsp; La tri esprimoj: * <tt>(λ ''f''. ''f'' 3) (λ ''x''. ''x'' + 2)</tt> * <tt>(λ ''x''. ''x'' + 2) 3</tt> * <tt>3 + 2</tt> estas ekvivalentaj. Funkcio kun du variabloj estas esprimita en lambda-kalkulo kiel funkcio de unu argumento, kiu redonas funkcion de unu argumento (vidu [[kariigo]]). Ekzemple, funkcio <tt>&nbsp;''f''(''x'', ''y'') = ''x'' - ''y''&nbsp;</tt> estus skribata kiel <tt>&nbsp;λ ''x''. λ ''y''. ''x'' - ''y''</tt>. Laŭ komuna konsento, oni mallongigas kariigitajn funkciojn kiel, en tiu ĉi ekzemplo, <tt>&nbsp;λ ''x'' ''y''. ''x'' - ''y''</tt>. Kvankam tio ne estas parto de formala difino de la lingvo, : <tt>λ ''x''₁ ''x''₂ … ''x''_n. esprimo</tt> estas kutime uzata mallongigo por : <tt>λ ''x''₁. λ ''x''₂. … λ ''x''_n. esprimo</tt> Ne ĉiun lambda-esprimon oni povas redukti tiamaniere ĝis iu difinita valoro. Konsideru, ekzemple : <tt>(λ ''x''. ''x'' ''x'') (λ ''x''. ''x'' ''x'')</tt> kaj provu imagi kio okazos se oni aplikos unuan funkcion al la argumento. Notu ke ĉar en λ-kalkulo ĉio estas funkcio, '''x''' en la ĉi-supra esprimo estas funkcio, kaj tio signifas ke '''x x''' estu komprenita kiel: funkcio '''x''', kiu aplikiĝas al funkcio '''x'''. Rezulte naskiĝas jeno: : <tt>(λ ''x''. ''x'' ''x'') (λ ''x''. ''x'' ''x'')</tt> Kiu produktas jenon: : <tt>(λ ''x''. ''x'' ''x'') (λ ''x''. ''x'' ''x'')</tt> :. :. :. Kaj tiel plu al nefinio. Simila situacio aperas por: : <tt>(λ ''x''. ''x'' ''x'' ''x'') (λ ''x''. ''x'' ''x'' ''x'')</tt> <tt>&nbsp;(λ ''x''. ''x'' ''x'')&nbsp;</tt> estas ankaŭ konata kiel ω [[kombinatora logiko|kombinatoro]]; <tt>&nbsp;((λ ''x''. ''x'' ''x'') (λ ''x''. ''x'' ''x''))&nbsp;</tt> estas konata kiel Ω, <tt>&nbsp;((λ ''x''. ''x'' ''x'' ''x'') (λ ''x''. ''x'' ''x'' ''x''))&nbsp;</tt> kiel Ω₂ ktp. Lambda-kalkulaj esprimoj povas enhavi ''liberajn variablojn'', t.e. variablojn ne ligitajn al iu <tt>λ</tt>. Ekzemple, variablo <tt>&nbsp;''y''&nbsp;</tt> estas libera en esprimo <tt>&nbsp;(λ ''x''. ''y'')&nbsp;</tt>, ĉar la funkcio ĉiam produktus rezulton <tt>''y''</tt>. Iam tio bezonigas renomadon de formalaj argumentoj. Ekzemple, en la ĉi-suba formulo la litero <tt>''y''</tt> unue estas formala parametro, kaj poste libera variablo: : <tt>(λ ''x'' ''y''. ''y'' ''x'') (λ ''x''. '''''y''''')</tt>. Por redukti la esprimon, ni renomos unuan difinilon al ''z'', kaj do redukto ne miksos la nomojn: : <tt>(λ ''x'' ''z''. ''z'' ''x'') (λ ''x''. ''y'')</tt> La redukto, do, estos: : <tt>λ ''z''. ''z'' (λ ''x''. ''y'')</tt>. Necesas nur formaligi la esprimon kaj anstataŭigi lambda-esprimilojn per kombinatoroj por atingi [[kombinatora logiko|kombinatoran logikon]]. == Formala difino == === Difino === Lambda-esprimoj konsistas de :variabloj v₁, v₂, . . . v_n :abstraktadaj simboloj λ kaj . :parentezoj ( ) Aro de lambda-esprimoj, Λ, povas esti difinita [[rikuro|rikure]]: # Se x estas variablo, do x ∈ Λ # Se x estas variablo kaj M ∈ Λ, do ( λ x . M ) ∈ Λ # Se M, N ∈ Λ, do ( M N ) ∈ Λ Instancoj de 2 estas ''abstraktadoj'' kaj instancoj de 3 estas ''aplikoj''.<ref>{{Citaĵo de libro | familinomo = Barendregt | personnomo = Hendrik Pieter | author-link = | last2 = | first2 = | author2-link = | titolo = The Lambda Calculus: Its Syntax and Semantics | place = | eldoninto = North Holland, Amsterdam. [ftp://ftp.cs.ru.nl/pub/CompMath.Found/ErrataLCalculus.pdf Corrections] | jaro = 1984 | volumo = 103 | serio = Studies in Logic and the Foundations of Mathematics | eldono = Revised edition | url = http://www.elsevier.com/wps/find/bookdescription.cws_home/501727/description | doi = | id = | isbn = 0-444-87508-5}} </ref> === Notacio === Por pli facile legebla notacio, aplikiĝas jenaj konsentoj: : Plej eksteraj parentezoj estas forlasataj: M N anstataŭ (M N). : Aplikoj estas defaŭlte maldekstre asociaj: M N P signifas (M N) P. : La abstraktado daŭriĝas kiom eblas plej dekstre: λ x . M N signifas λ x . (M N) kaj ne (λ x . M) N : Sekvenco de abstraktadoj estas mallongataj: λ x . λ y . λ z . N mallongiĝas kiel λ x y z . N<ref name="Selinger"> {{Citaĵo de libro | personnomo = Peter | familinomo = Selinger | author-link = | first2 = | last2 = | author2-link = | editor-last = | editor-first = | editor2-last = | editor2-first = | contribution = | contribution-url = | titolo = Lecture Notes on the Lambda Calculus | year = | paĝoj = 9 | place = | eldoninto = Department of Mathematics and Statistics, University of Ottawa | url = http://www.mathstat.dal.ca/~selinger/papers/lambdanotes.pdf | doi = | id = }}</ref> === Liberaj kaj ligitaj variabloj === Abstraktada operatoro λ laŭdifine ligas ion ajn kio okazas en la abstraktado. Variabloj, kiuj okazas en diapazono de lambdo nomiĝas ''ligita''. Ĉiuj aliaj variabloj estas ''liberaj''. Ekzemple, en sekva esprimo y estas ligita variablo kaj x estas la libera: :λ y . x x y Ankaŭ notu, ke variablo ligiĝas al "plej proksima'' lambdo. En sekva esprimo unu sola okuro de x ligiĝas al dua lambdo: :λ x . y (λ x . z x) Aro de ''liberaj variabloj'' en lambda-esprimo, M, estas skribata kiel FV(M) kaj difinita per rikuro al la strukturo de terminoj, kiel: # FV( x ) = {x}, kie x estas variablo # FV ( λ x . M ) = FV ( M ) - {x} # FV ( M N ) = FV ( M ) <math>\cup</math> FV ( N )<ref name="BarendregtBarendsen">{{Citaĵo de libro | familinomo = Barendregt | personnomo = Henk | author-link = | familinomo2 = Barendsen | personnomo2 = Erik | author2-link = | titolo = Introduction to Lambda Calculus | place = | publisher = | jaro = March 2000 | volume = | edition = | url = ftp://ftp.cs.ru.nl/pub/CompMath.Found/lambda.pdf | doi = | id = | isbn = }}</ref> Esprimo kiu ne enhavas liberajn variablojn nomiĝas ''fermita''. Fermitaj lambda-esprimoj estas ekvivalentaj al ''kombinatoroj'' de [[kombinatora logiko]]. == Redukto == === α-konverto === Alfa-konverto ebligas ŝanĝon de nomoj de ligitaj variabloj. Ekzemple, alfa-konverto de <tt>&nbsp;λ''x''.''x''&nbsp;</tt> estus <tt>&nbsp;λ''y''.''y''&nbsp;</tt>. Ofte en lambda-kalkulo esprimoj, kiuj diferencas nur je alfa-konverto estas konsiderataj ekvivalentaj. Precizaj reguloj por alfa-konverto estas ne tute trivialaj. Unue, dum alfa-konvertado licas renomigi nur variabloj ligitaj al la sama abstraktado. Ekzemple, alfa-konverto de <tt>&nbsp;λ''x''.λ''x''.''x''&nbsp;</tt> povas rezulti en <tt>&nbsp;λ''y''.λ''x''.''x''&nbsp;</tt>, sed ''ne'' en <tt>&nbsp;λ''y''.λ''x''.''y''&nbsp;</tt>. La lasta havus malsaman signifon. Due, alfa-konverto ne eblas se ĝi rezultus en ligiĝo de variablo al alia abstraktado. Ekzemple, se ni anstataŭigos <tt>''x''</tt> kun <tt>''y''</tt> en <tt>λ''x''.λ''y''.''x''</tt>, ni ricevus tute alian esprimon <tt>λ''y''.λ''y''.''y''</tt>. === Anstataŭigo === Anstataŭigo, skribata kiel <tt>E[V := E′]</tt>, signifas anstataŭigon de variablo <tt>V</tt> per esprimo <tt>E′</tt> ĉiam kiam ĝi estas libera ene de <tt>E</tt>. La preciza difino devas esti bone pripensita por evito de religiĝo de variabloj.Ekzemple, estas malĝuste transformigi <tt>(λ x.y)[y := x]</tt> en <tt>(λ x.x)</tt>, ĉar la anstataŭigita <tt>x</tt> originale estis libera, sed iĝis ligita. Ĝusta anstataŭigo ĉi-okaze estus, ekzemple, <tt>(λ z.x)</tt>, kio estus α-ekvivalenta al la originala esprimo. Anstataŭigo de terminoj de λ-kalkulo estas difininta per rikuro al strukturo de terminoj jene: : <tt>x[x := N] &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; ≡ N</tt> : <tt>y[x := N] &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; ≡ y, se x ≠ y</tt> : <tt>(M₁ M₂)[x := N]&nbsp; ≡ (M₁[x := N]) (M₂[x := N])</tt> : <tt>(λ y. M)[x := N] ≡ λ y. (M[x := N]), se x ≠ y kaj y∉fv(N)</tt> Notu, ke anstataŭigo estas difinita ĝis kiam rezulta esprimo estas α-ekvivalenta al la originala. === β-redukto === Beta-redukto esprimas ideon de apliko de la funkcio. La beta-redukto de <tt>&nbsp;((λ ''V''. ''E'') ''E′'')&nbsp;</tt> estas simple <tt>&nbsp;''E''[''V'' := ''E′'']&nbsp;</tt>. === η-konverto === Eta-konverto esprimas ideon de [[ekstensionaleco]], kio ĉi-kunteskte signifas, ke du funkcioj estas la sama [[s.n.s.]] ili donas saman rezulton por ĉiuj argumentoj. Eta-konverto konvertas <tt>&nbsp;λ ''x''. ''f'' ''x''&nbsp;</tt> kaj <tt>&nbsp;''f''&nbsp;</tt> kaj male, kiam <tt>''x''</tt> ne estas libera en <tt>''f''</tt>. La konverto ne ĉiam estas ĝusta, kiam oni rigardas lambda-esprimojn kiel programojn. Kalkulo de <tt>&nbsp;λ ''x''. ''f'' ''x''&nbsp;</tt> povas finiĝi eĉ kiam esploro ''f'' ankoraŭ daŭras. == Bazoj de matematiko per lambda-kalkulo == === Aritmetiko === Ekzistas kelkaj manieroj por difini [[naturalo]]jn per lambda-kalkulo, sed la plej kutima estas maniero de [[numeraloj de Church]]. Per ĝi la difino estas jena: : <tt>0 := λ ''f'' ''x''. ''x''</tt> : <tt>1 := λ ''f'' ''x''. ''f'' ''x''</tt> : <tt>2 := λ ''f'' ''x''. ''f'' (''f'' ''x'')</tt> : <tt>3 := λ ''f'' ''x''. ''f'' (''f'' (''f'' ''x''))</tt> ktp. Numeralo de Church estas [[altnivela funkcio]] - ĝia argumento estas unuargumenta funkcio <tt>''f''</tt> kaj la rezulto alia unuargumenta funkcio. Church-numeralo <tt>''n''</tt> estas funkcio, kiu prenas funkcion <tt>''f''</tt> kiel argumenton kaj redonas la <tt>''n''</tt>-an kompozicion de <tt>''f''</tt> kun si mem. Tion oni skribas kiel <tt>''f''^(''n'')</tt> kaj fakte estas la <tt>''n''</tt>-a potenco de <tt>''f''</tt> (rigardata kiel operatoro); <tt>''f''⁽⁰⁾</tt> estas difinita kiel identeca funkcio. Tiaj rikuraj kompozicioj obeas leĝojn de eksponentoj, kaj, do, tiaj numeraloj estas aritmetikaj. Notu ke <tt>0</tt> rezultas en <tt>''x''</tt> mem, t.e. ĝi estas esence la identeca funkcio, kaj <tt>1</tt> ''redonas'' la identecan funkcion. (Ankaŭ notu ke en originala lambda-kalkulo de Church, la formala parametro de la lambda-esprimo devis aperi almenaŭ unufoje ene de la funkcio, kio faris ĉi-supran difinon de <tt>0</tt> neebla.) Ni povas difini funkcion de "sekva numero", kiu prenas numeron <tt>''n''</tt> kaj redonas <tt>''n'' + 1</tt> per aldono de unu apliko de <tt>''f''</tt>: : <tt>SUCC := λ ''n'' ''f'' ''x''. ''f'' (''n'' ''f'' ''x'')</tt> Ĉar la <tt>''m''</tt>-a kompozicio de <tt>''f''</tt> aplikata al <tt>''n''</tt>-a kompozicio de <tt>''f''</tt> donas <tt>''m+n''</tt>-an kompozicion de <tt>''f''</tt>, ni povas difini operacion de [[adicio]]: : <tt>PLUS := λ ''m'' ''n'' ''f'' ''x''. ''n'' ''f'' (''m'' ''f'' ''x'')</tt> Funkcion <tt>PLUS</tt> oni povas rigardi kiel funkcion de adicio de du naturaloj, kiu prenas du naturalojn kiel argumentojn kaj redonas unu naturalon kiel rezulton. Oni povas testi ke : <tt>PLUS 2 3 &nbsp;&nbsp;</tt> kaj <tt>&nbsp;&nbsp; 5</tt> estas ekvivalentaj lambda-esprimoj. Ĉar aldono de <tt>''m''</tt> al <tt>''n''</tt> povas esti atingita per aldono de 1 <tt>''m''</tt>-foje, ekvivalenta difino estas: : <tt>PLUS := λ ''n'' ''m''. ''m'' SUCC ''n''</tt><ref>{{Citaĵo el libro|url=http://www.cs.utah.edu/plt/publications/pllc.pdf|titolo=Programming Languages and Lambda Calculi|familia nomo=Felleisen|persona nomo=Matthias|kunaŭtoroj=Matthew Flatt|dato=2006|paĝoj=26}}</ref> Simile, [[multipliko]]n eblas difini kiel : <tt>MULT := λ ''m'' ''n'' ''f'' . ''m'' (''n'' ''f'')</tt><ref> {{Citaĵo de libro | personnomo = Peter | familinomo = Selinger | author-link = | first2 = | last2 = | author2-link = | editor-last = | editor-first = | editor2-last = | editor2-first = | contribution = | contribution-url = | titolo = Lecture Notes on the Lambda Calculus | year = | paĝoj = 16 | place = | eldoninto = Department of Mathematics and Statistics, University of Ottawa | url = http://www.mathstat.dal.ca/~selinger/papers/lambdanotes.pdf | doi = | id = }}</ref> Alternative : <tt>MULT := λ ''m'' ''n''. ''m'' (PLUS ''n'') 0</tt>, ĉar multipliko de <tt>''m''</tt> kaj <tt>''n''</tt> estas sama kiel rikuro de funkcio de "adicio de <tt>''n''</tt>" <tt>''m''</tt>-foje al [[nulo]]. La funkcio de "antaŭa numero" estas difinita per <tt>&nbsp;PRED ''n'' = ''n'' - 1&nbsp;</tt> por a pozitiva [[entjero]] <tt>''n''</tt> kaj <tt>&nbsp;PRED 0 = 0&nbsp;</tt>. Tio estas noteble pli malfacile. La formulo : <tt>PRED := λ ''n'' ''f'' ''x''. ''n'' (λ ''g'' ''h''. ''h'' (''g'' ''f'')) (λ ''u''. ''x'') (λ ''u''. ''u'')&nbsp;</tt> povas esti testita per montro, ke se <tt>T</tt> estas <tt>(λ ''g'' ''h''. ''h'' (''g'' ''f''))</tt>, do <tt>T^(''n'')(λ ''u''. ''x'') = (λ ''h''. ''h''(''f''^(''n''-1)(''x'')) )</tt> por <tt>''n'' > 0</tt>. Du aliaj difinoj de <tt>PRED</tt> estos donitaj sube, unu per kondiĉaj operatoroj kaj unu per paroj. Kiam funkcio de "antaŭa numero" estas difinita, la [[subtraho]] estas facila: : <tt>SUB := λ ''m'' ''n''. ''n'' PRED ''m''</tt>, do <tt>SUB ''m'' ''n''</tt> donas <tt>''m'' - ''n''</tt> kiam <tt>''m'' > ''n''</tt> kaj <tt>0</tt> aliokaze. === Logiko kaj predikatoj === Laŭ konsento, la sekvaj du difinoj estas uzataj por logikaj tipoj <tt>TRUE</tt> ([[vero]]) kaj <tt>FALSE</tt> ([[malvero]]): : <tt>TRUE := λ ''x'' ''y''. ''x''</tt> : <tt>FALSE := λ ''x'' ''y''. ''y''</tt> ::(Notu ke <tt>FALSE</tt> estas ekvivalenta al Church-numera nulo, difinita sube) Poste, per tiuj du λ-terminoj, ni povas difini logikaj operatoroj. Ĉi-sube estas nur kelkaj el eblaj difinoj, ekzistas ankaŭ aliaj variantoj de samaj funkcioj: : <tt>AND := λ ''p q''. ''p q p''</tt> : <tt>OR := λ ''p q''. ''p p q''</tt> : <tt>NOT := λ ''p a b''. ''p b a''</tt> : <tt>IFTHENELSE := λ ''p a b''. ''p a b''</tt> Nun ni povas komputi logikajn funkciojn, ekzemple: : <tt>AND TRUE FALSE</tt> ::<tt>≡ (λ ''p q''. ''p q p'') TRUE FALSE →_β TRUE FALSE TRUE</tt> ::<tt>≡ (λ ''x y''. ''x'') FALSE TRUE →_β FALSE</tt> kaj ni vidas ke <tt>AND TRUE FALSE</tt> estas ekvivalenta al <tt>FALSE</tt>. ''Predicato'' estas tiu funkcia, kiu rezultas en logika valoro. La plej fundamenta predikato estas <tt>ISZERO</tt> kiu redonas <tt>TRUE</tt> se ĝia argumento estas Church-numera <tt>0</tt>, kaj <tt>FALSE</tt> se ĝi estas io alia: : <tt>ISZERO := λ ''n''. ''n'' (λ ''x''. FALSE) TRUE</tt> La sekva predikato testas ĉu la unua argumento estas ''ne pli granda'' ol la dua: : <tt>LEQ := λ ''m n''. ISZERO (SUB ''m n'')</tt>, kaj ĉar <tt>''m'' = ''n''</tt> [[s.n.s.]] <tt>LEQ ''m n''</tt> kaj <tt>LEQ ''n m''</tt>, eblas facile konstrui predikaton po por numera [[egaleco]]. La atingebleco de predikatoj kaj ĉi-subaj difinoj de <tt>TRUE</tt> kaj <tt>FALSE</tt> ebligas oportune skribi "se-do-alie"-esprimojn per labmda-kalkulo. Ekzemple, "retrotransforman funkcion" <tt>''f''(0)=0;''f''(n+1)=n</tt> oni povas difini kiel: : <tt>PRED := λ ''n''. ''n'' (λ ''g k''. ISZERO (''g'' 1) k (PLUS (''g k'') 1) ) (λ ''v''. 0) 0 </tt> kiun oni povas indukte testi, montrante ke <tt>''n'' (λ ''g k''. ISZERO (''g'' 1) k (PLUS (''g k'') 1) ) (λ ''v''. 0)</tt> estas la "aldonu <tt>''n''</tt> - 1" funkcio por <tt>''n''</tt> > 0. === Paroj === Paron (duopon de valoroj) oni povas difini per supre-difinitaj funkcioj <tt>TRUE</tt> kaj <tt>FALSE</tt>, uzante la [[Church-enkodo]]n por paroj. Ekzemple, funkcio <tt>PAIR</tt> enkadrigas paron (<tt>''x''</tt>,<tt>''y''</tt>), dum <tt>FIRST</tt> redonas unuan elementon el ĝi kaj <tt>SECOND</tt> la duan. : <tt>PAIR := λ ''x'' ''y'' ''f''. ''f'' ''x'' ''y''</tt> : <tt>FIRST := λ ''p''. ''p'' TRUE</tt> : <tt>SECOND := λ ''p''. ''p'' FALSE</tt> : <tt>NIL := λ x. TRUE </tt> : <tt>NULL := λp. p (λx y.FALSE)</tt> Iu ajn ligita listo povas esti difinita kiel NIL por malplena listo aŭ kiel <tt>PAIR</tt> de unua elemento kaj listo de ĉiuj aliaj elementoj. Predikato <tt>NULL</tt> testas ĉu la valoro estas <tt>NIL</tt>. Kiel ekzemplon de uzo de paroj oni povas konsideri la la funkcion de "movo laŭ la listo", kiu ŝanĝas paron <tt>(''m'', ''n'')</tt> al <tt>(''n'', ''n''+1)</tt>. Ĝi difiniĝas kiel : <tt>Φ := λ ''x''. PAIR (SECOND x) (SUCC (SECOND ''x''))</tt> kaj tio ebligas krei pli legeblan varianton de supre-menciita funkcio de "antaŭa elemento": : <tt>PRED := λ ''n''. FIRST (''n'' Φ (PAIR 0 0)) </tt> === Rikuro === [[Rikuro]] estas maniero difini funkcion per la funkcio mem. Je unua rigardo ŝajnas, ke lambda-kalkulo ne ebligas tion. Sed vere oni ja povas fari rikuran difinon per lambda-kalkulo. Konsideru ekzemple, kiel oni rikure difinas funkcion de [[faktorialo]] <tt>''f''(''n'')</tt> :<tt>''f''(''n'') = 1, se ''n'' = 0; kaj ''n''·''f''(''n''-1), se ''n''>0</tt>. En lambda-kalkulo ne eblas difini funkcion, kiu inkluzivus sin mem kiel argumenton. Por fari similan difinon oni devas krei median funkcion <tt>''g''</tt>, kiu prenas <tt>''f''</tt> kiel argumenton kaj redonas alian funkcion kun argumento <tt>''n''</tt>: :<tt>''g'' := λ ''f'' ''n''. (1, if ''n'' = 0; and ''n''·''f''(''n''-1), if ''n''>0)</tt>. La funkcio, kiun <tt>''g''</tt> redonas estas aŭ la konstanto <tt>1</tt>, aŭ ''n''-obla apliko de funkcio <tt>''f''</tt> al <tt>''n''-1</tt>. Per predikato <tt>ISZERO</tt> kaj la aliaj supre-difinitaj logikaj kaj algebraj funkcioj, oni povas difini <tt>''g''</tt> per lambda-kalkulo. Tamen funkcio <tt>''g''</tt> ankoraŭ ne estas rikura. Por ke oni povu uzi <tt>''g''</tt> en rikura faktoriala funkcio, la funkcio <tt>''f''</tt>, kiun oni donas al <tt>''g''</tt> kiel argumenton devas havi specialajn ecojn. La funkcio <tt>''f''</tt> devas ekspandiĝi al funkcio <tt>''g''</tt> kun nur unu argumento, kaj tiu argumento devas ree esti <tt>''f''</tt>! En aliaj vortoj, <tt>''f''</tt> devas ekspandiĝi al <tt>''g''(''f'')</tt>. Per tio <tt>''g''</tt> povus ekspandiĝi al ĉi-supra faktoriala funkcio kaj kalkuli ĝin ĝis nivelo de rikuro. En tiu ekspando <tt>''f''</tt> reaperos kaj ree ekspandiĝos al <tt>''g''(''f'')</tt> por daŭrigo de rikuro. Tia speco de funkcio, kie <tt>''f'' = ''g''(''f'')</tt>, estas nomata ''fiksita punkto'' de <tt>''g''</tt>, kaj aperas ke oni povas implementi ĝin per lambda-kalkulo per t.n. ''paradoksa operatoro'' aŭ ''operatoro de fiksita punkto'', kutime skribata kiel <tt>''Y''</tt> -- la [[kombinatoro de fiksita punkto]]: :<tt>''Y'' = λ ''g''. (λ ''x''. ''g'' (''x'' ''x'')) (λ ''x''. ''g'' (''x'' ''x''))</tt> En lambda-kalkulo <tt>''Y g''</tt> estas fiksita punkto de <tt>''g''</tt>, kaj ĝi ekspandiĝas al: :<tt>''Y g''</tt> :<tt>λ ''h''. ((λ ''x''. ''h'' (''x'' ''x'')) (λ ''x''. ''h'' (''x'' ''x''))) g</tt> :<tt>(λ ''x''. ''g'' (''x'' ''x'')) (λ ''x''. ''g'' (''x'' ''x''))</tt> :<tt>''g'' ((λ ''x''. ''g'' (''x'' ''x'')) (λ ''x''. ''g'' (''x'' ''x''))</tt> (Komparu kun antaŭa ŝtupo) :<tt>''g'' (''Y'' ''g'')</tt>. Nun, por kompletigi la rikuron de nia faktoriala funkcio ni simple vokos <tt>&nbsp;''g'' (''Y'' ''g'') ''n''</tt>,&nbsp; kie ''n'' estas numero, kies faktorialo ni kalkulas. Se ''n'' = 5, tio ekspandiĝas al: :<tt>(λ ''n''.(1, if ''n'' = 0; and ''n''·((''Y g'')(''n''-1)), if ''n''>0)) 5</tt> :<tt>1, if 5 = 0; and 5·(''g''(''Y g'')(5-1)), if 5>0</tt> :<tt>5·(''g''(''Y g'') 4)</tt> :<tt>5·(λ ''n''. (1, if ''n'' = 0; and ''n''·((''Y g'')(''n''-1)), if ''n''>0) 4)</tt> :<tt>5·(1, if 4 = 0; and 4·(''g''(''Y g'')(4-1)), if 4>0)</tt> :<tt>5·(4·(''g''(''Y g'') 3))</tt> :<tt>5·(4·(λ ''n''. (1, if ''n'' = 0; and ''n''·((''Y g'')(''n''-1)), if ''n''>0) 3))</tt> :<tt>5·(4·(1, if 3 = 0; and 3·(''g''(''Y g'')(3-1)), if 3>0))</tt> :<tt>5·(4·(3·(''g''(''Y g'') 2)))</tt> :<tt> ...</tt> Kaj tiel plu, rikure trapasante strukturon de algoritmo. Ĉiu rikure difinita funkcio povas esti rigardata kiel fiksita punkto de iu alia taŭga funkcio, kaj do per uzo de <tt>''Y''</tt> ĉiu rikure difinita funkcio povas esti esprimita kiel lambda-esprimo. Interalie, nun ni povas koncize difini subtrahon, multiplikon kaj komparon de naturaloj per rikuro. === Komputeblaj funkcioj === Funkcio ''F'': '''N''' → '''N''' de [[naturalo]]j estas [[komputebla funkcio]] [[se kaj nur se]] ekzistas lambda-esprimo ''f'' en kiu por ĉiu paro (''x'', ''y'') en '''N''', ''F''(''x'')=''y'' se kaj nur se ''f'' <tt>x</tt>&nbsp;=_β&nbsp;<tt>y</tt>,&nbsp; kie <tt>x</tt> kaj <tt>y</tt> estas Church-numeroj akordaj al ''x'' and ''y'' laŭorde kaj =_β signifas ekvivalentecon ĝis beta-redukto. Tio ĉi estas unu el multaj manieroj difini [[komputebleco]]n; aliaj variantoj kaj diskuto troveblas en [[tezo de Church-Turing]]. === Nedecidebleco de ekvivalenteco === Ne ekzistas algoritmo, kiu prenus du lambda-esprimojn kaj redonas <tt>TRUE</tt> aŭ <tt>FALSE</tt> depende de ĉu la esprimoj estas ekvivalentaj. Tio ĉi estis historie la unua problemo por kiu nedecidebleco povas esti [[rigora pruvo|rigore pruvita]]. Unue, la pruvo aperis, ke neniu [[komputebla funkcio]] povas decidi ekvivalenteco. Poste [[tezo de Church]] pruvis, ke nek povis iu ajn algoritmo. La pruvo de Church unue reduktas la problemon ĝis la demando ĉu donita lambda-esprimo havas ''normalan formon''. Normala formo estas ekvivalenta esprimo, kiun oni ne plu povas redukti. Poste li konjektis tiun esprimon komputebla kaj do esprimebla per lambda-kalkulo. Bazante sin je pli fruaj verkoj far Kleene kaj konstruktante [[Numero de Gödel|Gödel-numeradon]] por lambda-esprimoj, li konstruis lambda-esprimon <tt>''e''</tt>, kiu rigore sekvas pruvon de [[Teoremoj de nekompleteco|unua nekompleteca teoremo de Gödel]]. Se oni aplikas <tt>''e''</tt> al ĝia propra [[Gödel-numero]], aperas kontraŭdiro. == Lambda-kalkulo en programlingvoj == Kiel montris [[Peter Landin]] en sia klasika verko <cite>[http://portal.acm.org/citation.cfm?id=363749&coll=portal&dl=ACM A Correspondence between ALGOL 60 and Church's Lambda-notation]</cite> de jaro [[1965]], oni povas kompreni sekvencajn [[procedura programado|procedurajn programlingvojn]] en terminoj de lambda-kalkulo, kaj tio donas bazajn mekanismojn por procedura abstraktado kaj procedura apliko. Uzo de lambda-kalkulo en programado bezonas rigardon de "funkcioj" kiel [[objekto de unua klaso|objektoj de unua klaso]], kio envokas problemon pri implemento de [[stako|stak]]-bazitaj programlingvoj, konatan kiel [[Funarg-problemo]]. La plej uzata implemento de lambda-kalkulo en programado estas [[funkciaj programlingvoj]], kiuj plejparte baziĝas je lambda-kalkulo kun [[konstanto]]j kaj [[datumtipo]]j. [[Lisp]] uzas varianton de lambda-notacio por difino de funkcioj, sed nur ĝia pure funkcia varianto [[Lispkit Lisp]] estas vere ekvivalenta al lambda-kalkulo. Ekzemplo de lambda-funkcio en [[Lisp]]: <syntaxhighlight lang="Lisp"> (lambda (x) (* x x)) </syntaxhighlight> Ĉi-supra Lisp-ekzemplo disvolviĝas al funkcio de unua klaso. La termino ''lambda'' enkondukas la funkcion, kaj sekvas listo de argumentoj. Ĉi-funkcio havas nur unu argumenton ''x''. Poste sekvas la esprimoj, kiuj estas ekzekutitaj. Ĉi-tie estas nur unu esprimo (* x x) kiu multiplikas ''x'' je ''x''. Funkciaj lingvoj ne estas la solaj kiuj subtenas funkciojn kiel objektojn de unua klaso. Sennombraj [[imperativaj programlingvoj]] kiel [[Paskalo (programlingvo)|Pascal]], antaŭlonge subtenas transdonon de subprogramoj kiel argumentoj al aliaj subprogramoj. En [[C (programlingvo)|C]] kaj C-similaj variantoj de [[C++]] ekvivalenta rezulto estas atingata per transdono de ''montriloj'' al kodo de funkcioj aŭ subprogramoj. Tiaj mekanismoj estas limigitaj al funkcioj skribataj speciale en la kodo kaj ne ebligas rektan subtenon de funkcioj de pli alta nivelo. Kelkaj imperativaj [[objekt-orientitaj programlingvoj]] havas apartajn notaciojn por reprezenti funkciojn de iu ajn klaso. Tiaj mekanismoj ekzistas en [[C++]], [[Smalltalk]] kaj pli moderne en [[Eiffel (programlingvo)|Eiffel]] ("agentoj") kaj [[C dieso (programlingvo)|C#]] ("delegatoj"). Jen ekzemplo de realigo de tia funkcio per "inline agent"-esprimo de Eiffel <syntaxhighlight lang="eiffel"> agent (x: REAL): REAL do Result := x * x end </syntaxhighlight> Tiu ĉi objekto korespondas al lambda-esprimo λ x . x*x (kun ''voko per valoro''). Oni povas rigardi ĝin kiel iun alian esprimon, t.e. transdoni ĝin al iu ajn funkcio aŭ rutino. La valoro de <var>square</var> estas esprimo de ĉi-supra "agento", kaj la rezulto de apliko de <var>square</var> al la valoro de (β-redukto) estas esprimata kiel <var>square</var>.item ([a]), kien la argumento estas transdonita kiel [[opo|duopo]]. En [[Python (programlingvo)|Python]] tia ekzemplo uzas la [http://docs.python.org/ref/lambdas.html#lambda lambda] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070609115201/http://docs.python.org/ref/lambdas.html#lambda |date=2007-06-09 }}-formojn de funkcioj: <syntaxhighlight lang="python"> func = lambda x: x ** 2 </syntaxhighlight> Tio ĉi kreas novan anoniman funkcion kun nomo '''func''', kiun oni povas transdoni al aliaj funkcioj, variabloj ktp. Python ankaŭ povas rigardi iun ajn funkcion kreitan per standarda [http://docs.python.org/ref/function.html def] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070608221009/http://docs.python.org/ref/function.html |date=2007-06-08 }}-esprimo kiel [[objekto de unua klaso]]. Simile funkcias la Smalltalk-esprimo <syntaxhighlight lang="smalltalk"> [ :x | x * x ] </syntaxhighlight> Tio ĉi estas objekto de unua klaso (bloka [[fermo]]) kiun oni ankaŭ povas transdoni al variabloj, funkcioj ktp. Simila ekzemplo de C++ (uzanta [[Boost C++ bibliotekoj|Boost]].Lambda bibliotekon): <syntaxhighlight lang="cpp"> std::for_each(c.begin(), c.end(), std::cout << _1 * _1 << std::endl); </syntaxhighlight> Tie ĉi standarda biblioteka funkcio '''for_each''' aplikiĝas al ĉiu membro de ujo 'c', kaj printas duan potencon de ĉiu elemento. La _1-notacio estas konsento de Boost.Lambda (originale devenanta de Boost.Bind) por reprezento de unua argumento '''x''' ie ajn aliloke. Simpla C#-[[delegate (.NET)|delegato]], kiu prenas variablon kaj redonas duan potencon, pova poste transdoniĝi al aliaj funkcian aŭ delegatoj, aspektas jene: <syntaxhighlight lang="csharp"> //Declare a delegate signature delegate double MathDelegate(double i); //Create a delegate instance MathDelegate f = delegate(double i) { return Math.Pow(i, 2); }; </syntaxhighlight> <syntaxhighlight lang="csharp"> /* Passing 'f' function variable to another method, executing, and returning the result of the function */ double Execute(MathDelegate f) { return f(100); } </syntaxhighlight> Ekde C# 3.0, la lingvo enhavas lambda-esprimojn similan al tiu de Python aŭ Lisp. La esprimo disvolviĝas al supremenciita delegato, sed povas esti skribata pli facile: <syntaxhighlight lang="csharp"> //Create a delegate instance MathDelegate f = i => i * i; Execute(f); // or more simply put Execute(i => i * i); </syntaxhighlight> === Strategioj de redukto === Ĉu eblas normaligi la terminon kaj kiom da laboro necesas por tio je grava parto dependas de uzata redukta strategio. La plej grava distingo inter reduktaj strategioj en funkciaj programlingvoj estas distingo inter [[rigora komputado]] kaj [[malloborema komputado]]. Ĉi-sube ni uzos terminon 'redex', kio estas mallongigo de 'reduktebla esprimo'. Ekzemple, <tt>(λ x. M) N</tt> estas ''beta-redex'', ĉar ĝi estas reduktebla per beta-transformo; <tt>λ x. M x</tt> estas ''eta-redex'' se <tt>x</tt> ne estas libera en <tt>M</tt>. La rezulto de redukto de ''redex'' estas ĝia reduktaĵo. En antaŭaj ekzemploj, iliaj reduktaĵoj estas, laŭvice, <tt>M[x:=N]</tt> kaj <tt>M</tt>. ;Plenaj beta-reduktoj: Iu ''redex'' povas esti reduktita iam ajn. Tio signifas, ke aparta redukta strategio, ĉar ordo de redukto estas rigardata negrava. ;Aplika ordo: La plej dekstra kaj plej ena ''redex'' estas ĉiam reduktita unuavice. Evidente, tio signifas, ke argumentoj de la funkcio estas reduktitaj antaŭ la funkcio mem. Aplika ordo ĉiam emas apliki funkciojn al normalaj formoj, eĉ kiam tio ne eblas. :Plimulto de programlingvoj (inkluzive [[Lisp]], [[ML (programlingvo)|ML]] kaj imperativaj lingvoj kiel [[C (programlingvo)|C]] kaj [[Java]]) priskribiĝis kiel "rigoraj", kio signifas ke la funkcioj estas aplikitaj al nenormaligaj argumentoj, restas nenoramligaj. Tion oni akiras per uzo de aplika ordo, kio nomiĝas "strikta komputado". ;Normala ordo: La plej maldekstra kaj plej ekstera ''redex'' estas ĉiam reduktita unuavice. T.e. kiam eblas la strukturo de abstraktado estas anstataŭigita per la pli facila antaŭ ol dedukto de argumentoj. ;Voko per nomo: Sama, kiel normala ordo, sed reduktoj ne okazas ene de abstraktadoj. Ekzemple <tt>λ x.(λ x.x)x</tt> laŭ tiu strategio estas rigardata kiel normala formo, kvankam ĝi enhavas ''redex'' <tt>(λ x.x)x</tt>. ;Voko per valoro: Nur la plej eksteraj ''redex''-oj estas reduktitaj. La ''redex'' estas reduktata nur se ĝia plej dekstra parto havas reduktitan valoron (variablon aŭ lambda-abstrakton). ;Voko laŭ neceso: Kiel normala ordo, sed la argumentoj ne estas reduktataj ĝin oni vere tion bezonas - do, ĝis kiam necesas transdoni la rezulton. Tio ĉi en praktikaj kuntekstoj estas nomata "malloborema komputado". La argumentoj, kiuj ne estas reduktitaj, akiras "nomojn" en formo de montrilo, kaj la ''redex'' estas reprezentita en formo de [[tunko]]. Aplika ordo ne estas normaliga strategio. La kutima kontraŭekzemplo estas jena: difinu <tt>Ω = ωω</tt> kie <tt>ω = λ x. xx</tt>. Ĉi-esprimo enhavas nur unu ''redex'', la tutan esprimon mem. Ĝia reduktaĵo ree estas <tt>Ω</tt>. Ĉar tio ĉi estas nura ebla redukto, <tt>Ω</tt> ne havas normalan formon en iu ajn redukta strategio. Per aplika ordo redukto de esprimo <tt>KIΩ = (λ x y . x)(λ x.x)Ω</tt> komenciĝas je redukto de <tt>Ω</tt>, ĉar ĝi estas plej dekstra ''redex'', sed ĉar <tt>Ω</tt> ne havas normalan formon, la redukto haltas tie ĉi, kaj normala formo de <tt>KIΩ</tt> ne estas trovita. Kontraste, normala ordo ĉiam trovas normaligan redukton se tiu ekzistas. En ĉi-supra ekzemplo, <tt>KIΩ</tt> reduktiĝas ĝis sia normala formo, kio estas <tt>I</tt>. Maladvantaĝo de tiu strategio estas ke la argumentoj povas kopiiĝi, kaj tio malfaciligas la komputon. Ekzemple, <tt>(λ x.xx)((λ x.x)y)</tt> reduktiĝas al <tt>((λx.x)y)((λx.x)y)</tt> per tiu strategio, pro kio aperas du pli ''redex''-oj. Do, plena redukto bezonas pluajn du etapojn. Kaj se la unua argumento estus reduktita unuavice, tio ne estus bezonata. Avantaĝo de aplika ordo estas ke ĝi ne kaŭzas nenecesajn komputaĵojn, ĉar ĝi ne anstataŭigas argumentojn kun ''redex''-oj, kaj do ne bezonas kopii ilin, duobligante la laboron. En ĉi-supra ekzemplo, aplika ordo reduktas <tt>(λ x.xx)((λ x.x)y)</tt> unue al <tt>(λ x.xx)y</tt> kaj poste al normala ordo <tt>yy</tt>, do, bezonas du etapojn anstataŭ tri. La plej ''puraj'' funkciaj programlingvoj, aparte [[Miranda (programlingvo)|Miranda]] kaj ĝiaj posteuloj inkluzive [[Haskell]] kaj pruvaj lingvoj de [[aŭtomata pruvo de teoremoj]], uzas ''[[mallaborema komputado|mallaboreman komputadon]]'', kiu estas esence sama strategio kiel ''voko laŭ neceso''. Tio ĉi similas al normala ordo, sed ĝi sukcesas eviti duobligon de laboro per ''kvotigo''. En ĉi-supra ekzemplo, <tt>(λ x.xx)((λ x.x)y)</tt> reduktiĝas al <tt>((λx.x)y)((λx.x)y)</tt>, kiu havas du ''redex''-ojn, sed ĉar ili estas samaj, ''voko laŭ neceso'' reprezentas ilin ambaŭ per unu sama objekto. Do, kiam unu estas reduktita, la alia estas ankaŭ. === Rimarko pri komplikeco === Kvankam ideo de beta-redukto ŝajnas sufiĉe simpla, ĝi ne estas atoma operacio kaj do havas netrivian koston je [[komputada komplikeco]]<ref>R. Statman, "[http://ieeexplore.ieee.org/xpl/freeabs_all.jsp?arnumber=4567929 The typed λ-calculus is not elementary recursive.]" ''Theoretical Computer Science'', (1979) '''9''' pp73-81.</ref>. Pli precize, oni devas aŭ trovi lokojn de ĉiuj aperoj de ligita variablo <tt>''V''</tt> en esprimo <tt>''E''</tt>, kiu bezonus malŝparon de tempo, aŭ konservi informon pri tiuj lokoj, kio malŝparus spacon. Naiva serĉo por lokoj de <tt>''V''</tt> en <tt>''E''</tt> estas [[Granda O|''O''(''n'')]] en longo ''n'' de esprimo <tt>''E''</tt>. Tio uzeblas por stude de sistemoj kun [[eksplika anstataŭigo]]. [[Direktoro]]j de Sinot<ref>F.-R. Sinot. "[http://www.lsv.ens-cachan.fr/~sinot/publis.php?onlykey=sinot-jlc05 Director Strings Revisited: A Generic Approach to the Efficient Representation of Free Variables in Higher-order Rewriting.]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" ''Journal of Logic and Computation'' '''15'''(2), pages 201-218, 2005.</ref> proponas manieron por trovi lokojn de liberaj variabloj en esprimoj. === Paraleleco kaj konkuro === La eco de [[teoremo de Church-Rosser]] en lambda-kalkulo signifas ke beta-reduktado povas esti religita en ''iu ajn ordo'', eĉ paralele. Tio signifas, ke malsamaj nedetermenismaj [[strategio de redukto|strategioj de redukto]] funkcias kun tio. Tamen, lambda-kalkulo mem ne enhavas iujn ajn apartajn konstruojn por [[paralela komputado]]. Oni povas aldoni konstruojn kiel [[futura valoro|futuroj]] al lambda-kalkulo por atingi paralelecon. Aliaj [[kalkulo de procezo|procezkalkuloj]] estas kreitaj por priskribo de komunikado kaj konkuro. == Semantiko == La fakto ke terminoj de lambda-kalkulo agas kiel funkcio al aliaj lambda-kalkulaj terminoj kaj eĉ al si mem kondukis al demandoj pri semantiko de lambda-kalkulo. Ĉu oni povas aldoni senchavan signifon al terminoj de lambda-kalkulo? La natura semantiko estis trovi aron ''D'' izomorfa al funkcia spaco ''D'' → ''D'' de funkcioj al ĝi mem. Tamen, neniu netriviala tia ''D'' povas ekzisti pro limigoj de [[kardinaleco]], ĉar aro de ĉiuj funkcioj de ''D'' al ''D'' havas pli grandan kardinalecon ol ''D''. En [[1970-aj jaroj]], [[Dana Scott]] montris ke se oni konsiderus nur [[kontinueco de Scott|kontinuajn funkciojn]], aro aŭ [[teorio de domajnoj|domajno]] ''D'' kun necesa eco estas trovebla. Tio, do, donis [[teorio de modeloj|modelon]] por lambda-kalkulo. Tiu ĉi verko ankaŭ formis bazon por [[denotacia semantiko]] de programlingvoj. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Lambda-kalkulo| ]] keam8ezujkn0oflydiqw180atbpsphu 0 281465 9363572 9115277 2026-04-30T04:30:51Z CommonsDelinker 2357 [[c:File:Gyumri_city_stadium,_24_Octobe_2015.jpg|Gyumri_city_stadium,_24_Octobe_2015.jpg]] estas anstataŭigita per [[c:File:Gyumri_city_stadium,_24_October_2015.jpg|Gyumri_city_stadium,_24_October_2015.jpg]]. [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]: [[ 9363572 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |lando = Armenio |ĉefurbo = [[Gjumri]] |regiono-ISO = AM-SH |mapo lokumilo = iso |kodo = AM-SH |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |mapligilo = jes |zomo = 8 }} '''Ŝirako''' ({{lang-hy|Շիրակ|t=''Ŝirak''}}), estas provinco de [[Armenio]]. Ĝi situas en la nordokcidento de la lando, kies landlimoj estas kun [[Turkio]] okcidente kaj [[Kartvelio]] norde. Ĝia ĉefurbo kaj plej granda urbo estas [[Gjumri]]. Ĝi estas tiom [[duondezerto|duondezerta]] kiom montara. En la sudo, la altaj stepoj trafas montaran terenon, verdan pejzaĝon printempe, nuancojn de ruĝeta bruno somere. La provinco estas servita de la [[Flughaveno de Gjumri|Internacia Flughaveno de Ŝirako]]. == Etimologio == [[Dosiero:Արագած լեռը Շիրակի դաշտից.jpg|eta|250ra|Ŝirak-altebenaĵo]] La provinco Ŝirako estas nomita laŭ la ''ŝiraka'' kantono de la historia provinco [[Ajrarato]] de [[Antikva Armenio]], regata de la nobela familio [[Kamsarakan]] inter la 3a kaj 8a jarcentoj. Laŭ [[Moseo de Ĥoreno]], la nomo Ŝirako devenas de '''Shara''', kiu estis pranepo de [[Hajko]], la legenda patriarko kaj fondinto de la armena nacio. Tamen, laŭ la Ŝiraka Regiona Muzeo, multaj historiistoj supozas, ke la nomo devenas de la nomo ''Eriaĥi'' trovita en antikva [[Urarto|urarta]] kojnskribo, kie reĝo [[Argiŝti la 1-a]] rakontis pri sia invado al la lando ''Eriaĥi''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.shirakmuseum.am/HTML/shirak_am.html |titolo=Shirak region history |alirdato=2020-10-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210304033256/http://www.shirakmuseum.am/HTML/shirak_am.html |arkivdato=2021-03-04 }}</ref>. == Geografio == [[Dosiero:Akhurian River.jpg|eta|250px |maldekstre |[[rivero Aĥurjan]]]] La provinco Ŝirako okupas la nordokcidentan parton de Armenio kaj ĝi kovras areon de 2.680&nbsp;km ² (9% de tuta surfaco de Armenio). Ĝi havas limojn kun la provinco [[Lori]] oriente, la provinco [[Aragacotno|Aragacotn]] sude, la [[provinco Kars]] de Turkio okcidente kaj la regiono [[Samcĥe-Javaĥeti]] de [[Kartvelio]] norde. Historie la nuna teritorio de la provinco ĉefe okupas la kantonon ''Ŝirak'' de Ajrarato, unu el la 15 provincoj de la Antikva Armenio. Ŝirako estas ĉefe dominita de la Aŝock ebenaĵo (1900 ĝis 2100 metroj alteco) norde kaj la [[Ŝirak-altebenaĵo|Ŝirak-ebenaĵo]] (1400 ĝis 1800 metroj da alteco) en la centro kaj sude de la provinco. La vastajn ebenaĵojn de la provinco ĉirkaŭas la montoj Bazum kaj Pambak oriente, montaro Javaĥeti kaj montoj Jeghnaĥagh norde kaj [[Aragaco]] sude. La rivero [[Aĥurjan]] en la oriento, apartigas Ŝirakon de la [[provinco Kars]] de Turkio. Rivero Aĥurjan kun sia rezervujo estas la ĉefa akvoresurso en la provinco. Lago Arpi ĉe la nordokcidento de Ŝirako estas la sola lago de la provinco. La areo estas protektita de la registaro kiel la [[Nacia Parko de Lago Arpi]]. Ŝirako estas riĉa je [[tofo]], [[pumiko]] kaj [[Kalkoŝtono|kalkŝtono]]. La klimato estas karakterizita per ekstreme malvarmaj neĝaj vintroj kaj mildaj someroj. La jara pluvado povas atingi ĝis 700&nbsp;mm. == Historio == [[Dosiero:Vahramaberd amroc.jpg|250ra|eta|Fortikaĵo Vahramaberd 8a jarcento a.K.]] [[Dosiero:Beniamin 11.JPG|eta|250ra| Orontida setlejo de la 5a ĝis 2a jarcento a.K.]] === Klasika antikveco kaj Urarta periodo === Multaj praaj homaj setlejoj estis trovitaj ĉe la valo Aĥurjan devenantaj de ĉirkaŭ 9000 a.K. La teritorio de Ŝirako estis aranĝita ekde la frua [[ŝtonepoko]]. En la plej altaj areoj super 2000 metroj<ref>Shirak Marz: page 3 of 35 – TourArmenia</ref>, multaj restaĵoj estis trovitaj de la frua [[bronzepoko]]. Aliaj restaĵoj de la dua jarmilo a.K., rivelis ke civilizo estis fondita inter la 20-a kaj 12-a jarcentoj a.K. Kun la komenco de la [[Ferepoko]] dum la 12a jarcento a.K., la rilatoj inter la etnoj de [[Armena Altebenaĵo]] disvolviĝis. Baldaŭ post la establado de la [[Urarto|urarta reĝlando de Van]] ĉe la fino de la 9-a jarcento a.K., Ŝirako estis parto de la reĝlando. Du kojnskribaĵoj estis trovitaj en Ŝirako lasitaj de la reĝo [[Argiŝti la 1-a]] (786-764 a.K.), kie li rakontas pri la invado de la tero de ''Eriaĥi'' (la nomo de kiu ''Shirak'' verŝajne estas derivita, laŭ multaj historiistoj). Laŭ la manuskriptoj, la regiono estis hejmo de evoluinta civilizo bazita sur [[agrikulturo]] kaj [[Bredado|brutbredado]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.shirakmuseum.am/HTML/shirak_am.html |titolo=Shirak history |alirdato=2020-10-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210304033256/http://www.shirakmuseum.am/HTML/shirak_am.html |arkivdato=2021-03-04 }}</ref>. En 720 a.K., la [[cimeroj]] konkeris la regionon kaj probable fondis la setlejon Kumajri (nuna ''[[Gjumri]]''), kiu similas fonetike al la vorto uzita de antikva armena lingvo rilate al Cimeroj. Historiistoj kredas, ke [[Ksenofono]] trapasis la teritoriojn de Ŝirako dum sia reveno al [[Nigra maro|Nigra Maro]], vojaĝo eternigita en sia verko [[Anabazo de Ksenofono|Anabazo]]<ref>{{Cite web|url=http://www.gyumri.am/eng/history.html|publisher=Cimmerian|accessdate=14 June 2015|title=Kumayri infosite|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106210024/http://www.gyumri.am/eng/history.html|archivedate=6an de novembro 2012}}</ref> . === Armena strapio kaj Armena reĝlando === Ekde la dua duono de la 6-a jarcento a.K., Ŝirako iĝis parto de la [[aĥemenida dinastio]]. La restaĵoj de reĝa setlejo trovita proksime al la vilaĝo [[Beniamin]] de la 5a ĝis 2a jarcentoj a.K., estas bonega ekzemplo de la aĥemenida influo en la regiono. Komence de la 5-a jarcento a.K., Ŝirako iĝis parto de la [[Armena satrapio|Armena strapio]] sub la regado de la [[Orontidoj|orontida dinastio]]. Poste en 331 a.K., la tuta teritorio estis inkluzivita en la provinco [[Ajrarato]] de [[Antikva Armenio]] kiel parto de la kantono Ŝirako<ref>{{Cite web|url=http://www.gyumritown.com/|title=#1 Internet Site for Gyumri Armenia|publisher=Gyumritown.com|accessdate=15 December 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217045539/http://gyumritown.com/|archivedate=17an de decembro 2014|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-12-27|arkivurl=https://web.archive.org/web/20141217045539/http://gyumritown.com/|arkivdato=2014-12-17}} {{Citaĵo el la reto |url=http://gyumritown.com/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20141217045539/http://gyumritown.com/ |arkivdato=2014-12-17 }}</ref> . Dum la 1-a jarcento p.K., Ŝirako estis koncedita al la [[Kamsarakan]]-a familio, kiu regis la regionon dum la [[Arsakida Dinastio|arsakida]] reĝlando Armenio. === Fremda regado kaj Bagratida Armenio === [[Dosiero:Marmashen...1.jpg|eta|maldekstre |250px |[[Monaĥejo Marmaŝen]]]] [[Dosiero:Բարձրաշենի Պողոս Պետրոս եկեղեցի, Շիրակի մարզ.jpg|eta|250px |maldekstre|Preĝejo Sanktaj Paŭlo kaj Petro, [[Bardzraŝen]]]] Post la dispartigo de Armenio en 387 inter la [[Bizanca imperio|bizancanoj]] kaj la [[Persa Imperio|persoj]], kaj kiel rezulto de la falo de la Arsakida Reĝlando Armenio en 428, la regiono Ŝirako fariĝis parto de la [[Sasanida Imperio]] de Persio. Tamen, Ŝirako estas hejmo de multaj fruaj ekzemploj de la armena preĝeja arkitekturo devenanta de la 5-a jarcento, inkluzive de la baziliko [[Ereruk|Jereruk]], la preĝejo Sankta Marine de Artik, kaj la monaĥejo Hokevank. En 658 p.K., dum la pinto de la arabaj islamaj invadoj, Ŝirako, kune kun la resto de la armenaj teritorioj, estis konkerita dum la islama konkero de Persio, ĉar ĝi estis parto de persa regata Armenio. Ĝi iĝis parto de la [[Armena Emirlando]] sub la regado de la [[umajadoj]]. Tamen la familio [[Kamsarakan]] daŭre regis la regionon sub la [[Araba konkero de Armenio|araba islama regado de Armenio]]. Per la fondo de la [[Bagratida Armenio]] en 885, Ŝirako eniris novan epokon de kreskado kaj progreso, precipe kiam la urbo [[Anio (urbo)|Anio]] de Ŝirako fariĝis la ĉefurbo de la reĝlando en 961. En la dua duono de la [[10-a jarcento]], Ŝirako estis sub la influo de la armena familio [[Pahlavuni]], kiuj estis posteuloj de la kamsarakanoj. La familio Pahlavuni havis grandan kontribuon en la progreso de Ŝirako kun la fondo de multaj fortikaĵoj, monaĥejaj kompleksoj, instruejoj, ktp. La monaĥejoj de Ĥtzkonk, [[Hariĉavank|Hariĝavank]] , [[Monaĥejo Marmaŝen|Marmaŝen]] kaj Horomos estis inter la elstaraj religiaj kaj edukaj centroj de mezepoka Armenio. === Selĝuka periodo, Zakarida Armenio kaj turkmena regado === Post la falo de Armenio antaŭ la [[Bizanca imperio|Orientromia imperio]] en 1045 kaj poste al la selĝukaj invadantoj en 1064, la regiono eniris epokon de dekadenco en ĉiuj sociaj, edukaj kaj kulturaj aspektoj. Tamen, kun la starigo de la [[Zakarida Armenio|Zakarida Princlando de Armenio]] en 1201 sub la kartvela protektorato, la orientaj armenaj teritorioj, ĉefe Lori kaj Ŝirako, eniris novan kreskoperiodon kaj stabilecon, iĝante komerca centro inter la oriento kaj la okcidento. Post kiam la [[mongoloj]] kaptis Anion en 1236, Armenio fariĝis mongola protektorato kiel parto de la [[Ilĥanlando|Ilĥanato]], kaj la [[Mĥargrdzeli|Zakaridoj]] iĝis vasaloj al la mongoloj. Post la falo de Ilĥanato meze de la 14-a jarcento, la zakaridaj princoj regis super Lori, Ŝirako kaj la [[Ararat-ebenaĵo]] ĝis 1360 kiam ili falis antaŭ la invadaj tjurklingvaj triboj. Antaŭ la lasta kvarono de la 14-a jarcento, la [[Ak-kojunlo|ak-kojunla]] [[Sunaismo|sunaisma]] [[Oguzoj|oguz-tjurka]] tribo transprenis Armenion, inkluzive de Ŝirako. En 1400, [[Timur]]o invadis Armenion kaj [[Kartvelio]]n, kaj kaptis pli ol 60 000 el la postvivintaj lokaj homoj kiel sklavoj. Multaj distriktoj inkluzive de Ŝirako estis senhomigitaj. En 1410, Armenio falis sub la regadon de la tribo kara-kojunlo, kiu estis [[Tjurka lingvaro|tjurka]] [[Ŝijaismo|ŝijaisma]] tribo. Laŭ la armena historiisto [[Tomaso de Mecop|Tomas de Mecop]], kvankam la kara-kojunloj postulis pezajn impostojn kontraŭ la armenoj, la fruaj jaroj de ilia regado estis relative pacaj kaj ia rekonstruo de urboj okazis<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://rbedrosian.com/atmi4.htm|titolo=The Turco-Mongol Invasions|alirdato=2012-05-22|eldoninto=Rbedrosian.com}}</ref>. === Irana kaj rusa regadoj === [[Dosiero:Black_Fortress1.jpg|250ra|eta|[[Sev Berd]] ''nigra fortikaĵo'' proksime al [[Gjumri]], konstruita de la rusoj por defendi la regionon dum la [[Rus-Turka Milito (1828-1829)|turkaj-rusaj militoj]] de 1828–1829]] [[Dosiero:1988 Spitak earthquake - Collapse of Floors, Leninakan, Armenia.tif|eta|250ra| Severaj damaĝoj en Leninakan kiel rezulto de la [[Spitaka tertremo]] en 1988]] En 1501, la plejparto de la orientaj armenaj teritorioj inkluzive de Ŝirako estis konkeritaj de la aperantaj [[safavidoj]] de Irano kondukitaj de [[ŝaho]] [[Ismail la 1-a]]. Baldaŭ poste en 1502, Ŝirako iĝis parto de la lastatempe formita ''Erivan Beglarbegi'', nova administra teritorio de Irano formita de la safavidoj. Dum la unua duono de la [[18-a jarcento]], Kumajri iĝis parto de la [[Ĥanato de Erevano]] sub la regado de la [[Afŝaridoj|afŝarida]] dinastio kaj poste sub la [[Kaĝaroj|kaĝara dinastio]] de Irano<ref name="Kouymjian, Dickran 1997 p. 4">Kouymjian, Dickran (1997), "Armenia from the Fall of the Cilician Kingdom (1375) to the Forced Migration under Shah Abbas (1604)" in ''The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century'', ed. [[Richard G. Hovannisian]], New York: St. Martin's Press, p. 4. {{ISBN|1-4039-6422-X}}.</ref>. En junio 1804, la [[Rusia Imperio|Rusa Imperio]] ekregis Ŝirak-regionon komence de la [[Rus-Persa Milito (1804-1813)|Rusa-Persa Milito]] de 1804–1813. La regiono iĝis oficiale parto de la Rusa Imperio per la [[Traktato de Gulistano]] subskribita la [[1-a de januaro|1-an de januaro]] [[1813]]. Dum la periodo de la rusa regado, la regiono travivis rapidan kreskon kaj la urbo [[Gjumri]] iĝis unu el la evoluantaj urboj en [[Suda Kaŭkazio|Transkaŭkazio]]. En 1829, post la [[Rus-Turka Milito (1828-1829)|rusa-turka milito]], okazis granda enfluo de armena loĝantaro, ĉar ĉirkaŭ 3.000 familioj migris de teritorioj en la [[Otomana Imperio]], precipe de la urboj [[Kars]], [[Erzurum]] kaj [[Doğubeyazıt]] kaj ekloĝis en Ŝirako. La rusa poeto [[Aleksandr Puŝkin]] vizitis la regionon dum sia vojaĝo al Kaŭkazo kaj orienta Turkio en 1829<ref name="Kouymjian, Dickran 1997 p. 4"/>. En 1837 rusa caro [[Nikolao la 1-a (Rusio)|Nikolao la 1-a]] alvenis en Ŝirakon kaj refondis la urbon Gjumri kiel Aleksandropolo. La nomo estis elektita honore al la edzino de caro Nikolao la 1-a, princino [[Aleksandra Teodorovna (Charlotte de Prusio)|Charlotte de Prusio]], kiu ŝanĝis sian nomon al ''Alexandra Fjodorovna'' post konvertiĝo al [[Ortodoksismo|ortodoksa kristanismo]]. Grava rusa fortikaĵo estis konstruita en Aleksandropolo en 1837. La urbo estis tute rekonstruita antaŭ 1840 por iĝi la centro de la nove establita Aleksandropola distrikto, spertante rapidan kreskon dum la unua jardeko. La Aleksandropola distrikto inkluzivis la nordajn armenajn teritoriojn Ŝirako, [[Lori]] kaj [[Tavuŝa provinco|Tavuŝo]]. En 1849, la Aleksandropola distrikto fariĝis parto de la [[Erevana gubernio|Erevana Gubernio]], kaj Ŝirako fariĝis grava antaŭposteno por la imperiaj rusaj armetrupoj en Transkaŭkazio, kie iliaj militaj kazernoj estis establitaj. Dum la [[Rusa-turka milito (1877–1878)|rusa-turka milito]] de 1877–1878 Ŝirako fariĝis unu el la ĉefaj centroj de la rusaj trupoj. Post la starigo de la stacidomo en Aleksandropolo en 1899, Ŝirako atestis signifan kreskon kiel centro de komerco kaj industrio, iĝante la plej evoluinta regiono ene de [[orienta Armenio]]. === 20-a jarcento === Post la [[Oktobra Revolucio]] de 1917 kaj la rusa retiriĝo de Transkaŭkazio, la [[Armena Respubliko (1918-1920)|Unua Respubliko Armenio]] estis proklamita la [[28-a de majo|28-an de majo]] [[1918]], kiu inkluzivis Ŝirakon. La 10-an de majo 1920, la lokaj bolŝevikaj armenoj helpitaj de la islama loĝantaro provis puĉon en Aleksandropolo kontraŭ la [[Armena Revolucia Federacio|daŝnaka]] registaro de Armenio. La ribelo estis subpremita de la armena registaro la 14-an de majo kaj ĝiaj estroj estis ekzekutitaj. Tamen, dum alia turka invado, turkaj trupoj denove atakis Ŝirakon kaj okupis [[Gjumri|Aleksandropolon]] la 7-an de novembro 1920. Armenio estis devigita subskribi la [[Traktato de Aleksandropolo|Traktaton de Aleksandropolo]] la 3-an de decembro por ĉesigi la turkan antaŭeniĝon al [[Erevano]], tamen samtempa soveta invado kaŭzis la falon de la armena registaro la 2-an de decembro. La turkaj trupoj retiriĝis de Aleksandropolo post kiam la [[Traktato de Kars]] estis subskribita en oktobro 1921 de la nerekonitaj sovetiaj kaj turkaj registaroj. Sub la bolŝevikoj Aleksandropolo renomiĝis ''Leninakan '' en 1924, omaĝe al la forpasinta sovetia gvidanto [[Lenin|Vladimir Lenin]]. Ŝirako fariĝis grava industria regiono ene de la [[Armena Soveta Socialisma Respubliko]]. Leninakan estis la dua plej granda urbo, post la ĉefurbo Erevano. Tamen Ŝirako, kaj precipe Leninakan, suferis gravajn damaĝojn dum la [[Spitaka tertremo|armena tertremo en 1988]], kiu detruis multajn partojn de norda Armenio. La tertremo okazis laŭlonge de 60 kilometroj. De 1930 ĝis 1995, nuntempa Ŝirako estis dividita en 5 rajonojn kaj 1 urbon de respublika subigo ene de la [[Armena Soveta Socialisma Respubliko|Armena SSR]]: ''Amasja'' , ''Ghukasjan'' , ''Aĥurian'' , ''Ani'' , ''Artik'' kaj la urbo ''Leniankan''. Kun la teritoria administracia reformo de 1995, la 5 rajonoj kaj la urbo Gjumri (Leninakan) kunfandiĝis por formi la Provincon Ŝirako. == Demografio == === Loĝantaro === [[Dosiero:Ազատան գյուղ.JPG|eta|Vilaĝo [[Azatan]]]] Laŭ la oficiala censo de 2011, Ŝirako havas loĝantaron de 251 941 (121 615 viroj kaj 130 326 virinoj), formante ĉirkaŭ 8,3% de la tuta loĝantaro de Armenio. La urba loĝantaro estas 146.908 (58,3%) kaj la kampara estas 105,033 (41,7%). La provinco havas 3 urbajn kaj 116 kamparajn komunumojn. La plej granda urba komunumo estas la provinca centro de Gjumri, kun loĝantaro de 121.976. La aliaj urbaj centroj de [[Artik]] kaj [[Maralik]] havas loĝantaron de 19,534 kaj 5,398 respektive<ref name="Hovannisian">{{Citaĵo el libro|titolo=Armenian Karin/Erzerum|jaro=2003|loko=Costa Mesa, California|eldoninto=Mazda Publ.|citaĵo=Thus, even today the Erzerum dialect is widely spoken in the northernmost districts of the Armenian republic as well as in the Akhalkalak (Javakheti; Javakhk) and Akhaltskha (Akhaltsikh) districts of southern Georgia|ISBN=9781568591513|paĝo=48|redaktinto=[[Richard Hovannisian|Hovannisian, Richard]]}}</ref>. Kun 4,838 loĝantoj, la vilaĝo [[Azatan]] estas la plej granda kampara komunumo Ŝirako. La armena dialekto de Ŝirako estas varianto de [[Karina dialekto]], proksime rilata al [[Okcidenta Armenio|okcidenta armena]]. === Etnoj kaj religio === [[Dosiero:Արգելոց «Կումայրի», 2015 (22).jpg|maldekstre |thumb |[[Katedralo de la Sanktaj Martiroj de Gjumri]], katolika katedralo de Armenio, situanta en Gjumri.]] La plimulto de la loĝantaro de la provinco Ŝirako estas etnaj armenoj, kiuj apartenas al la [[Armena Apostola Eklezio]]. La norda kaj meza partoj de Ŝirako estas sub la jurisdikcio de la [[Diocezo de Ŝirak]] gvidita de episkopo Mikajel Aĝapahjan de la [[Katedralo de la Dipatrino de Gjumri|Katedralo Sankta Dipatrino]] en Gjumri, dum la suda parto estas sub la jurisdikcio de la [[Diocezo de Artik]] gvidita de la arkimandrito Narek Avagjan de la katedralo de Sankta Gregorio de Artik<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.armstat.am/file/article/marz_07_e_30.pdf|titolo=RA Shirak Marz|jaro=2007|verko=Marzes of the Republic of Armenia in Figures, 2002–2006|eldoninto=National Statistical Service of the Republic of Armenia}}</ref><ref>[http://shirak.mtad.am/about-communities/ Shirak Provinece communities]</ref>. Estas signifa malplimulto de [[Katolika Armena Eklezio|armenaj katolikoj]] en Ŝirako. La nombro de la katolika loĝantaro en la provinco estas ĉirkaŭ 30.000. Gjumri estas hejmo de ĉirkaŭ 20,000, dum la resto troviĝas en la ĉirkaŭaj kamparaj setlejoj. La vilaĝoj Arevik, Arpeni, [[Bavra]], [[Ghazanĉi]] , [[Marmaŝen]], Mec Sepasar, Panik kaj Sizavet havas plimulton de armenaj katolikoj, dum la vilaĝo [[Azatan]] havas ĉirkaŭ 1 500 katolikojn (30% de la loĝantaro de vilaĝo). Ŝirako havas 9 katolikaj funkciantajn preĝejojn. La [[Katedralo de la Sanktaj Martiroj de Gjumri|Katedralo de la Sanktaj Martiroj]] en Gjumri estas la sidejo de la Armena Katolika Ordinario de Orienta Eŭropo estrata de ĉefepiskopo Raphaël François Minassian<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://gorispress.am/?p=4773 |titolo=Նախատեսվում է իրականացնել համայնքների խոշորացման 14 պիլոտային ծրագիր |alirdato=2020-10-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20190514024021/http://gorispress.am/?p=4773 |arkivdato=2019-05-14 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.lragir.am/index/arm/0/country/view/155056 |titolo=Հայաստանի 328 համայնքների միավորմամբ կձևավորվի 34 համայնք. ԱԺ-ն քննարկում է ծրագիրը |alirdato=2020-10-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20171218223556/http://www.lragir.am/index/arm/0/country/view/155056 |arkivdato=2017-12-18 }}</ref><ref>[http://shirak.mtad.am/about-communities/ About the communities of Shirak Province]</ref>. La ĉeesto de la malgranda rusa ortodoksa komunumo kune kun la rusa armea militbazo en Gjumri estas markita per la preĝejo Sankta Aleksandro la Martiro, Preĝejo Sankta Mikaelo la Ĉefanĝelo kaj la preĝejo Sankta Arsenio. La malgranda vilaĝo Ŝirakavan havas ĉirkaŭ 30 [[Jezidoj|jezidajn]] loĝantojn. == Kulturo == [[Dosiero:Երերույքի Տաճար 07.jpg|eta|[[Ereruk]] el la 4a-5a jarcentoj, unu el la plej fruaj ekzemploj de kristana [[armena arkitekturo]]]] [[Dosiero:Harichavank Rear.JPG|eta|[[Hariĉavank]], 8-a jarcento]] [[Dosiero:Lmbatavank-NW.jpg|eta||[[Lmbatavank]], 7-a jarcento.]] === Fortikaĵoj kaj arkeologiaj lokoj === * Horom-Citadelo de la Bronzepoko, [[Urarto|Urartaj]] epokoj, * Fortikaĵo Vahramaberd de la Urarta epoko devenanta de 730-714 a.K., * Kumajri-historia distrikto de la frua 19-a jarcento, * Fortikaĵo [[Sev Berd]] de la 1840-aj jaroj. === Preĝejoj kaj monaĥejoj === * Baziliko [[Ereruk]], 4a-5a jarcentoj, * Preĝejo Sankta Marine de Artik de la 5-a jarcento, * Monaĥejo Hokevank de la 5-a jarcento, * Preĝejo Sankta Georgo de Artik , 6a-7a jarcentoj, * Preĝejo Tiravor de Majisjan de la 7-a jarcento, * Preĝejo [[Lmbatavank]] de la 7-a jarcento, * Monaĥejo [[Hariĉavank|Hariĝavank]] de la 8-a jarcento, * Preĝejo Makaravank de [[Pemzaŝen]] de la 10-a jarcento, * [[Monaĥejo Marmaŝen]] de la 10-a jarcento, * Preĝejo Sankta Paŭlo kaj Petro de Bardzraŝen , 10a-13a jarcentoj, * [[Katedralo de la Sankta Savinto|Preĝejo de la Sankta Savanto]], Gjumri de 1872, * [[Katedralo de la Dipatrino de Gjumri|Katedralo de la Sankta Dipatrino]], Gjumri de 1884. === Amaskomunikiloj === Ŝirako estas hejmo de pluraj televidaj stacioj: * Cajg TV, kun sidejo en Gjumri, funkcianta ekde 1991. * Ŝiraka Publika Televido, kun sidejo en Gjumri, funkcianta ekde 1992. * Gala TV, kun sidejo en Gjumri, funkcianta ekde 2005. Ĉiusemajne "Ŝrĝapat" estas la loka gazeto de Ŝirako. == Transportado == === Aera transporto === [[Dosiero:Shirak airport2.JPG|eta|250px |maldekstre |[[Flughaveno de Gjumri|Flughaveno Ŝirako]]]] Ŝirako estas servita de la internacia [[Flughaveno de Gjumri|Flughaveno Ŝirako]], ĉirkaŭ 5 kilometrojn en la sudoriento de la urbocentro Gjumri. Ĝi estis inaŭgurita en 1961 kaj estas la dua plej granda flughaveno en Armenio. Ĝi estas konsiderata alternativa flughaveno por la [[Internacia Flughaveno Zvartnoco|Internacia Flughaveno Zvartnoc]] en Erevano<ref>{{Cite web|url=http://www.armats.com/eng/activity/services/ta.htm|title=armats|publisher=Armats.com|accessdate=15an de decembro 2014|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2020-10-30|arkivurl=https://web.archive.org/web/20150923173718/http://www.armats.com/eng/activity/services/ta.htm|arkivdato=2015-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923173718/http://www.armats.com/eng/activity/services/ta.htm|archivedate=2015-09-23}}</ref>. Komence de 2017, la registaro de Armenio fokusis revigligi la flughavenon. Multnombraj novaj flugkompanioj komencis ekigi flugojn al la flughaveno, inkluzive de Taron Avia, nova armena flugkompanio kun sidejo en Gjumri, kaj Pobeda, kiu estas rusa malmultekosta aviadkompanio kaj tute posedata filio de [[Aeroflot]]. Por allogi pli da klientoj, la Ministerio pri Naturprotekto senpagigis meteologiajn servojn por ĉiuj flugkompanioj flugantaj al Gjumri, malpliigante biletajn kostojn. La Gjumri Teknologia Centro ankaŭ partoprenis helpadon revigligi la flughavenon aldonante internajn projektajn detalojn por plibonigi la aspekton de la flughaveno<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://arka.am/en/news/tourism/shirak_airport_in_gyumri_to_get_preference/|titolo=arka|alirdato=27an de julio 2017|eldoninto=Arka.am}}</ref>. === Fervojo === [[Dosiero:ԿայարանԵրկ2.jpg|eta|250ra|[[Gjumri (stacidomo)|Stacidomo de Gjumri]]]] La fervojkruciĝo de Gjumri estas la plej malnova kaj la plej granda en Armenio. Ĝi formiĝis en 1897 kaj la unua fervoja interligo al Aleksandropolo, kiu ligis la urbon kun [[Tbiliso]], finiĝis en 1899. La fervoja linio tiam estis etendita de Aleksandropolo al Erevano (en 1902), [[Kars]] (en 1902), [[Jolfa]] (en 1906), kaj [[Tabrizo]]. Rezulte de tio, Aleksandropolo fariĝis grava fervoja [[nabo]]. la [[Gjumri (stacidomo)|stacidomo de Gjumri]] funkciigas regulajn ekskursetojn al [[Erevano]] kaj [[Batumo]]. La Suda Kaŭkaza Fervojo CJSC, estas la nuna funkciigisto de la fervoja sektoro en Armenio. La fervoja vojaĝo Gjumri-Erevano havas multajn haltojn en la provinco Ŝirako, inkluzive la staciojn Bajandur, Ŝirakavan, Isahakjan , Aghin kajaran, Ĝrapi, Bagravan kaj Aniavan<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.panorama.am/en/news/2017/03/30/Shirak-airport/1752635|titolo=panorama|alirdato=27an de julio 2017|eldoninto=panorama.am}}</ref>. === Publikaj kamionetoj kaj taksioj === Publika transporto haveblas en la provinca centro Gjumri. Ĝin servas ĉefe publikaj kamionetoj, loke konataj kiel ''[[marŝrutko]]''. La centra stacidomo de la urbo funkcias kiel busa stacio por interurba transporto, servante forirajn itinerojn al la vilaĝoj de Ŝirak, same kiel ĉefajn urbojn en Armenio kaj najbara Kartvelio. La Aŭtovojo M-7 trapasas la provincon de oriento al okcidento, konektante la urbon Gjumri kun la resto de Armenio. == Ekonomio == === Agrikulturo === [[Dosiero:Buckwheat fields in Shirak Province, Armenia 7-15-16, 16 47 38.jpg|250ra|eta|Pejzaĝo kampara de Ŝirako]] La ekonomio de la provinco ĉefe baziĝas sur agrikulturo, inkluzive terkultivadon kaj brutbredadon. Ĝi havas parton de 11,6% en la ĉiujara totala agrikultura produkto de Armenio. Ĉirkaŭ 80% (2.145,5&nbsp;km²) de la tuta areo de la provinco estas kultiveblaj teroj, el kiuj 36,7% (787&nbsp;km²) estas plugitaj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.armstat.am/file/RegStat/marz/MARZ_08.pdf |titolo=Armstat: Shirak Province |alirdato=2020-10-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101115161110/http://www.armstat.am/file/RegStat/marz/MARZ_08.pdf |arkivdato=2010-11-15 }}</ref>. La fekunda [[Ŝirak-altebenaĵo|Ŝirak-ebenaĵo]] estas la plej granda produktanto de grajnoj kaj terpomo en Armenio. La irigacia sistemo en la provinco estas tre evoluinta. Naŭ akvo-rezervujoj de malsamaj grandecoj kun tuta kapacito de 673.000.000 kubaj metroj (2.38 × 10 ¹⁰  cu ft) povas irigacii ĉirkaŭ 300&nbsp;km ² (116 kvadrataj mejloj) de kamparoj. Ŝirako estas la unua inter la armenaj provincoj en brutobreda komerco. Ekzistas ankaŭ fiŝbredaj lagetoj proksime al Gjumri kaj multaj kamparaj komunumoj. === Industrio === [[Dosiero:Barevery factori in Gyumri 02.JPG|250ra|maldekstre| thumb|Bierfabriko ''Gjumri'']] Dum la sovetia periodo, la regiono estis grava industria nabo ene de la [[Armena Soveta Socialisma Respubliko|Armena SSR]]. Post la sendependiĝo, la industria sektoro de la regiono draste malpliiĝis. Nuntempe la provinco kontribuas je 3,5% en la ĉiujara totala industria produkto de Armenio. Ŝirako estas la plej granda produktanto de konstrumaterialoj en Armenio, ĉefe [[Tofo|tofaj]] ŝtonoj kaj [[pumiko]]. * La industria sektoro en la provinca centro Gjumri inkluzivas la produktadon de konstrumaterialoj (tofo kaj [[bazalto]]), ŝtrumpvaroj kaj teksaĵaj fabrikado, manĝaĵprilaborado kaj laktaĵoj, alkoholaj trinkaĵoj, elektronikaj maŝinoj, ktp. La plej granda industria fabriko en Gjumri estas la ''Gjumri-Biero.'' Bierfarejo malfermiĝis en 1972. La fabriko produktas diversajn bierojn sub la markoj ''Gyumri'', ''Ararat'' kaj ''Aleksandrapol''<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://gyumribeer.am|titolo=GYUMRI BEER|alirdato=15a de decembro 2014|eldoninto=Gyumribeer.am}}</ref>. La urbo ankaŭ estas hejmo de la "Fabriko de Kurbiĝantaj Maŝinoj" malfermita en 1912, la fabrikado de ŝtrumpvaroj "Arshaluys" fondita en 1926, la maŝiniloj de "Karhat" malfermita en 1959, la "Chap Chemical LLC" ekde 1999, la "Vestaĵfabriko Armtex Group" ekde 2000, kaj la fabriko de ŝtrumpvaroj "Lentex" funkcias ekde 2001. Aliaj industriaj firmaoj de la urbo inkluzivas la fabrikon "Aleqpol" por laktaĵoj, la sukeraĵejo "Anusharan" kaj la "Gold Plast" planto por konstrumaterialoj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.ktak.am/schoolslist/08_Pet_Shirak.pdf |titolo=Shirak Province schools |alirdato=2020-10-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160304141950/http://www.ktak.am/schoolslist/08_Pet_Shirak.pdf |arkivdato=2016-03-04 }}</ref>. * La urbo [[Artik]] estas fama pro siaj tofaj ŝtonoj. Ĝi estas hejmo de multaj ŝtonaj prilaboraj fabrikoj, kiuj produktas [[travertino]]n, [[tofo]]n kaj [[bazalto]]n, inkluzive de la formo "ArtikTuf" establita en 1928, la "TufaBlocks Factory" fondita en 1997, kaj la "Karastgh" ŝtonprilaborada fabriko funkcianta ekde 2005. Artik ankaŭ estas hejmo de la "Vartan-Anahit LLC" por metal-plastaj produktoj, la Artik-Fromaĝa Fabriko, la "Eliz-Grupo" por laktaĵoj, la "Artik-Fabriko por Vakuaj Fornoj", kaj la "Artik Steklomash" metala gisfabriko. * Dum la sovetia periodo, la urbo [[Maralik]] havis multajn grandajn industriajn firmaojn kun lumfabriko kaj elektronika fabriko kaj 3 uzinoj por konstruado de materialoj. Nuntempe la sola pluviva planto en la urbo estas la kotonŝpina fabriko Maralik. * Fabrikoj por laktaĵoj ankaŭ troviĝas en Ŝirako, kun la plej grandaj 2 firmaoj situantaj en la vilaĝoj [[Azatan]] (Igit-Lakta Fabriko ekde 1993) kaj Musayelyan (Ashotsk-Fromaĝa Fabriko ekde 1996). La vilaĝo [[Aĥurjan]] estas hejmo de la fabriko "Lusastgh-Sugar" (malfermita en 2010), la plej grandaj sukerproduktantoj en la suddkaŭkaza regiono. La vilaĝo [[Ŝirakavano|Ŝirakavan]] estas hejmo de la "Shirak Wine Factory" malfermita en 2009<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.armenianchurch.org/index.jsp?sid=1&id=29123&pid=49 |titolo=Turpanjian Theological High School |alirdato=2020-10-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210225194842/https://www.armenianchurch.org/index.jsp?sid=1&id=29123&pid=49 |arkivdato=2021-02-25 }}</ref>. == Edukado == [[Dosiero:Gyumri, Progress University.jpg|eta|250px |Progresa Universitato de Gjumri]] Gjumri estas la ĉefa eduka centro de la provincaj edukaj institucioj. La urbo estas hejmo de 3 universitatoj: * Ŝtata Pedagogia Instituto Gjumri nomita laŭ [[Mikael Nalbandjan]], * Progresa Universitato, * Universitato Imastaser Anania Ŝirakaci. Branĉoj de la [[Nacia Politeknika Universitato de Armenio]], [[Armena Ŝtata Universitato de Ekonomiko]], Erevana [[Ŝtata Konservatorio Komitas]], Erevana Ŝtata Akademio de Belartoj, Erevana Ŝtata Instituto de Teatro kaj Kinematografio, Eŭropa Regiona Eduka Akademio kaj [[Hajbusak Universitato de Erevano]] ankaŭ funkcias . Ekde la eduka jaro 2015-2016, Ŝirako havas 167 lernejojn. La Turpanĝjan Teologia Mezlernejo de la [[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin]] funkcias ekde 1881 ene de la monaĥejo [[Hariĉavank|Hariĝavank]] en Ŝirako. == Sporto == [[Dosiero:Gyumri city stadium, 24 October 2015.jpg|eta|300ra|maldekstre| [[Gjumria Stadiono]]]] Piedpilko, korbopilko kaj ŝako estas la plej popularaj sportoj en la provinco. Tamen aliaj olimpikaj sportoj inkluzive de luktado kaj halterlevo ankaŭ estas popularaj, ĉefe en Gjumri. Ŝirako estas hejmo de multaj iamaj kaj nunaj mondaj, olimpikaj kaj eŭropaj ĉampionoj en pluraj specoj de sportoj, kiuj konkuris sub la [[flago de Sovetunio]] kaj poste sub la [[Flago de Armenio|armena flago]]. La urbon reprezentas FK Ŝirak ĉe la konkurso de la Armena Unua Ligo. FK Aragac estis la dua futbala klubo en Gjumri, sed ili estis dissolvitaj en 2002 pro monaj malfacilaĵoj. FK Tufagorc (dissolvita en 1995) kaj FK Sipan (dissolvita en 1993), ambaŭ el la urbo [[Artik]], ankaŭ reprezentis la provincon en la futbalaj konkursoj de Armenio. La plej granda sportejo de la provinco estas la [[Gjumria Stadiono]]. Gjumri ankaŭ estas hejmo de la Futbala Akademio de la [[Futbala Federacio de Armenio]]. La urboj Artik kaj Maralik havas futbalan stadionon ĉiu kun malgrandaj kapabloj. Gjumri ankaŭ famas pro vintraj sportoj. La lernejo de vintraj sportoj de Gjumri renovigita en 2015-2016, nomiĝas laŭ Ludvig Mnatsakanjan. La areo de [[Aŝock]] havas modernan skian vojon aranĝantan internacian turniron por skikurado. == Bildgalerio == <gallery mode="packed" heights="200"> File:Արփի լիճ.jpg|[[Lago Arpi]] kaj la [[Nacia Parko Lago Arpi|Nacia parko]] File:Մայիսյանի եկեղեցին 1.jpg|Preĝejo Tiravor en [Majisjan, 7a jarcento. File:Lmbatavank.JPG|[[Lmbatavank]], [[Artik]], 7a jarcento File:Պեմզաշենի Մակարավանք.jpg|Restaĵoj de la preĝejo Makaravank de Pemzashen, 10-a jarcento File:Աղին.jpg|Vilaĝo [[Aghin]] </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Rediscovering_Armenia_Guidebook-_Shirak_Marz Gvidilo tra la turismaĵoj de Ŝirako] {{Projektoj}} [[Kategorio:Ŝirako| ]] tpn8nz13gyk5bnmwrlm0ohqbnjcav6q 0 281606 9363497 9353804 2026-04-29T19:52:17Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363497 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:Fall_on_the_Yukon_Flats_NWR.jpg|eta|Aerfoto de [[arbaro]] en [[Alasko]]]] La '''vegetaĵaro''' estas la tutaĵo de la sovaĝaj aŭ kultivadaj [[plantoj]] kiuj kreskas sur difinita [[surfaco]], aŭ en akva [[medio]]. Oni ankaŭ parolas pri "'''vegetaĵara kovraĵo'''". La vegetaĵaro, kun la [[fungoj]], al kiuj ĝi estas asociata, ludas la precipan rolon en la produktado, en la protektado de la [[grundo]] kaj de la [[humo]], en la [[ciklo]] de la [[karbono]] kaj en la produktado de [[oksigeno]]. Certaj plantoj povas esti [[bioindikilo]]j. Nek [[flaŭro]] nek [[Planta komunumo (ekologio)|plantasocio]] estas [[sinonimo]]j de la [[Termino (vorto)|termino]] "vegetaĵaro". Tiu ĉi havas la plej ĝeneralan kaj plej ampleksan signifon. Ambaŭ aliaj precipe rilatas al konsisto de difinita vegetaĵaro. == Graveco == La vegetaĵaro plenumas nemalhaveblajn [[funkcio]]jn en la [[biosfero]], je ĉiuj eblaj [[Spaco|spacaj]] skaloj. Unue, ĝi reguligas la [[fluo]]n de multaj biogeo[[ĥemio|ĥemiaj]] cikloj, plej gravege de tiuj de [[akvo]], [[karbono]], kaj [[nitrogeno]]; ĝi ankaŭ nepras por lokaj kaj [[Mondo|mondaj]] [[energio]]ekvilibroj. Tiaj cikloj gravas ne nur por mondaj [[Modelo (abstrakto)|modeloj]] de la vegetaĵaro, sed ankaŭ por tiuj de la [[klimato]]. Due, la vegetaĵaro forte influas la grundkarakterizojn, inkluzive grund[[volumeno]]n, [[ĥemio]]n kaj teksturon, kiuj siavice influas diversajn vegetaĵarajn karakterizojn, inkluzive produktaĵon kaj [[strukturo]]n. Trie, vegetaĵaro servas kiel [[Naturo|natura]] [[habitato (ekologio)|habitato]] kaj kiel [[energifonto]] por la vasta sekvantaro de [[Bestoj|best]][[specio]]j sur la [[planedo]] (kaj, laste, por tiuj kiuj nutriĝas per ili). La vegetaĵaro ankaŭ nepras por la [[monda ekonomio]], precipe pri la uzado de [[Fosilia brulaĵo|fosiliaj brulaĵoj]] kiel energifonto, sed ankaŭ pri la monda produktaĵo de [[nutraĵo]], [[ligno]], [[brulaĵo]] kaj aliaj [[materialo]]j. Eble plej grave, kaj ofte forgesite, monda vegetaĵaro (inkluzive [[Algoj|algaj]] [[komunumo]]j) estas estinta la [[primara]] fonto de oksigeno en la [[Atmosfero (tero)|atmosfero]], ebligante estiĝon kaj konserviĝon de [[sistemo]]j de aerobia [[metabolo]]. Fine, la vegetaĵaro estas [[Psikologio|psikologie]] grava por la homoj, kiuj disvolviĝis tuj apude kaj depende de la vegetaĵaro, por nutraĵo, ŝirmado, kaj sanigiloj. La vegetaĵaro ankaŭ estas grava por alporti [[pruvo]]jn de la [[kontinenta drivo]].<ref> Ameryckx J.B. et al. 1995, 58-59 </ref> == Klasifiko == [[Dosiero:Vegetation-no-legend.PNG|eta|maldekstra|400ra|[[Biomo]]j klasifikitaj laŭ vegetaĵaro]] {| style="border:1px solid #CCCCCC; background-color:transparent;" align="center" width="100%" |width="33%"| {{Legendo|#c0c0c0|[[Poluso|Polus]]dezerto}} {{Legendo|#9fd6c9|[[Tundro]]}} {{Legendo|#006d64|[[Tajgo]]}} {{Legendo|#a4e05d|[[Mezvarmaj foliaj kaj miksaj arbaroj]]}} {{Legendo|#f7ec6f|Mezvarma [[stepo]]}} {{Legendo|#0d7e0d|[[Tropikaj kaj subtropikaj humidaj foliarbaroj|Subtropikaj humidaj arbaroj]]}} |width="33%"| {{Legendo|#907699|[[Mediteraneaj arbaroj, duonarbaroj kaj arbustaroj]]}} {{Legendo|#6f956f|[[Musono|Muson]]arbaro}} {{Legendo|#95583c|[[Dezerto]]}} {{Legendo|#b97553|Kserofit[[Arbedo|arbedaro]]}} {{Legendo|#9b8447|Seka [[stepo]]}} {{Legendo|#deb887|[[Duondezerto]]}} |width="33%"| {{Legendo|#cdc954|[[Herbo]][[savano]]}} {{Legendo|#aca719|[[Arbo]]savano}} {{Legendo|#768e34|[[Tropikaj kaj subtropikaj sekaj foliarbaroj|Subtropikaj sekaj arbaroj]]}} {{Legendo|#005c00|[[Tropikaj kaj subtropikaj humidaj foliarbaroj|Tropikaj humidaj arbaroj]]}} {{Legendo|#a7bddb|[[Alpoj|Alpa]] tundro}} {{Legendo|#3c9798|[[Montarbaro]]}} |} Multo de la laboro pri vegetaĵaro originas el Eŭropo kaj el [[Nordameriko]], kie la ekologoj havas fundamente diferencajn deirpunktojn. En Nordameriko, vegetaĵartipoj baziĝas sur kombinaĵo de la sekvantaj kriterioj: klimata [[Modelo (abstrakto)|modelo]], plantmanifestiĝoformo, [[fenologio]] kaj/aŭ kreskadformo, kaj dominanta specio. Laŭ la nuntempe validanta usona normo, la klasifiko estas hierarkia kaj inkluzivas ne-flaŭrajn kriteriojn en la plej altaj (plej ĝeneralaj) kvin niveloj kaj limigitajn flaŭrajn kriteriojn nur en la plej malaltaj (plej specifaj) du niveloj. En Eŭropo, klasifiko ofte kvazaŭ ekskluzive baziĝas sur flaŭra konsisto, sen eksplicita rilato al klimato, fenologio, aŭ kreskadformoj. Ĝi ofte emfazas indikilo- aŭ [[diagnozo]]speciojn, kiuj apartigas la vegetaĵartipojn. Laŭ la [[Usono|usona]] normo, la hierarkiaj niveloj, ekde la plej ĝenerala ĝis la plej specifa, estas: ''sistemo, klaso, subklaso, grupo, formacio, alianco, kaj asocio''. La plej malalta nivelo, aŭ asocio, do estas plej akurate difinita kaj inkluzivas la nomojn de la dominantaj unu, du aŭ tri (kutime du) speciojn de la tipo. Ekzemplo pri vegetaĵartipo difinita nivele de klaso povas esti "''Arbaro, laŭkrona densgrado >60 %''"; nivele de formacio kiel "''Vintra pluvado; foliarba, ĉiamverda, [[Sklerofila vegetaĵaro|sklerofila]], densa arbaro''"; nivele de alianco kiel "Menzies-arbuta arbaro"; kaj nivele de asocio kiel "''[[Menzies-arbuto|Arbutus menziesii]]-Lithocarpus densiflora'' arbaro", indikante la Pacifikajn Arbutus-Lithocarpus arbarojn kiuj troviĝas en [[Kalifornio]] kaj [[Oregono]]. Praktike, la niveloj de alianco kaj/aŭ de asocio plejofte estas uzataj, precipe je vegetaĵarmapado, ĝuste kiel la latina dutermo plejofte estas uzata priparolante [[Taksonomio|taksonomie]] difinitan specion, kaj en ĝenerala interkomunikiĝo.<ref> Simon, Karl-Hermann (ed.) 1995, p.44. </ref> [[Viktorio (Aŭstralio)|Viktorio]] en [[Aŭstralio]] klasifikas sian vegetaĵaron per aparta sistemo, nome laŭ "Ekologia Vegetaĵarklaso". == Strukturo == [[Dosiero:Wetland.jpg|eta|300ra|Dolĉakva [[malsekejo]]]] Evidenta karakterizo de vegetaĵaro estas sia [[Tri-dimensia spaco|tri-dimensia]] strukturo, foje nomata ''fizionomio''<ref> Da Lage, Antoine e.a. 2000, p. 407 et p. 563.</ref>, aŭ ''[[arĥitekturo]]''. La plimulto de la homoj komprenas tiun [[nocio]]n danke al ilia familiareco kun [[termino]]j kiel [[ĝangalo]], [[arbaro]], [[prerio]] aŭ [[herbejo]]; tiuj terminoj imagigas [[menso|mensan]] [[bildo]]n de kiel tia vegetaĵaro aspektas. Do, herbejoj estas malfermaj kaj riĉaj je [[poacoj]]; [[Tropikaj kaj subtropikaj humidaj foliarbaroj|tropikaj pluvarbaroj]] estas densaj, altaj kaj mallumaj; [[savano]]j havas [[arbo]]jn punktante [[pejzaĝo]]n kiu estas kovrita kun [[herbo]]j. Kompreneble, arbaro havas tre malsaman strukturon kompare kun dezerto aŭ [[herbotapiŝo]] de malantaŭa ĝardeno. Scienculoj diferencigas strukturon je multe pli detalaj niveloj ol tiu, sed la [[principo]] estas la sama. Do, diferencaj tipoj de arbaroj povas havi tre malsamajn strukturojn; tropikaj pluvarbaroj sin distingas de [[tajgo]]j, ambaŭ estas malsimilaj al mezvarmaj [[foliarbaro]]j. Enlandaj herbejoj de [[Suda Dakoto]], [[Arizono]] kaj [[Indianao]] videble estas diferencaj unu de alia; malaltaĵara [[Kalifornio|kalifornia]] [[Makiso (vegetaĵejo)|makiso]] (angle: ''Chaparral'') malsimilas al sub[[Montaro|montara]]. Strukturo estas determinita de reciproke influanta [[kombinaĵo]] de [[Medio|mediaj]] kaj [[Historio|historiaj]] [[faktoro]]j, kaj de specia konsisto. Ĝi primare estas karakterizita de [[Horizontalo|horizontalaj]] kaj [[Vertikalo|vertikalaj]] distribuoj de planta [[biomaso]], precipe de [[folio|foliara]] biomaso. Horizontalaj distribuoj rilatas al modelo de [[Tigo|tiga]] interspacigo sur la grundo. Plantoj povas esti interspacigitaj tre unuforme, kiel en [[arbo]]plantejo, aŭ tre neunuforme interspacigitaj, kiel en multaj [[montarbaro]]j sur [[Roko|rokaj]] [[tereno]]j, kie alternas [[areo]]j de granda kaj malgranda arbodenseco depende de spaca modelo de [[variablo]]j de grundo kaj klimato. Tri ĝeneralaj kategorioj de interspacigo estas rekonataj : unuforma, hazarda kaj grupigita. Tiuj rekte akordiĝas kun la atendita variado je [[distanco]] inter hazarde elektitaj lokoj kaj la plej apuda planto ekde tiaj lokoj. Vertikalaj [[distribuo]]j de biomaso estas determinitaj de la esence propra produktiveco de areo, de la [[Alto|alt]][[potenco]] de la dominantaj specioj, kaj de la ĉeesto/foresto de specioj kiuj toleras [[ombro]]n. Komunumoj kun grandaj produktivecoj kaj en kiuj almenaŭ unu ombrotolerema arbospecio ĉeestas, havas grandajn nivelojn de biomaso, kaŭze de iliaj grandaj foliardensecoj laŭlonge de granda vertikala distanco. Kvankam tiu diskuto enfokusigas la biomason, en la praktiko ĝia [[mezuro]] estas malfacila. Ekologoj do ofte mezuras surogaton, plantkovraĵon, kiu estas difinita kiel pocento de la grundsurfaca areo kiu havas plantbiomason (precipe foliaron) vertikale super ĝi. Se la vertikala distribuo de la foliaro estas dividita en difinitajn alt[[tavolo]]jn, la kovraĵo povas esti taksita por ĉiu tavolo, kaj tial la totala kovraĵo povas esti pli ol 100; alimaniere la [[valoro]]j etendiĝas ekde nulo ĝis 100. La mezuro estas celinta esti proksimuma, sed utila, taksado de la biomaso. En iuj vegetaĵartipoj, laŭ la subgrunda distribuo de la biomaso oni ankaŭ povas distingi plurajn tipojn. Do gazonerkonstituanta herbejo havas pli kontinuan kaj kunligitan [[Radiko|radik]]sistemon ol [[Herbotufo|herbotuf]]komunumo. Tiu ĉi ofte montras pli da [[aperturo]]j kaj interspacoj ĉe la surgrundaj partoj de la komunumo ol ĉe la subgrundaj, ĉar ĝenerale [[Radiko|radiksistemoj]] estas malpli malebligitaj je siaj horizontalaj kreskadŝablonoj ol surgrundaj [[ŝoso]]j. Tamen, la [[mezuro]] de la subgrunda strukturo estas tiel multe pli tempoforuzanta, ke la vegetaĵara strukturo preskaŭ ĉiam estas priskribata rilate al la surgrundaj [[parto]]j de la komunumo. == Procezoj en la vegetaĵaro == Kiel ĉiuj [[Biologio|biologiaj]] [[sistemo]]j, plantaj komunumoj estas tempe kaj space dinamismaj; ili ŝanĝiĝas je ĉiuj eblaj skaloj. Dinamismo por vegetaĵaro estas difinita kiel ŝanĝoj de specia konsisto kaj/aŭ de vegetaĵara strukturo. === Tempa dinamismo === [[Dosiero:DuneGrassland.jpg|eta|maldekstra|300ra|[[Marbordo|Marborda]] [[Duno|duna]] [[herbejo]] ĉe la [[bordo]] de la [[Pacifiko]], [[Usono]]]] Portempe, multaj [[procezo]]j aŭ [[evento]]j povas kaŭzi ŝanĝon, sed pro plisimpligo ili povas esti proksimume kategoriigitaj kiel abruptaj aŭ laŭgradaj. Abruptaj ŝanĝoj ĝenerale estas indikitaj kiel [[katastrofo (akcidento)|katastrofoj]]; tiuj ĉi inkluzivas aĵojn kiel brulegoj, [[Vento|ventegoj]], [[terglito]]j, [[inundo]]j, [[lavango]]j kaj similaj. Iliaj kaŭzoj plejofte estas eksterdevenaj (ekzogenaj) rilate al komunumo — ili estas naturaj procezoj fariĝante (plejofte) sendepende de la naturaj procezoj de la komunumo ( kiel [[Ĝermo|ĝermado]], [[kreskado]], [[morto]], k.t.p.). Tiaj eventoj povas ŝanĝi tre rapide kaj dum longdaŭraj [[periodo]]j la vegetaĵaran strukturon kaj la specian konsiston, kaj ili povas tiel agi sur vastaj areoj. Tre malmultaj [[ekosistemo]]j estas sen iu tipo de katastrofo kiel regula kaj revenanta parto de la sistemdinamismo dum longdaŭra tempospaco. Brulegoj kaj ventegoj estas treege kutimaj por multaj vegetaĵartipoj ĉie en la mondo. Precipe brulego estas radikala ĉar ĝi kapablas ne nur detrui vivantajn plantojn, sed ankaŭ la [[semo]]jn, sporojn, kaj vivantajn [[meristemo]]jn reprezentante la potence sekvanta [[generacio]], kaj kaŭze de la influo de la brulego por faŭnaj [[populacio]]j, grundkarakterizoj kaj aliaj ekosistemelementoj kaj prozecoj. Tempa ŝanĝo kun pli malgranda rapideco estas ĉieĉeesta; ĝi ampleksas la terenon de la [[Sukcesio (ekologio)|ekologia sukcesio]]. Tiu ĉi estas la relative laŭgradaj ŝanĝoj rilate strukturo kaj rilate [[Taksonomio|taksonomia]] konsisto kiuj estiĝas kiam la vegetaĵaro mem ŝanĝigas la [[Medio|mediajn]] [[variablo]]jn dum certa tempo, inkluzive [[lumo]], [[akvo]] kaj [[Nutrado|nutr]][[Elemento|elementaj]] niveloj. Tiuj aliiĝoj ŝanĝigas la sekvaron de specioj plej adaptitaj por kreski, postvivi kaj reprodukti sin en difinita areo, kaŭzante flaŭrajn ŝanĝojn. Tiuj ĉi kontribuas al strukturaj aliiĝoj kiuj estas propraj al plantkreskado eĉ sen specia ŝanĝigo (precipe kie plantoj havas grandan [[Maksimumo|maksimuman]] [[dimensio]]n, t.e. arboj), kaŭzante malrapidajn kaj ĝenerale antaŭdireblajn transformiĝojn en la vegetaĵaro. Sukcesio povas esti interrompita ĉiumomente per katastrofo, alkondukante la [[sistemo]]n en iu estinta situacio, aŭ ĉiurilate en tute alia vojo. Tial, sukcesiaj procezoj povas jes aŭ ne alkonduki al iu [[Statiko|statika]], fina [[stato]]. Plie, akurata [[prognozo]] de la karakterizoj de tia stato, eĉ se ĝi okazas, ne ĉiam eblas. Koncize dirite, vegetaĵaraj komunumoj estas submetataj al multaj variabloj kiuj kune limigas la eblon de antaŭdiri estontajn cirkonstancojn. === Spaca dinamismo === Ĝenerale, ju pli vasta areo konsiderata des pli versimile la vegetaĵaro estos heterogena trans ĝi. Du ĉefaj faktoroj estas aktivaj. Unue, la tempa dinamismo de katastrofo kaj sukcesio ju pli nekredinde estos [[sinkronismo|sinkrona]] trans iu areo des pli la dimensio de tiu ĉi areo pligrandiĝas. Tiel, diferencaj areoj estos je malsamaj disvolviĝ[[fazo]]j kaŭzite de malsamaj lokaj historioj, precipe de iliaj tempospacoj ekde la lasta ĉefa katastrofo. Tiu [[fakto]] reciproke influas nedisigeble ligitan [[Medio|median]] variadon (ekzemple en grundoj, klimato, [[topografio]], k.t.p.), kiu ankaŭ estas [[funkcio]] de areo. Media variado restriktas la sekvaron de specioj kiu povas okupi certan areon, kaj ambaŭ faktoroj kune reciproke influiĝas, rezultante ke estiĝas [[mozaiko]] de vegetaĵaro trans la [[pejzaĝo]]. Nur en [[Agrikulturo|agrikulturaj]] kaj [[Hortikulturo|hortikulturaj]] [[sistemo]]j la vegetaĵaro iam aproksimas perfektan unuformecon. En naturaj sistemoj ĉiam okazas heterogenecon, kvankam ĝia skalo tre varios. Natura herbejo povas esti homogeno kiam oni komparas kun la sama areo de parte bruligita arbaro, sed tre diversa kaj heterogena kiam oni komparas kun la [[greno]][[Kampo (agrikulturo)|kampo]] tuj apude. == Ĝeneralaj vegetaĵar-modeloj kaj decidaj faktoroj == Je [[Regiono|regionaj]] kaj [[Mondo|mondaj]] skaloj, ekzistas antaŭdirebleco de iuj vegetaĵaraj karakterizoj, precipe pri la fizionomio, kiuj estas rilatitaj al la antaŭdirebleco de iuj mediaj karakterizoj. Multe da variado en tiuj ĝeneralaj modeloj senpere estas klarigeblaj per [[Analogio|analogiaj]] modeloj de [[temperaturo]] kaj [[precipitaĵo]] (kelkfoje indikitaj kiel bilancoj de [[energio]] kaj de humido). Tiuj du faktoroj estas alte interaktivaj je ilia efiko sur plantkreskado, kaj iliaj reciproka rilato tra la jaro posedas signifikancon. == Scienca studado == Vegetaĵarscienculoj studas la kialojn de modeloj kaj procezoj en la vegetaĵaro je variaj skaloj de tempo kaj spaco. De speciala intereso kaj graveco estas demandoj pri la relativaj roloj de klimato, grundo, topografio, kaj historio por la vegetaĵaraj karakterizoj, inkluzive kaj specia konsisto kaj strukturo. Tiaj problemoj ofte estas grandskalaj, kaj do ne povas esti alpaŝitaj per manipulada [[Eksperimento|eksperimentado]] je signifika maniero. Observadstudoj kompletigaj kun scio pri [[botaniko]], [[paleobotaniko]], [[ekologio]], [[pedologio]] k.t.p. do estas tre kutimaj en vegetaĵar[[scienco]]. === Historio === ==== Antaŭ-1900 ==== [[Dosiero:TempDecidWinter.jpg|eta|maldekstra|300ra| [[Mezvarmaj foliaj kaj miksaj arbaroj|Klimate mezvarma foliarbaro]] dum vintro.]] Vegetaĵarscienco havas sian originon en la verkoj de botanikistoj kaj/aŭ natur[[esploristo]]j el la [[18-a jarcento]], aŭ el ankoraŭ pli frua periodo en kelkaj okazoj. Ili ĝenerale estis mondvojaĝantoj esplorvojaĝante dum la Epoko de [[Esplorado]], kaj ilia laboro estis [[Sintezo|sinteza]] kombinaĵo de botaniko kaj [[geografio]], kiun nuntempe ni nomus [[biogeografio]]n aŭ fitogeografion. Tiutempe malmulto estis konata pri la mondaj flaŭraj aŭ vegetaĵaraj modeloj, kaj preskaŭ nenio pri la faktoroj kiuj ilin determinis. Do plejparto de la laboro nur ampleksis kolektadon, klasifikadon, kaj nomadon de plantspecimenoj. Malmulta aŭ neniu [[Teorio|teoria]] studado okazis ĝis la [[19-a jarcento]]. La plej produktema el la fruaj natursciencistoj estis [[Alexander von Humboldt]], kiu kolektis 60 000 plantspecimenojn dum kvinjara vojaĝo al [[Sudameriko|Sud-]] kaj [[Centrameriko]] inter [[1799]] kaj [[1804]]. Humboldt estis unu el la plej unuaj kiuj dokumentis la rilaton inter klimato kaj vegetaĵarmodeloj, en sia grandega, dumviva verko "Voyage aux régions équinoxiales du Nouveau Continent" (Vojaĝo al [[Ekvatoro|ekvatoraj]] regionoj de la Nova [[Kontinento]]), kiun li verkis kune kun Aimé Bonpland, la botanikisto kiu akompanis lin. Humboldt ankaŭ priskribis vegetaĵaron koncerne la strukturo kaj ne nur [[Taksonomio|taksonomie]]. Liaj verkoj heroldis intensajn studadojn pri rilatoj inter [[medio]] kaj vegetaĵaro, kiuj daŭrigas nuntempe.<ref> Barbour, M.G. e.a. 1987.</ref> La komenciĝoj de vegetaĵarstudoj kiel ni konas ilin nuntempe, ekis en [[Eŭropo]] kaj [[Rusio|Rusujo]] dum la lasta parto de la 19-a jarcento, precipe sub Jozef Paczoski, [[Pollando|polo]], kaj Leonty Ramensky, ruso. Kune ili estis tre antaŭe al sia tempo, estante bazintaj aŭ ellaborintaj kvazaŭ la tutaĵon de la koncernaj temoj kiel tiuj ĉi nuntempe estas konataj. Tiuj temoj inkluzivis [[analizo]]n de plantsocioj, aŭ fitosociologion, analizon de [[gradiento]]j, sukcesion, kaj temojn pri plantekofisiologio kaj funkcia [[ekologio]]. Kaŭze de [[Lingvo|lingvaj]] aŭ [[Politiko|politikaj]] kialoj, multo de ilia laboro ne estis konata en plejparto de la mondo, precipe en la anglalingva mondo, ĝis malfrue en la [[20-a jarcento]]. ==== Post-1900 ==== [[Dosiero:Masch vegetation cona island italy.jpg|eta|220ra|Vegetaĵaro de saleta [[malsekejo]] (Isola della Cona, [[Staranzano]])]] En [[Usono]], Henry Cowles kaj Frederic Clements disvolvis [[ideo]]jn pri plantsukcesio dum la fruaj 1900-aj jaroj. Clements estas fama pro sia nuntempe malaprobita [[opinio]] pri plantkomunumo kiel "super[[organismo]]". Li [[Argumento|argumentis]] ke, precize kiel ĉiuj [[Organo|organ]]sistemoj en [[individuo]] devas kunlabori por la bona funkciado de la [[korpo]], kaj kiel ili harmonie kune disvolviĝas kiam la individuo maturiĝas, tiel la individua specio en plantkomunumo same disvolviĝas kaj kooperas laŭ tre firme kunordigita kaj sinergia maniero, puŝante la plantkomunumon al difinita kaj antaŭdirebla fin[[stadio]]. Kvankam Clements faris gravan laboron pri la nordamerika vegetaĵaro, lia alligiteco al la superorganisma [[teorio]] estas damaĝinta lian reputacion, tial ke ekde tiam multaj verkoj estas montrintaj la foreston de [[Empirio|empiria]] apogo al ideo. Kontraste al Clements, pluraj ekologoj ekde tiam estas pruvintaj la validecon de la individueca [[hipotezo]], kiu asertas ke plantkomunumoj simple estas [[sumo]] de sekvaro de specioj individue reagantaj je la medio, kaj kunvivantaj tempe kaj space. Ramensky inaŭguris tiun ideon en Rusujo, kaj en 1926, Henry Gleason disvolvis ĝin en publikaĵo en Usono.<ref>Gleason, G.A. 1926, 1-20 </ref> Dum multaj jaroj la ideoj de Gleason kategorie estis malaprobitaj, tiel forta estis la influo de la ideoj de Clements. Tamen, en la kvindekaj kaj sesdekaj jaroj, serio de bone [[Koncepto|konceptitaj]] studoj de Robert Whittaker liveris konvinkajn pruvojn por la argumentoj de Gleason, kaj kontraŭ tiuj de Clements. Whittaker, unu el la plej produktemaj usonaj fitoekologoj, estis disvolvanto kaj iniciatanto de gradientanalizo, en kiu la abundecoj de individuaj specioj estas mezurataj kadre mezureblaj variabloj de la medio (aŭ iliaj bone korelaciataj surogatoj). En studaĵoj pri tri tre diferencaj montaraj ekosistemoj, Whittaker klare pruvis ke specioj primare kontraŭstaras al medio, kaj ne necese kunordige kun aliaj samloke vivantaj specioj. Aliaj verkoj, precipe pri paleobotaniko estas apogintaj tiun ideon tempe kaj space pli grandskale. === Freŝdataj disvolviĝoj === Ekde la 1960-aj jaroj, multe da [[scienca esploro]] estas ĉirkaŭirinta temojn pri funkcia ekologio.<ref>[http://www.blackwell-synergy.com/loi/fec ''Functional Ecology''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180718111046/http://www.blackwell-synergy.com/loi/fec|date=2018-07-18}} (Funkcia Ekologio)</ref> En funkcia retaĵo, taksonomia [[botaniko]] malpli gravas; scienca esploro enfokusigas [[Morfologio (biologio)|morfologiajn]], [[Anatomio|anatomiajn]] kaj [[Fiziologio|fiziologiajn]] klasifikojn de specioj, celante la [[prognozo]]n pri la [[reakcio]] de specifikaj grupigoj al diversaj mediaj [[variablo]]j. La subkuŝanta bazo por tiu aliro estas la [[observado]] ke, kaŭze de [[konverĝa evoluo]] kaj (kontraŭe) adaptada disradiado (diversigo de specioj), ne ekzistas klara interrilato inter [[Filogenetiko|filogenetika]] parenceco kaj mediaj adaptiĝoj, precipe je pli altaj niveloj de filogenetika taksonomio, kaj je grandaj spacaj skaloj.<ref> Leakey, Richard 1994, pp. 28-32 </ref> Funkcia klasifiko science ekis en la 1930-aj jaroj kun la divido, far [[Christen C. Raunkiær|Raunkiær]], de la plantoj en grupojn fondita sur la lokalizo de iliaj ŝosopintaj [[meristemo]]j ([[burĝono]]j) proporcie al la grundo. Tiu anticipis sinsekvajn klasifikojn kiel tiu de MacArthur kaj Wilson pri la partigo en speciojn r kaj speciojn K (aplikiĝante al ĉiuj [[organismo]]j, ne nur al plantoj), kaj kiel la modelo "K-S-P" prezentita de Grime en kiu la specioj estas asignitaj al unu aŭ pli el tri [[strategio]]j, ĉiu favorita per laŭa selekta premo: konkuradantoj, [[streso]]n-tolerantoj kaj pioniroj.<ref> {{en}} MacArthur, R.H. and Wilson, E.O. 1967 : The theory of Island Biogeography. ''Princeton: Princeton University Press''</ref><ref> {{en}} Grime, J.P. 1987 : ''Plant strategies and vegetation processes''. ''Wiley Interscience'', New York NY.</ref> Funkciaj klasifikoj estas decidaj por modeligi reciprokajn influojn pri vegetaĵaro kaj medio. Tiu estas estinta ĉefa temo por vegetaĵara ekologio dum la lastaj 30 aŭ pli da jaroj. Nuntempe, ĉeestas forta propulso por modeligi lokajn, [[regiono|regionajn]] kaj mondajn vegetaĵarajn ŝanĝojn responde al mondaj [[Klimata ŝanĝo|klimataj ŝanĝoj]], precipe ŝanĝoj pri [[temperaturo]], [[precipitaĵo]] kaj perturbaj reĝimoj. Funkciaj klasifikoj, kiel la ekzemploj ĉi supre, kiuj klopodas la klasifikadon de ĉiuj plantspecioj en tre malmultajn grupojn, konjekteble ne estas konvenaj por la granda variado de diferencaj modelaj [[celo]]j kiuj ekzistas aŭ ekzistos. Ĝenerale estas agnoskite ke simplaj, por-ĉiuj-celaj klasifikoj supozeble estos substituendaj al pli detaligitaj kaj funkci-specifikaj klasifikoj por la venonta modeliga celo. Tiu postulos multe pli da bona kompreno de la [[fiziologio]], [[anatomio]] kaj [[disvolviĝ-biologio]] ol nuntempe ekzistas, por multe da specioj, eĉ se nur la dominanta specio en la plimulto de la vegetaĵaraj tipoj estas konsiderata. == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Ameryckx, J.B., Verheye, W. & Vermeire, R. 1995: Bodemkunde, ''Ameryckx W.-Verheye W.-Vermeire R., Uitgevers'' [[Gent]], 58-59. {{nl}} * Archibold, O. W. 1994: Ecology of World Vegetation. ''Springer Publishing'', [[New York City|New York]]. {{en}} * Barbour, M. G. and Billings, W.D. (editors) 1999: North American Terrestrial Vegetation. ''[[Cambridge University Press]]'', [[Cambridge]]. {{en}} * Barbour, M.G., Burk J.H., and Pitts W.D. 1987: Terestrial Plant Ecology. ''Menlo Park : Benjamin Cummings''. {{en}} * Breckle, S-W. 2002: Walter's Vegetation of the Earth. ''Springer Publishing'', New-York. {{en}} * Burrows, C. J. 1990: Processes of Vegetation Change. ''Routledge Press'', [[Oxford]]. {{en}} * Da Lage, Antoine et Métaillié, Georges 2000: Dictionnaire de Biogéographie végétale. ''CNRS Éditions'', Paris, p. 407 et p. 563, ISBN 2-271-05816-3. {{fr}} * Feldmeyer-Christie, E., Zimmerman, N.E. and Ghosh, S. 2005: Modern Approaches In Vegetation Monitoring. ''Akademiai Kiado'', [[Budapest]]. {{en}} * [http://www.blackwell-synergy.com/loi/fec ''Functional Ecology''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180718111046/http://www.blackwell-synergy.com/loi/fec |date=2018-07-18 }} (Funkcia Ekologio) estas revuo publikigita de la Brita Ekologia Asocio [http://www.britishecologicalsociety.org/ ''British Ecological Society''.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150120211300/http://www.britishecologicalsociety.org/ |date=2015-01-20 }}{{en}} * Gleason, G.A. 1926: The individualistic concept of the plant association. ''Bulletin of the Torrey Botanical Club'', 53: 1-20. {{en}} * Kabat, P., et al. (editors) 2004: Vegetation, Water, Humans and the Climate: A New Perspective on an Interactive System. ''Springer Verlag'', [[Heidelberg]]. {{en}} * Leakey, Richard 1994: The origin of mankind – on adaptive radiation in biology and human evolution, ''Orion Publishing'', pp. 28-32. {{en}} * Mueller-Dombois, D., and Ellenberg, H. 2003: Aims and Methods of Vegetation Ecology. ''The Blackburn Press''. {{en}} * [[Karl-Hermann Simon|Simon]], Karl-Hermann (ed.) 1995: [[Lexicon Silvestre|Lexicon silvestre]]. Prima Pars. Vortaro de forsta fako. Esperantlingva parto (I) kun difinoj. ''Förderverein "Lexicon silvestre" e.V.'', Eberswalde, 84 p. ISBN 3-931 262-08-1 {{eo}} * Van Der Maarel, E. 2004: Vegetation Ecology. ''Blackwell Publishers'', Oxford. {{en}} * Vankat, J. L. 1992: The Natural Vegetation of North America. ''Krieger Publishing Co.''. {{en}} == Vidu ankaŭ == * [[Biocenozo]] * [[Ekologia sistemo]] * [[Ekoprovinco]] * [[Ekoregiono]] * [[Ekozono]] * [[Fitosociologio]] * [[Habitato (ekologio)|Habitato]] * [[Klimata klasifiko de Köppen]] * [[Vegetaĵara mapo]] * [[Arbustetaro]] == Eksteraj ligiloj == === Rilate klasifikoj === * [http://conserveonline.org/docs/2001/03/vol1.pdf Terrestrial Vegetation of the United States Volume I&nbsp;– The National Vegetation Classification System: Development, Status, and Applications] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081122032744/http://conserveonline.org/docs/2001/03/vol1.pdf |date=2008-11-22 }} (PDF) {{en}} * [http://biology.usgs.gov/fgdc.veg/ Federal Geographic Data Committee Vegetation Subcommittee] {{en}} * [http://www.daffa.gov.au/brs/forest-veg/vast/ Classifying Vegetation Condition: Vegetation Assets States and Transitions (VAST)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070903061004/http://www.daffa.gov.au/brs/forest-veg/vast |date=2007-09-03 }} {{en}} * [http://www.juliobattisti.com.br/tutoriais/arlindojunior/geografia001.asp Geografia Física: Vegetação] {{pt}} * [http://www.mundosites.net/geografia/vegetacao.htm Vegetação Brasileira] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080424014537/http://www.mundosites.net/geografia/vegetacao.htm |date=2008-04-24 }} {{pt}} === Rilate mapado === * [http://maps.howstuffworks.com/world-vegetation-map.htm Interactive world vegetation map by Howstuffworks] {{en}} * [http://biology.usgs.gov/npsveg/ USGS - NPS Vegetation Mapping Program] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110705065330/http://biology.usgs.gov/npsveg/ |date=2011-07-05 }} {{en}} * [http://www.lib.berkeley.edu/EART/vegmaps.html Checklist of Online Vegetation and Plant Distribution Maps] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061030123436/http://www.lib.berkeley.edu/EART/vegmaps.html |date=2006-10-30 }} {{en}} * [http://www.vgt.vito.be VEGETATION image processing and archiving centre at VITO] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071117105922/http://www.vgt.vito.be/ |date=2007-11-17 }} {{en}} * [http://www.spot-vegetation.com Spot-VEGETATION programme web page] {{en}} * [http://www.forschungsportal.ch/unizh/p11154.htm vegetaĵara karto de supra Engadino, Svisujo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110706232157/http://www.forschungsportal.ch/unizh/p11154.htm |date=2011-07-06 }}, 1:50'000 en germana, angla kaj en romanĉa lingvo, kaj en GIS, junio 2010 ISBN 978-3-033-02480-9 * [http://www.geo.uzh.ch/ geografia instituto de Universitato Zuriĥo] (mapoj de Supra Engadino kaj Caslano) * [http://www.malcantone.ch/ Malcantone Turismo] Piazza Lago CH-6987 Caslano Svisujo info@malcantone.ch pri mapo Caslano 1:2500 vegetaĵa mapo, geologa mapo 1:2500 de "Monte Caslano) (TI) Svisujo de jaro 2008 === Klimataj diagramoj === * [http://www.zoolex.org/walter.html Climate Diagrams Explained] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180928225953/http://www.zoolex.org/walter.html |date=2018-09-28 }} {{en}} * [http://www.climatediagrams.com ClimateDiagrams.com] Provides climate diagrams for more than 3000 weather stations and for different climate periods from all over the world. Users can also create their own diagrams with their own data. {{en}} * [http://www.globalbioclimatics.org/plot/diagram.htm WBCS Worldwide Climate Diagrams] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181021022914/http://www.globalbioclimatics.org/plot/diagram.htm |date=2018-10-21 }} {{en}} {{Portalo Biologio}}{{Projektoj|ReVo=veget.0ajxaro}} [[Kategorio:Biogeografio]] [[Kategorio:Botaniko]] [[Kategorio:Ekologio]] ow18a0jffr2li1yiyavevc6x7vgr9pp 0 286885 9363461 8579449 2026-04-29T19:06:57Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363461 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=VA |situo sur mapo= <!--Italio Romo--> |zomo=16 }} '''Vatikana Biblioteko''' (oficiale ''Bibliotheca Apostolica Vaticana'' en [[latina]], aŭ '''Apostola Vatikana Biblioteko''') estas la biblioteko kiun la [[Apostola Seĝo|Sankta Seĝo]] aranĝigis kaj prizorgigis en Vatikano (adreso: ''Salono Siksta, Korto de Belvedere)'' kaj kiu nun posedas kolektojn de antikvaj tekstoj kaj de raraj libroj inter la plej gravaj de la mondo. Ĝia historio resumiĝu tiel: Papo [[Nikolao la 5-a]] (1447-1455), elstara humanisto de la [[15a jarcento]], unua konceptis la ideon, kaj fondis kolekton de kodeksoj kiu estus la unua nukleo de la estonta biblioteko. La fondo, male, de la biblioteko reeĥas la memoron pri [[Siksto la 4-a]], papo ekde 1571 ĝis 1584, kiu per la buleo '''Ad decorem militantis Ecclesiae''', kiu ankaŭ nomumis Bartolomeno Sacchi el Mantuo ''gubernator et custos'' (reganto kaj gardanto) de la biblioteko. Ĉar tiu ''gubernator'' kromnomiĝis ankaŭ Plàtina, la biblioteko estis indikita ankaŭ per “'''Biblioteko Palatina'''”. La nova biblioteko rikoltis la manuskriptojn, la kodeksojn, la fondaĵojn de Siksto la 4-a kaj de ties antaŭuloj. La celoj estas resumitaj de [[Paŭlo la 6-a]] en la parolado okaze, 1975, de la 5a jarcento de la BAV: “La biblioteko estis laŭjarcente dotita je abunda kaj grandvalora, eĉ netaksebla, libra riĉaĵo por ĉion tion meti je dispono de studuloj, en la diversaj fazoj de la konsultado, de la legado, de la kontrolo kaj de la konkluda sintezo”. [[Siksto la 5-a]] komisiis al la artitekto [[Domenico Fontana]] la konstruon de la [[salono Siksta]] en kiu la volumoj estis sistemigitaj sur taŭgaj srankoj, kie ili restis ĝis la papado de [[Leono la 13-a]]. Nun la salono kaj apudaĵoj tiucele okupitaj estas en rearanĝa fazo en kiu fina celo estas la diĝitigo de la senmezura heredaĵo de manuskriptoj; estas ankaŭ antaŭviditaj diversaj reordigoj por faciligi la konsultadon de la esploristoj vizitantaj la apostolan bibliotekon, kiuj estas mezume 20.000 po jare (2010). La bildo en la informkesto montras la Papo [[Siksto la 4-a]] nomumas ''Bartolomeo Platina'' al [[prefekto]] de la Vatikana Biblioteko, fresko de [[Melozzo da Forlì]], 1477, nun en la [[Vatikanaj Muzeoj]]. == Heredaĵo de la biblioteko == Dume la biblioteko riĉiĝis je multego da bibliografiaj kolektoj de antikvaĵoj kaj artaverkaĵoj, kiel la ''Medalkolekto'' (1738). En 1755 aldoniĝis tri kolektoj devenantaj el kristana antikvaĵaro, plejparte de la [[Katakombo|romaj katakomboj]]. Inter la plej grandvaloraj pecoj elstaras la famega [[Codex Vaticanus]], la plej antikva manuskripto de biblio ĝis nun konita. Hodiaŭ honoras la apostolan vatikanan bibliotekon laŭlonge de 50 kilometroj de bretaro: • 1.600.000 presitaj libroj, antikvaj kaj modernaj • 8.300 inkunabloj (inter kiuj, 65 pergamenaj) • 180.000 manuskriptaj kodeksoj kaj arĥivaj kartoj • 300.000 moneroj kaj medaloj • ĉirkaŭ 20.000 artobjektoj. Teamo de filologoj daŭrigas labori kaj katalogi la ĉeestajn dokumentojn manuscriptajn pri kiuj scienca analizo atingis apenaŭ la 20 procenton (2012). De 1985 ekzistas informadika katalogo varie konsultebla. La aliro al la BAV estas konsentita nur al universitataj dokentoj kaj esploristoj. La nuna (2009) prefekto de la Biblioteko estas kardinalo [[Raffaele Farina]]. == Raraĵoj == * La granda miniaturita Biblio de [[Federico da Montefeltro|Frederiko el Montefeltro]] * Traktaĵo pri fiŝkapto kaj ĉasfalkarto de [[Frederiko la 2-a (Sankta Romia Imperio)|Frederiko la 2-a]] * La unua traduka teksto de la [[Tucidido]], subskribita "[[Lorenzo Valla]]". * Kodekso kun originaj unikaj eroj de la ''Historiae'' de Sallustio * Facsimilo de la fama Kobekso B, nome Biblio komisiita de Konstantino al [[Eŭsebio de Cezareo]] * Kelkaj papirusoj de la [[Papirusoj Bodmer|Kolekto Bodmer]] dateblaj ĉirkaŭ inter 180 kaj 200. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.vaticanlibrary.va/home.php?ling=eng&res=1024x768] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090306213335/http://www.vaticanlibrary.va/home.php?ling=eng&res=1024x768 |date=2009-03-06 }} * [http://www.vaticanstate.va/IT/Altre_Istituzioni/Biblioteca_Apostolica_Vaticana.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090613001407/http://www.vaticanstate.va/IT/Altre_Istituzioni/Biblioteca_Apostolica_Vaticana.htm |date=2009-06-13 }} * [http://www.vaticanlibrary.vatlib.it/BAVT/integration/chooseCatalogIta.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090928045642/http://www.vaticanlibrary.vatlib.it/BAVT/integration/chooseCatalogIta.htm |date=2009-09-28 }} * [http://es.wikipedia.org/wiki/Biblioteca_Vaticana] {{Projektoj}} * [http://www.avvenire.it/Cultura/Pagine/il-vaticano-presenta-i-suoi-codici.aspx]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Ĉiutagaĵo Avvenire de la 22-a de novembro 2012 == Bibliografio == * Jaca Book kaj Lev, La Biblioteca apostolica, p.&nbsp;352, ISBN 60468-1 {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Vatikana Biblioteko]] [[Kategorio:Vatikano]] [[Kategorio:Naciaj bibliotekoj]] bnu96rcu7la7lg9u3xysky4jtuugbnr 0 289295 9363411 8504772 2026-04-29T17:09:55Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363411 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzika artisto |nomo = Vanilla Ninja |dosiero = VanillaNinja.jpg |priskribo de dosiero = Vanilla Ninja. Dekstren: Piret Järvis, Lenna Kurmaa kaj Katrin Siska |fono = muzikgrupo |deveno = {{Flago|Estonio|nomo=jes}} |ĝenro = [[Ŝtonroko]]<ref>{{pt}} [http://whiplash.net/materias/news_930/020547-vanillaninja.html Vanilla Ninja, nova revelação do Hard Rock]</ref><ref>{{pt}} [http://territorio.terra.com.br/canais/rockonline/lancamentos/materia.asp?materiaID=721 Vanilla Ninja: Blue Tatoo]{{404|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br />[[Roko]]<ref name="allmusic.com 1">{{en}} [http://www.allmusic.com/artist/p683894 Allmusic.com]</ref><br />[[Poproko]]<ref name="allmusic.com 1" /><br />[[Gotika roko]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.musicmight.com/artist/estonia/vanilla+ninja |titolo=Vanilla Ninja on MusicMight |alirdato=2009-07-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121015233257/http://www.musicmight.com/artist/estonia/vanilla+ninja |arkivdato=2012-10-15 }}</ref> |aktivaj jaroj = [[2002 en muziko|2002]] - nuntempa |eldoninto = [[TopTen]]<ref name="allmusic.com album">{{en}} [http://www.allmusic.com/artist/p683894 Diskaro je Allmusic.com]</ref><br />[[ZYX Music]]<ref name="allmusic.com singoli">{{en}} [http://www.allmusic.com/artist/p683894 Diskaro je Allmusic.com]</ref><br />[[Bros Music]]<ref>{{en}} [http://www.allmusic.com/artist/p683894 Diskaro je Allmusic.com]</ref><br />[[Pony Canyon]]<ref name="allmusic.com album" /><br />[[SMD]]<ref name="allmusic.com singoli" /><br />[[Sony Music]]<ref name="allmusic.com album" /><br />[[Capitol Records]]<ref name="allmusic.com album" /> |ttt = [http://www.vanilla-ninja.de vanilla-ninja.de] |nuntempaj membroj = Piret Järvis, Lenna Kuurmaa kaj Katrin Siska |antaŭaj membroj = Triinu Kivilaan kaj Maarja Kivi }} '''Vanilla Ninja''' estas ina grupo de [[hard rock]] devenanta el [[Estonio]] , kiu estas kreita en [[2002]]. La grupo aliĝis unuafoje al la [[Eurovision Song Contest]] por [[Svisio]] kun ''[[Cool Vibes]]''. Nune la grupo estas formita de 3 virinoj, krom la frapinstrumentisto. == Formado == * Lenna Kuurmaa - [[kantisto|kantistino]] kaj [[elektra gitaro|elektrgitaristino]] * Katrin Siska - dua kantistino kaj [[klavarinstrumento|klavarinstrumentistino]] * Piret Järvis - dua kantistino kaj gitaristino <timeline> TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy ImageSize = width:900 height:250 PlotArea = width:700 height:200 bottom:20 left:20 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:grid1 value:rgb(0.86,0.86,0.86) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.96,0.96,0.6) id:bg value:white id:2color value:rgb(1,1,0.6) BackgroundColors = canvas:bg Period = from:2002 till:2008 ScaleMajor = unit:year increment:1 start:2002 gridcolor:grid1 BarData= barset:Bandmembers PlotData= # set defaults width:20 fontsize:m textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:bars barset:Bandmembers from:2002 till:2004 text:"[[Maarja Kivi]]" color:2color from:2002 till:2008 text:"[[Lenna Kuurmaa]]" from:2002 till:2008 text:"[[Piret Järvis]]" color:2color from:2002 till:2008 text:"[[Katrin Siska]]" from:2004 till:2005 text:"[[Triinu Kivilaan]]" </timeline> == Diskaro == * 2003 - ''Vanilla Ninja'' * 2004 - ''Traces Of Sadness'' * 2005 - ''Blue Tattoo'' * 2005 - ''Best Of'' * 2005 - ''Silent Emotion'' * 2006 - ''Love Is War'' == Notoj == {{Referencoj}} == Kantaj pecoj == * [http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-tough_enough.wma ''Tough Enough''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070929115907/http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-tough_enough.wma |date=2007-09-29 }}, el ''[[Traces of Sadness]]'' * [http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-when_the_indians_cry.wma ''When The Indians Cry''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070929090425/http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-when_the_indians_cry.wma |date=2007-09-29 }}, el ''Traces of Sadness'' * [http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-metal_queen.wma ''Metal Queen''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070929115248/http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-metal_queen.wma |date=2007-09-29 }}, el ''Traces of Sadness'' * [http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-i_dont_care_at_all.wma ''I Don't Care At All''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070929102746/http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-i_dont_care_at_all.wma |date=2007-09-29 }} el ''[[Blue Tattoo]]'' == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|commons=Vanilla Ninja}} * {{et}} {{en}} [http://www.vanillaninja.ee/index2.html Oficiala retejo] * {{de}} [http://www.vanilla-ninja.de Oficiala retejo laŭ Bros Music] * {{de}} {{en}} [http://www.vn-vip.de Oficiala retejo Multa-Grava-Persono komunumo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150928103234/http://vn-vip.de/ |date=2015-09-28 }} * [http://www.discogs.com/artist/Vanilla+Ninja Vanilla Ninja] je [[Discogs]] * [http://www.ilike.com/artist/Vanilla+Ninja Vanilla Ninja] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080907124622/http://www.ilike.com/artist/Vanilla+Ninja |date=2008-09-07 }} je [[iLike]] * [http://www.lastfm.it/music/Vanilla+Ninja Vanilla Ninja] je [[Last.fm]] * [http://www.myspace.com/vanillaninjaofficial Vanilla Ninja] je [[MySpace]] * [http://musicbrainz.org/artist/7a50113f-12f9-4e2a-8406-80b26a5ac692.html Vanilla Ninja] je [[MusicBrainz]] * [http://www.amazon.com/Vanilla-Ninja/e/B001LĤUPS/ref=ntt_mus_gen_pel Vanilla Ninja] je [[Amazon]] * [http://lyricwiki.org/Vanilla_Ninja Vanilla Ninja] je [[LyricWiki]] * [http://www.foxytunes.com/artist/vanilla_ninja Vanilla Ninja] je [[Foxytunes]] {{Ĝermo|muziko}} [[Kategorio:Estonaj muzikaj grupoj]] [[Kategorio:Muzikaj grupoj en 2000-2009]] [[Kategorio:Muzikaj grupoj en 2010-2019]] [[Kategorio:Muzikaj grupoj fonditaj en 2002]] 0f4ppgbaudno5vx4emnjdehazt9usvn 0 302255 9363521 8982982 2026-04-29T21:09:32Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363521 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto}} [[Dosiero:Veoh.svg|dekstra|200ra]] '''Veoh''' estas entrepreno en [[San Diego]], [[Kalifornio]], kiu ofertas servon de [[interreto|interreta]] [[televido]]: Sur la [[retejo]] de la entrepreno, legebla en la [[angla]], [[franca]], [[germana]] kaj [[japana]], la uzantoj povas spekti [[filmeto]]jn, [[datumfluo|datumflue]] transportatajn al la komputilo de la spektanto, kaj alŝuti proprajn filmetojn. Eblas spekti filmojn aŭ filmerojn produktitajn de grandaj komercaj kinaj studioj, de sendependaj studietoj kaj de simplaj privatuloj. La servo, en [[2003]] fondita de ''Dmitry Shapiro'' kaj de tiam preparita, oficiale ekfunkciis en februaro [[2007]]. ''Dmitry Shapiro'' daŭre gvidas ĝin. La entrepreno [[investo|investe]] ricevis proksimume 40 milionoj da usonaj dolaroj, interalie de la amaskompunika konzerno '' Time Warner''. En [[2008]] la entrepreno venkis en jura proceso pri la demando, ĉu ĝi rajtas disponigi filman materialon kopirajte protektatan. <ref>[http://online.wsj.com/article/SB121989796262379185.html?mod=googlenews_wsj artikolo pri la jura proceso el la angla gazeto "The Wall Street Journal" (2008-08-29)]</ref><ref>[http://www.zdnet.de/news/tkomm/0,39023151,39195447,00.htm ... kaj el la germana retejo "ZDNet" (2008-08-28)]</ref> Laŭ enketo de la retejo ''Quantcast.com'' la retejon ''veoh.com'' en 2008 vizitis pli-malpli 19 milionoj da spektantoj ĉiumonate <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.quantcast.com/veoh.com |titolo="Veoh altiras malpli 19 milionojn da spektantoj ĉiumonate" (angle) |alirdato=2009-11-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120612133635/http://www.quantcast.com/veoh.com |arkivdato=2012-06-12 }}</ref> == Vidu ankaŭ == * la artikolon pri la konkurencaj retejoj [[YouTube]] kaj [[Vimeo]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.veoh.com/ ''veoh.com'' - internacia retejo de la entrepreno] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080110193043/http://www.veoh.com/ |date=2008-01-10 }} == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Interreto]] [[Kategorio:Retejoj]] [[Kategorio:Usonaj firmaoj]] [[Kategorio:Televido]] slx34pskg4gzgbww58wwcvh6axnofdo 0 323111 9363762 9166052 2026-04-30T10:28:33Z Sj1mor 12103 9363762 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:The Drake Equation.jpg|eta|Ilustraĵo de la ekvacio|400x400ra]] La '''formulo de Drake''' estas [[formulo]] por taksi la eblan kvanton da eksterteraj [[civilizacio]]j en nia [[galaksio]], la [[lakta vojo]]. Ĝi estas uzata en la kampo de la [[SETI|serĉado pri ekstertera intelekto]] ([[SETI]]). Tiu formulo estis establita de [[Frank Drake]]. == Historio == Drake proponis sian formulon en 1961 dum la preparado de la konferenco de ''Green Bank''.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.astrobio.net/index.php?option=com_retrospection&task=detail&id=610|titolo=The Drake Equation Revisited: Part I}}</ref> Tiu konferenco farita en [[Green Bank, West Virginia|Green Bank]], [[West Virginia]], Usono, establis SETI-on kiel sciencan fakon. La participantoj de la konferenco inkluzivis [[astronomo]]jn, [[fizikisto]]jn, [[biologo]]jn, sociajn [[sciencisto]]jn, kaj industriajn gvidantojn, kiuj kunvenis por diskuti la eblecon trovi intelektan [[vivo]]n ekster la [[planedo]] [[Tero]]. La ''Green Bank'' konferenco estis la unua renkontiĝo uzanta la formulon. La granda demando pri la nombro de komunikantaj civilizacioj en nia galaksio povus, el la vidpunkto de Drake, esti reduktita al sep pli malgrandaj demandoj per lia formulo. == La formulo == :<math>N = R^{\ast} \times f_p \times n_e \times f_{\ell} \times f_i \times f_c \times L \!</math> en ĝi: :''N'' = la nombro de [[civilizacio]]j en nia galaksio kun kiuj komunikado povus esti ebla. :''R''^* = la averaĝa jara kvanto de estiĝo de [[stelo]]j en la [[lakta vojo|nia galaksio]] :''f''_''p'' = la parto de tiuj steloj, kiuj havas [[planedo]]jn :''n''_''e'' = la averaĝa nombro de planedoj, kiuj povas eventuale havi [[vivo]]n po stelo, kiu havas planedojn :''f''_ℓ = la parto de la antaŭa, en kiu vere iutempe evoluas vivo :''f''_''i'' = la parto de la antaŭa, en kiu vere evoluas [[Intelekto|intelekta]] vivo :''f''_''c'' = la parto de civilizacioj, kiuj evoluigas teknologion, kiu elsendas riceveblajn signalojn pri sia ekzisto en la spacon :''L'' = la daŭro de tempo, dum kiu tiaj civilizacioj elsendas riceveblajn signalojn en la spacon.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/origins/drake.html|titolo=PBS NOVA: Origins - The Drake Equation|alirdato=2010-03-07|eldoninto=Pbs.org}}</ref> === Alternativa formulo === La nombro de steloj en nia galaksio nun, ''N''^*, rilatas al la proporcio de formiĝo de steloj ''R''^* per : <math> N^{\ast} = \int_0^{T_g} R^{\ast}(t) dt , \,\!</math> en kiu ''T''_''g'' = la aĝo de la galaksio. Supozante por simpleco ke ''R''^* estas konstanta, tiam <math>N^{\ast} = R^{\ast} \times T_g</math> kaj la formulo de Drake povas esti reskribita en alternativa formo formuligita per la pli facile observebla valoro ''N''^*.<ref>Michael Seeds, ''Horizons: Exploring the Universe'', Brooks/Cole Publishing Co., 10th edition, ISBN 978-0-495-11358-4</ref> :<math>N = N^{\ast} \times f_p \times n_e \times f_{\ell} \times f_i \times f_c \times L / T_g \,\!</math> === R faktoro === Oni povas pridemandi kial la nombro de civilizacioj devus esti proporcia al la "kvanto de estiĝo de [[stelo]]j", kvankam tio teknike faras sencon. (La produto de ĉiuj faktoroj escepte ''L'' diras, kiom novaj civilizacioj estas naskitaj ĉiujare. Vi multiplikas kun la vivdaŭro por ricevi la kvanton. Ekzemple, se averaĝo de 0,01 novaj civilizacioj estas naskitaj ĉiujare, kaj ĉiu vivas dum 500 jaroj averaĝe, tiam averaĝe 5 ekzistas je ĉiu tempo.) La origina formulo de Drake povas esti plievoluigita al pli realista modelo, en kiu la formulo ne uzas la nombron de steloj formiĝantaj nun, sed tiuj, kiuj formiĝis kelkajn miliardojn da jaroj antaŭe. La alternativa formulo, uzante la nombron de steloj en la galaksio, estas pli facila por ekspliki kaj kompreni, sed ĝi implicite supozas, ke la kvanto de estiĝo de steloj estas konstanta dum la vivo de la galaksio. == Pluevoluo de la formulo de Drake == Diversaj aldonoj al la baza ekvacio estas diskutitaj. == Taksoj de la faktoroj == Drake kaj liaj kolegoj taksis en 1961 jenajn valorojn: * ''R''* = 10/jaro * ''f''_p = 0.5 (la duono de ĉiuj steloj havas planedojn) * ''n''_e = 2 (steloj kun planedoj havas 2 planedojn kun ebleco evolui vivon) * ''f''_l = 1 (100% de tiuj planedoj evoluas vivon) * ''f''_i = 0.01 (1% de tiuj estas intelekta vivo) * ''f''_c = 0.01 (1% de tiuj eblas komuniki) * ''L'' = 10,000 jaroj (tiuj restas dum 10,000 jaroj). La taksitaj faktoroj rezultas ''N ''= 10 × 0.5 × 2 × 1 × 0.01 × 0.01 × 10,000 = 10. == Kalkuloj == Dum la Green-Bank-Konferenco tri eblaj rezultoj estis diskutitaj: * pesimisma modelo: unu civilizacio en nia galaksio (do nur ni mem). * optimisma modelo: 100 civilizacioj en nia galaksio. 5000 lumjaroj averaĝa distanco. * entuziasma modelo: 4.000.000 civilizacioj en nia galaksio. 150 lumjaroj averaĝa distanco. [[Carl Sagan]], astronomo, astrofizikisto, eksobiologo kaj aŭtoro, kalkulas 10 civilizacioj.<ref>http://www.youtube.com/watch?v=MlikCebQSlY Carl Sagan - Cosmos - Drake Equation</ref> == Diskuto de la faktoroj == Ĉiuj faktoroj estas diskutendaj kaj tute ne precize konataj. Kvin el la sep faktoroj povas fakte esti inter 0 kaj unu. Do la tuta rezulto povas esti inter 0 kaj iu ajn. Oni povas juĝi la formulon sensenca. traduko de la diskutoj bezonata La astronomo [[Carl Sagan]] argumentis, ke decida faktoro estas la ebleco, ĉu teknologia civilizacio povas eviti mem-detruon. Por Sagan la Drake ekvacio estis forta motiviga faktoro por lia intereso en temoj de la medio kaj liaj strebadoj averti kontraŭ nukleaj militoj. Post 1961 kreskis la timo, ke nia civilizacio post mallonga tempo eluzos siajn fontojn de energio. Tio mallongigos la faktoron "L". Vidu en raporto de la [[klubo de Romo]]. [[Ernst Mayr]] de [[Harvard]], biologo argumentis, ke la tero dum 3,8 miliardoj da jaroj evoluis 50 miliardojn da specoj, sed inter tiuj estas nur '''unu''' intelekta civilizacio, kiu nur ekzistas ekde malpli ol dek mil jaroj. Interesa kalkulo estas: Tiu evoluo de la intelekta civilizacio nur okazis dum la lastaj 0,2% de la tuta tempo, dum 99,8% de la tempo tio ne okazis, malgraŭ la kondiĉoj estis daŭre tre favoraj. Anglalingva diskuto inter Sagan kaj Mayr estas je <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.planetary.org/explore/topics/search_for_life/seti/seti_debate.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2006-02-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060222032001/http://www.planetary.org/explore/topics/search_for_life/seti/seti_debate.html |arkivdato=2006-02-22 }}</ref>. == Fermi paradokso == [[Enrico Fermi]] atentigis, ke, malgraŭ ni povas taksi la valoron de ''N'' pli alta ol 1, ni ne havas ĝis nun iun pruvon. Tio estas nomata la Fermi-paradokso. == Vidu ankaŭ == * listo en angla kaj aliaj versioj traserĉenda kaj tradukenda * [[Arecibo-mesaĝo]] * [[SETI]] * [[SETI@home]] * [[Wow!-signalo]] == Piednotoj == {{Referencoj|2}} == Referencoj == * {{cite book | first = Frank | last = Drake | coauthors = Dava Sobel | title = Is Anyone Out There? The Scientific Search for Extraterrestrial Intelligence | publisher = Delacorte Pr. | location = New York | year = 1992 | isbn = 0-385-30532-X | ISBN status = May be invalid - please double check}} * {{cite book | first = Robert T. | last = Rood | coauthors = James S. Trefil | title = Are We Alone? The Possibility of Extraterrestrial Civilizations | publisher = [[Scribner]]| location = New York | year = 1981 | isbn = 0-684-16826-X | ISBN status = May be invalid - please double check}} * {{cite journal | first = Charles H. | last = Lineweaver | coauthors = Tamara M. Davis | title = Does the Rapid Appearance of Life on Earth Suggest that Life is Common in the Universe? | id = {{ArXiv|archive=astro-ph|id=0205014}} | date = 2 May 2002}} * {{Citaĵo el gazeto|titolo=Why ET Hasn't Called|familia nomo=Shermer|persona nomo=Michael|aŭtoroligilo=Michael Shermer|jaro=2002|monato=aŭgusto|gazeto=[[Scientific American]]|paĝo=21}} == Eksteraj ligiloj == * <span class="plainlinks">[http://www.cosmosmagazine.com/features/online/3384/qa-with-frank-drake "Only a matter of time, says Frank Drake"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100411202244/http://www.cosmosmagazine.com/features/online/3384/qa-with-frank-drake |date=2010-04-11 }}</span> A Q&A with Frank Drake pri sia fama ekvacio kaj la signifo/graveco (?) de SETI, el intervjuo en feb. 2010 okaze la 50-a datreveno de la naskiĝo de SETI. * {{citaĵo el la reto | url = http://wired.com/wired/archive/12.12/life.html | titolo = La E.T. Ekvacio, rekalkulita | aŭtoro = Frank Drake | dato = dec. 2004 | eldoninto = ''Wired magazine'' | alirdato = 2010-05-24 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20111021025523/http://www.wired.com/wired/archive/12.12/life.html | arkivdato = 2011-10-21 }} * http://www.skypub.com/news/special/9812seti_aliens.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20010813220535/http://www.skypub.com/news/special/9812seti_aliens.html |date=2001-08-13 }} * [http://frombob.to/drake.html Beyond the Drake Equation] * [http://space.com/scienceastronomy/astronomy/jupiter_typical_020128.html Januaro 2002 space.com artikolo pri taksita ofteco de ekstersunaj planedoj] * [http://www.arxiv.org/abs/astro-ph/0205014 Lineweaver kaj Davis pri taksado de f_l as &gt; 0.13] * [http://www.astrobio.net/news/article517.html julio 2003 malkovro planeda sistemo simila al nia] * [http://www.dbskeptic.com/2009/04/19/the-drake-equation/ The Drake Equation] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110526094121/http://www.dbskeptic.com/2009/04/19/the-drake-equation/ |date=2011-05-26 }} Kritika ekzamenado de la Drake ekvacio * [[Hans Welling]]: sciencfikcia artikolo en "Monato" sept. 1999 pri apero de eksterteraj intelektuloj. [[Kategorio:Ekstertera vivo]] [[Kategorio:Ekvacioj]] [[Kategorio:Astrobiologio]] <!-- [[Kategorio:Interstelaj mesaĝoj]] ne ekzistas --> [[Kategorio:SETI]] 3cbnkey84tozi3pk6b6yr4l2u2g2u0b 0 330901 9363550 8322861 2026-04-30T01:05:17Z Filozofo 3592 Lingva alĝustigo 9363550 wikitext text/x-wiki {{Informkesto astronomia objekto |Nomo = 202 Krizeiso |Kategorio = asteroido |Numero = |Bildo = |Bildo_priskribo = |Dato_de_malkovro = {{dato|11|septembro|1879}} |Malkovrinto = [[Christian Heinrich Friedrich Peters|Christian H. F. Peters]] |Loko_de_malkovro = [[Clinton (Oneida County)|Clinton]] ([[Usono]]) |Oficiala_nomo = 202 Chryseis |Aliaj_nomoj = A901 TA; 1935 BL |Granda_duonakso = 459,745 [[1 E9 m|Gm]] (3,073 [[Astronomia unuo|AU]]) |Periapsido = 415,822 Gm (2,780 AU) |Apoapsido = 503,668 Gm (3,367 AU) |Discentreco = 0,096 |Periodo = 1 967,784 [[tago]]j (5,387 [[jaro]]j) |Cirkulrapido = 16,95 km/s |Klinangulo = 8,833° |Meza_anomaliangulo = 359,710° |Longitudo_de_suprenira_nodo = 137,100° |Argumento_de_periapsido = 0,477° |Naturaj_satelitoj = |Diametro = 86,2 km |Dimensioj = |Denso = ~ 2 000 kg/m³ ? |Maso = 6,70 × 10¹⁷ kg |Falakcelo = 0,0241 m/s² |Liberiga_rapido = 0,0456 km/s |Rotacia_periodo = 0,98625 [[tago]] (23,67 [[horo]]j) |Aksa_kliniteco = |Albedo_geom = 0,256 |Temperaturo = ~ 151 [[Kelvino|K]] |Temperaturo_maks = |Absoluta_magnitudo = 7,42 |Spektroklaso = S |Videbla_magnitudo_min = |Videbla_magnitudo_maks = |Angula_diametro_min = |Angula_diametro_maks = }} '''202 Krizeiso''' (aŭ '''202 Ĥrizeiso''') estas mezgranda [[asteroido]] de la [[asteroida zono]]. == Malkovro == Ĝi estis malkovrita la [[11-an de septembro]] [[1879]] elde la observatorio de [[Clinton (Oneida County)|Clinton]], ([[Usono]]) de la usona [[astronomo]] [[Christian Heinrich Friedrich Peters]]. == Nomo == Ĝi ricevis la nomon de [[Krizeiso]], filino de [[Krizeso]], forkaptita de la Grekoj, dum la [[Troja milito]] kaj donacita kiel kromedzino al [[Agamemnono]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{JPL Small-Body Database}} * {{Minor Planet Center}} * {{Space Reference|202-chryseis-a879-ra}} {{Sinsekvo |titolo = [[Listo de asteroidoj (1–1000)#201–250|Listo de asteroidoj (1 - 1000)]] |antaŭ = [[201 Penelopo]] |periodo = '''202 Krizeiso''' |post = [[203 Pompejo]] }} {{DEFAŬLTORDIGO:Kriseiso}} [[Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono]] [[Kategorio:Malkovrita de Christian Heinrich Friedrich Peters]] [[Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1879]] q7pgvgixgu3gm0m928iq1h3romim4ip 0 332851 9363552 7942430 2026-04-30T01:06:48Z Filozofo 3592 Lingva alĝustigo 9363552 wikitext text/x-wiki '''Astidamio''' (el la [[antikva greka lingvo|greka]], ''Αστυδάμεια'', ''urb-regantino'') estis la nomo de diversaj rolulinoj de la [[helena mitologio]]: == Astidamio, reĝino de Jolko == Astidamio (ankaŭ nomita [[Kreteiso]]) estis filino de [[Kreteo]], [[Pelopso]] aŭ [[Amintoro]], laŭ la diversaj tradicioj. Astidamio edziniĝis al [[Akasto]], reĝo de [[Jolko]] kiu senpekigis [[Peleo]]n de la murdo de [[Eŭritiono]] de [[Ftio]]. Sed dum la ĉeesto de Peleo en la palaco, Astidamio enamiĝis de li, kiu rifuzis ĉiujn ŝiajn am-proponojn. Venĝeme, ŝi sendis mensogan mesaĝon al [[Antigono]] (aŭ [[Polimela]]), edzino de Peleo, informante ŝin pri tio ke ŝia edzo intencis edziĝi al [[Esteropo]], filino de Akasto. Post legi tion, afliktita Antigono pendumis sin. Sed eĉ tio ne kapablis halti la venĝ-avidon de Astidamio, kiu akuzis Peleon pri klopodo seksperforti ŝin. Akasto timis malobservi la sakralajn leĝojn pri gastigado, kaj pro tio ne mortigis Peleon subite. Tamen, li invitis lin ĉasi kune en fora loko kaj tie liaj soldatoj ŝtelis la magian glavon de Peleo kaj lasis lin, ligita, meze de la lando de la danĝeraj [[centaŭro]]j. Bonŝance por Peleo, la unua el ili kiu trovis lin estis la bonkora [[Kirono]], kiu liberigis lin, redonis lian glavon kaj ekamikiĝis de la heroo<ref>[[Apolodoro (verkisto)|Apolodoro]]. ''Mitologia Biblioteko'', 3.13.3.</ref>. Helpita de la [[dioskuroj]] kaj de Jasono, Peleo revenis al Jolko kaj disrabis ĝin, mortigis Astidamion kiam li trovis ŝin kaj ordonis al sia armeo eniri la urbon tra la dismembrigita korpo de la antaŭa reĝino<ref>Apolodoro. ''Mitologia Biblioteko'', 3.13.7.</ref>. Post la morto de Akasto kaj Astidamio, la reĝlandon heredis [[Tesalo]], filo de [[Jasono]]. == Astidamio, edzino de Kaŭkono == [[Dosiero:Augean stables.jpg|eta|dekstra|[[Heraklo]] purigante la [[ĉevalstalo|ĉevalstalojn]] de [[Aŭgio]]. Post tio, li iris al [[Lepreo]] por renkonti la samnoman filon de Astidamio. Bildo de ''La dekdu laboroj de Heraklo, filo de Jupitero kaj Alkmeno'', [[1808]].]] Astidamio estis la edzino de [[Kaŭkono]], kaj patrino per li de [[Lepreo]], reĝo de la samnoma urbo, en [[Arkadio]], nomita tiel pro lepra epidemio kiu dekumis la antaŭan loĝantaron. Lepreo malsaĝe konsilis [[Aŭgio]]n ke li, anstataŭ pagi, malliberigu Heraklon post la purigado de la ĉevalstaloj (unu de la [[La dek du laboroj de Heraklo|dekdu laboroj]] de la heroo). Sciante tion, Astidamio petis al sia filo ke li pardonpetu kaj gasteme ricevu Heraklon, kiu venĝeme alvenis al la urbo. Li akceptis, sed Heraklo defiis lin al triparta konkurso: ĵeti diskon, trinki akvo-barelon kaj manĝi okson. Kvankam Heraklo venkis la disko-ĵetadon kaj trinkis pli da akvo, Lepreo manĝis okson pli rapide ol li. Fier-ŝvele, la filo de Astidamio defiis dueli la heroon, kiu rapide mortigis lin per sia klabo<ref>Ateneo. 10.412.</ref>. == Astidamio, filino de Amintoro == Tiu princino, filino de [[Kleobulo]] kaj Amintoro, reĝo de [[Peliasgotis]]o ([[Peloponezo]]) aŭ de la [[dolopoj]] de [[Tesalio]], estis forkaptita de [[Heraklo]] kiam sia patro rifuzis edzinigi ŝin al la heroo. Kun Heraklo ŝi havis filon, [[Ktesipo]]<ref>Apolodoro. ''Mitologia Biblioteko'', 2.7.8.</ref> aŭ [[Tlepolemo]]<ref>[[Pindaro]]. ''Odoj'', 7.24.</ref>. == Astidamio, filino de Pelopso == Tiu Astidamio estis filino de Pelopso kaj [[Hipodamio #Hipodamio, edzino de Pelopso|Hipodamio]], do fratino de [[Atreo]] kaj [[Tiesto]], kaj onklino de la famaj herooj [[Menelao]] kaj [[Agamemnono]]. Ŝi edziniĝis al [[Alceo #Alceo, filo de Perseo|Alceo]], filo de [[Perseo]], kaj havis tri gefilojn kun li: [[Amfitriono]], [[Anakso]] (avino de Heraklo) kaj [[Perimedo]]<ref>Apolodoro. ''Mitologia Biblioteko'', 2.4.5.</ref>. == Bibliografio == * Marie-Nicolas Bouillet kaj Alexis Chassang.'' Diccionario universal de historia y geografía''. 1878. art. ''Astydamie''. * [[Robert Graves]]. ''Greka Mitaro''. Eld. Instituto Nacional Wydawniczy, Varsovio, 1992, paĝ. 236-7. * Parramon i Blasco, Jordi. ''Diccionari de la mitologia grega i romana''. Eld. Edicions 62, ''Collecció El Cangur / Diccionaris'', núm. 209. Barcelono, 1997. ISBN 84-297-4146-1, paĝ. 30. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Reĝedzoj en la helena mitologio]] [[Kategorio:Pelopsidoj]] [[Kategorio:Murditoj en la helena mitologio]] [[Kategorio:Adulto en la helena mitologio]] [[Kategorio:La dek du laboroj de Heraklo]] [[Kategorio:Princinoj en la helena mitologio]] [[Kategorio:Eolidoj]] [[Kategorio:Partneroj de Heraklo]] [[Kategorio:Viktimoj de seksperforto en la helena mitologio]] [[Kategorio:Tesalia mitologio]] 6tbgf9bztk16g12vds59wc9oiux0jt6 0 335670 9363370 9202148 2026-04-29T14:59:55Z Sj1mor 12103 9363370 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto | sidejo = [[Tempe]], [[Arizono]] }} '''First Solar''' estas usona entrepreno en la [[sunenergia industrio]], fondita en 1999 kiel First Solar Holdings, LLC. La entrepreno havas dismonde ĉ. 4.000 laboristojn, en 2009 havis enspezon de pli ol 2 miliardoj da USD. Ĉefsidejo de la korporacio laŭ stato de 2025 estas en [[Tempe]], [[Arizono]]. La firmao produktas maldik-tavolajn [[sunĉelo]]jn en [[Germanio]], [[Malajzio]] kaj [[Usono]]. Ĝi havis produktan kapaciton de pli ol 1 Gigavattoj (GWp) en 2009, tiel ĝi tiutempe estis la plej granda produktanto de la maldiktavolaj sunĉeloj. la produktaj kostoj estas 1 $ je vatto. La entrepreno uzas kadmian teluridon (CdTe) kiel duonkonduktan tavolon en la sunĉelo. La sunĉelo havas efikecon de 11.1%, malpli ol tradiciaj silicaj sunĉeloj. La uzo de venena kadmio povos esti problemo dum reciklado, okaze mediaj damaĝoj. {{Projektoj}} [[Kategorio:Usonaj firmaoj]] [[Kategorio:Firmaoj de Arizono]] 29d5ae8z1jkaq1hzi32x9eg2s5bdoez 0 335724 9363551 8488292 2026-04-30T01:06:12Z Filozofo 3592 Lingva alĝustigo 9363551 wikitext text/x-wiki {{Informkesto astronomia objekto |Nomo = 637 ''Chrysothemis'' |Kategorio = asteroido |Dato_de_malkovro = {{dato|11|marto|1907}} |Malkovrinto = [[Joel Hastings Metcalf]] |Loko_de_malkovro = [[Taunton (Masaĉuseco)]] |Oficiala_nomo = 637 Chrysothemis |Aliaj_nomoj = '''1907 YE'''; 1930 GC;<br />1955 UV; 1975 JM |Granda_duonakso = 473,328 [[1 E9 m|Gm]] (3,164 [[Astronomia unuo|AU]]) |Periapsido = 409,150 Gm (2,735 AU) |Apoapsido = 537,356 Gm (3,592 AU) |Discentreco = 0,135 |Periodo = 2 056,176 [[tago]]j (5,627 [[jaro]]j) |Cirkulrapido = 16,75 km/s |Klinangulo = 0,286° |Meza_anomaliangulo = 185,941° |Longitudo_de_suprenira_nodo = 355,450° |Argumento_de_periapsido = 169,541° |Diametro = 24,194 ± 0,389 km |Albedo_geom = 0,080 ± 0,009 |Absoluta_magnitudo = 11,0 |Spektroklaso = ? |Videbla_magnitudo_min = |Videbla_magnitudo_maks = |Angula_diametro_min = |Angula_diametro_maks = }} '''637 ''Chrysothemis''''' estas granda, malhela [[asteroido]] de la ĉefa [[asteroida zono]], ano de la [[Temisa familio]]. == Malkovro == Ĝi estis malkovrita de la [[Usono|usona]] [[astronomo]] [[Joel Hastings Metcalf]] elde [[Taunton (Masaĉuseco)]] la {{daton|11|marto|1907}}. == Nomo == Ĝi ricevis la nomon de [[Krisotemisa]], filino de [[Agamemnono]] kaj [[Klitemnestro]] en la [[helena mitologio]]. == Eksteraj ligiloj == * {{JPL Small-Body Database}} * {{Minor Planet Center}} * {{Space Reference|637-chrysothemis-a907-en}} {{sinsekvo |antaŭ = ''[[636 Erika]]'' |dosiero = |post = [[638 Mojro]] |titolo = [[Listo de asteroidoj (1–1000)#601–650|Listo de asteroidoj (1 - 1000)]] |periodo = '''637 ''Chrysothemis''''' }} {{DEFAŬLTORDIGO:Chrysothemis}} [[Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono]] [[Kategorio:Malkovrita de Joel Hastings Metcalf]] [[Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1907]] 8puth0wpf7au9hi4gzeqllp7fc36se9 0 338830 9363465 9060184 2026-04-29T19:12:50Z ThomasPusch 1869 9363465 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | bildo = <!-- kutime prenatas el vikidatumoj, ankaŭ eblas individue meti iun taŭgan foton ĉi-tien --> | flago = <!-- kutime el vikidatumoj --> | flago-larĝeco = 120ra <!-- ekz. 80ra, nur se la flagobildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | blazono = <!-- kutime el vikidatumoj --> | blazono-larĝeco = 100ra <!-- ekz. 80ra, nur se la blazonbildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | lando= {{Brazilo}} | mapo= {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | titolo de administra unuo1 = [[Regionoj de Brazilo|Regiono]] | administra unuo1= {{Sudorienta regiono de Brazilo}} | titolo de administra unuo2 = [[Subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] | administra unuo2 = {{San-Paŭlio}} | titolo de administra unuo3 = [[Mezoregiono]] | administra unuo3 = [[Metropolitana de São Paulo]] | titolo de administra unuo4 = [[Mikroregiono]] | administra unuo4 = [[Guarulhos (mikroregiono)|Guarulhos]] | fondo= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} <!-- el vikidatumoj --> | alto= {{#invoke:Wikidata|claim|P2044}} | areo= {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} km² | horzono= [[UTC-03:00]] | poŝtkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P281}} | telefonkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P473}} | regiono-ISO = BR <!-- BR-MG duobligus la antaŭan SVG-mapon --> | tipo1 = reliefo | situo sur mapo2=Guarulhos | situo de2=Situa mapo de Guarulhos | zomo = 8 }} '''{{paĝonomo}}''' (oficiale {{lang-pt|Município de {{paĝonomo}}}}) estas municipo, estas [[universitata urbo]] kaj antaŭurbo de la urbego [[San-Paŭlo (urbo)|San-Paŭlo]] en la [[Subŝtatoj de Brazilo|subŝtato]] [[San-Paŭlio]] de [[Brazilo]]. Ĝi situas en la [[sudorienta regiono de Brazilo]], en la [[mezoregiono]] [[Metropolitana de São Paulo]] kaj en la [[mikroregiono]] [[Guarulhos (mikroregiono)|Guarulhos]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la municipo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en {{#invoke:Wikidata|claim|P1831|qualifier=P585}} estis {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1831}}}}. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. La [[Kornokriulo]] (''Anhima cornuta'') aperas en la [[blazono]]j de [[Tietê]] kaj de Guarulhos, Brazilo. ==Situo== Guarulhos situas de San-Paŭlo (urbo) je 17 [[km]]-oj. ==Historio== Guarulhos fondiĝis en [[1560]] fare de [[pastro]] por defendi urbon San-Paŭlo. Komence de la [[20-a jarcento]] la [[komunumo]] ricevis [[fervojo]]n, [[kurento]]n kaj [[telefoncentralo]]n. En [[1940]] [[biblioteko]] ekfunkciis. Tiutempe Guarulhos industriiĝis. == Klimato == Guarulhos havas subtropikan klimaton. La tutjara averaĝa [[temperaturo]] estas 19 C, sed dum la loka vintro kelkfoje estas [[frosto]]. Jare pluvas po 1470 mm. == Trafiko == Guarulhos havas internacian [[flughaveno]]n. == Konataj lokuloj == * [[Gabriel Martinelli]] aŭ je plena nomo ''Gabriel Teodoro Martinelli Silva'' (n. 2001), futbalisto <!--* tie naskiĝis Gustavo Maciel de Oliveira (kiu estas li?)--> * tie mortis [[Regina Moraes]] == Vidu ankaŭ == * [[Listo de milionurboj]] == Vidu ankaŭ == * [[Municipoj de San-Paŭlio]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{pt}}) * [http://www.apaulista.org.br/ Asocio de Municipoj de San-Paŭlio] (same {{pt}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|260ra|{{centre|teksto}}]] --> {{projektoj}} {{Ĝermo|Brazilo}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de San-Paŭlio]] [[Kategorio:Urboj de Brazilo]] [[Kategorio:Milionurboj]] ei9diojc60oyxqhtn9459bc0m538tzt 0 343685 9363553 8747842 2026-04-30T01:10:05Z Filozofo 3592 Lingva alĝustigo 9363553 wikitext text/x-wiki {{Informkesto rolulo}}Laŭ la [[helena mitologio]], '''Atreo''' (el la [[antikva greka lingvo|greka]] Ἀτρεύς, ''kuraĝa'') estis reĝo de [[Mikeno]], filo de [[Pelopso]] kaj [[Hipodamio #Hipodamio, edzino de Pelopso|Hipodamio]] kaj patro de la famaj reĝoj [[Agamemnono]] kaj [[Menelao]], kiuj pro tio estis nomitaj ''Atreidoj''. Laŭ la plej antikvaj fontoj, Atreo estis patro ankaŭ de [[Plisteno]], kvankam kelkaj lirikaj poetoj ([[Ibiko]] kaj [[Bakilido]] ekz.) uzis la nomon ''Plisteno'' kiel alternativa kromnomo de Atreo mem, kaj aliaj asertas ke ili estas fratoj. == Genealogio == [[Dosiero:Lineage Tantalus.svg|eta|350px|Genealogia arbo de la ĉefaj membroj de la dinastio de Atreo.]] Atreo estis filo de la fama heroo Pelopso, nura reĝo de la tuta [[Peloponezo]] kaj fondinto de la laŭ li nomata [[dinastio de Atreo]]. Do, li estis frato, inter aliaj, de [[Tiesto]] kaj [[Nicipo]], kaj duonfrato de la antaŭtempe forpasinta [[Krisipo]]. Lia patrino estis la princino Hipodamio el [[Pizo (Grekio)|Pizo]], filino de la reĝo [[Enomao]]. La fia agado de lia patra avo [[Tantalo (mitologio)|Tantalo]] malbenis la tutan familion, kiu ankaŭ ricevis plian dian punon pro la murdo de [[Mirtilo]] fare de Pelopso. Pro tio la tuta dinastio iĝis fama pro la tragikaj vivoj de ĝia membraro. Atreo edziĝis unue al [[Kleolo]], kun kiu li estis patro de Plisteno, laŭ kelkaj verkistoj. Poste li edziĝis al la vidvino de tiu lasta, Aeropo, kiu naskis Agamemnonon, Menelaon kaj [[Anaksibio]]n (laŭ kelkaj versioj, gefiloj de Plisteno). Aeropo estis filino de la [[Kreto (insulo)|kreta]] reĝo [[Katreo]], kiu donis ŝin al [[Naŭplio]] por ke li vendu Aeropon eksterlande. Fine, Plisteno aĉetis ŝin kaj iĝis ŝia edzo, sed post lia morto, Atreo okupiĝis pri ŝi. Lia tria edzino estis Pelopio, filino de lia frato Tiesto<ref>Skolio pri ''Oresto'' de Eŭripido, 5.</ref>, kvankam Atreo pensis ke ŝi estas filino de la reĝo [[Tesproto]] de Siciono<ref>[[Gaius Julius Hyginus|Higeno]]. ''[[Fabloj]]'', 83.</ref>. {| class="wikitable" style="background:Lavender;" ! colspan="3" style="background:CornflowerBlue;" | Partneroj kaj idaro |- ! colspan="1" style="background:PowderBlue;" | [[Kleolo]] ! colspan="1" style="background:PowderBlue;" | [[Aeropo]] ! colspan="1" style="background:PowderBlue;" | [[Pelopio]] |- valign="top" | * [[Plisteno]] | * [[Agamemnono]] * [[Anaksibio]] * [[Menelao]] | |} == Akiro de la trono de Mikeno == Atreo kaj sia ĝemela frato [[Tiesto]] partoprenis la murdon de ilia duonfrato Krisipo, bastardo de Pelopso, sed lia plej ŝatata filo. Hipodamio kaj iliaj filoj timis ke Krisipo iĝos heredinto de Pelopso, kaj pro tio ili profitis ke [[Lajo]] forkaptis lin por murdi Krisipon kaŝe kaj klopodi kulpigi lian forkaptinton<ref>Higeno. ''Fabloj'', 85.</ref>. Sed finfine ĉio estis klarigita kaj Pelopso elpatrujigis sian edzinon kaj la ĝemelojn. Hipodamio sin mortigis, kaj la fratoj rifuĝis en Mikeno, kie ilia bofrato [[Stenelo]], edzo de Nicipo, bonvenigis ilin, eĉ donis al ili la urbon [[Mideo]], en [[Argolando]]. La reĝo de Mikeno, [[Eŭristeo]], filo de Stenelo, organizadis batalon kontraŭ la [[heraklidoj]], pro kio li petis al Atreo kaj Tiesto provizore okupiĝi pri la administrado de la urbo ĝis sia alveno. Tamen, tial kial li mortis dumbatale en [[Atiko]], la fratoj daŭrigis ilian regadon, dum kiu Atreo kutime portis la faman lanc-forman skeptron, farita de [[Hefesto]], kiun li heredis de sia patro<ref>Apolodoro. ''Mitologia biblioteko'', 2.4.6.</ref><ref>Paŭzanio. ''Priskribo de Grekio'', 5.13.1-2.</ref>. La mikena loĝantaro senprobleme akceptis tiun ŝanĝon de reganta dinastio, tial kial orakolo konsilis ilin havi reĝon el la dinastio de Pelopso<ref>Eŭripido. ''Oresto'', 12.</ref>. == Interfrata disputado == [[Dosiero:Nosadella Tiestes y Aérope.jpg|eta|''Tiesto kaj Aeropo'', laŭ [[Giovanni Francesco Bezzi il Nosadella]].]] Iam Atreo promesis oferi sian plej bonan ŝafon al [[Artemiso]], sed la diino volis provi lin, kaj enmetis or-felan ŝafon inter lia paŝtantaro (kromaj versioj asertas ke estis Hermeso, helpita de [[Pajno]], por venĝi la morton de Mirtilo<ref>Apolodoro. ''Epitomo'', 2.11.</ref>). Kiam Atreo malkovris ĝin, anstataŭ pretigi la oferon, li donis tiun eksterordinaran ŝafon al sia edzino, [[Aeropo]], por ke ŝi kaŝu ĝin. Pro tio oni diras ke Artemiso sendis malfavorajn ventojn kontraŭ la mikena ŝiparo kiam Agamemnono klopodis foriri al [[Trojo]]. Krom tio, Artemiso uzis Aeropon por plenumi sian venĝon: la edzino de Atreo enamiĝis al lia frato Tiesto<ref>[[Eŭstatio]]. ''Pri Homero'', 127.</ref>, kiu tiutempe emis regi Mikenon sen la kunlaboro de sia frato. Por tion faciligi, Aeropo sekrete donacis la oran ŝafon al Tiesto kaj konvinkis lin proponi al Atreo ke, por finigi la diskuton pri la trono, tiu, kiu havus unikan donacon de la dioj iĝu reĝo de Mikeno. Konvinkita pri tio ke la ora ŝafo restis ĉe li, Atreo tion akceptis kaj tiel perdis sian rajton regi, post kiam Tiesto orgojle montris la oran beston kaj postulis la tronon. Pro tio, multaj jaroj poste, troviĝis ŝtona ŝafo sur la tombo de Tiesto, kiu memorigis la manieron kiel li iĝis reĝo. Elreviĝinte, Atreo ricevis helpon de [[Hermeso]], nome de Zeŭso, kiu taksis la situacion maljusta. Laŭ lia konsilo, Atreo defiis lian fraton al nova pruvo: Tiesto akceptu redoni al li la kronon se la suno iras reen sur la ĉielo. Kompreneble, Tiesto konsideris tion neebla, kaj pro tio akceptis. Sed [[Zeŭso]] ordonis la sunon ŝanĝi ĝian kurson, do Atreo akiris Mikenon denove kaj elpatrujigis sian fraton. Dum sia reveno al palaco, Atreo konis la adultan rilaton inter sia frato kaj sia edzino, kaj planis venĝan agadon. Li invitis sian fraton reveni al Mikeno, ŝajnante pacigan emon, kaj tiam, imitante ilian avon, li mortigis la filojn de Tiesto ([[Tantalo (mitologio)|Tantalo]], [[Plisteno]], [[Aglao]], [[Orkomeno]] kaj [[Kalileonto]]), kuiris ilin kaj servis ilian karnon dum la bankedo organizita por festi la supozeblan pacon. Post la manĝado, li montris pleton kun la kapoj kaj piedoj de la kompatindaj infanoj, por ke lia frato konsciu pri kion li manĝis<ref>[[Esĥilo]]. ''Agamemnono'', 1598.</ref>. Tiesto vomis ĉion manĝitan kaj solene malbenis (denove) la idaron de sia frato, sed li estis alifoje elpatrujita pro la krimo manĝi homan karnon<ref>[[Seneko]]. ''Tiesto'', 451.</ref>. Kelkaj verkistoj asertas ke la suno ne ŝanĝis ĝian trairadon por pravigi Atreon, sed por montri naŭzan rifuzon de la krimoj poste okazintaj. Tamen, aliaj fakuloj rilatas tiun historion al suna eklipso kiu okazis en [[1281 a.K.]], pri kiu Atreo supozeble konsciis kaj profitis. Kaj tria interpretado taksas la ŝanĝon de la suna kursado metaforo de la renversa amo de Aeropo el uno frato al alia. Ĉiokaze, tiu tragika situacio de Mikeno (kun murdoj de infanoj, kanibalismo, intensiga malamo inter fratoj, adulto kaj malbenoj), iĝis la ĉefa kialo pro kiu tiu grava urbo ne partoprenis la ekspedicion de la [[Sep kontraŭ Tebo]], kiu tiam okazis, ankaŭ pro malbeno al familio, ĉifoje, tiu de [[Edipo]]. == Venĝo de Tiesto == [[Dosiero:Tholos of Atreus.jpg|eta|Enirejo de la tombejo (''[[tholos]]'') de Atreo («[[Trezoro de Atreo]]»), starigita ĉ. [[1250 a.K.]] en [[Mikeno]].]] Despere, Tiesto konsultis la [[Orakolejo de Delfo|Orakolejon de Delfo]] pri kion fari, kaj ricevis jenan respondon: li havu filon kun sia propra filino, kiu plenumos lian venĝemon kontraŭ Atreo. Pro tio Tiesto vojaĝis al [[Siciono]], kie li trafis noktan ceremonion honore al [[Atena|Ateno]], en kiu sia filino [[Pelopio]] partoprenis kiel dancistino kaj oferantino. Kiam la kulto finiĝis, Pelopio iris riveren por purigi siajn vestaĵojn de la sango versita dumofere, kaj kiam ŝi nudiĝis, sia patro, kiu kaŝiĝis proksime, profitis la okazon seksperforti ŝin. Pelopion sukcesis preni la glavon de sia atakanto, kaj tio iĝis poste pruvo de la patreco de [[Egisto]], la frukto de tiu adulta rilato. Dume, mizero kaj naturaj malfavoroj katastrofis tra Mikeno, oni pensis pro la krimoj de Atreo. Pro tio, li sendis demandantojn al Orakolejo de Delfo, kiu konsilis la revenon de Tiesto. Obeante ĝin, Atreo mem iris al la kortego de Tesproto, kie li esperis trovi sian fraton. Sed anstataŭ li, kiu jam estis foririnta (li rifuĝis en [[Lidio]], la lando de siaj prauloj), Atreo trovis Pelopion, kaj pensante ke ŝi estis filino de la tiea reĝo, petis al li ŝian manon. Tesproto akceptis, kaj tiel la ĵuskoncipita filo de Tiesto, kaj lia venĝema semo, eniris la familion de Atreo. Kroma versio asertas ke Pelopio, hontoplene kaj konscie pri la adulta rilato kun sia patro, forlasis la bebon, kaj ke ŝafisto trovis lin, kaj portis lin al la palaco de Atreo, kiu adoptis la bebon kaj kalkulis lin inter sia idaro. Post multaj jaroj, Atreo, kiu ankoraŭ serĉadis sian fraton, sendis siajn filojn Agamemnono kaj Menelao al Orakolejo de Delfo, kie ili trafis ĝuste ilian onklon, kiu ankaŭ alvenis tien por demandi denove pri la plej taŭga maniero venĝi. Post senfrukta rezisto, Tiesto estis portita al Mikeno, kie li eniris malliberejon. Atreo, feliĉe ĉar li pensis ke pro la plenumo de la orakola verdikto la malĝojo finos, ordonis Egiston (supozebla filo sia) mortigi Tieston. Kiam li eniris la ĉelon, Tiesto rekonis sian glavon kaj demandis al Egisto el kiu li ricevis ĝin. Post la konfeso de sia onklo, Egisto vokis sian patrinon, kiu klarigis la tutan historion kaj tuj poste sin mortigis per la sama glavo kiu antaŭe apartenis al ŝia atakanto kaj poste ŝi donacis al sia filo. Tiel Egisto eksciis pri sia origino, kaj venĝeme prenis la fian glavon kaj per ĝi li mortis Atreon, kiu estis okupita en ofera ceremonio, plenumante tiel la antaŭdiraĵon de la orakolo. Post tio, li entronigis sian patron kaj elpatrujigis Agamemnonon kaj Menelaon, kiuj forfuĝis en la kortegon de [[Polifido]], tiama reĝo de Siciono. Sed la pacigo daŭris malmulte: la atreidoj revenis en la landon kaj iĝis reĝoj, Agamemnono de Mikeno kaj Menelao de [[Sparto]]. Ili solene entombigis ilian patron, kaj lian trezoron, sub impona tombejo, ankoraŭ vizitebla dum la vivo de [[Paŭzanio]]<ref>Paŭzanio. ''Priskribo de Grekio'', 2.16.5.</ref>. {{Antaŭuloj-Posteuloj |POSTENO=Mitaj reĝoj de [[Mikeno]] |ANTAŬULO=[[Eŭristeo]] |TEMPO='''Atreo''' kaj [[Tiesto]] |POSTEULO=[[Tiesto]] }} {{Antaŭuloj-Posteuloj |POSTENO=Mitaj reĝoj de [[Mikeno]] |ANTAŬULO=[[Tiesto]] |TEMPO='''Atreo''' |POSTEULO=[[Tiesto]] }} == Atreo en hitita literaturo == La historio de Atreo eble estas tiu, menciita en [[Hitito|hitita]] teksto konata kiel la ''akuzado de Madduwatta''. Ĝi priskribas kelkajn batalojn inter grekoj kaj hititoj, kiu okazis dum la fino de la [[15a jarcento a.K.|15a]] aŭ komenco de la [[14a jarcento a.K.|14a jarcentoj a.K.]]. La greka estro estis nomata ''Attarsiya'', kaj kelkaj fakuloj spekulativas pri la ideo ke tiu nomo estas la hitita transliterigo de la greka nomo ''Atreo''<ref>Bryce, Trevor R. ''The Trojan War: Is There Truth behind the Legend?''. Eld. Near Eastern Archaeology, Vol. 65, No. 3., 2002, paĝ. 193.</ref>. Tamen, aliaj fakuloj rezonas ke, kvankam tiu nomo devenas el la [[antikva greka]] (tial kial tiu homo estis priskribita kiel ''Ahhiyawa''), kaj iamaniere rilatas al ''Atreo'', tio ne signifas ke tiu [[rolulo]] estis la sama ol la mita mikena reĝo<ref>M. L. West. ''Atreus and Attarissiyas'', Eld. Glotta, vol. 77 (2004), paĝ. 262-266. Li sugestas ke la vorto ''Atreo'' tie devenas de la patronomo ''Atreidoj'', vorto kiu priskribas ĉiujn mikenanojn, kaj ne nure al fama heroo.</ref>. == Posta influo == * En sia dialogo ''Politikistoj'', [[Platono]] mencias faman rakonton pri ke ''la suno kaj steloj iam aperis el okcidento kaj subiris orienten, tial kial la dioj ŝanĝis ilian kursadon por atesti la rajton de Atreo''. * Ankaŭ [[Edgar Allan Poe]], en sia rakonto ''La ŝtelita letero'', mencias la historion de Atreo kaj Tiesto. * La dramisto [[Prosper Jolyot de Crébillon]], verkis ''Atrée et Thyeste'', kvin-akta [[tragedio]] unuafoje reprezentita en [[1707]]. [http://www.psychanalyse-paris.com/-Atree-et-Thyeste-.html Rete legi (france)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101128123143/http://psychanalyse-paris.com/-Atree-et-Thyeste-.html |date=2010-11-28 }} == Fontoj == * [[Apolodoro (verkisto)|Apolodoro]]. ''Epitomo'' 2, 10.16. * [[Eŭripido]]. ''Elektro''. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{en}} [http://www.maicar.com/GML/Atreus.html Atreo ĉe Greek Mythology Link] == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj|2}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Mitaj reĝoj de Mikeno]] neft8qss2lhi7bpog5ahy3tx0xfbbr6 0 343889 9363554 9321411 2026-04-30T01:12:24Z Filozofo 3592 Lingva alĝustigo 9363554 wikitext text/x-wiki {{TemasPri|mitologiaj rolulinoj|[[692 Hipodamio]]}}{{Informkesto rolulo}}'''Hipodamio''' (el la [[antikva greka lingvo|greka]] ''Ἱπποδαμία'', ''ĉeval-dresistino'') estas la nomo de diversaj rolulinoj de la [[helena mitologio]]: == Hipodamio, edzino de Pelopso == [[Dosiero:Hypodamia.jpg|eta|''Hipodamio'', laŭ la ''Promptuarii Iconum Insigniorum'' de [[Guillaume Rouille]], [[1553]].]] Ŝi estis filino de [[Enomao]], reĝo de [[Pizo (Grekio)|Pizo]] aŭ [[Olimpio]], kaj [[Steropo]] (unu el la [[plejadoj]]) aŭ [[Evareto]], filino de [[Akrisio]]<ref>Apolodoro. ''Mitologia biblioteko'', 2.4.5-6.</ref>. Orakolo aŭguris al Enomao sangan morton fare de lia bofilo. Pro tio (aŭ ĉar li enamiĝis al sia propra filino) Enomao defiis ĉiun svatiĝanton al la princino al kruela ĉar-kurado: se la kandidato venkos, li rajtos edziĝi al la princino; sed se Enomao sukcesos trafi lin dum la kurado, li povos estis trapasita de lia lanco. Tiel, Enomao mortigis pli ol dek tri svatiĝantojn de la princino, tial kial la ĉevalinoj de Enomao, [[Psilo]] kaj [[Harpino]], donacitaj al li de [[Areso]], estis filinoj de la vento, kaj pro tio rapidegaj. Kiam [[Pelopso]] alvenis en la urbon, li subite enamiĝis al Hipodamio, do akceptis la defion. Sed li ne estis tre certa pri sia venko, kaj pro tio li alvokis la maran dion [[Posejdono]], sia antaŭa amanto<ref>[[Pindaro]]. ''Unua Olimpia Odo'', 71.</ref>, kaj post rememori ilian rilaton, petis helpon al li por venki Enomaon. Rideteme, Posejdono donacis al li ĉaron eltiritan de nelacigeblaj kaj nemorteblaj flugantaj ĉevaloj<ref>[[Cicerono]]. ''Tusculanae Disputationes'' 2.27.67.</ref>, kiuj eĉ kapablis rajdi sur la maro. Por provi ilin, Pelopso vojaĝis tra la [[Egea maro]] al monto [[Sipilo]], kie li konstruis templon al [[Afrodito|Temnia Afrodito]]. La rajdado estis tiel rapida ke la koĉero de Pelopso, [[Cilo]], ne sukcesis supervivi. Lia animo komunikiĝis per sonĝoj kun Pelopso, kiu honore entombigis lin en [[Lesbo]] kaj dediĉis templon al [[Apolono|Cila Apolono]]<ref>Teono. ''Pri Arato'', paĝ. 21.</ref>. Oni diras ke la dankema animo de Cilo favore intervenis en la posta konkurado kun Enomao. Tamen, eĉ havi tiun mirindan ĉaron ne trankviligis Pelopson (aŭ Hipodamion, laŭ aliaj versioj), kiu subaĉetis la koĉeron de Enomao, [[Mirtilo]], per promeso de la duono de la regno kaj la rajto pasigi unu nokton kun la princino. La nokton antaŭ la ĉar-kurado, Mirtilo anstataŭis la stiftojn de la reĝa ĉaro per aliaj faritaj el [[vakso]]. Tiu provokis ke dum la kurado, ĝuste kiam Enomao pretiĝis por trafi kaj mortigi Pelopson, la radoj delasis, rompante la ĉaron. Mirtilo, kiu esperis tion, saltis ĝustatempe kaj supervivis, sed la reĝo estis trenita surteren de liaj ĉevaloj kaj mortis. [[Dosiero:Pelops and Hippodamia racing.jpg|eta|maldekstra|''Pelopso ĉare kuras por '''Hipodamio''', kiu staras apud li''. Reliefo konservita ĉe la Metropola Art-Muzeo de [[Novjorko]].]] Kiam Mirtilo petis sian rekompencon, Pelopso ĵetis lin el klifo<ref>Al maro kiun oni de tiam nomis [[Mirta maro]], inter Peloponezo kaj la [[Cikladaj insuloj]].</ref>, publike akuzante la koĉeron pri klopodi seksperforti Hipodamion. Mortonte, Mirtilo malbenis sian murdinton pro lia perfido, kaj de tio devenis la anatemo kiu ruinigis la familion de Pelopso kaj Hipodamio, kies idaro suferis tragikajn vivojn, plenite de sufero kaj malamo, kaj kun katastrofa fino. Ankaŭ la nepoj kaj pranepoj de Pelopso suferis la malbenon de Mirtilo, inter ili [[Agamemnono]], [[Egisto]], [[Menelao]] kaj [[Oresto]]. Laŭ [[Palaifato]], Pelopso ne venis al Piso en Elido per flugil-havaj ĉevaloj por peti edziĝi al Hipodamio. Prefere, li venis per ŝipo kur la skribaĵo «Flugil-havaj Ĉevaloj» sur ĝia tenda kajuto, kaj forrabis la virinon. Simple, oni diris tiam ke li fuĝis sur la "Flugilhavaj Ĉevaloj"<ref>[[Palaifato]]. ''[[Pri nekredeblaĵoj]]'', [http://ugo.bratelli.free.fr/Palaiphatos/29-ChevaŭPelops.htm n. 29]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}}</ref>. Kiam [[Lajo]], antaŭa reĝo de Tebo kaj patro de [[Edipo]], estis elpatrujita, li ricevis gastigadon ĉe la palaco de Pelopso kaj Hipodamio en [[Peloponezo]]. Tiam li enamiĝis al bastarda filo de sia gastiganto, Krisipo, kaj sukcesis forkapti (aŭ allogi) lin. Tial kial la elpatruja ordono jam estis nuligita, ambaŭ rifuĝis en Tebo. Sed ofendite, Atreo kaj Tiesto persekutis kaj malliberigis Lajon, ĉar ili timis ke tiu unuiĝo helpos lian duonfraton iĝi heredinto de la regno de ilia patro. Sed Pelopso intervenis, kaj liberigis la teban reĝon, rezonante ke li ne kapablis puni neniun pro amo. Tamen, Hipodamio vojaĝis al Tebo kaj klopodis konvinki siajn filojn mortigi la bastardon kaj, tial kial ili rifuzis (laŭ la plimulto de la versioj) ŝi mem eniris la ĉambron kie Lajo kaj Krisipo dormis kaj vundis tiun lastan per la [[glavo]] de la teba reĝo, por ke oni kulpigu lin pri la murdo. Tamen, antaŭ morti, Krisipo klarigis la veron, kaj Pelopso elpatrujigis sian edzinon, kiu sinmortigis pro la honto. Kroma versio asertas ke Krisipo vojaĝis al Tebo tute nevole, kaj ke li sinmortigis pro tiu honta ofendo<ref>Skolioj pri ''La fenicaj'' de Eŭripidoj, 1760.</ref>. Oni atribuis multnombran idaron al Pelopso kaj Hipodamio, tial kial ili simbolis unuiĝintan [[Grekio]]n kun kiu la plimulto de la dinastioj volis rilatiĝi. Inter ili elstaris [[Piteo]] (kiu fondis la urbon [[Trezeno]]), [[Alkatoo]], [[Diaso]], [[Plisteno]], [[Atreo]] (reĝo de [[Mikeno]]), [[Tiesto]], [[Kopreo]] kaj [[Hipalcimo]]. Tamen, la nombro kaj nomoj de la pelopidoj varias laŭ la diversaj aŭtoroj kiuj listigas ilin. La peloponezaj gereĝoj havis ankaŭ multajn filinojn, kelkaj el kiuj unuiĝis al la familio de [[Perseo]] per edziĝo. Tiel, [[Astidamio #Astidamio, filino de Pelopso|Astidamio]] edziniĝis al [[Alceo #Alceo, filo de Perseo|Alceo]], [[Nicipo]] al [[Stenelo]] kaj [[Eŭridiko]] al [[Elektriono]]. {| class="wikitable" style="background:Lavender;" ! colspan="3" style="background:CornflowerBlue;" | Partneroj kaj idaro |- ! colspan="3" style="background:PowderBlue;" | [[Pelopso]] |- valign="top" | * [[Alkatoo]] * [[Antibio]] * [[Arkipo]] * [[Astidamio #Astidamio, filino de Pelopso|Astidamio]] * [[Argeo]] * [[Atreo]] * [[Cibosuro]] * [[Diaso]] aŭ [[Dianto (mitologio)|Dianto]] * [[Elio]] | * [[Elino]] * [[Epidaŭro]] * [[Eŭridiko]] * [[Hipalcimo]] aŭ [[Hipalko]] * [[Hipaso]] * [[Hipodamio #Aliaj rolulinoj kiuj nomiĝis Hipodamio|Hipodamio]] * [[Kleono]] * [[Kopreo]] * [[Korintio]] | * [[Letreo]] * [[Lisidiko]] * [[Nicipo]] * [[Piteo]] * [[Plisteno]] * [[Siciono]] * [[Sciro]] * [[Tiesto]] * [[Trezeno (mitologio)|Trezeno]] |} Dankinte al [[Hero]] pro faciligi sian unuiĝon al Pelopso, Hipodamia alvokis dek ses matronojn, po unu el ĉiu urbo el Elido, kaj kune kun ili ŝi establis la Herajn Ludojn. De tiam, ĉiu kvara jaro, la matronoj kaj iliaj sukcedintinoj organizadis virinan kuradon kaj faris komunan tunikon por la diino. Ili agadis kiel paca korporacio, kaj ankaŭ organizis du dancistinarojn: unu dediĉita al Hipodamio kaj la alia al [[Fiskoo]], patrino de [[Narceo]]<ref>Paŭzanio. ''Priskribo de Grekio'', 5.16.2-3.</ref>. Laŭ orakola konsilo, oni translokigis la ostojn de Hipodamio el [[Argolando]], kie ŝi sin mortigis, al Olimpio. Po unu fojo ĉiujare, virinoj eniras ŝian mason-fermitan templon por plenumi oferon al ŝi. Krome oni ankaŭ honorigis Hipodamian per bronza statuo de ŝi gratulante Pelopson pro lia venko, kiu prezidis kurbon de la olimpia hipodromo<ref>Higeno. ''Fabloj'', 85.</ref>. == Hipodamio, edzino de Piritoo == [[Dosiero:Peter Paul Rubens - The Rape of Hippodamia.jpg|eta|''Forkapto de Hipodamio'', laŭ [[Peter Paul Rubens]], [[1637]]-[[1638|38]].]] Hipodamio aŭ [[Deidamio]] estis filino de [[Buteso]], [[Trakio|trakia]] filo de [[Boreaso]], aŭ de [[Adrasto]], reĝo de [[Argo]]. Ŝi estis unu el la plej belaj virinoj de tiu tempo, kaj edziniĝis al [[Piritoo]], reĝo de la [[lapitoj]]. Ĝuste por festi sian nupton, Piritoo organizis grandiozan bankedon, al kiu li invitis la [[olimpanoj]]n (krom [[Areso]] kaj [[Erido]], pro kiel ili agis dum la nupto de [[Peleo]] kaj [[Tetiso (nimfo)|Tetiso]]) kaj la tutan loĝantaron de sia lando, inkluzive la [[centaŭro]]jn. Tiuj lastaj gustumis vinon unufoje dum tiu festo, do ili rapide ebriiĝis, kaj en tiu stato ilia ĉefo [[Eŭrito]] forkaptis Hipodamion. La ceteraj ĉevalviroj imitis lin, kaj perforte prenis ĉiujn virinojn kaj eĉ kelkajn junulojn kiuj ankaŭ ĉeestis en la bandeko. Ĉi tiu iĝis la kialo de la fama milito inter centaŭroj kaj lapitoj, kiun venkis tiuj lastaj, danke al la interveno de Piritoo mem kaj de lia fidela amiko [[Tezeo]]. Oni diris ke tiu sanga incidento estis instigita de Areso kaj Erido, venĝavidaj pro la ofendo ne inviti ilin al la festo. Piritoo kaj Hipodamio havis infanon, [[Polipeto]], kiu partoprenis la [[Troja milito|Trojan militon]]. Post la morto de Hipodamio, ŝia edzo konvinkis Tezeon, ankaŭ ĵus vidvinta, vojaĝi al [[Hadeso]] kaj forkapti [[Helena de Trojo|Helenon]], ĉar li volis unuiĝi al la familio de la famaj [[Dioskuroj]]. == Hipodamio, filino de Brizeo == [[Dosiero:Giovanni Battista Tiepolo 044.jpg|eta|''Brizeido portita al Agamemnono'', laŭ [[Giovanni Battista Tiepolo|Tiepolo]] ([[1757]]).]] Tiu Hipodamio estis filino de [[Brizeo]], sacerdoto de [[Apolono]] en la urbo [[Lirneso]] ([[Troado]]) aŭ en [[Pedaso]], [[leleganoj|lelega]] urbo regata de [[Alteso]], laŭ [[Homero]]<ref>Homero, ''Iliado'', 1.390.</ref>. Pro ŝia patro, ŝi estis pli konata per la kromnomo ''[[Brizeiso]]''. Dum la [[Troja milito]], [[Eneo]] serĉis rifuĝon en Lirneso, en [[Malgranda Azio]], sed [[Aĥilo]], kun sia armeo de [[mirmidonoj]], sekvis lin, kaj promesis detrui la urbon kiu gastigis sian malamikon. Do, post sieĝo, li brutece mortigis la reĝon [[Mineto]]n (edzo de Hipodamio) kaj lian fraton [[Epistrofo]]n, kaj dekumis la loĝantaron. Eneo sukcesis forfuĝi danke al la helpo de [[Zeŭso]], kaj Aĥilo, serĉante lin, trovis Hipodamion, kaj igis ŝin sia plej ŝatata sklavino. Laŭ [[Kreta Dikto]]<ref>Kreta Dikto, ''Libro II'', 17.</ref>, Brizeo pendumis sin post la detruo de sia urbo kaj perdo de sia filino. Kiam [[Agamemnono]] rezignis [[Krizeiso]]n, laŭ [[orakolo|orakola]] konsilo, li ordonis al liaj heroldoj [[Taltibio]] kaj [[Eŭribato]] preni Hipodamion el la tendo de Aĥilo, kiel kompenso. Aĥilo ofendiĝis pro tio, kaj rifuzis plu partopreni la sieĝon. Tion profitis la trojanoj, kiuj komencis venki la militon ĝis kiam la morto de [[Patroklo]] kaj la redono de la sklavino Hipodamio igis Aĥilon reveni al batalado. == Aliaj rolulinoj kiuj nomiĝis Hipodamio == # Patrino de [[Anto]], tiu kiu estis vorita fare de la ĉevaloj de sia patro, kaj [[Zeŭso]] kaj [[Apolono]] metamorfoziis en birdon. Fakte, la tuta familio iĝis birdoj, tial kial la dioj kompatis ilian malĝojan destinon (Hipodamio, ekzemple, iĝis [[alaŭdo]]). Ŝia edzo estis [[Aŭtonoo]], kun kiu ŝi naskis, krom Anton, [[Erodio]]n, [[Skeneo]]n, [[Akanto]]n kaj [[Akantiso]]n<ref>[[Antonino Liberalis]]. ''Metamorfozoj'', 7.</ref>. # Filino de Pelopso kaj la unua Hipodamio. [[Polidekto]], reĝo de [[Serifo]], mensoge publikigis sian emon edziniĝi al ŝi, por ke [[Perseo]], filo de lia vera amo, ne malhelpu lian strategion. Fakte, la heroo mem malprudente asertis ke li donacus al Polidekto ion ajn por ke li sukcesu havi la manon de la princino, eĉ la kapon de la terura [[Meduzo]]. Ĉi tiun nekonscian eldiraĵon profitis la reĝo por liberiĝi de Perzeo, sendante lin plenumi lian proponon. # Filino de [[Anĥizo]], la plej amata de siaj gepatroj<ref>[[Homero]]. ''[[Iliado]]'', 13.430.</ref>, kiu edziniĝis al heroo [[Alkatoo]]. Laŭ [[Homero]], ŝi elstaris inter ĉiuj virinoj pro sia beleco, kapableco kaj saĝeco<ref>Homero. ''Iliado'', 13.422.</ref>. # Edzino de [[Amintoro]] kaj patrino, kun li, de [[Fenikso (mitologio)|Fenikso]]<ref>Homero. ''Iliado'', 9.450.</ref>. # Filino de [[Danao #Danao, reĝo de Libio kaj Argolando|Danao]] kaj [[hamadriado|hamadriada]] [[nimfo]], do unu el la [[danaidinoj]]. Ŝi edziniĝis al [[Istro]], unu el la kvindek filoj de [[Egipto (mitologio) #Egipto, reĝo de Egiptio kaj Arabio|Egipto]], kaj murdis lin dum la geedziĝa nokto, kiel ĉiuj siaj fratino, krom unu, faris laŭ ordono de ilia patro. # Fratino de la antaŭa, kiu edziniĝis, kaj murdis, al [[Diokoristo]], filo de Egipto. # Unu el la servistinoj de [[Penelopo]], edzino de [[Odiseo]]<ref>Homero. ''[[Odiseado]]'', 18.182.</ref>. {{Projektoj}} == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj|2}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Danaidinoj]] [[Kategorio:Roluloj de la helena mitologio]] [[Kategorio:Roluloj de la Iliado]] [[Kategorio:Roluloj de la Odiseado]] 2vwxl879xzhx7cvsjjgrtl264amjj1f 0 344459 9363690 8565408 2026-04-30T08:27:01Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363690 wikitext text/x-wiki {{Informkesto setlejo de Rumanio | Nomo = Viștea | Speco = Komunumo | Distrikto = Brașov | Komunumo = | AliajNomoj = | IamaHungaraDepartemento = | latitudo-gradoj = 45 | latitudo-minutoj = 47 | latitudo-sekundoj = 34 | longitudo-gradoj = 24 | longitudo-minutoj = 43 | longitudo-sekundoj = 32 | SituaMapoLarĝa = Vistea jud Brasov.png | Poŝtkodo = 507250 | Loĝantaro = 3.325 (2992) }} '''Viștea''' [viŝtja] estas komunumo en Rumanio, en [[distrikto Brașov]]. Al Viştea apartenas la vilaĝoj [[Olteț]], [[Rucăr]], [[Viștea de Jos]], [[Viștea de Sus]], [[Viștișoara]], ĝis 2004 ankaŭ [[Drăguș]]. La loĝantara nombro de 3 325 el la censo de [[2002]] ankoraŭ inkluzivas tiun ĉi vilaĝon. == Fonto == * [[Magyar nagylexikon]], 1-18., 1993-2004, Budapest. * [[Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.ghidulprimariilor.ro/business.php/PRIMARIA-VISTEA-DE-JOS/35142/ Administra retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111210005901/http://www.ghidulprimariilor.ro/business.php/PRIMARIA-VISTEA-DE-JOS/35142 |date=2011-12-10 }} {{DEFAŬLTORDIGO:Vistea}} [[Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio]] [[Kategorio:Komunumoj de distrikto Brașov]] [[Kategorio:Vilaĝoj de distrikto Brașov]] [[Kategorio:Distrikto Brașov]] 7fljo7warlygotbn7xk1etirt2dnepi 0 344596 9363388 8968530 2026-04-29T16:13:08Z ThomasPusch 1869 9363388 wikitext text/x-wiki {{Tiu-ĉi artikolo|temas pri la urbo Osasco en [[Brazilo]]. Pri samnoma urbo en [[Italio]] vidu la artikolon [[Osasco]].}} {{informkesto urbo | nomo = <!-- metiĝas aŭtomate --> | bildo = <!-- kutime prenatas el vikidatumoj, ankaŭ eblas individue meti iun taŭgan foton ĉi-tien --> | flago = <!-- kutime el vikidatumoj --> | flago-larĝeco = 120ra <!-- ekz. 80ra, nur se la flagobildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | blazono = <!-- kutime el vikidatumoj --> | blazono-larĝeco = 100ra <!-- ekz. 80ra, nur se la blazonbildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | lando= {{Brazilo}} | mapo= {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | titolo de administra unuo1 = [[Regionoj de Brazilo|Regiono]] | administra unuo1= {{Sudorienta regiono de Brazilo}} | titolo de administra unuo2 = [[Subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] | administra unuo2 = {{San-Paŭlio}} | titolo de administra unuo3 = [[Mezoregiono]] | administra unuo3 = [[Metropolitana de São Paulo]] | titolo de administra unuo4 = [[Mikroregiono]] | administra unuo4 = [[Osasco (mikroregiono)|Osasco]] | fondo= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} <!-- el vikidatumoj --> | alto= {{#invoke:Wikidata|claim|P2044}} | areo= {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} km² | horzono= [[UTC-03:00]] | poŝtkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P281}} | telefonkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P473}} | regiono-ISO = BR <!-- BR-MG duobligus la antaŭan SVG-mapon --> | tipo1 = reliefo | zomo = 8 }} '''Osasco''' (oficiale {{lang-pt|Município de Osasco}}) estas municipo, [[universitata urbo]] kaj antaŭurbo de [[San-Paŭlo (urbo)]] en la [[Subŝtatoj de Brazilo|subŝtato]] [[San-Paŭlio]] de [[Brazilo]]. Ĝi situas en la [[sudorienta regiono de Brazilo]], en la [[mezoregiono]] [[Metropolitana de São Paulo]] kaj en la [[mikroregiono]] [[Osasco (mikroregiono)|Osasco]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la municipo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en {{#invoke:Wikidata|claim|P1831|qualifier=P585}} estis {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1831}}}}. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. La loĝloko fondiĝis la {{daton|19|februaro}} [[1962]]; la subŝtata ĉefurbo [[San-Paŭlo]] situas en distanco de 16 kilometroj. == [[Klimato]] == Osasco havas subtropikan klimaton. == Konataj lokuloj == * [[Antony]] aŭ je plena nomo ''Antony Matheus dos Santos'' (n. 2000), futbalisto * [[Rodrygo]] aŭ je plena nomo ''Rodrygo Silva de Goes'' (n. 2001), futbalisto * [[Ederson]] aŭ je plena nomo ''Ederson Moraes'' (n. 1993), futbalisto <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Vidu ankaŭ == * [[Municipoj de San-Paŭlio]] * [[Listo de milionurboj]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{pt}}) * [http://www.apaulista.org.br/ Asocio de Municipoj de San-Paŭlio] (same {{pt}}) <!-- [[Dosiero: bildo|eta|maldekstra|260ra|{{centre|teksto}}]] --> {{projektoj}} {{Ĝermo|Brazilo}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de San-Paŭlio]] t4ukmhr074m8kyli52ls26yv5b90mo6 0 345655 9363540 9136340 2026-04-30T00:07:07Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363540 wikitext text/x-wiki {{AliajSignifoj|teksto=La mallongigo [[JU]] en Vicques JU staras por la svisa [[Kantono Ĵuraso]]. Por aliaj signifoj de la nomo vidu sub '''[[Vicques]]'''}} {{Informkesto setloloko de Svislando |nomo=Vicques |blazono=[[Dosiero:Vicques-Blazono.png|120ra|centre|<small>Blazono de Vicques</small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Vicques |bildo=[[Dosiero:Vicques 385.JPG|285ra|centre|<small> Vicques </small>]] |priskribo de bildo=Vidques |kantono=Ĵuraso |distrikto=[[Delemonto (distrikto)|Delemonto]] |komunumo=[[Val Terbi]] |loĝantoj=1736 |areo=12,75 |alteco=455 |poŝtkodo=2824 |kodo=6727 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Vicques 2009.png|285ra|centre|<small>Mapo de Vicques </small>]] |priskribo de mapo=Situa mapo de Vicques}} '''Vicques''' estis ĝis la fino de decembro 2012 komunumo kaj estas ekde la 1-a de januaro 2013 parto de la komunumo [[Val Terbi]] en la [[Distrikto Delemonto]] en [[Kantono Ĵuraso]], [[Svislando]]. Ĝi havis 1736 loĝantojn je la 31-a de decembro 2009. == Geografio == Vicques situas ĉe la suda flanko de la rivero [[Scheulte]] en la valo Terbi, tio estas valkaldrono oriente de la Valkaldrono de Delemonto. Krom la ĉefvilaĝo Vicques mem apartenas al la komunumo ankaŭ al vilaĝeto [[Recolaine]] (kies germana nomo estas Riklingen). La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 12,75&nbsp;km², de kiuj preskaŭ la duono, nome 47% estas kovritaj de [[arbaro]], 46% servas por [[agrikulturo]] kaj 7% por [[setlado]]. == Najbaraj komunumoj == La komunumo Vicques limas en nordo al [[Bärschwil]] ([[Kantono Soloturno|SO]]), en oriento al [[Courchapoix]], en sudoriento al [[Vermes]], en sudo al [[Rebeuvelier]], kaj en okcidento al [[Courroux]]. == Trafiko == Vicques situas ĉe la pasejvojo tra [[Schelten-Pasejo]] de [[Delemonto]] al [[Mümliswil]] en [[Kantono Soloturno]]. Al la publika transportreto la komunumo estas konektita per buslinio de la stacidomo de Delemonto al [[Montsevelier]]. Krome de Vicques flanka buslinio kondukas al [[Vermes JU|Vermes]]. == Historio == La unua dokumenta mencio de Vicques datiĝas el la jaro [[866]] kiel ''Vicum''. Kiel unu de la 13 liberaj vilaĝoj de la Senjorujo Delemonto Vicques fariĝis en la jaro [[1271]] havaĵo de la Princepiskopejo Bazelo. Post la [[Franca Revolucio]] de [[1792]] dum unu jaro la vilaĝo apartenis al la [[Raŭraka Respubliko]] por poste aparteni de [[1793]] ĝis [[1815]] al [[Francio]], unue kiel parto de la departemento [[Mont-Terrible]] kaj poste de la departemento [[Haut-Rhin]]. En la jaro [[1815]] la [[Viena Kongreso]] atribuis la regionon al la [[Svislando|svisa]] [[Kantono Berno]]. Ekde la 1-a de januaro [[1979]] Vicques apartenas al la nove fondita [[Kantono Ĵuraso]].<ref>Fonto: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D2954.php ''François Kohler'': ''Vicques'' en ''Historia Leksikono de Svislando'' (2013-03-04)]</ref> Kun efiko de la 1-a de januaro 2013 estis fondita el [[Montsevelier]], [[Vermes JU|Vermes]] kaj Vicques la nova komunumo [[Val Terbi]]. Origine volis partopreni ankaŭ komunumoj [[Corban]], [[Courchapoix]], [[Courroux]] kaj [[Mervelier]], sed iliaj loĝantaroj dum la baloto de la 7-a de februaro 2012 malakceptis la kuniĝon, kial la nova komunumo nun konsistas nur el tri de la sep komunumoj de la valo.<ref>[http://www.val-terbi.ch/fr/Visiter/Histoire.html Teksto pri la historio de la komunumo Val Terbi en la komunuma retejo.]</ref> == Vidu ankaŭ == * Aliaj lokoj kun la nomo [[Vicques]] == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.vicques.ch Oficiala retejo de la komunumo Vicques] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130701094907/http://www.vicques.ch/ |date=2013-07-01 }} == Bildoj == <gallery> Dosiero:Vicques preghejo 394.JPG|<small>Katolika preĝejo Notre-Dame du Rosaire</small> Dosiero:Vicques preghejo 400.JPG|<small>Katolika preĝejo Notre-Dame du Rosaire</small> Dosiero:Jxuraso 376.JPG|<small>Kapelo de Recolaine</small> Dosiero:Vicques lernejo 395.JPG|Malnova lernejo </gallery> <br /> {{Navigilo:Komunumoj de la Distrikto Delemonto}} 5ayaiji3pldl6wcy1ugk8y32mz5vpb6 0 347186 9363353 5441224 2026-04-29T13:53:30Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363353 wikitext text/x-wiki '''''"VTOL Aircraft - Ray"''''' estas nova tipo de [[aviadilo]] kun patento de [[David Posva]] inventisto de [[Svisujo]]. ==Nomo== La '''v'''ertikala '''s'''tarta '''k'''aj '''l'''anda aviadilo - Rajo [[VSKL-aviadilo]] - [[Rajo]] havas eble la nomon de [[Rajo]], (Batidoidimorpha). ==Aviadilo== La aviadilo havas 4 flugilajn ventolilojn kaj 2 ventolilojn en vosto de aviadilo. La aviadilo povas starti kaj alteriĝi simile kiel [[helikoptero]]. En normala flugo la 4 flugilaj ventoliloj estas fermitaj, la aviadilo povas rapide flugi. La aviadilo ne bezonas longan startotrakton. La starto estas simile de helikoptero. == Vidu ankaŭ == *[[David Posva]] *[[Rotoro]] *[[Sikorsky S-72]] *[[helikoptero]] *[[VSKL-aviadilo]] ==Eksteraj ligiloj== *[http://www.rayaircraft.com oficiala paĝo ]; ankaŭ teĥnika pdf, kaj filmeto *[http://www.srf.ch/player/tv/eco/video/der-traum-vom-neuen-fliegen?id=1dbba7ce-4b6a-4c0d-9257-4e9f492c17bc filmeto svisa televido] *[http://www.ifj.ch/index.cfm?page=120050&article_id=324 raporto de 2 decembro [[2010]] en germana lingvo] *[http://www.rayaircraft.com/docs/IPLC%20Paper2010%20Ray%20V33.pdf teĥnika raporto kun bibliografio pri patento en angla lingvo]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorio:Aviadiloj]] [[Kategorio: Aviado en Svislando]] gbpj99h3s9cft8p54jwndnw26gvmh81 0 354647 9363542 8544695 2026-04-30T00:08:40Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 5 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363542 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filozofo}} '''Prosper Victor CONSIDERANT''' ([[Salins-les-Bains]] [[12-a de oktobro]] [[1808]] - [[Parizo]] [[27-a de decembro]] [[1893]]) estis franca filozofo kaj ekonomikisto. Li ricevis la diplomon en 1826 el Politekniko, fama franca inĝeniera lernejo. Li estis disĉiplo de [[Charles Fourier]]. == Vivo == Victor Considerant estis lernanto de sia patro, Jean-Baptiste, instruisto pri retoriko ĉe la gimnazio de Salins. Li frue abiturientiĝis kiam li aĝis 16 jarojn. Tuj poste, li iris, en 1824, al la gimnazio de [[Besançon]] por prepari la konkurson por esti akceptita en Politeknika Altlernejo (''[[École Polytechnique]]'', famega inĝenierlernejo franca). Tie [[Clarisse Vigoureux]] inicis lin pri [[fourierismo]]. Li sukcesis la konkurson en 1826. La saman jaron li konatiĝis kun [[Fourier]] en [[Parizo]]. En la milita lernejo pri artelerio (''École d'application de l'artillerie'', {{fr}}) en [[Metz]] de 1828 ĝis 1832, li diskonigis ideojn de la filozofo inter siaj kamaradoj. Li verkis artikolon pri [[Fourier]] en la ĵurnalo la ''[[Mercure de France]]'' en 1830, kaj oktobre 1831 en ''[[La Revue des Deux mondes]]'' li publikigis novelon : ''« Antaŭsento »'' (''Un Pressentiment'', {{fr}}), inspirita de la morto de la filino de Clarisse Vigoureux, sia dumjuntempa koramikino. En 1832, li kunfondis kun Jules Chevalier, kaj estris la ĵurnalon ''[[Le Phalanstère]]'' (La [[falanstero]]). Samjare li partoprenis ankaŭ la societan kolonian provon ĉe [[Vesgre]]. Dum 1834, li publikigis sian ĉefverkon ''Destinée sociale'', kaj en 1836 li ekssoldatiĝis por fondi novan ĵurnalon : ''La Falango'' (''La Phalange'', {{fr}}). En 1837, li sekvis post [[Fourier]] kiel direktanto de la Socia Skolo (''École sociétaire''{{fr}}). En 1838, li edziĝis kun Julie, la dua filino de Clarisse Vigoureux. En 1839, okazis baloto por elekti la deputitojn, li kandidatiĝis en [[Montbéliard]] kaj en [[Colmar]], kaj estis venkita ambaŭloke. Li finfine estis elektita en 1843 kiel ano de la Departementa Asembleo (''[[Conseil général]]'', {{fr}}) de la departemento [[Sejno]] (la departemento de [[Parizo]]). Samjare li fondis la ĵurnalon ''La démocratie pacifique'' (« La paca demokratio »), kiu renkontis grandan sukceson. En [[1848]], li estis elektita kiel deputito de la departemento [[Loiret]] en la distrikto de [[Montargis]] kaj finfine de la ĉefurbo [[Parizo]] en 1849. Li sidis ĉe la ekstrem-maldekstrula flanko en la Nacia Asembleo (''[[Assemblée nationale]]'', {{fr}}). Li precizigis la nocion pri labor-rajto, kiu iĝis unu el la ĉefaj ideoj de la francaj [[socialistoj]] de la jaro [[1848]]. Li estas ankaŭ konata de la konstituci-juristoj kiel la inventito, en 1846, de la [[proporcia reprezentado]]. Junie 1848,li estis la sola deputito, kiu proponis doni la voĉdonrajton al la virinoj. Junie 1849, li gvidis manifestacion kontraŭ [[Louis-Napoléon Bonaparte]], kiu liaopinie transpaŝis la konstitucion apogante la papon kontraŭ la roma Respubliko. Por eviti enprizonigon, li fuĝis al [[Belgio]] kaj poste al [[Usono]]. Tie, laŭ la instigo de [[Albert Brisbane]], li kreis en [[Teksaso]] la falansteron nomata ''La Réunion'' danke al financa apogo de [[Jean-Baptiste André Godin]]. La eksperimento fiaskis. Li translokiĝis al [[San Antonio]] kie, en 1865 Clarisse Vigoureux forpasis. Reveninte al [[Francio]] en 1869 post kaj pro amnestia leĝo, li aliĝis al la [[Unua Internacio]] kaj donis sian apogon al la [[pariza Komunumo (1871)|Pariza Komunumo]] . Li finis sian vivon en la « latina kvartalo » (''[[quartier latin]]'', la plej fama kaj malnova studenta kvartalo en [[Parizo]]). Li obstine rifuzis denove politikumi. Lia sepulta ceremonio arigis multe da [[socialistoj]], interalie estis [[Jean Jaurès]]. En 1902, en [[Salins-les-Bains]] oni inaŭguris lian buston fare de [[Syamour]]. Ĝi estas videbla en la publika ĝardeno ''« Parc des Cordeliers »''. La mezlernejo kaj liceo de [[Salins-les-Bains]] estas nomata laŭ li « Victor Considerant ». Dum la jaro 2008 la franca ministro pri kulturo dediĉis la jaron al Victor Considerant. Lia naskiĝurbo [[Salins-les-Bains]] festis la ducentjariĝon de lia naskiĝo per multaj eventoj. [[Yves Courty]] verkis specialan kaj originalan teatraĵon pri la vivo de Victor Considerant. == Verkoj (kronologie) == * « Un pressentiment », en ''Revue des deux mondes'', 1831, t. 4, p. 206-214. * ''Destinée sociale'', Paris : Libraires du Palais-Royal : Bureau de La Phalange, 1834, 2 vol., VII-558 p. et LXXXVI-351 p. * ''Considérations sociales sur l'architectonique'', Paris : Libraires du Palais Royal, 1834, XLIX-84 p. * « De la question politique et en particulier des abus de la politique actuelle », en : ''Débâcle de la politique en France'', Paris : Bureau de la Phalange, 1836. * ''Publication complète des "Nouvelles découvertes" de sir John Herschel dans le ciel austral et dans la lune traduit de l'anglais'', Paris : Masson et Duprey, 1836, 162 p. (réédition et commentaire par V. Considerant et Raymond Brucker d’une brochure, publiée anonymement en mars 1836 qui était la traduction du [[Great Moon Hoax]], canular publié en août et septembre 1835 dans le ''New York Sun'' par l’Américain Richard Adam Locke, selon lequel le célèbre astronome Herschel avait découvert des habitants dans la Lune). * ''Déraison et dangers de l'engouement pour les chemins en fer : avis à l'opinion et aux capitaux'', Paris : La Phalange : Ducor, 1838, 93 p. * « La paix ou la guerre : à la France et au corps électoral », en ''La Phalange'', 15 février 1839 ; publication en brochure : Paris : Bureau de "La Phalange", 1839, 45 p. * « De la propriété »’, en ''La Phalange'', 1er juin 1839 ; publié en brochure : Besançon : impr. L. de Sainte-Agathe, 1839, 16 p. * [http://premierssocialismes.edel.univ-poitiers.fr/index.php?id=437 ''Contre M. Arago : réclamation adressée à la Chambre des députés par les Rédacteurs du Feuilleton de la Phalange'' (suivi de :) ''La théorie du droit de propriété'', Paris : Au Bureau de la Phalange, 1840, 80 p.] * [http://premierssocialismes.edel.univ-poitiers.fr/index.php?id=465 ''Théorie générale de Fourier : mémoire de M.*** lu dans la 5e section du Congrès, le 5 septembre 1841, par M. Victor Considerant, pour répondre à cette question du programme : "exposer et discuter la valeur des principes de l'Ecole sociétaire fondée par Fourier"'', Lyon : Nourtier, 1841, 16 p.] * ''Bases de la politique positive. Manifeste de l’École sociétaire fondée par Fourier'', Paris, Bureaux de la Phalange, 1842, 218 p. * ''Manifeste de la démocratie au XIXe siècle'', 1843. Réédité en 1973 dans "Les Cahiers du futur", numéro 1, [[Champ Libre]]. * ''De la politique nouvelle convenant aux intérêts actuels de la société et de ses conditions de développement par la publicité'', Paris : Bureaux de "La Phalange", 1843, 2e éd., 36 p. * ''Petit cours de politique et d'économie sociale à l'usage des ignorants et des savants'', Paris : La Librairie sociétaire, 1844, 2e éd., 52 p. * ''Théorie de l’éducation naturelle et attrayante, dédiée aux mères'', Paris, Librairie de l’École sociétaire, 1844, XVI, 194 p. * [http://premierssocialismes.edel.univ-poitiers.fr/index.php?id=469 ''Exposition abrégée du système phalanstérien de Fourier suivie de Etudes sur quelques problèmes fondamentaux de la Destinée sociale'', Paris : A la librairie sociétaire, 1846, 3e éd., 114-12 p.]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Principes du socialisme : Manifeste de la démocratie au XIXe siècle... ; suivi du Procès de la démocratie pacifique'', Paris, Librairie phalanstérienne, 1847, IV-157 p. * ''Le socialisme devant le vieux monde ou le vivant devant les morts'', Paris : Librairie phalanstérienne, 1848, VII-264 p. * ''Théorie du droit de propriété et du droit au travail'', Paris : Librairie phalanstérienne, 1848. * [http://premierssocialismes.edel.univ-poitiers.fr/index.php?id=440 ''Journée du 13 juin 1849 : simples explications à mes amis et à mes commettants'', Paris : M. Lévy et frères, 1849, 69 p.]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Du sens vrai de la doctrine de la rédemption'', Paris : Librairie phalanstérienne, 1849, VIII-89 p. * ''La solution ou le gouvernement direct du peuple'', Paris : Librairie phalanstérienne, 1850, 63 p. * [http://premierssocialismes.edel.univ-poitiers.fr/index.php?id=500 ''Les quatre crédits ou 60 milliards à 1 1/2 p.100 : crédit de l'immeuble, crédit du meuble engagé, crédit du meuble libre ou du produit, crédit du travail'', Paris : Librairie phalanstérienne, 1851, 167 p.]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Ma justification'', Bruxelles, Rozez, 1854, 47 p. * [http://premierssocialismes.edel.univ-poitiers.fr/index.php?id=549 ''Au Texas'', Bruxelles : au siège de la société de colonisation ; Paris : Librairie Phalanstérienne, 1855, 2e éd., 326 p.]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''De l'instruction gratuite et obligatoire'', Bruxelles ; Leipzig : A. Schnée, 1858, 56 p. * ''Prédictions sur la guerre : la France imposant la paix à l'Europe'', Paris : A. Le Chevalier, 1870, 4 p. * ''La paix en 24 heures dictée par Paris à Versailles : adresse aux Parisiens'', Paris : impr. Dubuisson, 1871. == Vidaĵoj == === Statuo pri Victor Considerant, en la urboparko Parc des Cordeliers ĉe [[Salins-les-Bains]] === <gallery perrow="5"> Image:Victor_Considerant_1.jpg Image:Victor_Considerant_2.jpg Image:Victor_Considerant_3.jpg Image:Victor_Considerant_4.jpg </gallery> === Lernejdomaro Victor Considerant ĉe [[Salins-les-Bains]] === <gallery perrow="5"> Image:Lernejdomaro_Victor_Considerant_1.jpg Image:Lernejdomaro_Victor_Considerant_2.jpg Image:Lernejdomaro_Victor_Considerant_3.jpg </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[Charles Fourier]] * [[Salins-les-Bains]] == Fontoj == * Michel Vernus, ''Victor Considerant. Le Cœur et la Raison,'' Dole, Canevas, 1993. * Jonathan Beecher, ''Victor Considerant and the Rise and Fall of French Romantic Socialism,'' Berkeley, Los Angeles, Londres, University of California Press, 2001. * Louis Bertrand, ''Histoire de la démocratie et du socialisme en Belgique depuis 1830,'' Bruxelles, éd. Dechenne, 1906. * Jean-Claude Dubos et Michel Cordillot, article "Considerant" dans : ''Biographies nouvelles. ''Dictionnaire biographique du mouvement ouvrier français'' sous la direction de Jean Maitron et de Claude Pennetier'', tome 44. - Paris , Ed. de l'Atelier, 1997. Repris dans : Michel Cordillot, ''La sociale en Amérique. Dictionnaire biographique du mouvement social francophone aux Etats-Unis'', Paris, Ed. de l'Atelier, 2002. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{fr}} [http://www.19e.org/personnages/france/C/considerant.htm Biografio fare de M.&nbsp;Nadaŭ] * {{fr}} [http://rh19.revues.org/document280.html Recenzo de la verko de J.&nbsp;Beecher (2001)] * {{fr}} [http://premierssocialismes.edel.univ-poitiers.fr Enreta biblioteko pri la unuaj Socialismoj ĉe la Universitato de Poitiers]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Considerant, Victor Prosper}} [[Kategorio:Francaj socialistoj]] [[Kategorio:Francaj ekonomikistoj]] [[Kategorio:Francaj filozofoj]] gv9fiz1b3pfq85kmlst61cf74uh5p1c 0 360298 9363357 8504040 2026-04-29T14:32:23Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363357 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Pigeon portrait 4861.jpg|eta|dekstra|La [[Rokkolombo]], ''Columba livia''. La vaksaĵo situas super la beko, kaj estas distinge grizblanka.]] La ''ceraĵo'' (el la [[latina]] ''cera'': vakso)<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The American Heritage Dictionary of the English Language|jaro=2000|eldono=4|eldoninto=Houghton Mifflin Company}}</ref> kaj de tie '''vaksaĵo''' aŭ ''operculum''<ref name="The Modern Apprentice">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.themodernapprentice.com/gen_biology.htm|titolo=Heneral raptor health issues|alirdato=2009-01-09|dato=2004 - 2008|eldoninto=The Modern Apprentice}}</ref> estas milda, karneca ŝvelaĵo troviĝanta ĉe la bekoj de iaj birdoj. [[Akcipitro]]j, [[psitakoj]], [[turto]]j, [[sterkorariedoj]] kaj [[papago]]j estas inter la birdoj kiuj havas vaksaĵojn. La vaksaĵo ludas rolon por indiki la reproduktan situacion de iaj [[Seksa dimorfismo|dimorfaj]] birdoj, kaj havas ankaŭ ŝlosilan funkcion por spirado. == Karakteroj == La vaksaĵo situas ĉe la supra bekobazo,<ref name="The Modern Apprentice" /><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://birds.about.com/od/birdhealth/a/birdanatomy.htm|titolo=Avian Anatomy 101|alirdato=2009-01-09|jaro=2006|eldoninto=About.com|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110707074830/http://birds.about.com/od/birdhealth/a/birdanatomy.htm|arkivdato=2011-07-07}}</ref> kaj estas ofte fakte vakseca laŭ teksturo. La koloro kaj formo de la ceraĵo povas varii el specio al specio, kaj dependas ankaŭ de la sezono.<ref name="Birds Online">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.birds-online.de/allgemein/geschlecht_en.htm|titolo=How to find out about a budgie's sex?|alirdato=2009-01-09|eldoninto=Birds Online}}</ref> La ceraĵo enhavas la [[naso]]truojn. Ĉe [[falko]]j, la eniro de nastruoj estas iom cirkla.<ref name="The Modern Apprentice" /> == Rolo ĉe spirado == La nastruoj estas situaj ene de la vaksaĵo. La nastruoj konektas al la interna beko, kiu siavice konektas kun la [[pulmo]]j.<ref>{{Cite web|url=http://www.ornithology.com/lectures/RespirandCircul.html|title=Respiration and Circulation|publisher=Ornithology.com|accessdate=2009-01-09|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2011-05-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090418201230/http://www.ornithology.com/lectures/RespirandCircul.html|arkivdato=2009-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090212181547/http://ornithology.com/lectures/RespirandCircul.html|archivedate=2009-02-12}} {{Citaĵo el la reto |url=http://ornithology.com/lectures/RespirandCircul.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-10-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090212181547/http://ornithology.com/lectures/RespirandCircul.html |arkivdato=2009-02-12 }}</ref> Tiele la vaksaĵoj ludas gravan rolon ĉe spirado, kaj por protekto de nastruoj. == Rolo ĉe indikado de reprodukta ciklo == [[Psitako]]j estas [[Seksa dimorfismo|dimorfaj]] ĉar la masklaj vaksaĵoj brilbluiĝas ĉe matureco, dum tiun inaj flaveciĝas.<ref name="Birds Online" /> La vaksaĵoj de la psitakinoj krome aperas iom faldecaj, je pli granda etendo dum periodoj de fekundeco. Nematuraj psitakoj havas helrozkolorecajn vaksaĵojn kiuj estas mildaj kaj brilaj.<ref name="Birds Online" /> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Beko]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Birda terminaro]] [[Kategorio:Birda anatomio]] [[en:Beak#Cere]] [[sv:Näbb#Vaxhud]] im1vghjcivtkqv9206ccwpqze6djl8f 0 360658 9363444 8126858 2026-04-29T18:24:25Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363444 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | bildo = Plantação de café em Varginha.jpg <!-- kutime prenatas el vikidatumoj, ankaŭ eblas individue meti iun taŭgan foton ĉi-tien --> | flago-larĝeco = 120ra <!-- ekz. 80ra, nur se la flagobildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | blazono-larĝeco = 100ra <!-- ekz. 80ra, nur se la blazonbildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | lando= {{Brazilo}} | mapo= {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | titolo de administra unuo1 = [[Regionoj de Brazilo|Regiono]] | administra unuo1= {{priskribo samlinia|#FF0000|grandeco=66%}} [[Sudorienta regiono de Brazilo|Sudorienta regiono]] | titolo de administra unuo2 = [[Subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] | administra unuo2 = {{Minas-Ĝerajso}} | titolo de administra unuo3 = [[Mezoregiono]] | administra unuo3 = [[Sul e Sudoeste de Minas]] | titolo de administra unuo4 = [[Mikroregiono]] | administra unuo4 = [[Varginha (mikroregiono)|Varginha]] | fondo= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} <!-- eble ankoraŭ ne estas en vikidatumoj: tiam bonos meti ĝin tien --> | alto= {{#invoke:Wikidata|claim|P2044}} | areo= {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} km² | horzono= [[UTC-03:00]] | poŝtkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P281}} <!-- eble ankoraŭ ne estas en vikidatumoj: tiam bonos meti ĝin tien --> | telefonkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P473}} | regiono-ISO = BR <!-- BR-MG duobligus la antaŭan SVG-mapon --> | tipo1 = reliefo | zomo = 9 }} '''{{paĝonomo}}''' estas municipo en la [[Subŝtatoj de Brazilo|subŝtato]] [[Minas-Ĝerajso]] de [[Brazilo]]. Ĝi situas en la [[sudorienta regiono de Brazilo]], en la [[mezoregiono]] ''[[Sul e Sudoeste de Minas]]'' kaj estas la administra centro de la [[mikroregiono]] ''[[Varginha (mikroregiono)|Varginha]]''. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}<ref name="ibge-2020">[https://ftp.ibge.gov.br/Estimativas_de_Populacao/Estimativas_2020/POP2020_20220905.pdf takso pri la loĝantaro de julio 2020]</ref> sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en {{#invoke:Wikidata|claim|P1831|qualifier=P585}} estis {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1831}}}}. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. La loĝloko estis levita al la rango de municipo en [[1882]]. <!-- La subŝtata ĉefurbo [[Belo Horizonte]] situas en distanco de … km. --> == Varginha == <gallery> Nave Espacial de Varginha.jpg|{{centre|[[akvoturo]] de 2001, nomata "kosma ŝipo" <!--(''Nave Espacial'')-->}} Parque Novo Horizonte em Varginha - MG - panoramio (2).jpg|{{centre|la parko ''Novo Horizonte''}} FUTEBOL - panoramio.jpg|{{centre|futbalantaj infanoj en Varginha}} Boa Ec Melão.jpg|{{centre|la loka stadiono}} </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Municipoj de Minas-Ĝerajso]] == Eksteraj ligiloj == * {{pt}} [http://www.varginha.mg.gov.br/ Oficiala paĝo] * {{pt}} [http://www.camaravarginha.mg.gov.br/ Municipa Konsilantaro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110612152027/http://www.camaravarginha.mg.gov.br/ |date=2011-06-12 }} * {{pt}} [http://www.jornalvarginhahoje.com.br/ Ĵurnalo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110903080322/http://www.jornalvarginhahoje.com.br/ |date=2011-09-03 }} * {{pt}} [http://www.femurn.org.br/femurn/ Municipoj-federacio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090925071925/http://www.femurn.org.br/femurn/ |date=2009-09-25 }} * {{pt}} [http://www.ipeadata.gov.br/ Datoj] {{Ĝermo|Brazilo}} {{DEFAŬLTORDIGO:Varginha}} [[Kategorio:Municipoj de Minas-Ĝerajso]] k5dcn8jloflubprtnq0gcrxr67mdksr 2 362821 9363438 7879832 2026-04-29T18:14:28Z James500 52228 Remove template 9363438 wikitext text/x-wiki {{Uzula paĝo}} {{Babel|en}} {{Uzantoskatolaro/komenco|James500}} {{Uzanto Vikifontaro}} {{Uzanto Vikilibroj}} {{Uzanto vikivortaro}} {{Uzanto Vikicitaro}} {{Uzanto Vikinovaĵoj}} {{Uzanto Komunejo}} {{Uzanto Kovilo}} {{Uzanto meta}} {{Uzanto Vikidatumoj}} {{Uzantoskatolaro/fino}} [[en:User:James500]] [[ang:User:James500]] [[ar:مستخدم:James500]] [[id:Pengguna:James500]] [[ca:Usuari:James500]] [[cs:Wikipedista:James500]] [[zh:用户:James500]] [[da:Bruger:James500]] [[de:Benutzer:James500]] [[es:Usuario:James500]] [[fr:Utilisateur:James500]] [[it:Utente:James500]] [[ja:利用者:James500]] [[ko:사용자:James500]] [[la:Usor:James500]] [[hu:Szerkesztő:James500]] [[nl:Gebruiker:James500]] [[no:Bruker:James500]] [[fa:کاربر:James500]] [[pl:Wikipedysta:James500]] [[pt:Usuário:James500]] [[ru:Участник:James500]] [[ro:Utilizator:James500]] [[sco:User:James500]] [[fi:Käyttäjä:James500]] [[sv:Användare:James500]] [[vi:Thành viên:James500]] [[tr:Kullanıcı:James500]] [[uk:Користувач:James500]] anwh5okwn7ajmudjmmlbsdosklb71z9 0 366368 9363400 8201492 2026-04-29T16:24:13Z ThomasPusch 1869 9363400 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | bildo = <!-- kutime prenatas el vikidatumoj, ankaŭ eblas individue meti iun taŭgan foton ĉi-tien --> | flago = <!-- kutime el vikidatumoj --> | flago-larĝeco = 120ra <!-- ekz. 80ra, nur se la flagobildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | blazono = <!-- kutime el vikidatumoj --> | blazono-larĝeco = 100ra <!-- ekz. 80ra, nur se la blazonbildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | lando= {{Brazilo}} | mapo= {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | titolo de administra unuo1 = [[Regionoj de Brazilo|Regiono]] | administra unuo1= {{Sudorienta regiono de Brazilo}} | titolo de administra unuo2 = [[Subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] | administra unuo2 = {{San-Paŭlio}} | titolo de administra unuo3 = [[Mezoregiono]] | administra unuo3 = [[Metropolitana de São Paulo]] | titolo de administra unuo4 = [[Mikroregiono]] | administra unuo4 = [[Guarulhos (mikroregiono)|Guarulhos]] | fondo= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} <!-- el vikidatumoj --> | alto= {{#invoke:Wikidata|claim|P2044}} | areo= {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} km² | horzono= [[UTC-03:00]] | poŝtkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P281}} | telefonkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P473}} | regiono-ISO = BR <!-- BR-MG duobligus la antaŭan SVG-mapon --> | tipo1 = reliefo | zomo = 8 }} '''{{paĝonomo}}''' (oficiale {{lang-pt|Município de {{paĝonomo}}}}) estas municipo en la [[Subŝtatoj de Brazilo|subŝtato]] [[San-Paŭlio]] de [[Brazilo]]. Ĝi situas en la [[sudorienta regiono de Brazilo]], en la [[mezoregiono]] [[Metropolitana de São Paulo]] kaj en la [[mikroregiono]] [[Guarulhos (mikroregiono)|Guarulhos]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la municipo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en {{#invoke:Wikidata|claim|P1831|qualifier=P585}} estis {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1831}}}}. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- La loĝloko fondiĝis en [[19]] kaj estis levita al la rango de municipo la {{daton|. La subŝtata ĉefurbo [[San-Paŭlo]] situas en distanco de … kilometroj. --> == Konataj lokuloj == * [[Éverton Ribeiro]] aŭ je plena nomo ''Augusto de Barros Ribeiro'' (n. 1989), futbalisto <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Vidu ankaŭ == * [[Municipoj de San-Paŭlio]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{pt}}) * [http://www.apaulista.org.br/ Asocio de Municipoj de San-Paŭlio] (same {{pt}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|260ra|{{centre|teksto}}]] --> {{projektoj}} {{Ĝermo|Brazilo}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de San-Paŭlio]] q1bvv2ckd6uoop43apdjegqouait3wj 9363401 9363400 2026-04-29T16:28:35Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9363401 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | bildo = <!-- kutime prenatas el vikidatumoj, ankaŭ eblas individue meti iun taŭgan foton ĉi-tien --> | flago = <!-- kutime el vikidatumoj --> | flago-larĝeco = 120ra <!-- ekz. 80ra, nur se la flagobildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | blazono = <!-- kutime el vikidatumoj --> | blazono-larĝeco = 100ra <!-- ekz. 80ra, nur se la blazonbildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | lando= {{Brazilo}} | mapo= {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | titolo de administra unuo1 = [[Regionoj de Brazilo|Regiono]] | administra unuo1= {{Sudorienta regiono de Brazilo}} | titolo de administra unuo2 = [[Subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] | administra unuo2 = {{San-Paŭlio}} | titolo de administra unuo3 = [[Mezoregiono]] | administra unuo3 = [[Metropolitana de São Paulo]] | titolo de administra unuo4 = [[Mikroregiono]] | administra unuo4 = [[Guarulhos (mikroregiono)|Guarulhos]] | fondo= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} <!-- el vikidatumoj --> | alto= {{#invoke:Wikidata|claim|P2044}} | areo= {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} km² | horzono= [[UTC-03:00]] | poŝtkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P281}} | telefonkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P473}} | regiono-ISO = BR <!-- BR-MG duobligus la antaŭan SVG-mapon --> | tipo1 = reliefo | zomo = 8 }} '''{{paĝonomo}}''' (oficiale {{lang-pt|Município de {{paĝonomo}}}}) estas municipo en la [[Subŝtatoj de Brazilo|subŝtato]] [[San-Paŭlio]] de [[Brazilo]]. Ĝi situas en la [[sudorienta regiono de Brazilo]], en la [[mezoregiono]] [[Metropolitana de São Paulo]] kaj en la [[mikroregiono]] [[Guarulhos (mikroregiono)|Guarulhos]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la municipo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en {{#invoke:Wikidata|claim|P1831|qualifier=P585}} estis {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1831}}}}. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- La loĝloko fondiĝis en [[19]] kaj estis levita al la rango de municipo la {{daton|. La subŝtata ĉefurbo [[San-Paŭlo]] situas en distanco de … kilometroj. --> == Konataj lokuloj == * [[Éverton Ribeiro]] aŭ je plena nomo ''Augusto de Barros Ribeiro'' (n. 1989), futbalisto <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Vidu ankaŭ == * [[Municipoj de San-Paŭlio]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{pt}}) * [https://web.archive.org/web/20181101183103/http://guiadearuja.com/ gvidilo pri Arujá, arkivigita en novembro 2018] ({{pt}}) * [http://www.apaulista.org.br/ Asocio de Municipoj de San-Paŭlio] (same {{pt}}) [[Dosiero:Igreja Matriz Bom Jesus de Arujá 01.jpg|eta|maldekstra|260ra|{{centre|katolika kirko "Bona Jesuo"}}]] [[Dosiero:Praca Benedito Ferreira Barbosa 02.jpg|eta|maldekstra|260ra|{{centre|placo ''Benedito Ferreira Barbosa''}}]] {{projektoj}} {{Ĝermo|Brazilo}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de San-Paŭlio]] 7wml7hqpjlukqjrc75sivwwyqwf7u58 9363402 9363401 2026-04-29T16:28:55Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9363402 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | bildo = <!-- kutime prenatas el vikidatumoj, ankaŭ eblas individue meti iun taŭgan foton ĉi-tien --> | flago = <!-- kutime el vikidatumoj --> | flago-larĝeco = 120ra <!-- ekz. 80ra, nur se la flagobildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | blazono = <!-- kutime el vikidatumoj --> | blazono-larĝeco = 100ra <!-- ekz. 80ra, nur se la blazonbildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | lando= {{Brazilo}} | mapo= {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | titolo de administra unuo1 = [[Regionoj de Brazilo|Regiono]] | administra unuo1= {{Sudorienta regiono de Brazilo}} | titolo de administra unuo2 = [[Subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] | administra unuo2 = {{San-Paŭlio}} | titolo de administra unuo3 = [[Mezoregiono]] | administra unuo3 = [[Metropolitana de São Paulo]] | titolo de administra unuo4 = [[Mikroregiono]] | administra unuo4 = [[Guarulhos (mikroregiono)|Guarulhos]] | fondo= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} <!-- el vikidatumoj --> | alto= {{#invoke:Wikidata|claim|P2044}} | areo= {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} km² | horzono= [[UTC-03:00]] | poŝtkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P281}} | telefonkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P473}} | regiono-ISO = BR <!-- BR-MG duobligus la antaŭan SVG-mapon --> | tipo1 = reliefo | zomo = 8 }} '''{{paĝonomo}}''' (oficiale {{lang-pt|Município de {{paĝonomo}}}}) estas municipo en la [[Subŝtatoj de Brazilo|subŝtato]] [[San-Paŭlio]] de [[Brazilo]]. Ĝi situas en la [[sudorienta regiono de Brazilo]], en la [[mezoregiono]] [[Metropolitana de São Paulo]] kaj en la [[mikroregiono]] [[Guarulhos (mikroregiono)|Guarulhos]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la municipo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en {{#invoke:Wikidata|claim|P1831|qualifier=P585}} estis {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1831}}}}. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- La loĝloko fondiĝis en [[19]] kaj estis levita al la rango de municipo la {{daton|. La subŝtata ĉefurbo [[San-Paŭlo]] situas en distanco de … kilometroj. --> == Konataj lokuloj == * [[Éverton Ribeiro]] aŭ je plena nomo ''Augusto de Barros Ribeiro'' (n. 1989), futbalisto <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Vidu ankaŭ == * [[Municipoj de San-Paŭlio]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{pt}}) * [https://web.archive.org/web/20181101183103/http://guiadearuja.com/ gvidilo pri Arujá, arkivigita en novembro 2018] ({{pt}}) * [http://www.apaulista.org.br/ Asocio de Municipoj de San-Paŭlio] (same {{pt}}) <br/> [[Dosiero:Igreja Matriz Bom Jesus de Arujá 01.jpg|eta|maldekstra|260ra|{{centre|katolika kirko "Bona Jesuo"}}]] [[Dosiero:Praca Benedito Ferreira Barbosa 02.jpg|eta|maldekstra|260ra|{{centre|placo ''Benedito Ferreira Barbosa''}}]] {{projektoj}} {{Ĝermo|Brazilo}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de San-Paŭlio]] hkllgh7z7bjgn7woqye7wyzo8sd9avg 0 367058 9363487 8675163 2026-04-29T19:47:01Z ThomasPusch 1869 9363487 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=BR}} [[Dosiero:Panorâmica de Catanduva, SP.jpg|eta|center|400px|<center>Larĝa panoramo de Catanduva]] '''Catanduva''' estas [[municipo]] kaj [[grandurbo]] de la [[brazilo|brazila]] [[subŝtato]] [[San-Paŭlio]]. Ĝi estas centro de la samnoma mikroregiono. La [[loknomo]] signifas en loka indiĝena lingvo (Caa-tã-dyba): "malglata herbo" aŭ "nesana vegetaĵaro". == Bazaj informoj == [[Dosiero:SaoPaulo_Municip_Catanduva.svg|eta|Catanduva en la subŝtato (ruĝe).]] * [[Loĝantaro]]: 119,480 (en [[2015]]) * [[Supermara alteco]]: 503 m * [[Areo]]: 291&nbsp;km² * [[Telefonkodo]]: +55 17 * [[Poŝtkodo]]j: 15800-000 * [[Horzono]]: [[UTC]] -3 (somere UTC -2) * {{Koord|21|08|16|S|48|58|22|W|scale:30000|montru=entekste}} == Geografio == [[Dosiero:Centro de Catanduva, SP.jpg|eta|maldekstre|<center>Panoramo en Catanduva]] [[Dosiero:Igreja Matriz de Catanduva, SP.jpg|eta|maldekstre|<center>Kirko en Catanduva]] Catanduva situas en [[montaro]] laŭ [[rivero]] en sudorienta parto de la lando. [[Campinas]] troviĝas 276, [[San-Paŭlo (urbo)]] 360, [[Guarulhos]] 361, [[Curitiba]] 477, [[Goiânia]] 498, [[Belo Horizonte]] 541, [[Campo Grande]] 592, [[Nova Iguaçu]] 597, '''[[Braziljo]]''' 605, '''[[Rio-de-Ĵanejro]]''' 623, [[Porto Alegre]] 1015, [[Salvador de Bahio]] 1433, [[Teresina]] 1905, [[Maceió]] 1907, [[Recife]] 2097, [[São Luís]] 2132, [[Belém]] 2190, [[Natalo (Brazilo)]] 2261, [[Manaus]] 2334 [[km]]. == Historio == La komenca historio de Catanduva estas nebula, pli certaj informoj venis en mezo de la [[19-a jarcento]]. En la komenco de la [[20-a jarcento]] ĝi estis konata kiel Cerradinho, malgranda [[vilaĝo]]. En [[1909]] ĝi estis levita al distrikto kun la nomo Vila Adolpho, en [[1917]] sidloko de la [[municipo]]. == Ekonomio == La ekonomia bazo de Catanduva estas la komerco kaj la servoj. La industrio estas malpli grava. En la ĉirkaŭaĵo oni kultivas kaj prilaboras plej ofte [[sukerkano]]jn, iomete [[kafo]]jn, [[oranĝo]]jn kaj [[maizo]]jn. [[Dosiero:Centro de Catanduva 01.jpg|eta|<center>Urbocentro de Catanduva]] [[Dosiero:Centro de Catanduva.jpg|eta|<center>Vido en Catanduva]] [[Dosiero:Unimedcatanduva.jpg|eta|<center>Konstruaĵo en Catanduva]] == Trafiko == Catanduva situas en mezo laŭ [[ŝoseo]] inter [[São José do Rio Preto]] – [[São Carlos (São Paulo)]], sed kuras ankaŭ flankovojoj al la proksimaj urbetoj. La urbego havas ankaŭ fervojan kontakton kaj malgrandan [[flughaveno]]n. == Klimato == Catanduva situas en humida tropika zono kun sekaj kaj mildaj [[vintro]]j kaj varmaj, malsekaj [[somero]]j. La averaĝa [[temperaturo]] estas 23&nbsp;°C. Jare pluvas po 1362 mm, en ĉiuj monatoj pluvas, tamen inter [[decembro]]-[[marto]] pli ofte. == Vidindaĵoj == * biblioteko * muzeo * kirko == Konataj lokuloj == * [[Alex Sandro]] aŭ plennome ''Alex Sandro Lobo Silva'' (n. 1991), futbalisto == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Municipoj de San-Paŭlio]] == Eksteraj ligiloj == * {{pt}} [http://www.catanduva.sp.gov.br/ Oficiala paĝo] * {{pt}} [http://www.apaulista.org.br/ Asocio de Municipoj de San-Paŭlio] * {{en}} [http://www.britannica.com/place/Catanduva] * {{en}} [http://www.tiptopglobe.com/city?n=Catanduva&p=109615 mapo, distancoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160416141530/http://www.tiptopglobe.com/city?n=Catanduva&p=109615 |date=2016-04-16 }} [[Kategorio:Municipoj de San-Paŭlo]] [[Kategorio:Urboj de Brazilo]] r0lykkq4fm1cbxz5m2h298d05nc6tnh 9363491 9363487 2026-04-29T19:49:24Z ThomasPusch 1869 9363491 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=BR}} [[Dosiero:Panorâmica de Catanduva, SP.jpg|eta|center|400px|<center>Larĝa panoramo de Catanduva]] '''Catanduva''' estas [[municipo]] kaj [[grandurbo]] de la [[brazilo|brazila]] [[subŝtatoj de Brazilo|subŝtato]] [[San-Paŭlio]]. Ĝi estas centro de la samnoma mikroregiono. La [[loknomo]] signifas en loka indiĝena lingvo (Caa-tã-dyba): "malglata herbo" aŭ "nesana vegetaĵaro". == Bazaj informoj == [[Dosiero:SaoPaulo_Municip_Catanduva.svg|eta|Catanduva en la subŝtato (ruĝe).]] * [[Loĝantaro]]: 119,480 (en [[2015]]) * [[Supermara alteco]]: 503 m * [[Areo]]: 291&nbsp;km² * [[Telefonkodo]]: +55 17 * [[Poŝtkodo]]j: 15800-000 * [[Horzono]]: [[UTC]] -3 (somere UTC -2) * {{Koord|21|08|16|S|48|58|22|W|scale:30000|montru=entekste}} == Geografio == [[Dosiero:Centro de Catanduva, SP.jpg|eta|maldekstre|<center>Panoramo en Catanduva]] [[Dosiero:Igreja Matriz de Catanduva, SP.jpg|eta|maldekstre|<center>Kirko en Catanduva]] Catanduva situas en [[montaro]] laŭ [[rivero]] en sudorienta parto de la lando. [[Campinas]] troviĝas 276, [[San-Paŭlo (urbo)]] 360, [[Guarulhos]] 361, [[Curitiba]] 477, [[Goiânia]] 498, [[Belo Horizonte]] 541, [[Campo Grande]] 592, [[Nova Iguaçu]] 597, '''[[Braziljo]]''' 605, '''[[Rio-de-Ĵanejro]]''' 623, [[Porto Alegre]] 1015, [[Salvador de Bahio]] 1433, [[Teresina]] 1905, [[Maceió]] 1907, [[Recife]] 2097, [[São Luís]] 2132, [[Belém]] 2190, [[Natalo (Brazilo)]] 2261, [[Manaus]] 2334 [[km]]. == Historio == La komenca historio de Catanduva estas nebula, pli certaj informoj venis en mezo de la [[19-a jarcento]]. En la komenco de la [[20-a jarcento]] ĝi estis konata kiel Cerradinho, malgranda [[vilaĝo]]. En [[1909]] ĝi estis levita al distrikto kun la nomo Vila Adolpho, en [[1917]] sidloko de la [[municipo]]. == Ekonomio == La ekonomia bazo de Catanduva estas la komerco kaj la servoj. La industrio estas malpli grava. En la ĉirkaŭaĵo oni kultivas kaj prilaboras plej ofte [[sukerkano]]jn, iomete [[kafo]]jn, [[oranĝo]]jn kaj [[maizo]]jn. [[Dosiero:Centro de Catanduva 01.jpg|eta|<center>Urbocentro de Catanduva]] [[Dosiero:Centro de Catanduva.jpg|eta|<center>Vido en Catanduva]] [[Dosiero:Unimedcatanduva.jpg|eta|<center>Konstruaĵo en Catanduva]] == Trafiko == Catanduva situas en mezo laŭ [[ŝoseo]] inter [[São José do Rio Preto]] – [[São Carlos (São Paulo)]], sed kuras ankaŭ flankovojoj al la proksimaj urbetoj. La urbego havas ankaŭ fervojan kontakton kaj malgrandan [[flughaveno]]n. == Klimato == Catanduva situas en humida tropika zono kun sekaj kaj mildaj [[vintro]]j kaj varmaj, malsekaj [[somero]]j. La averaĝa [[temperaturo]] estas 23&nbsp;°C. Jare pluvas po 1362 mm, en ĉiuj monatoj pluvas, tamen inter [[decembro]]-[[marto]] pli ofte. == Vidindaĵoj == * biblioteko * muzeo * kirko == Konataj lokuloj == * [[Alex Sandro]] aŭ plennome ''Alex Sandro Lobo Silva'' (n. 1991), futbalisto == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Municipoj de San-Paŭlio]] == Eksteraj ligiloj == * {{pt}} [http://www.catanduva.sp.gov.br/ Oficiala paĝo] * {{pt}} [http://www.apaulista.org.br/ Asocio de Municipoj de San-Paŭlio] * {{en}} [http://www.britannica.com/place/Catanduva] * {{en}} [http://www.tiptopglobe.com/city?n=Catanduva&p=109615 mapo, distancoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160416141530/http://www.tiptopglobe.com/city?n=Catanduva&p=109615 |date=2016-04-16 }} [[Kategorio:Municipoj de San-Paŭlo]] [[Kategorio:Urboj de Brazilo]] lvrxgmsk2sgtvm6u8ijml5vrft8q79s 0 369458 9363386 9253500 2026-04-29T16:10:52Z ThomasPusch 1869 9363386 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo=São Gonçalo | lando=Brazilo | bildo= | bildo-priskribo=Financa urbocentro de São Gonçalo. | bildo-larĝeco= | flago=Flag of São Gonçalo.svg | blazono=Brasão de São Gonçalo, RJ.svg | devizo= | patrono= | mapo= RiodeJaneiro Municip SaoGoncalo.svg | mapo2= | longitudo-gradoj=43 | longitudo-minutoj=03 | longitudo-sekundoj=14 | longitudo-direkto=U | latitudo-gradoj=22 | latitudo-minutoj=49 | latitudo-sekundoj=37 | latitudo-direkto=S | montrukoordinatojn=titolo | ŝtato=Rio-de-Ĵanejro | regiono=Metropola Regiono de Rio-de-Ĵanejro | mikroregiono=Mikroregiono de Rio-de-Ĵanejro | provinco= | departemento= | arondismento= | distriktaro= | kantono= | distrikto= | fondo=[[22-a de septembro]] [[1890]] | registaro= | estro= | alto=19 m | areo=249,142 km² | loĝ=999.901 | dens=4.013,4 | HDI=0,782 | interkom= | ĝemel= | horzono=-3 | pk= | tel= | aŭto= | kodo= | laŭ= | TTTejo=[http://www.saogoncalo.rj.gov.br www.saogoncalo.rj.gov.br] | regiono-ISO=BR | zomo=10 }} '''São Gonçalo''' estas [[municipo]] de la [[brazila]] [[Subŝtatoj de Brazilo|subŝtato]] [[Rio-de-Ĵanejrio]]. Ĝi situas je [[latitudo]] 22º49'37" [[sude]] kaj je [[longitudo]] 43º03'14" [[okcidente]] kaj estas 19 [[metro]]jn alta. São Gonçalo taksis 999.901 loĝantojn<ref>Instituto Brasileiro Geográfico e Estatístico, 2010</ref>, estas la dua plej [[hompleneco|homplena]] [[urbo]] en la [[subŝtato|ŝtato]], post la ĉefurbo, kaj partoprenas la [[Metropola Regiono de Rio-de-Ĵanejro|Metropolan Regionon de Rio-de-Ĵanejro]] (''Metropolitana do Rio de Janeiro''). == Bildaro == <gallery> Dosiero:Praia_das_Pedrinhas.jpg|Fiŝkaptisto en la marbordo </gallery> == Konataj lokuloj == * [[]] (n. 199), futbalisto == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * ('''pt''') [http://www.saogoncalo.rj.gov.br Oficiala paĝo de São Gonçalo] * ('''pt''') [http://www.saogoncaloturismo.com Turismo en São Gonçalo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200819015616/http://www.saogoncaloturismo.com/ |date=2020-08-19 }} * ('''pt''') [http://openstreetmap.org/?lat=-22.8149&lon=-43.0276&zoom=12&layers=B000FTF Mapo de São Gonçalo en [[OpenStreetMap]]] * ('''pt''') [http://www.saogoncaloemfoco.com.br Komerca portalo pri la urbo São Gonçalo] {{Ĝermo|Brazilo}} {{Koord|-22.826944|-43.053889|formato=gms|montru=entekste}} [[Kategorio:Rio-de-Ĵanejrio]] [[Kategorio:Municipoj de Rio-de-Ĵanejrio]] aiod06yc0czxxv5300r6yppzcbye12w 9363393 9363386 2026-04-29T16:15:00Z ThomasPusch 1869 /* Konataj lokuloj */ 9363393 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo=São Gonçalo | lando=Brazilo | bildo= | bildo-priskribo=Financa urbocentro de São Gonçalo. | bildo-larĝeco= | flago=Flag of São Gonçalo.svg | blazono=Brasão de São Gonçalo, RJ.svg | devizo= | patrono= | mapo= RiodeJaneiro Municip SaoGoncalo.svg | mapo2= | longitudo-gradoj=43 | longitudo-minutoj=03 | longitudo-sekundoj=14 | longitudo-direkto=U | latitudo-gradoj=22 | latitudo-minutoj=49 | latitudo-sekundoj=37 | latitudo-direkto=S | montrukoordinatojn=titolo | ŝtato=Rio-de-Ĵanejro | regiono=Metropola Regiono de Rio-de-Ĵanejro | mikroregiono=Mikroregiono de Rio-de-Ĵanejro | provinco= | departemento= | arondismento= | distriktaro= | kantono= | distrikto= | fondo=[[22-a de septembro]] [[1890]] | registaro= | estro= | alto=19 m | areo=249,142 km² | loĝ=999.901 | dens=4.013,4 | HDI=0,782 | interkom= | ĝemel= | horzono=-3 | pk= | tel= | aŭto= | kodo= | laŭ= | TTTejo=[http://www.saogoncalo.rj.gov.br www.saogoncalo.rj.gov.br] | regiono-ISO=BR | zomo=10 }} '''São Gonçalo''' estas [[municipo]] de la [[brazila]] [[Subŝtatoj de Brazilo|subŝtato]] [[Rio-de-Ĵanejrio]]. Ĝi situas je [[latitudo]] 22º49'37" [[sude]] kaj je [[longitudo]] 43º03'14" [[okcidente]] kaj estas 19 [[metro]]jn alta. São Gonçalo taksis 999.901 loĝantojn<ref>Instituto Brasileiro Geográfico e Estatístico, 2010</ref>, estas la dua plej [[hompleneco|homplena]] [[urbo]] en la [[subŝtato|ŝtato]], post la ĉefurbo, kaj partoprenas la [[Metropola Regiono de Rio-de-Ĵanejro|Metropolan Regionon de Rio-de-Ĵanejro]] (''Metropolitana do Rio de Janeiro''). == Bildaro == <gallery> Dosiero:Praia_das_Pedrinhas.jpg|Fiŝkaptisto en la marbordo </gallery> == Konataj lokuloj == * [[Vinícius Júnior]] aŭ je plena nomo ''Vinícius José Paixão de Oliveira Júnior'' (n. 2000), futbalisto == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * ('''pt''') [http://www.saogoncalo.rj.gov.br Oficiala paĝo de São Gonçalo] * ('''pt''') [http://www.saogoncaloturismo.com Turismo en São Gonçalo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200819015616/http://www.saogoncaloturismo.com/ |date=2020-08-19 }} * ('''pt''') [http://openstreetmap.org/?lat=-22.8149&lon=-43.0276&zoom=12&layers=B000FTF Mapo de São Gonçalo en [[OpenStreetMap]]] * ('''pt''') [http://www.saogoncaloemfoco.com.br Komerca portalo pri la urbo São Gonçalo] {{Ĝermo|Brazilo}} {{Koord|-22.826944|-43.053889|formato=gms|montru=entekste}} [[Kategorio:Rio-de-Ĵanejrio]] [[Kategorio:Municipoj de Rio-de-Ĵanejrio]] 58glx0285q64fvqv2kidoxlik0jbn2c 9363395 9363393 2026-04-29T16:16:52Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9363395 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo=São Gonçalo | lando=Brazilo | bildo= | bildo-priskribo=Financa urbocentro de São Gonçalo. | bildo-larĝeco= | flago=Flag of São Gonçalo.svg | blazono=Brasão de São Gonçalo, RJ.svg | devizo= | patrono= | mapo= RiodeJaneiro Municip SaoGoncalo.svg | mapo2= | longitudo-gradoj=43 | longitudo-minutoj=03 | longitudo-sekundoj=14 | longitudo-direkto=U | latitudo-gradoj=22 | latitudo-minutoj=49 | latitudo-sekundoj=37 | latitudo-direkto=S | montrukoordinatojn=titolo | ŝtato=Rio-de-Ĵanejro | regiono=Metropola Regiono de Rio-de-Ĵanejro | mikroregiono=Mikroregiono de Rio-de-Ĵanejro | provinco= | departemento= | arondismento= | distriktaro= | kantono= | distrikto= | fondo=[[22-a de septembro]] [[1890]] | registaro= | estro= | alto=19 m | areo=249,142 km² | loĝ=999.901 | dens=4.013,4 | HDI=0,782 | interkom= | ĝemel= | horzono=-3 | pk= | tel= | aŭto= | kodo= | laŭ= | TTTejo=[http://www.saogoncalo.rj.gov.br www.saogoncalo.rj.gov.br] | regiono-ISO=BR | zomo=10 }} '''São Gonçalo''' estas [[municipo]] de la [[brazila]] [[Subŝtatoj de Brazilo|subŝtato]] [[Rio-de-Ĵanejrio]]. Ĝi situas je [[latitudo]] 22º49'37" [[sude]] kaj je [[longitudo]] 43º03'14" [[okcidente]] kaj estas 19 [[metro]]jn alta. São Gonçalo taksis 999.901 loĝantojn<ref>Instituto Brasileiro Geográfico e Estatístico, 2010</ref>, estas la dua plej [[hompleneco|homplena]] [[urbo]] en la [[subŝtato|ŝtato]], post la ĉefurbo, kaj partoprenas la [[Metropola Regiono de Rio-de-Ĵanejro|Metropolan Regionon de Rio-de-Ĵanejro]] (''Metropolitana do Rio de Janeiro''). == Bildaro == <gallery> Dosiero:Praia_das_Pedrinhas.jpg|Fiŝkaptisto en la marbordo </gallery> == Konataj lokuloj == * [[Vinícius Júnior]] aŭ je plena nomo ''Vinícius José Paixão de Oliveira Júnior'' (n. 2000), futbalisto == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://www.saogoncalo.rj.gov.br Oficiala retejo de São Gonçalo] ({{pt}}) * [http://www.saogoncaloturismo.com Turismo en São Gonçalo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200819015616/http://www.saogoncaloturismo.com/ |date=2020-08-19 }} ({{pt}}) * [http://openstreetmap.org/?lat=-22.8149&lon=-43.0276&zoom=12&layers=B000FTF Mapo de São Gonçalo en [[OpenStreetMap]]] ({{pt}}) * [http://www.saogoncaloemfoco.com.br Komerca portalo pri la urbo São Gonçalo] ({{pt}}) {{Ĝermo|Brazilo}} {{Koord|-22.826944|-43.053889|formato=gms|montru=entekste}} [[Kategorio:Rio-de-Ĵanejrio]] [[Kategorio:Municipoj de Rio-de-Ĵanejrio]] 1tfd4y9nu3lpthxzzcnnn4p2tivlk0z 9363396 9363395 2026-04-29T16:17:34Z ThomasPusch 1869 9363396 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo=São Gonçalo | lando=Brazilo | bildo= | bildo-priskribo=Financa urbocentro de São Gonçalo. | bildo-larĝeco= | flago=Flag of São Gonçalo.svg | blazono=Brasão de São Gonçalo, RJ.svg | devizo= | patrono= | mapo= RiodeJaneiro Municip SaoGoncalo.svg | mapo2= | longitudo-gradoj=43 | longitudo-minutoj=03 | longitudo-sekundoj=14 | longitudo-direkto=U | latitudo-gradoj=22 | latitudo-minutoj=49 | latitudo-sekundoj=37 | latitudo-direkto=S | montrukoordinatojn=titolo | ŝtato=Rio-de-Ĵanejro | regiono=Metropola Regiono de Rio-de-Ĵanejro | mikroregiono=Mikroregiono de Rio-de-Ĵanejro | provinco= | departemento= | arondismento= | distriktaro= | kantono= | distrikto= | fondo=[[22-a de septembro]] [[1890]] | registaro= | estro= | alto=19 m | areo=249,142 km² | loĝ=999.901 | dens=4.013,4 | HDI=0,782 | interkom= | ĝemel= | horzono=-3 | pk= | tel= | aŭto= | kodo= | laŭ= | TTTejo=[http://www.saogoncalo.rj.gov.br www.saogoncalo.rj.gov.br] | regiono-ISO=BR | zomo=10 }} en [[2010]] havis == Bildaro == <gallery> Dosiero:Praia_das_Pedrinhas.jpg|Fiŝkaptisto en la marbordo </gallery> == Konataj lokuloj == * [[Vinícius Júnior]] aŭ je plena nomo ''Vinícius José Paixão de Oliveira Júnior'' (n. 2000), futbalisto == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://www.saogoncalo.rj.gov.br Oficiala retejo de São Gonçalo] ({{pt}}) * [http://www.saogoncaloturismo.com Turismo en São Gonçalo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200819015616/http://www.saogoncaloturismo.com/ |date=2020-08-19 }} ({{pt}}) * [http://openstreetmap.org/?lat=-22.8149&lon=-43.0276&zoom=12&layers=B000FTF Mapo de São Gonçalo en [[OpenStreetMap]]] ({{pt}}) * [http://www.saogoncaloemfoco.com.br Komerca portalo pri la urbo São Gonçalo] ({{pt}}) {{Ĝermo|Brazilo}} {{Koord|-22.826944|-43.053889|formato=gms|montru=entekste}} [[Kategorio:Rio-de-Ĵanejrio]] [[Kategorio:Municipoj de Rio-de-Ĵanejrio]] kr09ysm94zjmkauvrhtwdc4fp75p70d 9363516 9363396 2026-04-29T20:10:37Z ThomasPusch 1869 9363516 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo=São Gonçalo | lando=Brazilo | bildo= | bildo-priskribo=Financa urbocentro de São Gonçalo. | bildo-larĝeco= | flago=Flag of São Gonçalo.svg | blazono=Brasão de São Gonçalo, RJ.svg | devizo= | patrono= | mapo= RiodeJaneiro Municip SaoGoncalo.svg | mapo2= | longitudo-gradoj=43 | longitudo-minutoj=03 | longitudo-sekundoj=14 | longitudo-direkto=U | latitudo-gradoj=22 | latitudo-minutoj=49 | latitudo-sekundoj=37 | latitudo-direkto=S | montrukoordinatojn=titolo | ŝtato=Rio-de-Ĵanejro | regiono=Metropola Regiono de Rio-de-Ĵanejro | mikroregiono=Mikroregiono de Rio-de-Ĵanejro | provinco= | departemento= | arondismento= | distriktaro= | kantono= | distrikto= | fondo=[[22-a de septembro]] [[1890]] | registaro= | estro= | alto=19 m | areo=249,142 km² | loĝ=999.901 | dens=4.013,4 | HDI=0,782 | interkom= | ĝemel= | horzono=-3 | pk= | tel= | aŭto= | kodo= | laŭ= | TTTejo=[http://www.saogoncalo.rj.gov.br www.saogoncalo.rj.gov.br] | regiono-ISO=BR | zomo=10 }} '''São Gonçalo''' estas [[municipo]] de la [[brazila]] [[Subŝtatoj de Brazilo|subŝtato]] [[Rio-de-Ĵanejrio]]. Ĝi situas je [[latitudo]] 22º49'37" [[sude]] kaj je [[longitudo]] 43º03'14" [[okcidente]] kaj estas 19 [[metro]]jn alta. São Gonçalo en [[2010]] havis 999 901 loĝantojn<ref>Instituto Brasileiro Geográfico e Estatístico, 2010</ref>, estas la dua plej [[hompleneco|homplena]] [[urbo]] en la [[subŝtato|ŝtato]], post la ĉefurbo, kaj partoprenas la [[Metropola Regiono de Rio-de-Ĵanejro|Metropolan Regionon de Rio-de-Ĵanejro]] (''Metropolitana do Rio de Janeiro''). == Bildaro == <gallery> Dosiero:Praia_das_Pedrinhas.jpg|Fiŝkaptisto en la marbordo </gallery> == Konataj lokuloj == * [[Vinícius Júnior]] aŭ je plena nomo ''Vinícius José Paixão de Oliveira Júnior'' (n. 2000), futbalisto == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://www.saogoncalo.rj.gov.br Oficiala retejo de São Gonçalo] ({{pt}}) * [http://www.saogoncaloturismo.com Turismo en São Gonçalo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200819015616/http://www.saogoncaloturismo.com/ |date=2020-08-19 }} ({{pt}}) * [http://openstreetmap.org/?lat=-22.8149&lon=-43.0276&zoom=12&layers=B000FTF Mapo de São Gonçalo en [[OpenStreetMap]]] ({{pt}}) * [http://www.saogoncaloemfoco.com.br Komerca portalo pri la urbo São Gonçalo] ({{pt}}) {{Ĝermo|Brazilo}} {{Koord|-22.826944|-43.053889|formato=gms|montru=entekste}} [[Kategorio:Rio-de-Ĵanejrio]] [[Kategorio:Municipoj de Rio-de-Ĵanejrio]] a1pq3a0w7bf0k81ks0zeicpyoy97u98 0 370966 9363493 9361581 2026-04-29T19:50:38Z ThomasPusch 1869 /* Referencoj */ 9363493 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=BR |tipo1 = reliefo |zomo = 8 }} '''Nova Venécia''' estas municipo de la [[brazilo|brazila]] [[Subŝtatoj de Brazilo|subŝtato]] [[Espirito-Santo]], kiu en [[2010]] havis 46 031 loĝantojn.<ref name="ibge-loĝ2010">[https://web.archive.org/web/20101126040344/http://www.censo2010.ibge.gov.br/ laŭ la censo de 2010] en retejo de la nacia statistika agentejo [[IBGE]], arkivigita en novembro 2010</ref> Laŭ la stato de [[2020]] en la municipo vivis 50 434 loĝantoj,<ref>[https://cidades.ibge.gov.br/brasil/es/nova-venecia/panorama laŭ la censo de 2020] same en retejo de la nacia statistika agentejo [[IBGE]]</ref> kaj en [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] estis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Limnajbaroj estas {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Konataj lokuloj == * [[Richarlison]] aŭ plennome ''Richarlison de Andrade'' (n. 1997), futbalisto == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Municipoj de Espirito-Santo]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{pt}}) {{municipoj de Espirito-Santo}} {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Brazilo}} [[Kategorio:Municipoj de Espirito-Santo]] mgl46ek2xbmq7ex8n7ujskzvamutfoi 0 373533 9363415 9267103 2026-04-29T17:21:42Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363415 wikitext text/x-wiki '''Vaporama''' estas la '''arta''' nomo de du organizaĵoj en [[Svisujo]] pri rekonstruo de historia [[ŝipo]] kaj [[vapormaŝino]]j. En jaro [[1975]] oni fondis la '' [[Verein Schweizerisches Dampfmaschinenmuseum Thun]]'', [[asocio svisa vapormaŝhino-muzeo Thun]]. Ekde 1976 oni uzis la artan nomon ''Vaporama''. == Kooperativo "Vaporama" == La '''Kooperativo Vaporama''' estis la "savisto" kaj la posedisto de la fama malnova vaporŝipo [[Blümlisalp (ŝipo)|Blümlisalp]], loka nomo ''"Bluemlisalp"'' aŭ ''"Blüemlisalp"'' aŭ'' "Blüemere"'' de [[lago de Thun]] (la prononco estas ĉirkaŭ "Bluemlisalp".) La [[BLS]] uzas la ŝipon en la [[lago de Thun]]. [[Dosiero:Swiss Steamboat Bluemlisalp lake Thun.jpg|eta|[[Blümlisalp (ŝipo)|Vaporŝipo Blümlisalp]], [[lago de Thun]]]] == Fondaĵo Vaporama == La fondaĵo ''vaporama'' estas posedanto de kolekto de diversaj vapormaŝinoj. Ekde jaro [[2009]] oni neniigis la fondaĵon pro la nova muzeo en [[Vinterturo]]. == Celoj de "Vaporama" == Kooperativo kaj fondaĵo uzas la artan nomon "Vaporama" kaj volis fondi svisan vapormaŝino-muzeon en Thun. La urbo [[Thun]] proponis en jaro [[1998]] la separon de la [[ŝipo]] kaj de la kolekto. Ekde 17-a junio [[2006]] oni havis samajn personojn en la konsilistaroj. Sed oni ne trovis bonan domegon en Thun por la muzeo. Ekde 18-a julio [[2011]] oni transloĝiĝas ĉiujn [[vapormaŝino]]jn de la kolekto al novan magazenon en [[Vinterturo]] laŭ raporto de konsilistaro de fondaĵo de 17-a julio [[2011]]. Oni planas muzeon en [[Vinterturo]], [[Svisujo]], kun la ''vdw verein dampfzentrum Winterthur'' - vdw asocio vaporcentro vinterturo. == Parka vaporfervojo en parko ''Schadau'' ("ŝadaŭ") en Thun == Oni planis ankaŭ parkan vaporfervojon por infanoj kun la [[muzeo]]. Hodiaŭ nur la bela parka vaporfervojo estas en funkcio ekde [[2009]], sed la muzeo ne estos en [[Thun]], sed en [[Vinterturo]]. La parka fervojo transportis 30000 personojn en jaro [[2009]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.dampfzentrum.ch/vaporama/geschichte/77-geschichte-vaporama-stichwortartig detala historio pri la "vaporama" ĝis 13-a februaro 2010]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.vaporama.ch/ oficiala retejo de vaporama]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.dampfzentrum.ch/ vdw]''[[vdw]] [[Verein Dampfzentrum Winterthur]]'' - [[vdw]] [[asocio vaporcentro Vinterturo]] (en germana lingvo) * [http://www.dampfbahn-schadaupark.ch/organisation/ ''Verein Dampfbahn Vaporama Schadaupark Thun'']. - Asocio vaporfervojo Vaporama Ŝadaŭ - parko Thun, [[Svisujo]] * [http://www.sbb.ch/home.html horaro de trainoj, busoj, ŝipoj en Svisujo] [[Kategorio:Asocioj de Svislando]] [[Kategorio:Fervojo en Svislando]] [[Kategorio:Akva transporto en Svislando]] [[Kategorio:Muzeoj en Svislando]] dzp24j4f5ybavruqv509ihmjnjmkfnx 0 383830 9363653 8172929 2026-04-30T06:53:27Z ThomasPusch 1869 + Dani Alves 9363653 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Juazeiro | kategorio = municipo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Juazeiro | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Brazilo | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = [[Bahio]] [[Dosiero:Bandeira da Bahia.svg|20px]] | ŝtato_tipo = [[Subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] | regiono = [[Valo san-franciska de Bahio]] | regiono_tipo = Mezoregiono | distrikto_tipo = Mikroregiono | distrikto = [[Juazeiro (mikroregiono)|Juazeiro]] <!-- *** Situo *** --> | situo = urba centro | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 09 | lat_m = 24 | lat_s = 50 | lat_NS = S | long_d = 40 | long_m = 30 | long_s = 10 | long_EW = W | plej_alta_leviĝo = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 6500.679 | areo_rondumo = 3 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 197965 | loĝantaro_dato = 2010 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = UTC-3 | kodo = | kodo_noto = | kodo_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = Bahia Municip Juazeiro.svg | mapo_fono = | mapo_priskribo = Situo ene de Bahio | mapo_lokumilo = | mapo1 = Relief Map of Brazil.jpg | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situo ene de Brazilo | mapo1_lokumilo = Brazilo <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = http://www.juazeiro.ba.gov.br | commons = Juazeiro (Bahia) | portalo = Brazilo }} '''Ĵuazeiro''' estas municipo en la brazila ŝtato [[Bahio]], kiu havis 197.965 loĝantojn en 2010 <ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.ibge.gov.br/cidadesat/link.php?codmun=291840 |titolo=Juazeiro |alirdato=2011-11-24 |formato=HTML |verko=Censo 2010 |aŭtoro=IBGE }}</ref>. == Konataj lokuloj == * [[Dani Alves]] (n. 1983), futbalisto == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Municipoj de Bahio]] {{Ĝermeto|Brazilo}} [[Kategorio:Municipoj de Bahio]] 5spd41rmlqmbv2zqe1st8ne98gmaua1 0 383965 9363398 5152388 2026-04-29T16:19:00Z ThomasPusch 1869 9363398 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Itapitanga | kategorio = municipo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = ''Ŝtono Ruĝa'', en la [[tupia]] | oficiala_nomo = Itapitanga | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Brazilo | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = [[Bahio]] [[Dosiero:Bandeira da Bahia.svg|20px]] | ŝtato_tipo = [[Subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] | regiono = [[Sul Baiano]] | regiono_tipo = Mezoregiono | distrikto_tipo = Mikroregiono | distrikto = [[Ilhéus-Itabuna]] <!-- *** Situo *** --> | situo = urba centro | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 14 | lat_m = 25 | lat_s = 22 | lat_NS = S | long_d = 39 | long_m = 33 | long_s = 54 | long_EW = W | plej_alta_leviĝo = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 408.372 | areo_rondumo = 3 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 10207 | loĝantaro_dato = 2010 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = UTC-3 | kodo = | kodo_noto = | kodo_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = Bahia Municip Itapitanga.svg | mapo_fono = | mapo_priskribo = Situo ene de Bahio | mapo_lokumilo = | mapo1 = Relief Map of Brazil.jpg | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situo ene de Brazilo | mapo1_lokumilo = Brazilo <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = http://www.itapitanga.ba.gov.br | commons = Itapitanga | portalo = Brazilo }} '''Itapitanga''' estas municipo en la brazila subŝtato [[Bahio]], kiu havis 10.207 loĝantojn en 2010 <ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.ibge.gov.br/cidadesat/link.php?codmun=291660 |titolo=Itapitanga |alirdato=2011-11-26 |formato=HTML |verko=Censo 2010 |aŭtoro=IBGE }}</ref>. == Konataj lokuloj == * [[Gleison Bremer]] aŭ je plena nomo ''Gleison Bremer Silva Nascimento'' (n. 1997), futbalisto == Vidu ankaŭ == * [[Municipoj de Bahio]] == Referencoj == {{referencoj}} {{Ĝermo|Brazilo}} [[Kategorio:Municipoj de Bahio]] 0mu3pe9jdofz4xheqt9gq2ceubnrvo7 0 390682 9363561 8538445 2026-04-30T03:56:53Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363561 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''CSÁNYI Vilmos''' (ĉa:nji) estas hungara biologo, biokemiisto, etologo, universitata profesoro, ano de [[MTA]] naskita en [[Budapeŝto]] la [[9-an de majo]] [[1935]]. En lastaj jaroj li verkas romanojn kaj novelojn. == Kariero == Csányi diplomiĝis en [[Eötvös Loránd Tudományegyetem]] pri kemio en 1958, li fariĝis kunlaboranto de la Kemia Instituto de Medicina Universitato de Budapeŝto. De 1973 li laboris en laboratorio sintengenetika de [[ELTE]]. En 1970 li ricevis la akademidoktoran gradon. En 2001 li fariĝis ĉefredaktoro de la revuo [[Magyar Tudomány]]. Lia ĉefa esplorkampo estis la konduto de bestoj kaj homoj. La [[asteroido]] [[95785 Csányivilmos]] estis nomita en lia honoro. == Fonto == * [[Magyar nagylexikon]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://web.t-online.hu/csanyi14/Csanyi_Vilmos/Kezd%C5%91lap.html Oficiala retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120214231942/http://web.t-online.hu/csanyi14/Csanyi_Vilmos/Kezd%C5%91lap.html |date=2012-02-14 }} * [http://mek.oszk.hu/html/vgi/kereses/keresesujgy.phtml?tip=gyors Verkoj retaj] {{Webarchiv|url=https://archive.today/20100126223608/http://mek.oszk.hu/html/vgi/kereses/keresesujgy.phtml?tip=gyors |date=2010-01-26 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Csanyi Vilmos}} [[Kategorio:Hungaraj kemiistoj]] [[Kategorio:Hungaraj biokemiistoj]] [[Kategorio:Hungaraj verkistoj]] [[Kategorio:Hungaraj akademianoj]] [[Kategorio:Hungaraj etologoj]] [[Kategorio:Hungaraj kinologoj]] 38i891rgfxap6lpthoma0vwbiqd9oij 0 393349 9363730 9165751 2026-04-30T09:48:41Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363730 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Volker Kriegel.jpg|eta|Volker Kriegel en novembro de 2002]] '''Volker Kriegel''' (naskiĝis la [[24-an de decembro]] [[1943]] en [[Darmstadt]]; mortis la [[14-an de junio]] [[2003]] en [[San Sebastián]]) estis [[germana]] [[ĵazo|ĵazmuzikisto]], desegnisto kaj verkisto. Li validas kiel unu el la ĉefroluloj de [[ĵazroko]] en Germanujo kaj grave influis la enkondukon kaj establiĝon de ĉi tiu muzikstilo == Vivo kaj kariero == === Edukado === Kriegel instruis al si mem la gitarludon ekde sia 16-a vivojaro. Post kiam li post la abituro komence laboris kiel desegnoinstruisto,<ref>Komp. Sandner, p. 128</ref> li fondis baldaŭ ĵaztriopon (inter alie kun Lothar Scharf), kun kiu li en 1964 dum la ''Düsseldorfer Amateurjazzfestival'' [Amatora Ĵazfestivalo je [[Duseldorfo]]] premiojn kiel plej bona gitaristo kaj kiel plej bona soloisto.<ref>Komp. ''Ausbruch aus der Konvention'', en: [[Die Zeit]], 22-an de oktobro 1965</ref> En 1965 li fariĝis membro de la kvinopo de Claudio Szenkar.<ref>Jürgen Schwab: ''Der Frankfurt Sound. Eine Stadt und ihre Jazzgeschichte(n).'' Frankfurto ĉ.M. 2004, p. 168; [http://www.thomas-staiber.de/mu_kriegel.htm Thomas Staiber ''Volker Kriegel – 24-an de decembro 1943 ĝis 15-an de julio 2003] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080925135209/http://www.thomas-staiber.de/mu_kriegel.htm |date=2008-09-25 }}</ref> Kiam li pli malfrue en [[Frankfurto ĉe Majno|Frankfurto]] studis psikologion kaj [[sociologio]]n (inter alie je ĵazkontraŭulo [[Theodor W. Adorno|Adorno]]), li unuafoje estis aktiva en la frankfurta ĵazmondeto kaj muzikis je [[improvizad-kunsido]]j kun Emil Mangelsdorff, Fritz Hartschuh, Gustl Mayer kaj Rolf Lüttgens.<ref>Jürgen Schwab: ''Der Frankfurt Sound.'' p. 175ss.</ref> Jam tiutempe Kriegel laboris kiel desegnisto por gazetoj. === Kariero kiel muzikisto === [[Dosiero:Volker Kriegel, MPS Jazzfestival 1971-10-09 (Photograph by Heinrich Klaffs; from flickr).jpg|eta|Kriegel en 1971 kun ''Dave Pike Set'' ĉe la ĵazvestivalo de MPS.]] En 1967 Volker Kriegel estis membro de ''Swinging Oil Drops'', bando de Emil Mangelsdorff orientita je [[ĉefstila ĵazo]], kaj de la bando de Gustl Mayer, ''Sound Constellation'', kunverkis tamen ankaŭ la albumon ''Doldinger Goes On''<ref>[http://www.jazzindex.ch/de/album.php?Album=51471&Begriff=Klaus+Doldinger+-+Doldinger+Goes+On jazzindex.ch]</ref> de ĵazsaksofonisto [[Klaus Doldinger]]. Ekde 1968 ĝis 1973 li estis membro de la bando ''Dave Pike Set'', kies kreska sukceso fine de la 1960-aj jaroj estis ekigilo por la evoluo de Kriegel al profesia muzikisto. Jam kun ''Dave Pike Set'' Kriegel sin forturnis de ĵazo komprenata kiel arta muziko kaj orientiĝis stile je popularaj sonoj kaj ritmoj el [[bosanovo]] kaj [[popularmuziko]]. Kriegel vortigis dum sia epoko ĉe Dave Pike Set: ''„Per retrodirektita ĵazromantismo kaj plorema sinteno neniu estas helpata. Ĉar la babilaĵo de la ideologiistoj, ke ĵazo aŭtomate pli valoras ol distrado, nin nur ĉiun kunpremis en angulon.“''<ref>''[http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-43144998.html Schublade klemmt]'', en: Der Spiegel, 30/1971.</ref> Jam en 1968 li koncertis kun propra bando kiel ''Volker Kriegel-Quartett'' (Claudio Szenkar (vib), Eberhard Leibling (b), Peter Baumeister (dr)<ref>Komp. Hessischer Rundfunk (eld.): stokregistro 11: Deutsches Jazzfestival Frankfurt 1953-1992</ref>) ĉe la 11-a [[Germana Ĵazfestivalo]] en Frankfurto, er kiu lia famo plukreskis kaj li baldaŭ validis kiel „ĵazgitaristo numero unu de Germanujo“''<ref>Thomas Garms, en: Sandner, p. 128</ref> . [[Dosiero:Volker Kriegel, NDR Jazzworkshop 1972 (Heinrich Klaffs Collection 9).jpg|eta|Kriegel en 1972 ĉe NDR-Jazzworkshop]]En 1971 li fondis post sia forlaso de ''Dave Pike Set'' la bandon ''Spectrum'' (kun Eberhard Weber (b), Rainer Brünninghaus (keyb), Joe Nay (dr)), kun kiu li samjare ĉe la germana diskeldonejo [[Musik Produktion Schwarzwald|MPS]] publikigis samnoman albumon, kiu estis fariĝonta modelo de lia muzika verkado. En 1972 li publikigis la vojmontran duoblan albumon ''Inside: Missing Link'' kaj fariĝis per tiu unu el la pioniroj de la germana ĵazroko.<ref>Hans-Jürgen Linke: ''Der Elegante – Zum Tod Volker Kriegels'' En: ''Frankfurter Rundschau'', 17-an de julio 2003, p. 10</ref> Jam en la unua jaro vendiĝis 7.000 ekzempleroj, kio estis por germana ĵazproduktaĵo – precipe ĉe la malgranda [[diskeldonejo]] MPS – bona rezulto. Dumpase de la jaroj fariĝis proks. 20.000.<ref name="GitarreBass.1997-8">Intervjuo kun Volker Kriegel, en: Gitarre & Bass 8/1997, p. 44–47</ref> Kriegel kunverkis dum la fruaj 1970-aj jaroj ankaŭ kiel muzikisto kabaretproduktaĵojn kaj kunmuzikis kiel gastmuzikisto je sonregistradoj de aliaj muzikistoj, interalie de blus- kaj ĵazroka [[violono|violonisto]] Don „Sugarcane“ Harris. Ekde 1973 ĝis 1974 Kriegel muzikis denove kun Klaus Doldinger, kiu intertempe ankaŭ muzikis ĵazrokon per sia bando [[Passport (bando)|Passport]]. Li kunmuzikis en 1974 dum la koncertregistraĵo ''Doldinger Jubilee Concert'' kaj koncertis kun la bando kiel ''Jubilee Passport'' ĉe la Germana Ĵazfestivalo en la sama jaro. Ĉe Passport li muzikis kun frapinstrumentisto Curt Cress, kies propran albumon ''Curt Cress Clan – CCC'' li kunverkis en 1975. [[Dosiero:Ujare.jpg|eta|400ra|''United Jazz und Rock Ensemble'' en 2002, Kriegel (blankvestite) bildmeze]] Post disfalo de ''Spectrum'' pro disputo kun Weber<ref name="S129">Komp. Sandner p. 129</ref> Kriegel estis en 1975 fondinto de la ''Mild Maniac Orchestra'' (kun Evert Fraterman (dr), Thomas Bettermann (keyb), Hans Peter Ströer (b)), kun kiu li aktivis ĝis en la 1980-aj jaroj. Alie ol en antaŭaj ensembloj en ĉi tiu li kunverkis kun puraj ĵazmuzikistoj: Fratermann devenis de la soŭlo, Bettermann estas klasikmuzike edukita pianisto.<ref name="S129"/> Ekde 1977 li muzikis ankaŭ en [[United Jazz and Rock Ensemble|United Jazz und Rock Ensemble]] (UJRE), al kies kunfondintoj li apartenis kaj por kiu li ankaŭ komponis. Kun ĉi tiu ensemblo li koncertis ĉiam denove, kvankam lastatempe post pli grandaj paŭzoj, dum preskaŭ 25 jaroj. Pri URJE Kriegel diris pli malfrue: ''„Poste kompreneble ĉiu sciis, ke nenio povas fiaski, se kuniĝas dek muzikistoj, kiuj apartenas al la steluloj de siaj instrumentoj.“''<ref>[http://www.jazzzeitung.de/jazz/2002/11/kalender.pdf Jazzzeitung 11/2002], p. 9.</ref> Ankaŭ en 1977 Kriegel fondis kun aliaj muzikistoj la diskeldonejon ''Mood Records'', kiu publikigis ĉefe la produktaĵojn de UJRE, de ties unuopaj membroj kaj de aliaj frankfurtaj ĵazmuzikistoj. Meze de la 1990-aj jaroj Kriegel ekhavis la eblecon, publikigi desegnaĵojn je la svisa eldonejo ''Haffmans Verlag''. Ĉi tio kaj sanproblemoj je lia mano igis Kriegel fini komence siajn proprajn bandaktivecojn kaj mallonge poste ankaŭ sian kunmuzikadon en UJRE. Nur mallonge antaŭ sia morto li revenis laŭ petoj de la aliaj muzikistoj por la adiaŭa vojaĝo al UJRE, post kiam lin intertempe Peter O'Mara estis anstataŭinta. Kriegel estis je sia gvida gitaro laŭstile ne fiksiĝinta sur elektre amplifita ĵazgitaro, sed uzis foje ankaŭ akustikan gitaron, esceptokaze foje [[banĝo]]n aŭ sitaron. Nur malfacile priskribebla estas lia kaprica ludostilo precipe je certaj tre rapidaj, saltaj tonsinsekvoj, kiu distingas lin disde ĉiuj aliaj gitaristoj kaj por spertaj aŭskultantoj restas nepreteraŭdebla distingilo. [[Dosiero:Gibson ES-335 red.jpg|eta|hochkant|Gitaro Gibson ES-335, instrumento plej ofte uzata de Kriegel]] Per la komponaĵo ''Mathar'', kiun Kriegel verkis kaj publikigis kun Dave Pike Set en 1969 per la albumo ''Noisy Silence – Gentle Noise'', li lanĉis furorpecon faman trans la limoj de la ĵaza kampo. La peco kun bone memorebla sitarmelodio kaj la konciza basa ripetfrazo ĝi aperis sur dancmuzikaj kompilaĵoj kaj estas aŭdebla ankoraŭ en televido, ekzemple en la germana filmo ''23 – Nichts ist so wie es scheint'', ofte kiel fonmuziko. Por Kriegel ĉi tiu evoluo estas surpriza: Li estis komponinta la relative simplan pecon kiel ironia kritika aludo de la patosa prezentado, ke [[George Harrison]] fine de la 1960-aj jaroj estus pilgriminta en la [[barato|baratan]] urbon ''Mathar'' kaj per longa kaj meditema ellernita la ludon de sitaro. Kriegel diris en 2001 pri la sitaro: ''„Ĝi jam sonas bela, se oni ekfrapas nur la neprenatajn kordojn.“''<ref>Stefan Müller: ''Wie das Sitarstück'' Mathar ''die Clubszene eroberte; Indian Vibes im Schwarzwald''. En: ''[[die tageszeitung|taz]]'', 26-an de junio 2001:</ref> === La ''Guitar Center'' === Kune kun gitarkonstruisto Peter Coura Kriegel fondis marton de 1975 la Gitar-Centralon en kelo ĉe la Schumann-strato en la frankfurta okcidenta kvartalo ''Westend''. La gitarfarejo celis oferti al lokaj muzikistoj pageblajn alternativojn al la tiam preskaŭ ne perlaboreblaj usonaj etikedaj gitaroj. La ideo neniam povis venk, sed la ''Guitar Center '' ekzistas ĝis nun danke al propra gitarlernejo.<ref>[http://www.string-schule.de/GB_0405_96-98.pdf 30 Jahre Guitar Center, en: Gitarre & Bass 4/05] (PDF)</ref> === Verkado kiel desegnisto, tradukisto kaj rakontisto === Post kiam li meze de la 1990 li plejparte estis retiriĝinta el la muziknegoco, li sin dediĉis ne malpli sukcesa al sia dua kariero kiel rakontisto, tradukisto, ŝercdesegnisto kaj ilustristo kaj foje verkis kiel muzikrecenzisto. Lia libro ''Der Rock’n’Roll-König'' fariĝis klasikaĵo de la ĝenro. Al la libroj, kiujn li elangligis en la germanan, apartenas la biografio pri [[Miles Davis]] de sia kolego [[Ian Carr]] same kiel ''[[A Christmas Carol]]'' de [[Charles Dickens]], kiun li en la respektiva eldono krome ilustris.<ref>[[The Guardian]], 22-an de julio 2003, p. 25: Ian Carr – ''Obituary: Letter: Volker Kriegel''</ref> En 1979 li verkis en Londono krome la desegnan trukfilmon ''Der Falschspieler''. Krome li ĉiam denove verkis manskribaĵojn por radio kaj televido. La kariero de Kriegel okazis esence ekde la fruaj 1990-aj jaroj ĉe la svisa eldonejo ''Haffmans Verlag''. Kiam ĉi tiu en 2001 bankrotis, ĝi mallonge antaŭe estis vendinta kaŝe la aŭtororajtojn pri sia verkoj kaj la verkojn eldonis ilin surbaze de lukontraktoj. Kriegel sentis tion rompon de konfido. ''„La aŭtororajtoj“'', jen Kriegel, ''„estas vendaĉataj kiel komercvaro malantaŭ la dorso de la aŭtoroj.“''<ref>''Wertpapiere'', en: [[Süddeutsche Zeitung]], 9-an de novembro 2001, p. 18.</ref> === Malsaniĝo kaj morto === [[Dosiero:A kriegel volker2 gb.jpg|eta|hochkant|Tombo de Kriegel en Wiesbaden]] Post kiam li jam ekde la 1990-aj jaroj ĉiam denove malsaniĝis je kancero (inter alie je laringokancero, kiu al li dum liaj lastaj vivojaroj malfaciligis la paroladon<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.thomas-staiber.de/artikel.php?article=75 |titolo=thomas-staiber.de |alirdato=2012-02-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20151125162510/http://www.thomas-staiber.de/artikel.php?article=75 |arkivdato=2015-11-25 }}</ref>), Volker Kriegel mortis la 14-an de junio 2003 dum feria restado en hispana [[San Sebastián]] pro korinfarkto.<ref>[http://www.jazzzeitung.de/jazz/2003/12/news.shtml jazzzeitung.de]</ref> Jam la antaŭan jaron li faris kun UJRE la supren menciitan adiaŭan koncertvojaĝon. Lia lasta restadejo troviĝas sur la Norda Tombejo je [[Wiesbaden]]. == Postmorta akceptado == La morto de Kriegel ekigis ĉefe en la germanlingva gazetaro grandan eĥon,, sed ankaŭ en la tutmonda gazetaro. Ekzemple en la londona ''[[The Guardian|Guardian]]'' aperis diversaj nekrologoj. Poeto [[Robert Gernhardt]], mem malsaniĝinte kaj mortinte en 2006 je kancero, omaĝis al Kriegel sian poemaron ''Die K-Gedichte'' pri kancero, aperintan en 2004. En 2005 la Muzeo Wilhelm Busch en Hanovro, subtenate de la germana ŝtato, privata donaco kaj helpo de la vidvino de Kriegel, akiris la desegnan postlasaĵon de Volker Kriegel, kiu enhavas proks. 730 desegnojn.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.wilhelm-busch-museum.de/index.php?pageID=306 |titolo=wilhelm-busch-museum.de |alirdato=2012-02-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20141226223705/http://www.wilhelm-busch-museum.de/index.php?pageID=306 |arkivdato=2014-12-26 }}</ref> == Muzikinstrumentoj == Volker Kriegel ludis ĉefe duonakustikajn gitarojn. Lia rekonilo en la pli malfruaj jaroj estis lia ruĝa ''Gibson ES-335'', origine stereo-versio, kiun li ali-epikigis fare de Peter Coura sur konvencian elektron. Version de ''ES-335'' el 1968 – laŭ Kriegel la plej bona, kiun li posedis – li jam frue vendis. Li ankaŭ posedis gitaron ''Gibson C4'', kiun li tamen pro retrokuplaj problemoj ne uzis sur la scenejoj.Precipe en la 1970-aj jaroj li tamen ankaŭ ludis gitarojn de aliaj produktantoj, ekz ''AZ-10''- kaj ''BL''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.framus-vintage.de/modules/infos/info.php?katID=4685&cl=DE |titolo=framus-vintage.de |alirdato=2012-02-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080925131300/http://www.framus-vintage.de/modules/infos/info.php?katID=4685&cl=DE |arkivdato=2008-09-25 }}</ref> samkiel ''07301 „Billy Lorento“''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.framus-vintage.de/modules/infos/info.php?katID=4610&cl=DE |titolo=framus-vintage.de |alirdato=2012-02-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150924015124/http://www.framus-vintage.de/modules/infos/info.php?katID=4610&cl=DE |arkivdato=2015-09-24 }}</ref> de firmao ''Framus''. Kiel amplifilo Kriegel uzis en la 1970-aj jaroj modelon de la brita produktanto ''HH Amplification'', pli malfrue amplifilon akiritan de [[Attila Zoller]] de la usona firmao ''Standel'' kaj post tio amplifilon Gibson ''Lab Series''. En la 1990-aj jaroj, kiam Kriegel koncertvojaĝis kun UJRE, li uzis amplifilon de [[Yamaha Corporation|Yamaha]].<ref>Intervjuo kun Volker Kriegel, en: ''Gitarre & Bass'' 8/1997, p. 44–47</ref> == Publikaĵoj == === Propraj sonregistraĵoj === Publikigitaj sub la nomoj ''Volker Kriegel'', ''Volker Kriegel & Spectrum'' aŭ ''Volker Kriegel & Mild Maniac Orchestra'' * ''With a Little Help from my Friends'' (1968, Liberty 83065) (i.a. kun Peter Trunk, Günter Lenz, Peter Baumeister, Claudio Szenkar) * ''Spectrum'' (1971, MPS 15301, republikigita en 2003) * ''Inside: Missing Link'' (2-LP, 1972, MPS 15362, i.a. kun [[Albert Mangelsdorff]], Alan Skidmore, Heinz Sauer, John Taylor, Eberhard Weber, John Marshall, Peter Baumeister kaj Cees See) * ''Lift!'' (1973, MPS 15390) ( i.a. kun Zbigniew Seifert, Stan Sulzmann, Eberhard Weber, John Marshall) * ''Mild Maniac'' (1974, MPS 15403) ( i.a. kun Rainer Brüninghaus, Eberhard Weber, Peter Giger, Joe Nay) * ''Topical Harvest'' (1975, MPS 15471) ( i.a. kun Albert Mangelsdorff, Rainer Brüninghaus, Peter Giger, Joe Nay) * ''Octember Variations'' (1976, MPS 15495) * ''Elastic Menu'' (1977, MPS 15517) * ''Houseboat'' (1978, MPS 15535, kun Wolfgang Schlüter) * ''Long Distance'' (1979, MPS 15549) * ''Star Edition'' (2-LP, MPS 52035) * ''Das Beste aus den Siebzigern'' (2-CD-Set, MPS 66893) * ''Live in Bayern'' (1981, MPS 15.569) * ''Journal'' (1981, mood 33.605) * ''Schöne Aussichten'' (1983, mood 33.617) * ''Palazzo Blue'' (1989, mood 33.608) * ''Das Beste aus den Achtzigern'' (kompilaĵo el la antaŭaj tri albumoj, mood 6462) * ''ZOOM'' (1999, remastrumita, lumdisko-duopo, MPS 559 909-2) === kun United Jazz + Rock Ensemble === * ''Live im Schützenhaus'' (1977, mood 33.609) * ''Teamwork'' (1978, mood 33.618) * ''The Break Even Point'' (1979, mood 33.619) * ''Live in Berlin'' (1981, mood 28.628) * ''United Live Opus Sechs'' (1984, mood 33.621) * ''Round Seven'' (1987, mood 33.606) * ''na endlich!'' (1992, mood 6382) * ''die neunte von United'' (1996, mood 6472) * ''UJRE plays Volker Kriegel'' * ''UJRE plays Wolfgang Dauner'' === Kriegel kiel gastmuzikisto === * Emil Mangelsdorff: ''Swinging Oil Drops'' (1966) * Klaus Doldinger: ''Doldinger Goes On'' (1967) * Kühn Brothers & The Mad Rockers (1969, MLP 15340) * Don „Sugarcane“ Harris: ''Keep on Driving'' (1970)<ref>[http://sugarcane-harris.com/hubert/index.htm Diskoregistro ĉe sugarcane-harris.com]</ref> * Don „Sugarcane“ Harris: ''Got the Blues'' (1972) * Don „Sugarcane“ Harris: ''Keyzop'' (1975) * Don „Sugarcane“ Harris: ''Flashin’ Time'' (1976, rec. 1973) * Dave Pike Set: ''Noisy Silence – Gentle Noise'' (1969, MPS 15215-ST) * Dave Pike Set: ''Four Reasons'' (1969, MPS 15253) * Dave Pike Set: ''Live at the Philharmonie'' (1969, MPS 15275) * Dave Pike Set: ''Album'' (1971, MPS 15309) * Dave Pike Set: ''Infra Red'' (1972, MPS 20739) * New Dave Pike Set: ''Salomao'' (1973, MPS MB-21541) * Jonny Teupen: ''Harpadelic'' (1969, MPS 15247) * Klaus Doldinger’s Passport: ''Doldinger Jubilee Concert'' (1974) * Curt Cress Clan: ''CCC'' (1975)<ref>[http://krautrock-musikzirkus.de/de,Kriegel-Volker_Curt-Cress-Clan_1657,N.html krautrock-musikzirkus.de – Curt Cress Clan LP]</ref> * Rolf Kühn: ''Rolf Kühn Sextett'' (1969)<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.vinyl-collector.com/records/lp/732-K%C3%BChn%20%20sextet-Rolf-Same-Intercord/ |titolo=vinyl-collector.com – Rolf Kühn sextet |alirdato=2012-02-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20061108035410/http://www.vinyl-collector.com/records/lp/732-K%C3%BChn%20%20sextet-Rolf-Same-Intercord/ |arkivdato=2006-11-08 }}</ref> === Kunverkado de kabaretaj diskoj === * 1970: Hanns Dieter Hüsch ''Typisch hüsch''. Kun George Gruntz (p, keyb), [[Gerd Dudek]] (ts), Eberhard Weber (b), Pierre Favre (dr), Dieter Süverkrüp (voc, g), Volker Kriegel (g), Günter Lenz (b), Peter Baumeister (dr). (Pläne S 33401) * 1972: ''Pol(h)itparade – Musik aus Studio Bonn''. Kun Willy Brandt, Walter Scheel, Rainer Barzel, Franz-Josef Strauß, Helmut Schmidt, Gerhard Schröder, Herbert Wehner, Karl Schiller (vocals); Volker Kriegel (g), Conny Jackel (tp), Horst Lubitz (ts, ss), Heinz Schepior (acc), Kurt Bong (dr); (CBS&nbsp;S&nbsp;65473) === Transskribaĵoj === * ''Volker Kriegel - 10 Kompositionen'', Edition Swington, 1978 === Literatura verkaro === ==== Volker Kriegel kiel verkisto ==== * ''Der Rock ‘n’ Roll-König''. Aarau k.&nbsp;a.: Sauerländer 1982 * ''Hallo und andere wahre Geschichten''; Aarau k.&nbsp;a.: Sauerländer 1982, ISBN 3-7941-2265-8 * ''Volker Kriegels Kleine Hunde-Kunde'' (1986) * ''The Truth about Dogs'' (anglalingva eldono ĉe Bloomsbury, Londono 1988) * ''La Verité Sur Les Chiens'' (franclingva eldono ĉe Calmann-Lévy, Parizo 1989) * ''Hodekunde'' (nederlandlingva eldono ĉe Uitgeverij De Arbeiderspers, Amsterdamo 1989) * ''Künstler, Kracher und Konsorten''; Zürich:Haffmans 1992, ISBN 3-251-00203-1, Rowohlt Taschenbuch Verlag, 1994. * ''Der Flaubert-Rabe''. Der Rabe Nr. 47 (eldonisto V. Kriegel), Haffmanns Verlag, 1997. * ''Manchmal ist es besser, man sagt gar nix. Kun antaŭparolo de F. W. Bernstein''. Haffmans, Zürich 1998. ISBN 3-251-00399-2 (Ekspozicio-katalogo de Wilhelm-Busch-Museum Hannover) * ''Olaf, der Elch'' (1999) * ''Olaf hebt ab''. Eichborn Verlag, 2000 * ''Olaf taucht ab''. Eichborn Verlag, 2002 * ''Erwin mit der Tröte''. Eichborn Verlag, 2002 * ''Wie sich das nackte Schaf mal schwer gehenließ und andere Absonderlichkeiten aus dem Tierreich. Mit einem aber auch alles erklärenden Nachwort von Robert Gernhardt''. Kein & Aber, Zuriko 2005. ISBN 3-0369-5135-0 * ''Innere Werte'', Kein & Aber, Zürich 2006, ISBN 3-0369-5232-2 Multaj el la libroj de Volker Kriegel estis tradukitaj en jenajn lingvojn: itala, greka, sveda, angla, franca, nederlanda, japana, korea kaj ĉina. ==== Traktaĵoj kaj anekdotoj ==== * ''Jazz und Rock'' en la kompilaĵo ''Jazzrock/Tendenzen einer modernen Musik'', eld. de Burghard König. Rowohlt Taschenbuch Verlag, Reinbek 1983. * ''Unser Jazz und unsere Kritiker'', en: Der Rabe, Haffmanns Verlag, 14/1986. * ''Für eine Entdeckung durch Berge von Müll'', en: Weiterbildung und Medien, Adolf-Grimme-Institut, 1990. * ''Flauberts Furunkel'' en: Der Rabe Nr.47, Der Flaubert Rabe, eld. de V. Kriegel. Haffmanns Verlag, 1997. * ''Glockenklang und volle Dröhnung'', [[Frankfurter Allgemeine Zeitung]] 1997. Ekde la 1970-aj jaroj li estis liberprofesia kunlaboranto en la ĵazredaktejo de radiostacio NDR (Michael Naura) kun la elsendoj ''Notizbuch'' kaj ''Soundcheck'', kun Evelyn Kriegel kiel parolantino. ==== Volker Kriegel kiel tradukisto, ilustristo kaj karikaturisto ==== * [[Charles Dickens]]: ''Ein Weihnachtsmärchen''. Tradukaĵo kaj ilustraĵoj: Volker Kriegel. Haffmanns Verlag, 1994; Büchergilde Gutenberg, Frankfurto ĉe Majno 1994, Heyne Verlag 1996, Eichborn Verlag 2008) * ''Miles Davis – Eine kritische Biographie''. Elangligite de V. Kriegel. LIT Verlag, 1982. ISBN 3-90-670002-X * Heinrich Heine: '' Memoiren''. Ilustrite de V. Kriegel, Eichborn-Verlag, Frankfurto ĉe Majno 1997. * Dick King-Smith: ''Die Nase der Queen''. Elangligite kaj ilustrite de V. Kriegel. Fischer Verlag, Frankfurto ĉe Majno 1997. * Alphonse Daudet: ''Das Geheimnis von Maître Cornille''. Büchergilde Gutenberg, Frankfurto ĉe Majno 1994. * [[William Goldman]]: ''Goigoi''. Verlag Sauerländer 1981; Büchergilde Gutenberg, Frankfurto ĉe Majno. * Oskar Ansull & Georg Eyring: ''… leichthin über Liebe und Tod''. Haffmanns, 1998. * Werner Schmöll & Ulla Specht: ''Na, Prost!'' Haffmanns, Zürich 1997. * Gustave Flaubert: ''Das Wörterbuch der Gemeinplätze''. Haffmanns, 1998. * Roger Willemsen: ''Karneval der Tiere'' (Bildoj: Volker Kriegel). Eichborn Verlag, 2003. * [[Samuel Pepys]]: ''Die geheimen Tagebücher'' (Eldonistoj: Volker Kriegel kaj Roger Willemsen). Eichborn Verlag, 2004. * ''Der Rabe'' 1–63, Zeitschrift für jede Art von Literatur, 1982–2001, Haffmans Verlag. * Flann O’Brien: ''Auf Schwimmen-Zwei-Vögel'' (Titolilustraĵo: Volker Kriegel) * Volker Kriegel/Stephan Opitz: ''Geschmackssache'', Nicolai Verlag, Berlino, 2004. * Gerhard Polt: ''Öha! Kleine Wiesn- und Heimatkunde''. Ilustraĵoj. Kein & Aber, Zuriko 2011. ISBN 978-3-0369-5620-6 samkiel kovraĵodesegnoj por la libroj de Julian Barnes, Flann O’Brien, Bernd Eilert, Gustave Flaubert, Jerome K.&nbsp;Jerome, David Lodge, Guy de Maupassant, Harry Rowohlt, R.&nbsp;L. Stevenson, Nigel Williams, Roger Willemsen kaj aliaj. === Ekspozicioj === * 1993: Ludwigshafen, urbomuzeo (soloartista ekspozicio) * 1994: Wiesbaden, urbodomo (soloartista ekspozicio) * 1995: Greiz, Somerpalaco (soloartista ekspozicio) * 1997: Partopreno de la Triennale en Somerpalaco Greiz * 1998: Hanovro, Muzeo Wilhelm Busch (soloartista ekspozicio) La arta postlasaĵo el karikaturoj kaj desegnoj de Volker Kriegel estas rigardebla en Muzeo Wilhelm Busch je [[Hanovro]]. === Filmoj === * ''25 Jahre Jazzkeller'' (televida dokumentaĵo, 60 minutojn, [[ZDF]], 1977) * ''Montreux 77 – Portrait eines Festivals'' (televida dokumentaĵo, 60 minutojn, ZDF, 1977) * ''Der Falschspieler'' (desegnita filmo, 10 minutojn; Joachim Kreck Filmproduktion 1980) * ''Portrait Fritz Weigle'' (= F.W. Bernstein), (televida dokumentaĵo, 10 minutojn, NDR, 1990) * ''Selbstportrait (televidfilmeto, 8 minutojn, ZDF, Aspekte, 1997) * ''Portrait Robert Gernhardt'' (televida dokumentaĵo, 6 minutojn., ZDF, Aspekte, 1997) * ''Portrait Robert Gernhardt'' (televida dokumentaĵo, 35 minutojn., 3Sat, 1997) == Distingoj == === por la muzikisto === * 1982: [[Deutscher Schallplattenpreis]], ''„artisto de la jaro 1982“'', kategorio pomuzikaj ensembloj tutlandaj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.hpstroeer.com/schallplattenpre.html |titolo=Dokumento Deutscher Schallplattenpreis ĉe www.hpstroeer.com |alirdato=2012-02-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140201131244/http://www.hpstroeer.com/schallplattenpre.html |arkivdato=2014-02-01 }}</ref> === por la verkisto kaj ŝercbildverkisto === * 1999: ''Olaf-Gulbransson-Preis''<ref>[[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ]] de la 21-a de oktobro 1999, p. 52</ref> * ''Los Angeles Animation Award'' (por ''Der Falschspieler'')<ref>[[The Guardian]] de la 22-a de julio 2003, p. 25</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Sandner, Wolfgang: ''Jazz in Frankfurt'', Frankfurto ĉe Majno 1990 (Societäts-Verlag). * Schwab, Jürgen: ''Der Frankfurt Sound. Eine Stadt und ihre Jazzgeschichte(n)'', Frankfurto ĉe Majno 2004 (Societäts-Verlag). == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}}{{Portalo Muziko}} * [http://www.jazzzeitung.de/jazz/2002/07/rezensionen-kriegel.shtml Recenzo de la libro ''Erwin mit der Tröte''] * [http://sugarcane-harris.com/hubert/pix_medium/insidedriving.jpg Foto de ''Sugarcane-Linups'' el 1970 (Kriegel supre maldekstre)] * [http://sudo.3.pro.tok2.com/Quest/cards/V/VolkerKriegel/ Diskaro de Kriegel ĉe ''Spiral Quest''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081120052737/http://sudo.3.pro.tok2.com/Quest/cards/V/VolkerKriegel/ |date=2008-11-20 }} * [http://www.jazzthetik.de/article/1030831204.html Artikolo pri la adiaŭa koncerto la 1-an de septembro 2002 ĉe ''jazzthetik.de''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081205055907/http://www.jazzthetik.de/article/1030831204.html |date=2008-12-05 }} * [http://www.volker-kriegel.de/ Hejmpaĝo de Volker Kriegel okaze de la 10-a mortjubileo la 14-an de junio 2013] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Kriegel, Volker}} [[Kategorio:Ĵazgitaristoj]] [[Kategorio:Kunfandomuzikistoj]] [[Kategorio:Ĵazkomponistoj]] [[Kategorio:Germanaj muzikistoj]] [[Kategorio:Viroj]] hy7cy5fr9nb0jxqddexpozbe2m2ehtg 0 394865 9363416 9286112 2026-04-29T17:21:55Z Tirolischleioans 254019 9363416 wikitext text/x-wiki {{Unua}} {{Informkesto homo}} [[Dosiero:Die Thüringer Trachten.jpg|eta|"Die Thüringer Trachten" - grava verko ŝia pri tradiciaj turingiaj kostumoj]] '''Luise GERBING''' (naskiĝis la 23-an de aprilo 1855 en [[Waltershausen|Schnepfenthal]]), mortis la 25-an de februaro 1927 en Waltershausen) estis regiona [[historiisto|historiistino]] kaj la nepino de [[Christian Gotthilf Salzmann]]. Danke al ŝia patro, la [[fizikisto]] Gustav Ausfeld, instruisto en la reforma lernejo ''[[Salzmann-lernejo (Schnepfenthal)|Salzmannschule]]'', ŝi restis kun tiu loko intime konektita dum la tuta vivo: kiel knabino malkovranta la belecon de la arbara naturo, kiel la edzino de la talenta [[pentristo]] kaj ŝia eksa artinstruisto Reinhold Gerbing - kaj poste mem kiel surloka [[instruisto|instruistino]]. Supozinde, la plej malfacila bato de ŝia vivo estis kiam ŝi post 28 jaroj de geedzeco, kiu estis benita per la naskiĝo de ilia filo Walter, perdis en februaro 1905 la edzon. Ŝi venkis tiun baton de la sorto per potenca laboro kaj memtrejnado. == Kreema regionhistoriista vivo == [[Dosiero:Villa Sonnenschein Reinhardsbrunner Strasse 12 Schnepfenthal.jpg|eta|Villa Sonnenschein, in via Reinhardsbrunner Strasse 12 ubi vixit Gerbing, Schnepfenthal]] [[Dosiero:Grab Luise Gerbing Waldfriedhof Schnepfenthal (links).JPG|eta|La tombo de Gerbing (maldekstre) sur la Arbara tombejo de Schnepfenthal]] Kultura evoluo en la plej larĝa senco, observita en la [[Turingio|Turingia]] arbaro, tero kaj homoj estis lia ĉefa fako. Ĉiuj ŝiaj individuaj studoj okazigontaj multnombrajn eldonaĵojn, fokusiĝis esence en du grandaj punktoj: Libro pri la nomoj de kampoj kaj [[forst]]oj (''Flur- und Forstnamenbuch'') kaj libro pri [[kostumo]]j (''Trachtenbuch''). En ambaŭ verkoj ŝi savis multajn neanstataŭigeblajn tradiciojn de forgeso kaj pereo, interparolinte kun la plej geolduloj de la regiono. Ŝi subskribis la "Waldhaus-alvokon" de [[Ludwig Hertel]] por la fondo de la [[Rennsteigklubo 1896|Rennsteig-klubo]]. En 1906 ŝi fariĝis ĉefredaktorino de la kluba gazeto ''Mareile'', en kiu la sciencaj kaj esploristaj artikoloj ĉiam estis pli nombraj ol puraj porsportaj aŭ distraj amuzaĵoj. En harmonia unuo de menso kaj intelekto, celkonscie kaj sendepende ŝi eldonis la gazeton. Plurfoje ŝi protestis signife kontraŭ tiuj, kiuj postulis ajnan ŝanĝon de la itinero de la migradvojo ekzemple per ŝosea konstruo. Finfine ŝi ricevis la honoran titolon de 'Patronino de la Rennsteig' (''Schutzherrin des Rennsteigs''). Alian titolon ŝi akceptis ankoraŭ kaj portis ĝin volonte, nome titolon de 'Arbara virino' (''Waldfrau''). Ŝi entombiĝis en la idilia arbara tombejo en Schnepfenthal. Ĝis hodiaŭ nenie troviĝas digna memorigo al ŝi. == Literaturo == * Luise Gerbing: ''Die Flurnamen des Herzogtums Gotha und die Forstnamen des Thüringerwaldes zwischen Weinstraße im Westen und der Schorte (Schleuse) im Osten'', Jena 1910. * Luise Gerbing: ''Trachtenbuch'', eldonita fare de la Thüringische Vereinigung für Wohlfahrts- und Heimatpflege, 1926. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.farnkraut-coburg.de/html/text_chronik.html Superrigardo pri la 75-a datreveno de la Rennsteig-malfermo de Werner Ungelenk.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150209193301/http://www.farnkraut-coburg.de/html/text_chronik.html |date=2015-02-09 }} * [https://www.heimatbund-thueringen.de/fileadmin/Medien_Heimatbund/dokumente/FNReport/FN-Report_2007-3.pdf Artikolo okaze de la datreveno 150-a naskiĝtaga] * [https://www.via-regia.org/bibliothek/pdf/luise_gerbing.pdf "Erfurter Handel und Handelsstraßen"], artikolo de Gerbing pri komercaj vojoj {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Gerbing, Luise}} [[Kategorio:Turingio]] [[Kategorio:Germanaj historiistoj]] [[Kategorio:Turingia Arbaro]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Rennsteig]] ragx4dqprexecxkjm94ng9xrhvwha9v 0 395171 9363421 9258056 2026-04-29T17:23:58Z Tirolischleioans 254019 9363421 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |priskribo=Roth en aprilo 1981 }} '''Herbert ROTH''' (naskiĝinta la {{daton|14|12|1926}} en [[Suhl]], mortinta la {{daton|17|10|1983}} samloke) estis germana [[komponisto]] kaj interpretisto de popola muziko. Plej konata estas lia kanto pri la migradopado [[Rennsteig]], nomita ''[[rennsteig-kanto|Rennsteiglied]]''. == Vivo == La filo de frizista majstro ricevis trejnadon de pian- kaj tirhamonikaludado kaj iĝis mem ankaŭ frizisto. En 1950 li faris la unuan kantoproduktadon ĉe la radistacio de [[Vajmaro]]. En 1951 li fondis la ensemblon ''Suhler Volksmusik''. Ekde la mezo de la 1950-aj jaroj ĝi nomiĝis ''Herbert Roth und sein Ensemble'' (kun la kantistino kaj jodlistino [[Waltraut Schulz]], poste ankaŭ kun lia filino [[karin Roth|Karin]] kaj lia edzino Edelgart). En 32 jaroj li partoprenis - sume preskaŭ 10.000 - aranĝojn en tuta [[GDR]], turneojn tra [[Ĉeĥoslovakio]], [[FRG]], [[Franclando]]. Li faris pli ol 300 komponaĵojn, el kiuj 200 estis kantoj. Li ankaŭ prenis la pseŭdonimon ''Matthias Wendt'' por kelkaj surdiskigoj. Li aperis ĉe multaj radiaj kaj televidaj (distraj) elsendoj de GDR. ==Bagatelaĵoj== *En la 2.5.1956 muzikstudentoj protestis kontraŭ Roth-koncerto en la teatrejo de [[Vajmaro]]. *Roth verkis ĉ. 15 titolojn sub la pseŭdonimo ''Matthias Wendt''. == Diskaro (elekto) == === Sondiskoj === * 1963: Mit Herbert Roth durch's Thüringer Land (VEB Deutsche Schallplatten Berlin) * 1968: So klingt's in den Bergen (VEB Deutsche Schallplatten Berlin) * 1971: Herbert Roth (VEB Deutsche Schallplatten Berlin) * 1971: Grüße aus dem [[Turingia Arbaro|Thüringer Wald]] (BEKA) * 1974: Grüße vom [[Rennsteig]] (VEB Deutsche Schallplatten Berlin) * 1975: Den Rennsteig entlang (VEB Deutsche Schallplatten Berlin) * 1977: Wandern durch den Winterwald (VEB Deutsche Schallplatten Berlin) * 1980: Herbert Roth Melodien (VEB Deutsche Schallplatten Berlin) * 1983: Von der Wartburg bis zur Saale (VEB Deutsche Schallplatten Berlin) * 1986: Herbert Roth – Das Portrait (VEB Deutsche Schallplatten Berlin) === Kompaktdiskoj === * 1990: Mit Herbert Roth durch's Thüringer Land (Deutsche Schallplatten GmbH Berlin – Musicando, Best-Nr. 2760 006) * 1994: Herbert Roth – Grüße vom Rennsteig (BT-Music Berlin) * 1994: Herbert Roth – Kleines Haus am Wald (BT-Music Berlin) * 1994: Herbert Roth – Eine Schlittenfahrt durch den Winterwald (BT-Music Berlin) * 1995: Herbert Roth – Von der Wartburg bis zur Saale (BT-Music Berlin) * 1996: Herbert Roth – Thüringen, mein Heimatland (6 CD Compilation, BT-Music Berlin) * 2001: Herbert Roth – Auf der Oberhofer Höh' – Die schönsten Winterlieder (BT-Music Berlin) * 2002: Herbert Roth – Die großen Erfolge 2 (BT-Music Berlin) * 2004: Herbert Roth – Die großen Erfolge 3 (BT-Music Berlin, Best-Nr. BT 2732-2) * 2007: Herbert Roth & Waltraut Schulz – 25 große Erfolge (BT-Music Berlin, Best-Nr. BT 2738-2) * 2007: Herbert Roth – Schellacks und Raritäten 1952–1980 (BT-Music Berlin, Best-Nr. BT 2735-2) * 2011: Herbert Roth – Grüße vom Rennsteig (BT-Music Berlin, Best-Nr. BT 2741-2) * 2011: Herbert Roth – Kleines Haus am Wald (BT-Music Berlin, Best-Nr. BT 2742-2) * 2011: Herbert Roth – Im Thüringer Land (BT-Music Berlin, Best-Nr. BT 2743-2) * 2011: Herbert Roth – Auf der Oberhofer Höh' (BT-Music Berlin, Best-Nr. BT 2744-2) * 2011: Herbert Roth – Diesen Weg auf den Höh'n... (Doppel-CD, Sony Amiga) == Honoroj == * 1963: Ernst-Moritz-Arndt-Medaille der DDR in Silber * 1976: Ehrenmedaille der [[Nationale Front (DDR)|Nationalen Front]] der DDR * 1978: Vaterländischer Verdienstorden der DDR in Bronze * 1983: Vaterländischer Verdienstorden der DDR in Gold == Literaturo == * [[Karl Müller]]: ''Das Rennsteiglied'', eldonejo Arfmann, Suhl 2001 * Karl Müller: ''Erinnerungen an meinen Freund Herbert Roth'', eldonejo WOG, Suhl 1996 * Harald Dressel: ''Unterwegs mit Herbert Roth'', eldonejo Lied der Zeit, Berlin 1976 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{DNB-Portal|119429756|TYP=Werke von}} * [https://www.herbert-roth.de/ Hejmpaĝo de Roth] * [http://vesser.de/herbert_roth/roth_1.htm Ligiloj al la Roth-ekspozicio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151208115119/http://www.vesser.de/herbert_roth/roth_1.htm |date=2015-12-08 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Roth, Herbert}} [[Kategorio:Germanaj komponistoj]] [[Kategorio:Popola muziko]] [[Kategorio:Turingio]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Rennsteig]] [[Kategorio:Frizistoj]] 4zy3cj3pm954o8kk3t539otcdu5i0l6 0 408519 9363302 9258400 2026-04-29T12:04:18Z Sj1mor 12103 9363302 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto |Priskribo = [[Karikaturo]] de Adrien-Marie en [[1820]] malkovrita en [[2008]] en kolekto de la artisto [[Julien-Leopold Boilly|Boilly]]<ref name=Boilly> ({{fr}}) Boilly, Julien-Leopold. ([[1820]]). ''Albumo de 73 akvarelaj portretoj de membroj de la Instituto'' ([http://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.photo.rmn.fr%2Fcf%2Fhtm%2FCSearchZ.aspx%3FE%3D2K1KTS6T7WAMK%26SubE%3D2C6NU00YI4TE&sl=auto&tl=en watercolor portrait] #29). Biblioteko de la [[Institut de France]]. </ref>, la nura konata portreto de la matematikisto<ref name="Duren2009">({{en}}) {{cite journal | last=Duren | first=Peter | title=Ŝanĝante vizaĝojn: La erarema portreto de Legendre | journal=Noticoj de ''American Mathematical Society'' | volume=56 | issue=11 | month=Decembro | year=2009 | pages=1440–1443, 1455 | url=http://www.ams.org/notices/200911/rtx091101440p.pdf }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151030222237/http://www.ams.org/notices/200911/rtx091101440p.pdf |date=2015-10-30 }}</ref> }} '''Adrien-Marie Legendre''' {{prononco|adʁiɛ̃ maʁi ləʒɑ̃ːdʁ}} (naskiĝis la {{daton|18|septembro|1752}} en [[Parizo]], [[Francujo]]; mortis la {{daton|9|januaro|1833}} en Auteuil, antaŭurbo de Parizo) estis franca [[matematikisto]]. Li ege kontribuis al la [[statistiko]], la [[teorio de nombroj]], [[abstrakta algebro]] kaj [[matematika analizo]]. == Biografio == Adrien-Marie Legendre naskiĝis en [[Parizo]] (aŭ eventuale en [[Tuluzo]], depende de fontoj) en 1752 el riĉa familio. Li ricevis pintokvalito-edukon ĉe la ''Collège Mazarin'' de Parizo, kie li defendis sian [[disertaĵo]] pri fiziko kaj matematiko, en 1770. De 1775 ĝis 1780, li instruis ĉe la [[Militista Akademio (Parizo)|Militista akademio]] de Parizo. En 1782, li gajnis la premion donacitan de la [[Prusa Akademio de Sciencoj]], pro sia disertaĵo super pafaĵoj al en rezistemaj medioj, kio alportis lin al la atento de [[Joseph-Louis Lagrange]]. En 1783, li iĝis membro de la [[Akademio de Sciencoj de Francio|Akademio de Sciencoj]]. Dum la [[Franca revolucio de 1789|Franca revolucio]], en 1793, li perdis sian grandan havaĵon, sed povi meti siajn aferojn en ordo kun la helpo de sia edzino, Marguerite-Claudine Couhin, kun kiu li geedziĝis dum la sama jaro. Oni trovas la nomon ''Le Gendre'' (alinomo de Legendre) kiel membron de la kontrolinta komisiono pri la laboro, kiu kondukis al la [[Metra sistemo]]. En 1795, li instruis ĉe la [[École Normale Supérieure]], kaj estis asociita al la kreado de la [[Bureau des longitudes]]. Li ankaŭ iĝis unu el la ses membroj de la matematikosekcio de la reformita Akademio de Sciencoj, nomita ''Institut national des sciences et des arts'', kaj poste, en 1803, membro de la iama geometriosekcio reorganizita sub [[Napoleono]]. En 1824, kiel rezulto de sia rifuzo voĉdoni favore al la registarokandidato ĉe la ''Institut de France'', Legendre estis senigita fare de la Ministro pri internaj aferoj de la ultrarojalista registaro, la Comte de Corbière, de la pensio de la Militista akademio, pri kiu li funkciis de 1799 ĝis 1815, kiel matematikekzamenanto por diplomiĝantaj artileriostudentoj. Ĝi estis parte reatribuita kun la ŝanĝo de registaro en 1828, kaj en 1831 li fariĝis [[kavaliro]] de la [[Honora Legio]]. Li mortis en Parizo en 1833, post longa kaj dolora malsano. La vidvino de Legendre kulti lian memoron, singarde konservante liajn havaĵojn. Kiam ŝi mortis en 1856, ŝi lasis ilian lastan kamparan domon de la vilaĝo de Auteuil, kie la paro vivis kaj estis entombigitaj. == Scienca agado == === ''Éléments de géométrie'' (sukcesaj eldonoj) === Legendre estas plej konata kiel la verkinto de ''Éléments de géométrie'' (Elementoj de geometrio), kiu estis publikita en 1794 kaj estis la gvida elementa teksto pri la temo, dum proksimume 100 jaroj. Tiu teksto tre rearanĝis kaj simpligis multajn proponojn de [[Elementoj de Eŭklido]], por krei pli efikan lernolibron. === Analizo === La plej granda parto el lia laboro estis poste alportita al perfekteco per aliaj: lia laboro super [[radiko]]j de [[polinomo]]j inspiris la teorion de [[Galojo]]; la laboro de [[Niels Henrik Abel|Abelo]] pri [[elipsa funkcio|elipsaj funkcioj]] estis konstruita sur tiu de Legendre; kelkaj laboroj de [[Gaŭso]] pri [[statistiko]] kaj [[nombroteorio]] kompletigis tiujn de Legendre. Legendre plenumis imponan kvanton da laboro pri elipsaj funkcioj, inkluzive de la klasifiko de [[Elipsa integralo|elipsaj integraloj]], kaj permesis al la genio de Abelo studii kaj tute solvi la problemon rilatante al la inversigoj de la funkcioj de [[Carl Jacobi|Jacobi]]. Li elvolvis la [[metodo de kvadrataj minimumoj|metodon de kvadrataj minimumoj]] (france, ''Méthode des moindres carrés''), kiu havas larĝan aplikon en [[regreso (statistiko)|lineara regreso]], [[signal-prilaborado]], [[statistiko]], kaj kurbalĝustigo. === Aritmetiko === En 1830, Legendre liveris pruvon de la [[lasta teoremo de Fermat]] por eksponento ''n''=5, dank'al la antaŭa demonstro de la teoremo fare de [[Peter Gustav Lejeune Dirichlet|Dirichlet]] por eksponento ''n''=14 en 1828. En 1798, pri la nombroteorio, dum sia provado pruvi la ''leĝon de kvadrata reciprokeco'' (poste pruvitan fare de Gaŭso), li uzis sian faman konvenan ''simbolon de Legendre''<ref>({{fr}}) A. M. Legendre ''Essai sur la théorie des nombres'' (Eseo pri nombroteorio) Paris 1798, p 186</ref> pri [[reciproka primeco]]. Li ankaŭ iniciatis laborojn pri la distribuado de la [[primo]]j, kaj pri la apliko de analizo al nombroteorio. Lia supozo de la [[prima teoremo]] estis [[rigora pruvo|rigore pruvita]] fare de [[Jacques Hadamard]] kaj [[Charles de la Vallée Poussin]] en 1896. === Fiziko === Legendre estas konata pro sia ''transformo de Legendre'', kiu kutime permesas (per ŝanĝo de variablo) transiri de [[Joseph-Louis Lagrange|Lagranĝa]] formulado ĝis [[William Rowan Hamilton|Hamiltona]] formulado en [[klasika meĥaniko]]. En [[termodinamiko]], ĝi estas ankaŭ uzata por akiri [[entalpio]]n kaj la [[Helmholca libera energio|Helmholcan]] kaj [[Gibsa libera energio|Gibsan]] [[libera energio|liberajn energiojn]] pere de la [[interna energio]]. Li ankaŭ estas la nomdonanto de la [[polinomo de Legendre|polinomoj de Legendre]] (france, ''Polynômes de Legendre''), solvoj al la [[diferenciala ekvacio|diferencialaj ekvacioj]] de Legendre, kiuj okazas ofte en [[fiziko]] kaj [[inĝenierarto]] (ekz. [[elektrostatiko]]). == Verkoj == * ({{fr}}) Sur la figure des planètes (''Sur la desegno de planedoj''), Parizo (1784); ''en tiu verko pri planedoj aperis la «polynômes de Legendre»''. * ({{fr}}) Éléments de géométrie (''Elementoj de geometrio''), Parizo, eldonita de Firmin Didot (1794). * ({{fr}}) Mémoire sur les transcendantes elliptiques (''Memuaro pri la transcendaj elipsaj funkcioj''), Parizo (1794). * ({{fr}}) Essai sur la théorie des nombres (''Eseo pri nombroteorio''), Parizo (1797-1798)-2-a eldono 1808, 3-a 1830 (2 vol.) <!--Deutsch Leipzig 1886.--> * ({{fr}}) Nouvelle théorie des parallèles (''Nova teorio pri paraleloj''), Parizo (1803). * ({{fr}}) Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes (''Novaj metodoj por determini la kometorbitojn''), Parizo (1805) [http://imgbase-scd-ulp.u-strasbg.fr/displayimage.php?album=417&pos=0] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120807051730/http://imgbase-scd-ulp.u-strasbg.fr/displayimage.php?album=417&pos=0 |date=2012-08-07 }}, eldonita de Firmin Didot en 1819; ''en tiu verko aperis en alaĵo la «méthode des moindres carrés»''. * ({{fr}}) Exercices du calcul intégral (''Ekzercoj pri integrala kalkulo'') en 3 volumoj, Parizo (1811). * ({{fr}}) Traité des fonctions elliptiques et intégrales Eulériennes (''Traktato de elipsaj funkcioj kaj Eŭlera funkcioj'') en 3 volumoj, Parizo (1811), eldonita de Huzard-Coursier en 1826 [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110147r] (vol. 1). * ({{fr}}) Traité des fonctions elliptiques et intégrales Eulériennes (''Traktato de elipsaj funkcioj kaj Eŭlera funkcioj'', Parizo), eldonita de Huzard-Coursier en 1826 [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1101484] (vol.2). * ({{fr}}) Traité des fonctions elliptiques et intégrales Eulériennes (''Traktato de elipsaj funkcioj kaj Eŭlera funkcioj'', Parizo), eldonita de Huzard-Coursier en 1826 [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110149h] (vol. 3). == Honoroj kaj omaĝoj == * Kavaliro de la [[Honora Legio]] * Membro de la [[Akademio de Sciencoj de Francio]] * Lia nomo estas unu el la 72 nomoj de scienculoj skribitaj sur la [[Listo de la 72 nomoj sur la Eiffel-Turo|Eiffel-turo]]. * De post 1865, estis dediĉita strato ''Legendre'' en la [[17-a arondismento de Parizo]], kaj ankaŭ apuda ''pasejo Legendre'', de post 1877. * [[Kratero]] de la orienta rando de la [[Luno]] nomiĝis omaĝe al li. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * ({{fr}}) ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' ("méthode des moindres carrés" exposée par Legendre, 1805), en ligne et analysé sur le site (''Novaj metodoj por determini la kometorbitojn'', analizata rete) [http://bibnum.education.fr/math%C3%A9matiques/alg%C3%A9bre/legendre-et-la-m%C3%A9thode-des-moindres-carr%C3%A9s BibNum]. * ({{en}}) Pri la portreto de Legendre malkovrita en [[2008]] [http://www.numericana.com/answer/record.htm#legendre ''Numericana'' ] kaj artikolo de Peter Duren en ''Notices of American Mathematical Society'', decembro 2009 ([http://www.ams.org/notices/200911/rtx091101440p.pdf PDF] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151030222237/http://www.ams.org/notices/200911/rtx091101440p.pdf |date=2015-10-30 }}) {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Legendre, Adrien-Marie}} [[Kategorio:Francaj matematikistoj]] 86og9ph3fig4drpqrmqp6g27051vkmy 0 409946 9363403 8808895 2026-04-29T16:29:56Z ThomasPusch 1869 /* Vidu ankaŭ */ 9363403 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Caxias do Sul | kategorio = municipo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Caxias do Sul <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Montagem Caxias do Sul.jpg | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = Caxiasdosul brasao.gif <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Brazilo | lando_flago = 1 | ŝtato = [[Dosiero:Bandeira do Rio Grande do Sul.svg|20ra]] [[Suda Rio-Grando]] | ŝtato_tipo = [[Subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] | regiono = [[Nordoriento de Rio-Grando]]<br />''(Nordeste Rio-grandense)'' | regiono_tipo = Mezoregiono | distrikto_tipo = Mikroregiono | distrikto = [[Caxias do Sul (mikroregiono)|Caxias do Sul]] <!-- *** Situo *** --> | situo = urba centro | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 29 | lat_m = 10 | lat_s = 04 | lat_NS = S | long_d = 51 | long_m = 10 | long_s = 44 | long_EW = W | plej_alta_leviĝo = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 1644.302 | areo_rondumo = 3 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 435564 | loĝantaro_dato = 2010 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = UTC-3 <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = Locator map of Caxias do Sul in Rio Grande do Sul.svg | mapo1_priskribo = Situo ene de Brazilo | mapo1_lokumilo = Brazilo <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = http://www.caxias.rs.gov.br | commons = Caxias do Sul | portalo = Brazilo }} '''Caxias do Sul''' estas municipo en la brazila subŝtato [[Suda Rio-Grando]], kiu havis 435.564 loĝantojn en 2010 <ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.ibge.gov.br/cidadesat/link.php?codmun=430510|titolo=Caxias do Sul| alirdato=2012-07-28 |formato=HTML |verko=Censo 2010 |aŭtoro=IBGE }}</ref>. Ĝi estas la administra centro de samnoma [[mikroregiono]] kaj situas en la [[mezoregiono]] [[Nordoriento de Rio-Grando]] ([[portugale]] ''Nordeste Rio-grandense''). == Konataj lokuloj == * [[Tite]] aŭ je plena nomo ''Adenor Leonardo Bacchi'' (n. 1961), futbala trejnististo == Vidu ankaŭ == * [[Municipoj de Suda Rio-Grando]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{pt}}) {{Ĝermo|Brazilo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de Suda Rio-Grando]] 0yyoozz9o3oc5ujqqirzj34mfo8c279 9363600 9363403 2026-04-30T06:02:42Z ThomasPusch 1869 9363600 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Caxias do Sul | kategorio = municipo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Caxias do Sul <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Montagem Caxias do Sul.jpg | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = Caxiasdosul brasao.gif <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Brazilo | lando_flago = 1 | ŝtato = [[Dosiero:Bandeira do Rio Grande do Sul.svg|20ra]] [[Suda Rio-Grando]] | ŝtato_tipo = [[Subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] | regiono = [[Nordoriento de Rio-Grando]]<br />''(Nordeste Rio-grandense)'' | regiono_tipo = Mezoregiono | distrikto_tipo = Mikroregiono | distrikto = [[Caxias do Sul (mikroregiono)|Caxias do Sul]] <!-- *** Situo *** --> | situo = urba centro | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 29 | lat_m = 10 | lat_s = 04 | lat_NS = S | long_d = 51 | long_m = 10 | long_s = 44 | long_EW = W | plej_alta_leviĝo = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 1644.302 | areo_rondumo = 3 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 435564 | loĝantaro_dato = 2010 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = UTC-3 <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = Locator map of Caxias do Sul in Rio Grande do Sul.svg | mapo1_priskribo = Situo ene de Brazilo | mapo1_lokumilo = Brazilo <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = http://www.caxias.rs.gov.br | commons = Caxias do Sul | portalo = Brazilo }} '''Caxias do Sul''' estas municipo en la brazila subŝtato [[Suda Rio-Grando]], kiu havis 435.564 loĝantojn en 2010 <ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.ibge.gov.br/cidadesat/link.php?codmun=430510|titolo=Caxias do Sul| alirdato=2012-07-28 |formato=HTML |verko=Censo 2010 |aŭtoro=IBGE }}</ref>. Ĝi estas la administra centro de samnoma [[mikroregiono]] kaj situas en la [[mezoregiono]] [[Nordoriento de Rio-Grando]] ([[portugale]] ''Nordeste Rio-grandense''). == Konataj lokuloj == * [[Alex Telles]] aŭ je plena nomo ''Alex Nicolao Telles'' (n. 1992), futbalisto == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Municipoj de Suda Rio-Grando]] == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{pt}}) {{Ĝermo|Brazilo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de Suda Rio-Grando]] 5jo1agvlemmk1be0a1p51ptr069ct12 9363602 9363600 2026-04-30T06:03:22Z ThomasPusch 1869 9363602 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Caxias do Sul | kategorio = municipo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Caxias do Sul <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Montagem Caxias do Sul.jpg | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = Caxiasdosul brasao.gif <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Brazilo | lando_flago = 1 | ŝtato = [[Dosiero:Bandeira do Rio Grande do Sul.svg|20ra]] [[Suda Rio-Grando]] | ŝtato_tipo = [[Subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] | regiono = [[Nordoriento de Rio-Grando]]<br />''(Nordeste Rio-grandense)'' | regiono_tipo = Mezoregiono | distrikto_tipo = Mikroregiono | distrikto = [[Caxias do Sul (mikroregiono)|Caxias do Sul]] <!-- *** Situo *** --> | situo = urba centro | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 29 | lat_m = 10 | lat_s = 04 | lat_NS = S | long_d = 51 | long_m = 10 | long_s = 44 | long_EW = W | plej_alta_leviĝo = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 1644.302 | areo_rondumo = 3 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 435564 | loĝantaro_dato = 2010 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = UTC-3 <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = Locator map of Caxias do Sul in Rio Grande do Sul.svg | mapo1_priskribo = Situo ene de Brazilo | mapo1_lokumilo = Brazilo <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = http://www.caxias.rs.gov.br | commons = Caxias do Sul | portalo = Brazilo }} '''Caxias do Sul''' estas municipo en la brazila subŝtato [[Suda Rio-Grando]], kiu havis 435 564 loĝantojn en 2010 <ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.ibge.gov.br/cidadesat/link.php?codmun=430510|titolo=Caxias do Sul| alirdato=2012-07-28 |formato=HTML |verko=Censo 2010 |aŭtoro=[[IBGE]]}}</ref>. Ĝi estas la administra centro de samnoma [[mikroregiono]] kaj situas en la [[mezoregiono]] [[Nordoriento de Rio-Grando]] ([[portugale]] ''Nordeste Rio-grandense''). == Konataj lokuloj == * [[Alex Telles]] aŭ je plena nomo ''Alex Nicolao Telles'' (n. 1992), futbalisto == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Municipoj de Suda Rio-Grando]] == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{pt}}) {{Ĝermo|Brazilo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de Suda Rio-Grando]] 4a5knkq47c5m9vn9za1i1tdml3y6mhy 0 410931 9363681 9341158 2026-04-30T07:59:36Z Sj1mor 12103 /* Notoj */ 9363681 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | nomo = Manuel de Faria e Sousa<br />(1590-1649) | dosiero = Manuel de Faria e Sousa, Europa portuguesa, Antonio Craesbeeck 1675, frontispicio.jpg | priskribo = Portugala Eŭropo ([[1675]]-[[1678]]). | dato de naskiĝo = [[18-a de Marto]] [[1590]] | loko de naskiĝo = Quinta da Caravela, Pombares, Bragança<ref>[http://www.geneall.net/P/per_page.php?id=465957 ''GeneAll.net'']</ref>, {{Flago|Portugalio}} | dato de morto = [[3-a de Junio]] [[1649]] | loko de morto = [[Madrido]], {{Flago|Hispanio}} | profesio = [[Portugala]] [[historiisto]], [[poeto]], [[filozofo]], [[verkisto]], [[filologo]] kaj [[Moralo|moralisto]]. | alma_mater = '''Universitato de Braga''' }} '''Manuel de Faria e Sousa''' ([[1590]]-[[1649]]) (* Souto de Cima, Pombeiro de Ribavizela, en la [[18-a de Marto]] [[1590]] - † [[Madrido]], en la [[3-a de Junio]] [[1649]]), estis [[Portugala]] [[Hispana lingvo|hispanlingva]] [[historiisto]], [[poeto]], [[filozofo]], [[verkisto]], [[filologo]], [[ambasadoro]] kaj [[Moralo|moralisto]]. Preskaŭ ĉiuj liaj verkoj estis publikigitaj en la kastilia lingvo. Li celebris pro sia grandega poligrafia erudicio kaj pro siaj komentarioj pri [[La Luzidoj]]. Li estis unu el la plej popolaraj aŭtoroj de sia tempo kaj ankaŭ estis Membro de la Ordeno de Kristo kaj de la Reĝa Domo. == Biografio == Li naskiĝis en la vilaĝo Quinta da Caravela (Korto de la Karavelo) de famega familio laŭ siaj propraj informoj en la raportoj pri la Nobelulara Katalogo de la Grafo Don Pedro, "la familio Farias estis deveninta de iu Fernandes Pires de Faria, kiu estis ĉefurbestro de [[Miranda]], dum la epoko de Alfonso la 3-a<ref>[http://pt.wikipedia.org/wiki/D._Afonso_III ''Alfonso la 3-a (Portugalio)''] ([[1210]]-[[1279]]) (* [[Koimbro]], [[5-a de Majo]] [[1210]] - † [[Koimbro]], en la [[16-a de Februaro]] [[1279]]), alnomita la Bolonjulo, ĉar li edziĝis kun Matilda la 2-a de Bulonjo, kaj estis la 5-a reĝo de Portugalio.</ref> el Portugalio, aŭ pli sekure, de sia filo, Nuno Gonçalves de Faria. Ĉi tiun postvenis en sia domo iu dua filo, Álvares Gonçaves de Faria, kiu edziĝis kun Maria de Soŭza, kaj estis patro de João Álvares de Faria, militinto de Alĵubarrota, kiu fakte estas menciita de ''Fernão Lopes''<ref>[http://pt.wikipedia.org/wiki/Fern%C3%A3o_Lopes ''Fernão Lopes''] ([[Lisbono]], [[1385]] - † [[Lisbono]], ĉ. [[1460]]), estis ĉefgardisto de la [http://pt.wikipedia.org/wiki/Torre_do_Tombo ''Turo de la Falo''], ĝenerala notario de la regno kaj kronikisto de la portugalaj reĝoj [[Johano la 1-a (Portugalio)|Johano la 1-a]], Duarte la 1-a kaj Don Fernando.</ref><ref>[http://pt.wikipedia.org/wiki/Duarte_I_de_Portugal ''Duarte la 1-a (Portugalio)''] ([[1391]]-[[1438]]), (* [[Viseu]], en la [[31-a de Oktobro]] [[1391]] - † [[Tomar]], en la [[9-a de Septembro]] [[1438]]), estis la dekunua reĝo el Portugalio, alnomita la Elokventa aŭ la Reĝo-filozofo pro lia intereso je la kulturo kaj pro la verkoj kiujn li skribis.</ref><ref>Don Fernando, la Sankta Infanto ([[1402]]-[[1443]]) (* [[Santarém]], en la [[29-a de Septembro]] [[1402]] - † [[Fez]], en la [[5-a de Junio]] [[1443]]), estis la oka filo de la reĝo Johano la 1-a de Portugalio.</ref>. Ĉi-tiu edziĝis kun filino de urbano de Lisbono, havinte almenaŭ du filojn: Álvaro de Faria (komandoro [[Dinastio Aviso|de Aviso]]) kaj Alfonso Anes de Faria. Ĉi-tiu estis prapatro de Estácio de Faria, kiu militis en la armeo kune kun la guberniestro de Hindio, nome Diogo Lopes de Sequeira, li havis oficon en la bieno de Brazilo, estis erudicia pri beletristiko, kaj ''li elspezis pli ol kunigis'', kaj havis gefilojn kun dek virinoj. Li studis en la seminarioj de [[Braga]] kaj sekvis la eklezian karieron, tamen, li decidis rifuzi ĉivojon, kaj edziĝis al Katarina Maŝado, ''filino de Petro Maŝado, kontisto de la Kancelario de Porto, kaj de Katarina Lopes de Herrera, kiun la bofilo deklaris ŝin entombigitan en la Ĉefpreĝejo de tiu urbo, kaj kiu havis aliajn gefilojn inter ili Pedro de Faria e Soŭza, kapitano de la hispana infanterio, kiu en Madrido edziĝis al Luiza de Nárvaez''. Ĉi-tiu lia filo venis, post la morto de sia patro en Madrido, al Portugalio, kie ''li estis tre bone akceptita de Johano la 4-a<ref>[http://pt.wikipedia.org/wiki/D._Jo%C3%A3o_IV ''Johano la 4-a (Portugalio)''] ([[1604]]-[[1656]]) (* Vila Viçosa, en la [[19-a de Marto]] [[1604]] - † [[6-a de Novembro]] [[1656]]), estis la dudekunua reĝo de Portugalio, kaj la unua de la kvara dinastio, fondinto de la dinastio de Braganzo.</ref>, kaj kiu estus la preparinto, por publikigo, de granda parto de la ampleksa amaso da neeldonitaĵoj de la eminenta [[Poligrafo (verkisto)|poligrafo]].'' Kiam li estis 14-jara li eklaboris por amiko de sia patro, Don Gonsalo de Morais, Ĉefepiskopo de Porto, kaj vizitadis la episkopan lernejon, kie li lernis historion, arton, literaturon, ktp. Tie li verkis poeziojn kiu estis treege aprezitaj kaj ekkontaktis kun la altaj figuroj de la epoko. En [[1618]] lia protektanto mortis, li estas 27-jara kaj devis reiri al Pombejro, senlabore, kun sia edzino kaj du filojn. Tamen, nur unu jaron post li trovas novan protektanton, kaj foriras al Madrido por labori kiel privata sekretario de la grafo de Muge, Petro Álvares Perejra, kiu estis priŝtata sekretario de [[Filipo la 4-a (Hispanio)|Filipo la 3-a de Portugalio]]. Li rapide eklernas la hispanan kaj post tri jarojn, li publikigas poezion en ĉi-lasta lingvo, kiu estiĝas lia plej preferata lingvo. Antaŭ la morto de sia nova patrono, Don Manuel jam ĝuis ian grandan famon. Do li fariĝis Priŝtata Sekretario de la Portugala Regno, kies ofico li plenumis en Lisbono, kaj iom post li estis nomumita Sekretario de la Ambasadejo de Portugalio en [[Romo]]. Liaj mortantaj restaĵoj estis translokitaj al la Monaĥejo de Pombejro en 1660, kie ili kuŝas, sub platŝtono, dekstre de la [[Altaro|ĉefaltaro]]. == La aŭtoro == Li estis ''unu el la plej erudiciaj homoj el sia epoko, kaj dum tiu tempo li ĝuis altan beletristikan reputacion kiu, konserviĝis ne nur netuŝita, sed malpliiĝis dum la pasado de la jaroj, tenante la progreson de la bona gusto kaj de la kritikaj studoj'', pri li alparolas Francisko da Silva. Certaj portugalaj elstaraj erudiciuloj same kiel Jorge de Sena<ref>[http://pt.wikipedia.org/wiki/Jorge_de_Sena ''Jorge de Sena''] ([[1919]]-[[1978]]) (* [[Lisbono]], en la [[2-a de Novembro]] de [[1919]] - † [[Santa Barbara]], [[Kalifornio]], en la [[4-a de Junio]] [[1978]]), estis portugala [[poeto]], [[kritikisto]], [[Eseo|eseisto]], [[dramverkisto]], [[tradukisto]] kaj universitata profesoro.</ref> ([[1919]]-[[1978]]), José Hermano Saraiva<ref>[http://pt.wikipedia.org/wiki/Jos%C3%A9_Hermano_Saraiva ''José Hermano Saraiva''] ([[1919]]-[[2012]]) (* [[Leiria]], en la [[3-a de Oktobro]] [[1919]] - † [[Palmela]], en la [[20-a de Julio]] [[2012]]), estis portugala [[instruisto]] kaj [[historiisto]].</ref> ([[1919]]-[[2012]]) kaj Esther de Lemos<ref>[http://www.infopedia.pt/$esther-de-lemos ''Esther de Lemos''] naskiĝis la [[2-an de novembro]] [[1929]] kaj estas nuntempa portugala verkistino.</ref> pri li faras negativan juĝon, kvankam pravigante iajn neregulaĵojn kaj fantaziojn, ili ne neas lian grandan aŭtoritatecon kaj profundan konon de Kamoens. Manuel de Faria e Soŭza, malgraŭ ke li verkis preskaŭ ĉion en la [[Kastilia lingvo|kastilia lingvo]], tamen la plejparto de lia verkaro rilatis al Portugalio. Lia prefero rilate al la kastilia lingvo praviĝas pro la fakto ke Portugalio estis kompletiga parto de la Regno de Hispanio kaj la kastilia lingvo konsiderinde estis tiam pli disvastigita en Eŭropo ol la portugala: por diskonigi la hearoaĵojn de la portugaloj kaj eĉ la grandan verkon de la portugala poeto [[Luís Vaz de Camões|Kamoenz]], li opiniis esti la plej bona solvo. Lia verkaro, same kiel lia poezio mem, temas preskaŭ ĉio pri la portugalaj malkovroj kaj pri la figuro de [[Luís Vaz de Camões|Kamoenz]]. Al li oni ŝuldas la unua inda studo pri la vivo kaj verko de la granda poeto. Por havigi al [[Luís Vaz de Camões|Kamoenz]] la statuton, kiun ni agnoskas al li, Faria e Soŭza devis survoji kaj persisti sur la esploro por venkobati la kritikojn de sia epoko, rilatantajn al la strukturo, inspiro kaj kvalito de [[La Luzidoj]]. Nuntempe, kiel komprenigas nin Inocêncio Francisco da Silva, Faria e Soŭza, malgraŭ ke li ĉiam estis senkontura figuro de la esploro pri Kamoenz, estas rigardita kiel la granda falsanto de tiu verko, ĉar li almetis al ĝi poemojn, kiu ne apartenis al la granda portugala poeto, tamen de li konsiderataj altnivele, kaj sekve, laŭ lia koncepto, nur de la poeto ili indis esti verkita; aŭ eĉ elpensante li mem kelkaj el ili, aŭ korektante kelkajn aŭtentikajn, ĉiam kiam al li estis konvena... Tamen la proporcioj de tiuj manaldonoj, kaj la sincereco de Faria, estas ĝis hodiaŭ temo pri debatoj ĉe la esploristoj. La plej granda laŭdo al Faria e Soŭza, kiel beletristika kritikisto, oni trovas ĉe [[Lope de Vega]], kiam li asertas: ''same kiel Luiz de Kamoenz estas la princo de la poetoj kiu verkis en la vulgara lingvo, Manuel Faria estas la komentariisto de ĉiuj lingvoj.'' == Verkaro == * Muerte de Jesus y llanto de Maria. Madrido, 1623. * Fabeloj de Narcizo kaj [[Eĥo]]<ref>[http://pt.wikipedia.org/wiki/Eco_(mitologia) ''Eĥo''] laŭ la helena mitologio estis bela greka [[nimfo]]. Eĥo amis la [[Bosko|boskojn]] kaj la montojn, kie ŝi ŝatis distriĝi. Ŝi estis tre adorata de la diino [[Artemiso]], kiun ŝi akompanis dum la ĉasaventuroj. Tamen, ŝi havis difekton: ŝi tro parolis, kaj ĉiam en ajna konversacio aŭ diskuto ŝi ŝatis doni sian opinion.</ref>. Lisbono, 1623. En la portugala. * Divinas e humanas flores. Madrido, far Diego Flameco, 1624. * Noches claras. Madrido, far Diego Flameco, 1624. * Fuente de Aganipe y Rimas varias. Madrid, far Diego Flamengo 1624, 1625, 1626. Poezioj en la portugala kaj kastilia lingvoj en sep partoj: # 600 sonetoj # 12 poemoj laŭ oka rimo, [[silvioj]]<ref>Poezia komponaĵo kie alterniĝas deksilabaj versoj kaj sessilabaj versoj.</ref> kaj [[sestino (poezio)|sestino]]j. # kanzonoj, odoj, [[madrigalo]]j, sestinoj kaj [[terceto]]j. # 20 [[eklogo]]j # sepsilaba versaĵoj, glosoj, kantilenoj, dekversaĵoj, romanoj kaj epigramoj. # ''Musa nŭeva'' kun sonetoj, oktavoj, tercetoj, kanzonoj, ktp. reduktitaj al oktosilabaj versoj. # ''Engenho'' de akrostikoj, versoj kun akcento sur la antaŭantaŭlasta silabo, eĥoj, ktp. Ĉiuj sep partoj estas antaŭigitaj de diskursoj plene erudiciaj, pri la tipoj de poezio entenata de ĉiu. * Epithalamio de los casamientos de los señores Marqueses de Molina. [[Zaragozo|Saragoça]], 1624. * Epitome de las historias portuguesas. Madrido, far Francisco martinez, 1628. Ĉi-verko temas pri la sama kiun la aŭtoro refaris kaj ampleksigis sub la titolo de ''Eŭropa Portugueza''. * Escuriale por Jacobum Gibbes Anglum. Madrido, 1658. traduko en la kastilia pri latina priskribo de la [[Monaĥejo de El Escorial|Escurial]]. * Lusíadas de Luis Vaz de Camões, principe de los poetas de España. Kun komentarioj. Madrido, far Juan Sanches, 1639.<ref name="WDL">{{cite web |url = http://www.wdl.org/en/item/11198/ |title = The Lusiads |website = [[World Digital Library]] |date = 1800-1882 |accessdate = 2013-08-30 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171014103951/https://www.wdl.org/en/item/11198/ |archivedate = 2017-10-14 }}</ref> ''Faria asertas, ke li komencis ĉi-verkon en 1614, kaj ke ĝi prenis de li dudekkvin jarojn, kie li ekzamenis pli ol mil aŭtorojn, kaj inter ili tricent italojn. Malgraŭ la bona akcepto kiun la libro ricevis, kelkaj malamikoj de Faria (inter ili elstariĝis Don Agostinho Manuel de Vasconcelos, kiu estis instigita kontraŭi li, pro la beletristikaj disputoj kiuj okazis inter ili), lin denoncis al la Inkvizicio de Kastilio, kaj indikis kelkajn partojn de la verko kiujn ili konsideris malpli katolikaj, kaj postulis lian kondamnon. Tamen ĉar tiu tribunalo ne alzorgis ilian plendon, Don Agostinho sin direktis al la Inkvizicio de Lisbono, kaj en koluzio kun ''Manuel de Galhegos'' ([[1597]]-[[1665]])<ref>[http://pt.wikipedia.org/wiki/Manuel_de_Galhegos ''Manuel de Galhegos''] ([[1597]]-[[1665]]) (* [[Lisbono]], [[1597]] - † [[Lisbono]], en la [[9-a de Junio]] [[1665]]), estis portugala poeto.</ref> kaj ''Manuel Pires de Almejda''<ref>[http://alfarrabio.di.uminho.pt/vercial/palmeida.htm ''Manuel Pires de Almeida''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120128182427/http://alfarrabio.di.uminho.pt/vercial/palmeida.htm |date=2012-01-28 }} ([[Évora]], en la [[6-a de Aprilo]] [[1597]] - † [[Lisbono]], [[1655]]), estis portugala poeto kaj sperto pri Kamoenz.</ref>, kiuj ankaŭ estis rivaloj kaj malamikoj de Faria, ĉiuj kunaj prezentis dokumentojn, kie ili reasertis la fiakuzojn. En la fino, la verko ''Commentarios'' estis ekzamenita, kaj la rezulto estis la malrajtigo de la akuzo kiun ili principe atribuis al li''. * Informacion a favor de Manuel de Faria y Sousa ktp, 1640. * Peregrino instruido. * Imperio de la China e cultura evangelica en el, ktp. * Nenia : poema acrostico a la reyna de España D. Isabel de Bourbon. Madrido, 1644. * Nobiliario del Conde de Barcellos<ref>[http://pt.wikipedia.org/wiki/Pedro_Afonso,_conde_de_Barcelos ''Pedro Afonso, Conde de Barcelos''] ([[1287]]-[[1354]]) estis la unua natura filo de Dom Denizo. Poeto kaj trubaduro kiel lia patro, li prenis elstaran rolon en la politika kaj super ĉio kultura vivo de sia tempo, kaj al li oni ŝuldas grandan parton el la plej gravaj tekstoj de la portugala mezepoka literaturo.</ref> D. Pedro, hijo delrey [[Denizo (Portugalio)|D. Dionis de Portugal]], traducido etc. Madrido, [[1646]]. === Postmortaj Eldonoj === * El gran justicia de Aragon Don Martin Baptista de Lanuza. Madrido, 1650. * Asia Portuguesa. 3 volumoj: # Lisboa, Henrique Valente de Oliveira, [[1666]] : História da Índia, desde o seu descobrimento até o ano de [[1538]]. # Lisboa, Antonio Craesbeeck de Mello, [[1674]] : História da Índia, de [[1538]] a [[1581]] # Lisboa, ''ibidem'', [[1675]]: História da Índia, durante a dominação castelhana (1581 - [[1640]]). * ''[http://books.google.pt/ebooks?id=zspvRp5q8igC&dq=inauthor%3A%22Manuel%20de%20Faria%20y%20Sousa%22&as_brr=0&ei=fy-iTaPQMKGIyQSNvY2xBg&source=webstore_bookcard Europa Portuguesa]''. 3 tomos: # Lisboa, Antonio Craesbeeck de Mello, [[1678]] : Do diluvio universal ao Portugal com rei Próprio. # Lisboa, ''Ibid'', [[1679]] : Governo do Conde D. Henrique<ref>[http://pt.wikipedia.org/wiki/Conde_D._Henrique ''Henrique de Borgonha, Grafo de Portukalio''] ([[1066]]-[[1112]]) (* [[1066]] - † [[Astorga]], en la [[24-a de Aprilo]] [[1112]]), estis grafo de [[Portugalio|Portucale]] elde 1093 ĝis sia morto.</ref> ao fim do reino de D. João III<ref>[http://pt.wikipedia.org/wiki/D._Jo%C3%A3o_III ''Johano la 3-a (Portugalio)''] (* [[Lisbono]], en la [[6-a de Junio]] [[1502]] - † [[Lisbono]], en la [[11-a de Junio]] [[1557]]), estis la dekkvina reĝo de Portugalio, alnomita la Piulo pro sia religia sindonemo.</ref>. # Lisboa, ''Ibid'', [[1680]] : Do rei [[Sebastiano la 1-a (Portugalio)|D. Sebastião]] até [[Filipo la 4-a (Hispanio)|Filipe III de Portugal]]. * ''África Portuguesa''. Lisboa, Antonio Craesbeeck de Mello, [[1681]]: História desde as conquistas de [[Johano la 1-a (Portugalio)|D. João I]] até o ano de [[1562]]. * ''Rimas varias de Luis de Camoens, etc. comentadas''. Lisboa, Theotonio Damaso de Mello, [[1685]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.cm-felgueiras.pt/VSD/Felgueiras/vPT/Publica/CentroComunicacao/PublicacoesEstudos/BIOGRAFIAMANUELFARIASOUSA.htm ''Felgueiras''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100918115840/http://www.cm-felgueiras.pt/VSD/Felgueiras/vPT/Publica/CentroComunicacao/PublicacoesEstudos/BIOGRAFIAMANUELFARIASOUSA.htm |date=2010-09-18 }} * [http://www.theodora.com/encyclopedia/f/manuel_de_faria_y_sousa.html ''1911 Britannica Enciklopedio'']. * [http://thesaurus.cerl.org/record/cnp00883792 ''CERL Thesaurus''] * [http://www.anpuhsp.org.br/sp/downloads/CD%20XIX/PDF/Paineis/Marina%20Garcia%20de%20Oliveira.pdf ''Marina Garcia de Oliveira'']{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.cm-felgueiras.pt/VSD/Felgueiras/vEN/Publica/OConcelho/Personalidades/manuelfariasousa.htm ''Vale do Sousa'']{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://purl.pt/21924 ''La Portugala Azio''] aŭ la historio pri la malkovro kaj konkero de Hindio far la Portugaloj. == Notoj == {{Referencoj}}{{Projektoj}}{{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Historio de Portugalio]] [[Kategorio:Portugalaj kronikistoj]] [[Kategorio:Portugalaj filologoj]] [[Kategorio:Portugalaj historiistoj]] [[Kategorio:Portugalaj poetoj]] [[Kategorio:Portugalaj filozofoj]] [[Kategorio:Mara historio de Portugalio]] [[Kategorio:Universitato de Koimbro]] ieic6w1vmu0ayuwvb7nokdasq98wc5y 0 414648 9363525 8367935 2026-04-29T21:50:26Z LilyKitty 25129 de dencisto kaj koreografio 9363525 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Miĥail Nikolaeviĉ Bariŝnikov''' ([[Rusa lingvo|Ruse]]: Михаи́л Никола́евич Бары́шников; naskiĝinta la 27-an de [[januaro]] 1948<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.ca/books?id=VeJY0rpVrVQC&pg=PA43#v=onepage&f=false|titolo=The Seventies|familia nomo=Sterling|persona nomo=Mary E.|jaro=1998|eldoninto=Teacher Created Resources|ISBN=1-57690-029-0|paĝo=43}}</ref>)) estas rusdevena usona [[dancisto]], [[koreografio|koreografiisto]], kaj aktoro. == Biografio == Li naskiĝis en familio de rusaj gepatroj en [[Rigo]],<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/54550/Mikhail-Baryshnikov Mikhail Baryshnikov (Russian-American dancer) - Britannica Online Encyclopedia]. Britannica.com. Retrieved on September 14, 2011.</ref> tiutempe en [[Sovetio]]. Li ekis lernadon de [[baleto]] tie en 1960. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Ĝermo}} {{Vivtempo|Bariŝnikov, Miĥail}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Rusiaj dancistoj]] [[Kategorio:Rusiaj aktoroj]] hd9lw60oa1b1rgtfz4xzeamkqi7milm 0 417772 9363563 8837259 2026-04-30T04:23:27Z Tirolischleioans 254019 9363563 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = legoma brasiko |dosiero = Brassica oleracea wild.jpg |dosiero larĝo = 250px |priskribo de dosiero = Sovaĝa formo de legoma brasiko el [[Helgoland]] |regno = [[Planto]]j ‘‘Plantae’’ |regno2 = planto |divizio = [[Angiospermoj]] ''Magnoliophyta'' |klaso = [[Dukotiledonaj plantoj|Dukotiledonaj]] ''Magnoliopsida'' |ordo = [[Brasikaloj]] ''Brassicales'' |familio = [[Brasikacoj]] ''Brassicaceae'' |genro = [[Brasiko]] ''Brassica'' |dunomo = Brassica oleacera |dunomo aŭtoritato = [[Carl von Linné|L.]], [[1753]] |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = Vidu tekston |vikispecio = |komunejo = }} [[Dosiero:Brassica oleracea Helgoland1.jpg|eta|[[Floraro]] de natura brasiko]] [[Dosiero:Brassica oleracea Helgoland5.jpg|eta|tigo kaj folio de natura brasiko]] [[Dosiero:Wirsingkohl.jpg|eta|savoja brasiko]] [[Dosiero:Cabbage.jpg|eta|blanka brasiko]] [[Dosiero:Broccoli2.jpg|eta|inflorescenco de brokolo]] '''Legoma brasiko''' (''Brassica oleracea'') estas grava [[legomo]] kaj unu el la plej multeformaj [[specio|specioj]] de la genro [[brasiko]]. == Karakterizaĵoj == Brasiko estas [[unujara planto|unujara]] ĝis [[dujara planto]]. Estante herbaj plantoj ili tamen povas ligniĝi je la bazo. La kreskoalto estas 40 ĝis 120 centimetroj. == Sistematiko == === Naturaj formoj === Natura brasiko troveblas en kvin ne apudantaj regionoj. Depende de la aŭtoro ili estas [[specio]]j aŭ [[geografia raso|geografiaj rasoj]]. Jenaj formoj ekzistas: # ''Brassica cretica'' kreskas en suda Grekio ĝis sudokcidenta Turkio. # ''Brassica rupestris-incana'' kreskas en meza ĝis suda Italio, Sicilio kaj la [[Dinara montaro]]. # ''Brassica insularis'' kreskas en Korsiko, Sardio kaj Tunizio. # ''Brassica montana'' kreskas sur la norda mediteranea marbordo de Hispanio, Francio kaj Italio. # ''Brassica oleracea'' kreskas sur marborda rokoj de la Atlantiko (Hispanio ĝis suda Anglio) kaj sur la insulo [[Helgolando]]. === Kultivitaj formoj === * [[Kai-lan]] (literumebla ankaŭ kiel ''gai-lan'') estas kantona nomo por legomo kiu estas ankaŭ konata kiel [[Ĉina brokolo]] aŭ Ĉinea kale. Ĝi estas folilegomo kiu montras dikajn, maldensajn, brilajn bluverdajn foliojn kun dikaj tigoj kaj malgranda nombro de malgrandaj florburĝonoj similaj al tiuj de la brokolo. Brokoloj kaj kai-lan apartenas al la sama specio ''Brassica oleracea'', sed kai-lan estas en la grupo ''alboglabra'' [Latine albus+glabrus nome blanka kaj senhara]. * [[Kapobrasiko]] (''Brassica oleracea'' gr. ''Capitata'' var. ''capitata'') estas unu el la plej konataj formoj de brasiko, karakterizata per dense pakiĝintaj folioj, kiuj formas rondan aŭ ovalan kapon. == Literaturo == * Udelgard Körber-Grohne: ''Nutzpflanzen in Deutschland von der Vorgeschichte bis heute.'' Theiss, Stuttgart 1995, ISBN 3-933203-40-6, P. 174–192. * Werner Rothmaler (Begr.), Rudolf Schubert, Klaus Werner, Hermann Meusel (Hrsg.): ''Exkursionsflora für die Gebiete der DDR und der BRD. Band 2: Gefäßpflanzen.'' 13. Auflage. [[Volk und Wissen]], Berlin 1983, ISBN 3-06-012539-2. * Siegmund Seybold (Hrsg.): ''Schmeil-Fitschen interaktiv.'' CD-ROM, Version 1.1, Quelle & Meyer Verlag, Wiebelsheim 2002, ISBN 3-494-01327-6. == Referencoj == <ref name = "NCBI">National Center for Biotechnology Information (NCBI) - Taxonomy Browser ''[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Info&id=3712&lvl=3&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock Brassica oleracea]''</ref> {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Brasikoj]] [[Kategorio:Legomoj|!]] cx4bb53dc9g3wl97htm8csmor6ij3kn 0 420004 9363717 7857671 2026-04-30T09:36:16Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363717 wikitext text/x-wiki {{Informkesto Vikipedio|vo}} La '''volapuklingva Vikipedio''' estas [[aŭtonomeco|aŭtonomeca]] eldono de [[Vikipedio]] en la [[volapuka lingvo]]. Sialingve ĝi havas la titolon ''Vükiped Volapükik '' respektive en longa formo ''Vükiped Volapükik, sikloped libik'' - do "Vikipedio Volapuka, enciklopedio libera". La projekto fondiĝis en februaro [[2003]], sed ekprilaboriĝis oficiale nur ekde la 27-a de januaro [[2004]]. Ĝi kreskis tre rapide danke al multegaj robote kreitaj artikoloĝermoj de minimuma grandeco, aparte pri urbaj kaj neurbaj komunumoj el ĉiuj mondpartoj. Granda parto de tiuj artikoloj poste ne plu prilaboriĝis kaj pliampleksiĝis fare de individuaj vikipediaj aŭtoroj, kaj aktivaj vikipedianoj el diverslingvaj projektoj mokis ke tiu metodo - intencita neniel malbonintence - estus trompa ŝajnigo de pseŭdograndeco sen vera fakta bazo. Ĉar iuj kritikantoj en tio ne bone distingis inter "volapuko" kaj "kreita lingvo", en iuj kritikoj inkluziviĝis sen fakta bazo ankaŭ la [[vikipedio en Esperanto]] - kompense aparte granda nombro de esperantlingvaj vikipediistoj esprimis forte kontraŭi la amasan robotan kreon de artikoloĝermoj por la esperantlingva reta enciklopedio, en deziro plej eble forte distanciĝi de la metodoj en la volapuklingva vikipedio, post kiam pri malmultaj eŭropaj landoj (precipe Pollando, Italio, Germanio kaj Rumanio) jam robote estis kreitaj esperantlingvaj vikipediaj artikoletoj pri urbaj kaj neurbaj komunumoj, enhave kompare pli ampleksaj ol la "averaĝaj" robotaj ĝermoj de la volapuklingva vikipedio. Tiuj-ĉi esperantlingvaj robote kreitaj artikoletoj je granda parto intertempe estas ampleksigitaj per individua redaktado, dum pro la ĉesigo de robotaj paĝokreoj nun pri urboj de aliaj landoj nun forte mankas esperantlingvaj artikoloĝermoj. Tiel la volapuklingva projekto en distanciga kontrasto signife influis la projekton en Esperanto, dum en iuj alilingvaj projektoj la robota ekproduktado de geografiaj artikoloj (poste individue ampleksigindaj) estas daŭre utiligata kaj "permesata". La {{CURRENTDAY}}-an de {{CURRENTMONTHNAMEGEN}} {{CURRENTYEAR}} la Volapuklingva Vikipedio enhavas {{NUMBEROF|ARTICLES|vo|N}} artikolojn. Laŭ la stato de novembro 2012 estis 48 aktivaj uzantoj kaj 6 administrantoj. == Vidu ankaŭ == * [[Vikipedio:Internacia Vikipedio|"Internacia Vikipedio", statistikaj informoj]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj|commonscat=Volapük Wikipedia}} * [http://vo.wikipedia.org/ la volapuklingva vikipedio] * [http://www.liberafolio.org/2007/volapukapedio Volapuko jam superas Esperanton en Vikipedio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130329091247/http://www.liberafolio.org/2007/volapukapedio |date=2013-03-29 }} {{ĝermo|komputiko}} {{Vikipedioj}} {{Volapuko}} [[Kategorio:Vikipedioj laŭ lingvoj|Volapuka]] [[Kategorio:Volapuko]] [[Kategorio:Retejoj aperintaj en 2003]] 72jchus1v53c5fvx31lvuf5we4nd9oe 0 427803 9363680 8958506 2026-04-30T07:56:07Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363680 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} {| class="wikitable collapsible collapsed" align="right" style="margin: 1em; margin-top: 0;" ! colspan="3" style="white-space: nowrap;" | [[Asteroido]]j malkovritaj: 31: |- |[[7437 Torricelli]] || {{dato|12|marto|1994}} || kun [[Andrea Boattini|A. Boattini]] |- |[[8885 Sette]] || {{dato|13|marto|1994}} || kun [[Maura Tombelli|M. Tombelli]] |- |[[9232 Miretti]] || {{dato|31|januaro|1997}} |- |[[10197 Senigalliesi]] || {{dato|18|oktobro|1996}} |- |[[10200 Quadri]] || {{dato|7|julio|1997}} |- |[[11121 Malpighi]] || {{dato|10|septembro|1996}} |- |[[12035 Ruggieri]] || {{dato|1|februaro|1997}} |- |[[15381 Spadolini]] || {{dato|1|septembro|1997}} |- |[[16761 Hertz]] || {{dato|3|oktobro|1996}} |- |[[16766 Righi]] || {{dato|18|oktobro|1996}} |- |[[17652 Nepoti]] || {{dato|3|novembro|1996}} |- |[[20081 Occhialini]] || {{dato|12|marto|1994}} || kun [[Maura Tombelli|M. Tombelli]] |- |[[21306 Marani]] || {{dato|1|decembro|1996}} |- |[[(24996) 1998 OD1|(24996) 1998 OD₁]] || {{dato|20|julio|1998}} || kun [[Luciano Tesi|L. Tesi]] |- |[[25276 Dimai]] || {{dato|15|novembro|1998}} |- |[[26917 Pianoro]] || {{dato|15|septembro|1996}} |- |[[29457 Marcopolo]] || {{dato|25|septembro|1997}} |- |[[33376 Medi]] || {{dato|6|februaro|1999}} |- |[[39699 Ernestocorte]] || {{dato|12|oktobro|1996}} |- |[[42747 Fuser]] || {{dato|21|septembro|1998}} |- |[[42748 Andrisani]] || 21-a de septembro |- |[[43999 Gramigna]] || {{dato|31|aŭgusto|1997}} |- |[[44005 Migliardi]] || {{dato|25|septembro|1997}} |- |[[47038 Majoni]] || {{dato|17|novembro|1998}} |- |[[48737 Cusinato]] || {{dato|8|marto|1997}} |- |[[58573 Serpieri]] || {{dato|9|septembro|1997}} |- |[[70745 Aleserpieri]] || {{dato|9|novembro|1999}} |- |[[79375 Valetti]] || {{dato|16|marto|1997}} |- |[[(79826) 1998 WP2|(79826) 1998 WP₂]] || {{dato|17|novembro|1998}} |- |[[96217 Gronchi]] || {{dato|14|septembro|1993}} || kun [[Andrea Boattini|A. Boattini]] |- |[[100553 Dariofo]] || {{dato|2|aprilo|1997}} |} '''Vittorio GORETTI''' ([[1939]] – {{dato|8|julio|2016}}) estis [[Italio|itala]] [[amatora astronomio|amatora astronomo]]. Li instruis pri [[matematiko]] kaj [[fiziko]] en duagrada lernejo de [[Bolonjo]]. Kiel amatora astronomo, li dediĉis sin al malkovrado de [[asteroido]]j elde sia privata [[Observatorio de Pianoro]] en [[Pianoro]]<ref group="noto">[http://web.tiscali.it/pianoro_observatory/ Paĝaro de la Observatorio de Pianoro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121002142308/http://web.tiscali.it/pianoro_observatory/ |date=2012-10-02 }} {{lingvokodo|en}}</ref> en la ĉirkaŭaĵo de [[Bolonjo]] (IAU-kodo: 610). Inter [[1996]] kaj [[1999]], li malkovris, laŭ la ''[[Minor Planet Center]]'', 26 asteroidojn kaj kunmalkovris 5 pliajn<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html MPC listo de asteroidaj malkovrintoj]{{lingvokodo|en}}</ref> en kunlaboro kun [[Maura Tombelli]], [[Andrea Boattini]] kaj [[Luciano Tesi]]. Li estis ano de la ''Associazione Astronomica Cortina'' kaj kunlaboras kun la ''Minor Planet Center'' (MPC) por la spurado de la {{J|terrenkonta asteroido}} de [[absoluta magnitudo]] pli granda ol 18,0 fare de la ''[[Smithsonian Astrophysical Observatory]]''. La asteroido [[7801 Goretti]] estis nomita en lia honoro.<ref>[http://minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=7801 Asteroido 7801 Goretti , de IAU Minor Planet Center] {{lingvokodo|en}}</ref> == Notoj == <references group="noto" /> == Referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo: https://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Vidu ankaŭ == * [[:Kategorio:Malkovrita de Vittorio Goretti]] == Eksteraj ligiloj == * {{it}} [http://www.cortinastelle.it/vittorio-goretti.htm Vittorio Goretti] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120321170348/http://www.cortinastelle.it/vittorio-goretti.htm |date=2012-03-21 }} * {{it}} [http://www.gizarastro.it/goretti.html Nekrologo de Vittorio Goretti el la paĝaro de la Observatorio Fabio Muzzi Giovagnoni] * {{it}} [http://www.cortinastelle.it/Goretti.htm Listo de malgrandaj planedoj malkovritaj de la observatorio Pianoro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120321170326/http://www.cortinastelle.it/Goretti.htm |date=2012-03-21 }} {{Ĝermo|Italio|Astronomo}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Goretti, Vittorio}} [[Kategorio:Italaj astronomoj]] [[Kategorio:Malkovrintoj de asteroidoj]] kc1v9c48h25lbm4vzjsaj94gb3wit66 0 441889 9363648 8935508 2026-04-30T06:49:20Z Sj1mor 12103 9363648 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}}{{Informkesto libro}} La '''''DSM-5''''' (antaŭa mallongigo '''''DSM-V''''') estas la kvina eldono de la [[Diagnoza kaj Statistika Manlibro de mensaj malordoj]] ([[angle]] ''Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders'', mallonge '''DSM'''), eldonata de la [[Usona Asocio pri Psikiatrio]]. La manlibro provizas komunan lingvaĵon kaj normajn kriteriojn por la klasifikado de mensaj malordoj, kaj oficiale ekvalidis la [[18-an de majo]] [[2013]], kiel sekvaĵo de la antaŭa eldono [[DSM-IV]], kiu estis publikigita en 1994. En Usono la DSM servas kiel universala aŭtoritato por la diagnozado de psikiatriaj malsanoj. Terapiaj rekomendoj samkiel pagado de prisanaj provizantoj (servoj en interalie kuracistaj praktikejoj kaj malsanulejoj) estas ofte difinita per DSM-klasifikoj, do la apero de nova versio havas signifan praktikan gravecon. La disvolviĝo de la nova eldono, kiu fine eldoniĝis la 18-an de majo 2013, komenciĝis per konferenco en 1999, kaj praktike ekpaŝis per la formado de plenuma komisiono en 2007, kiu disvolvis kaj testis varion de novaj klasifikoj. En plej multaj aspektoj DSM-5 ne estas ege ŝanĝita de la antaŭa eldono DSM-IV. Notindaj novigoj estas interalie forigo de la diagnozo [[Asperger-sindromo]] kiel distingita klasifika unuo, forigo de subtipaj klasifikoj por variaj formoj de [[skizofrenio]], reviziita traktado de psikaj malordoj de [[seksa identeco]], kaj difino de nova malordo de [[hazardludo|hazardludada]] dependeco. La kvina eldono estis kritikita de iuj fakuloj antaŭ ol ĝi estis formale publikigita. La ĉefa kritikero estis ke ŝanĝoj en la DSM ne observis la aktualajn progresojn en scienca kompreno de psikiatriaj misfunkcioj. Alia kritikero estis ke la disvolviĝo de la DSM-5 estis troe influita per interesoj de la [[farmacio|farmacia]] industrio. Kelkaj sciencistoj oponis, ke la DSM devigas kuracistojn fari diagnozajn distingojn, kiuj ne estas pruvataj per scienca evidenteco, distingoj kiuj forte influas la individuan terapion, inkluzive de preskribo aŭ nepreskribo de medikamentoj, kaj respondo al demandoj ĉu terapio estas pagata per la medicina asekuro aŭ ne. Ĝenerala kritiko de la manlibro DSM-5 finfine rezultigis peticion subskribitan de 13 000 homoj, kaj patronitan de multaj organizaĵoj pri mensa sano, kiu alvokis deeksteran revizion de la dokumento. <!-- == Referencoj == {{referencoj}} --> == Eksteraj ligiloj == * [http://www.dsm5.org/pages/default.aspx Oficiala retejo pri la 5-a eldono de la manlibro DSM] [[Kategorio:Medicina klasifiko]] [[Kategorio:Psikiatrio]] [[Kategorio:Psikopatologio]] [[Kategorio:Sanscienco]] [[Kategorio:Psikaj malsanoj]] [[Kategorio:Klinika psikologio]] s5vwibvmwho0vl8is21rvv7wp59i4u0 0 441891 9363650 9088888 2026-04-30T06:50:25Z Sj1mor 12103 9363650 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|regiono-ISO=US-DC|situo sur mapo=Centra Vaŝingtono|zomo=13}} La '''Usona Asocio pri Psikiatrio''' ({{lang-en|American Psychiatric Association}}, mallonge '''APA''') estas la ĉefa profesia organizaĵo de nunaj kaj de edukiĝantaj, do estontaj [[psikiatro]]j en [[Usono]], kaj estas la tutmonde plej granda organizo pri [[psikiatrio]]. La proksimume 36 000 membroj<ref name=membreco>[http://www.psychiatry.org/about-apa--psychiatry memprezento en la asocia retejo (angle), stato de 2012, vidita la 5-an de marto 2012]</ref> estas precipe, sed ne nur, usonanoj - ankaŭ alilandaj kuracistoj pri psikiatrio povas membriĝi. La asocio eldonas diversajn revuojn kaj broŝurojn: aparte konata publikaĵo estas la ''[[Diagnoza kaj Statistika Manlibro de Mensaj Malordoj]]'' (DSM). La DSM kodigas psikiatriajn kondiĉojn de pacientoj kaj estas tutmonde uzata tutmonde kiel ŝlosila gvidilo por diagnozado de tiaj malordoj - paralele kaj konkurence al la ĉapitro pri psikaj perturboj (ĉapitro F) de la [[Klasifiko Internacia de Malsanoj]] (KIM, angla mallongigo ICD) de la [[Monda Organizaĵo pri Sano]]. La Usona Asocio pri Psikiatrio havas sian sidejon en distrikto ''Arlington'', [[Virginio]]<ref> "[http://www.psychiatry.org/contact-us-for-help/contact-us kontaktadreso de la asocio, vidita la 10-an de junio 2013: APA, 1000 Wilson Boulvard, Suite 1825, Arlington, VA 22209"]</ref>. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Usona Asocio pri Psikologio]] {{Projektoj}} {{Ĝermo|Usono}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Usonaj asocioj]] [[Kategorio:Psikiatrio]] [[Kategorio:Klinika psikologio]] [[Kategorio:Kuracistaj asocioj]] a621ufjyl4ovyuke463f42s765wfd6n 0 454282 9363564 8962293 2026-04-30T04:23:45Z Tirolischleioans 254019 9363564 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[Dosiero:TheodorNeubauerErfurt.JPG|eta|300ra|Monumento por la granda pedagogo.]] La '''Theodor-Neubauer-monumento''' memoriganta la konatan viktimon de [[naziismo]] troviĝas ĉe la kampuso de la [[Universitato de Erfurto]]. == Historio de la monumento == La en 1965 inaŭgurita monumento estis farita de Walter Arnold kaj dediĉita al la nomdonanto de la Pedagogia altlernejo (hodiaŭ enkorpigita en la universitato). Por ĝi oni faris kampuson en 1952. Kontraŭe al multaj monumentoj pure politikaj - kaj grandparte forigitaj - memoro al Neubauer ankoraŭ hodiaŭ aktualas. == La persono == '''Theodor Neubauer''' (1890-1952) konsideritis modela pedagogo en [[GDR]], laŭ kiu oni eĉ nomis la plej altan premion sur la kampo de pedagogio. Li estis necedema personeco kaj scienculo, kontraŭbatalanta la reĝimon de la nazioj. Jam kiel juna instruisto li engaĝiĝis por la urba historio kaj la temo de lia disertacio (1913) estis pri la socialaj kaj enkonomiaj kondiĉoj de Erfurto antaŭ la [[Reformacio]]. Kune kun sia mentoro kaj instruisto ĉe la [[Evangelisches Ratsgymnasium Erfurt|Evangelia Konsilantargimnazio]] [[Johannes Biereye]] li estis unu el la plej eminentaj esplorintoj de la mezepoka historio de Erfurto. Tion atestas multo da publikaĵoj, parte eldonitaj nur postmorte. Tamen Neubauer ne elektis vojon de klera burĝo, kiel la plejparto de siaj kolegoj. La kromnomita ''ruĝa doktoro'' ŝokis multajn post la [[Unua mondmilito]] pro sia politika vivovojo kaj eĉ membriĝis al la [[Komunista Partio de Germanio]] en 1920. Pro protestoj de gepatroj kaj disciplinaj problemoj li maldungitis kiel instruisto en 1920 en [[Prusio]]. En najbara [[Turingio]] li fariĝis en 1923 ministro de la [[Vajmara respubliko]]. Poste li aktivis kiel deputito kaj ĵurnalisto. Post la potencakiroj de la [[nazioj]] en 1933 oni malliberigis lin, fine li estis en la koncentrejo [[Buchenwald]]. Li daŭre restis rezistanto kaj en januaro 1945 la Popola kortumo en Berlino kondamnis lin al morto. Ekzekuto estis en la 5-a de februaro 1945 en la pundomo [[Brandenburg]]. Krom multaj memorigiloj komunismaj avertas pri la maljusteco ankaŭ la 96 tabuloj antaŭ la berlina [[Reichstag (institucio)|Reichstag]] por la murditaj membroj de la Nacia asembleo de la juna respubliko. == Literaturo == * Gertrud Glondajewski / Heinz Schumann: ''Die Neubauer-Poser-Gruppe. Dokumente und Materialien des illegalen antifaschistischen Kampfes (Thüringen 1939–1945)''. Dietz Verlag, Berlin 1957 * Franz Hammer: ''Theodor Neubauer. Aus seinem Leben''. Dietz Verlag, Berlin 1967 * Sonja Müller: ''Theodor Neubauer.'' [[Volk und Wissen]], Berlin 1971 == Eksteraj ligiloj == * [http://www.bundesstiftung-aufarbeitung.de/wer-war-wer-in-der-ddr-%2363%3b-1424.html?ID=4828 Informoj ĉe oficiala kolekto da biografioj de komunistoj, celanta pli bonan komprenon de la GDR-tempo.] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Homoj rilataj al Erfurto|Neubauer, Theodor]] [[Kategorio:Monumentoj en Erfurto]] [[Kategorio:Viktimoj de la naziismo|Neubauer, Theodor]] r5hl0811mc5vxhd0uftnfnza654u9vh 0 455484 9363354 9343827 2026-04-29T13:55:11Z Alifono 114488 9363354 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}}{{Informkesto homo}} '''Mélanie Maradan''' (naskiĝis en [[Neŭŝatelo]], [[Svislando]]) estas denaske franclingva svisa esperantistino, [[tradukisto|tradukistino]], [[terminologio|terminologino]], kaj [[doktoro|universitata doktoro]] pri lingvo-teknologio kaj [[aplikata lingvistiko]]. == Biografio == Mélanie Maradan havas magistran diplomon pri [[Tradukado (vivscienco)|tradukado]] kaj [[terminologio]] de la [[Universitato de Ĝenevo]] ([[Svislando]]) kaj ankaŭ komunan doktorecon pri plurlingva informadiko kaj filozofio (Dr. phil.) de la universitatoj de Ĝenevo kaj Hildesheim (Germanio). Ŝiaj esplorinteresoj inkluzivas [[Planlingvo|planlingvojn]] (Esperantologio) kaj ankaŭ [[Neologismo|neologion]] kaj [[Korpusa lingvistiko|korpusa lingvistikon]]. Ŝi laboras kiel profesia tradukisto kaj terminologo en Svislando. ==Esperantaj aktivecoj== [[Dosiero:KAEST 2010 prelego Maradan.jpg|eta|300px|<center>momento de la prelego de Mélanie Maradan dum [[KAEST]] 2010]]Ekde [[2011]] ŝi estas oficiala komisiito de [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]] pri rilatoj al [[Infoterm]] (Internacia informejo por terminologio) kaj al la teknika komitato de [[Internacia Organizaĵo por Normigado|ISO]] pri [[terminologio]] ([[ISO/TC 37]]). Plurfoje ŝi prelegis en e-lingvaj eventoj pri terminologio, interalie en la [[Konferenco pri Aplikoj de Esperanto en Scienco kaj Tekniko]] de [[2010]], la [[Terminologia forumo]] de [[2011]] aŭ la [[Esperantologia Konferenco]] de [[2012]] kadre de la [[UK 2012|tiujara UK]] en [[Hanojo]].En la [[UK 2013]] en [[Rejkjaviko]] ŝi pro siaj aktivaĵoj ĉe internaciaj terminologiaj instancoj kiel reprezentanto de UEA estis honorigita per la Diplomo pri Elstara Agado de UEA.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.liberafolio.org/2013/uea-diplomis-12-elstarajn-agantojn |titolo=artikolo pri la Diplomoj pri Elstara Agado de UEA atribuitaj en 2013, en la retejo ''Libera Folio'' |alirdato=2013-10-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20161212202323/http://www.liberafolio.org/2013/uea-diplomis-12-elstarajn-agantojn |arkivdato=2016-12-12 }}</ref> == Verkoj == * (2021) [https://www.frank-timme.de/verlag/verlagsprogramm/buch/verlagsprogramm/bd-48-melanie-maradan-uncertainty-in-deliberate-lexical-interventions/backPID/sprachwissenschaft.html ''Uncertainty in deliberate lexical interventions. Exploring Esperanto speakers’ opinions through corpora'']. Frank&Timme, 2021, 372 p., {{ISBN|978-3-7329-0690-1}}. *{{cite journal |last1=Ó Riain |first1=Sean |last2= Maradan|first2=Mélanie |date=2012 |title=L'espéranto, langue de culture(s) |url= http://www.linguistic-rights.org/dokumento/Languages_and_translation_European_Commission_March_2012_No_4_Languages_and_multilingualism_L_esperanto_langue_de_culture_s_Melanie_Maradan_UEA_Sean_o_Riain_EEU.pdf|journal=Languages and translation|issue= 4|pages= 22-23}} *{{cite journal |last1=Maradan |first1=Mélanie |date=2019 |title=Des réflexions interlinguistiques à une discipline scientifique: élaboration et influence du Dictionnaire encyclopédique espérantoallemand (1923) d’Eugen Wüster |url=https://edipub-unil.ch/index.php/clsl/article/view/231 |journal=Cahiers de l’ILSL [Institut de linguistique et des sciences du langage de l’Université de Lausanne] |issue=61 |pages=141-153 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20211206073251/https://edipub-unil.ch/index.php/clsl/article/view/231 |arkivdato=2021-12-06 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211206073251/https://edipub-unil.ch/index.php/clsl/article/view/231 |date=2021-12-06 }} == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == *[https://www.melem.ch/wp/eo/ Persona retejo de Mélanie Maradan en Esperanto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190212085619/https://www.melem.ch/wp/eo/ |date=2019-02-12 }} {{ĝermo|esperantisto}} {{Vivtempo|Maradan, Melanie}} [[Kategorio:Svisaj esperantistoj]] ocim3r76rfgp42ig4pclhsbldwkq2r3 9363429 9363354 2026-04-29T17:48:33Z Alifono 114488 /* Esperantaj aktivecoj */ 9363429 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} [[Dosiero:KAEST 2010 prelego Maradan.jpg|eta|300px|<center>momento de la prelego de Mélanie Maradan dum [[Konferenco pri Aplikoj de Esperanto en Scienco kaj Tekniko|KAEST]] 2010]] '''Mélanie Maradan''' (naskiĝis en [[Neŭŝatelo]], [[Svislando]]) estas denaske franclingva svisa esperantistino, [[tradukisto|tradukistino]], [[terminologio|terminologino]], kaj [[doktoro|universitata doktoro]] pri lingvo-teknologio kaj [[aplikata lingvistiko]]. ==Esperantaj aktivecoj== Ekde [[2011]] ŝi estas oficiala komisiito de [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]] pri rilatoj al [[Infoterm]] (Internacia informejo por terminologio) kaj al la teknika komitato de [[Internacia Organizaĵo por Normigado|ISO]] pri [[terminologio]] ([[ISO/TC 37]]). Plurfoje ŝi prelegis en esperantlingvaj eventoj pri terminologio, interalie en la [[Konferenco pri Aplikoj de Esperanto en Scienco kaj Tekniko]] de [[2010]], la [[Terminologia forumo]] de [[2011]] aŭ la [[Esperantologia Konferenco]] de [[2012]] kadre de la [[UK 2012|tiujara UK]] en [[Hanojo]]. En la [[UK 2013]] en [[Rejkjaviko]] ŝi pro siaj aktivaĵoj ĉe internaciaj terminologiaj instancoj kiel reprezentanto de UEA estis honorigita per la Diplomo pri Elstara Agado de [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]].<ref>[http://www.liberafolio.org/2013/uea-diplomis-12-elstarajn-agantojn artikolo pri la Diplomoj pri Elstara Agado de UEA atribuitaj en 2013, en la retejo ''Libera Folio'']</ref> == Verkoj == * [https://www.frank-timme.de/verlag/verlagsprogramm/buch/verlagsprogramm/bd-48-melanie-maradan-uncertainty-in-deliberate-lexical-interventions/backPID/sprachwissenschaft.html ''Uncertainty in deliberate lexical interventions. Exploring Esperanto speakers’ opinions through corpora'']. Frank&Timme, 2021, 372 p., {{ISBN|978-3-7329-0690-1}}. *{{cite journal |last1=Ó Riain |first1=Sean |last2= Maradan|first2=Mélanie |date=2012 |title=L'espéranto, langue de culture(s) |url= http://www.linguistic-rights.org/dokumento/Languages_and_translation_European_Commission_March_2012_No_4_Languages_and_multilingualism_L_esperanto_langue_de_culture_s_Melanie_Maradan_UEA_Sean_o_Riain_EEU.pdf|journal=Languages and translation|issue= 4|pages= 22-23}} *{{cite journal |last1=Maradan |first1=Mélanie |date=2019 |title=Des réflexions interlinguistiques à une discipline scientifique: élaboration et influence du Dictionnaire encyclopédique espérantoallemand (1923) d’Eugen Wüster |url=https://edipub-unil.ch/index.php/clsl/article/view/231 |journal=Cahiers de l’ILSL [Institut de linguistique et des sciences du langage de l’Université de Lausanne] |issue=61 |pages=141-153 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20211206073251/https://edipub-unil.ch/index.php/clsl/article/view/231 |arkivdato=2021-12-06 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211206073251/https://edipub-unil.ch/index.php/clsl/article/view/231 |date=2021-12-06 }} == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == *[https://www.melem.ch/wp/eo/ Persona retejo de Mélanie Maradan en Esperanto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190212085619/https://www.melem.ch/wp/eo/ |date=2019-02-12 }} {{ĝermo|esperantisto}} {{Vivtempo|Maradan, Melanie}} [[Kategorio:Svisaj esperantistoj]] a8xfh9gh5wjle4l59abufgu7tmr7w0p 9363543 9363429 2026-04-30T00:13:59Z Kani 670 9363543 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} [[Dosiero:KAEST 2010 prelego Maradan.jpg|eta|300px|<center>momento de la prelego de Mélanie Maradan dum [[Konferenco pri Aplikoj de Esperanto en Scienco kaj Tekniko|KAEST]] 2010]] '''Mélanie MARADAN''' (naskiĝis en [[Neŭŝatelo]], [[Svislando]]) estas denaske franclingva svisa esperantistino, [[tradukisto|tradukistino]], [[terminologio|terminologino]], kaj [[doktoro|universitata doktoro]] pri lingvo-teknologio kaj [[aplikata lingvistiko]]. == Biografio == Mélanie Maradan havas magistran diplomon pri [[Tradukado (vivscienco)|tradukado]] kaj [[terminologio]] de la [[Universitato de Ĝenevo]] ([[Svislando]]) kaj ankaŭ komunan doktorecon pri plurlingva informadiko kaj filozofio (Dr. phil.) de la universitatoj de Ĝenevo kaj Hildesheim (Germanio). Ŝiaj esplorinteresoj inkluzivas [[Planlingvo|planlingvojn]] (Esperantologio) kaj ankaŭ [[Neologismo|neologismojn]] kaj [[Korpusa lingvistiko|korpusan lingvistikon]]. Ŝi laboras kiel profesia tradukisto kaj terminologo en Svislando. ==Esperantaj aktivecoj== Ekde [[2011]] ŝi estas oficiala komisiito de [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]] pri rilatoj al [[Infoterm]] (Internacia informejo por terminologio) kaj al la teknika komitato de [[Internacia Organizaĵo por Normigado|ISO]] pri [[terminologio]] ([[ISO/TC 37]]). Plurfoje ŝi prelegis en esperantlingvaj eventoj pri terminologio, interalie en la [[Konferenco pri Aplikoj de Esperanto en Scienco kaj Tekniko]] de [[2010]], la [[Terminologia forumo]] de [[2011]] aŭ la [[Esperantologia Konferenco]] de [[2012]] kadre de la [[UK 2012|tiujara UK]] en [[Hanojo]]. En la [[UK 2013]] en [[Rejkjaviko]] ŝi pro siaj aktivaĵoj ĉe internaciaj terminologiaj instancoj kiel reprezentanto de UEA estis honorigita per la Diplomo pri Elstara Agado de [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]].<ref>[http://www.liberafolio.org/2013/uea-diplomis-12-elstarajn-agantojn artikolo pri la Diplomoj pri Elstara Agado de UEA atribuitaj en 2013, en la retejo ''Libera Folio'']</ref> == Verkoj == * [https://www.frank-timme.de/verlag/verlagsprogramm/buch/verlagsprogramm/bd-48-melanie-maradan-uncertainty-in-deliberate-lexical-interventions/backPID/sprachwissenschaft.html ''Uncertainty in deliberate lexical interventions. Exploring Esperanto speakers’ opinions through corpora'']. Frank&Timme, 2021, 372 p., {{ISBN|978-3-7329-0690-1}}. *{{cite journal |last1=Ó Riain |first1=Sean |last2= Maradan|first2=Mélanie |date=2012 |title=L'espéranto, langue de culture(s) |url= http://www.linguistic-rights.org/dokumento/Languages_and_translation_European_Commission_March_2012_No_4_Languages_and_multilingualism_L_esperanto_langue_de_culture_s_Melanie_Maradan_UEA_Sean_o_Riain_EEU.pdf|journal=Languages and translation|issue= 4|pages= 22-23}} *{{cite journal |last1=Maradan |first1=Mélanie |date=2019 |title=Des réflexions interlinguistiques à une discipline scientifique: élaboration et influence du Dictionnaire encyclopédique espérantoallemand (1923) d’Eugen Wüster |url=https://edipub-unil.ch/index.php/clsl/article/view/231 |journal=Cahiers de l’ILSL [Institut de linguistique et des sciences du langage de l’Université de Lausanne] |issue=61 |pages=141-153 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20211206073251/https://edipub-unil.ch/index.php/clsl/article/view/231 |arkivdato=2021-12-06 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211206073251/https://edipub-unil.ch/index.php/clsl/article/view/231 |date=2021-12-06 }} == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == *[https://www.melem.ch/wp/eo/ Persona retejo de Mélanie Maradan en Esperanto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190212085619/https://www.melem.ch/wp/eo/ |date=2019-02-12 }} {{ĝermo|esperantisto}} {{Vivtempo|Maradan, Melanie}} [[Kategorio:Svisaj esperantistoj]] j8hjizg3e6djbnjlu3e5mbh6r191hls 9363544 9363543 2026-04-30T00:14:23Z Kani 670 /* Biografio */ 9363544 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} [[Dosiero:KAEST 2010 prelego Maradan.jpg|eta|300px|<center>momento de la prelego de Mélanie Maradan dum [[Konferenco pri Aplikoj de Esperanto en Scienco kaj Tekniko|KAEST]] 2010]] '''Mélanie MARADAN''' (naskiĝis en [[Neŭŝatelo]], [[Svislando]]) estas denaske franclingva svisa esperantistino, [[tradukisto|tradukistino]], [[terminologio|terminologino]], kaj [[doktoro|universitata doktoro]] pri lingvo-teknologio kaj [[aplikata lingvistiko]]. == Kariero == Mélanie Maradan havas magistran diplomon pri [[Tradukado (vivscienco)|tradukado]] kaj [[terminologio]] de la [[Universitato de Ĝenevo]] ([[Svislando]]) kaj ankaŭ komunan doktorecon pri plurlingva informadiko kaj filozofio (Dr. phil.) de la universitatoj de Ĝenevo kaj Hildesheim (Germanio). Ŝiaj esplorinteresoj inkluzivas [[Planlingvo|planlingvojn]] (Esperantologio) kaj ankaŭ [[Neologismo|neologismojn]] kaj [[Korpusa lingvistiko|korpusan lingvistikon]]. Ŝi laboras kiel profesia tradukisto kaj terminologo en Svislando. ==Esperantaj aktivecoj== Ekde [[2011]] ŝi estas oficiala komisiito de [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]] pri rilatoj al [[Infoterm]] (Internacia informejo por terminologio) kaj al la teknika komitato de [[Internacia Organizaĵo por Normigado|ISO]] pri [[terminologio]] ([[ISO/TC 37]]). Plurfoje ŝi prelegis en esperantlingvaj eventoj pri terminologio, interalie en la [[Konferenco pri Aplikoj de Esperanto en Scienco kaj Tekniko]] de [[2010]], la [[Terminologia forumo]] de [[2011]] aŭ la [[Esperantologia Konferenco]] de [[2012]] kadre de la [[UK 2012|tiujara UK]] en [[Hanojo]]. En la [[UK 2013]] en [[Rejkjaviko]] ŝi pro siaj aktivaĵoj ĉe internaciaj terminologiaj instancoj kiel reprezentanto de UEA estis honorigita per la Diplomo pri Elstara Agado de [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]].<ref>[http://www.liberafolio.org/2013/uea-diplomis-12-elstarajn-agantojn artikolo pri la Diplomoj pri Elstara Agado de UEA atribuitaj en 2013, en la retejo ''Libera Folio'']</ref> == Verkoj == * [https://www.frank-timme.de/verlag/verlagsprogramm/buch/verlagsprogramm/bd-48-melanie-maradan-uncertainty-in-deliberate-lexical-interventions/backPID/sprachwissenschaft.html ''Uncertainty in deliberate lexical interventions. Exploring Esperanto speakers’ opinions through corpora'']. Frank&Timme, 2021, 372 p., {{ISBN|978-3-7329-0690-1}}. *{{cite journal |last1=Ó Riain |first1=Sean |last2= Maradan|first2=Mélanie |date=2012 |title=L'espéranto, langue de culture(s) |url= http://www.linguistic-rights.org/dokumento/Languages_and_translation_European_Commission_March_2012_No_4_Languages_and_multilingualism_L_esperanto_langue_de_culture_s_Melanie_Maradan_UEA_Sean_o_Riain_EEU.pdf|journal=Languages and translation|issue= 4|pages= 22-23}} *{{cite journal |last1=Maradan |first1=Mélanie |date=2019 |title=Des réflexions interlinguistiques à une discipline scientifique: élaboration et influence du Dictionnaire encyclopédique espérantoallemand (1923) d’Eugen Wüster |url=https://edipub-unil.ch/index.php/clsl/article/view/231 |journal=Cahiers de l’ILSL [Institut de linguistique et des sciences du langage de l’Université de Lausanne] |issue=61 |pages=141-153 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20211206073251/https://edipub-unil.ch/index.php/clsl/article/view/231 |arkivdato=2021-12-06 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211206073251/https://edipub-unil.ch/index.php/clsl/article/view/231 |date=2021-12-06 }} == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == *[https://www.melem.ch/wp/eo/ Persona retejo de Mélanie Maradan en Esperanto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190212085619/https://www.melem.ch/wp/eo/ |date=2019-02-12 }} {{ĝermo|esperantisto}} {{Vivtempo|Maradan, Melanie}} [[Kategorio:Svisaj esperantistoj]] e3l08upscgno65kl43cvwl4tr80k84d 9363545 9363544 2026-04-30T00:14:53Z Kani 670 /* Verkoj */ 9363545 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} [[Dosiero:KAEST 2010 prelego Maradan.jpg|eta|300px|<center>momento de la prelego de Mélanie Maradan dum [[Konferenco pri Aplikoj de Esperanto en Scienco kaj Tekniko|KAEST]] 2010]] '''Mélanie MARADAN''' (naskiĝis en [[Neŭŝatelo]], [[Svislando]]) estas denaske franclingva svisa esperantistino, [[tradukisto|tradukistino]], [[terminologio|terminologino]], kaj [[doktoro|universitata doktoro]] pri lingvo-teknologio kaj [[aplikata lingvistiko]]. == Kariero == Mélanie Maradan havas magistran diplomon pri [[Tradukado (vivscienco)|tradukado]] kaj [[terminologio]] de la [[Universitato de Ĝenevo]] ([[Svislando]]) kaj ankaŭ komunan doktorecon pri plurlingva informadiko kaj filozofio (Dr. phil.) de la universitatoj de Ĝenevo kaj Hildesheim (Germanio). Ŝiaj esplorinteresoj inkluzivas [[Planlingvo|planlingvojn]] (Esperantologio) kaj ankaŭ [[Neologismo|neologismojn]] kaj [[Korpusa lingvistiko|korpusan lingvistikon]]. Ŝi laboras kiel profesia tradukisto kaj terminologo en Svislando. ==Esperantaj aktivecoj== Ekde [[2011]] ŝi estas oficiala komisiito de [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]] pri rilatoj al [[Infoterm]] (Internacia informejo por terminologio) kaj al la teknika komitato de [[Internacia Organizaĵo por Normigado|ISO]] pri [[terminologio]] ([[ISO/TC 37]]). Plurfoje ŝi prelegis en esperantlingvaj eventoj pri terminologio, interalie en la [[Konferenco pri Aplikoj de Esperanto en Scienco kaj Tekniko]] de [[2010]], la [[Terminologia forumo]] de [[2011]] aŭ la [[Esperantologia Konferenco]] de [[2012]] kadre de la [[UK 2012|tiujara UK]] en [[Hanojo]]. En la [[UK 2013]] en [[Rejkjaviko]] ŝi pro siaj aktivaĵoj ĉe internaciaj terminologiaj instancoj kiel reprezentanto de UEA estis honorigita per la Diplomo pri Elstara Agado de [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]].<ref>[http://www.liberafolio.org/2013/uea-diplomis-12-elstarajn-agantojn artikolo pri la Diplomoj pri Elstara Agado de UEA atribuitaj en 2013, en la retejo ''Libera Folio'']</ref> == Verkoj == * [https://www.frank-timme.de/verlag/verlagsprogramm/buch/verlagsprogramm/bd-48-melanie-maradan-uncertainty-in-deliberate-lexical-interventions/backPID/sprachwissenschaft.html ''Uncertainty in deliberate lexical interventions. Exploring Esperanto speakers’ opinions through corpora'']. Frank&Timme, 2021, 372 p., {{ISBN|978-3-7329-0690-1}}. *{{cite journal |last1=Ó Riain |first1=Sean |last2= Maradan|first2=Mélanie |date=2012 |title=L'espéranto, langue de culture(s) |url= http://www.linguistic-rights.org/dokumento/Languages_and_translation_European_Commission_March_2012_No_4_Languages_and_multilingualism_L_esperanto_langue_de_culture_s_Melanie_Maradan_UEA_Sean_o_Riain_EEU.pdf|journal=Languages and translation|issue= 4|pages= 22-23}} *{{cite journal |last1=Maradan |first1=Mélanie |date=2019 |title=Des réflexions interlinguistiques à une discipline scientifique: élaboration et influence du Dictionnaire encyclopédique espérantoallemand (1923) d’Eugen Wüster |url=https://edipub-unil.ch/index.php/clsl/article/view/231 |journal=Cahiers de l’ILSL [Institut de linguistique et des sciences du langage de l’Université de Lausanne] |issue=61 |pages=141-153 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20211206073251/https://edipub-unil.ch/index.php/clsl/article/view/231 |arkivdato=2021-12-06 }}{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211206073251/https://edipub-unil.ch/index.php/clsl/article/view/231 |date=2021-12-06 }} == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == *[https://www.melem.ch/wp/eo/ Persona retejo de Mélanie Maradan en Esperanto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190212085619/https://www.melem.ch/wp/eo/ |date=2019-02-12 }} {{ĝermo|esperantisto}} {{Vivtempo|Maradan, Melanie}} [[Kategorio:Svisaj esperantistoj]] 87weosbrxmxx31hz58q3alveaz61ndo 0 457677 9363445 9341518 2026-04-29T18:24:49Z Moldur 2507 9363445 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Korea Esperanto-Asocio''' estas la [[esperanto-asocio]] de [[Korea Demokratia Popola Respubliko]]. Ĝi ekstariĝis en [[1959]], kaj 650 anoj lernis dum la 1-a esperanta kurso. Ĝi faris Korea-Esperanto [[vortaro]]n, kaj vastigis esperantan [[radio]]n en [[Pjongjango]]. Nuntempe movado en KDPR ne bone moviĝas, tamen estas iom da esperantistoj laǔ informo tra [[ambasadejo]] de KDPR en [[Nepalo]]. En 2017 delegacio de Esperantistoj vizitis Nord-Koreio sed ne kapablis trovi Esperantistojn. <ref>[https://esperanto.berlin/wp-content/uploads/2017/06/LoJacomo-Norda-koreio.pdf] Gazeto Esperanto 1315 (7–8) Julio-Aŭgusto 2017</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Ĝermo|Esperanto-Asocio}} [[Kategorio:Koreaj esperantistoj|*]] [[Kategorio:Nordkoreaj organizaĵoj]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1959]] [[Kategorio:Esperanto-asocioj laŭ landoj]] 0wo28ebwwovugw8uth8fjud3oysn84y 0 462069 9363348 9313859 2026-04-29T13:38:34Z Filozofo 3592 Lingva korekto 9363348 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} La '''[[seksa misuzo]] de infanoj''' estas konduto per kiu [[infano]] estas uzata kiel [[Sekso|seksa]] objekto fare de alia [[persono]] kiu altrudas sian volon sur lin, ofte pere de perforto aŭ emocia timigo, kun la celo obteni seksan plezuron. La infana seksa misuzo estas traŭmata sperto kaj estas vivita de la viktimo kiel atenco kontraŭ sia fizika kaj psikologia integrecoj. Infana seksa misuzo farita de familiano estas nomata [[incesto]] kaj kaŭzas eĉ pli gravan longtempan traŭmaton, speciale se incesto okazas fare de unu el la [[Generinto|gepatroj]].<ref>{{citaĵo el libro |familia nomo = Courtois |persona nomo = Christine A. |titolo = Healing the Incest Wound: Adult Survivors in Therapy |originjaro = 1988 |eldoninto = W. W. Norton & Company |isbn = 0393313565 |paĝo = 208}}</ref> == Ligiloj == {{Projektoj}} === Vidu ankaŭ === * [[Infana pornografio]] * [[Infana prostituo]] * ''[[Journal of Child Sexual Abuse]]'' * [[Pedofilio]] === Referencoj === {{Referencoj}} [[Kategorio:Pedofilio]] [[Kategorio:Sekseco]] [[Kategorio:Seksaj krimoj]] 1oflp3mzelzf7stju0v7dhs8aqavy2y 0 465615 9363547 9312718 2026-04-30T00:49:09Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363547 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = AT-9 |tersituo = Vieno (Interna Urbo)/Centra Centra Vieno/Centra Vieno/VienoOSM |tipo1 = reliefo |zomo=13 }} [[Dosiero:Konzerthaus 110606.jpg|eta|350ra|Viena Koncertodomo en 2006]] La '''Viena Koncertodomo''' ({{Lang-de|Wiener Konzerthaus}}) estis inaŭgurata en la jaro 1913. Ĝi troviĝas en la 3-a [[urbodistriktoj de Vieno|viena urbodistrikto]] Landstraße ĉe la rando de la [[Innere Stadt (Vieno)|Interna Urbo]] inter ''Schwarzenberg''-Placo kaj [[viena urboparko|urboparko]]. == Konstrua historio == [[Dosiero:Baumann Olympion.JPG|eta|''Olympion'', planita de Ludwig Baumann]] [[Dosiero:Wiener Konzerthaus 2008.jpg|eta|La koncertodomo ĉe ''Lothringerstraße'', vidate ekde ''Schwarzenbergplatz'']] ''Domo por muzikfestivaloj'', planita en 1890 kiel plurcela domo, allogu pli vastajn loĝantartavolojn ol la tradicia [[Wiener Musikverein]] nur 200 metrojn pli for. La koncepto de [[arĥitekto]] Ludwig Baumann por ''Olympion'' enhavos krom pluraj koncerthaloj ankaŭ ejoj por sportoj, sed tio nur parte realiĝis, kaj intertempe la sportejoj estis malkonstruataj. Inter 1911 kaj 1913 la vienaj teatrejaj arĥitektoj Ferdinand Fellner la pli juna kaj Hermann Helmer finfine konstruigis la domon kunlabore kun Ludwig Baumann. La 19-an de oktobro 1913 la koncertodomo estis solene malfermata, kaj je la vespero sekvis festokoncerto kun la simfonia orkestro de la Musikverein direktata de Ferdinand Löwe. Por tiu ĉi [[Richard Strauss]] komponis sian ''solenan [[preludo]]n op. 61''. La kombinado de ĉi tiu moderna verko kun la ''[[9-a simfonio (Beethoven)|9-a simfonio]]'' de [[Ludwig van Beethoven|Beethovens]] devis montri jam en la unua koncerto la apudeco de tradicio kaj modernismo. == La domo == La koncertodomo, granda laŭ projekciaĵo proksimume 70 oble 40 metroj kun ĉefenirejo ĉe ''Lothringerstraße'' kaj aliaj enirejoj ĉe ''Lisztstraße'' kaj ''Am Heumarkt'' entenas ekde la inaŭgurado tri koncertohalojn: * ''Granda Halo'' kun 1865 lokoj * ''Halo [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]]'' kun 704 lokoj * ''Halo [[Franz Schubert|Schubert]]'' kun 366 lokoj * La ''Nova Halo'' kun proksimume 400 lokoj estis konstruita nur kadre de la ĝenerala resanigo ekde 1998 ĝis 2002 kaj nomiĝas ekde la sezono 2009 / 2010 ''Halo [[Luciano Berio|Berio]]''. Ĉe la doma fronto troviĝas dekstre kaj maldekstre la enskribo :''Ehrt eure deutschen Meister, dann bannt ihr gute Geister''. (Honoru viajn germanajn majstrojn, tiam vi mastras bonajn spiritojn ). Je tio temas pri citaĵo el la finala ĥoraĵo de la opero ''[[Die Meistersinger von Nürnberg]]'' de [[Richard Wagner]]. En ĉiuj salonoj povas okazi samtempe malsamaj koncertoj, ĉar ili ne interĝenas unu la aliajn. === Granda Halo kaj orgeno === [[Dosiero:Wien - Konzerthaus, Großer Saal (b).JPG|eta|maldekstre|350ra|Granda Halo kun kaŝita orgeno]] [[Dosiero:Konzerthaus 03.jpg|eta|100ra|Koncertodomo, konsekra enskribo, 1-a parto]] [[Dosiero:Konzerthaus 04.jpg|eta|100ra|Koncertodomo, konsekra enskribo, 2-a parto]] La ''Granda Halo'' disponigas lokojn por 1116 vizitantoj (teretaĝo) kaj krome por 361 sur balkono kaj loĝioj, samkiel por 388 en la galerio. La aŭditorio grandas 750 kvadratajn metroj, la podio 170 kvadratajn metrojn. En la 1960-aj jaroj Heinrich Keilholz plibonigis la halon. La [[orgeno]]n en la Granda Halo konstruis en 1913 la firmao [[Rieger Orgelbau]] (Jägerndorf, Silezio). La muzikinstrumento troviĝas je la fronta muro de la Granda Halo, havas tamen nenion videblan orgenfasadon. La fajfilaro troviĝas malantaŭ krado kaj estas per tio kaŝita por la vizitantoj. La instrumento kun konusvalva kesto havas 116 registrojn sur kvin manualoj kaj pedalaro kaj estas per tio la plej granda orgeno de [[Aŭstrujo]]. Apartaĵo de la orgeno estas unuflanke, ke kvar el la suborgenoj estas sonŝveligeblaj. Krom tio la orgeno havas ŝveligeblan foran suborgenon kun aparta pedala suborgeno. Stile la orgeno orientiĝas je la idealo de la tiel nomata «alsaca orgenreformo», je kio laŭ la modelo de grandaj instrumentoj de [[Aristide Cavaillé-Coll]] la fortaj voĉoj estas disdonitaj sur du manualoj. La traktiloj estas elektropneŭmatikaj. Por la inaŭgurado de la instrumento Richard Strauss estis komponinta sian "solenan preludon" por orgeno kaj orkestro. En 1982 la instrumento estis fundamente riparata.<ref>Informoj pri la [http://konzerthaus.at/kh/d/0305_ro.asp orgeno]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} sur la retpaĝo de la Koncertodomo; komparu ankaŭ la [http://www.gdo.de/fileadmin/gdo/pdfs/AO-1202-Haselboeck.pdf informojn] (PDF; 566&nbsp;kB) de GDO</ref> {| border="0" cellspacing="20" cellpadding="16" style="border-collapse:collapse;" | style="vertical-align:top" | {| border="0" | colspan=3 | '''1-e Ĉefa suborgeno''' C– ---- |- |Principal || 16′ |- |Bordun || 16′ |- |Principal || 8′ |- |Gedackt || 8′ |- |Hohlflöte || 8′ |- |Flûte harmonique || 8′ |- |Fugara || 8′ |- |Gemshorn || 8′ |- |Dulciana || 8′ |- |Nasatquinte || 5¹/₃′ |- |Octave || 4′ |- |Rohrflöte || 4′ |- |Viola || 4′ |- |Superoctave || 2′ |- |Rauschquinte II || 2²/₃′ |- |Kornett III–V || 8′ |- |Mixtur V || 2²/₃′ |- |Cymbel III || 2′ |- |Trompete || 16′ |- |Trompete || 8′ |- |Clarino || 4′ |} | style="vertical-align:top" | {| border="0" | colspan=3 | '''2-a manualo''' (ŝveligebla) C– ---- |- |Viola || 16′ |- |Quintatön || 16′ |- |Principal || 8′ |- |Bordun || 8′ |- |Flauto traverso || 8′ |- |Clarabella || 8′ |- |Viola da Gamba || 8′ |- |Salicional || 8′ |- |Unda maris || 8′ |- |Octave || 4′ |- |Flûte octaviante || 4′ |- |Gemshorn || 4′ |- |Quintatön || 4′ |- |Waldflöte || 2′ |- |Sesquialtera II || 2²/₃′ |- |Progress. harm. III–V || 2²/₃′ |- |Mixtur IV || 2²/₃′ |- |Clarinette || 8′ |- |Krummhorn || 8′ |- |Glockenspiel |- | |- |''Tremulant'' |} | style="vertical-align:top" | {| border="0" | colspan=3 | '''3-a manualo''' (ŝveligebla) C– ---- |- |Lieblich-Gedackt || 16′ |- |Geigen-Principal || 8′ |- |Rohrflöte || 8′ |- |Still-Gedeckt || 8′ |- |Wiener Flöte || 8′ |- |Quintatön || 8′ |- |Echo Gamba || 8′ |- |Aeoline || 8′ |- |Vox coelestis || 8′ |- |Octave || 4′ |- |Flûte octaviante || 4′ |- |Zartflöte || 4′ |- |Aeolsharfe || 4′ |- |Gemsquinte || 2²/₃′ |- |Flautino || 2′ |- |Terz || 1³/₅′ |- |Larigotquinte || 1¹/₃′ |- |Septime || 1¹/₇′ |- |Piccolo || 1′ |- |Harmonia aetherea IV || 2²/₃′ |- |Basson || 16′ |- |Trompette harmonique || 8′ |- |Oboe || 8′ |- |Vox humana || 8′ |- |Clairon harmonique || 4′ |- | |- |''Tremulant'' |} | style="vertical-align:top" | {| border="0" | colspan=3 | '''4-e solosuborgeno''' C– ---- |- |Bordun || 16′ |- |Clarinophon || 8′ |- |Doppel-Gedackt || 8′ |- |Concertflöte || 8′ |- |Solo Gamba || 8′ |- |Rohrquinte || 5¹/₃′ |- |Octave || 4′ |- |Soloflöte || 4′ |- |Quinte || 2²/₃′ |- |Superoctave || 2′ |- |Groß-Cornett III–V || 2²/₃′ |- |Tuba mirabilis || 8′ |- |Ophicleide || 8′ |- |Clairon harmonique || 4′ |} <br /> {| border="0" | colspan=3 | '''5-e fora suborgeno''' (ŝveligebla) C– ---- |- |Zart-Gedackt || 16′ |- |Horn-Principal || 8′ |- |Lieblich-Gedackt || 8′ |- |Rohrflöte || 8′ |- |Viola d’amore || 8′ |- |Vox angelica || 8′ |- |Gemshorn || 4′ |- |Traversflöte || 4′ |- |Piccolo || 2′ |- |Mixtur IV || 2²/₃′ |- |Schalmei || 8′ |- |Vox humana || 8′ |- | |- |''Tremulant'' |} | style="vertical-align:top" | {| border="0" | colspan=3 | '''Pedal''' C– ---- |- |Principalbaß || 32′ |- |Principalbaß || 16′ |- |Violon || 16′ |- |Subbaß || 16′ |- |Echobaß || 16′ |- |Salicetbaß || 16′ |- |Quintbaß || 10²/₃′ |- |Octavbaß || 8′ |- |Gedacktbaß || 8′ |- |Baßflöte || 8′ |- |Cello || 8′ |- |Dulcianbaß || 8′ |- |Octave || 4′ |- |Flauto || 4′ |- |Campana III || 10²/₃′ |- |Mixtur IV || 5¹/₃′ |- |Bombarde || 32′ |- |Posaune || 16′ |- |Fagott || 16′ |- |Trompete || 8′ |- |Bassetthorn || 8′ |- |Clarino || 4′ |} <br /> {| border="0" | colspan=3 | '''Fora pedalara suborgeno''' C– ---- |- |Subbaß || 16′ |- |Octavbaß || 8′ |} |} * ''[[konektilo (orgeno)|Konektiloj]]:'' ** normalaj konektiloj: II/I, III/I, IV/I, V/I, P/I, III/II, IV/II, V/II, I/II, IV/III, V/P, I/P, II/P, III/P, IV/P ** Superoktaj konektiloj: II/I, III/I, IV/I, V/I, III/I, IV/I, III/II, IV/II, IV, V, I/P, IV/P. ** Suboktaj konektiloj: III/II. * ''[[ludhelpilo (orgeno)|ludhelpiloj]]:'' Liberaj kombinaĵoj, malŝaltiloj ktp. == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Erwin Barta: ''Das Wiener Konzerthaus zwischen 1945 und 1961. Eine vereinsgeschichtliche und musikwirtschaftliche Studie''. Schneider, Tutzing 2001 ISBN 3-7952-1037-2 * Günter Lade: Orgeln in Wien. Edition Lade, 1990, ISBN 3-9500017-0-0. == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|Konzerthaus, Vienna|Wiener Konzerthaus}} * [http://konzerthaus.at/ Viena Koncertodomo] * http://www.wienmodern.at/ Festival Wien Modern <!-- {{Koordinato|NS=48/12/02/N |EW=16/22/37/E|type=landmark |region=AT-9}} --> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Landstraße (Vieno)]] [[Kategorio:Koncertejoj en Aŭstrio]] [[Kategorio:Kulturo en Vieno]] [[Kategorio:Konstruaĵoj finitaj en 1913]] [[Kategorio:Secesia arkitekturo]] [[Kategorio:Orgenoj en Eŭropo]] tq00dy9tlvmak84tr3uc7xrxuxtezx9 0 477876 9363459 9357182 2026-04-29T19:04:49Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363459 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} La '''Vaticinia de Nostradamus''' aŭ ''' Vaticinia (profetaĵoj) Michaelis Nostradami de Futuri Christi Vicarii ad Cesarem Filium''', estas serio da bildoj konservitaj en [[ilustrita manuskripto]] de la [[17-a jarcento]] == La manuskripto == Temas pri kolekto da 80 bildoj [[Akvarelo|akvarelitaj]], binditaj subforme de [[Kodekso (filologio)|kodekso]], malkovritaj en [[1982]] de la ĵurnalistino Enza Massa en la [[Nacia Centra Biblioteko de Romo]] (''Fondo Vittorio Emanuele 307'') kaj atribuataj al atribuito al [[Nostradamus]] (''Michel de Notre-Dame'', [[1503]]-[[1556]]). En origina slipo de la [[Kartuzianoj]], aldonita al la manuskripto, estas asertate ke la kodekso estis portita al Romo de la filo, [[César de Notre-Dame]], por ke ĝi estu donita al la kardinalo Maffeo Barberini, estonta papo [[Urbano la 8-a]] (ekde 1623 ĝis 1644). Manuskripto simila al tiu estas la ''Marston MS 225'', kiu troviĝas en la biblioteko de la [[Universitato Yale]], en [[New Haven (Konektikuto)]], kiu devenas el [[Bavario]] kaj [[Bohemio]] nome el la kortego de la imperiestroj de la [[Sankta Romia Imperio]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://vincentbridges.com/?tag=nostradamus-2012-lost-book |titolo=Vincent Bridges, ''Nostradamus 2012 Lost Book'' |alirdato=2014-04-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20091003082356/http://vincentbridges.com/?tag=nostradamus-2012-lost-book |arkivdato=2009-10-03 }}</ref> == Profetaĵoj aludantaj == La origino de la bildoj ricevas sian modelon el [[Vaticinia de Summis Pontificibus]].<ref>Gruber, Dr. E. R., advice to the History Channel's producers, Julio 2007, republished in the Nostradamus Research Group October 2007, on the basis of a copy in his possession</ref> kun iuj variantoj efektigitaj de Nostradamus aŭ de ties filo Cèzar de Nostre-Dame. La figuroj estas serio de profetaĵaj reprezentoj kaj eventoj kaj personoj: laŭ iuj esploristoj ili aludas en la periodo de la unuaj jardekoj de la [[17-a jarcento]] ĝis al la unuaj de la [[21-a jarcento|21-a]]. Al tiu hipotezo movendas la sama kritiko kiu investas la profetaĵojn de Nostradamus, tio estas: ili estas tiom svagaj ke ili povas esti, ''a posteriori'', aplikitaj al ĉiu ajn evento okazinta intertempe.<ref>[http://www.sevenstarhand.org www.sevenstarhand.org]: [http://www.sevenstarhand.org/Vatican_Lies_Illuminated/index.html#Images Vatican Lies Illuminated]</ref> Laŭ iuj interpretistoj (Cesare Ramotti, Vincent Bridges) la bildoj de "Vaticinia" fakte montrus kaj fariĝus, kombinante diversmaniere la minorajn simbolojn, proprajn simbolojn de diversaj aludatoj, tiel ke la individueco de la protagonisto malaperas.<ref>Ramotti Ottavio Cesare, Scienza Temporali e Papi del Futuro, Roma, 1996.</ref> Laŭ Enza Massa, la deka tabelo gastiganta kodekson kun impona papo, kiu portas [[Episkopa bastono|episkopan bastonon]] kun portreto de la Virgulino Maria havas ĉedorse piklacon kaj estas ekatakita de soldato armita per [[cimitaro]]: tio povas esti aludo al la atenco de la 13-a de majo [[1981]], efektivigita de la turko [[Mehmet Ali Agca]] kontraŭ [[Johano Paŭlo la 2-a]] kiu portas reale en sia ŝildo la "M" de Maria, kun la latina moto "[[Totus Tuus]]".<ref>Massa Enza, rivista=Giornale dei Misteri, 1994.</ref>. Aliaj vidas en tiuj bildoj aludoj al la [[Dua Vatikana Koncilio]] aŭ eĉ aludo al la masakro de la du Ĝemelaj Turoj. Do en ili videblas ĉio okazinta! La lasta bildo montras fuĝon, al fortigita urbo, de alta [[prelato]] nigrahaŭta ene de masakro de sacerdotoj plurrasaj. Tiu bildo estis ligita al la jam konigita tria mistero de Fatima. Malfacilas, tial, ne trovis en ili aludoj al sennombraj eventoj de la eklezio aŭ de la civila socio! Kiel [[La Dolce Vita]] de [[Federico Fellini]]. == Bildaro == <gallery> Dosiero:PLATE 4.JPG|Bildo 4. Dosiero:PLATE 5.JPG|Bildo 5-a. Dosiero:PLATE 18.JPG|Bildo 18-a. Dosiero:PLATE 23.JPG|Bildo 23-a. Dosiero:PLATE 27.JPG|Bildo 27-a. Dosiero:PLATE 35.JPG|Bildo 35. Dosiero:PLATE 38.JPG|Bildo 38-a. Dosiero:PLATE 45.JPG|Bildo 45. </gallery> == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * R. Baschera, E. Cheynet, ''Il Grande Libro Delle Profezie'', (MEB) 1995 * Boscolo Renuccio, ''Nostradamus, l'Enigma Risolto'' (Mondadori), 1988 * Ionescu Vlaicu, ''Nostradamus Aveva Ragione'', (Corbaccio) * Herbert Grundmann, ''Gioacchino da Fiore. Vita e Opere ''(Viella) 1997 * {{en}} Lemesurier, Peter, ''The Nostradamus Encyclopedia'' ISBN 0312199945 * {{en}} Leoni Edgar, ''Nostradamus and his Prophecies'', (1961, r.2000) ISBN 048641468X * {{en}} de la Mare A.C., ''Lyell Catalogue'', p.&nbsp;88. * Patrian Carlo, ''Le Profezie'', (Mediterranee), 1978 * Ramotti O. Cesare, ''Le Chiavi di Nostradamus'', (Mediterranee) 1987 * {{en}} Ramotti O. Cesare, ''Nostradamus: The Code That Unlocks the Secrets of the Master Prophet'', ISBN 0892819154 * {{es}} Ruzo Daniel, ''El Testamento Autentico de Nostradamus'' ISBN 970050770X == Vidu ankaŭ == * [[Fino de la mondo]] * [[Malaĥio el Arnagh]]. * [[Nostradamus]] medico e veggente francese. * [[Vaticinia de Summis Pontificibus]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{YouTube|MnAwK2Li77Q|Lost Book Of Nostradamus Viewed Page By Page|visto il 23 novembre 2011}} (Filmato molto raro che mostra tutte le immagini di Vaticinia in successione, senza commento) * [http://webtext.library.yale.edu/beinflat/pre1600.MARS225.htm Yale University - Documento MARSTON MS 225] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051105080835/http://webtext.library.yale.edu/beinflat/pre1600.MARS225.htm |date=2005-11-05 }} * [http://www.ramotti.it Cesare Ramotti] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080417051622/http://www.ramotti.it/ |date=2008-04-17 }} * [http://www.nostradamusonline.com Nostradamusonline] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140416181436/http://www.nostradamusonline.com/ |date=2014-04-16 }} * [http://www.stereo-denken.de/gioacchi.htm Neo-Gioachimismo]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.centrostudigioachimiti.it/index2.asp Centro Studi Gioachimiti] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060205123451/http://www.centrostudigioachimiti.it/index2.asp |date=2006-02-05 }} * [http://www.uni-konstanz.de/FuF/Philo/Geschichte/Patschovsky/aufsaetze/Inhalt/xiii/hauptteil_xiii.html Università di Costanza, in Germania] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070612224430/http://www.uni-konstanz.de/FuF/Philo/Geschichte/Patschovsky/aufsaetze/Inhalt/xiii/hauptteil_xiii.html |date=2007-06-12 }} [[Kategorio:Aŭgurado]] [[Kategorio:Profeteco]] [[Kategorio:Klarvideco]] fufw8omk5becismsyugh8pfhixxtxou 0 478785 9363448 7438461 2026-04-29T18:45:23Z ThomasPusch 1869 + 2 kategorioj 9363448 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Cabildoabierto-Subercaseaux.jpg|eta|La [[22-a de majo]] de [[1810]] okazis la '''''cabildo abierto''''', unu el la momentoj plej gravaj de la [[Revolucio de Majo]]. Pentraĵo de [[Pedro Subercaseaux]] en [[1910]].]] La sistemo ''cabildo abierto'' [kaBILdo] (malferma urba konsilantaro) estis eksterordinara sistemo kunsidigi la loĝantojn de la urboj [[Hispanameriko|hispanamerikaj]], dum la [[Hispana koloniado de Ameriko|Hispana koloniado]], kaze de urĝa neceso aŭ katastrofoj. Kutime, la koloniaj urboj estis regataj de ''koloniaj konsilantoj'', nome institucioj municipaj integritaj de funkciuloj nomumitaj de la aŭtoritatoj koloniaj, sed kaze de urĝo, la konsilantaro povis kunvoki ja ''cabildo abierto'' integrita de la loĝantoj. En la komenco de la [[Sendependigo de Hispanameriko|Hispanamerikaj Militoj por Sendependigo]] la malfermaj konsilantaroj ludis gravan revolucian rolon, kiel organoj de partopreno popola kun rajto por elpostenigi la aŭtoritatojn koloniajn kaj starigi aŭtonomajn registarojn. Moderne, kelkaj [[Latinameriko|latinamerikaj landoj]] nomigis ''cabildo abierto'' al popola asembleo kunvokita de la municipa registaro kun la celo pritrakti aŭ decidi pri aferoj de publika loka gravo. La termino translokiĝis al moderna lingvaĵo por aludi al la realigo de malfermaj kunsidoj popolaj kunvokitaj cele decidi. == Bibliografio == * Levene, Ricardo. «El Derecho Municipal. Los cabildos de Indias». Manual de Historia del Derecho Argentino (3ª edición). Buenos Aires: Kraft. pp.&nbsp;87–93. == Eksteraj ligiloj == * http://www.lablaa.org/blaavirtual/ayudadetareas/poli/poli46.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090805072042/http://www.lablaa.org/blaavirtual/ayudadetareas/poli/poli46.htm |date=2009-08-05 }} El cabildo abierto, alirita la [[20an de julio]] de 2009, 2005, Biblioteca Luis Angel Arango. [[Kategorio:Historio de Sudameriko]] [[Kategorio:Hispana koloniado de Ameriko]] 0kb9am08jjxnbqp3t2v3dcna9i3jl2n 0 480375 9363301 9024754 2026-04-29T12:04:06Z Sj1mor 12103 9363301 wikitext text/x-wiki {{Informkesto astronomia objekto |Nomo = 11665 ''Dirichlet'' |Kategorio = asteroido |Oficiala_nomo = 11665 Dirichlet |Aliaj_nomoj = '''1997 GL₂₈''' |Dato_de_malkovro = {{dato|14|aprilo|1997}} |Malkovrinto = [[Paul G. Comba]] |Loko_de_malkovro = [[Prescott (Arizono)|Prescott]] ([[Arizono]], [[Usono]]) |Epoko = 2456800.5 {{dato|23|majo|2014}} TDB |Granda_duonakso = 490,220 [[1 E9 m|Gm]] (3,277 [[Astronomia unuo|AU]]) |Periapsido = 417,477 Gm (2,791 AU) |Apoapsido = 562,963 Gm (3,763 AU) |Discentreco = 0,1484 |Periodo = 2166,692&nbsp;[[tago]]j&nbsp;(5,932&nbsp;[[jaro]]j) |Cirkulrapido = 16,47 km/s |Klinangulo = 15,789° |Meza_anomaliangulo = 0,008485° |Longitudo_de_suprenira_nodo = 215,237° |Argumento_de_periapsido = 309,043° |Terdistanco_min = 273,166 [[1 E9 m|Gm]] (1,826 [[Astronomia unuo|AU]]) |Absoluta_magnitudo = 14,0 }} '''11665 ''Dirichlet''''' estas asteroido de la ekstera [[asteroida zono]], malkovrita la {{daton|14|aprilo|1997}} de la [[usona]] [[astronomo]] [[Paul G. Comba]] de la [[observatorio de Prescott]] ([[Arizono]], [[Usono]]). Ĝi estas unu el la maloftaj asteroidoj en [[orbita resonanco]] 2 : 1 kun [[Jupitero (planedo)|Jupitero]].<ref>[http://adsabs.harvard.edu/full/2002MNRAS.335..417R Asteroidoj en resonanco 2 : 1 kun Jupitero ; dinamiko kaj disdono en grando, de Roig, F., Nesvorný, D., & Ferraz-Mello, S., el ''Monthly Notices of the Royal Astronomical Society,'' Volumo 335, n° 2, pp. 417-431.] {{lingvokodo|en}}</ref> == Nomo == Ĝi estis nomita en memoro de la [[germanio|germana]] [[matematiko|matematikisto]] [[Peter Gustav Lejeune Dirichlet]] ([[1805]]–[[1859]]), postanto de [[Carl Friedrich Gauss]] kaj antaŭanto de [[Bernhard Riemann]] ĉe [[Universitato de Göttingen|Göttingen]]. Li faris gravajn kontribuojn al matematikoj kaj puraj kaj aplikataj, kaj donis la unuan {{N|rigora pruvo}} de la [[Konverĝa serio|konverĝo]] de la [[vico de Fourier|vicoj de Fourier]]. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == * {{JPL Small-Body Database}} * {{Minor Planet Center}} * {{Space Reference|11665-dirichlet-1997-gl28}} {{sinsekvo |titolo = [[Listo de asteroidoj (11001–12000)#11651-11700|Listo de asteroidoj (11001 - 12000)]] |antaŭ = ''[[11664 Kashiwagi]]'' |periodo = '''11665 ''Dirichlet''''' |post = ''[[11666 Bracker]]'' }} {{DEFAŬLTORDIGO:Dirichlet}} [[Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono]] [[Kategorio:Malkovrita de Paul G. Comba]] [[Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1997]] hhhevax96q3tzpjju7of83vsbo1ukl0 0 482491 9363449 8147116 2026-04-29T18:46:26Z ThomasPusch 1869 9363449 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Alejandro Vicente López y Planes''' ([[Bonaero]], [[3-a de majo]] de [[1785]] – [[10-a de oktobro]] de [[1856]]) estis verkisto, advokato kaj [[politikisto]] [[Argentina|argentina]] kiu estis [[Prezidento de Argentino|Provizora Prezidento de Argentino]], el la [[7-a de julio]] al la [[18-a de aŭgusto]] de [[1827]]. Li estis ankaŭ la aŭtoro de la vortumado de la [[Himno Nacional Argentino|nacia argentina himno]], adoptita la [[11-a de majo]] de [[1813]].<ref>«¡Oíd, mortales! El Himno cumple 200 años» (hispane). diario "La nación". Konsultita la 10an de majo de 2013. http://www.lanacion.com.ar/1580556-oid-mortales-el-himno-cumple-200-anos {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171201031558/http://www.lanacion.com.ar/1580556-oid-mortales-el-himno-cumple-200-anos |date=2017-12-01 }}</ref> Li doktoriĝis en [[juro]] en la [[Universitato de Ĉukisaka]] kaj iĝis kapitano dum la [[Britaj Invadoj al Rivero Plata]]. Li partoprenis en la ''[[Cabildo abierto]]'' de la 22a de majo de [[1810]] kaj apogis la formadon de la Unua Junto. Li havis bonajn rilatojn kun [[Manuel Belgrano]]. Li estis sendita norden kun la Norda Armeo al la provincoj, kiel sekretario de la kolonelo Francisco Ortiz de Ocampo. Kiam tiu estis elpostenigita pro sia kontraŭo al mortpafado de la eksvicreĝo [[Santiago de Liniers]], li revenis al Bonaero. Kiam la monarkistaj membroj de la bonaera konsilantaro estis forpelitaj, li estis elektita urbestro. Li estis malamiko de la partio de [[Cornelio Saavedra]] kaj unu el la kreintoj de la Unua Triviraro. La [[3-a de januaro]] de [[1812]] li estis anstataŭigita per Miguel Mariano de Villegas. En majo de [[1813]] lia vortumado de la [[nacia himno]], fakte militkanto, estis aprobita anstataŭ alia eventuala kandidatiĝo fare de Esteban de Luca, ne tiom militema. Li partoprenis en la registaro de la generalo [[Carlos María de Alvear]], kaj je ties falo li estis kondamnita je prizono. Li okupis kelkajn aliajn publikajn postenojn, ĝis esti nomumita sekretario de la [[Ĝenerala Kongreso de 1824]] kaj tuj poste ministro de la prezidento [[Bernardino Rivadavia]]. Post la skandalo pro la negocado kun la [[Brazila Imperio]], Rivadavia rezignis al la prezidenteco. Tiam estis elektita López, kiu subskribis la neevitebla dissolvon de la Kongreso kaj kunvokis balotadon en Bonaero. La nova guberniestro, [[Manuel Dorrego]], faris lin [[ministro]]; tio proksimigis lin al la [[federalo]]j. Li ekziliĝis en [[Urugvajo]] kiam Dorrego elposteniĝis kaj estis mortpafita de la [[Partio Unueciga|unueciga]] [[Juan Lavalle]], kaj revenis por esti membro de la Tribunalo de Justico en 1830 fare de la guberniestro [[Juan Manuel de Rosas]]. == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=7025298 Vicente López y Planes] en ''Find a Grave'' {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Lopez y Planes, Vicente}} [[Kategorio:Argentinaj politikistoj]] 56be00bjuw7whs8aptdm54z1y9buigz 0 483827 9363509 8061482 2026-04-29T20:05:20Z ThomasPusch 1869 9363509 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[Dosiero: Dani Alves Barça - Osasuna.jpg|eta|<center>Dani Alves antaŭ matĉo de [[FC Barcelona]] en 2011]] '''Daniel Alves da Silva''', kutime nomata nur '''Dani Alves''' (prononco {{IFA|ˈdɐ̃ni ˈawvis}}), estas [[Brazilo|brazila]] [[futbalisto]] kiu ludis kiel dekstra malantaŭo en la [[Brazila nacia teamo de futbalo|Brazila nacia teamo]]. Li estas la plej pimpa ludanto en piedpilka historio, kun 46 titoloj en sia altranga kariero.<ref name="BeSoccer – Ya solo le queda el Mundial – Dani Alves">{{Cite web|title=Ya solo le queda el Mundial: Alves ganó su 47º título y el penúltimo que le faltaba|url=https://es.besoccer.com/noticia/ya-solo-le-queda-el-mundial-alves-gano-su-47-titulo-y-el-penultimo-que-le-faltaba-1027816|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220208171125/https://es.besoccer.com/noticia/ya-solo-le-queda-el-mundial-alves-gano-su-47-titulo-y-el-penultimo-que-le-faltaba-1027816|archive-date=8-a de februaro 2022|access-date=8-a de februaro 2022|website=BeSoccer|language=es}}</ref> Li naskiĝis {{naskiĝtago|1983|5|6}} en [[Juazeiro (Bahio)|Joazeiro]], susbŝtato [[Bahio]], do nun estas {{aĝo|1983|5|6}}-jara. Ekde la jaro [[2008]] li profesie ludas futbalon en la unua vira teamo de la klubo ''[[FC Barcelona]]'' - antaŭe li ses jarojn kiel futbalisto laboris por la klubo ''[[Sevilla]] FC''. Krome Dani Alves ekde la jaro 2006 estas membro de la [[brazila nacia teamo de futbalo]]. Kadre de ĝi li kunkonkuris pri la [[Futbala Mondpokalo 2014]] en Brazilo. Matĉe li en la nacia teamo rekoneblas per la numero "2". La 20-an de januaro 2023, estis raportite ke Alves estis arestita kaj alportita antaŭ juĝisto sur suspekto de [[seksperforto]] kaj seksa atenco. Sekvante la akuzojn, lia teamo decidis ĉesigi lian kontrakton kun la klubo.<ref>{{cite news|title=La mujer que acusa a Dani Alves afirma que este la abofeteó y violó en el baño de la discoteca|url=https://www.elperiodico.com/es/sociedad/20230120/declaracion-mujer-denuncia-dani-alves-violacion-discoteca-sutton-barcelona-81472161|access-date=January 23, 2023|language=Spanish|work=ĵurnalo ''El Periódico de Catalunya''|date=la 20-an de januaro 2023|archive-url=https://archive.today/20230120174000/https://www.elperiodico.com/es/sociedad/20230120/declaracion-mujer-denuncia-dani-alves-violacion-discoteca-sutton-barcelona-81472161|archive-date=la 20-an de januaro 2023}}</ref> == Referencoj == {{Projektoj}} {{Referencoj}} {{Brazila nacia teamo - Futbala Mondpokalo 2014}} {{Brazila nacia teamo - Futbala Mondpokalo 2022}} {{Ĝermo|brazila futbalisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Alves}} [[Kategorio:Brazilaj futbalistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Brazilo]] 1j4kpxs2qp787u9cdaxyrgy5b8qr52u 9363511 9363509 2026-04-29T20:07:00Z ThomasPusch 1869 9363511 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[Dosiero: Dani Alves Barça - Osasuna.jpg|eta|<center>Dani Alves antaŭ matĉo de [[FC Barcelona]] en 2011]] '''Daniel Alves da Silva''', kutime nomata nur '''Dani Alves''' (prononco {{IFA|ˈdɐ̃ni ˈawvis}}), estas [[Brazilo|brazila]] [[futbalisto]] kiu ludis kiel dekstra malantaŭo en la [[Brazila nacia teamo de futbalo|Brazila nacia teamo]]. Li estas la plej pimpa ludanto en piedpilka historio, kun 46 titoloj en sia altranga kariero.<ref name="BeSoccer – Ya solo le queda el Mundial – Dani Alves">{{Cite web|title=Ya solo le queda el Mundial: Alves ganó su 47º título y el penúltimo que le faltaba|url=https://es.besoccer.com/noticia/ya-solo-le-queda-el-mundial-alves-gano-su-47-titulo-y-el-penultimo-que-le-faltaba-1027816|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220208171125/https://es.besoccer.com/noticia/ya-solo-le-queda-el-mundial-alves-gano-su-47-titulo-y-el-penultimo-que-le-faltaba-1027816|archive-date=8-a de februaro 2022|access-date=8-a de februaro 2022|website=BeSoccer|language=es}}</ref> Li naskiĝis {{naskiĝtago|1983|5|6}} en [[Juazeiro (Bahio)|Joazeiro]], susbŝtato [[Bahio]], do nun estas {{aĝo|1983|5|6}}-jara. Ekde la jaro [[2008]] li profesie ludas futbalon en la unua vira teamo de la klubo ''[[FC Barcelona]]'' - antaŭe li ses jarojn kiel futbalisto laboris por la klubo ''[[Sevilla]] FC''. Krome Dani Alves ekde la jaro 2006 estas membro de la [[brazila nacia teamo de futbalo]]. Kadre de ĝi li kunkonkuris pri la [[Futbala Mondpokalo 2014]] en Brazilo. Matĉe li en la nacia teamo rekoneblas per la numero "2". La 20-an de januaro 2023, estis raportite ke Alves estis arestita kaj alportita antaŭ juĝisto sur suspekto de [[seksperforto]] kaj seksa atenco. Sekvante la akuzojn, lia teamo decidis ĉesigi lian kontrakton kun la klubo.<ref>{{cite news|title=La mujer que acusa a Dani Alves afirma que este la abofeteó y violó en el baño de la discoteca|url=https://www.elperiodico.com/es/sociedad/20230120/declaracion-mujer-denuncia-dani-alves-violacion-discoteca-sutton-barcelona-81472161|access-date=la 23-an de januaro 2023|language=Spanish|work=ĵurnalo 'El Periódico de Catalunya'|date=la 20-an de januaro 2023|archive-url=https://archive.today/20230120174000/https://www.elperiodico.com/es/sociedad/20230120/declaracion-mujer-denuncia-dani-alves-violacion-discoteca-sutton-barcelona-81472161|archive-date=la 20-an de januaro 2023}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{pt}}) {{Brazila nacia teamo - Futbala Mondpokalo 2014}} {{Brazila nacia teamo - Futbala Mondpokalo 2022}} {{Ĝermo|brazila futbalisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Alves}} [[Kategorio:Brazilaj futbalistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Brazilo]] jv3at79xg4zzj8wq7pq0900ll0cp2db 0 484831 9363590 8548907 2026-04-30T05:45:03Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363590 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto |nomo = Vinton Gray "Vint" Cerf |dosiero =Vint Cerf - 2010.jpg |grandeco de dosiero= |priskribo de dosiero = Vint Cerf en [[Vilnius]], 2010 |dato de naskiĝo = {{naskiĝdato kaj aĝo|1943|6|23}} |loko de naskiĝo = [[New Haven (Konektikuto)]] |dato de morto = |loko de morto = |loĝloko = |civitaneco = {{Usono}} |nacio = |etneco = |kampo = [[Komputado]] |labor-institucioj = [[IBM]], [[Universitato Stanford]], [[Google]], [[DARPA]] kaj aliaj |alma_mater = [[Universitato Stanford]], [[Universitato de Kalifornio ĉe Los-Anĝeleso]] |doktoreca konsilisto = [[Gerald Estrin]],<br />[[Leonard Kleinrock]] |doktorecaj studentoj = |fama_pro = unu el la aŭtoroj de [[TCP/IP]] kaj [[Interreto]] |influoj = |influis = |premioj = [[Prezidenta medalo de libereco]], Ordeno «Sanktaj Cirilo kaj Metodo» ([[Bulgario]]), [[Premio Turing]], Premio de Japanio, [[Premioj Princo de Asturio|Premio Princo de Asturio pro teknikaj kaj sciencaj esploroj]] ([[2012]]) |religio = |subskribo = }} [[Dosiero:Vinton Cerf-20070512.jpg|250ra|eta|Cerf ludas je {{alilingve|en|Spacewar!}} en la {{alilingve|en|Muzeo de Komputila Historio|Computer History Museum}}, 2007]] [[Dosiero:CerfKahnMedalOfFreedom.jpg|250ra|eta|Cerf kaj [[Robert Kahn]] kun [[George W. Bush]] ĉe enmanigo de la [[Prezidenta medalo de libereco]], 2005]] [[Dosiero:VintCerfJI3.jpg|250ra|eta|Cerf en konferenco de [[ICANN]], 2007]] '''Vinton Gray “Vint” CERF''' (naskiĝis la 23-an de junio 1943 en New Haven, Konektikuto, Usono) estas usona sciencisto en la branĉo de teorio de komputadaj sistemoj, unu el la ellaborintoj de la stako de protokoloj [[TCP/IP]]. Laŭreato de [[Premio Turing]] ([[2004]]). Amaskomunikiloj ofte nomas lin «patro de Interreto»<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://lenta.ru/articles/2008/08/18/cerf/|titolo=Безудержный оптимизм - «„Отец интернета“ выступил с апологией Сети»|eldoninto=[[Lenta.ru]]|dato=2008-08-18|lingvo=ru|description=Вице-президент Google опубликовал программную статью в воскресной британской газете The Observer|alirdato=2013-10-10}}</ref><ref>{{citaĵo el la reto|url=http://lenta.ru/news/2008/08/18/cerf/|titolo="Отец Интернета" опубликовал программную статью|dato=2008-08-18|eldoninto=Lenta.ru|lingvo=ru|alirdato=2014-06-19}}</ref>. == Biografio == Cerf finis lernejon en [[Los-Anĝeleso]] kaj aliĝis al la [[Universitato Stanford]], kie [[Bakalaŭro|bakalaŭriĝis]] pri matematiko en [[1965]]. Ricevinte gradon, Cerf eklaboris ĉe [[IBM]], kie li asistis ellaboron de la [[programlingvo]] ''QUIKTRAN''. Du jarojn poste li forlasis la kompanion kaj aliĝis al la [[Universitato de Kalifornio ĉe Los-Anĝeleso]]. Tie li ricevis gradojn de [[magistro]] ([[1970]]) kaj [[doktoro de filozofio]] ([[1972]]) pri informadiko. Dum studado Cerf laboris sub gvido de la profesoro {{alilingve|en|Leonard Kleinrock}}, konata pro realigo de konekto de la universitato al [[ARPANET]], antaŭulo de [[Interreto]]. Tie li konatiĝis kun {{alilingve|en|Robert Kahn|Bob Kahn}}. Post la studado Cerf dungiĝis kiel docento en la Universitato Stanford kaj laboris tie kvar jarojn. De [[1976]] ĝis [[1982]] Vinton Cerf laboris por [[DARPA]]. Post tio li kvar jarojn laboris en {{alilingve|en|MCI Inc.}}, kaj poste en {{alilingve|en|CNRI}} ĝis januaro 1994. En [[1997]] Cerf, suferanta malaltan aŭdkapablon<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://deafness.about.com/cs/celebfeatures/a/vintoncerf.htm|titolo=People - Vinton Cerf Hard of Hearing Father of Internet|aŭtoro=Jamie Berke|dato=2010-08-28|eldoninto=[[About.com]]|lingvo=en|alirdato=2014-06-19|arkivurl=https://web.archive.org/web/20131104212006/http://deafness.about.com/cs/celebfeatures/a/vintoncerf.htm|arkivdato=2013-11-04}}</ref>, iĝas unu el la gvidantoj de la [[Universitato Gallaudet]]. De [[1999]] ĝis [[2007]] li gvidis la estraron de [[ICANN]]. Ekde septembro [[2005]] Vinton Cerf estas [[vicprezidanto]] kaj «ĉefpredikanto de Interreto» en la korporacio [[Google]]. En [[2008]] Cerf ekgvidis la komitaton de [[IETF]] pri ellaboro kaj enkonduko de {{alilingve|en|Internaciigita domajna nomo|internationalized domain name|internaciigitaj domajnaj nomoj}}. La 16-an de januaro [[2013]] la prezidanto de Usono [[Barack Obama]] deklaris sian intencon enpostenigi la doktoron Cerf en la Nacian Sciencan Konsilion ({{lang-en|National Science Board}})<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2013/01/16/president-obama-announces-more-key-administration-posts|titolo=President Obama Announces More Key Administration Posts|dato=2013-01-16|eldoninto=[[Blanka Domo (Vaŝingtono)|The White House]]|lingvo=en|alirdato=2013-09-22|arkivurl=https://web.archive.org/web/20170119154440/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2013/01/16/president-obama-announces-more-key-administration-posts|arkivdato=2017-01-19}}</ref>. == Kelkaj premioj == * [[1996]] — Yuri Rubinsky Memorial Award * [[1997]] — National Medal of Technology and Innovation ([[Usono]])<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.uspto.gov/nmti/recipients_97.html|titolo=The National Medal of Technology and Innovation Recipients|jaro=1997|lingvo=en|alirdato=2014-06-19|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090511023957/http://www.uspto.gov/nmti/recipients_97.html|arkivdato=2009-05-11}}</ref> * 1997 — IEEE Alexander Graham Bell Medal * [[2000]] — Library of Congress Living Legend * [[2004]] — [[Premio Turing]] kune kun [[Robert Kahn]] «pro pionira laboro pri la problemo de inter-retumado inkludante ellaboron kaj realigon de la bazaj [[Ret-komunika protokolo|Interretaj protokoloj]], [[TCP/IP]] kaj pro gvida rolo en la branĉo de komputilaj retoj»<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://awards.acm.org/citation.cfm?id=1083211&srt=alpha&alpha=C&aw=140&ao=AMTURING|titolo=Vinton Cerf - Award Winner|lingvo=en|alirdato=2014-06-19}}{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[2005]] — [[Prezidenta medalo de libereco]] * [[2006]] — Ĉeno de la Ordeno «Sanktaj Cirilo kaj Metodo» ([[Bulgario]])<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://paragraf12.com/normativ/ukaz__268_za_nagrajdavane_na_d_r_vintyn_dj_syrf_viceprezident_na_google_i_predsedatel_na_upravitelniq_syvet_na_direktorite_na_internet_korporaciqta_za/3536|titolo=Указ № 268 за награждаване на д-р Винтън Дж. Сърф — вицепрезидент на Google и председател на Управителния съвет на директорите на Интернет корпорацията за имена и адреси, с орден «Св. св. Кирил и Методий» огърлие|dato=2006-06-20|lingvo=bg|alirdato=2014-06-19|arkivurl=https://web.archive.org/web/20140512220317/http://paragraf12.com/normativ/ukaz__268_za_nagrajdavane_na_d_r_vintyn_dj_syrf_viceprezident_na_google_i_predsedatel_na_upravitelniq_syvet_na_direktorite_na_internet_korporaciqta_za/3536|arkivdato=2014-05-12}}</ref> * 2006 — «National Inventors Hall of Fame» kune kun Robert Elliot Kahn * [[2008]] — Premio de Japanio * 2008 — Freedom of the City ([[Londono]]) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} {{Komunejokat|Vinton Cerf}} * [[s:ru:Лентапедия/Серф, Винт|Серф, Винт]]&nbsp;— artikolo en [[Lentapedio]]{{ref|ru}} * [http://www.icann.org/correspondence/cerf-testimony-08feb01.htm#Vita Biografio de Vinton Cerf] en la retejo de [[ICANN]]{{ref|en}} * {{citaĵo el la reto|url=http://itar-tass.com/opinions/interviews/1590|titolo=Работаем над межпланетным интернетом - вице-президент Google Винтон СЕРФ|aŭtoro=Андрей Шитов|dato=2013-01-02|eldoninto=[[ITAR-TASS]]|lingvo=ru|alirdato=2014-06-20}}{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Turing-premiitoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Cerf, Vinton}} [[Kategorio:Premiitoj]] [[Kategorio:Usonaj komputikistoj]] [[Kategorio:Historio de Interreto]] [[Kategorio:Personoj de Interreto]] [[Kategorio:Pioniraj komputikistoj]] 1gko7ktpn110xvpfhlmicpitfmn8fki 0 487783 9363631 9362947 2026-04-30T06:35:15Z ThomasPusch 1869 9363631 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} <!--[[Dosiero: Alejandro Sabella - Switzerland vs. Argentina, 29th February 2012.jpg|eta|<center>Alejandro Sabella en 2012]] jam estas en la informkesto - alia bildo tute bonvenus --> '''Alejandro Sabella''' estis [[argentino|argentina]] eksa profesia [[futbalisto]] kaj futbala trejnisto. Li naskiĝis {{naskiĝtago|1954|11|5}} en [[Bonaero]], mortis la [[8-a de decembro]] [[2020]]. Li profesie ludis futbalon en la unuaj viraj teamoj de la argentina klubo [[Club Atlético River Plate]], poste ekde 1987 en la angla klubo ''[[Sheffield]] United'' kaj sekve ''[[Leeds]] United'', en Anglio ricevinte la angligitan personan nomon ''Alex''. Reveninte al Argentino en 1982, li daŭrigis la futbalistan karieron en la kluboj ''[[Estudiantes de La Plata|Estudiantes]], [[Grêmio]], Ferro Carril Oeste'' kaj finis ĝin en 1989 en la klubo ''Irapuato''. Sekve li laboris kaj laboras kiel futbala trejnisto. Interalie, ekde la jaro 2011 li estas la trejnisto de la vira [[argentina nacia teamo de futbalo]], kiu ankaŭ kunkonkuris pri la [[Futbala Mondpokalo 2014]] en Brazilo, en kiu la argentina teamo atingis la duan pozicion. {{Komunejokat|Alejandro Sabella|pri li}} {{Argentina nacia teamo - Futbala Mondpokalo 2014}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|argentina futbalisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Sabella, Alejandro}} [[Kategorio:Argentinaj futbalistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Argentino]] [[Kategorio:Argentinaj futbaltrejnistoj]] qznnsuw8ydfnoj5b9k9e54q1blphd0m 0 490700 9363410 9242430 2026-04-29T17:09:07Z Tirolischleioans 254019 9363410 wikitext text/x-wiki {{Informkesto kastelo |Regiono-ISO = DE-NI |Situo sur mapo= |zomo=13 }} [[Dosiero:Schloss Herzberg, Herzberg am Harz, Innenhof und Turm 2009.jpg|eta|Korto interna kun [[horloĝturo]].]] [[Dosiero:2006 schloss herzberg ferne.JPG|eta|La kastelo de malproksime.]] [[Dosiero:Schloss Herzberg 2013 (1).jpg|eta|Enirejo ĉe la aŭtoparkejo, kun informtabulo pri la historio.]] [[Dosiero:Herzberg Schloss Eingang.jpg|eta|Vido de la interna korto al la ĉirkaŭfermejo interpordega.]] La '''Kastelo Herzberg''' (germane: ''Schloß Herzberg'') troviĝas supre de la Esperanto-urbo [[Herzberg am Harz]] (Germanujo). La aktuala kvar-ala konstruaĵo havas siajn originojn en la 11-a jarcento kiel mezepoka kastelo. Post fajro en 1510 ĝi estis rekonstruita kiel kastelo kaj estas unu el la malmultaj en [[Malsupra Saksio]] kiu estis konstruita [[trabfakaĵo|framskelete]]. Ĉar ĝi apartenis al la dinastio de la [[Velfoj]] dum 700 jaroj ĝi ankaŭ estas konata sub la nomo ''Welfenschloß''. == Geografio == La kastelo kuŝas sur arbarkovrita eminenteco (je 275 m super marnivelo) tuj supre kaj okcidente de la centro de la urbo Herzberg am Harz, kiu situas ĉe la sudokcidenta rando de la [[Harco|harcaj montoj]]. La rivero ''Sieber'' fluas preter la kastelo en la nordon. == Historio == === Ĝis la Dua mondmilito === Laŭtradicie estis konstruita la kastelo kiel ĉasdomo (en 1029) fare de Werner von Luterberg, sinjoro de Osterode kaj vokto de Pöhlde. Ĉirkaŭ la jaro 1150-a akiris ĝin la Velfoj pere de [[Henriko la Leono]], kiu surloke plurfoje garantie subskribis, kiel objekto de interŝanĝo. Skriba konfirmo de la interŝanĝo fare de imperiestro [[Frederiko la 1-a (Sankta Romia Imperio)| Frederiko la 1-a Barbarossa]] datumas de la 1-a de januaro 1158. Ĝi iĝis favora rezidejo de Heinrich Mirabilis, la unua duko de la post divido (ĉirkaŭ 1290) estiĝinta lando Braunschweig-Grubenhagen. Ekde 1486 la kastelo estis daŭra rezidejo de tiuj dukoj, kiuj estingiĝis kun Philipp la 2-a (en 1596) kaj kies heridantoj estis la dinastia linio de Lüneburg. Duko Georg von Braunschweig-Lüneburg-Celle faris ĝin edzeca rezidejo (1617-1635), estante prapatro de la reĝoj de Anglujo el la Dinastio Hannover (1714-1901), de la princoj-elektistoj (1692-1814) kiel ankaŭ de la reĝoj de [[Hannover]] (1814-1866). En la kastelo naskiĝis ties filino [[Sophie Amalie von Braunschweig-Calenberg]] (en 1628), reĝino de Danujo post la nupto kun [[Frederiko la 3-a (Danio-Norvegio)]] kaj de iliaj kvar filoj: * Christian Ludwig (1622), konstruiginto de la turo kaj de la norda alo de la kastelo post brula damaĝegoj (de 1510) * Georg Wilhelm (1624), patro de la [[Sophie Dorothea von Braunschweig-Lüneburg]], la Princino de Ahlden * Johann Friedrich (1625), fondinto de Herrenhausen * Ernst August (1629), unua princo-elektisto de Hannover kaj patro de la angla reĝo [[Georgo la 1-a (Britio)|Georgo la 1-a]] === Damaĝoj kaj elrabado === Nur ete damaĝite dum jarcentoj, la kastelo tegmente suferis damaĝegon la 4-an de aprilo 1945 pro eksplodo en najbara eksplodaĵfabriko. Tio igis la homojn marodi kaj elrabi la internajn ekipaĵojn de la kastelo. Ankaŭ eksplodigo de militaj bunkroj en la proksimeco en 1947 malbonis por la kastelo. En la 2006-a jaro la kastelo grandstile estis restaŭrita. == Arkitekturo == La nuna kastelo estas enfermita kvar-ala konstruaĵo kun rektangula korto (40x58 m) kaj estis rekonstruita post granda fajro en novembro 1510. Ĉar la nova kastelo estis kompletigita en 1528, ĝiaj keloj estis farita el grejso. Unu alo havas supran etaĝon el ŝtono, dum la supraj etaĝoj de la aliaj tri estas framskeletaj. Ĝia aliro tra pordegturo kaj apuda dua portalo daŭre funkcias. La internan korton oni eniras tra belega duetaĝa pordegdometo. La belfrido - samtempe [[horloĝa turo]], troviĝas en la orienta angulo. Ĝiaj tri supraj etaĝoj estas faritaj el konstruligno. == Muzeo kun Esperanto-sekcio == Ene estas, jam ekde 1900, belega regionhistoria muzeo (i.a. pri stanfiguroj, pri la historio de la regiona forstmastrumado, pri la kastelo mem, pri la farado de armiloj, pri la Engelhardt-orgenoj, pri la min-industrio). Por specialaj aranĝoj volonte uzatas la t.n. ''Kavalira salonego'' (''Rittersaal''). En la subtegmenta etaĝo troviĝas angulo kun ŝanĝantaj ekspozicioj pri Esperanto, pri kies aranĝo zorgas la [[Interkultura Centro Herzberg]]. Krome ĝeneralaj surtabulaj informoj kaj faldfolioj pri la Internacia Lingvo celas informi kaj scivolemigi la vizitantojn. Esperanto estas, kun la germana kaj la angla, ankaŭ la lingvo de eta komputila informcentro. Ĝi permesas lude informiĝi pri la kastelo kaj la vivokondiĉoj de ĝiaj loĝantoj. === Aŭdgvidilo === La 22an de septembro 2021 sinjoro Kirchner de "Förderverein Schloss Herzberg e.V." (societo kiu promocias la kastelon en Herzberg per arto kaj kulturo) prezentis la unuan konceptversion de aŭdgvidilo por la muzeo (multlingva gvidsistemo en speciala aparato kaj saĝtelefona apo). Ekde nun eblas viziti la muzeon aŭskultante la historion de la kastelo kaj klarigojn pri la vidindaĵoj en la germana, la dana, la nederlanda, la angla kaj ankaŭ en Esperanto. Kontribuis Esperanto Centro Herzberg al tiu ĉi projekto per traduko kaj voĉlegado en Esperanto. La praversio de la traduko en la Esperanto-version faris Martin Ptasinski. Voĉlegis plejparte Zsófia Kóródy kaj Peter Zilvar.<ref> https://www.facebook.com/100002479391386/posts/4430661990359737/</ref> == Restoracio kaj oficejoj == En la kastelo estas ankaŭ restoracio kaj diversaj oficejoj (i.a. Tribunalo de unua instanco, ekde 1882). == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == * Hans Adolf Schultz: ''Burgen und Schlösser des Braunschweiger Landes'', Braunschweig 1980, ISBN 3-878840128 * Hans Grüneberg: ''Schloss Herzberg und seine Welfen'', Stadt Herzberg am Harz 2012, ergänzte Neuauflage der Ausgabe vom April 1993 * Ernst Andreas Friedrich: ''Das Schloß Herzberg'', S. 97-98, in: ''Wenn Steine reden könnten.'' Bd. 4. Landbuch-Verlag, Hannover 1998, ISBN 3-7842-0558-5 * Jürgen Wilke: ''Die Geschichte des Wappens der Stadt Herzberg/Harz'', S. 1-33 + Literaturverzeichnis, Göttingen 1998 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.museum-schloss-herzberg.de/ Hejmpaĝo de la muzeo.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120315175731/http://www.museum-schloss-herzberg.de/ |date=2012-03-15 }} * [http://www.karstwanderweg.de/kww120.htm Geologia situo kun elaera foto.] * [http://www.karstwanderweg.de/publika/heimatbl/57/142-167/index.htm Konstruaĵaj detaloj.] <!--{{Koordinato|NS=51/39/21/N |EW=10/19/52/E |type=landmark |region=DE-NI}}--> [[Kategorio:Kasteloj en Malsupra Saksio|Herzberg]] [[Kategorio:Herzberg am Harz]] [[Kategorio:Regionhistoriaj muzeoj|Herzberg]] 2z1bqtb7i313irwhio89cgqf4echyli 0 495299 9363379 8611596 2026-04-29T15:36:00Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363379 wikitext text/x-wiki '''Valentinus Radecius,''' laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Radecius Bálint,''' (malofte ''Radeczki Bálint'') estis [[pastro]], unitariisma [[episkopo]]. Valentinus Radecius [http://mek.oszk.hu/03600/03630/html/index.htm] naskiĝis en la [[1550-aj jaroj]] en [[Gdańsk|Danzig]] (nuntempa [[Gdańsk]] en [[Pollando]]). Li mortis la {{daton|18|aŭgusto}} [[1632]]. == Biografio == Valentinus Radecius estis lernejestro en la [[1600-aj jaroj]], kie li helpis rifuĝintojn el [[Transilvanio]]. Unu el la rifuĝintoj en [[1605]] invitis lin al [[Kolozsvár]], kie li iĝis vicpastro por [[saksoj]]. Li estis ankaŭ lernejestro post [[monato]]j. Li estis elektita unitariisma episkopo en [[1622]]. == Elektitaj publikaĵoj == * ’’Geistliche Gesänge ...’’ (1620) * ’’Disciplina Ecclesiastica. In usum Ecclesiarum Unitariarum in Transylvania dispersarum conscripta’’ (1626, 1694) == Fontoj == * [http://www.unitarius.net/modules.php?name=Encyclopedia&op=content&tid=319 hungarlingva biografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140912123207/http://www.unitarius.net/modules.php?name=Encyclopedia&op=content&tid=319 |date=2014-09-12 }} * [http://www.unitar.hu/Tudastar/pantheon/pantheon/radeczkib.htm hungarlingva biografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140912135609/http://www.unitar.hu/Tudastar/pantheon/pantheon/radeczkib.htm |date=2014-09-12 }} [[Kategorio:Hungaraj unitariismaj episkopoj]] {{Vivtempo|Radecius Balint|nekonata}} liiogzon61w1oath8cqzdebd5vgeiu6 0 498337 9363652 9355749 2026-04-30T06:50:59Z Crosstor 3176 /* M */ 9363652 wikitext text/x-wiki Jen listo de famuloj, kiuj mortis en [[Miskolc]]: {{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * [[István Ábrahám (aktoro)]] * [[János Adriany]], [[inĝeniero]] * [[Pál Áldásy]], [[bestokuracisto]] * [[József Antal Boza]], metalurgiisto * [[Pál Apostol]], luterana [[episkopo]] * [[Imre Aszódi (ginekologo)]] == B == * [[Imre Báder]], metalurgiisto * [[Károly Ballagi]], instruisto * [[László Bánhidi (mininĝeniero)]] * [[Pál Barczi]], [[grafikisto]] * [[János Bársony (juristo)]] * [[Imre Barta (ekonomikisto)]] * [[Gáspár Benedekfalvi]], arkivisto * [[Károly Berecz]], [[poeto]] * [[Ákos Bizony]], advokato * [[Ferenc Bodgál]], etnografo * [[János Bognár]], [[kemiisto]] * [[József Budai]], [[botanikisto]] == C == * [[Kálmán Csabai]], pentristo * [[János Csapó]], aktoro * [[Gusztáv Csengey]], poeto kaj [[teologo]] * [[Gyula Csepregi]], [[saksofonisto]] == D == * [[Róza Déryné Széppataki]], [[aktoro]] * [[József Dévald]], kuracisto * [[Gábor Doleschall]], kuracisto == F == * [[Richárd Falk (inĝeniero)]] * [[Gyula Feledy]], [[grafikisto]] * [[Tóbiás Ferenczi]], monaĥo * [[Zoltán Fónyad]], matematikisto * [[Márta Fügedi]], muzeologo == G == * [[Damaszcén Gaál]], minoritano * [[Ignác Gálffy]], [[instruisto]] * [[János Gárdus]], instruisto * [[Gyula Gáspár (matematikisto)]] * [[Jenő Gáspár (aktoro)]] * [[József Gelei (instruisto)]] * [[Géza Grosschmid]], advokato == H == * [[Ervin Hacker]], kriminologo * [[Aladár Henszelmann]], radiologo * [[Béla Honti]], urbestro * [[Lajos Horváth (politikisto)]] * [[László Huszthy]], maŝininĝeniero == J == * [[Rozália Jambrik]], [[hidrogeologo]] == K == * [[Ernő Kartal]], minoritano * [[Csaba Kelemen]], aktoro * [[Didák Sámuel Kelemen]], minoritano * [[József Keszy]], aktoro * [[Zoltán Kőrössy]], aktoro * [[Lajos Kovács (geologo)]] * [[Terus Kováts]], aktoro * [[Gábor Kövessy]], hidrologo * [[Imre Kulcsár]], aktoro * [[Miklós Kun (urbestro)]] * [[Ernő Kunt]], pentristo == L == * [[Endre Latabár (pli aĝa)]], aktoro * [[Lajos Latkóczy]], [[pentristo]] * [[Zoltán Lenkey]], [[grafikisto]] * [[József Lévay]], poeto * [[László Lukovszky]], pentristo == M == * [[Vera Márffy]], aktoro * [[Géza Márky]], aktoro * [[Éva Máthé (aktoro)]] * [[Miklós Mazsaroff]], pentristo * [[Dezső Meilinger]], pentristo * [[Gábor Mészáros (ginekologo)]] * [[István Mészáros (episkopo)]] == N == * [[Margit Gy. Nagy]], gobelinisto * [[Zoltán Novotni]], [[profesoro]] == R == * [[Iván Raisz]], matematikisto * [[Laura Réthy]], operetkantisto * [[Kálmán Révész]], kalvinana episkopo * [[Richárd Richter]], inĝeniero == S == * [[Gábor Sallós]], teatrestro * [[István Sályi]], inĝeniero * [[Bernát Sartori]], minoritano * [[János Seres]], pentristo * [[Sándor Simon (inĝeniero)]] * [[Ferenc Somló (pli aĝa)]], aktoro * [[Ferenc Somló (pli juna)]], aktoro * [[István Somló (1946-2012)]], aktoro * [[Mária Somló]], aktoro * [[Ottó Süpek]], literaturhistoriisto * [[Lajos Szalay]], grafikisto * [[László Szathmáry]], kemiisto * [[József Szathmári Paksi]], kalvinana episkopo * [[István Szentpáli]], [[urbestro]] * [[Gusztáv Szepesi]], aktoro * [[Sámuel Szűcs]], juristo == T == * [[Gusztáv Tarján]], [[inĝeniero]] * [[Zénó Terplán]], inĝeniero * [[Béla Tóth (teatrestro)]] * [[Imre Tóth (pentristo)]] * [[Miklósné Tóth]], pentristo * [[István Tüdős]], kalvinana episkopo == V == * [[Péter Vályi]], ministro * [[Gyula Varga (aktoro)]] * [[Miklós Varga (skulptisto)]] * [[Lajos Végvári]], arthistoriisto == W == * [[Mihály Wándza]], aktoro, pentristo == Z == * [[János Zambó]], inĝeniero * [[Pál Zelenka]], episkopo * [[István Zsignár]], pentristo == Vidu ankaŭ == * [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Miskolc]] == Fontoj == La listo enhavas tiujn nomojn, pri kiuj jam artikolo kreiĝis. [[Kategorio:Listoj de homoj|famuloj mortintaj en Miskolc]] [[Kategorio:Miskolc]] rohafey7y3o29oguenbev6ebmxdwwgj 0 499601 9363330 9362656 2026-04-29T12:44:03Z Crosstor 3176 /* T */ 9363330 wikitext text/x-wiki Jen listo de famuloj, kiuj naskiĝis en [[Szeged]]: {{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * [[István Ábrahám (aktoro)]] * [[István Ábrahám (preposto)]] * [[Alex Adányi]], [[aktoro]] * [[Zoltán Ádok]], muzikalkantisto * [[Gábor Agárdy]], aktoro * [[Ágnes Ágai]], [[redaktoro]] * [[László Agócsy]], muzikinstruisto * [[Pál Agócsy]], [[muzeologo]] * [[György Aldobolyi Nagy]], [[komponisto]] * [[Hubert Pál Álgyay]], [[inĝeniero]] * [[Zsolt Anger]], aktoro * [[György Antalffy]], [[juristo]] * [[Sándor Antus]], [[kemiisto]] * [[Antal Apró]], [[ministro]] * [[István Arató (instruisto)]] * [[Lajos Armentano]], [[hematologio|hematologo]] * [[Adorján Aszalós]], kemiisto * [[Dezső Aszlányi]], oficisto == B == {{Div col|cols = 2}} * [[Mária B. Szendrei]], matematikisto * [[Imre Bach]], kuracisto * [[Iván Bach]], informadikisto * [[Gyula Bácskai]], kemiisto * '''[[Julio Baghy]],''' [[esperantisto]] * [[Gordon Bajnai]], [[ĉefministro]] * [[Lajos Bakacsi]], pentristo * [[Tibor Bakos]], instruisto * [[József Balla (luktisto)]] (pli precize li naskiĝis en Szőreg (iama vilaĝo, nuntempa urboparto)) * [[Imre Balassa]], kritikisto * [[Sándor Bálint (etnografo)]] * [[Béla Bamberger]], advokato * [[Sándor Bánszky]], [[skulptisto]] * [[Ilona Bányász]], aktoro * [[Gyula Baranyai]], aldviolonisto * [[Sándor Barcs]], ĵurnalisto * [[Sándor Bárdi]], [[operkantisto]] * [[Anna Bárdos]], operkantisto * [[András Bárdos]], [[prezentisto]] * [[Jenő Bársony (instruisto)]] * [[Mihály Bartók]], kemiisto * [[Gyula Bartos]], aktoro * [[Mihály Beck]], kemiisto (pli precize en Szőreg) * [[Judit Beczássy]], instruisto * [[László Békeffi]], [[komikisto]] * [[István Békeffi]], verkisto * [[László Benedek (biokemiisto)]] * [[László Benkő (instruisto)]] * [[Károly Berczeli Anzelm]], verkisto * [[László Berek]], radiologo * [[György Berentey]], traŭmatologo * [[Péter Beretzk]], kuracisto, ornitologo * [[Ernő Berkó]], amatora astronomo * [[Lukács Bicskey]], aktoro * [[Balázs Birkás]], kajakisto * [[Zsolt Bohács]], advokato * [[Béla Bojta]], advokato * [[Gábor Boldoczki]], [[trumpetisto]] * [[Béla Borvendég]], arkitekto * [[László Bozó (reĝisoro)]] * [[József Buday]], instruisto * [[Joe Bugner]], [[boksisto]], pli precize en Szőreg li naskiĝis * [[Ete Burg]], ginekologo {{Div col end}} == C == * [[József Csáky]], skulptisto * [[Béla Csányi]], kegloludisto * [[Mátyás Csányi]], [[komponisto]] * [[József Császár]], kemiisto * [[Dezső Csejtei]], [[filozofo]] * [[László Csíky (kuracisto)]] * [[Gábor Csikos]], aktoro * [[Mihály Csikós]], arkitekto * [[Béla Csikós-Nagy]], [[ekonomikisto]] * [[Endre Csonka]], aktoro * [[János Csonka]], inĝeniero * [[Károly Csúri]], [[germanisto]] * [[Gyula Czapik]], ĉefepiskopo * [[Attila Czene]], naĝisto * [[János Czimeg]], inĝeniero * [[Kálmán Czógler]], instruisto == D == * [[Ferenc Dáni]], advokato * [[Imre Dékány]], kemiisto * [[Emma Delli]], aktoro * [[János Devich]], [[violonĉelisto]] * [[József Dinnyés]], kantisto * [[István Diószegi (historiisto)]] * [[Gyula Dobay]], naĝisto * [[László Dobszay (dirigento)]] * [[András Dugonics]], [[verkisto]] * [[Attila Dobozy]], [[kuracisto]] * [[Péter Tamás Dóczi]], kuracisto == E == * [[Béla Endre]], pentristo * [[Gizella Erdélyi]], arthistoriisto * [[Mihály Erdélyi (teatrestro)]] * [[Náci Erdélyi]], violonisto * [[László Erdey]], kemiisto * [[Zoltán Ésik]], matematikisto == F == * [[Tibor Farkas]], [[biokemiisto]] * [[László Fejes Tóth]], [[matematikisto]] * [[Pál Fekete (forĝisto)]] * [[Péter Iván Fellegi]], [[statistikisto]] * [[Károly Ferenczy (dentkuracisto)]] * [[Géza Fodor]], matematikisto * [[Rajmund Fodor]], akvopilkisto * [[Sándor Fontos]], pentristo * [[András Fricsay]], reĝisoro * [[Ida Fröhlich]], [[hebreisto]] * [[Gábor Fürdök]], kanuisto * [[László Miklós Füzesy]], geologo == G == * [[László Gallé (biologo)]] * [[László Pál Galuska]], dramisto * [[Gyula Gáspár (matematikisto)]] * [[Marina Gera]], aktoro * [[Zoltán Gera (aktoro)]] * [[Ágnes Geréb]], akuŝisto * [[Endre Gergő]], psikologo * [[Ferenc Gilde]], kemiisto * [[Kata Gonda]], aktoro * [[Gyula Grasselly]], [[mineralogo]] * [[Bernadett Gregor]], aktoro * [[László Guczi]], kemiisto * [[István Gyarmati (fizikisto)]] * [[László Gyimesi (politikisto)]] * [[Viktória Gyólay]], operetkantisto == H == * [[Miklós Halmos]], kemiisto * [[László Hencz]], urologo * [[Manó Herczel]], kirurgo * [[István Hermecz]], kemiisto * [[Ede Hertelendi]], fizikisto * [[Béla Hetényi]], aktoro * [[Gábor Hevér]], aktoro * [[Károly Hibay]], kuracisto * [[Alfréd Hille]], piloto * [[Erzsi Hont]], kantisto * [[Ferenc Hont]], [[reĝisoro]] * [[István Horvai]], reĝisoro * [[Rezső Horvai]], fizikisto * [[János Horváth (fizikisto)]] * [[József Horváth (kemiisto)]] * [[András Huhn]], matematikisto * [[Anna Berta]], kegloludisto * [[Jenő Huszka]], [[komponisto]] == I == * [[József Imre]], kuracisto * [[József Incze]], aktoro * [[László Irányi]], episkopo == J == * [[József Jáky]], inĝeniero * [[Éva Janikovszky]], verkisto * [[László Jászai (pli juna)]], aktoro * [[Ferenc Joachim]], pentristo * [[Gabi Jobba]], aktoro * [[Márton Joób]], kanuisto * [[Gábor Józsa]], skulptisto * [[Balázs Juhász]], bestokuracisto * '''[[Gyula Juhász]],''' [[poeto]] == K == {{Div col|cols = 2}} * [[Győző Kabók]], aktoro * [[Antal Kálló]], kuracisto * [[Andor Kálmán]], komponisto * [[Lajos Kálmány]], pastro * [[Márton Kalmár]], skulptisto * [[Béla Kanyó]], kuracisto * [[Dénes Kapitány]], orgenisto * [[Mór Kármán]], pedagogo * [[Lajos Károlyi (pentristo)]] * [[Ilona Kassai]], aktoro * [[Katalin Kasza]], operkantisto * [[Emil Katona]], ekonomikisto * [[Ferenc Kedves]], fizikisto * [[Lajos Kemény]], kuracisto * [[Béla Kenessey]], kalvinana [[episkopo]] * [[Aladár Kettesy]], [[oftalmologo]] * [[Áron Kibédi Varga]], literaturhistoriisto * [[János Kiss (esperantisto)]] * [[Szaléz László Kiss]], monaĥo * [[Imre Klauzál]], [[agronomo]] * [[Dezső Klimkó]], kuracisto * [[Lajos Kocsis (futbalisto)]] * [[Péter Fülöp Kocsis]], grekokatolika episkopo * [[László Konter]], aktoro * [[Dezső Kontraszty]], piaristo * [[György Kónya]], forĝisto * [[Bálint Kopasz]], kajakisto * [[István Kopasz]], [[masonisto]]-[[arkitekto]] * [[Tamás Kopasz]], pentristo * [[Ádám Korányi]], matematikisto * [[József Korek]], arkeologo * [[János Körmendi]], aktoro * [[Béla Korpássy]], patologo * [[László Kőszeghy]], episkopo * [[Mihály Kovács (piaristo, pli aĝa)]] * [[Mihály Kozma]], futbalisto (pli precize en Tápé) * [[Albert Kálmán Kőrössy]], arkitekto * [[Péter Kovács (juĝisto)]] * [[Vilma Kovács]], psikoanalizisto * [[Márta Kucsora]], pentristo * [[Anna Kukovetz]], pentristo * [[Miklós Kun (psikiatro)]] * [[Ilona Kurdy]], skulptisto {{Div col end}} == L == * [[Györgyi Lang]], aktoro * [[Bea Lass]], aktoro * [[Erika Lázár]], ginekologo * [[György Lázár (urbestro)]] * [[Zsuzsa Lehoczky]], aktoro * [[Dezső Lehota]], violonisto * [[Mária Littomeritzky]], naĝisto * [[Ildikó Lőkös]], dramaturgo * [[Attila Lőte]], aktoro * [[Immánuel Lőw]], ĉef[[rabeno]] == M == * [[Dániel Magay]], skermisto * [[Miklós Marián]], muzeologo * [[Bori Markovits]], aktoro * [[László Marsall]], poeto * [[Anita Márton]], [[atleto]] * [[Gyula Miskolczy]], [[historiisto]] * [[Mária Mojzes]], aktoro * [[Gyula Molnár (klarnetisto)]] * [[Tamás Molnár (akvopilkisto)]] * [[Károly Mosonyi]], [[teatrestro]] * [[Sándor Mucsi]], aktoro == N == * [[László Nádas]], fasonisto * [[Bálint Nagy]], arkitekto * [[Gyula Nagy (aktoro)]] * [[Iván Nagy (arkitekto)]] * [[Natália Nagy]], [[humuristo]] * [[Katalin Nagyné Szegvári]], juĝisto * [[Dezső Németh]], psikologo * [[Zoltán Nógrádi]], urbestro * [[Sándor Nyilasy]], pentristo * [[Gyula Nyírő (skulptisto)]] == O == * [[Kornél Ocskay]], operkantisto * [[Ilona Oláhné Béládi]], [[virologo]] * [[Magda Olgyai]], operkantisto * [[Viola Orbán]], aktoro * [[Pál Ormos]], [[fizikisto]] * [[Anna Olasz]], naĝisto * [[Szilveszter Ördögh]], redaktoro * [[András Osztovits]], juĝisto * [[József Osztróvszky]], advokato == P == * [[Anna Pallay]], [[baletisto]] * [[János Dezső Pap]], piaristo * [[László Paskai]], [[kardinalo]] * [[Imre Pávó]], instruisto * [[Lajos Petri]], skulptisto * [[Jenő Putnoky]], psikologo == R == * [[Tibor Rácz]], aktoro * [[Renáta Rákóczi]], piedbatboksisto * [[György Ráth]], juĝisto * [[Károly Ráth (entreprenisto)]] * [[Mór Ráth]], [[eldonisto]] * [[Béla Reitzer]], [[sociologo]] * [[Rudolf Rezsőházy]], [[sociologo]] * [[Antal Rónai]], [[dirigento]] * [[Sándor Rózsa]], [[rabisto]] * [[Milán Rusz]], aktoro == S == {{Div col|cols = 2}} * [[Károly Sándor]], futbalisto * [[Ferenc Sapszon (1929)]], korusestro * [[Sándor Schmidt (mineralogo)]] * [[József Schnitzler]], kuracisto * [[Miklós Schwalb (ĵurnalisto)]] * [[György Sebők]], pianisto * [[Maya Sebők]], aktoro * [[Anna Sipos]], tablotenisisto * [[Rita Sonkodi]], pentristo * [[Árpád Sopsits]], reĝisoro * [[István Sőtér]], verkisto * [[Árpád Szabados (pentristo)]] * [[Gabi Szabó]], aktoro * [[Gyula Számwald]], oficiro * [[Gábor Szász]], matematikisto * [[Géza Szegedi Molnár]], pentristo * [[Zoltán Szabadai]], kemiisto * [[Ernő Szegedi (pianisto)]] * [[István Szegedi Kis]], predikisto * [[István Szegedi Szabó]], aktoro * [[Dénes Szeghő]], bestokuracisto * [[Csaba Szögi (dancisto)]] * [[Menyhért Szegvári]], reĝisoro * [[Katalin Szendrényi]], operkantisto * [[Péter Szépfalusy]], fizikisto * [[István Szívós (pli aĝa)]], akvopilkisto * [[György Endre Szőnyi]], kulturhistoriisto {{Div col end}} == T == * [[Győző Takács]], ceramikisto * [[Zoltán Tanács]], ministro * [[László Tápay-Szabó]], ĵurnalisto * [[Gábor Tari (geofizikisto)]] * [[Ferenc Temesi]], verkisto * [[Mária Temesi]], operkantisto * [[Gábor Terebess]], orientalisto * [[Klára Tóbiás]], skulptisto * [[Artúr Tölgyessy]], pentristo * [[Ágota Tóth]], kemiisto * [[Antal Tóth (piaristo)]] * [[Menyhért Tóth]], pentristo * [[Mária Túry]], pentristo == V == * [[Endre Vadász]], pentristo * [[Attila Vajda]], kanuisto * [[Ferenc Vámossy]], arkitekturhistoriisto * [[János Varga (advokato)]] * [[Béla Vass]], instruisto * [[György Vastagh (pentristo)]] * [[Miklós Vasvári]], zoologo * [[István Vedres]], inĝeniero * [[Tibor Venkei]], kuracisto * [[János Ármin Vész]], matematikisto * [[Irén Vincze]], kemiisto * [[István Vincze]], matematikisto * [[László Vízvári]], piaristo == Z == * [[Béla Zerkovitz]], komponisto * [[László Zombori]], pentristo * [[Lajos Zombory]], pentristo * [[Vilmos Zsigmond]], [[kameraisto]] * [[Viktor Zsódi]], piaristo == Vidu ankaŭ == * [[Listo de famuloj mortintaj en Szeged]] == Fontoj == La listo enhavas tiujn nomojn, pri kiuj jam artikolo kreiĝis. [[Kategorio:Listoj de homoj|famuloj naskiĝintaj en Szeged]] [[Kategorio:Szeged]] 3iyy77efgcjd2cq1ugiocjarf1pmfwc 0 504187 9363352 8254522 2026-04-29T13:50:55Z Filozofo 3592 Lingva plibonigo 9363352 wikitext text/x-wiki Jen la listo de la '''[[asteroido]]j kun numeroj 22 001 al 23 000'''.<br /> La asteroidoj ricevas numeron nur kiam ilia orbito estas konfirmita ; tio, kio povas okazi tre longtempe post ilia malkovro. La numera ordo tute ne kongruas kun la dato de la malkovro. Krom numeron, kelkaj el la asteroidoj ricevis nomon. Plejparto de la aliaj asteroidoj havas nenian rimarkindan econ, nek [[Vikipedio:Menciindeco|menciindeco]]n. == Plena listo (22001-23000) == === 22001-22050 === {| class="wikitable" ! width="145" | [[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!! width="65" |Provizora<br />nomo !! width="180" |Malkovrinto !! width="155" |Dato de malkovro !! width="140" | Loko de malkovro |- | [[(22001) 1999 XY41|(22001) 1999 XY₄₁]] | 1999 XY₄₁ | [[LINEAR]] | {{dato|7|decembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[22002 Richardregan]]'' | 1999 XB₄₂ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | ''[[22003 Startek]]'' | 1999 XO₄₂ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(22004) 1999 XF45|(22004) 1999 XF₄₅]] | 1999 XF₄₅ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | ''[[22005 Willnelson]]'' | 1999 XK₄₇ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(22006) 1999 XP51|(22006) 1999 XP₅₁]] | 1999 XP₅₁ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(22007) 1999 XQ57|(22007) 1999 XQ₅₇]] | 1999 XQ₅₇ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(22008) 1999 XM71|(22008) 1999 XM₇₁]] | 1999 XM₇₁ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(22009) 1999 XK77|(22009) 1999 XK₇₇]] | 1999 XK₇₇ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | ''[[22010 Kuzmina]]'' | 1999 XM₇₈ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(22011) 1999 XR81|(22011) 1999 XR₈₁]] | 1999 XR₈₁ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(22012) 1999 XO82|(22012) 1999 XO₈₂]] | 1999 XO₈₂ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(22013) 1999 XO89|(22013) 1999 XO₈₉]] | 1999 XO₈₉ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(22014) 1999 XQ96|(22014) 1999 XQ₉₆]] | 1999 XQ₉₆ | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(22015) 1999 XM100|(22015) 1999 XM₁₀₀]] | <small>1999 XM₁₀₀</small> | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(22016) 1999 XU101|(22016) 1999 XU₁₀₁]] | <small>1999 XU₁₀₁</small> | LINEAR | 7-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(22017) 1999 XT104|(22017) 1999 XT₁₀₄]] | <small>1999 XT₁₀₄</small> | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|10|decembro|1999}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(22018) 1999 XK105|(22018) 1999 XK₁₀₅]] | <small>1999 XK₁₀₅</small> | [[Yoshisada Shimizu|Y. Shimizu]] kaj [[Takeŝi Urata|T. Urata]] | {{dato|8|decembro|1999}} | [[Ŝimizu-kvartalo|Ŝimizu]] (Japanio) |- | [[(22019) 1999 XU106|(22019) 1999 XU₁₀₆]] | <small>1999 XU₁₀₆</small> | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|4|decembro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22020) 1999 XG108|(22020) 1999 XG₁₀₈]] | <small>1999 XG₁₀₈</small> | ''Catalina Sky Survey'' | 4-a de decembro 1999 | Tucson |- | [[(22021) 1999 XQ108|(22021) 1999 XQ₁₀₈]] | <small>1999 XQ₁₀₈</small> | ''Catalina Sky Survey'' | 4-a de decembro 1999 | Tucson |- | ''[[22022 Gould]]'' | <small>1999 XR₁₁₀</small> | ''Catalina Sky Survey'' | {{dato|5|decembro|1999}} | Tucson |- | [[(22023) 1999 XH114|(22023) 1999 XH₁₁₄]] | <small>1999 XH₁₁₄</small> | [[LINEAR]] | {{dato|11|decembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(22024) 1999 XY114|(22024) 1999 XY₁₁₄]] | <small>1999 XY₁₁₄</small> | LINEAR | 11-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(22025) 1999 XS118|(22025) 1999 XS₁₁₈]] | <small>1999 XS₁₁₈</small> | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|5|decembro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22026) 1999 XS119|(22026) 1999 XS₁₁₉]] | <small>1999 XS₁₁₉</small> | ''Catalina Sky Survey'' | 5-a de decembro 1999 | Tucson |- | [[(22027) 1999 XS120|(22027) 1999 XS₁₂₀]] | <small>1999 XS₁₂₀</small> | ''Catalina Sky Survey'' | 5-a de decembro 1999 | Tucson |- | [[(22028) 1999 XP125|(22028) 1999 XP₁₂₅]] | <small>1999 XP₁₂₅</small> | ''Catalina Sky Survey'' | {{dato|7|decembro|1999}} | Tucson |- | [[(22029) 1999 XN126|(22029) 1999 XN₁₂₆]] | <small>1999 XN₁₂₆</small> | ''Catalina Sky Survey'' | 7-a de decembro 1999 | Tucson |- | [[(22030) 1999 XU127|(22030) 1999 XU₁₂₇]] | <small>1999 XU₁₂₇</small> | [[Observatorio de Črni Vrh]] | 7-a de decembro 1999 | [[Črni Vrh (Idrija)|Črni Vrh]] ([[Slovenio]]) |- | [[(22031) 1999 XA137|(22031) 1999 XA₁₃₇]] | <small>1999 XA₁₃₇</small> | [[Charles W. Juels]] | {{dato|14|decembro|1999}} | [[Fountain Hills (Arizono)|Fountain Hills]] ([[Usono]]) |- | ''[[22032 Mikekoop]]'' | <small>1999 XB₁₅₁</small> | [[LONEOS]] | {{dato|9|decembro|1999}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | [[(22033) 1999 XH154|(22033) 1999 XH₁₅₄]] | <small>1999 XH₁₅₄</small> | [[LINEAR]] | {{dato|8|decembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(22034) 1999 XL168|(22034) 1999 XL₁₆₈]] | <small>1999 XL₁₆₈</small> | LINEAR | {{dato|10|decembro|1999}} | Socorro |- | [[(22035) 1999 XR170|(22035) 1999 XR₁₇₀]] | <small>1999 XR₁₇₀</small> | LINEAR | {{dato|10|decembro|1999}} | Socorro |- | [[(22036) 1999 XL181|(22036) 1999 XL₁₈₁]] | <small>1999 XL₁₈₁</small> | LINEAR | {{dato|12|decembro|1999}} | Socorro |- | [[(22037) 1999 XQ181|(22037) 1999 XQ₁₈₁]] | <small>1999 XQ₁₈₁</small> | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | ''[[22038 Margarshain]]'' | <small>1999 XJ₁₈₂</small> | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(22039) 1999 XA185|(22039) 1999 XA₁₈₅]] | <small>1999 XA₁₈₅</small> | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(22040) 1999 XR188|(22040) 1999 XR₁₈₈]] | <small>1999 XR₁₈₈</small> | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(22041) 1999 XK192|(22041) 1999 XK₁₉₂]] | <small>1999 XK₁₉₂</small> | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(22042) 1999 XP194|(22042) 1999 XP₁₉₄]] | <small>1999 XP₁₉₄</small> | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(22043) 1999 XW204|(22043) 1999 XW₂₀₄]] | <small>1999 XW₂₀₄</small> | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(22044) 1999 XS206|(22044) 1999 XS₂₀₆]] | <small>1999 XS₂₀₆</small> | LINEAR | 12-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(22045) 1999 XD211|(22045) 1999 XD₂₁₁]] | <small>1999 XD₂₁₁</small> | LINEAR | {{dato|13|decembro|1999}} | Socorro |- | [[(22046) 1999 XU211|(22046) 1999 XU₂₁₁]] | <small>1999 XU₂₁₁</small> | LINEAR | 13-a de decembro 1999 | Socorro |- | [[(22047) 1999 XU215|(22047) 1999 XU₂₁₅]] | <small>1999 XU₂₁₅</small> | LINEAR | {{dato|15|decembro|1999}} | Socorro |- | [[(22048) 1999 XK238|(22048) 1999 XK₂₃₈]] | <small>1999 XK₂₃₈</small> | LINEAR | {{dato|3|decembro|1999}} | Socorro |- | [[(22049) 1999 XW257|(22049) 1999 XW₂₅₇]] | <small>1999 XW₂₅₇</small> | LINEAR | {{dato|7|decembro|1999}} | Socorro |- | [[(22050) 1999 YV13|(22050) 1999 YV₁₃]] | 1999 YV₁₃ | [[Korado Korlević]] | {{dato|31|decembro|1999}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |} === 22051-22100 === {| class="wikitable" ! width="145" | [[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!! width="65" |Provizora<br />nomo !! width="180" |Malkovrinto !! width="155" |Dato de malkovro !! width="140" | Loko de malkovro |- | [[(22051) 2000 AS7|(22051) 2000 AS₇]] | 2000 AS₇ | [[LINEAR]] | {{dato|2|januaro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(22052) 2000 AQ14|(22052) 2000 AQ₁₄]] | 2000 AQ₁₄ | LINEAR | {{dato|3|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(22053) 2000 AO17|(22053) 2000 AO₁₇]] | 2000 AO₁₇ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22054) 2000 AP21|(22054) 2000 AP₂₁]] | 2000 AP₂₁ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22055) 2000 AS25|(22055) 2000 AS₂₅]] | 2000 AS₂₅ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22056) 2000 AU31|(22056) 2000 AU₃₁]] | 2000 AU₃₁ | LINEAR | 3-a de januaro 2000 | Socorro |- | ''[[22057 Brianking]]'' | 2000 AE₅₂ | LINEAR | {{dato|4|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(22058) 2000 AA64|(22058) 2000 AA₆₄]] | 2000 AA₆₄ | LINEAR | 4-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22059) 2000 AD75|(22059) 2000 AD₇₅]] | 2000 AD₇₅ | LINEAR | {{dato|5|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(22060) 2000 AF76|(22060) 2000 AF₇₆]] | 2000 AF₇₆ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22061) 2000 AX98|(22061) 2000 AX₉₈]] | 2000 AX₉₈ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22062) 2000 AL99|(22062) 2000 AL₉₉]] | 2000 AL₉₉ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | ''[[22063 Dansealey]]'' | 2000 AO₉₉ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | ''[[22064 Angelalewis]]'' | 2000 AQ₉₉ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | ''[[22065 Colgrove]]'' | 2000 AZ₉₉ | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22066) 2000 AX100|(22066) 2000 AX₁₀₀]] | <small>2000 AX₁₀₀</small> | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22067) 2000 AM101|(22067) 2000 AM₁₀₁]] | <small>2000 AM₁₀₁</small> | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22068) 2000 AG103|(22068) 2000 AG₁₀₃]] | <small>2000 AG₁₀₃</small> | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22069) 2000 AK105|(22069) 2000 AK₁₀₅]] | <small>2000 AK₁₀₅</small> | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22070) 2000 AN106|(22070) 2000 AN₁₀₆]] | <small>2000 AN₁₀₆</small> | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22071) 2000 AB107|(22071) 2000 AB₁₀₇]] | <small>2000 AB₁₀₇</small> | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22072) 2000 AT112|(22072) 2000 AT₁₁₂]] | <small>2000 AT₁₁₂</small> | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22073) 2000 AX112|(22073) 2000 AX₁₁₂]] | <small>2000 AX₁₁₂</small> | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22074) 2000 AB113|(22074) 2000 AB₁₁₃]] | <small>2000 AB₁₁₃</small> | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22075) 2000 AL138|(22075) 2000 AL₁₃₈]] | <small>2000 AL₁₃₈</small> | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22076) 2000 AZ138|(22076) 2000 AZ₁₃₈]] | <small>2000 AZ₁₃₈</small> | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22077) 2000 AL140|(22077) 2000 AL₁₄₀]] | <small>2000 AL₁₄₀</small> | LINEAR | 5-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22078) 2000 AF149|(22078) 2000 AF₁₄₉]] | <small>2000 AF₁₄₉</small> | LINEAR | {{dato|7|januaro|2000}} | Socorro |- | ''[[22079 Kabinoff]]'' | <small>2000 AU₁₅₁</small> | LINEAR | {{dato|8|januaro|2000}} | Socorro |- | ''[[22080 Emilevasseur]]'' | <small>2000 AS₁₆₁</small> | LINEAR | {{dato|4|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(22081) 2000 AA165|(22081) 2000 AA₁₆₅]] | <small>2000 AA₁₆₅</small> | LINEAR | {{dato|8|januaro|2000}} | Socorro |- | ''[[22082 Rountree]]'' | <small>2000 AD₁₆₅</small> | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22083) 2000 AN165|(22083) 2000 AN₁₆₅]] | <small>2000 AN₁₆₅</small> | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22084) 2000 AX168|(22084) 2000 AX₁₆₈]] | <small>2000 AX₁₆₈</small> | LINEAR | {{dato|7|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(22085) 2000 AA169|(22085) 2000 AA₁₆₉]] | <small>2000 AA₁₆₉</small> | LINEAR | 7-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22086) 2000 AG170|(22086) 2000 AG₁₇₀]] | <small>2000 AG₁₇₀</small> | LINEAR | 7-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22087) 2000 AZ175|(22087) 2000 AZ₁₇₅]] | <small>2000 AZ₁₇₅</small> | LINEAR | 7-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22088) 2000 AT185|(22088) 2000 AT₁₈₅]] | <small>2000 AT₁₈₅</small> | LINEAR | {{dato|8|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(22089) 2000 AA186|(22089) 2000 AA₁₈₆]] | <small>2000 AA₁₈₆</small> | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22090) 2000 AC186|(22090) 2000 AC₁₈₆]] | <small>2000 AC₁₈₆</small> | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22091) 2000 AY186|(22091) 2000 AY₁₈₆]] | <small>2000 AY₁₈₆</small> | LINEAR | 8-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22092) 2000 AQ199|(22092) 2000 AQ₁₉₉]] | <small>2000 AQ₁₉₉</small> | LINEAR | {{dato|9|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(22093) 2000 AG200|(22093) 2000 AG₂₀₀]] | <small>2000 AG₂₀₀</small> | LINEAR | 9-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22094) 2000 AQ200|(22094) 2000 AQ₂₀₀]] | <small>2000 AQ₂₀₀</small> | LINEAR | 9-a de januaro 2000 | Socorro |- | [[(22095) 2000 AY204|(22095) 2000 AY₂₀₄]] | <small>2000 AY₂₀₄</small> | LINEAR | {{dato|11|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(22096) 2000 AF229|(22096) 2000 AF₂₂₉]] | <small>2000 AF₂₂₉</small> | LINEAR | {{dato|3|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(22097) 2000 BH4|(22097) 2000 BH₄]] | 2000 BH₄ | LINEAR | {{dato|21|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(22098) 2000 BJ16|(22098) 2000 BJ₁₆]] | 2000 BJ₁₆ | LINEAR | {{dato|30|januaro|2000}} | Socorro |- | [[(22099) 2000 EX106|(22099) 2000 EX₁₀₆]] | <small>2000 EX₁₀₆</small> | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|14|marto|2000}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22100) 2000 GV93|(22100) 2000 GV₉₃]] | 2000 GV₉₃ | [[LINEAR]] | {{dato|5|aprilo|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |} === 22101-22150 === {| class="wikitable" ! width="145" | [[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!! width="65" |Provizora<br />nomo !! width="180" |Malkovrinto !! width="155" |Dato de malkovro !! width="140" | Loko de malkovro |- | [[(22101) 2000 JG15|(22101) 2000 JG₁₅]] | 2000 JG₁₅ | [[LINEAR]] | {{dato|6|majo|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[22102 Karenlamb]]'' | 2000 JR₆₁ | LINEAR | {{dato|7|majo|2000}} | Socorro |- | [[(22103) 2000 LR17|(22103) 2000 LR₁₇]] | 2000 LR₁₇ | LINEAR | {{dato|7|junio|2000}} | Socorro |- | [[(22104) 2000 LN19|(22104) 2000 LN₁₉]] | 2000 LN₁₉ | LINEAR | {{dato|8|junio|2000}} | Socorro |- | [[22105 Pirko]] | 2000 LS₃₆ | [[LONEOS]] | {{dato|11|junio|2000}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | ''[[22106 Tomokoarai]]'' | 2000 NC₁₂ | LONEOS | {{dato|5|julio|2000}} | Flagstaff |- | [[(22107) 2000 OV21|(22107) 2000 OV₂₁]] | 2000 OV₂₁ | [[LINEAR]] | {{dato|31|julio|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(22108) 2000 PD]] | 2000 PD | [[Observatorio de Črni Vrh]] | {{dato|1|aŭgusto|2000}} | [[Črni Vrh (Idrija)|Črni Vrh]] ([[Slovenio]]) |- | ''[[22109 Loriehutch]]'' | 2000 PJ₂₂ | [[LINEAR]] | 1-a de aŭgusto 2000 | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(22110) 2000 QR7|(22110) 2000 QR₇]] | 2000 QR₇ | LINEAR | {{dato|25|aŭgusto|2000}} | Socorro |- | [[(22111) 2000 QK150|(22111) 2000 QK₁₅₀]] | <small>2000 QK₁₅₀</small> | LINEAR | 25-a de aŭgusto 2000 | Socorro |- | ''[[22112 Staceyraw]]'' | <small>2000 QO₁₈₁</small> | LINEAR | {{dato|31|aŭgusto|2000}} | Socorro |- | [[(22113) 2000 RH9|(22113) 2000 RH₉]] | 2000 RH₉ | LINEAR | {{dato|1|septembro|2000}} | Socorro |- | [[(22114) 2000 RB50|(22114) 2000 RB₅₀]] | 2000 RB₅₀ | LINEAR | {{dato|5|septembro|2000}} | Socorro |- | [[(22115) 2000 RB62|(22115) 2000 RB₆₂]] | 2000 RB₆₂ | LINEAR | {{dato|1|septembro|2000}} | Socorro |- | [[(22116) 2000 RK71|(22116) 2000 RK₇₁]] | 2000 RK₇₁ | LINEAR | {{dato|2|septembro|2000}} | Socorro |- | [[(22117) 2000 SX39|(22117) 2000 SX₃₉]] | 2000 SX₃₉ | LINEAR | {{dato|24|septembro|2000}} | Socorro |- | [[(22118) 2000 SL86|(22118) 2000 SL₈₆]] | 2000 SL₈₆ | LINEAR | 24-a de septembro 2000 | Socorro |- | [[(22119) 2000 SA101|(22119) 2000 SA₁₀₁]] | <small>2000 SA₁₀₁</small> | LINEAR | {{dato|23|septembro|2000}} | Socorro |- | ''[[22120 Gaylefarrar]]'' | <small>2000 SO₁₀₂</small> | LINEAR | {{dato|24|septembro|2000}} | Socorro |- | [[(22121) 2000 SM107|(22121) 2000 SM₁₀₇]] | <small>2000 SM₁₀₇</small> | LINEAR | 24-a de septembro 2000 | Socorro |- | [[(22122) 2000 SU155|(22122) 2000 SU₁₅₅]] | <small>2000 SU₁₅₅</small> | LINEAR | 24-a de septembro 2000 | Socorro |- | [[(22123) 2000 SG172|(22123) 2000 SG₁₇₂]] | <small>2000 SG₁₇₂</small> | LINEAR | {{dato|27|septembro|2000}} | Socorro |- | [[(22124) 2000 ST183|(22124) 2000 ST₁₈₃]] | <small>2000 ST₁₈₃</small> | [[NEAT]] | {{dato|20|septembro|2000}} | [[Maui]] ([[Usono]]) |- | [[(22125) 2000 SH186|(22125) 2000 SH₁₈₆]] | <small>2000 SH₁₈₆</small> | [[LINEAR]] | {{dato|30|septembro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(22126) 2000 SR187|(22126) 2000 SR₁₈₇]] | <small>2000 SR₁₈₇</small> | [[NEAT]] | {{dato|21|septembro|2000}} | [[Maui]] (Usono) |- | [[(22127) 2000 SZ226|(22127) 2000 SZ₂₂₆]] | <small>2000 SZ₂₂₆</small> | [[LINEAR]] | {{dato|27|septembro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(22128) 2000 SH242|(22128) 2000 SH₂₄₂]] | <small>2000 SH₂₄₂</small> | LINEAR | {{dato|24|septembro|2000}} | Socorro |- | [[(22129) 2000 SD311|(22129) 2000 SD₃₁₁]] | <small>2000 SD₃₁₁</small> | LINEAR | {{dato|26|septembro|2000}} | Socorro |- | [[(22130) 2000 UT3|(22130) 2000 UT₃]] | 2000 UT₃ | LINEAR | {{dato|31|oktobro|2000}} | Socorro |- | [[(22131) 2000 UK4|(22131) 2000 UK₄]] | 2000 UK₄ | LINEAR | {{dato|24|oktobro|2000}} | Socorro |- | ''[[22132 Merkley]]'' | 2000 UD₂₁ | LINEAR | 24-a de oktobro 2000 | Socorro |- | [[(22133) 2000 UO56|(22133) 2000 UO₅₆]] | 2000 UO₅₆ | LINEAR | 24-a de oktobro 2000 | Socorro |- | ''[[22134 Kirian]]'' | 2000 UA₆₆ | LINEAR | {{dato|25|oktobro|2000}} | Socorro |- | [[(22135) 2000 UA100|(22135) 2000 UA₁₀₀]] | <small>2000 UA₁₀₀</small> | LINEAR | 25-a de oktobro 2000 | Socorro |- | ''[[22136 Jamesharrison]]'' | 2000 VJ₃ | [[William Kwong Yu Yeung|W. Kwong Yu Yeung]] | {{dato|1|novembro|2000}} | [[Eloy (Arizono)|Eloy]] ([[Usono]]) |- | ''[[22137 Annettelee]]'' | 2000 VM₁₅ | [[LINEAR]] | 1-a de novembro 2000 | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[22138 Laynrichards]]'' | 2000 VD₂₅ | LINEAR | 1-a de novembro 2000 | Socorro |- | ''[[22139 Jamescox]]'' | 2000 VU₂₈ | LINEAR | 1-a de novembro 2000 | Socorro |- | ''[[22140 Suzyamamoto]]'' | 2000 VW₃₂ | LINEAR | 1-a de novembro 2000 | Socorro |- | [[(22141) 2000 VH36|(22141) 2000 VH₃₆]] | 2000 VH₃₆ | LINEAR | 1-a de novembro 2000 | Socorro |- | ''[[22142 Loripryor]]'' | 2000 VC₃₇ | LINEAR | 1-a de novembro 2000 | Socorro |- | ''[[22143 Cathyfowler]]'' | 2000 VL₃₇ | LINEAR | 1-a de novembro 2000 | Socorro |- | ''[[22144 Linmichaels]]'' | 2000 VM₃₇ | LINEAR | 1-a de novembro 2000 | Socorro |- | [[(22145) 2000 WJ17|(22145) 2000 WJ₁₇]] | 2000 WJ₁₇ | LINEAR | {{dato|21|novembro|2000}} | Socorro |- | ''[[22146 Samaan]]'' | 2000 WM₂₃ | LINEAR | {{dato|20|novembro|2000}} | Socorro |- | [[(22147) 2000 WP32|(22147) 2000 WP₃₂]] | 2000 WP₃₂ | LINEAR | 20-a de novembro 2000 | Socorro |- | ''[[22148 Francislee]]'' | 2000 WH₄₆ | LINEAR | {{dato|21|novembro|2000}} | Socorro |- | [[(22149) 2000 WD49|(22149) 2000 WD₄₉]] | 2000 WD₄₉ | LINEAR | 21-a de novembro 2000 | Socorro |- | [[(22150) 2000 WM49|(22150) 2000 WM₄₉]] | 2000 WM₄₉ | LINEAR | 21-a de novembro 2000 | Socorro |} === 22151-22200 === {| class="wikitable" ! width="145" | [[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!! width="65" |Provizora<br />nomo !! width="180" |Malkovrinto !! width="155" |Dato de malkovro !! width="140" | Loko de malkovro |- | ''[[22151 Davebracy]]'' | 2000 WM₅₆ | [[LINEAR]] | {{dato|21|novembro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[22152 Robbennett]]'' | 2000 WG₅₇ | LINEAR | 21-a de novembro 2000 | Socorro |- | ''[[22153 Kathbarnhart]]'' | 2000 WT₅₈ | LINEAR | 21-a de novembro 2000 | Socorro |- | [[(22154) 2000 WV72|(22154) 2000 WV₇₂]] | 2000 WV₇₂ | LINEAR | {{dato|20|novembro|2000}} | Socorro |- | ''[[22155 Marchetti]]'' | 2000 WQ₈₈ | LINEAR | 20-a de novembro 2000 | Socorro |- | ''[[22156 Richoffman]]'' | 2000 WQ₉₄ | LINEAR | {{dato|21|novembro|2000}} | Socorro |- | ''[[22157 Bryanhoran]]'' | 2000 WQ₉₉ | LINEAR | 21-a de novembro 2000 | Socorro |- | ''[[22158 Chee]]'' | <small>2000 WG₁₀₁</small> | LINEAR | 21-a de novembro 2000 | Socorro |- | [[(22159) 2000 WW116|(22159) 2000 WW₁₁₆]] | <small>2000 WW₁₁₆</small> | LINEAR | {{dato|20|novembro|2000}} | Socorro |- | [[(22160) 2000 WP120|(22160) 2000 WP₁₂₀]] | <small>2000 WP₁₂₀</small> | LINEAR | 20-a de novembro 2000 | Socorro |- | ''[[22161 Santagata]]'' | <small>2000 WR₁₂₃</small> | LINEAR | {{dato|29|novembro|2000}} | Socorro |- | ''[[22162 Leslijohnson]]'' | <small>2000 WS₁₂₃</small> | LINEAR | 29-a de novembro 2000 | Socorro |- | [[(22163) 2000 WF125|(22163) 2000 WF₁₂₅]] | <small>2000 WF₁₂₅</small> | LINEAR | {{dato|26|novembro|2000}} | Socorro |- | [[(22164) 2000 WE135|(22164) 2000 WE₁₃₅]] | <small>2000 WE₁₃₅</small> | LINEAR | {{dato|19|novembro|2000}} | Socorro |- | ''[[22165 Kathydouglas]]'' | <small>2000 WX₁₃₇</small> | LINEAR | {{dato|20|novembro|2000}} | Socorro |- | [[(22166) 2000 WX154|(22166) 2000 WX₁₅₄]] | <small>2000 WX₁₅₄</small> | LINEAR | {{dato|30|novembro|2000}} | Socorro |- | ''[[22167 Lane-Cline]]'' | <small>2000 WP₁₅₇</small> | LINEAR | 30-a de novembro 2000 | Socorro |- | ''[[22168 Weissflog]]'' | <small>2000 WX₁₅₈</small> | [[Jens Kandler|J. Kandler]] kaj [[Gerhard Lehmann (astronomo)|G. Lehmann]] | 30-a de novembro 2000 | [[Drebach]] ([[Germanio]]) |- | [[(22169) 2000 WP165|(22169) 2000 WP₁₆₅]] | <small>2000 WP₁₆₅</small> | [[NEAT]] | {{dato|23|novembro|2000}} | [[Maui]] ([[Usono]]) |- | [[(22170) 2000 WE175|(22170) 2000 WE₁₇₅]] | <small>2000 WE₁₇₅</small> | [[LINEAR]] | {{dato|26|novembro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] |- | ''[[22171 Choi]]'' | <small>2000 WK₁₇₉</small> | LINEAR | 26-a de novembro 2000 | Socorro |- | [[(22172) 2000 XQ11|(22172) 2000 XQ₁₁]] | 2000 XQ₁₁ | LINEAR | {{dato|4|decembro|2000}} | Socorro |- | ''[[22173 Myersdavis]]'' | 2000 XE₂₅ | LINEAR | 4-a de decembro 2000 | Socorro |- | ''[[22174 Allisonmae]]'' | 2000 XG₂₈ | LINEAR | 4-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(22175) 2000 XS29|(22175) 2000 XS₂₉]] | 2000 XS₂₉ | LINEAR | 4-a de decembro 2000 | Socorro |- | [[(22176) 2000 XG36|(22176) 2000 XG₃₆]] | 2000 XG₃₆ | LINEAR | {{dato|5|decembro|2000}} | Socorro |- | ''[[22177 Saotome]]'' | 2000 XS₃₈ | ''[[BATTeRS]]'' | {{dato|6|decembro|2000}} | [[Bisei]] ([[Japanio]]) |- | [[(22178) 2000 XW40|(22178) 2000 XW₄₀]] | 2000 XW₄₀ | [[LINEAR]] | {{dato|5|decembro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(22179) 2000 YY]] | 2000 YY | [[Korado Korlević]] | {{dato|17|decembro|2000}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(22180) 2000 YZ]] | 2000 YZ | [[LONEOS]] | {{dato|19|decembro|2000}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | [[(22181) 2000 YA6|(22181) 2000 YA₆]] | 2000 YA₆ | [[LINEAR]] | {{dato|20|decembro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(22182) 2000 YR9|(22182) 2000 YR₉]] | 2000 YR₉ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|22|decembro|2000}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | ''[[22183 Canonlau]]'' | 2000 YE₁₂ | [[William Kwong Yu Yeung|W. Kwong Yu Yeung]] | {{dato|23|decembro|2000}} | [[Eloy (Arizono)|Eloy]] ([[Usono]]) |- | ''[[22184 Rudolfveltman]]'' | 2000 YT₁₅ | [[LONEOS]] | {{dato|22|decembro|2000}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | ''[[22185 Štiavnica]]'' | 2000 YV₂₈ | [[Peter Kušnirák|P. Kušnirák]] kaj [[Ulrika Babiaková|U. Babiaková]] | {{dato|29|decembro|2000}} | [[Ondřejov (Distrikto Prago-oriento)|Ondřejov]] ([[Ĉeĥio]]) |- | [[(22186) 2000 YO30|(22186) 2000 YO₃₀]] | 2000 YO₃₀ | [[NEAT]] | 29-a de decembro 2000 | [[Maui]] ([[Usono]]) |- | [[(22187) 2000 YZ33|(22187) 2000 YZ₃₃]] | 2000 YZ₃₃ | [[LINEAR]] | {{dato|28|decembro|2000}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(22188) 2000 YU61|(22188) 2000 YU₆₁]] | 2000 YU₆₁ | LINEAR | {{dato|30|decembro|2000}} | Socorro |- | ''[[22189 Gijskatgert]]'' | 2049 P-L | [[Ingrid van Houten-Groeneveld|I. van Houten-Groeneveld]]<br />[[Cornelis Johannes van Houten|C. J. van Houten]]<br />[[Tom Gehrels]] | {{dato|24|septembro|1960}} | [[Observatorio de la Monto Palomar|Monto Palomar]]<br />[[Kalifornio]]<br />[[Usono]] |- | ''[[22190 Stellakwee]]'' | 2100 P-L | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 24-a de septembro 1960 | Monto Palomar<br />Usono |- | ''[[22191 Achúcarro]]'' | 2113 P-L | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 24-a de septembro 1960 | Monto Palomar |- | ''[[22192 Vivienreuter]]'' | 2571 P-L | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 24-a de septembro 1960 | Monto Palomar |- | [[(22193) 2712 P-L]] | 2712 P-L | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 24-a de septembro 1960 | Monto Palomar |- | [[(22194) 2740 P-L]] | 2740 P-L | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 24-a de septembro 1960 | Monto Palomar |- | ''[[22195 Nevadodelruiz]]'' | 3509 P-L | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | {{dato|17|oktobro|1960}} | Monto Palomar |- | [[(22196) 3518 P-L]] | 3518 P-L | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | {{dato|17|oktobro|1960}} | Monto Palomar |- | [[(22197) 3555 P-L]] | 3555 P-L | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | {{dato|22|oktobro|1960}} | Monto Palomar |- | [[(22198) 4080 P-L]] | 4080 P-L | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | {{dato|24|septembro|1960}} | Monto Palomar |- | [[22199 Klonio]] | 4572 P-L | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 24-a de septembro 1960 | Monto Palomar |- | [[(22200) 4573 P-L]] | 4573 P-L | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | {{dato|26|septembro|1960}} | Monto Palomar |} === 22201-22250 === {| class="wikitable" ! width="145" | [[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!! width="65" |Provizora<br />nomo !! width="180" |Malkovrinto !! width="155" |Dato de malkovro !! width="140" | Loko de malkovro |- | [[(22201) 4584 P-L]] | 4584 P-L | [[Ingrid van Houten-Groeneveld|I. van Houten-Groeneveld]]<br />[[Cornelis Johannes van Houten|C. J. van Houten]]<br />[[Tom Gehrels]] | {{dato|24|septembro|1960}} | [[Observatorio de la Monto Palomar|Monto Palomar]]<br />[[Kalifornio]], [[Usono]] |- | [[(22202) 4715 P-L]] | 4715 P-L | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 24-a de septembro 1960 | Monto Palomar<br />Usono |- | [[22203 Protoenoro]] | 6020 P-L | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 24-a de septembro 1960 | Monto Palomar |- | [[(22204) 6121 P-L]] | 6121 P-L | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 24-a de septembro 1960 | Monto Palomar |- | [[(22205) 6703 P-L]] | 6703 P-L | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 24-a de septembro 1960 | Monto Palomar |- | [[(22206) 6735 P-L]] | 6735 P-L | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 24-a de septembro 1960 | Monto Palomar |- | [[(22207) 7081 P-L]] | 7081 P-L | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | {{dato|17|oktobro|1960}} | Monto Palomar |- | [[(22208) 7605 P-L]] | 7605 P-L | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 17-a de oktobro 1960 | Monto Palomar |- | [[(22209) 1056 T-1]] | 1056 T-1 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | {{dato|25|marto|1971}} | Monto Palomar |- | [[(22210) 2206 T-1]] | 2206 T-1 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 25-a de marto 1971 | Monto Palomar |- | [[(22211) 3106 T-1]] | 3106 T-1 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | {{dato|26|marto|1971}} | Monto Palomar |- | [[(22212) 3195 T-1]] | 3195 T-1 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 26-a de marto 1971 | Monto Palomar |- | [[(22213) 4322 T-1]] | 4322 T-1 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 26-a de marto 1971 | Monto Palomar |- | [[(22214) 4326 T-1]] | 4326 T-1 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 26-a de marto 1971 | Monto Palomar |- | [[(22215) 1108 T-2]] | 1108 T-2 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | {{dato|29|septembro|1973}} | Monto Palomar |- | [[(22216) 1242 T-2]] | 1242 T-2 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 29-a de septembro 1973 | Monto Palomar |- | [[(22217) 1260 T-2]] | 1260 T-2 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 29-a de septembro 1973 | Monto Palomar |- | [[(22218) 2064 T-2]] | 2064 T-2 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 29-a de septembro 1973 | Monto Palomar |- | [[(22219) 2066 T-2]] | 2066 T-2 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 29-a de septembro 1973 | Monto Palomar |- | [[(22220) 2097 T-2]] | 2097 T-2 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 29-a de septembro 1973 | Monto Palomar |- | [[(22221) 2243 T-2]] | 2243 T-2 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 29-a de septembro 1973 | Monto Palomar |- | [[22222 Hodio]] | 3156 T-2 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | {{dato|30|septembro|1973}} | Monto Palomar |- | [[(22223) 3232 T-2]] | 3232 T-2 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | {{dato|30|septembro|1973}} | Monto Palomar |- | [[(22224) 3270 T-2]] | 3270 T-2 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | {{dato|30|septembro|1973}} | Monto Palomar |- | [[(22225) 4091 T-2]] | 4091 T-2 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | {{dato|29|septembro|1973}} | Monto Palomar |- | [[(22226) 4328 T-2]] | 4328 T-2 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 29-a de septembro 1973 | Monto Palomar |- | [[22227 Polikseno]] | 5030 T-2 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | {{dato|25|septembro|1973}} | Monto Palomar |- | [[(22228) 5081 T-2]] | 5081 T-2 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 25-a de septembro 1973 | Monto Palomar |- | [[(22229) 5415 T-2]] | 5415 T-2 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 25-a de septembro 1973 | Monto Palomar |- | [[(22230) 1022 T-3]] | 1022 T-3 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | {{dato|17|oktobro|1977}} | Monto Palomar |- | [[(22231) 2239 T-3]] | 2239 T-3 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | {{dato|16|oktobro|1977}} | Monto Palomar |- | [[(22232) 2311 T-3]] | 2311 T-3 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 16-a de oktobro 1977 | Monto Palomar |- | [[(22233) 3093 T-3]] | 3093 T-3 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 16-a de oktobro 1977 | Monto Palomar |- | [[(22234) 3166 T-3]] | 3166 T-3 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 16-a de oktobro 1977 | Monto Palomar |- | [[(22235) 3502 T-3]] | 3502 T-3 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 16-a de oktobro 1977 | Monto Palomar |- | [[(22236) 3535 T-3]] | 3535 T-3 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 16-a de oktobro 1977 | Monto Palomar |- | [[(22237) 3833 T-3]] | 3833 T-3 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 16-a de oktobro 1977 | Monto Palomar |- | [[(22238) 3854 T-3]] | 3854 T-3 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 16-a de oktobro 1977 | Monto Palomar |- | [[(22239) 4030 T-3]] | 4030 T-3 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 16-a de oktobro 1977 | Monto Palomar |- | [[(22240) 4039 T-3]] | 4039 T-3 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 16-a de oktobro 1977 | Monto Palomar |- | [[(22241) 4072 T-3]] | 4072 T-3 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 16-a de oktobro 1977 | Monto Palomar |- | [[(22242) 4080 T-3]] | 4080 T-3 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 16-a de oktobro 1977 | Monto Palomar |- | [[(22243) 4141 T-3]] | 4141 T-3 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 16-a de oktobro 1977 | Monto Palomar |- | [[(22244) 4235 T-3]] | 4235 T-3 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 16-a de oktobro 1977 | Monto Palomar |- | [[(22245) 4309 T-3]] | 4309 T-3 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 16-a de oktobro 1977 | Monto Palomar |- | [[(22246) 4380 T-3]] | 4380 T-3 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 16-a de oktobro 1977 | Monto Palomar |- | [[(22247) 4611 T-3]] | 4611 T-3 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 16-a de oktobro 1977 | Monto Palomar |- | [[(22248) 5029 T-3]] | 5029 T-3 | I. van Houten-Groeneveld<br />C. J. van Houten<br />Tom Gehrels | 16-a de oktobro 1977 | Monto Palomar |- | ''[[22249 Dvorets Pionerov|22249 Dvorets Pionerov]]'' | 1972 RF₂ | [[Nikolaj Stepanoviĉ Ĉerniĥ|Nikolaj Ĉerniĥ]] | {{dato|11|septembro|1972}} | [[Nauĉno (Baĥĉisaraja distrikto)|Nauĉno]] <!--de facto-->([[Rusio]]) |- | ''[[22250 Konstfrolov]]'' | 1978 RD₂ | [[Tamara Miĥajlovna Smirnova|Tamara Smirnova]] | {{dato|7|septembro|1978}} | Nauĉno |} === 22251-22300 === {| class="wikitable" ! width="145" | [[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!! width="65" |Provizora<br />nomo !! width="180" |Malkovrinto !! width="155" |Dato de malkovro !! width="140" | Loko de malkovro |- | ''[[22251 Eden]]'' | 1978 RT₆ | [[Claes-Ingvar Lagerkvist]] | {{dato|2|septembro|1978}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22252) 1978 SG]] | 1978 SG | [[Richard Martin West]] | {{dato|27|septembro|1978}} | La Silla |- | ''[[22253 Sivers]]'' | 1978 SU₇ | [[Ljudmila Ĵuravljova]] | {{dato|26|septembro|1978}} | [[Nauĉno (Baĥĉisaraja distrikto)|Nauĉno]] ([[Rusio]]) |- | ''[[22254 Vladbarmin]]'' | 1978 TV₂ | [[Nikolaj Stepanoviĉ Ĉerniĥ|Nikolaj Ĉerniĥ]] | {{dato|3|oktobro|1978}} | Nauĉno |- | [[(22255) 1978 VX4|(22255) 1978 VX₄]] | 1978 VX₄ | [[Eleanor Francis Helin|E. F. Helin]] kaj [[Schelte J. Bus|S. J. Bus]] | {{dato|7|novembro|1978}} | [[Observatorio de la Monto Palomar|Mt. Palomar]] ([[Usono]]) |- | [[(22256) 1978 VP9|(22256) 1978 VP₉]] | 1978 VP₉ | E. F. Helin kaj S. J. Bus | 7-a de novembro 1978 | Mt. Palomar |- | [[(22257) 1978 VJ10|(22257) 1978 VJ₁₀]] | 1978 VJ₁₀ | E. F. Helin kaj S. J. Bus | 7-a de novembro 1978 | Monto Palomar |- | [[(22258) 1979 MB3|(22258) 1979 MB₃]] | 1979 MB₃ | E. F. Helin kaj S. J. Bus | {{dato|25|junio|1979}} | [[Coonabarabran]] |- | [[(22259) 1979 MD5|(22259) 1979 MD₅]] | 1979 MD₅ | E. F. Helin kaj S. J. Bus | 25-a de junio 1979 | Coonabarabran |- | ''[[22260 Ur]]'' | 1979 UR | [[Antonín Mrkos]] | {{dato|19|oktobro|1979}} | [[České Budějovice]] |- | [[(22261) 1980 AB]] | 1980 AB | [[Zdeňka Vávrová]] | {{dato|13|januaro|1980}} | České Budějovice |- | [[(22262) 1980 PZ2|(22262) 1980 PZ₂]] | 1980 PZ₂ | [[Reĝa observatorio de Edinburgo|Observatorio de Edinburgo]] | {{dato|4|aŭgusto|1980}} | [[Coonabarabran]] |- | ''[[22263 Pignedoli]]'' | 1980 RC | [[Observatorio San Vittore]] | {{dato|3|septembro|1980}} | [[Bolonjo]] ([[Italio]]) |- | [[(22264) 1981 EX8|(22264) 1981 EX₈]] | 1981 EX₈ | [[Schelte J. Bus]] | {{dato|1|marto|1981}} | [[Coonabarabran]] |- | [[(22265) 1981 EE11|(22265) 1981 EE₁₁]] | 1981 EE₁₁ | Schelte J. Bus | 1-a de marto 1981 | Coonabarabran |- | [[(22266) 1981 EQ11|(22266) 1981 EQ₁₁]] | 1981 EQ₁₁ | Schelte J. Bus | {{dato|7|marto|1981}} | Coonabarabran |- | [[(22267) 1981 ET23|(22267) 1981 ET₂₃]] | 1981 ET₂₃ | Schelte J. Bus | {{dato|3|marto|1981}} | Coonabarabran |- | [[(22268) 1981 EJ26|(22268) 1981 EJ₂₆]] | 1981 EJ₂₆ | Schelte J. Bus | {{dato|2|marto|1981}} | Coonabarabran |- | [[(22269) 1981 EK27|(22269) 1981 EK₂₇]] | 1981 EK₂₇ | Schelte J. Bus | 2-a de marto 1981 | Coonabarabran |- | [[(22270) 1981 EQ30|(22270) 1981 EQ₃₀]] | 1981 EQ₃₀ | Schelte J. Bus | 2-a de marto 1981 | Coonabarabran |- | [[(22271) 1981 EZ32|(22271) 1981 EZ₃₂]] | 1981 EZ₃₂ | Schelte J. Bus | {{dato|1|marto|1981}} | Coonabarabran |- | [[(22272) 1981 EY39|(22272) 1981 EY₃₉]] | 1981 EY₃₉ | Schelte J. Bus | {{dato|2|marto|1981}} | Coonabarabran |- | [[(22273) 1981 QO3|(22273) 1981 QO₃]] | 1981 QO₃ | [[Henri Debehogne]] | {{dato|26|aŭgusto|1981}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22274) 1981 RN]] | 1981 RN | [[Antonín Mrkos]] | {{dato|7|septembro|1981}} | [[České Budějovice]] |- | ''[[22275 Barentsen]]'' | 1982 BU | [[Edward L. G. Bowell]] | {{dato|18|januaro|1982}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | ''[[22276 Belkin]]'' | 1982 UH₉ | [[Ljudmila Ĵuravljova]] | {{dato|21|oktobro|1982}} | [[Nauĉno (Baĥĉisaraja distrikto)|Nauĉno]] ([[Rusio]]) |- | [[22277 Hirado]] | 1982 VK₄ | [[Hiroki Kosaj|H. Kosaj]] kaj [[Kiiĉiro Furukaŭa|K. Furukaŭa]] | {{dato|14|novembro|1982}} | [[Monto Ontake]] |- | ''[[22278 Protitch]]'' | 1983 RT₃ | [[Henri Debehogne]] | {{dato|2|septembro|1983}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22279) 1984 DM]] | 1984 DM | Henri Debehogne | {{dato|23|februaro|1984}} | La Silla |- | [[22280 Mandragoro]] | 1985 CD₂ | Henri Debehogne | {{dato|12|februaro|1985}} | La Silla |- | ''[[22281 Popescu]]'' | 1985 PC | [[Edward L. G. Bowell]] | {{dato|14|aŭgusto|1985}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | [[(22282) 1985 RA]] | 1985 RA | [[Observatorio de la Universitato de Kopenhago|Observatorio de Kopenhago]] | {{dato|11|septembro|1985}} | [[Holbæk]] ([[Danio]]) |- | [[22283 Piteaso]] | 1986 PY | [[Violeta G. Ivanova|V. G. Ivanova]] kaj [[Eric Walter Elst|E. W. Elst]] | {{dato|6|aŭgusto|1986}} | [[Smoljan]] ([[Bulgario]]) |- | [[(22284) 1986 SH]] | 1986 SH | [[Antonín Mrkos]] | {{dato|30|septembro|1986}} | [[České Budějovice]] |- | [[(22285) 1987 RR]] | 1987 RR | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|3|septembro|1987}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22286) 1988 BO3|(22286) 1988 BO₃]] | 1988 BO₃ | [[Henri Debehogne]] | {{dato|18|januaro|1988}} | La Silla |- | [[(22287) 1988 RL12|(22287) 1988 RL₁₂]] | 1988 RL₁₂ | [[Schelte J. Bus]] | {{dato|14|septembro|1988}} | [[Inter-Amerika observatorio de Cerro Tololo|Cerro Tololo]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22288) 1988 TR2|(22288) 1988 TR₂]] | 1988 TR₂ | [[Antonín Mrkos]] | {{dato|11|oktobro|1988}} | [[České Budějovice]] |- | [[(22289) 1988 XV1|(22289) 1988 XV₁]] | 1988 XV₁ | [[Sejĝi Ueda|S. Ueda]] kaj [[Hiroŝi Kaneda|H. Kaneda]] | {{dato|11|decembro|1988}} | [[Kuŝiro]] ([[Japanio]]) |- | [[(22290) 1989 AO]] | 1989 AO | [[Eleanor Francis Helin]] | {{dato|2|januaro|1989}} | [[Observatorio de la Monto Palomar|Mt. Palomar]] ([[Usono]]) |- | ''[[22291 Heitifer]]'' | 1989 CH₅ | [[Freimut Börngen]] | {{dato|2|februaro|1989}} | <small>[[Tautenburg]] ([[Germanio]])</small> |- | [[22292 Mosulo]] | 1989 SM₁ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|26|septembro|1989}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22293) 1989 SK4|(22293) 1989 SK₄]] | 1989 SK₄ | Eric Walter Elst | 26-a de septembro 1989 | La Silla |- | ''[[22294 Simmons]]'' | 1989 SC₈ | [[Carolyn S. Shoemaker|C. S. Shoemaker]] kaj <br />[[Eugene M. Shoemaker|E. M. Shoemaker]] | {{dato|28|septembro|1989}} | [[Observatorio de la Monto Palomar|Mt. Palomar]] ([[Usono]]) |- | [[(22295) 1989 SZ9|(22295) 1989 SZ₉]] | 1989 SZ₉ | [[Henri Debehogne]] | {{dato|26|septembro|1989}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22296) 1989 TW4|(22296) 1989 TW₄]] | 1989 TW₄ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|7|oktobro|1989}} | La Silla |- | [[(22297) 1989 WA1|(22297) 1989 WA₁]] | 1989 WA₁ | [[Yoshikane Mizuno|Y. Mizuno]] kaj [[Toshimasa Furuta|T. Furuta]] | {{dato|21|novembro|1989}} | [[Kani (Gifu)|Kani]] ([[Japanio]]) |- | [[(22298) 1990 EJ]] | 1990 EJ | [[Sejĝi Ueda|S. Ueda]] kaj [[Hiroŝi Kaneda|H. Kaneda]] | {{dato|2|marto|1990}} | [[Kuŝiro]] ([[Japanio]]) |- | ''[[22299 Georgesteiner]]'' | 1990 GS | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|15|aprilo|1990}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22300) 1990 OY]] | 1990 OY | [[Eleanor Francis Helin]] | {{dato|19|julio|1990}} | [[Observatorio de la Monto Palomar|Mt. Palomar]] ([[Usono]]) |} === 22301-22350 === {| class="wikitable" ! width="165" | [[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!! width="64" |Provizora<br />nomo !! width="175" |Malkovrinto !! width="154" |Dato de malkovro !! width="140" | Loko de malkovro |- | [[(22301) 1990 OB1|(22301) 1990 OB₁]] | 1990 OB₁ | [[Eleanor Francis Helin]] | {{dato|22|julio|1990}} | [[Observatorio de la Monto Palomar|Mt. Palomar]] ([[Usono]]) |- | [[(22302) 1990 OG4|(22302) 1990 OG₄]] | 1990 OG₄ | [[Henry E. Holt]] | {{dato|24|julio|1990}} | Monto Palomar |- | [[(22303) 1990 QE4|(22303) 1990 QE₄]] | 1990 QE₄ | Henry E. Holt | {{dato|23|aŭgusto|1990}} | Monto Palomar |- | [[(22304) 1990 RU9|(22304) 1990 RU₉]] | 1990 RU₉ | Henry E. Holt | {{dato|14|septembro|1990}} | Monto Palomar |- | [[(22305) 1990 SD2|(22305) 1990 SD₂]] | 1990 SD₂ | Henry E. Holt | {{dato|17|septembro|1990}} | Monto Palomar |- | [[(22306) 1990 SF4|(22306) 1990 SF₄]] | 1990 SF₄ | [[Kenneth J. Lawrence]] | {{dato|23|septembro|1990}} | Monto Palomar |- | [[(22307) 1990 SU4|(22307) 1990 SU₄]] | 1990 SU₄ | [[Antonín Mrkos]] | {{dato|16|septembro|1990}} | [[České Budějovice]] |- | [[(22308) 1990 UO4|(22308) 1990 UO₄]] | 1990 UO₄ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|16|oktobro|1990}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22309) 1990 VO4|(22309) 1990 VO₄]] | 1990 VO₄ | Eric Walter Elst | {{dato|15|novembro|1990}} | La Silla |- | [[(22310) 1990 WU1|(22310) 1990 WU₁]] | 1990 WU₁ | Eric Walter Elst | {{dato|18|novembro|1990}} | La Silla |- | [[(22311) 1991 EF2|(22311) 1991 EF₂]] | 1991 EF₂ | [[Henri Debehogne]] | {{dato|10|marto|1991}} | La Silla |- | ''[[22312 Kelly]]'' | 1991 GW₁ | [[Carolyn S. Shoemaker]] <br />kaj [[David H. Levy]] | {{dato|14|aprilo|1991}} | [[Observatorio de la Monto Palomar|Mt. Palomar]] ([[Usono]]) |- | [[(22313) 1991 GP3|(22313) 1991 GP₃]] | 1991 GP₃ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|8|aprilo|1991}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22314) 1991 GV3|(22314) 1991 GV₃]] | 1991 GV₃ | Eric Walter Elst | 8-a de aprilo 1991 | La Silla |- | [[(22315) 1991 GA4|(22315) 1991 GA₄]] | 1991 GA₄ | Eric Walter Elst | 8-a de aprilo 1991 | La Silla |- | [[(22316) 1991 LO1|(22316) 1991 LO₁]] | 1991 LO₁ | Eric Walter Elst | {{dato|6|junio|1991}} | La Silla |- | [[(22317) 1991 LL2|(22317) 1991 LL₂]] | 1991 LL₂ | Eric Walter Elst | 6-a de junio 1991 | La Silla |- | [[(22318) 1991 PG1|(22318) 1991 PG₁]] | 1991 PG₁ | [[Eleanor Francis Helin]] | {{dato|15|aŭgusto|1991}} | [[Observatorio de la Monto Palomar|Mt. Palomar]] ([[Usono]]) |- | [[(22319) 1991 PX6|(22319) 1991 PX₆]] | 1991 PX₆ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|6|aŭgusto|1991}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22320) 1991 PH18|(22320) 1991 PH₁₈]] | 1991 PH₁₈ | [[Henry E. Holt]] | {{dato|8|aŭgusto|1991}} | [[Observatorio de la Monto Palomar|Mt. Palomar]] ([[Usono]]) |- | [[(22321) 1991 RP]] | 1991 RP | [[Eleanor Francis Helin]] | {{dato|4|septembro|1991}} | Monto Palomar |- | ''[[22322 Bodensee]]'' | 1991 RQ₄ | [[Freimut Börngen|Börngen]] kaj [[Lutz D. Schmadel|Schmadel]] | {{dato|13|septembro|1991}} | <small>[[Tautenburg]] ([[Germanio]])</small> |- | [[(22323) 1991 RC6|(22323) 1991 RC₆]] | 1991 RC₆ | [[Henry E. Holt]] | 13-a de septembro 1991 | [[Observatorio de la Monto Palomar|Mt. Palomar]] ([[Usono]]) |- | [[(22324) 1991 RQ9|(22324) 1991 RQ₉]] | 1991 RQ₉ | Henry E. Holt | {{dato|10|septembro|1991}} | Monto Palomar |- | [[(22325) 1991 RE19|(22325) 1991 RE₁₉]] | 1991 RE₁₉ | Henry E. Holt | {{dato|14|septembro|1991}} | Monto Palomar |- | [[(22326) 1991 SZ]] | 1991 SZ | [[Robert H. McNaught]] | {{dato|30|septembro|1991}} | [[Coonabarabran]] |- | [[(22327) 1991 TS]] | 1991 TS | Robert H. McNaught | {{dato|1|oktobro|1991}} | Coonabarabran |- | [[(22328) 1991 VJ1|(22328) 1991 VJ₁]] | 1991 VJ₁ | [[Satoru Otomo]] | {{dato|4|novembro|1991}} | [[Hokuto]] ([[Japanio]]) |- | [[(22329) 1991 VT5|(22329) 1991 VT₅]] | 1991 VT₅ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|2|novembro|1991}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22330) 1991 VU5|(22330) 1991 VU₅]] | 1991 VU₅ | Eric Walter Elst | 2-a de novembro 1991 | La Silla |- | [[(22331) 1992 AC1|(22331) 1992 AC₁]] | 1992 AC₁ | [[Atsushi Sugie]] | {{dato|10|januaro|1992}} | [[Taga (Ŝiga)|Taga]] ([[Japanio]]) |- | [[(22332) 1992 DD8|(22332) 1992 DD₈]] | 1992 DD₈ | [[Uppsala-ESO Survey of Asteroids and Comets|UESAC]] | {{dato|29|februaro|1992}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22333) 1992 DG10|(22333) 1992 DG₁₀]] | 1992 DG₁₀ | UESAC | {{dato|29|februaro|1992}} | La Silla |- | [[(22334) 1992 ES6|(22334) 1992 ES₆]] | 1992 ES₆ | UESAC | {{dato|1|marto|1992}} | La Silla |- | [[(22335) 1992 ED18|(22335) 1992 ED₁₈]] | 1992 ED₁₈ | UESAC | {{dato|3|marto|1992}} | La Silla |- | [[(22336) 1992 EA19|(22336) 1992 EA₁₉]] | 1992 EA₁₉ | UESAC | {{dato|1|marto|1992}} | La Silla |- | [[(22337) 1992 EV32|(22337) 1992 EV₃₂]] | 1992 EV₃₂ | UESAC | {{dato|2|marto|1992}} | La Silla |- | ''[[22338 Janemojo]]'' | 1992 LE | [[Carolyn S. Shoemaker]] <br />kaj [[David H. Levy]] | {{dato|3|junio|1992}} | [[Observatorio de la Monto Palomar|Mt. Palomar]] ([[Usono]]) |- | [[(22339) 1992 OL3|(22339) 1992 OL₃]] | 1992 OL₃ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|26|julio|1992}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22340) 1992 OM6|(22340) 1992 OM₆]] | 1992 OM₆ | Eric Walter Elst | {{dato|30|julio|1992}} | La Silla |- | ''[[22341 Francispoulenc]]'' | 1992 PF | Eric Walter Elst | {{dato|8|aŭgusto|1992}} | [[Caussols]] ([[Francio]]) |- | [[(22342) 1992 RW2|(22342) 1992 RW₂]] | 1992 RW₂ | Eric Walter Elst | {{dato|2|septembro|1992}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22343) 1992 RM5|(22343) 1992 RM₅]] | 1992 RM₅ | Eric Walter Elst | 2-a de septembro 1992 | La Silla (Ĉlio) |- | [[(22344) 1992 RJ7|(22344) 1992 RJ₇]] | 1992 RJ₇ | Eric Walter Elst | 2-a de septembro 1992 | La Silla |- | [[(22345) 1992 SP2|(22345) 1992 SP₂]] | 1992 SP₂ | [[Eleanor Francis Helin]] | {{dato|23|septembro|1992}} | [[Observatorio de la Monto Palomar|Mt. Palomar]] ([[Usono]]) |- | ''[[22346 Katsumatatakashi]]'' | 1992 SY₁₂ | [[Masayuki Yanai|M. Yanai]] kaj [[Kazurō Watanabe|K. Watanabe]] | {{dato|28|septembro|1992}} | [[Kitami]] ([[Japanio]]) |- | ''[[22347 Mishinatakashi]]'' | 1992 SE₁₃ | [[Kin Endate|K. Endate]] kaj K. Watanabe | {{dato|30|septembro|1992}} | Kitami |- | ''[[22348 Schmeidler]]'' | 1992 SA₁₇ | [[Freimut Börngen|Börngen]] kaj [[Lutz D. Schmadel|Schmadel]] | {{dato|24|septembro|1992}} | <small>[[Tautenburg]] ([[Germanio]])</small> |- | [[(22349) 1992 UH]] | 1992 UH | [[Sejĝi Ueda|S. Ueda]] kaj [[Hiroŝi Kaneda|H. Kaneda]] | {{dato|19|oktobro|1992}} | [[Kuŝiro]] ([[Japanio]]) |- | [[(22350) 1992 US]] | 1992 US | [[Atsushi Sugie]] | {{dato|21|oktobro|1992}} | [[Taga (Ŝiga)|Taga]] (Japanio) |} === 22351-22400 === {| class="wikitable" ! width="170" | [[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!! width="64" |Provizora<br />nomo !! width="170" |Malkovrinto !! width="154" |Dato de malkovro !! width="140" | Loko de malkovro |- | ''[[22351 Yamashitatoshiki]]'' | 1992 UT₂ | [[Kin Endate|K. Endate]] kaj [[Kazurō Watanabe|K. Watanabe]] | {{dato|19|oktobro|1992}} | [[Kitami]] ([[Japanio]]) |- | ''[[22352 Fujiwarakenjiro]]'' | 1992 UP₃ | K. Endate kaj K. Watanabe | {{dato|26|oktobro|1992}} | Kitami |- | [[(22353) 1992 UA6|(22353) 1992 UA₆]] | 1992 UA₆ | [[Sejĝi Ueda|S. Ueda]] kaj [[Hiroŝi Kaneda|H. Kaneda]] | {{dato|28|oktobro|1992}} | [[Kuŝiro]] ([[Japanio]]) |- | ''[[22354 Sposetti]]'' | 1992 UR₈ | [[Freimut Börngen]] | {{dato|31|oktobro|1992}} | <small>[[Tautenburg]] ([[Germanio]])</small> |- | ''[[22355 Yahabananshozan]]'' | 1992 WD₁ | [[Kin Endate|K. Endate]] kaj [[Kazurō Watanabe|K. Watanabe]] | {{dato|16|novembro|1992}} | [[Kitami]] ([[Japanio]]) |- | ''[[22356 Feyerabend]]'' | 1992 WS₆ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|19|novembro|1992}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22357) 1992 YJ]] | 1992 YJ | [[Akira Natori|A. Natori]] kaj [[Takeŝi Urata|T. Urata]] | {{dato|22|decembro|1992}} | [[Ŝimizu-kvartalo|Ŝimizu]] ([[Japanio]]) |- | [[(22358) 1993 FK11|(22358) 1993 FK₁₁]] | 1993 FK₁₁ | [[Uppsala-ESO Survey of Asteroids and Comets|UESAC]] | {{dato|17|marto|1993}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22359) 1993 FR11|(22359) 1993 FR₁₁]] | 1993 FR₁₁ | UESAC | 17-a de marto 1993 | La Silla |- | [[(22360) 1993 FT11|(22360) 1993 FT₁₁]] | 1993 FT₁₁ | UESAC | 17-a de marto 1993 | La Silla |- | [[(22361) 1993 FN14|(22361) 1993 FN₁₄]] | 1993 FN₁₄ | UESAC | 17-a de marto 1993 | La Silla |- | [[(22362) 1993 FY19|(22362) 1993 FY₁₉]] | 1993 FY₁₉ | UESAC | 17-a de marto 1993 | La Silla |- | [[(22363) 1993 FX21|(22363) 1993 FX₂₁]] | 1993 FX₂₁ | UESAC | {{dato|21|marto|1993}} | La Silla |- | [[(22364) 1993 FJ33|(22364) 1993 FJ₃₃]] | 1993 FJ₃₃ | UESAC | {{dato|19|marto|1993}} | La Silla |- | [[(22365) 1993 FQ43|(22365) 1993 FQ₄₃]] | 1993 FQ₄₃ | UESAC | 19-a de marto 1993 | La Silla |- | ''[[22366 Flettner]]'' |1993 MT | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|21|junio|1993}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22367) 1993 MZ]] | 1993 MZ | [[Robert H. McNaught]] | {{dato|18|junio|1993}} | [[Coonabarabran]] |- | [[(22368) 1993 PV3|(22368) 1993 PV₃]] | 1993 PV₃ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|14|aŭgusto|1993}} | [[Caussols]] ([[Francio]]) |- | ''[[22369 Klinger]]'' | 1993 SE₃ | [[Freimut Börngen|Börngen]] kaj [[Lutz D. Schmadel|Schmadel]] | {{dato|18|septembro|1993}} | <small>[[Tautenburg]] ([[Germanio]])</small> |- | ''[[22370 Italocalvino]]'' | 1993 TJ₂ | [[Observatorio Bassano Bresciano|Obs. Bassano Bresciano]] | {{dato|15|oktobro|1993}} | [[Bassano Bresciano]] |- | [[(22371) 1993 TA16|(22371) 1993 TA₁₆]] | 1993 TA₁₆ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|9|oktobro|1993}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22372) 1993 TD28|(22372) 1993 TD₂₈]] | 1993 TD₂₈ | Eric Walter Elst | 9-a de oktobro 1993 | La Silla |- | [[(22373) 1993 TJ31|(22373) 1993 TJ₃₁]] | 1993 TJ₃₁ | Eric Walter Elst | 9-a de oktobro 1993 | La Silla |- | [[(22374) 1993 TX33|(22374) 1993 TX₃₃]] | 1993 TX₃₃ | Eric Walter Elst | 9-a de oktobro 1993 | La Silla |- | [[(22375) 1993 TF34|(22375) 1993 TF₃₄]] | 1993 TF₃₄ | Eric Walter Elst | 9-a de oktobro 1993 | La Silla |- | [[(22376) 1993 TX38|(22376) 1993 TX₃₈]] | 1993 TX₃₈ | Eric Walter Elst | 9-a de oktobro 1993 | La Silla |- | [[(22377) 1993 UW6|(22377) 1993 UW₆]] | 1993 UW₆ | Eric Walter Elst | {{dato|20|oktobro|1993}} | La Silla |- | ''[[22378 Gaherty]]'' | 1994 AY₁₀ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|8|januaro|1994}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | ''[[22379 Montale]]'' | 1994 CO₁ | [[Astronomia Rondo de Farra d'Isonzo|Farra d'Isonzo]] | {{dato|10|februaro|1994}} | [[Farra d'Isonzo]] ([[Italio]]) |- | [[(22380) 1994 CF10|(22380) 1994 CF₁₀]] | 1994 CF₁₀ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|7|februaro|1994}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22381) 1994 CN10|(22381) 1994 CN₁₀]] | 1994 CN₁₀ | Eric Walter Elst | {{dato|7|februaro|1994}} | La Silla |- | [[(22382) 1994 CY16|(22382) 1994 CY₁₆]] | 1994 CY₁₆ | Eric Walter Elst | {{dato|8|februaro|1994}} | La Silla |- | ''[[22383 Nikolauspacassi]]'' | 1994 EL | [[Astronomia Rondo de Farra d'Isonzo|Farra d'Isonzo]] | {{dato|5|marto|1994}} | [[Farra d'Isonzo]] ([[Italio]]) |- | [[(22384) 1994 EZ6|(22384) 1994 EZ₆]] | 1994 EZ₆ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|9|marto|1994}} | [[Caussols]] ([[Francio]]) |- | ''[[22385 Fujimoriboshi]]'' | 1994 EK₇ | [[Masanori Hirasawa|M. Hirasawa]] kaj [[Shohei Suzuki|S. Suzuki]] | {{dato|14|marto|1994}} | [[Fuĵimi (Nagano)|Fuĵimi]] ([[Japanio]]) |- | [[(22386) 1994 PF14|(22386) 1994 PF₁₄]] | 1994 PF₁₄ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|10|aŭgusto|1994}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22387) 1994 PN14|(22387) 1994 PN₁₄]] | 1994 PN₁₄ | Eric Walter Elst | 10-a de aŭgusto 1994 | La Silla |- | [[(22388) 1994 PC15|(22388) 1994 PC₁₅]] | 1994 PC₁₅ | Eric Walter Elst | 10-a de aŭgusto 1994 | La Silla |- | [[(22389) 1994 PC21|(22389) 1994 PC₂₁]] | 1994 PC₂₁ | Eric Walter Elst | {{dato|12|aŭgusto|1994}} | La Silla |- | [[(22390) 1994 PA23|(22390) 1994 PA₂₃]] | 1994 PA₂₃ | Eric Walter Elst | 12-a de aŭgusto 1994 | La Silla |- | [[(22391) 1994 PE26|(22391) 1994 PE₂₆]] | 1994 PE₂₆ | Eric Walter Elst | 12-a de aŭgusto 1994 | La Silla |- | [[(22392) 1994 PT27|(22392) 1994 PT₂₇]] | 1994 PT₂₇ | Eric Walter Elst | 12-a de aŭgusto 1994 | La Silla |- | [[(22393) 1994 QV]] | 1994 QV | [[Yoshisada Shimizu|Y. Shimizu]] kaj [[Takeŝi Urata|T. Urata]] | {{dato|29|aŭgusto|1994}} | [[Ŝimizu-kvartalo|Ŝimizu]] ([[Japanio]]) |- | ''[[22394 Kondouakira]]'' | 1994 TO | [[Kin Endate|Endate]] kaj [[Kazurō Watanabe|Watanabe]] | {{dato|2|oktobro|1994}} | [[Kitami]] (Japanio) |- | ''[[22395 Ourakenji]]'' | 1994 TD₃ | Endate kaj Watanabe | 2-a de oktobro 1994 | Kitami |- | [[(22396) 1994 VR]] | 1994 VR | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|3|novembro|1994}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | ''[[22397 Minobe]]'' | 1994 VV₂ | [[Kin Endate|Endate]] kaj [[Kazurō Watanabe|Watanabe]] | {{dato|4|novembro|1994}} | [[Kitami]] (Japanio) |- | [[(22398) 1994 WF1|(22398) 1994 WF₁]] | 1994 WF₁ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|27|novembro|1994}} | [[Ooizumi]] (Japanio) |- | [[(22399) 1995 CB]] |1995 CB | Takao Kobayashi | {{dato|1|februaro|1995}} | Ooizumi |- | [[(22400) 1995 CC]] | 1995 CC | Takao Kobayashi | 1-a de februaro 1995 | Ooizumi |} === 22401-22450 === {| class="wikitable" ! width="145" | [[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!! width="65" |Provizora<br />nomo !! width="180" |Malkovrinto !! width="155" |Dato de malkovro !! width="140" | Loko de malkovro |- | ''[[22401 Egisto]]'' | 1995 DP₃ | [[Maura Tombelli]] | {{dato|24|februaro|1995}} | [[Asiago]] ([[Italio]]) |- | ''[[22402 Goshi]]'' | 1995 GN | [[Akimasa Nakamura]] | {{dato|3|aprilo|1995}} | [[Kuma (Ehime)|Kuma]] ([[Japanio]]) |- | ''[[22403 Manjitludher]]'' | 1995 LK | [[David J. Asher]] | {{dato|5|junio|1995}} | [[Coonabarabran]] |- | [[(22404) 1995 ME4|(22404) 1995 ME₄]] | 1995 ME₄ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|29|junio|1995}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[22405 Gavioliremo]] | 1995 OB | [[Observatorio Geminiano Montanari|Obs. Geminiano Montanari]] | {{dato|19|julio|1995}} | [[Cavezzo]] ([[Italio]]) |- | ''[[22406 Garyboyle]]'' | 1995 QW₅ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|22|aŭgusto|1995}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22407) 1995 SK2|(22407) 1995 SK₂]] | 1995 SK₂ | [[Yoshisada Shimizu|Y. Shimizu]] kaj [[Takeŝi Urata|T. Urata]] | {{dato|17|septembro|1995}} | [[Naĉikacura]] ([[Japanio]]) |- | [[(22408) 1995 SC3|(22408) 1995 SC₃]] | 1995 SC₃ | [[Sejĝi Ueda|S. Ueda]] kaj [[Hiroŝi Kaneda|H. Kaneda]] | {{dato|20|septembro|1995}} | [[Kuŝiro]] ([[Japanio]]) |- | ''[[22409 Nagatohideaki]]'' | 1995 SU₃ | [[Kin Endate|K. Endate]] kaj [[Kazurō Watanabe|K. Watanabe]] | 20-a de septembro 1995 | [[Kitami]] (Japanio) |- | ''[[22410 Grinspoon]]'' | 1995 SS₅₂ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|29|septembro|1995}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22411) 1995 TR]] | 1995 TR | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|2|oktobro|1995}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(22412) 1995 UQ4|(22412) 1995 UQ₄]] | 1995 UQ₄ | Takao Kobayashi | {{dato|25|oktobro|1995}} | Ooizumi |- | ''[[22413 Haifu]]'' | 1995 UB₁₃ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|17|oktobro|1995}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | ''[[22414 Hornschemeier]]'' | 1995 UB₁₅ | ''Spacewatch'' | 17-a de oktobro 1995 | Tucson |- | ''[[22415 Humeivey]]'' | 1995 UB₂₁ | ''Spacewatch'' | {{dato|19|oktobro|1995}} | Tucson |- | ''[[22416 Tanimotoyoshi]]'' | 1995 UC₄₇ | [[Kin Endate|K. Endate]] kaj [[Kazurō Watanabe|K. Watanabe]] | {{dato|28|oktobro|1995}} | [[Kitami]] ([[Japanio]]) |- | [[(22417) 1995 WK1|(22417) 1995 WK₁]] | 1995 WK₁ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|18|novembro|1995}} | [[Ooizumi]] (Japanio) |- | [[(22418) 1995 WM4|(22418) 1995 WM₄]] | 1995 WM₄ | Takao Kobayashi | {{dato|20|novembro|1995}} | Ooizumi |- | [[(22419) 1995 WP5|(22419) 1995 WP₅]] | 1995 WP₅ | Takao Kobayashi | {{dato|24|novembro|1995}} | Ooizumi |- | [[(22420) 1995 WL42|(22420) 1995 WL₄₂]] | 1995 WL₄₂ | [[Beijing Schmidt CCD Asteroida Programo|SCAP]] | {{dato|28|novembro|1995}} | [[Hebejo]] ([[Ĉinio]]) |- | ''[[22421 Jamesedgar]]'' | 1995 XC₅ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|14|decembro|1995}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | ''[[22422 Kenmount Hill]]'' | 1995 YO₅ | ''Spacewatch'' | {{dato|16|decembro|1995}} | Tucson |- | ''[[22423 Kudlacek]]'' | 1995 YJ₁₂ | ''Spacewatch'' | {{dato|19|decembro|1995}} | Tucson |- | [[(22424) 1995 YS21|(22424) 1995 YS₂₁]] | 1995 YS₂₁ | [[NEAT]] | {{dato|20|decembro|1995}} | [[Maui]] ([[Usono]]) |- | [[(22425) 1996 AZ]] | 1996 AZ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|11|januaro|1996}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | ''[[22426 Mikehanes]]'' | 1996 AH₉ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|13|januaro|1996}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22427) 1996 DB]] | 1996 DB | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|18|februaro|1996}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(22428) 1996 DT]] | 1996 DT | Takao Kobayashi | {{dato|19|februaro|1996}} | Ooizumi |- | ''[[22429 Jurašek]]'' | 1996 DD₁ | [[Adrián Galád|A. Galád]] kaj [[Alexander Pravda|A. Pravda]] | {{dato|22|februaro|1996}} | [[Modra]] ([[Slovakio]]) |- | [[(22430) 1996 DM2|(22430) 1996 DM₂]] | 1996 DM₂ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|23|februaro|1996}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(22431) 1996 DY2|(22431) 1996 DY₂]] | 1996 DY₂ | [[Stephen P. Laurie]] | {{dato|28|februaro|1996}} | [[Church Stretton]] |- | ''[[22432 Pamgriffin]]'' | 1996 EJ₁₄ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|12|marto|1996}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22433) 1996 GC2|(22433) 1996 GC₂]] | 1996 GC₂ | [[Satoru Otomo]] | {{dato|9|aprilo|1996}} | [[Hokuto]] ([[Japanio]]) |- | ''[[22434 Peredery]]'' | 1996 GE₆ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|11|aprilo|1996}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | ''[[22435 Pierfederici]]'' | 1996 GN₇ | ''Spacewatch'' | {{dato|12|aprilo|1996}} | Tucson |- | [[(22436) 1996 GO17|(22436) 1996 GO₁₇]] | 1996 GO₁₇ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|15|aprilo|1996}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22437) 1996 GR20|(22437) 1996 GR₂₀]] | 1996 GR₂₀ | Eric Walter Elst | 15-a de aprilo 1996 | La Silla |- | [[(22438) 1996 HQ19|(22438) 1996 HQ₁₉]] | 1996 HQ₁₉ | Eric Walter Elst | {{dato|18|aprilo|1996}} | La Silla |- | [[(22439) 1996 HL20|(22439) 1996 HL₂₀]] | 1996 HL₂₀ | Eric Walter Elst | 18-a de aprilo 1996 | La Silla |- | ''[[22440 Bangsgaard]]'' | 1996 KA | [[Adrián Galád|A. Galád]] kaj [[Alexander Pravda|A. Pravda]] | {{dato|17|majo|1996}} | [[Modra]] ([[Slovakio]]) |- | [[(22441) 1996 PA9|(22441) 1996 PA₉]] | 1996 PA₉ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|8|aŭgusto|1996}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | ''[[22442 Blaha]]'' | 1996 TM₉ | [[Jana Tichá|J. Tichá]] kaj [[Miloš Tichý|M. Tichý]] | {{dato|14|oktobro|1996}} | [[České Budějovice]] |- | [[(22443) 1996 TJ11|(22443) 1996 TJ₁₁]] | 1996 TJ₁₁ | [[Kin Endate]] | {{dato|11|oktobro|1996}} | [[Kitami]] ([[Japanio]]) |- | [[(22444) 1996 TK12|(22444) 1996 TK₁₂]] | 1996 TK₁₂ | [[Yoshisada Shimizu|Y. Shimizu]] kaj [[Takeŝi Urata|T. Urata]] | {{dato|15|oktobro|1996}} | [[Naĉikacura]] (Japanio) |- | [[(22445) 1996 TT14|(22445) 1996 TT₁₄]] | 1996 TT₁₄ | [[Sejĝi Ueda|S. Ueda]] kaj [[Hiroŝi Kaneda|H. Kaneda]] | {{dato|9|oktobro|1996}} | [[Kuŝiro]] (Japanio) |- | ''[[22446 Philwhitney]]'' | 1996 TU₂₅ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|6|oktobro|1996}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22447) 1996 TP34|(22447) 1996 TP₃₄]] | 1996 TP₃₄ | ''Spacewatch'' | {{dato|10|oktobro|1996}} | Tucson |- | ''[[22448 Ricksaunders]]'' | 1996 TP₃₅ | ''Spacewatch'' | {{dato|11|oktobro|1996}} | Tucson |- | ''[[22449 Ottijeff]]'' | 1996 VC | [[Timothy B. Spahr]] | {{dato|1|novembro|1996}} | Tucson |- | ''[[22450 Nové Hrady]]'' | 1996 VN | [[Jana Tichá|J. Tichá]] kaj [[Miloš Tichý|M. Tichý]] | {{dato|3|novembro|1996}} | [[České Budějovice]] |} === 22451-22500 === {| class="wikitable" ! width="145" | [[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!! width="65" |Provizora<br />nomo !! width="180" |Malkovrinto !! width="155" |Dato de malkovro !! width="140" | Loko de malkovro |- | ''[[22451 Tymothycoons]]'' | 1996 VN₆ | [[Andrea Boattini|A. Boattini]] kaj [[Andrea Di Paola|A. Di Paola]] | {{dato|13|novembro|1996}} | [[L'Aquila]] ([[Italio]]) |- | [[(22452) 1996 VD8|(22452) 1996 VD₈]] | 1996 VD₈ | [[Sejĝi Ueda|S. Ueda]] kaj [[Hiroŝi Kaneda|H. Kaneda]] | {{dato|3|novembro|1996}} | [[Kuŝiro]] ([[Japanio]]) |- | ''[[22453 Shibusawaeiichi]]'' | 1996 VC₉ | [[Kin Endate|K. Endate]] kaj [[Kazurō Watanabe|K. Watanabe]] | {{dato|7|novembro|1996}} | [[Kitami]] (Japanio) |- | ''[[22454 Rosalylopes]]'' | 1996 VU₁₇ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|6|novembro|1996}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22455) 1996 XK1|(22455) 1996 XK₁]] | 1996 XK₁ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|2|decembro|1996}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | ''[[22456 Salopek]]'' | 1996 XF₁₂ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|4|decembro|1996}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22457) 1996 XC15|(22457) 1996 XC₁₅]] | 1996 XC₁₅ | [[Beijing Schmidt CCD Asteroida Programo|SCAP]] | {{dato|10|decembro|1996}} | [[Hebejo]] ([[Ĉinio]]) |- | [[(22458) 1996 XD31|(22458) 1996 XD₃₁]] | 1996 XD₃₁ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|14|decembro|1996}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(22459) 1997 AD2|(22459) 1997 AD₂]] | 1997 AD₂ | Takao Kobayashi | {{dato|3|januaro|1997}} | Ooizumi |- | [[(22460) 1997 AJ2|(22460) 1997 AJ₂]] | 1997 AJ₂ | Takao Kobayashi | 3-a de januaro 1997 | Ooizumi |- | [[(22461) 1997 AB7|(22461) 1997 AB₇]] | 1997 AB₇ | Takao Kobayashi | {{dato|9|januaro|1997}} | Ooizumi |- | [[(22462) 1997 AF7|(22462) 1997 AF₇]] | 1997 AF₇ | Takao Kobayashi | 9-a de januaro 1997 | Ooizumi |- | [[(22463) 1997 AT13|(22463) 1997 AT₁₃]] | 1997 AT₁₃ | [[NEAT]] | {{dato|11|januaro|1997}} | [[Maui]] |- | [[(22464) 1997 AG14|(22464) 1997 AG₁₄]] | 1997 AG₁₄ | [[Beijing Schmidt CCD Asteroida Programo|SCAP]] | {{dato|4|januaro|1997}} | [[Hebejo]] ([[Ĉinio]]) |- | ''[[22465 Karelanděl]]'' | 1997 AK₁₈ | [[Miloš Tichý|M. Tichý]] kaj [[Zdeněk Moravec|Z. Moravec]] | {{dato|15|januaro|1997}} | [[České Budějovice]] |- | [[(22466) 1997 BA3|(22466) 1997 BA₃]] | 1997 BA₃ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|30|januaro|1997}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | ''[[22467 Koharumi]]'' | 1997 BC₃ | Takao Kobayashi | 30-a de januaro 1997 | Ooizumi |- | [[(22468) 1997 CK1|(22468) 1997 CK₁]] | 1997 CK₁ | Takao Kobayashi | {{dato|1|februaro|1997}} | Ooizumi |- | ''[[22469 Poloniny]]'' | 1997 CP₁ | [[Peter Kolény|P. Kolény]] kaj [[Leonard Kornoš|L. Kornoš]] | {{dato|2|februaro|1997}} | [[Modra]] ([[Slovakio]]) |- | ''[[22470 Shirakawa-go]]'' | 1997 CR₂₁ | [[Naoto Sato]] | {{dato|9|februaro|1997}} | [[Ĉiĉibu]] ([[Japanio]]) |- | [[(22471) 1997 CR28|(22471) 1997 CR₂₈]] | 1997 CR₂₈ | [[Beijing Schmidt CCD Asteroida Programo|SCAP]] | {{dato|2|februaro|1997}} | [[Hebejo]] ([[Ĉinio]]) |- | [[(22472) 1997 CT28|(22472) 1997 CT₂₈]] | 1997 CT₂₈ | SCAP | {{dato|6|februaro|1997}} | Hebejo (Ĉinio) |- | ''[[22473 Stanleyhey]]'' | 1997 EN₄ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|2|marto|1997}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | ''[[22474 Frobenius]]'' | 1997 ED₈ | [[Paul G. Comba]] | {{dato|8|marto|1997}} | [[Prescott (Arizono)|Prescott]] (Usono) |- | ''[[22475 Stanrunge]]'' | 1997 EH₁₃ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|3|marto|1997}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(22476) 1997 EM23|(22476) 1997 EM₂₃]] | 1997 EM₂₃ | [[Beijing Schmidt CCD Asteroida Programo|SCAP]] | {{dato|8|marto|1997}} | [[Hebejo]] ([[Ĉinio]]) |- | ''[[22477 Julimacoraor]]'' | 1997 EU₄₂ | [[LINEAR]] | {{dato|10|marto|1997}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(22478) 1997 EM48|(22478) 1997 EM₄₈]] | 1997 EM₄₈ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|11|marto|1997}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22479) 1997 FY1|(22479) 1997 FY₁]] | 1997 FY₁ | [[Beijing Schmidt CCD Asteroida Programo|SCAP]] | {{dato|29|marto|1997}} | [[Hebejo]] ([[Ĉinio]]) |- | ''[[22480 Maedatoshihisa]]'' | 1997 GU₃ | [[Kin Endate|K. Endate]] kaj [[Kazurō Watanabe|K. Watanabe]] | {{dato|3|aprilo|1997}} | [[Kitami]] ([[Japanio]]) |- | ''[[22481 Zachlynn]]'' | 1997 GM₁₃ | [[LINEAR]] | 3-a de aprilo 1997 | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[22482 Michbertier]]'' | 1997 GK₁₆ | LINEAR |3-a de aprilo 1997 | Socorro |- | [[(22483) 1997 GX16|(22483) 1997 GX₁₆]] | 1997 GX₁₆ | LINEAR | 3-a de aprilo 1997 | Socorro |- | [[(22484) 1997 GX21|(22484) 1997 GX₂₁]] | 1997 GX₂₁ | LINEAR | {{dato|6|aprilo|1997}} | Socorro |- | ''[[22485 Unterman]]'' | 1997 GS₂₂ | LINEAR | 6-a de aprilo 1997 | Socorro |- | [[(22486) 1997 GZ22|(22486) 1997 GZ₂₂]] | 1997 GZ₂₂ | LINEAR | 6-a de aprilo 1997 | Socorro |- | ''[[22487 Megphillips]]'' | 1997 GP₂₃ | LINEAR | 6-a de aprilo 1997 | Socorro |- | ''[[22488 Martyschwartz]]'' | 1997 GP₂₄ | LINEAR | {{dato|7|aprilo|1997}} | Socorro |- | ''[[22489 Yanaka]]'' | 1997 GR₂₄ | [[Akimasa Nakamura]] | 7-a de aprilo 1997 | [[Kuma (Ehime)|Kuma]] ([[Japanio]]) |- | ''[[22490 Zigamiyama]]'' | 1997 GB₂₆ | [[Tomimaru Okuni]] | {{dato|11|aprilo|1997}} | [[Nan'jo]] (Japanio) |- | [[(22491) 1997 GX32|(22491) 1997 GX₃₂]] | 1997 GX₃₂ | [[LINEAR]] | {{dato|3|aprilo|1997}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[22492 Mosig]]'' | 1997 GN₃₅ | LINEAR | {{dato|6|aprilo|1997}} | Socorro |- | [[(22493) 1997 GP40|(22493) 1997 GP₄₀]] | 1997 GP₄₀ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|7|aprilo|1997}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[22494 Trilio]] | 1997 JL | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|2|majo|1997}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | ''[[22495 Fubini]]'' | 1997 JU₃ | [[Paul G. Comba]] | {{dato|6|majo|1997}} | [[Prescott (Arizono)|Prescott]] ([[Usono]]) |- | [[(22496) 1997 JH13|(22496) 1997 JH₁₃]] | 1997 JH₁₃ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|3|majo|1997}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | ''[[22497 Immanuelfuchs]]'' | 1997 KG | [[Paul G. Comba]] | {{dato|30|majo|1997}} | [[Prescott (Arizono)|Prescott]] ([[Usono]]) |- | ''[[22498 Willman]]'' | 1997 LY₂ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|5|junio|1997}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | ''[[22499 Wunibaldkamm]]'' | 1997 MP₉ | ''Spacewatch'' | {{dato|27|junio|1997}} | Tucson |- | ''[[22500 Grazianoventre]]'' | 1997 OJ | [[Piero Sicoli|P. Sicoli]] kaj [[Augusto Testa|A. Testa]] | {{dato|26|julio|1997}} | [[Sormano]] ([[Italio]]) |} === 22501-22550 === {| class="wikitable" ! width="145"| [[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!! width="65"|Provizora<br />nomo !! width="180"|Malkovrinto !! width="155"|Dato de malkovro !! width="140"| Loko de malkovro |- | [[(22501) 1997 PR3|(22501) 1997 PR₃]] | 1997 PR₃ | [[Beijing Schmidt CCD Asteroida Programo|SCAP]] | {{dato|5|aŭgusto|1997}} | [[Hebejo]] ([[Ĉinio]]) |- | [[(22502) 1997 SW]] | 1997 SW | SCAP | {{dato|16|septembro|1997}} | Hebejo (Ĉinio) |- | [[22503 Talpio]] | 1997 TB₁₂ | [[Miloš Tichý|M. Tichý]] kaj [[Zdeněk Moravec|Z. Moravec]] | {{dato|7|oktobro|1997}} | [[České Budějovice]] |- | [[(22504) 1997 TD17|(22504) 1997 TD₁₇]] | 1997 TD₁₇ | [[Yoshisada Shimizu|Y. Shimizu]] kaj [[Takeŝi Urata|T. Urata]] | {{dato|6|oktobro|1997}} | [[Naĉikacura]] ([[Japanio]]) |- | ''[[22505 Lewit]]'' | 1997 UF | [[Lenka Kotková]] | {{dato|19|oktobro|1997}} | [[Ondřejov (Distrikto Prago-oriento)|Ondřejov]] ([[Ĉeĥio]]) |- | [[(22506) 1997 WD8|(22506) 1997 WD₈]] | 1997 WD₈ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|24|novembro|1997}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(22507) 1997 WA31|(22507) 1997 WA₃₁]] | 1997 WA₃₁ | [[LINEAR]] | {{dato|29|novembro|1997}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(22508) 1997 WZ42|(22508) 1997 WZ₄₂]] | 1997 WZ₄₂ | LINEAR | 29-a de novembro 1997 | Socorro |- | [[(22509) 1997 YY2|(22509) 1997 YY₂]] | 1997 YY₂ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|24|decembro|1997}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(22510) 1997 YV7|(22510) 1997 YV₇]] | 1997 YV₇ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|21|decembro|1997}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22511) 1997 YC10|(22511) 1997 YC₁₀]] | 1997 YC₁₀ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|28|decembro|1997}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | ''[[22512 Cannat]]'' | 1998 BH₂₆ | [[OCA-DLR Asteroid Survey|ODAS]] | {{dato|28|januaro|1998}} | [[Caussols]] ([[Francio]]) |- | [[(22513) 1998 BX32|(22513) 1998 BX₃₂]] | 1998 BX₃₂ | ODAS | {{dato|29|januaro|1998}} | Caussols (Francio) |- | [[(22514) 1998 DN5|(22514) 1998 DN₅]] | 1998 DN₅ | [[NEAT]] | {{dato|22|februaro|1998}} | [[Maui]] ([[Usono]]) |- | [[(22515) 1998 DJ15|(22515) 1998 DJ₁₅]] | 1998 DJ₁₅ | NEAT | 22-a de februaro 1998 | Maui |- | [[(22516) 1998 DN28|(22516) 1998 DN₂₈]] | 1998 DN₂₈ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|26|februaro|1998}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- |''[[22517 Alexzanardi]]'' | 1998 DX₃₂ | [[Maura Tombelli|M. Tombelli]] kaj [[Giuseppe Forti|G. Forti]] | 26-a de februaro 1998 | [[Asiago]] ([[Italio]]) |- | [[(22518) 1998 DG34|(22518) 1998 DG₃₄]] | 1998 DG₃₄ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|27|februaro|1998}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | ''[[22519 Gerardklein]]'' | 1998 EC₂ | [[OCA-DLR Asteroid Survey|ODAS]] | {{dato|2|marto|1998}} | [[Caussols]] ([[Francio]]) |- | [[(22520) 1998 EL2|(22520) 1998 EL₂]] | 1998 EL₂ | ODAS | 2-a de marto 1998 | Caussols (Francio) |- | ''[[22521 ZZ Top]]'' | 1998 ER₂ | ODAS | 2-a de marto 1998 | Caussols |- | [[(22522) 1998 EF6|(22522) 1998 EF₆]] | 1998 EF₆ | [[Yoshisada Shimizu|Y. Shimizu]] kaj [[Takeŝi Urata|T. Urata]] | 2-a de marto 1998 | [[Naĉikacura]] ([[Japanio]]) |- | [[(22523) 1998 EZ10|(22523) 1998 EZ₁₀]] | 1998 EZ₁₀ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|1|marto|1998}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22524) 1998 FB6|(22524) 1998 FB₆]] | 1998 FB₆ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|18|marto|1998}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22525) 1998 FB12|(22525) 1998 FB₁₂]] | 1998 FB₁₂ | [[NEAT]] | {{dato|24|marto|1998}} | [[Maui]] (Usono) |- | [[(22526) 1998 FV15|(22526) 1998 FV₁₅]] | 1998 FV₁₅ | [[Ángel López Jiménez|A. López]] kaj [[Rafael Pacheco|R. Pacheco]] | {{dato|22|marto|1998}} | [[Majorko]] ([[Hispanio]]) |- | ''[[22527 Gawlik]]'' | 1998 FG₂₀ | [[LINEAR]] | {{dato|20|marto|1998}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[22528 Elysehope]]'' | 1998 FH₃₄ | LINEAR | 20-a de marto 1998 | Socorro |- | [[(22529) 1998 FB40|(22529) 1998 FB₄₀]] | 1998 FB₄₀ | LINEAR | 20-a de marto 1998 | Socorro |- | ''[[22530 Huynh-Le]]'' | 1998 FY₄₁ | LINEAR | 20-a de marto 1998 | Socorro |- | ''[[22531 Davidkelley]]'' | 1998 FN₄₃ | LINEAR | 20-a de marto 1998 | Socorro |- | [[(22532) 1998 FG45|(22532) 1998 FG₄₅]] | 1998 FG₄₅ | LINEAR | 20-a de marto 1998 | Socorro |- | ''[[22533 Krishnan]]'' | 1998 FX₄₇ | LINEAR | 20-a de marto 1998 | Socorro |- | ''[[22534 Lieblich]]'' | 1998 FF₅₇ | LINEAR | 20-a de marto 1998 | Socorro |- | [[(22535) 1998 FH60|(22535) 1998 FH₆₀]] | 1998 FH₆₀ | LINEAR | 20-a de marto 1998 | Socorro |- | ''[[22536 Katelowry]]'' | 1998 FY₆₁ | LINEAR | 20-a de marto 1998 | Socorro |- | ''[[22537 Meyerowitz]]'' | 1998 FB₆₂ | LINEAR | 20-a de marto 1998 | Socorro |- | ''[[22538 Lucasmoller]]'' | 1998 FS₆₃ | LINEAR | 20-a de marto 1998 | Socorro |- | [[(22539) 1998 FT65|(22539) 1998 FT₆₅]] | 1998 FT₆₅ | LINEAR | 20-a de marto 1998 | Socorro |- | ''[[22540 Mork]]'' | 1998 FZ₆₇ | LINEAR | 20-a de marto 1998 | Socorro |- | [[(22541) 1998 FC68|(22541) 1998 FC₆₈]] | 1998 FC₆₈ | LINEAR | 20-a de marto 1998 | Socorro |- | ''[[22542 Pendri]]'' | 1998 FG₇₁ | LINEAR | 20-a de marto 1998 | Socorro |- | ''[[22543 Ranjan]]'' | 1998 FA₇₅ | LINEAR | {{dato|24|marto|1998}} | Socorro |- | [[22544 Sarahrapo]] | 1998 FL₇₅ | LINEAR | 24-a de marto 1998 | Socorro |- | [[22545 Brittrusso]] | 1998 FP₇₇ | LINEAR | 24-a de marto 1998 | Socorro |- | ''[[22546 Schickler]]'' | 1998 FK₇₈ | LINEAR | 24-a de marto 1998 | Socorro |- | ''[[22547 Kimberscott]]'' | 1998 FO₇₈ | LINEAR | 24-a de marto 1998 | Socorro |- | [[(22548) 1998 FV90|(22548) 1998 FV₉₀]] | 1998 FV₉₀ | LINEAR | 24-a de marto 1998 | Socorro |- | [[(22549) 1998 FQ94|(22549) 1998 FQ₉₄]] | 1998 FQ₉₄ | LINEAR | 24-a de marto 1998 | Socorro |- | ''[[22550 Jonsellon]]'' | <small>1998 FK₁₀₆</small> | LINEAR | {{dato|31|marto|1998}} | Socorro |} === 22551-22600 === {| class="wikitable" ! width="145"| [[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!! width="65"|Provizora<br />nomo !! width="180"|Malkovrinto !! width="155"|Dato de malkovro !! width="140"| Loko de malkovro |- | ''[[22551 Adamsolomon]]'' | <small>1998 FU₁₁₀</small> | [[LINEAR]] | {{dato|31|marto|1998}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(22552) 1998 FN112|(22552) 1998 FN₁₁₂]] | <small>1998 FN₁₁₂</small> | LINEAR | 31-a de marto 1998 | Socorro |- | ''[[22553 Yisun]]'' | <small>1998 FS₁₁₆</small> | LINEAR | 31-a de marto 1998 | Socorro |- | ''[[22554 Shoshanatell]]'' | <small>1998 FC₁₁₈</small> | LINEAR | 31-a de marto 1998 | Socorro |- | ''[[22555 Joevellone]]'' | <small>1998 FU₁₁₈</small> | LINEAR | 31-a de marto 1998 | Socorro |- | [[(22556) 1998 FU120|(22556) 1998 FU₁₂₀]] | <small>1998 FU₁₂₀</small> | LINEAR | {{dato|20|marto|1998}} | Socorro |- | [[(22557) 1998 FF140|(22557) 1998 FF₁₄₀]] | <small>1998 FF₁₄₀</small> | LINEAR | {{dato|29|marto|1998}} | Socorro |- | ''[[22558 Mladen]]'' | 1998 HH₃ | [[Peter Kolény|P. Kolény]] kaj [[Leonard Kornoš|L. Kornoš]] | {{dato|22|aprilo|1998}} | [[Modra]] ([[Slovakio]]) |- | [[(22559) 1998 HQ12|(22559) 1998 HQ₁₂]] | 1998 HQ₁₂ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|19|aprilo|1998}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22560) 1998 HD17|(22560) 1998 HD₁₇]] | 1998 HD₁₇ | [[LINEAR]] | {{dato|18|aprilo|1998}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | ''[[22561 Miviscardi]]'' | 1998 HX₁₈ | LINEAR | 18-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22562 Wage]]'' | 1998 HC₁₉ | LINEAR | 18-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22563 Xinwang]]'' | 1998 HQ₁₉ | LINEAR | 18-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22564 Jeffreyxing]]'' | 1998 HP₂₉ | LINEAR | {{dato|20|aprilo|1998}} | Socorro |- | [[(22565) 1998 HF30|(22565) 1998 HF₃₀]] | 1998 HF₃₀ | LINEAR | 20-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22566 Irazaitseva]]'' | 1998 HY₃₁ | LINEAR | 20-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22567 Zenisek]]'' | 1998 HK₃₃ | LINEAR | 20-a de aprilo 1998 | Socorro |- | [[(22568) 1998 HR34|(22568) 1998 HR₃₄]] | 1998 HR₃₄ | LINEAR | 20-a de aprilo 1998 | Socorro |- | [[(22569) 1998 HK36|(22569) 1998 HK₃₆]] | 1998 HK₃₆ | LINEAR | 20-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22570 Harleyzhang]]'' | 1998 HN₃₈ | LINEAR | 20-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22571 Letianzhang]]'' | 1998 HA₃₉ | LINEAR | 20-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22572 Yuanzhang]]'' | 1998 HJ₃₉ | LINEAR | 20-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22573 Johnzhou]]'' | 1998 HY₄₃ | LINEAR | 20-a de aprilo 1998 | Socorro |- | [[(22574) 1998 HW44|(22574) 1998 HW₄₄]] | 1998 HW₄₄ | LINEAR | 20-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22575 Jayallen]]'' | 1998 HC₄₆ | LINEAR | 20-a de aprilo 1998 | Socorro |- | [[(22576) 1998 HN46|(22576) 1998 HN₄₆]] | 1998 HN₄₆ | LINEAR | 20-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22577 Alfiuccio]]'' | 1998 HT₅₁ | [[LONEOS]] | {{dato|30|aprilo|1998}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | [[(22578) 1998 HE59|(22578) 1998 HE₅₉]] | 1998 HE₅₉ | [[LINEAR]] | {{dato|21|aprilo|1998}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | ''[[22579 Marcyeager]]'' | 1998 HO₆₂ | LINEAR | 21-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22580 Kenkaplan]]'' | 1998 HB₆₇ | LINEAR | 21-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22581 Rosahemphill]]'' | 1998 HH₇₇ | LINEAR | 21-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22582 Patmiller]]'' | 1998 HD₈₂ | LINEAR | 21-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22583 Metzler]]'' | 1998 HL₈₆ | LINEAR | 21-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22584 Winigleason]]'' | 1998 HP₈₈ | LINEAR | 21-a de aprilo 1998 | Socorro |- | [[(22585) 1998 HM92|(22585) 1998 HM₉₂]] | 1998 HM₉₂ | LINEAR | 21-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22586 Shellyhynes]]'' | 1998 HC₉₆ | LINEAR | 21-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22587 McKennon]]'' | 1998 HB₉₉ | LINEAR | 21-a de aprilo 1998 | Socorro |- | [[(22588) 1998 HW99|(22588) 1998 HW₉₉]] | 1998 HW₉₉ | LINEAR | 21-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22589 Minor]]'' | <small>1998 HY₁₀₀</small> | LINEAR | 21-a de aprilo 1998 | Socorro |- | [[(22590) 1998 HJ102|(22590) 1998 HJ₁₀₂]] | <small>1998 HJ₁₀₂</small> | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|25|aprilo|1998}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22591) 1998 HO102|(22591) 1998 HO₁₀₂]] | <small>1998 HO₁₀₂</small> | Eric Walter Elst | 25-a de aprilo 1998 | La Silla |- | [[(22592) 1998 HD103|(22592) 1998 HD₁₀₃]] | <small>1998 HD₁₀₃</small> | Eric Walter Elst | 25-a de aprilo 1998 | La Silla |- | [[(22593) 1998 HH107|(22593) 1998 HH₁₀₇]] | <small>1998 HH₁₀₇</small> | [[LINEAR]] | {{dato|23|aprilo|1998}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[22594 Stoops]]'' | <small>1998 HT₁₀₇</small> | LINEAR | 23-a de aprilo 1998 | Socorro |- | [[(22595) 1998 HD110|(22595) 1998 HD₁₁₀]] | <small>1998 HD₁₁₀</small> | LINEAR | 23-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22596 Kathwallace]]'' | <small>1998 HB₁₁₄</small> | LINEAR | 23-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22597 Lynzielinski]]'' | <small>1998 HM₁₁₇</small> | LINEAR | 23-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22598 Francespearl]]'' | <small>1998 HO₁₁₇</small> | LINEAR | 23-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22599 Heatherhall]]'' | <small>1998 HR₁₂₂</small> | LINEAR | 23-a de aprilo 1998 | Socorro |- | [[(22600) 1998 HH123|(22600) 1998 HH₁₂₃]] | <small>1998 HH₁₂₃</small> | LINEAR | 23-a de aprilo 1998 | Socorro |} === 22601-22650 === {| class="wikitable" ! width="145"| [[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!! width="65"|Provizora<br />nomo !! width="180"|Malkovrinto !! width="155"|Dato de malkovro !! width="140"| Loko de malkovro |- | [[(22601) 1998 HD124|(22601) 1998 HD₁₂₄]] | <small>1998 HD₁₂₄</small> | [[LINEAR]] | {{dato|23|aprilo|1998}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(22602) 1998 HX124|(22602) 1998 HX₁₂₄]] | <small>1998 HX₁₂₄</small> | LINEAR | 23-a de aprilo 1998 | Socorro |- | ''[[22603 Davidoconnor]]'' | <small>1998 HK₁₃₃</small> | LINEAR | {{dato|19|aprilo|1998}} | Socorro |- | [[(22604) 1998 HG138|(22604) 1998 HG₁₃₈]] | <small>1998 HG₁₃₈</small> | LINEAR | {{dato|21|aprilo|1998}} | Socorro |- | ''[[22605 Steverumsey]]'' | <small>1998 HH₁₄₇ | LINEAR | {{dato|23|aprilo|1998}} | Socorro |- | [[(22606) 1998 HK148|(22606) 1998 HK₁₄₈]] | <small>1998 HK₁₄₈</small> | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|25|aprilo|1998}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22607) 1998 HD149|(22607) 1998 HD₁₄₉]] | <small>1998 HD₁₄₉</small> | Eric Walter Elst | 25-a de aprilo 1998 | La Silla |- | [[(22608) 1998 JP1|(22608) 1998 JP₁]] | 1998 JP₁ | [[NEAT]] | {{dato|1|majo|1998}} | [[Maui]] ([[Usono]]) |- | [[(22609) 1998 JT1|(22609) 1998 JT₁]] | 1998 JT₁ | NEAT | 1-a de majo 1998 | Maui |- | [[(22610) 1998 JK4|(22610) 1998 JK₄]] | 1998 JK₄ | [[Observatorio de Višnjan]] | {{dato|6|majo|1998}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | ''[[22611 Galerkin]]'' | 1998 KB | [[Paul G. Comba]] | {{dato|17|majo|1998}} | [[Prescott (Arizono)|Prescott]] ([[Usono]]) |- | ''[[22612 Dandibner]]'' | 1998 KT₃ | [[LONEOS]] | {{dato|22|majo|1998}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | ''[[22613 Callander]]'' | 1998 KP₄ | LONEOS | 22-a de majo 1998 | Flagstaff |- | [[(22614) 1998 KA6|(22614) 1998 KA₆]] | 1998 KA₆ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|24|majo|1998}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(22615) 1998 KB6|(22615) 1998 KB₆]] | 1998 KB₆ | ''Spacewatch'' | 24-a de majo 1998 | Tucson |- | ''[[22616 Bogolyubov]]'' | 1998 KG₇ | [[LONEOS]] | {{dato|23|majo|1998}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | ''[[22617 Vidphananu]]'' | 1998 KH₇ | LONEOS | 23-a de majo 1998 | Flagstaff |- | ''[[22618 Silva Nortica]]'' | 1998 KK₉ | [[Miloš Tichý]] | {{dato|28|majo|1998}} | [[České Budějovice]] |- | ''[[22619 Ajscheetz]]'' | 1998 KJ₁₀ | [[LINEAR]] | {{dato|22|majo|1998}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(22620) 1998 KZ26|(22620) 1998 KZ₂₆]] | 1998 KZ₂₆ | [[Frank B. Zoltowski]] | {{dato|23|majo|1998}} | [[Woomera]] ([[Aŭstralio]]) |- | ''[[22621 Larrybartel]]'' | 1998 KO₂₈ | [[LINEAR]] | {{dato|22|majo|1998}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[22622 Strong]]'' | 1998 KV₃₂ | LINEAR | 22-a de majo 1998 | Socorro |- | ''[[22623 Fisico]]'' | 1998 KR₃₄ | LINEAR | 22-a de majo 1998 | Socorro |- | [[(22624) 1998 KS34|(22624) 1998 KS₃₄]] | 1998 KS₃₄ | LINEAR | 22-a de majo 1998 | Socorro |- | ''[[22625 Kanipe]]'' | 1998 KB₃₆ | LINEAR | 22-a de majo 1998 | Socorro |- | ''[[22626 Jengordinier]]'' | 1998 KS₃₇ | LINEAR | 22-a de majo 1998 | Socorro |- | ''[[22627 Aviscardi]]'' | 1998 KM₃₉ | LINEAR | 22-a de majo 1998 | Socorro |- | ''[[22628 Michaelallen]]'' | 1998 KV₃₉ | LINEAR | 22-a de majo 1998 | Socorro |- | [[(22629) 1998 KF40|(22629) 1998 KF₄₀]] | 1998 KF₄₀ | LINEAR | 22-a de majo 1998 | Socorro |- | ''[[22630 Wallmuth]]'' | 1998 KH₄₅ | LINEAR | 22-a de majo 1998 | Socorro |- | ''[[22631 Dillard]]'' | 1998 KV₄₇ | LINEAR | 22-a de majo 1998 | Socorro |- | ''[[22632 DiNovis]]'' | 1998 KG₆₄ | LINEAR | 22-a de majo 1998 | Socorro |- | ''[[22633 Fazio]]'' | 1998 KK₆₄ | LINEAR | 22-a de majo 1998 | Socorro |- | [[(22634) 1998 MN7|(22634) 1998 MN₇]] | 1998 MN₇ | [[Frank B. Zoltowski]] | {{dato|22|junio|1998}} | [[Woomera]] ([[Aŭstralio]]) |- | [[(22635) 1998 MZ11|(22635) 1998 MZ₁₁]] | 1998 MZ₁₁ | [[LINEAR]] | {{dato|19|junio|1998}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(22636) 1998 MV13|(22636) 1998 MV₁₃]] | 1998 MV₁₃ | [[Frank B. Zoltowski]] | {{dato|25|junio|1998}} | [[Woomera]] ([[Aŭstralio]]) |- | [[(22637) 1998 MR22|(22637) 1998 MR₂₂]] | 1998 MR₂₂ | [[LINEAR]] | {{dato|24|junio|1998}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[22638 Abdulla]]'' | 1998 MS₃₁ | LINEAR | 24-a de junio 1998 | Socorro (Usono]) |- | ''[[22639 Nickanthony]]'' | 1998 MP₃₂ | LINEAR | 24-a de junio 1998 | Socorro |- | ''[[22640 Shalilabaena]]'' | 1998 MJ₃₄ | LINEAR | 24-a de junio 1998 | Socorro |- | [[(22641) 1998 MX34|(22641) 1998 MX₃₄]] | 1998 MX₃₄ | LINEAR | 24-a de junio 1998 | Socorro |- | [[(22642) 1998 NV]] | 1998 NV | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|15|julio|1998}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22643) 1998 OB3|(22643) 1998 OB₃]] | 1998 OB₃ | [[OCA-DLR Asteroid Survey|ODAS]] | {{dato|20|julio|1998}} | [[Caussols]] ([[Francio]]) |- | ''[[22644 Matejbel]]'' | 1998 OZ₄ | [[Ulrika Babiaková|U. Babiaková]] kaj [[Petr Pravec|P. Pravec]] | {{dato|27|julio|1998}} | [[Ondřejov (Distrikto Prago-oriento)|Ondřejov]] ([[Ĉeĥio]]) |- | ''[[22645 Rotblat]]'' | 1998 OT₆ | [[LONEOS]] | {{dato|26|julio|1998}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | [[(22646) 1998 OB8|(22646) 1998 OB₈]] | 1998 OB₈ | [[Eric Walter Elst]] | 26-a de julio 1998 | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | ''[[22647 Lévi-Strauss]]'' | 1998 OR₈ | Eric Walter Elst | 26-a de julio 1998 | La Silla |- | [[(22648) 1998 OG9|(22648) 1998 OG₉]] | 1998 OG₉ | Eric Walter Elst | 26-a de julio 1998 | La Silla |- | [[(22649) 1998 OD12|(22649) 1998 OD₁₂]] | 1998 OD₁₂ | [[John Broughton]] | {{dato|27|julio|1998}} | [[Ora Marbordo (Aŭstralio)|Ora Marbordo]] ([[Aŭstralio]]) |- | [[(22650) 1998 OG12|(22650) 1998 OG₁₂]] | 1998 OG₁₂ | John Broughton | {{dato|29|julio|1998}} | Ora Marbordo (Aŭstralio) |} === 22651-22700 === {| class="wikitable" ! width="145"| [[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!! width="65"|Provizora<br />nomo !! width="180"|Malkovrinto !! width="155"|Dato de malkovro !! width="140"| Loko de malkovro |- | [[(22651) 1998 QW]] | 1998 QW | [[NEAT]] | {{dato|19|aŭgusto|1998}} | [[Maui]] ([[Usono]]) |- | [[(22652) 1998 QV1|(22652) 1998 QV₁]] | 1998 QV₁ | NEAT | 19-a de aŭgusto 1998 | Maui |- | [[(22653) 1998 QW2|(22653) 1998 QW₂]] | 1998 QW₂ | [[LINEAR]] | {{dato|17|aŭgusto|1998}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(22654) 1998 QA5|(22654) 1998 QA₅]] | 1998 QA₅ | [[Beijing Schmidt CCD Asteroida Programo|SCAP]] | {{dato|22|aŭgusto|1998}} | [[Hebejo]] ([[Ĉinio]]) |- | [[(22655) 1998 QC7|(22655) 1998 QC₇]] | 1998 QC₇ | [[LINEAR]] | {{dato|17|aŭgusto|1998}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[22656 Aaronburrows]]'' | 1998 QV₇ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22657) 1998 QN8|(22657) 1998 QN₈]] | 1998 QN₈ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22658) 1998 QQ8|(22658) 1998 QQ₈]] | 1998 QQ₈ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22659) 1998 QW11|(22659) 1998 QW₁₁]] | 1998 QW₁₁ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22660) 1998 QB16|(22660) 1998 QB₁₆]] | 1998 QB₁₆ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22661) 1998 QP17|(22661) 1998 QP₁₇]] | 1998 QP₁₇ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22662) 1998 QL18|(22662) 1998 QL₁₈]] | 1998 QL₁₈ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22663) 1998 QV19|(22663) 1998 QV₁₉]] | 1998 QV₁₉ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22664) 1998 QY22|(22664) 1998 QY₂₂]] | 1998 QY₂₂ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22665) 1998 QL23|(22665) 1998 QL₂₃]] | 1998 QL₂₃ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | ''[[22666 Josephchurch]]'' | 1998 QE₂₄ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22667) 1998 QA26|(22667) 1998 QA₂₆]] | 1998 QA₂₆ | [[Observatorio de Višnjan]] | {{dato|25|aŭgusto|1998}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(22668) 1998 QF26|(22668) 1998 QF₂₆]] | 1998 QF₂₆ | Observatorio de Višnjan | {{dato|26|aŭgusto|1998}} | Višnjan (Kroatio) |- | [[(22669) 1998 QX32|(22669) 1998 QX₃₂]] | 1998 QX₃₂ | [[LINEAR]] | {{dato|17|aŭgusto|1998}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(22670) 1998 QO35|(22670) 1998 QO₃₅]] | 1998 QO₃₅ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22671) 1998 QL36|(22671) 1998 QL₃₆]] | 1998 QL₃₆ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22672) 1998 QV37|(22672) 1998 QV₃₇]] | 1998 QV₃₇ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22673) 1998 QR38|(22673) 1998 QR₃₈]] | 1998 QR₃₈ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22674) 1998 QF39|(22674) 1998 QF₃₉]] | 1998 QF₃₉ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | ''[[22675 Davidcohn]]'' | 1998 QZ₃₉ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22676) 1998 QS41|(22676) 1998 QS₄₁]] | 1998 QS₄₁ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22677) 1998 QY41|(22677) 1998 QY₄₁]] | 1998 QY₄₁ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22678) 1998 QB42|(22678) 1998 QB₄₂]] | 1998 QB₄₂ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | ''[[22679 Amydavid]]'' | 1998 QJ₄₂ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22680) 1998 QB44|(22680) 1998 QB₄₄]] | 1998 QB₄₄ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22681) 1998 QL44|(22681) 1998 QL₄₄]] | 1998 QL₄₄ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22682) 1998 QU47|(22682) 1998 QU₄₇]] | 1998 QU₄₇ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22683) 1998 QB48|(22683) 1998 QB₄₈]] | 1998 QB₄₈ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22684) 1998 QO50|(22684) 1998 QO₅₀]] | 1998 QO₅₀ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | ''[[22685 Dominguez]]'' | 1998 QL₅₁ | LINEAR | 17-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | ''[[22686 Mishchenko]]'' | 1998 QL₅₃ | [[LONEOS]] | {{dato|20|aŭgusto|1998}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | [[(22687) 1998 QJ64|(22687) 1998 QJ₆₄]] | 1998 QJ₆₄ | [[LINEAR]] | {{dato|24|aŭgusto|1998}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(22688) 1998 QB77|(22688) 1998 QB₇₇]] | 1998 QB₇₇ | LINEAR | {{dato|24|aŭgusto|1998}} | Socorro |- | [[(22689) 1998 QQ84|(22689) 1998 QQ₈₄]] | 1998 QQ₈₄ | LINEAR | 24-a de aŭgusto 1998 | Socorro |- | [[(22690) 1998 QU96|(22690) 1998 QU₉₆]] | 1998 QU₉₆ | LINEAR | {{dato|19|aŭgusto|1998}} | Socorro |- | [[(22691) 1998 QD99|(22691) 1998 QD₉₉]] | 1998 QD₉₉ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|26|aŭgusto|1998}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | ''[[22692 Carfrekahl]]'' | 1998 QE₉₉ | Eric Walter Elst | 26-a de aŭgusto 1998 | La Silla |- | [[(22693) 1998 QF102|(22693) 1998 QF₁₀₂]] | <small>1998 QF₁₀₂</small> | Eric Walter Elst | 26-a de aŭgusto 1998 | La Silla |- | ''[[22694 Tyndall]]'' | <small>1998 QF₁₀₄</small> | Eric Walter Elst | 26-a de aŭgusto 1998 | La Silla |- | [[(22695) 1998 QQ104|(22695) 1998 QQ₁₀₄]] | <small>1998 QQ₁₀₄</small> | Eric Walter Elst | 26-a de aŭgusto 1998 | La Silla |- | [[(22696) 1998 QT105|(22696) 1998 QT₁₀₅]] | <small>1998 QT₁₀₅</small> | Eric Walter Elst | {{dato|25|aŭgusto|1998}} | La Silla |- | ''[[22697 Mánek]]'' | 1998 RM | [[Lenka Kotková]] | {{dato|7|septembro|1998}} | [[Ondřejov (Distrikto Prago-oriento)|Ondřejov]] ([[Ĉeĥio]]) |- | [[(22698) 1998 RA5|(22698) 1998 RA₅]] | 1998 RA₅ | [[Observatorio de Višnjan]] | {{dato|10|septembro|1998}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(22699) 1998 RU22|(22699) 1998 RU₂₂]] | 1998 RU₂₂ | [[LINEAR]] | {{dato|14|septembro|1998}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(22700) 1998 RP37|(22700) 1998 RP₃₇]] | 1998 RP₃₇ | LINEAR | 14-a de septembro 1998 | Socorro |} === 22701-22750 === {| class="wikitable" ! width="145"| [[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!! width="65"|Provizora<br />nomo !! width="180"|Malkovrinto !! width="155"|Dato de malkovro !! width="140"| Loko de malkovro |- | ''[[22701 Cyannaskye]]'' | 1998 RO₃₈ | [[LINEAR]] | {{dato|14|septembro|1998}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(22702) 1998 RO40|(22702) 1998 RO₄₀]] | 1998 RO₄₀ | LINEAR | 14-a de septembro 1998 | Socorro |- | [[(22703) 1998 RO44|(22703) 1998 RO₄₄]] | 1998 RO₄₄ | LINEAR | 14-a de septembro 1998 | Socorro |- | [[(22704) 1998 RZ52|(22704) 1998 RZ₅₂]] | 1998 RZ₅₂ | LINEAR | 14-a de septembro 1998 | Socorro |- | ''[[22705 Erinedwards]]'' | 1998 RF₅₃ | LINEAR | 14-a de septembro 1998 | Socorro |- | ''[[22706 Ganguly]]'' | 1998 RT₅₆ | LINEAR | 14-a de septembro 1998 | Socorro |- | ''[[22707 Jackgrundy]]'' | 1998 RN₆₂ | LINEAR | 14-a de septembro 1998 | Socorro |- | [[(22708) 1998 RK66|(22708) 1998 RK₆₆]] | 1998 RK₆₆ | LINEAR | 14-a de septembro 1998 | Socorro |- | [[(22709) 1998 RR73|(22709) 1998 RR₇₃]] | 1998 RR₇₃ | LINEAR | 14-a de septembro 1998 | Socorro |- | [[(22710) 1998 RF75|(22710) 1998 RF₇₅]] | 1998 RF₇₅ | LINEAR | 14-a de septembro 1998 | Socorro |- | [[(22711) 1998 RZ75|(22711) 1998 RZ₇₅]] | 1998 RZ₇₅ | LINEAR | 14-a de septembro 1998 | Socorro |- | [[(22712) 1998 RF78|(22712) 1998 RF₇₈]] | 1998 RF₇₈ | LINEAR | 14-a de septembro 1998 | Socorro |- | [[(22713) 1998 RK79|(22713) 1998 RK₇₉]] | 1998 RK₇₉ | LINEAR | 14-a de septembro 1998 | Socorro |- | [[(22714) 1998 SR2|(22714) 1998 SR₂]] | 1998 SR₂ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|18|septembro|1998}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22715) 1998 SQ6|(22715) 1998 SQ₆]] | 1998 SQ₆ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|20|septembro|1998}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22716) 1998 SV9|(22716) 1998 SV₉]] | 1998 SV₉ | [[Observatorio de Višnjan]] | {{dato|16|septembro|1998}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | ''[[22717 Romeuf]]'' | 1998 SF₁₃ | [[OCA-DLR Asteroid Survey|ODAS]] | {{dato|21|septembro|1998}} | [[Caussols]] ([[Francio]]) |- | [[(22718) 1998 SY15|(22718) 1998 SY₁₅]] | 1998 SY₁₅ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|16|septembro|1998}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | ''[[22719 Nakadori]]'' | 1998 SH₂₅ | [[LONEOS]] | {{dato|22|septembro|1998}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | [[(22720) 1998 SF49|(22720) 1998 SF₄₉]] | 1998 SF₄₉ | [[Observatorio de Višnjan]] | {{dato|24|septembro|1998}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(22721) 1998 ST50|(22721) 1998 ST₅₀]] | 1998 ST₅₀ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|26|septembro|1998}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | ''[[22722 Timothycooper]]'' | 1998 SE₅₄ | [[LONEOS]] | {{dato|16|septembro|1998}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | ''[[22723 Edlopez]]'' | 1998 SS₅₈ | LONEOS | {{dato|17|septembro|1998}} | Flagstaff |- | ''[[22724 Byatt]]'' | 1998 SE₅₉ | LONEOS | 17-a de septembro 1998 | Flagstaff |- | ''[[22725 Drabble]]'' | 1998 SN₆₂ | LONEOS | {{dato|19|septembro|1998}} | Flagstaff |- | [[(22726) 1998 SZ72|(22726) 1998 SZ₇₂]] | 1998 SZ₇₂ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|21|septembro|1998}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[(22727) 1998 SV82|(22727) 1998 SV₈₂]] | 1998 SV₈₂ | [[LINEAR]] | {{dato|26|septembro|1998}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(22728) 1998 SH106|(22728) 1998 SH₁₀₆]] | <small>1998 SH₁₀₆</small> | LINEAR | 26-a de septembro 1998 | Socorro |- | ''[[22729 Anthennig]]'' | <small>1998 SV₁₁₀</small> | LINEAR | 26-a de septembro 1998 | Socorro |- | ''[[22730 Jacobhurwitz]]'' | <small>1998 SY₁₁₈</small> | LINEAR | 26-a de septembro 1998 | Socorro |- | [[(22731) 1998 SD122|(22731) 1998 SD₁₂₂]] | <small>1998 SD₁₂₂</small> | LINEAR | 26-a de septembro 1998 | Socorro |- | ''[[22732 Jakpor]]'' | <small>1998 SZ₁₂₂</small> | LINEAR | 26-a de septembro 1998 | Socorro |- | [[(22733) 1998 SN132|(22733) 1998 SN₁₃₂]] | <small>1998 SN₁₃₂</small> | LINEAR | 26-a de septembro 1998 | Socorro |- | ''[[22734 Theojones]]'' | <small>1998 SQ₁₃₃</small> | LINEAR | 26-a de septembro 1998 | Socorro |- | [[(22735) 1998 SZ134|(22735) 1998 SZ₁₃₄]] | <small>1998 SZ₁₃₄</small> | LINEAR | 26-a de septembro 1998 | Socorro |- | ''[[22736 Kamitaki]]'' | <small>1998 SM₁₃₇</small> | LINEAR | 26-a de septembro 1998 | Socorro |- | [[(22737) 1998 SY139|(22737) 1998 SY₁₃₉]] | <small>1998 SY₁₃₉</small> | LINEAR | 26-a de septembro 1998 | Socorro |- | [[(22738) 1998 SL142|(22738) 1998 SL₁₄₂]] | <small>1998 SL₁₄₂</small> | LINEAR | 26-a de septembro 1998 | Socorro |- | ''[[22739 Sikhote-Alin]]'' | <small>1998 SA₁₄₄</small> | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|18|septembro|1998}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | ''[[22740 Rayleigh]]'' | <small>1998 SX₁₄₆</small> | Eric Walter Elst | {{dato|20|septembro|1998}} | La Silla |- | [[(22741) 1998 SQ154|(22741) 1998 SQ₁₅₄]] | <small>1998 SQ₁₅₄</small> | [[LINEAR]] | {{dato|26|septembro|1998}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(22742) 1998 TX5|(22742) 1998 TX₅]] | 1998 TX₅ | [[Korado Korlević]] | {{dato|15|oktobro|1998}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(22743) 1998 TD18|(22743) 1998 TD₁₈]] | 1998 TD₁₈ | [[Beijing Schmidt CCD Asteroida Programo|SCAP]] | {{dato|13|oktobro|1998}} | [[Hebejo]] ([[Ĉinio]]) |- | ''[[22744 Esterantonucci]]'' | 1998 TB₃₄ | [[LONEOS]] | {{dato|14|oktobro|1998}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | ''[[22745 Rikuzentakata]]'' | 1998 TN₃₄ | LONEOS | 14-a de oktobro 1998 | Flagstaff |- | [[(22746) 1998 UC7|(22746) 1998 UC₇]] | 1998 UC₇ | [[Korado Korlević]] | {{dato|22|oktobro|1998}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(22747) 1998 UD7|(22747) 1998 UD₇]] | 1998 UD₇ | Korado Korlević | 22-a de oktobro 1998 | Višnjan Observatory |- | [[(22748) 1998 UW8|(22748) 1998 UW₈]] | 1998 UW₈ | [[Beijing Schmidt CCD Asteroida Programo|SCAP]] | {{dato|17|oktobro|1998}} | [[Hebejo]] ([[Ĉinio]]) |- | [[(22749) 1998 UF19|(22749) 1998 UF₁₉]] | 1998 UF₁₉ | [[Korado Korlević]] | {{dato|27|oktobro|1998}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(22750) 1998 US20|(22750) 1998 US₂₀]] | 1998 US₂₀ | Korado Korlević | {{dato|29|oktobro|1998}} | Višnjan (Kroatio) |} === 22751-22800 === {| class="wikitable" ! width="145"| [[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!! width="65"|Provizora<br />nomo !! width="180"|Malkovrinto !! width="155"|Dato de malkovro !! width="140"| Loko de malkovro |- | [[(22751) 1998 UA27|(22751) 1998 UA₂₇]] | 1998 UA₂₇ | [[Eric Walter Elst]] | {{dato|18|oktobro|1998}} | [[Observatorio La Silla|La Silla]] ([[Ĉilio]]) |- | [[22752 Sabrinamasiero]] | 1998 VS₃₄ | [[Maura Tombelli|M. Tombelli]] kaj [[Andrea Boattini|A. Boattini]] | {{dato|15|novembro|1998}} | [[San Marcello Pistoiese]] |- | [[(22753) 1998 WT]] | 1998 WT | [[LINEAR]] | {{dato|16|novembro|1998}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[22754 Olimpo]] | 1998 WJ₈ | [[John Broughton]] | {{dato|26|novembro|1998}} | [[Ora Marbordo (Aŭstralio)|Ora Marbordo]] ([[Aŭstralio]]) |- | [[(22755) 1998 WO9|(22755) 1998 WO₉]] | 1998 WO₉ | [[Korado Korlević]] | {{dato|28|novembro|1998}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | ''[[22756 Manpreetkaur]]'' | 1998 WA₁₀ | [[LINEAR]] | {{dato|18|novembro|1998}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[22757 Klimcak]]'' | 1998 WF₁₁ | LINEAR | {{dato|21|novembro|1998}} | Socorro |- | ''[[22758 Lemp]]'' | 1998 WP₁₈ | LINEAR | 21-a de novembro 1998 | Socorro |- | [[(22759) 1998 XA4|(22759) 1998 XA₄]] | 1998 XA₄ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|11|decembro|1998}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(22760) 1998 XR4|(22760) 1998 XR₄]] | 1998 XR₄ | Takao Kobayashi | {{dato|12|decembro|1998}} | Oizumi |- | [[(22761) 1998 YH4|(22761) 1998 YH₄]] | 1998 YH₄ | [[Frank B. Zoltowski]] | {{dato|16|decembro|1998}} | [[Woomera]] ([[Aŭstralio]]) |- | [[(22762) 1998 YM12|(22762) 1998 YM₁₂]] | 1998 YM₁₂ | [[Tecuo Kagaŭa]] | {{dato|27|decembro|1998}} | [[Kannami]] ([[Japanio]]) |- | [[(22763) 1999 AW3|(22763) 1999 AW₃]] | 1999 AW₃ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|10|januaro|1999}} | [[Ooizumi]] (Japanio) |- | [[(22764) 1999 AX3|(22764) 1999 AX₃]] | 1999 AX₃ | Takao Kobayashi | 10-a de januaro 1999 | Oizumi |- | [[(22765) 1999 AR5|(22765) 1999 AR₅]] | 1999 AR₅ | Takao Kobayashi | {{dato|12|januaro|1999}} | Oizumi |- | [[(22766) 1999 AE7|(22766) 1999 AE₇]] | 1999 AE₇ | [[Korado Korlević]] | {{dato|9|januaro|1999}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(22767) 1999 AL21|(22767) 1999 AL₂₁]] | 1999 AL₂₁ | Korado Korlević | {{dato|14|januaro|1999}} | Višnjan (Kroatio) |- | [[(22768) 1999 AU32|(22768) 1999 AU₃₂]] | 1999 AU₃₂ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|15|januaro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | ''[[22769 Aurelianora]]'' | 1999 BD₄ | [[Stefano Sposetti]] | {{dato|19|januaro|1999}} | [[Gnosca]] ([[Svislando]]) |- | [[(22770) 1999 BR14|(22770) 1999 BR₁₄]] | 1999 BR₁₄ | [[Frank B. Zoltowski]] | {{dato|24|januaro|1999}} | [[Woomera]] ([[Aŭstralio]]) |- | [[(22771) 1999 CU3|(22771) 1999 CU₃]] | 1999 CU₃ | [[LINEAR]] | {{dato|10|februaro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(22772) 1999 CU17|(22772) 1999 CU₁₇]] | 1999 CU₁₇ | LINEAR | 10-a de februaro 1999 | Socorro |- | [[(22773) 1999 CV17|(22773) 1999 CV₁₇]] | 1999 CV₁₇ | LINEAR | 10-a de februaro 1999 | Socorro |- | [[(22774) 1999 CA19|(22774) 1999 CA₁₉]] | 1999 CA₁₉ | LINEAR | 10-a de februaro 1999 | Socorro |- | ''[[22775 Jasonelloyd]]'' | 1999 CV₂₀ | LINEAR | 10-a de februaro 1999 | Socorro |- | ''[[22776 Matossian]]'' | 1999 CS₂₄ | LINEAR | 10-a de februaro 1999 | Socorro |- | ''[[22777 McAliley]]'' | 1999 CU₂₉ | LINEAR | 10-a de februaro 1999 | Socorro |- | [[(22778) 1999 CN63|(22778) 1999 CN₆₃]] | 1999 CN₆₃ | LINEAR | {{dato|12|februaro|1999}} | Socorro |- | [[(22779) 1999 FU24|(22779) 1999 FU₂₄]] | 1999 FU₂₄ | LINEAR | {{dato|19|marto|1999}} | Socorro |- | ''[[22780 McAlpine]]'' | 1999 FS₃₇ | LINEAR | {{dato|20|marto|1999}} | Socorro |- | [[(22781) 1999 GN4|(22781) 1999 GN₄]] | 1999 GN₄ | [[Korado Korlević]] | {{dato|10|aprilo|1999}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | ''[[22782 Kushalnaik]]'' | 1999 GJ₁₉ | [[LINEAR]] | {{dato|15|aprilo|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[22783 Teng]]'' | 1999 GT₅₂ | [[LONEOS]] | {{dato|11|aprilo|1999}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | ''[[22784 Theresaoei]]'' | 1999 JM₄₃ | [[LINEAR]] | {{dato|10|majo|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(22785) 1999 JP62|(22785) 1999 JP₆₂]] | 1999 JP₆₂ | LINEAR | 10-a de majo 1999 | Socorro |- | ''[[22786 Willipete]]'' | 1999 JY₇₃ | LINEAR | {{dato|12|majo|1999}} | Socorro |- | [[(22787) 1999 JL81|(22787) 1999 JL₈₁]] | 1999 JL₈₁ | LINEAR | {{dato|14|majo|1999}} | Socorro |- | ''[[22788 von Steuben]]'' | <small>1999 JA₁₃₆</small> | [[LONEOS]] | {{dato|15|majo|1999}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | [[(22789) 1999 KA4|(22789) 1999 KA₄]] | 1999 KA₄ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|18|majo|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22790) 1999 KP4|(22790) 1999 KP₄]] | 1999 KP₄ | [[LINEAR]] | {{dato|20|majo|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | ''[[22791 Twarog]]'' | 1999 LL₇ | [[Graham E. Bell]] | {{dato|14|junio|1999}} | [[Eskridge (Kansaso)|Eskridge]] (Usono) |- | [[(22792) 1999 NU]] | 1999 NU | [[Korado Korlević]] | {{dato|7|julio|1999}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(22793) 1999 NW1|(22793) 1999 NW₁]] | 1999 NW₁ | [[LINEAR]] | {{dato|12|julio|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[22794 Lindsayleona]]'' | 1999 NH₄ | LINEAR | {{dato|13|julio|1999}} | Socorro |- | [[(22795) 1999 NX14|(22795) 1999 NX₁₄]] | 1999 NX₁₄ | LINEAR | {{dato|14|julio|1999}} | Socorro |- | [[(22796) 1999 NH18|(22796) 1999 NH₁₈]] | 1999 NH₁₈ | LINEAR | 14-a de julio 1999 | Socorro |- | [[(22797) 1999 NO18|(22797) 1999 NO₁₈]] | 1999 NO₁₈ | LINEAR | 14-a de julio 1999 | Socorro |- | [[(22798) 1999 NU18|(22798) 1999 NU₁₈]] | 1999 NU₁₈ | LINEAR | 14-a de julio 1999 | Socorro |- | [[(22799) 1999 NH21|(22799) 1999 NH₂₁]] | 1999 NH₂₁ | LINEAR | 14-a de julio 1999 | Socorro |- | [[(22800) 1999 NY22|(22800) 1999 NY₂₂]] | 1999 NY₂₂ | LINEAR | 14-a de julio 1999 | Socorro |} === 22801-22850 === {| class="wikitable" ! width="145"| [[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!! width="65"|Provizora<br />nomo !! width="180"|Malkovrinto !! width="155"|Dato de malkovro !! width="140"| Loko de malkovro |- | [[(22801) 1999 NP39|(22801) 1999 NP₃₉]] | 1999 NP₃₉ | [[LINEAR]] | {{dato|14|julio|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[22802 Sigiriya]]'' | 1999 PK₆ | [[LONEOS]] | {{dato|13|aŭgusto|1999}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] (Usono) |- | [[(22803) 1999 RV]] | 1999 RV | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|4|septembro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(22804) 1999 RZ1|(22804) 1999 RZ₁]] | 1999 RZ₁ | [[Korado Korlević]] | {{dato|6|septembro|1999}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(22805) 1999 RR2|(22805) 1999 RR₂]] | 1999 RR₂ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | 6-a de septembro 1999 | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22806) 1999 RZ3|(22806) 1999 RZ₃]] | 1999 RZ₃ | ''Catalina Sky Survey'' | {{dato|4|septembro|1999}} | Tucson |- | [[(22807) 1999 RK7|(22807) 1999 RK₇]] | 1999 RK₇ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|3|septembro|1999}} | Tucson |- | [[(22808) 1999 RU12|(22808) 1999 RU₁₂]] | 1999 RU₁₂ | [[LINEAR]] | {{dato|7|septembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[22809 Kensiequade]]'' | 1999 RL₁₃ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22810 Rawat]]'' | 1999 RQ₁₄ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22811) 1999 RS15|(22811) 1999 RS₁₅]] | 1999 RS₁₅ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22812 Ricker]]'' | 1999 RY₁₅ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22813) 1999 RY17|(22813) 1999 RY₁₇]] | 1999 RY₁₇ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22814) 1999 RJ18|(22814) 1999 RJ₁₈]] | 1999 RJ₁₈ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22815 Sewell]]'' | 1999 RN₁₈ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22816) 1999 RL21|(22816) 1999 RL₂₁]] | 1999 RL₂₁ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22817 Shankar]]'' | 1999 RC₂₃ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22818) 1999 RX25|(22818) 1999 RX₂₅]] | 1999 RX₂₅ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[22819 Davidtao]] | 1999 RY₂₆ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22820) 1999 RM31|(22820) 1999 RM₃₁]] | 1999 RM₃₁ | [[Korado Korlević]] | {{dato|9|septembro|1999}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(22821) 1999 RS33|(22821) 1999 RS₃₃]] | 1999 RS₃₃ | [[Graham E. Bell|G. Bell]] kaj [[Gary Hug|G. Hug]] | {{dato|2|septembro|1999}} | [[Eskridge (Kansaso)|Eskridge]] ([[Usono]]) |- | [[(22822) 1999 RT35|(22822) 1999 RT₃₅]] | 1999 RT₃₅ | [[Korado Korlević]] | {{dato|12|septembro|1999}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(22823) 1999 RN38|(22823) 1999 RN₃₈]] | 1999 RN₃₈ | Korado Korlević | {{dato|13|septembro|1999}} | Višnjan (Kroatio) |- | ''[[22824 von Neumann]]'' | 1999 RP₃₈ | [[Petr Pravec|P. Pravec]] kaj [[Peter Kušnirák|P. Kušnirák]] | {{dato|12|septembro|1999}} | [[Ondřejov (Distrikto Prago-oriento)|Ondřejov]] ([[Ĉeĥio]]) |- | [[(22825) 1999 RO39|(22825) 1999 RO₃₉]] | 1999 RO₃₉ | [[Tom Stafford (astronomo)|Tom Stafford]] | {{dato|13|septembro|1999}} | [[Edmond (Oklahomo)|Edmond]] ([[Usono]]) |- | [[(22826) 1999 RR42|(22826) 1999 RR₄₂]] | 1999 RR₄₂ | [[Korado Korlević]] | {{dato|14|septembro|1999}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | ''[[22827 Arvernia]]'' | 1999 RQ₄₅ | [[Thierry Pauwels]] | {{dato|8|septembro|1999}} | [[Uccle]] ([[Belgio]]) |- | ''[[22828 Jaynethomp]]'' | 1999 RF₅₀ | [[LINEAR]] | {{dato|7|septembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[22829 Paigerin]]'' | 1999 RH₅₂ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22830 Tinker]]'' | 1999 RW₅₂ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22831 Trevanvoorth]]'' | 1999 RF₅₃ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22832) 1999 RM54|(22832) 1999 RM₅₄]] | 1999 RM₅₄ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22833 Scottyu]]'' | 1999 RR₇₅ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22834) 1999 RL76|(22834) 1999 RL₇₆]] | 1999 RL₇₆ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22835 Rickgardner]]'' | 1999 RT₈₈ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22836 Leeannragasa]]'' | 1999 RH₈₉ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22837 Richardcruz]]'' | 1999 RR₉₀ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22838 Darcyhampton]]'' | 1999 RF₉₁ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22839 Richlawrence]]'' | 1999 RW₉₂ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22840 Villarreal]]'' | 1999 RB₉₈ | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22841) 1999 RK105|(22841) 1999 RK₁₀₅]] | <small>1999 RK₁₀₅</small> | LINEAR | {{dato|8|septembro|1999}} | Socorro |- | ''[[22842 Alenashort]]'' | <small>1999 RC₁₀₇</small> | LINEAR | 8-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22843 Stverak]]'' | <small>1999 RF₁₀₇</small> | LINEAR | 8-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22844) 1999 RU111|(22844) 1999 RU₁₁₁]] | <small>1999 RU₁₁₁</small> | LINEAR | {{dato|9|septembro|1999}} | Socorro |- | [[(22845) 1999 RA115|(22845) 1999 RA₁₁₅]] | <small>1999 RA₁₁₅</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22846 Fredwhitaker]]'' | <small>1999 RN₁₂₀</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22847 Utley]]'' | <small>1999 RO₁₂₁</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22848 Chrisharriot]]'' | <small>1999 RJ₁₂₅</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22849) 1999 RZ125|(22849) 1999 RZ₁₂₅]] | <small>1999 RZ₁₂₅</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22850) 1999 RZ126|(22850) 1999 RZ₁₂₆]] | <small>1999 RZ₁₂₆</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |} === 22851-22900 === {| class="wikitable" ! width="145"| [[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!! width="65"|Provizora<br />nomo !! width="180"|Malkovrinto !! width="155"|Dato de malkovro !! width="140"| Loko de malkovro |- | [[(22851) 1999 RX127|(22851) 1999 RX₁₂₇]] | <small>1999 RX₁₂₇</small> | [[LINEAR]] | {{dato|9|septembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- |- | ''[[22852 Kinney]]'' | <small>1999 RN₁₂₉</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22853) 1999 RH130|(22853) 1999 RH₁₃₀]] | <small>1999 RH₁₃₀</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22854) 1999 RY131|(22854) 1999 RY₁₃₁]] | <small>1999 RY₁₃₁</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22855 Donnajones]]'' | <small>1999 RG₁₃₉</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22856 Stevenzeiher]]'' | <small>1999 RX₁₄₂</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22857 Hyde]]'' | <small>1999 RJ₁₄₃</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22858 Suesong]]'' | <small>1999 RV₁₄₃</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22859) 1999 RF146|(22859) 1999 RF₁₄₆]] | <small>1999 RF₁₄₆</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22860 Francylemp]]'' | <small>1999 RA₁₄₉</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22861) 1999 RY149|(22861) 1999 RY₁₄₉]] | <small>1999 RY₁₄₉</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22862 Janinedavis]]'' | <small>1999 RG₁₅₂</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22863 Namarkarian]]'' | <small>1999 RJ₁₅₂</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22864) 1999 RO161|(22864) 1999 RO₁₆₁]] | <small>1999 RO₁₆₁</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22865 Amymoffett]]'' | <small>1999 RQ₁₇₃</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22866) 1999 RQ179|(22866) 1999 RQ₁₇₉]] | <small>1999 RQ₁₇₉</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22867) 1999 RZ184|(22867) 1999 RZ₁₈₄]] | <small>1999 RZ₁₈₄</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22868 Karst]]'' | <small>1999 RX₁₈₇</small> | LINEAR | 9-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22869 Brianmcfar]]'' | <small>1999 RP₁₉₀</small> | LINEAR | {{dato|10|septembro|1999}} | Socorro |- | ''[[22870 Rosing]]'' | <small>1999 RO₁₉₃</small> | [[Charles W. Juels]] | {{dato|14|septembro|1999}} | [[Fountain Hills (Arizono)|Fountain Hills]] ([[Usono]]) |- | ''[[22871 Ellenoei]]'' | <small>1999 RX₁₉₃</small> | [[LINEAR]] | {{dato|7|septembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | ''[[22872 Williamweber]]'' | <small>1999 RM₁₉₄</small> | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22873 Heatherholt]]'' | <small>1999 RR₁₉₄</small> | LINEAR | 7-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22874 Haydeephelps]]'' | <small>1999 RO₁₉₇</small> | LINEAR | {{dato|8|septembro|1999}} | Socorro |- | ''[[22875 Lanejackson]]'' | <small>1999 RB₁₉₈</small> | LINEAR | 8-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22876) 1999 RR198|(22876) 1999 RR₁₉₈]] | <small>1999 RR₁₉₈</small> | LINEAR | {{dato|9|septembro|1999}} | Socorro |- | ''[[22877 Reginamiller]]'' | <small>1999 RR₂₀₀</small> | LINEAR | {{dato|8|septembro|1999}} | Socorro |- | [[(22878) 1999 RA202|(22878) 1999 RA₂₀₂]] | <small>1999 RA₂₀₂</small> | LINEAR | 8-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22879) 1999 RJ211|(22879) 1999 RJ₂₁₁]] | <small>1999 RJ₂₁₁</small> | LINEAR | 8-a de septembro 1999 | Socorro |- | ''[[22880 Pulaski]]'' | <small>1999 RL₂₂₄</small> | [[LONEOS]] | {{dato|7|septembro|1999}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | [[(22881) 1999 RJ227|(22881) 1999 RJ₂₂₇]] | <small>1999 RJ₂₂₇</small> | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|5|septembro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(22882) 1999 RV230|(22882) 1999 RV₂₃₀]] | <small>1999 RV₂₃₀ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|8|septembro|1999}} | Tucson |- | [[(22883) 1999 RC231|(22883) 1999 RC₂₃₁]] | <small>1999 RC₂₃₁</small> | ''Catalina Sky Survey'' | 8-a de septembro 1999 | Tucson |- | [[(22884) 1999 RK236|(22884) 1999 RK₂₃₆]] | <small>1999 RK₂₃₆</small> | ''Catalina Sky Survey'' | 8-a de septembro 1999 | Tucson |- | ''[[22885 Sakaemura]]'' | <small>1999 RS₂₃₉</small> | [[LONEOS]] | 8-a de septembro 1999 | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | [[(22886) 1999 SB2|(22886) 1999 SB₂]] | 1999 SB₂ | [[LINEAR]] | {{dato|18|septembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | [[(22887) 1999 SX3|(22887) 1999 SX₃]] | 1999 SX₃ | [[Korado Korlević]] | {{dato|29|septembro|1999}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(22888) 1999 SL4|(22888) 1999 SL₄]] | 1999 SL₄ | Korado Korlević | 29-a de septembro 1999 | Višnjan (Kroatio) |- | ''[[22889 Donnablaney]]'' | 1999 SU₇ | [[LINEAR]] | 29-a de septembro 1999 | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (|[[Usono]]) |- | ''[[22890 Ruthaellis]]'' | 1999 SF₈ | LINEAR | 29-a de septembro 1999 | Socorro |- | [[(22891) 1999 SO11|(22891) 1999 SO₁₁]] | 1999 SO₁₁ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|30|septembro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22892) 1999 SV16|(22892) 1999 SV₁₆]] | 1999 SV₁₆ | ''Catalina Sky Survey'' | {{dato|29|septembro|1999}} | Tucson |- | [[(22893) 1999 SD18|(22893) 1999 SD₁₈]] | 1999 SD₁₈ | [[LINEAR]] | {{dato|30|septembro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(22894) 1999 TW]] | 1999 TW | [[Korado Korlević]] | {{dato|1|oktobro|1999}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(22895) 1999 TV5|(22895) 1999 TV₅]] | 1999 TV₅ | [[Dennis K. Chesney]] | {{dato|6|oktobro|1999}} | [[High Point (Norda Karolino)|High Point]] ([[Usono]]) |- | [[(22896) 1999 TU6|(22896) 1999 TU₆]] | 1999 TU₆ | [[Korado Korlević|K. Korlević]] kaj [[Mario Jurić|M. Jurić]] | 6-a de oktobro 1999 | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(22897) 1999 TH7|(22897) 1999 TH₇]] | 1999 TH₇ | K. Korlević kaj M. Jurić | 6-a de oktobro 1999 | Višnjan (Kroatio) |- | ''[[22898 Falce]]'' | 1999 TF₁₂ | [[Stefano Sposetti]] | {{dato|10|oktobro|1999}} | [[Gnosca]] ([[Svislando]]) |- | ''[[22899 Alconrad]]'' | 1999 TO₁₄ | [[Korado Korlević|K. Korlević]] kaj [[Mario Jurić|M. Jurić]] | {{dato|11|oktobro|1999}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | ''[[22900 Trudie]]'' | 1999 TW₁₄ | [[Charles W. Juels]] | 11-a de oktobro 1999 | [[Fountain Hills (Arizono)|Fountain Hills]] ([[Usono]]) |} === 22901-22950 === {| class="wikitable" ! width="150"| [[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!! width="65"|Provizora<br />nomo !! width="175"|Malkovrinto !! width="155"|Dato de malkovro !! width="140"| Loko de malkovro |- | ''[[22901 Ivanbella]]'' | 1999 TY₁₅ | [[Petr Pravec|Pravec]] kaj [[Peter Kušnirák|Kušnirák]] | {{dato|12|oktobro|1999}} | [[Ondřejov (Distrikto Prago-oriento)|Ondřejov]] ([[Ĉeĥio]]) |- | [[(22902) 1999 TH17|(22902) 1999 TH₁₇]] | 1999 TH₁₇ | [[Korado Korlević]] | {{dato|15|oktobro|1999}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | ''[[22903 Georgeclooney]]'' | 1999 TU₁₈ | [[Sauro Donati]] | {{dato|14|oktobro|1999}} | [[Borgo a Mozzano]] |- | [[(22904) 1999 TL19|(22904) 1999 TL₁₉]] | 1999 TL₁₉ | [[Fumiaki Uto]] | {{dato|9|oktobro|1999}} | [[Kaŝihara]] ([[Japanio]]) |- | ''[[22905 Liciniotoso]]'' | 1999 TO₁₉ | [[Astronomia Rondo de Farra d'Isonzo|Farra d'Isonzo]] | {{dato|14|oktobro|1999}} | [[Farra d'Isonzo]] ([[Italio]]) |- | ''[[22906 Lisauckis]]'' | 1999 TQ₂₅ | [[LINEAR]] | {{dato|3|oktobro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[22907 van Voorthuijsen]]'' | 1999 TL₂₆ | LINEAR | 3-a de oktobro 1999 | Socorro |- | ''[[22908 Bayefsky-Anand]]'' | 1999 TK₂₇ | LINEAR | 3-a de oktobro 1999 | Socorro |- | ''[[22909 Gongmyunglee]]'' | 1999 TJ₂₈ | LINEAR | {{dato|4|oktobro|1999}} | Socorro |- | ''[[22910 Ruiwang]]'' | 1999 TM₃₀ | LINEAR | 4-a de oktobro 1999 | Socorro |- | ''[[22911 Johnpardon]]'' | 1999 TX₃₀ | LINEAR | 4-a de oktobro 1999 | Socorro |- | ''[[22912 Noraxu]]'' | 1999 TF₃₁ | LINEAR | 4-a de oktobro 1999 | Socorro |- | ''[[22913 Brockman]]'' | 1999 TO₃₂ | LINEAR | 4-a de oktobro 1999 | Socorro |- | ''[[22914 Tsunanmachi]]'' | 1999 TU₃₆ | [[LONEOS]] | {{dato|13|oktobro|1999}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | [[(22915) 1999 TA40|(22915) 1999 TA₄₀]] | 1999 TA₄₀ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|3|oktobro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(22916) 1999 TX40|(22916) 1999 TX₄₀]] | 1999 TX₄₀ | ''Catalina Sky Survey'' | {{dato|5|oktobro|1999}} | Tucson |- | [[(22917) 1999 TA77|(22917) 1999 TA₇₇]] | 1999 TA₇₇ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|10|oktobro|1999}} | Tucson |- | [[(22918) 1999 TZ80|(22918) 1999 TZ₈₀]] | 1999 TZ₈₀ | ''Spacewatch'' | {{dato|11|oktobro|1999}} | Tucson |- | ''[[22919 Shuwan]]'' | 1999 TR₉₁ | [[LINEAR]] | {{dato|2|oktobro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[22920 Kaitduncan]]'' | 1999 TF₉₄ | LINEAR | 2-a de oktobro 1999 | Socorro |- | ''[[22921 Siyuanliu]] | 1999 TG₉₅ | LINEAR | 2-a de oktobro 1999 | Socorro |- | ''[[22922 Sophiecai]]'' | 1999 TF₉₇ | LINEAR | 2-a de oktobro 1999 | Socorro |- | ''[[22923 Kathrynblair]]'' | 1999 TM₉₇ | LINEAR | 2-a de oktobro 1999 | Socorro |- | ''[[22924 Deshpande]]'' | <small>1999 TH₁₀₁</small> | LINEAR | 2-a de oktobro 1999 | Socorro |- | [[(22925) 1999 TH104|(22925) 1999 TH₁₀₄]] | <small>1999 TH₁₀₄</small> | LINEAR | {{dato|3|oktobro|1999}} | Socorro |- | [[(22926) 1999 TK106|(22926) 1999 TK₁₀₆]] | <small>1999 TK₁₀₆</small> | LINEAR | {{dato|4|oktobro|1999}} | Socorro |- | ''[[22927 Blewett]]'' | <small>1999 TW₁₁₀</small> | LINEAR | 4-a de oktobro 1999 | Socorro |- | ''[[22928 Templehe]]'' | <small>1999 TS₁₁₁</small> | LINEAR | {{dato|15|oktobro|1999}} | Socorro |- | ''[[22929 Seanwahl]]'' | <small>1999 TL₁₂₆</small> | LINEAR | {{dato|4|oktobro|1999}} | Socorro |- | [[(22930) 1999 TN128|(22930) 1999 TN₁₂₈]] | <small>1999 TN₁₂₈</small> | LINEAR | {{dato|5|oktobro|1999}} | Socorro |- | [[(22931) 1999 TB132|(22931) 1999 TB₁₃₂]] | <small>1999 TB₁₃₂</small> | LINEAR | {{dato|6|oktobro|1999}} | Socorro |- | ''[[22932 Orenbrecher]]'' | <small>1999 TU₁₃₆</small> | LINEAR | 6-a de oktobro 1999 | Socorro |- | ''[[22933 Mareverett]]'' | <small>1999 TZ₁₄₁</small> | LINEAR | {{dato|7|oktobro|1999}} | Socorro |- | [[(22934) 1999 TN155|(22934) 1999 TN₁₅₅]] | <small>1999 TN₁₅₅</small> | LINEAR | 7-a de oktobro 1999 | Socorro |- | [[(22935) 1999 TO155|(22935) 1999 TO₁₅₅]] | <small>1999 TO₁₅₅</small> | LINEAR | 7-a de oktobro 1999 | Socorro |- | ''[[22936 Ricmccutchen]]'' | <small>1999 TR₁₇₂</small> | LINEAR | {{dato|10|oktobro|1999}} | Socorro |- | ''[[22937 Nataliavella]]'' | <small>1999 TZ₁₇₂</small> | LINEAR | 10-a de oktobro 1999 | Socorro |- | ''[[22938 Brilawrence]]'' | <small>1999 TS₁₇₃</small> | LINEAR | 10-a de oktobro 1999 | Socorro |- | ''[[22939 Handlin]]'' | <small>1999 TU₁₇₃</small> | LINEAR | 10-a de oktobro 1999 | Socorro |- | ''[[22940 Chyan]]'' | <small>1999 TF₁₇₈</small> | LINEAR | 10-a de oktobro 1999 | Socorro |- | [[(22941) 1999 TG194|(22941) 1999 TG₁₉₄]] | <small>1999 TG₁₉₄</small> | LINEAR | {{dato|12|oktobro|1999}} | Socorro |- | ''[[22942 Alexacourtis]]'' | <small>1999 TZ₂₀₅</small> | LINEAR | {{dato|13|oktobro|1999}} | Socorro |- | [[(22943) 1999 TV209|(22943) 1999 TV₂₀₉]] | <small>1999 TV₂₀₉</small> | LINEAR | {{dato|14|oktobro|1999}} | Socorro |- | ''[[22944 Sarahmarzen]]'' | <small>1999 TB₂₁₆</small> | LINEAR | {{dato|15|oktobro|1999}} | Socorro |- | ''[[22945 Schikowski]]'' | <small>1999 TY₂₁₆ | LINEAR | 15-a de oktobro 1999 | Socorro |- | [[(22946) 1999 TH218|(22946) 1999 TH₂₁₈]] | <small>1999 TH₂₁₈</small> | LINEAR | 15-a de oktobro 1999 | Socorro |- | ''[[22947 Carolsuh]]'' | <small>1999 TW₂₁₈</small> | LINEAR | 15-a de oktobro 1999 | Socorro |- | ''[[22948 Maidanak]]'' | <small>1999 TR₂₂₂</small> | [[LONEOS]] | {{dato|2|oktobro|1999}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | [[(22949) 1999 TH238|(22949) 1999 TH₂₃₈]] | <small>1999 TH₂₃₈</small> | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|4|oktobro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(22950) 1999 TO241|(22950) 1999 TO₂₄₁]] | <small>1999 TO₂₄₁</small> | ''Catalina Sky Survey'' | 4-a de oktobro 1999 | Tucson |} === 22951-23000 === {| class="wikitable" ! width="145"| [[Nomoj de la planedetoj|Nomo]]!! width="65"|Provizora<br />nomo !! width="180"|Malkovrinto !! width="155"|Dato de malkovro !! width="140"| Loko de malkovro |- | [[22951 Okabekazuko]] | <small>1999 TA₂₄₃</small> | [[LONEOS]] | {{dato|4|oktobro|1999}} | [[Flagstaff (Arizono)|Flagstaff]] ([[Usono]]) |- | ''[[22952 Hommasachi]]'' | <small>1999 TF₂₄₃</small> | LONEOS | {{dato|5|oktobro|1999}} | Flagstaff |- | [[(22953) 1999 TW245|(22953) 1999 TW₂₄₅]] | <small>1999 TW₂₄₅</small> | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|7|oktobro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22954) 1999 TU248|(22954) 1999 TU₂₄₈]] | <small>1999 TU₂₄₈</small> | ''Catalina Sky Survey'' | {{dato|8|oktobro|1999}} | Tucson |- | [[(22955) 1999 TH251|(22955) 1999 TH₂₅₁]] | <small>1999 TH₂₅₁</small> | ''Catalina Sky Survey'' | {{dato|7|oktobro|1999}} | Tucson |- | [[(22956) 1999 TK253|(22956) 1999 TK₂₅₃]] | <small>1999 TK₂₅₃</small> | [[LINEAR]] | {{dato|9|oktobro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | ''[[22957 Vaintrob]]'' | <small>1999 TR₂₇₀</small> | LINEAR | {{dato|3|oktobro|1999}} | Socorro |- | ''[[22958 Rohatgi]]'' | <small>1999 TC₂₈₈</small> | LINEAR | {{dato|10|oktobro|1999}} | Socorro |- | [[(22959) 1999 UY1|(22959) 1999 UY₁]] | 1999 UY₁ | [[Charles W. Juels]] | {{dato|16|oktobro|1999}} | [[Fountain Hills (Arizono)|Fountain Hills]] ([[Usono]]) |- | [[(22960) 1999 UE4|(22960) 1999 UE₄]] | 1999 UE₄ | [[Korado Korlević]] | {{dato|27|oktobro|1999}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | ''[[22961 Rosegarcia]]'' | 1999 UM₁₄ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | 29-a de oktobro 1999 | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22962) 1999 UH15|(22962) 1999 UH₁₅]] | 1999 UH₁₅ | ''Catalina Sky Survey'' | {{dato|29|oktobro|1999}} | Tucson |- | ''[[22963 Fuls]]'' | 1999 UN₂₄ | ''Catalina Sky Survey'' | {{dato|28|oktobro|1999}} | Tucson |- | [[(22964) 1999 UV28|(22964) 1999 UV₂₈]] | 1999 UV₂₈ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|31|oktobro|1999}} | Tucson |- | [[(22965) 1999 UX40|(22965) 1999 UX₄₀]] | 1999 UX₄₀ | [[LINEAR]] | {{dato|16|oktobro|1999}} | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] ([[Usono]]) |- | [[(22966) 1999 UM45|(22966) 1999 UM₄₅]] | 1999 UM₄₅ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|31|oktobro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] (Usono) |- | [[(22967) 1999 VK4|(22967) 1999 VK₄]] | 1999 VK₄ | ''Catalina Sky Survey'' | {{dato|1|novembro|1999}} | Tucson |- | [[(22968) 1999 VB5|(22968) 1999 VB₅]] | 1999 VB₅ | [[Korado Korlević]] | {{dato|5|novembro|1999}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(22969) 1999 VD6|(22969) 1999 VD₆]] | 1999 VD₆ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|5|novembro|1999}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(22970) 1999 VT8|(22970) 1999 VT₈]] | 1999 VT₈ | [[Charles W. Juels]] | {{dato|8|novembro|1999}} | [[Fountain Hills (Arizono)|Fountain Hills]] ([[Usono]]) |- | [[(22971) 1999 VY8|(22971) 1999 VY₈]] | 1999 VY₈ | Charles W. Juels | {{dato|9|novembro|1999}} | Fountain Hills |- | [[(22972) 1999 VR12|(22972) 1999 VR₁₂]] | 1999 VR₁₂ | Charles W. Juels | {{dato|11|novembro|1999}} | Fountain Hills |- | [[(22973) 1999 VW16|(22973) 1999 VW₁₆]] | 1999 VW₁₆ | ''[[Spacewatch]]'' | {{dato|2|novembro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | [[(22974) 1999 VN21|(22974) 1999 VN₂₁]] | 1999 VN₂₁ | [[Korado Korlević]] | {{dato|12|novembro|1999}} | [[Višnjan]] ([[Kroatio]]) |- | [[(22975) 1999 VR23|(22975) 1999 VR₂₃]] | 1999 VR₂₃ | [[Charles W. Juels]] | {{dato|14|novembro|1999}} | [[Fountain Hills (Arizono)|Fountain Hills]] ([[Usono]]) |- | [[(22976) 1999 VY23|(22976) 1999 VY₂₃]] | 1999 VY₂₃ | [[Fumiaki Uto]] | {{dato|13|novembro|1999}} | [[Kaŝihara]] ([[Japanio]]) |- | [[(22977) 1999 VF24|(22977) 1999 VF₂₄]] | 1999 VF₂₄ | [[Charles W. Juels]] | {{dato|15|novembro|1999}} | [[Fountain Hills (Arizono)|Fountain Hills]] ([[Usono]]) |- | ''[[22978 Nyrölä]]'' | 1999 VO₂₄ | [[Observatorio de Nyrölä]] | {{dato|14|novembro|1999}} | [[Nyrölä]] ([[Finnlando]]) |- | [[(22979) 1999 VG25|(22979) 1999 VG₂₅]] | 1999 VG₂₅ | [[Takao Kobayashi]] | {{dato|13|novembro|1999}} | [[Ooizumi]] ([[Japanio]]) |- | [[(22980) 1999 VL27|(22980) 1999 VL₂₇]] | 1999 VL₂₇ | ''[[Catalina Sky Survey]]'' | {{dato|3|novembro|1999}} | [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Usono]]) |- | ''[[22981 Katz]]'' | 1999 VN₃₀ | [[LINEAR]] | 3-a de novembro 1999 | [[Socorro (Nov-Meksiko)|Socorro]] (Usono) |- | ''[[22982 Emmacall]]'' | 1999 VB₃₁ | LINEAR | 3-a de novembro 1999 | Socorro |- | ''[[22983 Schlingheyde]]'' | 1999 VY₃₄ | LINEAR | 3-a de novembro 1999 | Socorro |- | [[(22984) 1999 VP36|(22984) 1999 VP₃₆]] | 1999 VP₃₆ | LINEAR | 3-a de novembro 1999 | Socorro |- | [[(22985) 1999 VY48|(22985) 1999 VY₄₈]] | 1999 VY₄₈ | LINEAR | 3-a de novembro 1999 | Socorro |- | [[(22986) 1999 VX50|(22986) 1999 VX₅₀]] | 1999 VX₅₀ | LINEAR | 3-a de novembro 1999 | Socorro |- | ''[[22987 Rebeckaufman]]'' | 1999 VO₅₃ | LINEAR | {{dato|4|novembro|1999}} | Socorro |- | ''[[22988 Jimmyhom]]'' | 1999 VN₅₈ | LINEAR | 4-a de novembro 1999 | Socorro |- | ''[[22989 Loriskopp]]'' | 1999 VY₆₁ | LINEAR | 4-a de novembro 1999 | Socorro |- | ''[[22990 Mattbrenner]]'' | 1999 VA₆₂ | LINEAR | 4-a de novembro 1999 | Socorro |- | ''[[22991 Jeffreyklus]]'' | 1999 VX₆₂ | LINEAR | 4-a de novembro 1999 | Socorro |- | ''[[22992 Susansmith]]'' | 1999 VR₆₅ | LINEAR | 4-a de novembro 1999 | Socorro |- | ''[[22993 Aferrari]]'' | 1999 VX₆₅ | LINEAR | 4-a de novembro 1999 | Socorro |- | ''[[22994 Workman]]'' | 1999 VH₆₆ | LINEAR | 4-a de novembro 1999 | Socorro |- | ''[[22995 Allenjanes]]'' | 1999 VM₆₇ | LINEAR | 4-a de novembro 1999 | Socorro |- | ''[[22996 De Boo]]'' | 1999 VP₇₀ | LINEAR | 4-a de novembro 1999 | Socorro |- | [[(22997) 1999 VT70|(22997) 1999 VT₇₀]] | 1999 VT₇₀ | LINEAR | 4-a de novembro 1999 | Socorro |- | ''[[22998 Waltimyer]]'' | 1999 VY₇₀ | LINEAR | 4-a de novembro 1999 | Socorro |- | ''[[22999 Irizarry]]'' | 1999 VS₈₁ | LINEAR | {{dato|5|novembro|1999}} | Socorro |- | [[(23000) 1999 VU87|(23000) 1999 VU₈₇]] | 1999 VU₈₇ | LINEAR | {{dato|7|novembro|1999}} | Socorro |} == Eksteraj ligiloj == * {{en}} [http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/NumberedMPs020001.html ''Discovery Circumstances : Numbered Minor Planets (20 001)-(25 000)'' – Cirkonstancoj de malkovro de la planedetoj 20 001 - 25 000] {{Asteroidoj2|22001}} 1xxj055wbhg6rhvwbqyax1sjsjglt6v 0 508091 9363304 9304038 2026-04-29T12:04:43Z Sj1mor 12103 9363304 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto | dato de naskiĝo = ĉ. [[590]] | dato de morto = ĉ. [[665]] }} '''Brahmagupta''' ([[Sanskrito|sanskrite]] ब्रह्मगुप्त ; naskiĝis en [[590]] en [[Bhinmal]], mortis en [[665]]) estis [[Barato|barata]] [[matematikisto]] kaj [[astronomo]]. Li estis la aŭtoro de du elstaraj verkoj pri [[matematiko]] kaj [[astronomio]], nome ''Brāhmasphuṭasiddhānta'' (vasta teoria verko pri [[Brahmao]]) en [[628]]) kaj ''Khaṇḍakhādyaka'' (pli praktika teksto). Estas kialoj por supozi, ke li devenas de [[Bhinmal]].<ref>La artikolo baziĝas sur libera traduko de la [[:en:Brahmagupta|artikolo en la anglalingva vikipedio]].</ref> ''Brāhmasphuṭasiddhānta'' estas la unua teksto, en kiu la matematika plena [[nulo]] estas traktita kiel skribita [[cifero]]. Antaŭe en la 6-a jarcento antaŭ Kristo la babilonanoj jam simbolis la valoron de nulo per ''malplena signo''. Brahmagupta estis la unua matematikisto, kiu havigis regulojn por kalkuli pere de nulo. La tekstoj de Brahmagupta estis verkitaj en elipsaj versoj en [[Sanskrito]], kiel estis komuna praktiko en hindia matematiko. Ĉar la tekstoj ne enhavas [[Matematika pruvo|matematikajn pruvojn]], ne estas klare, kiel la rezultoj de Brahmagupta estis derivitaj.<ref>[http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Brahmagupta.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140116080259/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Brahmagupta.html|date=2014-01-16}} Alirita la 8an de Majo 2016.</ref> == Vivo kaj kariero == Brahmagupta, laŭ lia propra aserto, naskiĝis en 598 a.K. Li loĝis en ''Bhillamala'' (moderna [[Bhinmal]]) dum la regado de Vjagramuĥ, reĝo el la Ĉapa dinastio. Li estis la filo de Jiŝnugupta. Li estis [[Ŝivao|ŝivaismano]] laŭ religio.<ref>{{harvnb|Bhattacharyya|2011|p=185}}: "Brahmagupta, one of the most celebrated mathematicians of the East, indeed of the world, was born in the year 598 c.e., in the town of Bhillamala during the reign of King Vyaghramukh of the Chapa Dynasty."</ref> Eĉ kvankam plej fakuloj opinias ke Brahmagupta naskiĝis en Bhillamala, ne estas konkluda pruvaro por tio. Tamen, li loĝis kaj laboris tie dum granda parto de sia vivo. Prithudaka Svamin, posta komentisto, nomigis lin ''Bhillamalaĉarja'', nome la instruisto el Bhillamala.<ref>Gupta, Radha Charan (2008), Selin, Helaine, eld., Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures, Springer, pp. 162–163, ISBN 978-1-4020-4559-2, ISBN 1-4020-4425-9</ref> Sociologo G. S. Ghurye kredis ke li povus esti el la regiono [[Multano]] de la areo de Monto Abu.<ref name="Pillai1997">{{citation|last=Pillai|first=S. Devadas|title=Indian Sociology Through Ghurye, a Dictionary|url=http://books.google.com/books?id=P3uD22Ghqs4C&pg=PA216|year=1997|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-81-7154-807-1|page=216|quote=Brahmagupta (b. 598 AD) was a native of either the Multan region of the Punjab (now this areas is in Pakistan) or the Abu region of Rajasthan.}}</ref> Bhillamala, nomita ''pi-lo-mo-lo'' fare de [[Xuanzang]], estis la ŝajna ĉefurbo de Gurjaradeso, nome la due plej granda regno de Okcidenta Barato, enhavanta la sudan [[Raĝastano]]n kaj nordan [[Guĝarato]]n en moderna Barato. Ĝi estis ankaŭ centro de lernado por matematiko kaj astronomio. Brahmagupta iĝis astronomo de la skolo ''Brahmapakŝa'' (unu el la kvar ĉefaj lernejoj de barata astronomio dum tiu periodo). Li studis la kvin tradiciajn ''sidhanthojn'' de barata astronomio same kiel la verkojn de aliaj astronomoj kiaj Arjabhata la 1-a, Latadeva, Pradjumna, Varahamihira, Simha, Srisena, Vijajanandin kaj Viŝnuĉandra.<ref>Gupta 2008, p. 162.</ref> En la jaro 628, je aĝo de 30, li kompilis ''Brāhmasphuṭasiddhānta'' (la plibonigitan traktaĵon de Brahma), kiu supozeble estis reviziita versio de la jam ekzistanta ''siddhanta'' de la skolo Brahmapakŝa. Fakuloj asertas, ke li igis tiun ĉi revizion diversaspekte originala, aldoninte konsiderindan kvanton de nova materialo. La libro konsistas el 24 ĉapitroj kun 1008 versoj en metriko ''ārya''. Grandparte en ĝi temas pri astronomio, sed ĝi enhavas ankaŭ ŝlosilajn ĉapitrojn pri matematiko, kiel pri algebro, geometrio, trigonometrio kaj algoritmoj, kio ŝajne enhavas novajn rigardojn fare de Brahmagupta mem.<ref>Gupta 2008, p. 162.</ref><ref>Bhattacharyya, R. K. (2011), "Brahmagupta: The Ancient Indian Mathematician", in B. S. Yadav; Man Mohan, Ancient Indian Leaps into Mathematics, Springer Science & Business Media, pp. 185–192, ISBN 978-0-8176-4695-0. pp. 185-186.</ref><ref>Bose, D. M.; Sen, S. N.; Subbarayappa, B. V. (1971), A Concise History of Science in India, New Delhi: Indian National Academy of Science, pp. 95–97. [http://www.dli.gov.in/scripts/FullindexDefault.htm?path1=/data_copy/upload/0080/243&first=114&last=1168&barcode=1040010080238] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151208075132/http://www.dli.gov.in/scripts/FullindexDefault.htm?path1=%2Fdata_copy%2Fupload%2F0080%2F243&first=114&last=1168&barcode=1040010080238|date=2015-12-08}} Alirita la 8an de Majo 2016.</ref> Poste, Brahmagupta translokiĝis al [[Ujjain]], kiu estis ankaŭ ĉefa centro por astronomio. Je la matura aĝo de 67, li komponis sian venontan bone konatan verkon ''Ĥanda-ĥādjaka'', kiu estas praktika mangvidlibro de barata astronomio en la ''karana'' kategorio, kio signifas ke ĝi estas uzata de studentoj.<ref>Gupta 2008, p. 163.</ref> Brahmagupta vivis ĝis post 665 n.e. Ŝajnas, ke li mortis en Ujjain. == Polemiko == Ĉirkaŭ Brahmagupta formiĝis abundo de kritikaro direktita kontraŭ la verkaro de rivalaj astronomiistoj, kaj en lia ''Brahmasphutasiddhanta'' troviĝas unu el la plej fruaj atestitaj skismoj inter barataj matematikistoj. La divido estis unuarange pri la aplikado de matematiko al la fizika mondo, pli ol pri matematiko mem. En la kazo de Brahmagupta, la malkonsentoj ekaperis ĉefe el la elekto de astronomiaj parametroj kaj teorioj.<ref name="Plofker 418-419">{{harvtxt|Plofker|2007|pp=418–419}}</ref> Kritikoj de rivalaj teorioj ŝajne tra la unuaj dek astronomiaj ĉapitroj kaj la dekunua ĉapitro estas tute dediĉita al la kritikaro de tiuj teorioj, kvankam nek iu kritikaro aperis en la 12a kaj 18a ĉapitroj.<ref name="Plofker 418-419"/> == Ricevo == La historiisto pri [[scienco]] George Sarton nomigis lin "unu el la plej grandaj sciencistoj de sia raso kaj la plej granda el sia tempo."<ref>Gupta 2008, p. 163.</ref> La matematikaj antaŭeniroj de Brahmagupta estis portitaj al plua etendo fare de Bhaskara la 1-a, linia praulo en Ujjain, kiu priskribis Brahmagupta kiel la ''ganaka-ĉakra-ĉudamani'' (la juvelo de la cirklo de matematikistoj). Prithudaka Svamin verkis komentariojn pri ambaŭ liaj verkoj, ŝanĝante malfacilajn versojn en pli simpla lingvaĵo kaj aldonante ilustraciojn. Lalla kaj Bhattotpala en la 8a kaj 9a jarcentoj verkis komentariojn en la ''Ĥanda-ĥadjaka''.<ref>Bhattacharyya, R. K. (2011), "Brahmagupta: The Ancient Indian Mathematician", in B. S. Yadav; Man Mohan, Ancient Indian Leaps into Mathematics, Springer Science & Business Media, pp. 185–192, ISBN 978-0-8176-4695-0 p.185</ref> Pliaj komentarioj estis poste verkitaj en la 12a jarcento.<ref>Gupta 2008, p. 163.</ref> Kelkajn jardekojn post la morto de Brahmagupta, [[Sindo]] venis sub Araban Kalifujon en 712 n.e. Oni sendis ekspediciojn kontraŭ ''Gurjaradesa''. La regno de Bhillamala ŝajn estis nuligita sed Ujjain per la Batalo de Raĝastano kontraŭstaris la atakojn. La kortego de la kalifo [[Al-Mansur]] (754-775) ricevis ambasadon el Sindo, inklude astrologon nomitan Kanaka, kiu alportis (eble parkere) astronomiajn tekstojn, inter kiuj tiuj de Brahmagupta. La tekstoj de Brahmagupta estis tradukitaj en araban fare de Muhammad al-Fazari, nome astronomo en la kortego de Al-Mansur laŭ la nomoj ''Sindhind'' kaj ''Araĥand''. Tuja rezulto estis la disvastigo de la dekuma nombrosistemo uzita en la tekstoj. La matematikisto [[Al-Ĥorezmi]] (800-850 n.e.) verkis tekston nomita ''al-Jam ŭal-tafriq bi hisal-al-Hind'' (Aldono kaj Subtraho en Hindia Aritmetiko), kiu estis tradukita en Latino en la 13a jarcento kiel ''Algorithmi de numero indorum''. Tra tiuj tekstoj, la dekuma nombrosistemo kaj la algoritmoj de Brahmagupta por aritmetiko ekdisvastiĝis tra la tuta mondo. Al-Ĥorezmi verkis ankaŭ sian propran version de ''Sindhind'', superante la version de Al-Fazari kaj aligante Ptolemajn elementojn. Hindia astronomia materialo cirkulis amplekse dum jarcentoj, eĉ pasante al mezepokaj latinaj tekstoj.<ref>Avari, Burjor (2013), Islamic Civilization in South Asia: A history of Muslim power and presence in the Indian subcontinent, Routledge, ISBN 978-0-415-58061-8. paĝo 32.</ref><ref name="YoungLatham2006"> {{Citation|last1=Young|first1=M. J. L.|last2=Latham|first2=J. D.|last3=Serjeant|first3=R. B.|title=Religion, Learning and Science in the 'Abbasid Period|url=http://books.google.com/books?id=cJuDafHpk3oC&pg=PA302|date=[[2a de novembro]] 2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-02887-5|pages=302–303}} </ref><ref name="van Bladel"> {{Citation |last=van Bladel |first=Kevin |chapter=Eighth Century Indian Astronomy in the Two Cities of Peace |editor1=Asad Q. Ahmed |editor2=Benham Sadeghi |editor3=Robert G. Hoyland |title=Islamic Cultures, Islamic Contexts: Essays in Honor of Professor Patricia Crone |url=http://books.google.com/books?id=7nSjBQAAQBAJ&pg=PA260 |date=28a de Novembro 2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28171-4 |pages=257–294}} </ref> == Atingo de fama formulo == [[Dosiero:Brahmaguptas formula.svg|200ra|eta|dekstra|Diagramo por klarigo]] La plej fama malkovro de Brahmagupta estis lia tiel nomita [[formulo de Brahmagupta]] por la [[cikla kvarlatero|ciklaj kvarlateroj]]. Brahmagupta kreis proksimuman kaj ekzaktan formulojn por kalkuli la areon de ajna cikla kvarlatero surbaze de la longeco de ĝiaj flankoj: ''La proksimuma areo estas la produkto de la duono de la sumo de la flankoj kaj vidalvidaj flankoj de triangulo kaj kvarlatero. La ekzakta areo estas la kvadratradiko de la produkto de la duono de la flankoj minus ĉiu flanko de la kvarangulo. Se do estas donitaj la longecoj ''p'', ''q'', ''r'' kaj ''s'' de cirklata kvarlatero, la proksimuma areo estas <math>(\tfrac{p + r}{2}) (\tfrac{q + s}{2})</math> dum, lasante <math>t = \tfrac{p + q + r + s}{2}</math> la ekzakta areo estas : <math>\sqrt{(t - p)(t - q)(t - r)(t - s)}.</math> Kvankam Brahmagupta ne klare indikas, ke la kvarlateroj estas ciklaj, el lia formulo evidentiĝas, ke temas pri ciklaj. La [[formulo de Herono]] estas speciala kazo de la formulo de Brahmagupta, kiun oni ricevas, se oni donas al unu el la flankoj la valoron 0. == Matematiko == === Algebro === Brahmagupta trovis la solvon de la ĝenerala [[lineara ekvacio]] en la dekoka ĉapitro de ''Brahmasphuṭasiddhānta'', <blockquote> La diferenco inter ''rupas'', se invertitaj kaj dividitaj por la diferenco de [koeficientoj] de [nekonataĵoj], estas la nekonato en la ekvacio. La ''rupas'' estas [subtrahitaj el la flanko] sub tio el kio la kvadrato kaj la nekonato estas subtrakitaj.<ref name="Plofker Chapter 18">{{harvtxt|Plofker|2007|pp=428–434}}</ref></blockquote> kio estas solvo por la ekvacio {{math|''bx'' + ''c'' {{=}} ''dx'' + ''e''}} en kiu ''rupas'' referencas al la konstantoj {{math|''c''}} kaj {{math|''e''}}. La solvo donita estas ekvivalento al {{math|''x'' {{=}} {{frakcio|''e'' − ''c''|''b'' − ''d''}}}}. Li plue donis du ekvivalentajn solvojn al la ĝenerala kvadrata [[ekvacio]] <blockquote>18.44. Malpliigi per la meza [nombro] la kvadratan radikon de la ''rupas'' multobligite kvar fojojn la kvadraton kaj pliigite per la kvadrato de la meza [nombro]; dividi la ceteron per dufoje la kvadrato. [La rezulto estas] la meza [nombro].<br /> 18.45. Ajna kvadrata radiko de ''rupas'' multobligita per la kvadrato [kaj] pliigita per la kvadrato de la duono de la nekonato, malpliigita per la duono de la nekonato [kaj] dividas [la ceteron] per ĝia kvadrato. [La rezulto estas] la nekonato.<ref name="Plofker Chapter 18"/></blockquote> Kiu estas, respektive, solvoj por la ekvacio {{math|''ax''² + ''bx'' {{=}} ''c''}} ekvivalenta al, :<math>x = \frac{\pm\sqrt{4ac+b^2}-b}{2a} </math> kaj :<math>x = \frac{\pm\sqrt{ac+\tfrac{b^2}{4}}-\tfrac{b}{2}}{a} </math> Li pluigis por solvi sistemojn de samtempaj nedeterminitaj ekvacioj asertante, ke la dezirita variablo devas unue esti izolata, kaj poste la ekvacio devas esti dividita per la dezirata [[koeficiento]] de la variablo. Precize, li rekomendis uzadi "la pulvigilon" por solvi ekvaciojn kun pluraj nekonatoj. <blockquote>18.51. Subtrahi la kolorojn diferencaj disde la unua koloro. [La cetero] dividita per la unua [kolora koeficiento] estas la mezuro de la unua. [Terminoj] du por du [estas] konsiderataj [se reduktitaj] al similaj dividantoj, [kaj tiel plu] ripete. Se estas multaj [koloroj], la pulvigilo [estas uzenda].<ref name="Plofker Chapter 18"/></blockquote> Kiel ĉe la algebro de [[Diofanto]], la algebro de Brahmagupta estas sinkopa. Aldono estis indikita metante la nombrojn vidalvide, subtraho metante punkton super la subtrahendaĵo, kaj divido metante la dividanton sub la dividendo, simile al la notacio sen la strio. Multiplikado, evoluado, kaj nekonataj kvantoj estis reprezentataj pere de mallongigoj de taŭgaj terminoj.<ref name="Boyer Brahmagupta Indeterminate equations">{{harvtxt|Boyer|1991|loc="China and India" p. 221}} "li estis la unua kiu donis ''ĝeneralan'' solvon al la lineara Diofanta ekvacio ''ax'' + ''by'' = ''c'', kie ''a'', ''b'', kaj ''c'' estas [[entjero]]j. [...] Oni ege atribuas al Brahmagupta ke li donis ''ĉiujn'' integrajn solvojn de la lineara Diofanta ekvacio, dum Diofanto mem kontentiĝis donante partikularan solvon de nedeterminita ekvacio. Inasmuĉ kiel Brahmagupta uzis kelkajn el la samaj ekzemploj kiel Diofanto, ni vidas denove la similecon kun la greka influo en Hindio – aŭ la eblon ke ili ambaŭ faris uzadon de komuna fonto, eble ekde Babilono. Interesas noti ankaŭ ke la algebro de Brahmagupta, kiel tiu de Diofanto, estis sinkopa. Aldono estis indikita per apudmetado, subtraho per metado de punkto super la subtrahendo, kaj divido metante la dividanton sub la dividendo, kiel en frakcia notacio sed sen la strio. La operacioj de multobligo kaj evoluo (solvado de radikoj), same kiel la nekonataj kvantoj, estis reprezentitaj per mallongigoj de taŭgaj vortoj."</ref> La etendo de la greka influo sur tiu sinkopa historio de algebro, se eble, ne estas konata kaj eble kaj la greka kaj la hindia sinkopo povus deriviĝi el komuna Babilonia fonto.<ref name="Boyer Brahmagupta Indeterminate equations"/> === Aritmetiko === La kvar fundamentaj operacioj (aldono, subtraho, multobligo, kaj divido) estis konataj de multaj kulturoj antaŭ Brahmagupta. Tiu nuna sistemo estas bazita sur la [[Hind–araba nombrosistemo]] kaj por la unua fojo aperis en la ''Brāhmasphuṭasiddhānta''. Brahmagupta priskribis multobigon en la jena maniero: <blockquote>La multobliganto estas ripetita kiel ŝnuro por gregaro, ĉar ofte estas integrantaj partoj en la multobliganto kaj estas ripete multobligita per ili kaj la produktoj estas aldonitaj kune. Ĝi estas multobligo. Aŭ la multobliganto estas ripetita tiom da fojoj kiom estas komponantaj partoj en la multobliganto.<ref name="Brahmagupta1817">{{Cite book|author1=Brahmagupta|author2=Bhāskara II|title=Algebra, with Arithmetic and Mensuration, from the Sanscrit of Brahmegupta and Bháscara|url=https://books.google.com/books?id=ebZIAAAAcAAJ&pg=PA319|year=1817|publisher John Murray|page=319|translator=[[Henry Thomas Colebrooke]]}}</ref></blockquote> Hindia aritmetiko estis konata en [[mezepoka Eŭropo]] kiel ''modus Indorum'' kun la signifo "metodo de hindianoj". En ''Brāhmasphuṭasiddhānta'', oni priskribas kvar metodojn por multobligo, kiel ''gomūtrikā'', pri kiu oni diras, ke ĝi estas proksima al la nuntempaj metodoj.<ref name="Tiwari1992">{{citation|last=Tiwari|first=Sarju|title=Mathematics in History, Culture, Philosophy, and Science: From Ancient Times to Modern Age|url=https://books.google.com/books?id=-yyDJUD0DNwC&pg=PA91|year=1992|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-404-6|pages=91–}}</ref> En la komenco de la ĉapitro dekdua de lia ''Brāhmasphuṭasiddhānta'', titolita "Kalkulado", li ankaŭ detaligas operaciojn pri frakcioj. Oni esperas, ke la leganto konas la bazajn aritmetikajn operaciojn eĉ kalkuli kvadratajn radikojn, kvankam li klarigas kiel trovi la kubon kaj la kuban radikon de entjero kaj poste havigas regulojn kiuj faciligas la komputadon de kvadratoj kaj de kvadrataj radikoj. Li poste havigas regulojn por trakti kvin tipojn de kombinado de frakcioj: {{math|{{frakcio|''a''|''c''}} + {{frakcio|''b''|''c''}}}}; {{math|{{frakcio|''a''|''c''}} × {{frakcio|''b''|''d''}}}}; {{math|{{frakcio|''a''|1}} + {{frakcio|''b''|''d''}}}}; {{math|{{frakcio|''a''|''c''}} + {{frakcio|''b''|''d''}} × {{frakcio|''a''|''c''}} {{=}} {{frakcio|''a''(''d'' + ''b'')|''cd''}}}}; kaj {{math|{{frakcio|''a''|''c''}} − {{frakcio|''b''|''d''}} × {{frakcio|''a''|''c''}} {{=}} {{frakcio|''a''(''d'' − ''b'')|''cd''}}}}.<ref>{{harvtxt|Plofker|2007|pp=422}} Ŝajne oni esperas, ke la leganto estu familiarigita kun la bazaj aritmetikaj operacioj kiel la kvadrata radiko; Brahmagupta simple notas kelkajn punktojn pri ties aplikado al la frakcioj. La proceduroj por trovi la kubon kaj la kuban radikon de entjero, tamen, estas priskribitaj (kompare tiun lastan kun la tre simila formulado fare de Arjabhata). Ili estas sekvataj de reguloj por kvin tipoj de kombinoj: [...]</ref> ==== Kvadratoj kaj kuboj ==== Brahmagupta tiam pluas al havigo de la sumo de kvadratoj kaj kuboj de la unuaj {{math|''n''}} entjeroj. <blockquote>12.20. La sumo de la kvadratoj estas tiu [sumo] multobliginte dufoje la [nombron de] ŝtupo[j] pliigite per unu [kaj] dividite per tri. La sumo de la kuboj estas la kvadrato de tiu [sumo]. Piloj de tiuj kun identaj buloj [povas esti komputitaj].<ref name="Plofker Brahmagupta quote Chapter 12">{{harvtxt|Plofker|2007|pp=421–427}}</ref></blockquote> Tie ĉi Brahmagupta trovis la rezultoj laŭ terminoj de la ''sumo'' de la unuaj {{math|''n''}} entjeroj, pli ol laŭ terminoj de {{math|''n''}} kiel en la moderna praktiko.<ref name="Plofker 423">{{harvtxt|Plofker|2007|p=423}} Tie la sumoj de la kvadratoj kaj kuboj de la unuaj ''n'' entjeroj estas difinitaj laŭ terminoj de la sumo de ''n'' entjeroj mem;</ref> Li havigas la sumon de la kvadratoj de la unuaj {{math|''n''}} naturaj nombroj kiel {{math|{{frakcio|''n''(''n'' + 1)(2''n'' + 1)|6}}}} kaj la sumon de la kuboj de la unuaj n naturaj nombroj kiel {{math|<big>(</big>{{frakcio|''n''(''n'' + 1)|2}}<big>)</big>{{su|p=2}}}}. ==== Nulo ==== La verko de Brahmagupta nome ''Brahmasphuṭasiddhānta'' estas la unua libro kiu havigas regulojn por aritmetika manipulado kiu aplikeblas al [[nulo]] kaj al [[negativa nombro|negativaj nombroj]].<ref>{{Cite book|first=Robert |last=Kaplan |title=The Nothing That Is: A Natural History of Zero |publisher=Allen Lane/The Penguin Press|location=London |year=1999 |pages=68–75|bibcode=2000tnti.book.....K }}</ref> La ''Brāhmasphuṭasiddhānta'' estas la plej frua konata teksto kiu traktas nulon kiel nombro per si mem, anstataŭ kiel simple eja cifero kiu reprezentu alian nombron kiel faris la [[Babilonio|babilonianoj]] aŭ kiel [[simbolo]] por manko de kvanto kiel faris [[Ptolemeo]] kaj la [[Antikva Romo|romianoj]]. En la dekoka ĉapitro de sia ''Brāhmasphuṭasiddhānta'', Brahmagupta priskribas operaciojn pri negativaj nombroj. Li unue priskribas aldonon kaj subtrahon, <blockquote>18.30. [La sumo] de du pozitivoj estas pozitivoj, de du negativoj estas negativa; de pozitivo plus negativo [la sumo] estas ilia diferenco; se ili estas egalaj, ĝi estas nulo. La sumo de negativo kaj nulo estas negativa, [tiu] de pozitivo kaj nulo estas pozitivoj, [kaj tiu] de du nuloj estas nulo.<br /> [...]<br /> 18.32. Negativo minus nulo estas negativo, pozitivo [minus nulo] estas pozitivo; nulo [minus nulo] estas nulo. Kiam pozitivo estas subtrakita el negativo aŭ negativo el pozitivo, tiam ĝi estu aldonita.<ref name="Plofker Chapter 18"/></blockquote> Li pluas al priskribo de multobligo, <blockquote>18.33. La produkto de negativo kaj pozitivo estas negativo, de du negativoj estas pozitivo, kaj de pozitivoj [estas] pozitivo; la produkto de nulo kaj negativo, de nulo kaj pozitivo, aŭ de du nuloj estas nulo.<ref name="Plofker Chapter 18"/></blockquote> Sed lia priskribo de [[divido per nulo]] diferencas el onia moderna kompreno: <blockquote>18.34. Pozitivo dividita per pozitivo aŭ negativo dividita per negativo estas pozitivo; nulo dividita per nuño estas nulo; pozitivo dividita per negativo estas negativo; [ankaŭ] negativo dividita per pozitivo estas negativo.<br /> 18.35. Negativo aŭ pozitivo dividita per nulo havas tiun [nulon] kiel sia dividanto, aŭ nulo dividita per negativo aŭ pozitivo [havas tiun negativon aŭ pozitivon kiel sia dividanto]. La kvadrato de negativo aŭ pozitivo estas pozitivo; [la kvadrato] de nulo estas nulo. Tiu el kiu [la kvadrato] estas la kvadrato estas [ĝia] kvadrata radiko.<ref name="Plofker Chapter 18"/></blockquote> Tie Brahmagupta asertas, ke {{frakcio|0|0}} = 0 kaj pri la demando ĉu {{frakcio|{{math|''a''}}|0}} kie {{math|''a''}} ≠ 0 li ne kompromitas sin.<ref name="Boyer Brahmagupta p220">{{harvtxt|Boyer|1991|p=220}}: Tamen, tire denover Brahmagupta antaŭanoncas aferojn iome asertante, ke 0 ÷ 0 = 0, kaj pri la tikla afero de ''a'' ÷ 0, li ne kompromitas sin.</ref> Liaj reguloj por [[aritmetiko]] pri [[negativa nombro|negativaj nombroj]] kaj nulo li estas tre proksima al la moderna kompreno, escepte ke en moderna matematiko divido per nulo estis lasita "nedifinita". === Diofanta analizo === ==== Pitagoraj triopoj ==== En la dekdua ĉapitro de sia ''Brāhmasphuṭasiddhānta'', Brahmagupta havigas formulon utilan por generadi [[Pitagora triopo|Pitagorajn triopojn]]: <blockquote>12.39. La alto de monto multobligita per difnita multobligilo estas la distanco al urbo; ĝi ne estu nuligita. Kiam ĝi estas dividita per la multobligo pliigita per du ĝi estas la salto de unu el du kiuj faras la saman vojaĝon.<ref name="Plofker2007p426">{{harvtxt|Plofker|2007|p=426}}</ref></blockquote> Aŭ alivorte se {{math|''d'' {{=}} {{frakcio|''mx''|''x'' + 2}}}}, tiam vojaĝanto kiu "saltas" vertikale supren distancon {{math|''d''}} el la montopinto de alteco {{math|''m''}}, kaj poste veturas rekte al urbo laŭ horizontala distanco {{math|''mx''}} el la bazo de la monto, li veturas samdistance kiel unu kiu descendas vertikale malsupren la monton kaj poste veturas laŭlonge de horizontalo ĝis la urbo.<ref name="Plofker2007p426"/> Asertita geometrie, tio diras, ke se ortangula triangulo havas bazon de longo {{math|''a'' {{=}} ''mx''}} kaj alteco de longo {{math|''b'' {{=}} ''m'' + ''d''}}, tiam la longo, {{math|''c''}}, de ĝia hipotenuzo estas farita de {{math|''c'' {{=}} ''m''(1 + ''x'') − ''d''}}. Kaj tial elementa algebra manipulado montras, ke {{math|''a''² + ''b''² {{=}} ''c''²}} kiam {{math|''d''}} havas la asertitan valoron. Ankaŭ, se {{math|''m''}} kaj {{math|''x''}} estas racionala, tial estas {{math|''d''}}, {{math|''a''}}, {{math|''b''}} kaj {{math|''c''}}. Pitagora triopo povas esti akirita el {{math|''a''}}, {{math|''b''}} kaj {{math|''c''}} multobligante ĉiujn el ili pere de la [[plej malgranda komuna oblo]] de iliaj [[denominatoro]]j. ==== Ekvacio de Pell ==== Brahmagupta pluis por havigi ripetan rilaton por generadi solvojn al precizaj instancoj de Diofantaj analizoj de dua grado kiel {{math|''Nx''² + 1 {{=}} ''y''²}} (nomita Ekvacio de Pell, nome de John Pell) uzante [[Eŭklida algoritmo|eŭklidan algoritmon]]. La Eŭklidan algoritmon li konis kiel la "pulvigilo" ĉar ĝi disrompas nombrojn en pli malgrandajn pecojn.<ref>{{harvtxt|Stillwell|2004|pp=44–46}}: En la 7-a jarcento la hindia matematikisto Brahmagupta havigis la ripetan rilaton por generadi solvojn de ''x''² − ''Dy''² {{=}} 1, kiel oni vidas en Ĉapitro 5. La hindianoj nomis la Eŭklidan algoritmon "pulvigilo" ĉar ĝi disrompas nombrojn al pli malgrandaj pecoj. Por akiri ripeton oni devas koni, ke ortangulo proporcia al la origina finfine ripetiĝas, fakto kiu estis [[rigora pruvo|rigore pruvita]] nur en 1768 fare de Lagrange.</ref> <blockquote>La naturo de kvadratoj:<br />18.64. [Metu] dufoje la kvadratan radikon de difinita kvadrato per multobligo kaj pliigita aŭ malpliigita per hazarda [nombro]. La produto de la unua [paro], multobligita pere de la multobligo, kun la produto de la lasta [paro], estas la lasta komputita.<br />18.65. La sumo de la fulmaj produtoj estas la unua. La aldono estas egala al la produto de la aldonantoj. La du kvadrataj radikoj, dividitaj per la aldonanto aŭ per la subtrahanto, estas la aldonaj ''rupas''.<ref name="Plofker Chapter 18"/></blockquote> La ŝlosilo al tiu solvo estis la identeco,<ref name="Stillwell p. 72-74"/> :<math>(x^2_1 - Ny^2_1)(x^2_2 - Ny^2_2) = (x_1 x_2 + Ny_1 y_2)^2 - N(x_1 y_2 + x_2 y_1)^2</math> kio estas ĝeneraligo de identeco kiun malkovris [[Diofanto]], :<math>(x^2_1 - y^2_1)(x^2_2 - y^2_2) = (x_1 x_2 + y_1 y_2)^2 - (x_1 y_2 + x_2 y_1)^2.</math> Uzadi sian identecon kaj la fakto ke se {{math|(''x''₁, ''y''₁)}} kaj {{math|(''x''₂, ''y''₂)}} estas solvoj al la ekvacioj {{math|''x''² − ''Ny''² {{=}} ''k''₁}} and {{math|''x''² − ''Ny''² {{=}} ''k''₂}}, respektive, tiam {{math|(''x''₁''x''₂ + ''Ny''₁''y''₂, ''x''₁''y''₂ + ''x''₂''y''₁)}} estas solvo al {{math|''x''² − ''Ny''² {{=}} ''k''₁''k''₂}}, li kapablis trovi integralajn solvojn al la ekvacio de Pell pere de serio de ekvacioj de la formulo {{math|''x''² − ''Ny''² {{=}} ''k_i''}}. Brahmagupta ne kapablis apliki sian solvon uniforme por ĉiuj eblaj valoroj de {{math|''N''}}, anstataŭ li estis la nura kapabla montri ke se {{math|''x''² − ''Ny''² {{=}} ''k''}} havas entjeran solvon por {{math|''k''}} = ±1, ±2, aŭ ±4, tiam {{math|''x''² − ''Ny''² {{=}} 1}} havas solvon. La solvo de la ĝenerala ekvacio de Pell devis atendi ĝis Baskara la 2-a ĉirkaŭ la jaro 1150 n.e.<ref name="Stillwell p. 72-74">{{harvtxt|Stillwell|2004|pp=72–74}}</ref> === Geometrio === ==== Formulo de Brahmagupta ==== [[Dosiero:Brahmaguptas formula.svg|200ra|eta|dekstra|Diagramo por referenco.]] La plej fama atingo de Brahmagupta en geometrio estas lia [[formulo]] por [[Cikla kvarlatero|ciklaj kvarlateroj]]. Difinita la longojn de la flankoj de ajna cikla kvarlatero, Brahmagupta havigis proksimuman kaj precizan formulon por la areo de la figuro, <blockquote>12.21. La proksimuma areo estas la produto de la duonoj de la sumoj de la flankoj kaj malaj flankoj de triangulo kaj kvarlatero. La akurata [areo] estas la kvadrata radiko el la produto de la duonoj de la sumoj de la flankoj malpliigitaj per [ĉiu] flanko de la kvarlatero.<ref name="Plofker Brahmagupta quote Chapter 12"/></blockquote> Tiel difinitaj la longoj {{math|''p''}}, {{math|''q''}}, {{math|''r''}} kaj {{math|''s''}} de cikla kvarlatero, la proksimuma areo estas {{math|{{frakcio|''p'' + ''r''|2}} · {{frakcio|''q'' + ''s''|2}}}} dum, lasante {{math|''t''}} {{=}} {{frakcio|''p'' + ''q'' + ''r'' + ''s''|2}}, la preciza areo estas : {{math|(''t'' − ''p'')(''t'' − ''q'')(''t'' − ''r'')(''t'' − ''s'')}}. Kvankam Brahmagupta ne klare asertas, ke tiuj kvarlateroj estas ciklaj, evidentas el liaj reguloj ke tiu estas la kazo.<ref>{{harvtxt|Plofker|2007|p=424}} Brahmagupta ne klare asertas, ke li estas studante nur figurojn enskribitajn en cirkloj, sed oni supozas, ke pro tiuj reguloj li kalkulas iliajn ĉirkaŭradiusojn.</ref> La [[Formulo de Herono]] estas speciala kazo de tiu formulo kaj ĝi povas esti derivita fiksante unu el la flankoj kiel egala al nulo. === Trianguloj === Brahmagupta dediĉis esencan parton de sia laboro al geometrio. Unu teoremo havigas la longojn de du segmentoj de la bazo de triangulo estas dividitajn per ĝia altitudo: <blockquote>12.22. La bazo malpliigita kaj pliigita per la diferenco inter la kvadratoj de la flankoj dividita per la bazo; se dividitaj per du ili estas la veraj segmentoj. La perpendikulara [altitudo] estas la kvadrata radiko el la kvadrato de flanko malpliigita per la kvadrato de ĝia segmento.<ref name="Plofker Brahmagupta quote Chapter 12"/></blockquote> Tiel la longoj de la du segmentoj estas {{math|{{frakcio|1|2}}(''b'' ± {{frakcio|''c''² − ''a''²|''b''}})}}. Li plue havigas teoremo pri racionalaj [[triangulo]]j. Triangulo kun racionalaj flankoj {{math|''a''}}, {{math|''b''}}, {{math|''c''}} kaj racionala areo estas tia: :<math>a = \frac{1}{2}\left(\frac{u^2}{v}+v\right), \ \ b = \frac{1}{2}\left(\frac{u^2}{w}+w\right), \ \ c = \frac{1}{2}\left(\frac{u^2}{v} - v + \frac{u^2}{w} - w\right) </math> por kelkaj racionalaj nombroj {{math|''u''}}, {{math|''v''}}, kaj {{math|''w''}}.<ref>{{harvtxt|Stillwell|2004|p=77}}</ref> ==== Teoremo de Brahmagupta ==== {{Ĉefartikolo|Teoremo de Brahmagupta}} [[Dosiero:Brahmaguptra's theorem.svg|eta|dekstra|La Teoremo de Brahmagupta asertas, ke ''AF'' = ''FD''.]] Brahmagupta pluas, <blockquote>12.23. La kvadrata radiko de la sumo de du produtoj de flankoj kaj malaj flankoj de ne-malegala kvarlatero estas la [[diagonalo]]. La kvadrato de la diagonalo estas malpliigita per la kvadrato de la duono de la sumo de la bazo kaj la pinto; la kvadrata radiko estas la perpendikularaj [altitudoj].<ref name="Plofker Brahmagupta quote Chapter 12"/></blockquote> Tiel, en "ne-malegala" cikla kvarlatero (tio estas, [[izocela trapezo]]), nome la longo de ĉiu diagonalo estas √pr + qs. Li plue havigas formulojn por la longoj kaj areoj de geometriaj figuroj, kiaj la ĉirkaŭradiusoj de izocela trapezo kaj de skalena kvarlatero, kaj la longoj de diagonaloj en skalena cikla kvarlatero. Tio kondukis al la fama teoremo de Brahmagupta, <blockquote>12.30–31. Imagante du triangulojn en [cikla kvarlatero] kun malegalaj flankoj, la du diagonaloj estas la du bazoj. Iliaj du segmentoj estas aparte la supra kaj malsupra segmentoj [formitaj] ĉe la intersekco de la diagonaloj. La du [malsupraj segmentoj] de du diagonaloj estas du flankoj en triangulo; la bazo [de la kvarlatero estas la bazo de la triangulo]. Ĝia perpendikularo estas la malsupra parto de la [centra] perpendikularo; la supra parto de la [centra] perpendikularo estas la duono de la sumo de la perpendikularaj [flankoj] malpliiĝita per la malsupra [parto de la centra perpendikularo].<ref name="Plofker Brahmagupta quote Chapter 12"/></blockquote> ==== Pi ==== En la verso 40, li havigas valorojn de [[Pi (nombro)|π]], <blockquote>12.40. La diametro kaj la kvadrato de la radiuso [ĉiu] multobligita per tri estas [respektive] la praktika cirklo kaj la areo [de cirklo]. La akurataj [valoroj] estas la kvadrataj radikoj el la kvadratoj de tiuj du multobligitaj per dek.<ref name="Plofker Brahmagupta quote Chapter 12"/></blockquote> Tiel Brahmagupta uzas 3 kiel "praktika" valoro de [[Pi (nombro)|π]], kaj <math>\sqrt{10} \approx 3.1622\ldots</math> kiel "akurata" valoro de [[Pi (nombro)|π]], kun eraro malpli ol 1%. ==== Mezuroj kaj konstruoj ==== En kelkaj el la versoj antaŭ la verso 40, Brahmagupta havigas konstruaĵojn de variaj figuroj kun hazardaj flankoj. Li esence manipulis ortangulajn triangulojn por produkti izocelajn triangulojn, skalenajn triangulojn, ortangulojn, izocelajn trapezojn, izocelajn trapezojn kun tri egalaj flankoj, kaj skalena cikla kvarlatero. Haviginte la valoron de pi, li traktas kun la geometrio de ebenaj figuroj kaj solidoj, kaj same trovas volumojn kaj areojn (aŭ malplenajn spacojn elfositajn el solidoj). Li trovas la volumon de ortangulaj prismoj, piramidoj, kaj la trunkon de kvadrata piramido. Li plue trovas la averaĝan profundon de serio de truoj. Por la volumo de [[Trunko (geometrio)|trunko]] de [[piramido]], li donas la "pragmatan" valoron tiom fojojn kiel la profundo de la kvadrato de la meza de la bordoj de la pinta kaj baza flankoj, kaj li donas la "supraĵan" volumon tiom fojojn kiel la profundo de ilia meza areo.<ref>{{harvtxt|Plofker|2007|p=427}} Post la geometrio de ebenaj figuroj, Brahmagupta studas la kalkulon de volumoj kaj surfacaj areoj de solidoj (aŭ de malplenaj spacoj elfositaj el solidoj). Liaj klaraj reguloj por la volumoj de ortangula prismo kaj piramido estas sekvataj de pli ambiguaj reguloj, kiuj povas referenci al trovo de averaĝa profundo de sekvenco de dimensioj kun diferencaj profundoj. La sekva formulo ŝajne temas pri la volumo de trunko de kvadrata piramido, kie la "praktika" volumo estas tiom fojojn kiel la profundo de la kvadrato de la meza de la bordoj de la pinta kaj baza flankoj, dum la "supraĵa" volumo estas la profundo tiom da fojoj kiel la meza areo.</ref> === Trigonometrio === == Astronomio == == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * Avari, Burjor (2013), Islamic Civilization in South Asia: A history of Muslim power and presence in the Indian subcontinent, Routledge, ISBN 978-0-415-58061-8 * Bose, D. M.; Sen, S. N.; Subbarayappa, B. V. (1971), A Concise History of Science in India, New Delhi: Indian National Academy of Science, pp. 95–97 * Bhattacharyya, R. K. (2011), "Brahmagupta: The Ancient Indian Mathematician", in B. S. Yadav; Man Mohan, Ancient Indian Leaps into Mathematics, Springer Science & Business Media, pp. 185–192, ISBN 978-0-8176-4695-0 * Boyer, Carl B. (1991), A History of Mathematics, John Wiley & Sons, Inc, ISBN 0-471-54397-7 * Cooke, Roger (1997), The History of Mathematics: A Brief Course, Wiley-Interscience, ISBN 0-471-18082-3 * Gupta, Radha Charan (2008), Selin, Helaine, ed., Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures, Springer, pp. 162–163, ISBN 978-1-4020-4559-2, ISBN 1-4020-4425-9 * Joseph, George G. (2000), The Crest of the Peacock, Princeton University Press, ISBN 0-691-00659-8 * O'Leary, De Lacy (2001) [first published 1948], How Greek Science Passed to the Arabs (2nd ed.), Goodword Books, ISBN 8187570245 * Plofker, Kim (2007), "Mathematics in India", The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A Sourcebook, Princeton University Press, ISBN 978-0-691-11485-9 * Stillwell, John (2004), Mathematics and its History (Second ed.), Springer Science + Business Media Inc., ISBN 0-387-95336-1 * Hockey, Thomas, eld. (2007), "Brahmagupta", Biographical Encyclopedia of Astronomers, Springer Science & Business Media, p. 165, ISBN 0387304002 == Plia bibliografio == * Seturo Ikeyama (2003). Brāhmasphuṭasiddhānta of Brahmagupta with Commentary of Pṛthūdhaka, kritike eldonita kun anglaj traduko kaj notoj. INSA. * David Pingree. Census of the Exact Sciences in Sanskrit (CESS). American Philosophical Society. A4, p. 254. * Shashi S. Sharma. Mathematics & Astronomers of Ancient India. Pitambar Publishing. [https://books.google.co.in/books?id=g9ykYZlzV1oC&hl=es] Alirita la 8an de Majo 2016. {{Projektoj|q=Brahmagupta}} {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo}} [[Kategorio:Barataj sciencistoj]] [[Kategorio:Barataj astrologoj]] 69ar8zychsjfywwmvdhjj5ngl0yh6ov 0 512860 9363419 8963827 2026-04-29T17:22:50Z Tirolischleioans 254019 9363419 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Denkmal Julius Kober.JPG|eta|Monumento por Kober, ĉe Suhler Ausspanne ([[Rennsteig]]), starigita en 1994.]] [[Dosiero:Julius Kober Gedenkstein Steinbach am Wald, Forsthaus Weidmannsheil.jpg|eta|Memorŝtono ĉe la iama forstista domo Weidmannheil en [[Steinbach am Wald]]]] '''Julius KOBER''' (naskiĝinta la [[17-a de aŭgusto]] [[1894]] en [[Suhl]], mortinta la [[28-a de julio]] [[1970]] en [[Bad Staffelstein]]) estis germana regionhistoriisto, verkisto kaj - de 1937 ĝis 1970 - prezidanto de la [[Rennsteigklubo 1896]]. == Vivo kaj verko == La patro de Julius estis [[Friedrich Wilhelm Kober]], dialektpoeto. Li frekventis la popolan lernejon kaj poste la superan nehumanisman lernejon, kie li trapasis en la 1913-a jaro la abiturientan ekzamenon. Jam kiel junulo li dediĉis sin al la kleriga migrado, al la flegado de regionhistoriaĵoj kaj al la protekto de la naturo. De la patro li heredis la verkistan talenton kiel ankaŭ la amon de la patrujo kaj la kontaktemon. La dialekto de Suhl estis parolata de li jam frue, poste ankaŭ zorge flegata. Baldaŭ Kober interesiĝis pri pejzaĝaj kaj regionhistoriaj studoj, antaŭ ĉio en la [[Turingia Arbaro]], kiun li tramigradis ĉie. Dum lia trejniĝa tempo alilande la porpatruja sento ankoraŭ plialtiĝis. Grava sperto por li estis la eksplodo de la [[Unua mondmilito]]. Impresite de la milito li verkis kelkajn romanojn, i.a. "Drei Kapitel aus dem Erleben eines Frontsoldaten", "Rolf Henneberg" kaj "Vom Leben und Sterben eines Dichtersoldaten", pli malfrue "So sei dein Weg", "Der deutsche Tag" kaj (en 1925) "Rennsteigzauber". Ĉe la [[Universitato de Marburg]] li studis filozofion kaj doktoriĝis pro la lingvistika tezo ''Die Mundart der Stadt Suhl und die wortgeographischen Grenzen ihrer Umgebung''. En ĝi Kober dokumentis kaj pruvis ke la pado [[Rennsteig]] estas ankaŭ lingva dividilo: norde de ĝi parolatas turingia dialekto, sude de ĝi (i.a. en Suhl) [[frankonio|frankonia]]. Post la morto de la patro li ekestris la teatran ensemblon ''Joel-Gemeinde'': Kober mem ofte ludis la ĉefan rolon. La popola teatraĵo "Letzter Schulze von der Lütsche" aŭ la muzikigita fabelaĵo "Dieter und Dietlindes Rennsteigfahrt" estis gravaj kontribuoj al la germana laikula teatromondo. En la kuro de ties surscenejigo Kober ankaŭ respektitis kiel fondinto de la liberaera Arbarteatro ĉe al monto ''Friedberg'' en Suhl. Jam en junaĝo Kober aliĝis al ''Rennsteigklubo'', kaj en 1919 li vokitis anstataŭi la mortintan [[August Trinius]], en la estraro. Ekde 1920 Kober revivigis la skisekcion kaj engaĝiĝis organizante kun sukceso pri la migrado sur la Rennsteig-ado kaj aliaj vojoj en la Turingia Arbaro. En 1932 li ekĉefredaktis la organon kluban ''Das Mareile''. Li kapablis entuziasmigi la homojn pri Rennsteig! Modeldonante Kober sukcesis unuigi kaj antaŭenpuŝi regionhistorian esploradon, naturprotektadon kaj migradoĝojon. Lia plej granda celo estis propagandi la "klerigan migradon". Nenombreblajn prelegojn kun memfotitaj bildoj li faris en Turingio kaj alie. Por liaj meritoj koncerne la germanan migradomovadon'' oni aljuĝis al li en la jaro 1936-a la premion ''Silberne Verbandsehrennadel''. Kiam Kober mem gvidis migradojn li kutimis komenci ĉiun opan per speciala migrada moto. La libro "Zauberhafte Rennsteigfahrt" pruvis ke Kober kiel poeto kaj migranto profundege enmergiĝis en la sekretojn de la tre malnova kresta padego. De li estas ankaŭ la sekvonto etpoemo: "Der Herrgott schuf das Wandern, die Lieder all dazu, / Damit du mit dem andern, ein Mensch wirst - du auf du"<ref>Traduko: ''Dio kreis la migradon kaj la migradokantojn, por ke vi iĝu kun aliaj homo."</ref> Post la eksplodo de la [[Dua mondmilito]] li devis soldati. Li spertis multajn sortobatojn (separiĝo deviga de la familianoj, morto de la plej aĝa filo ĉefronte). Julius Kober ne rajtis post plurjara militkaptado veni reen en la patrujon. Li trovis novan patrujon en [[Zapfendorf]]. Per eldonejo li perlaboris tie la vivon. Li denove estris la ''Rennsteigklubon'' kaj aligis multajn fidelajn migradamikojn. De [[Bavario]], sur kies teritorio ankaŭ troviĝas malgrandaj partoj de Rennsteig, kaj kun la novaj membroj eblis restartigi la kluban vivon. Tio ĉi kaj la transdono de la tradicio de Rennsteigverein estas liaj plej grava postmilita merito. En kunlaboro kun la gazeto ''Thüringer Tageszeitung'' eldonita en [[Würzburg]] li kreis la ''Turingian patrujan kalendaron'' kiu aperis ĉiun jaron. Krome li daŭrigis la redakton de la kluba organo ''Die Mareile''. === Honoroj === La de Kober jam ne finfarita verketo ''Spruchbüchlein eines Wanderers'' prilaboritis kaj pliampleksigitis fare de Rennsteigklubo en la 1996-a jaro. En 1971 oni starigis al lia honoro ĉe la (en 1988 forbrulita) arbara domo ''Weidmannsheil'' en [[Steinbach am Wald]] memorigŝtonon. Alia ekzistas ekde 1994 ĉe ''Suhler Ausspanne'' en [[Zella-Mehlis]], rekte ĉe [[Rennsteig]].<ref>Informoj de la oficiala retpaĝaro de ''Rennsteigverein'': http://www.rennsteigportal.com/person/kober.html</ref> <ref>Kritika artikolo pri la persono de Kober, ankaŭ pri siaj politikaj konvinkoj: http://www.meiningen.de/media/custom/888_2886_1.PDF {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150208181255/http://www.meiningen.de/media/custom/888_2886_1.PDF |date=2015-02-08 }}</ref> De 31.8.2004 ĝis 9.1.2005 videblis la ekspozicio ''Julius Kober - ein deutscher Lebensweg'' en Suhl. == Verkoj (elekto) == * ''Zauberhafte Rennsteigfahrt. Eine Pfingstrunst aus der Vorkriegszeit'' (= Thüringer Heimatbücherei, Band 6), Würzburg: Verl. der Thüringer Tageszeitung Nonne 1961. * ''Vortragsbuch für Front und Heimat. Erlesene Perlen ernster und heiterer Dichtung aus zwei Jahrhunderten mit Anleitung für die Vortragskunst und die Programmgestaltung'', Gotha: Engelhard-Reyher 1944. * ''Vorwort'' in: Fuchsturm und Fuchsturmgesellschaft. Festschrift zur Feier d. 75jährigen Bestehens, hg. vom Vorstand der Fuchsturmgesellschaft, Jena: Neuenhahn 1936. * ''Deutscher Wald, deutsches Volk'' [Thüringen]. Mit 10 Aufnahmen von Hermann Barthelmes, Weimar: Böhlau 1935. * ''Der Sturz von den Sternen'' (Roman), Jena: Neuenhahn 1927. == Literaturo == * Julius Kober. Ein deutscher Lebensweg, 1894-1970 (= Kleine Suhler Reihe, Band 9), hg. v. Stadtverwaltung Suhl, Kulturamt, Suhl 2004. * Norbert Moczarski: Julius Kober (1894 - 1970) - ein bewegtes Leben nah und fern des Thüringer Rennsteiges, in: Jahrbuch des Hennebergisch-Fränkischen Geschichtsvereins, Band 19 (2004), S. 363-404. * Rüdiger Haufe, Jürgen John, Justus H. Ulbricht: Julius Kober - ein "Thüringer Heimatbewahrer", "geistiger Frontkämpfer" und "fanatischer Nationalsozialist", in: Mitteilungsblatt des Rennsteig-Museums des Thüringer Rennsteigvereines e.V., (2003), Heft 1, S. 40-45. == Subnotoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?query=Julius+Kober&method=simpleSearch Literaturo de kaj pri Kober.] * [http://www.rennsteigportal.com/person/kober.html Informoj pri Kober ĉe rennsteigportal.com, kun foto] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Kober, Julius}} [[Kategorio:Turingia Arbaro]] [[Kategorio:Regionhistoriistoj]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Rennsteig]] [[Kategorio:Suhl]] [[Kategorio:Germanaj verkistoj]] [[Kategorio:Membroj de NSDAP]] ise6ope75abz4s8vtwfekmejfzrklz4 0 512953 9363424 8947483 2026-04-29T17:24:55Z Tirolischleioans 254019 9363424 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Triniusblick bei den Drei Gleichen.jpg|eta|La t.n. Trinius-belvidejo ĉe la [[Kasteloj Tri Gleichen]]]] [[Dosiero:Triniusstein Triniusstraße Ilmenau.JPG|eta|Memorigŝtono kaj Trinius-strato en [[Ilmenau]]]] '''August TRINIUS''' (vere: ''Carl Freiherr von Küster''; naskiĝinta la [[31-a de julio]] [[1851]] en [[Schkeuditz]], mortinta la [[2-a de aprilo]] [[1919]] en [[Waltershausen]]) estis germana verkisto. Li famiĝis kiel migrado-verkisto. Lia plej granda merito estis la verko ''Der Rennsteig des Thüringer Waldes'' per kiu li startigis veran [[Rennsteig]]-manion ekde 1890. Li verkis ekz. poemon pri [[Mönchhof (Turingio)|Mönchhof]]. == Vivo == Jam tre frue li perdis la patron kio igis la familio setli en [[Erfurto]]. Tie ĉi li malkovris unuafoje la emon al la lando [[Turingio]]. Post la fino de la lerneja tempo li trejnitis kiel komercisto. Poste li iĝis librotenisto en [[Berlino]]. Krome li komencis verki kaj la publikigis la unuajn verkojn. Post la unuaj ĵurnalistaj sukcesoj Trinius decidis tute labori kiel skribisto. Li skribis regule artikolojn por berlinaj ĵurnaloj pri la temoj Berlino kaj [[Margraflando Brandenburgio]]. Sekve lia unua verko nomitis ''Märkische Streifzüge''. Baldaŭ poste li faris longajn vojaĝojn kaj migradojn tra tuta Germanlando kaj dume li revenis en Turingion. Per ties pejzaĝo kaj historio li tiom kaptitis ke li decidis en la 1880-aj jaroj transloĝiĝi. Li ekloĝis en 1890 en Waltershausen. Tie ĉi faritis ankaŭ la teksto de la ''Rennsteig-kanto''. Tiam komencis ankaŭ la longe daŭrantan amikecon kun la loka pentristo [[Friedrich Holbein]]. Skribitis de li pli ol 30 verkoj pri [[Turingia Arbaro]], Rennsteig kaj aliaj naturaj belaĵoj de la lando. De 1886-1906 aperis la serio ''Thüringer Wandersmann'' en 8 volumoj kiuj precipe temigis la Rennstein-migradopadon kaj vekis ĉe multaj kleritaj burĝoj la deziron veni Turingion. Aliaj titoloj de Triunius kun turingia konekto estis: ''Mit Laute und Rucksack'', ''Streifzüge durchs Thüringer Land'', ''Im Zauber der Wartburg'', ''Im Banne der Heimat'', ''Frohe Wanderfahrten'', ''Durchs Saaletal'', ''Durchs Unstruttal'', ''Durchs Werratal''. Krome li verkis ankaŭ pri aliaj germanaj pejzaĝoj, kiel la [[Vogezoj]], la urbo [[Hamburgo]] kaj la ĉirkaŭaĵoj de la riveroj [[Rejno]] kaj [[Mozelo]]. Cetere ankaŭ la fremdultrafika slogano ''Turingio - la verda koro de Germanio'' estas de Trinius. Trinius ankaŭ estis membro de [[Rennsteigklubo 1896]]. [[Ludwig Hertel]], idedonanto de fondo de Rennsteig-klubo, laŭdis Trinius per la sekva gaja poemo: ''Wer riet zu diesem Hochgenuß, / der Rennsteigfahrt? Doch Trinius! / Oh Wandersmann, Du irrest nie, / folgst Du der Weisung Trinii! / Drum lieber Freund, ruf' mit mir froh: / Ein Hoch dem edlen Trinio! / Auf allen Pfaden grad und krumm / gedenken wir an Trinium. / Oh Trini, sollst gepriesen sein / von Hörschel bis nach Blankenstein! / Von wem begeistert dicht' ich so?/ Doch nur von August Trinio!''<ref>Traduko: ''Kiu havis la ĝojigan ideon pri Rennsteig-tramigrado? Trinius! Ho, migranto, vi neniam eraras sekvante la ideojn de Trinius. Pro tio, kara mia amiko, kriu kun mi ĝojplene: Vivu la nobla Trinius! Sur ĉiuj padoj rektaj kaj kurbaj ni memoru Trinius. Ho, Trinius estu laŭdegata, disde Hörschel ĝis Blankenstein. De kiu tiom fascinate mi poemverkas? Ĝuste pri - August Trinius!''</ref> La monumenta tomboŝtono troviĝas sur la arbara tombejo en Waltershausen. Ĝi estas de 1921 kaj malvualigitis okaze de la fondo de la asocio ''Bund der Thüringer Berg-, Burg- und Waldgemeinden''. Tiu ĉi klubo refonditis en 2001 ĉe la monumento okaze de la 150-a datreveno de lia naskiĝtago. == Honoroj == * Duko Ernesto la 2-a de [[Duklando Saksio-Koburgo kaj Gotao|Saksio-Coburg-Gotha]] nomumis Trinius ''Kortega konsilisto''. * Memorigas onin pri Trinius fonto (Trinius-Quelle), memorigŝtono kaj strato en [[Ilmenau|Ilmenau-Roda]], kabano (Trinius-Hütte), ripozumejo (Trinius-Rast) kaj ŝtono (Trinius-Stein) en la Turingia Arbaro kaj en Waltershausen pado (Trinius-Weg), strato en la centro kaj tabulo antaŭ lia iama loĝdomo. == Piednotoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{DNB-Portal|117419052}} * [http://www.stefan-etzel.de/HOME/bios/trinius.htm Pri Trinius, patro de Rennsteig.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150924110130/http://www.stefan-etzel.de/HOME/bios/trinius.htm |date=2015-09-24 }} * [https://www.projekt-gutenberg.org/autoren/namen/trinius.html Verkoj surrete.] * [http://www.hoerselberggemeinde.de/report/blatt17/trinius.htm Raporto pri festo honore al Trinius en 2001.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150217203013/http://www.hoerselberggemeinde.de/report/blatt17/trinius.htm |date=2015-02-17 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Trinius, August}} [[Kategorio:Germanaj verkistoj]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Rennsteig]] 19jmz1ykzigrjy7clf2006fg5xt5x0x 0 513033 9363414 8947493 2026-04-29T17:21:37Z Tirolischleioans 254019 9363414 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Johannes Karl Ludwig BÜHRING''' (naskiĝinta la [[20-a de septembro]] [[1858]] en [[Neuwied]], mortinta la [[18-an de septembro]] [[1937]] en [[Wuppertal|Wuppertal-Elberfeld]]) estis germana [[pedagogio|pedagogo]] kaj region[[historiisto]]. == Vivo == Bühring frekventis la gimnazion latinan en [[Halle (Saale)]] kaj studis ĝis 1880 samloke kaj en [[Greifswald]] la [[latina lingvo|lingvojn latinan]] kaj grekan kiel ankaŭ [[germanistiko]]n kaj historion. Dum 18 monatoj li estis privata instruisto en [[Venecio]] kie li dediĉis sin pluajn 18 monatojn al enarkivaj studoj por finfari sian disertaĵon: "Venedig, Gustav Adolf und Rohan. Ein Beitrag zur allgemeinen Geschichte im Zeitalter des 30jährigen Krieges aus venezianister Sicht" (presita en Halle en 1885; doktoriĝo en 1884). En la 1886-a jaro li trapasis la instruadpermesan ŝtatan ekzamenon kaj la provjaron en Burĝa lernejo en Halle. Tie li restis helpinstruisto ĝis 1889. Poste Bühring iĝis scienca helpinstruisto ĉe la gimnazio de [[Arnstadt]] kie li nomumitis en 1892 estro kaj profesoro en la 1899-a jaro. En 1901 li iris al la nehumanisma gimnazio en Elberfeld kaj retiriĝis en 1923. Dum la [[Unua mondmilito]] li perdis du filojn, per akcidento 10 jarojn poste ankaŭ la trian. == Graveco == Bühring estas kunfondinto de [[Muzea asocio de Arnstadt]]: ĝin li estris de 1894-1901, ties honora membro li iĝis en 1903. De 1894 ĝis 1901 li plenumis honorofican laborojn en la [[arkivo urba kaj distrikta Arnstadt|Duka registrararkivo en Arnstadt]] kaj aranĝis la novordigon de la arkivejaĵoj kune kun [[Hermann Schmidt]]. Ankaŭ post la forlaso de Arnstadt Bühring restis en kontakto kun [[Turingio]]. En 1896 li fondis kune kun [[Ludwig Hertel]] [[Rennsteigklubo 1896|Rennsteigklubon 1896]] kaj verkis la pormigrantan gvidlibron ''Der Rennsteig des Thüringer Waldes'' kio efikigis ke [[Rennsteig]] estis la plej profunde priesplorita migradopado de tuta Germanlando. En 1910 Bühring elektitis 1-a prezidanto de ''Rennsteigklubo'' kaj presigis mapojn kun ekskursproponoj. Li mem ne malpli ol 14 fojojn transmigris la tutan Rennsteig-padegon por daŭre aktualigi la mapojn kaj informojn. Li krome verkis multajn regionhistoriajn artikolojn por la gazetoj ''Arnstädtisches Nachrichts- und Intelligenzglatt'', ''Alt-Arnstadt'', ''Zeitschrift für Thüringische Geschichte und Altertumskunde'' kaj ''Die Mareile'' (=organo rennsteigkluba). == Verkoj (elekto) == * "Die Alteburg bei Arnstadt, eine Wallburg der Vorzeit", en: ''Gymnasialprogramm'' 1892 * "Das Walpurgiskloster vor Arnstadt in Geschichte und Sage", en: ''ANIB'' (13.4.1894) * "Die Arnstädter Wachstafeln", en: ''Alt-Arnstadt'' 1/1901 (kune kun H. Schmidt) * ''Geschichte der Stadt Arnstadt 704-1904'', Arnstadt 1904 == Literaturo == * Andrea Kirchschlager: "Zum 65. Todestag von Prof. Dr. Johannes Bühring - Verfasser der Geschichte der Stadt Arnstadt 704-1904, anläßlich ihrer 1200-Jahrfeier", en: ''AVAU'' 12/2002, p.&nbsp;204-211 * Andrea Kirchschlager, Ulrich Lappe, Peter Unger (eld.): ''Chronik von Arnstadt. Zeittafel/Chronik. Festschrift zur 1300-Jahrfeier der Stadt Arnstadt'' (=Veröffentlichungen des Historischen Vereins für Schwarzburg, Gleichen und Hohenlohe in Thüringen, 3), eldonejo Kirchschlager, 1-a eldono, Arnstadt 2003, (ISBN 3-934277-07-1), p.&nbsp;221-222 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.rennsteigportal.com/person/buehring.html Pri Bühring sur retpaĝaro de Rennsteig-fanatikuloj, kun bildo de li.] * [https://portal.dnb.de/opac.htm;jsessionid=E56D0172700DD5166E7606701517F3BB.prod-worker1?query=johannes+b%C3%BChring&method=simpleSearch Literaturo de kaj pri Bühring.] {{DEFAŬLTORDIGO:Buhring, Johannes}} [[Kategorio:Regionhistoriistoj]] [[Kategorio:Germanaj pedagogoj]] [[Kategorio:Lernejestroj]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Arnstadt]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Rennsteig]] ii0anbd9fapqh45zmf7tgyuc1w6qkot 0 513198 9363423 9328643 2026-04-29T17:24:37Z Tirolischleioans 254019 9363423 wikitext text/x-wiki [[File:Erinnerung an Elisabeth Streller am Glöckner.jpg|thumb|ŝtona memorigilo por Elisabeth Streller, sur la monteto Glöckner]] [[Dosiero:WAK Sallmannshausen 13.jpg|eta|Streller ludis gravan rolon en la esplorado kaj katalogigo de [[Rennsteig de Sallmannshausen]]; surfote videblas ŝtono kun la S-marko]] '''Elisabeth STRELLER''' (naskiĝinta la [[17-a de oktobro]] [[1879]] en Reichenbach ĉe [[Behringen]], mortinta la [[14-a de januaro]] [[1939]] en [[Eisenach]]) estis germana padomigristino kaj regionhistoriistino. == Vivo == Streller ne povis trejniĝi por iu profesio, sed tamen laboris en [[Hildburghausen]], poste en [[Eisenach]]. Post la pentekosta migradego trans [[Rennsteig]] ŝi aliĝis al [[Rennsteigklubo 1896]] kaj iĝis baldaŭ unu el la plej aktivaj membroj. Ŝi estis migristino kaj esploristino paralele, nelacigebla. Preskaŭ tri jardekojn ŝi modeldone laboris por la klubo kaj la priesploroj de Renn-padoj en [[Germanlingvio]]. Ŝi i.a. kunlaboris en la eldonado de la gvidlibroj 1+2, en la nomdonado de [[Rennsteig de Sallmannshausen]] (poste ankaŭ en ties flegado) kaj gravis en la unuaj migradoj sur la padoj ''Thüringen-Rhein-Höhenweg'' kaj ''Germanischer Rennweg''. Ŝi ankaŭ kunfondis la skisekcion ene de la klubo. Oni alijuĝis al ŝi la oran ski-honorŝildeton i.a. Same kiel [[Luise Gerbing]] ŝi tute identiĝis al la laboro por Rennsteig. Ŝia plej ampleksa laboro estis la granda [[Muzeo pri limŝtonoj (Erfurt)|limŝtona]] kontrolo el la 1934-a jaro, kiun ŝi faris kun ĉiuj necesaj detaloj. La antaŭmigrado sur ''Germanischer Rennweg'' en aŭgusto 1938 estis ŝia lasta granda migrado. En la numero 2/1939 de la kluba organo ''Die Mareile'' jen teksto de [[Jacob Grimm]] adaptita al ŝia vivo: "Wer seine Heimat lieb hat, der muß sie auch verstehen wollen; wer sie verstehen will, muß überall in ihre Geschichte zu dringen suchen."<ref>Traduko: ''Kiu amas la patrujon devas esti preta al ties kompreno. Kiu volas kompreni ĝin devas ĉie strebi esplori ties historion.''</ref> == Honoroj == Por ŝi faritis enskribaĵo ĉe [[Glöckner]]-monto apud [[Ruhla]]. == Piednotoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.rennsteigverein.de/sallmannshaeuser_rennsteig.html Mencio de ŝi ĉe la paĝaro de Rennsteigklubo 1896] * [https://www.rennsteig-rueger.de/index.php/wissenswertes-zum-rennsteig?start=25 Biografio pli detala kun fotoj] {{Vivtempo|Streller, Elisabeth}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Homoj rilataj al Rennsteig]] [[Kategorio:Regionhistoriistoj]] [[Kategorio:Germanaj montogrimpistoj]] {{Unua}} fcauy2s4q54344m8cp3p7r3u2pa4cat 0 513208 9363417 9339822 2026-04-29T17:22:13Z Tirolischleioans 254019 9363417 wikitext text/x-wiki [[File:Glöckner (Berg) 3.jpg|thumb|monumento por Hertel sur la monto [[Glöckner]]]] '''Ludwig HERTEL''' (naskiĝinta la [[28-a de junio]] [[1859]] en [[Gräfenthal]], mortinta la [[19-an de aprilo]] [[1910]] en [[Hildburghausen]]) estis germana pedagogo kaj regionhistoriisto. Li famiĝis kiel alvokanto al la fondo de [[Rennsteigklubo 1896]] en la nokto de 2./3.10.1892 en la forstista domo ''Weidmannsheil'' proksime de [[Steinbach am Wald]]. == Agadoj == En la pentekosta dimanĉo de 1896 fonditis la klubo kaj Hertel iĝis la unua estro. Klaris ĉiam ke vera membro rajtu iĝi nur persono kiu intencas mem transmigradi la tutan Rennsteig-padon de la rivero [[Werra]] ĝis la rivero [[Saale]]. La germanisto Hertel ne estis novico koncerne regionhistorion kaj migradon. Disde [[Bad Salzungen]] li jam kiel junuloj estis tramigranta [[Turingio]]n kaj okupiĝis pri ties pejzaĝo, historio kaj dialektoj. [[August Trinius]] per raporto el la 1889-a jaro estis atentiginta la publikon je Rennsteig-aĵoj. Kune kun [[Johannes Bühring]] eldonis la intertempe en Hildburghausen (antaŭe li estis en [[Greiz]]) deĵoranta instruisto Hertel la bazan verkon ''Der Rennsteig des Thüringer Waldes''. Ĝi restis ĝis la fino de la [[Dua mondmilito]], plurfoje prilaborite, la biblio de ĉiuj rennsteig-emuloj. Krome Hertel verkis por la kluba organo ''Die Mareile'' (nomite por la filino de la posedinto de la forstista domo): li skribis tie pri historiaj faktoj, legendoj, propra esplorado sed ankaŭ pri politikaj dimensioj de Rennsteig. Gravan kontribuon etimologion Hertel liveris en la festgazeto presita okaze de la inaŭguro de la Werra-fonto proksime de [[Masserberg]] en la 14.8.1898. Ĉar ne nur redaktis li tiun ĉi festpresitaĵon sed ankaŭ eltrovis ke Werra signifus ''Wiesenfluss / Herbeja rivero'' (nomo unue menciita en 1016 sub la formo ''Wirraha''). Jam en 1893 Hertel publikigis la artikolon ''Der Name des Rennsteigs'', en kiu li apogis la renn-padan teorion refutante la limvojan teorion. En 1895 aperis ''Thüringer Sprachschatz'', ''Meiningische Landeskunde'' kaj traduko de [[Eneido]] de la romia verkisto [[Vergilio]]. Bühring, kiu iĝis la posteulo de Hertel kiel klubestro, nomis Hertel duonoficiale ''Rennsteig-vokto el Hildburghausen''; Hertel ankaŭ poezie prikantis la pejzaĝan allogon de Rennsteig kaj invitis la homojn migradi. En parolado pri Hertel diritis fare de Lothar Koch dum pentekosto de 1910: ''Der Gründer unsers Vereins war nicht nur des Rennsteigs eifrigster Forscher und bester Kenner, sondern auch der Rennsteigwanderer treuester und bester Führer. Wie wusste er den Rennsteigfahrten poetischen Reiz zu verleihen, wie liess er die Wanderer Einblick tun in des Rennsteigs Vergangenheit, in seine Geschichte und Sagen und wie konnte er uns da erfreuen mit seinem feinen Humor''.<ref>Traduko: ''Ne nur estis la fondinto de nia klubo la plej bona esploristo kaj fakulo de Rennsteig, sed ankaŭ la plej fidela migranto kaj plej elstara gvidanto surpada. Kiom li kapablis doni al la Rennsteig-migradoj poezian allogecon, kiom li igis la kunmigrantojn konatiĝi kun la historio de Rennsteig, ĝia pasinteco kaj la legendoj! Kiom li tiam ĝojigis nin per sia humuro afabla!"</ref> Lia nomo troviĝas cetere en la mezo de la Glöckner-monumento. Maria Hertel, lia nevino, konservas la spiritan heredaĵon de sia familio kun turingiaj radikoj. Ŝi ekzemple ne malofte publike laŭtlegas el leteroj kaj libroj de la onklo. == Piednotoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.rennsteigportal.com/person/hertel.html Pri Hertel ĉe ''rennsteigportal.com'', kun foto.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150730010046/http://www.rennsteigportal.com/person/hertel.html |date=2015-07-30 }} * [https://portal.dnb.de/opac.htm;jsessionid=34A851F1A147F7279537460C3CAE5264.prod-worker0?query=Ludwig+Hertel&method=simpleSearch Literaturo de kaj pri Hertel.] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Hertel, Ludwig}} [[Kategorio:Homoj rilataj al Rennsteig]] [[Kategorio:Germanaj pedagogoj]] [[Kategorio:Germanistoj]] [[Kategorio:Germanaj poetoj]] [[Kategorio:Regionhistoriistoj]] {{Unua}} g7jzrkr5dos0zs8ta7ptt0ijqkbw5wi 0 513217 9363420 8947604 2026-04-29T17:23:39Z Tirolischleioans 254019 9363420 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[Dosiero:Julius_von_Plänkner.jpg|eta|Julius von Plänckner (ĉ. 1845)]] [[Dosiero:Plänkners Aussicht am großen Beerberg - panoramio.jpg|eta|La belvidejo ''Plänkners Aussicht'' ĉe Großer Beerberg, la plej alta monto de la Turingia Arbaro en 2006 (antaŭ la novkonstruo)]] '''Julius von Plänckner''' (naskiĝinta la [[9-a de februaro]] [[1791]] en [[Penig]], mortinta la [[12-a de marto]] [[1858]] en [[Gotha]]) estis germana soldato kaj [[geografo]]. En la 1829-a jaro li entreprenis la unuan kompletan transmigradon de la migradopado [[Rennsteig]] difininte la kondukon de la nuna pado la unuan fojon. == Vivo == === Junaĝo kaj milita kariero === La filo de pastoro jam frue interesiĝis pri soldataĵoj. Kiel 13 jaraĝulo li iĝis kadeto en [[Altenburg]] en la tiea Regimento Erbprinz. En aŭtuno 1804 li promociitis oficiraspiranto en rango de serĝento kaj en printempo 1805 leŭtenanto. En 1807 lia regimento apartenante al la por [[Napoleono Bonaparte|Napoleono]] batalantaj trupoj de la [[Rejna Federacio]] partoprenis la sieĝon de [[Kołobrzeg]] kontraŭ la soldatoj de [[August Neidhardt von Gneisenau]]. En 1809 li helpis malkomenci la [[Tirola ribelo|Tirolan ribelon]]. En 1810 senditis lia regimento en [[Hispanujo]]n; dum tiu ĉi kampanjo Plänckner iĝis ĉefleŭtenanto sed malsaniĝis kaj devis reveni en la patrujon en junio 1811. En julio de la sama jaro li promociitis kapitano kaj en februaro 1812 li devis ekmarŝi kun la kompanio en Ruslandon. Tie lia kompanio estis ariergardo de la franca armeo, kiu jam retiriĝis pro la sukcesa rusa armeo. En 1813 la trupoj de Gotha komanditis helpi la soldatojn en la sieĝata [[Gdansk]]. Dum batalo liverita antaŭ la postenoj en la 5.3.1813 Pläncker tiom kuraĝis ke li ricevis la meritkrucon de la [[Honora legio]]. Post la [[Batalo de Leipzig]] la saksiaj dukoj ŝanĝis la frontojn kaj aliĝis al la kontraŭnapoleonaj aliancanoj. Sekve Pläncker dum la kampanjoj de 1814 kaj 1815 batalis kontraŭ Franclando. Post la [[Kongreso de Vieno]] duko Ernesto la 1-a (Sachsen-Coburg-Gotha) ricevis la etan [[Duklando Lichtenberg|Duklandon Lichtenberg]] kaj ekregis en 1826 en la Duklando Sachsen-Gotha. Pläncker komisiitis organizi la armeajn aferojn en la Duklando Lichtenberg, kiun la duko vendis en 1834 al [[Prusio]]. En 1834 li - estante intertempe majoro - ekgvidis la Batalionon de Coburg. En 1840 li promociitis subkolonelo kaj revenis al [[Gotha]] kiel kolonelo kaj regimentkomandanto. === Agadoj kiel kartografo === La pacajn jarojn post 1815 Pläncker studis geografion. Li okupiĝis detalege pri kartografio kaj meteologio. Publike li unuafoje aperis antaŭ civiluloj per bildo kaj priskribo de la eosta parto de [[Turingia Arbaro]]. De 1830-32 li estris la stratarkonstruon de Gotha tra [[Ohrdruf]] kaj [[Oberhof]] al [[Suhl]]. Liaj laboroj en la Turingia Arbaro interesigis lin pri [[Rennsteig]]. En 1829 li transmigris la migradopadegon en 5 tagoj (sume 43,5 horoj), de [[Blankenstein]] ĉe la rivero [[Saale]] ĝis [[Eisenach|Hörschel]] ĉe la rivero [[Werra]]; tiujn punktojn li topografie elkalkulis kiel naturajn komencon kaj finon de la pado. Sian transmigradon li priskribis en 1830 kiel komento al la verko ''Ansicht des nordwestlichen Teils des Thüringer Waldes''. Surbaze de tiu ĉi vojaĝraporto la gvidlibro ''Magdeburger Taschenbuch für Reisende'' (de Karl Herzog) prezentis gravuritan mapon en kiu Rennsteig unuafoje markitis je plena longeco de 168,3 km. Ekde tiam Rennsteig aperis sur ĉiuj mapoj. Poste Pläncker laboris kartografiste en [[Rejnlando]] kaj sur [[Fichtelgebirge]]. === Malfruaj vivojaroj kaj morto === En 1842 Pläncker iĝis kolonelo en Gotha. En 1848, dum la [[Revolucio de 1848 en Germanio|revolucio]] lia regimento mobilizitis kaj marŝis en la direkto al [[Erfurto]]. Kiam lia regimento aperis sur [[Anger (Erfurt)|Anger-placo]] li suferis apopleksion. Dek jarojn li restis daŭre malsanadanta kaj devis esti flegata. Dum lia enterigo la lia duka moŝto mem faris la honorakompanadon. === Verkoj === * 1839, ''Piniferus: Taschenbuch für Reisende in das Fichtelgebirge'' [http://books.google.de/books?id=gEJBAAAAcAAJ Surrete] * 1841, ''Die Fränkische Schweiz'', [http://books.google.de/books?id=hUJBAAAAcAAJ Surrete] == Honoroj == [[Dosiero:EA Hörschel Planckner.jpeg|eta|Memorigŝtono ĉe Hörschel]] * Obelisko proksime de [[Oberhof]] atestas la meritojn de Pläncker pri la konstruo de la strato de Gotha al Suhl. * Belvidpunkto che la plej alta loko de Rennsteig, sude de la pinto de la monto ''[[Großer Beerberg]]'' portas la nomon ''Plänckners Aussicht''; en la 13.11.1898 [[Rennsteigklubo 1896]] muntis memorigtabulon en la honoro de Plänckner. * Ĉe la malfino de Rennsteig en Hörschel troviĝas memorigŝtono. == Literaturo == * Biografio de Plänckner [http://de.wikisource.org/wiki/ADB:Pl%C3%A4nckner,_Julius_von ĉe ''ADB''.] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.rennsteigportal.com/person/plaenckner.html Biografio ĉe ''rennsteigportal.de''.] {{Vivtempo|Planckner, Julius von}} [[Kategorio:Kartografoj]] [[Kategorio:Germanaj oficiroj]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Gotha]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Rennsteig]] 8pw20t3z9eopuqr8a21kk6dysqz6vnf 0 513276 9363418 9049120 2026-04-29T17:22:35Z Tirolischleioans 254019 9363418 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Christian JUNCKER''' (naskiĝinta la [[16-a de oktobro]] [[1668]] en [[Dresdeno]], mortinta la [[19-a de junio]] [[1714]] en [[Altenburg]]) estis germana historiisto kaj pedagogo. Filo lia estis [[Gottlob Friedrich Wilhelm Juncker]] aktivanta en [[Rusujo]]. == Vivo == En la patro kaj ses gefratoj mortis pro pesto; Christian fuĝis al [[Zwickau]] kie li kontinuigis la lernejofrekventadon. Ekde 1683 li estis lernanto ĉe la Duka lernejo de [[Meißen]]. De 1687-91 Junckner studis en [[Lepsiko]] kaj magistriĝis ĉe la eklezihistoriisto A. Rechenberg. Liaj samuniversitanoj kaj amikoj estis i.a. J. A. Fabricius kaj J. Hübner, al kiuj restis kontaktoj ankaŭ post la ĉealtlerneja tempo. Je la fino de 1695 li ricevis la vicrektorecon en [[Schleusingen]]. En 1705 li iĝis historiografo de ambaŭ [[Dinastio Wettin|Ernestaj dinastioj]]: tri jarojn poste li iĝis en [[Eisenach]] rektoro kaj bibliotekisto. En la 1711-a jaro li membriĝis al la akademia ''[[Prusa Akademio de Sciencoj|Preußische Societät der Wissenschaften]]}''. Du jarojn pli malfrue li akceptis la postenon de rektoro en Altenburg. Junckner subtenis la planoj de Ch. Weise flegi pli efike la lingvon germanan ĉelerneje kaj enkonduki lernolibrojn skribitajn en la germana. Kiel J. Hübner li ankaŭ prizorgis la plialtigon de la kvalito de historia instruado. Lia verkista kariero komenciĝis en 1692 per la eldono de ''Schediasma historicum de ephemeridibus seu de diariis eruditorum'' kio montris lin vera fakulo de klerigaj periodaĵoj. Sekvis tradukoj el la franca lingvo: vojaĝpriskriboj, libroj pri aktuala historio, ''Science des medailles'' de Joubert kaj anonima libro pri la historia geografio de [[Nederlando]]. Baldaŭ venis propraj verkoj el la sama temaro. Liajn numismatikajn konojn li montris en verko pri [[Martin Luther]]. Juncker ankaŭ eldonis gravan verkon de [[Andreas Toppius]] pri [[Eisenach]] ''(Historie der Stadt Eisenach)''. == Graveco kiel primezepoka fakulo == Porĉiaman valoron sciencan li meritis per sia instruilo ''Anleitung zu der Geographie der mitlern Zeiten'' (1712). La [[Mezepoko]]n li prezentas komplekse: li klarigas onin pri ties malfacila prijuĝo, la aktuala stato de ties esplorado kaj la futura taskoj de mezepoksciencistoj. Liajn klopodojn antaŭenpuŝi la priesploradon de Mezepoko kaj lian relative pozitivan sintenon al tiu ĉi epoko transprenis ankaŭ P. Leyser, J. A. Fabricius kaj Leibniz: kun ili Junckner vigle korespondadis. Sed neniu el ili skizis la tiaman poziciojn fakulajn tiom klare kiom Junckner! Kiel historiografo li verkis krom skribaĵojn pri la saksia dinastio ankaŭ historion de la grafoj de Henneberg ''(Geschichte der Grafen von Henneberg)''; ĝi tamen neniam estis presita. Kiel administranto de la princa biblioteko en [[Eisenach]] li eldonigis katalogon de la biblioteko, kiu iĝis modelo por la planita saksia ĝenerala katalogo. Juncker ankaŭ estis la unua persono kiu skribis pri la surkresta migradopado [[Rennsteig]]. == Aliaj verkoj == * Notitiae rei Nummeriae, 1695 (Übers. d. o. a. Buches v. Joubert) * Geograph, u. hist. Beschreibung d. 17 Niederländ. Provinzen, 1698 (a. d. Franz. übers. u. erg.) * Vita Lutheri, 1699, vermehrte dt. Ausg. u. d. T. Das Güldene u. silberne Ehrengedächtniß d. Dr. Martini Lutheri, 1706 * Beschreibung d. Rennsteigs (1703), hrsg. v. P. Mitzschke, in: Schrr. d. Rennsteigver. 4, 1911 * Hist. Nachr. v. d. öff. Bibl. zu Eisenach, 1709; Grundlegung z. KG, 1710 (P), 1716, 1720, 1727 * Linea primae eruditionis universae et historicae philosophicae, 1715; Gesch. d. Grafen v. Henneberg (Meiningen, Landesarchiv, Inhaltsverz. b. Feller, Monumenta inedita XII, 1718, S. 31-36). == Literaturo == * Bibliografio de Juncker [http://www.deutsche-biographie.de/pnd121754170.html ĉe ''NDB''.] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{DNB-Portal|121754170}} * [http://www.rennsteigportal.de/person/junker.html Pri Juncker ĉe ''rennsteigportal.de''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090409150114/http://www.rennsteigportal.de/person/junker.html |date=2009-04-09 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Juncker, Christian}} [[Kategorio:Germanaj historiistoj]] [[Kategorio:Germanaj pedagogoj]] [[Kategorio:Germanaj geografoj]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Rennsteig]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Altenburg]] 4yrq9nercxlkod8jff5pzwmhl2vw6xx 10 533081 9363377 8462300 2026-04-29T15:09:24Z Moldur 2507 9363377 wikitext text/x-wiki {{Navigilo2 |nomo = Dinastio Kim |titolo = [[Dinastio Kim]] |bildo = |bildo-maldekstre = |supre = [[Nord-Koreio]] {{·}} [[Korea Laborista Partio]] | stato = autocollapse | stilo de listoj = text-align:left; background-color:#FAFAFA | stilo de paraj = background-color:#f0f0f0; color:Black | stilo de grupo1 = background:#eeeeff <!--| grupo1 = Genealogio--> | listo1 = &nbsp; {{Genealogia arbo/komenco}} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | | | | | | | | | |KUU | KUU=[[Kim Ung-u]]<!--김응우--><br><small>1848–1878</small> |boxstyle_KUU = background-color: lightblue; }} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!}} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | | | | | | | | | |KBH | KBH=[[Kim Bo-hjon]]<br><small>1871–1955</small> |boxstyle_KBH = background-color: lightblue; }} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!}} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | | | | | | | | | |KHJ |y|KPS | KHJ=[[Kim Hjong-ĝik]]<br><small>1894–1926</small> | KPS=[[Kang Ban-sok]]<br><small>1892–1932</small> |boxstyle_KHJ = background-color: lightblue; |boxstyle_KPS = background-color: pink; }} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | | | | | | | |KJS |y|KIS |y|KSA | |KYJ | KSA=[[Kim Song-e]]<br><small>1928–?</small> | KIS=<big>'''&nbsp;[[Kim Il-sung]]&nbsp;'''</big>{{-}}<small>1912–1994</small>{{-}}{{flago|PRK}} 1972—94 | KJS=[[Kim Ĝong-suk]]<br><small>1917–1949</small> | KYJ=[[Kim Jong-ĝu (politikisto)|Kim Jong-ĝu]]<br><small>1920–</small> |boxstyle_KJS = background-color: pink; |boxstyle_KIS = background-color: lightblue; |boxstyle_KSA = background-color: pink; |boxstyle_KYJ = background-color: lightblue; }} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|v|^|-|-|.|`|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Genealogia arbo | |F|~|y|~|~|~|~|7|!| | | | | | | |!| | | |!| | | | | | | |!}} {{Genealogia arbo |KYS |!|SHR |y|KJI |y|KYH | |KMI | |KKH |y|CST | |KPI | KYS=[[Kim Jong-suk]]<br><small>1947–</small> | KJI=<big>'''&nbsp;[[Kim Ĝong-il]]&nbsp;'''</big>{{-}}<small>1942–2011</small>{{-}}{{flago|PRK}} 1994–11 | SHR=[[Song Hje-rim]]<br><small>1937–2002</small> | KYH=[[Ko Jong-hi]]<br><small>1953–2004</small> | KMI=[[Kim Man-il]]<br><small>1944–1947</small> | KKH=[[Kim Gjong-hi]]<br><small>1946–</small> | CST=[[Jang Sung-taek]]<br><small>1946–2013| KPI=[[Kim Pjong-il]]<br><small>1954–</small> |boxstyle_KYS = background-color: pink; |boxstyle_SHR = background-color: pink; |boxstyle_KJI = background-color: lightblue; |boxstyle_KYH = background-color: pink; |boxstyle_KMI = background-color: lightblue; |boxstyle_KKH = background-color: pink; |boxstyle_CST = background-color: lightblue; |boxstyle_KPI = background-color: lightblue; }} {{Genealogia arbo | | | |!| | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | |`|-|-|-|.}} {{Genealogia arbo | | | |!| | | |!| | | |)|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|.| | | |!}} {{Genealogia arbo | | |KSS | |KJN | |KJC | |KJU |y|RSJ | |KYJ | |JGS | KSS=[[Kim Sol-song]]<br><small>1974–</small> | KJN=[[Kim Ĝong-nam]]<br><small>1971–2017</small> | KJC=[[Kim Ĝong-ĉol (politikisto)|Kim Ĝong-ĉol]]<br><small>1981–</small> | KJU=<big>'''&nbsp;[[Kim Ĝong-un]]&nbsp;'''</big>{{-}}<small>1984–</small>{{-}}{{flago|PRK}} 2011— | RSJ=[[Ri Sol-ĝu]]<br><small>1989–</small> | KYJ=[[Kim Jo-ĝong]]<br><small>1987–</small> | JGS=[[Ĉang Gum-song]]<br><small>1977–2006</small> |boxstyle_KSS = background-color: pink; |boxstyle_KJN = background-color: lightblue; |boxstyle_KJC = background-color: lightblue; |boxstyle_KJU = background-color: lightblue; |boxstyle_RSJ = background-color: pink; |boxstyle_KYJ = background-color: pink; |boxstyle_JGS = background-color: pink; }} {{Genealogia arbo | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | | |!| }} {{Genealogia arbo | | |KNS | |KGS | |KSH | | | |KJ | | | | |KNS=[[Kim Han-sol]]<br><small>1995–</small>|KJ=[[Kim Ĝu-e]]<br><small>2013–</small>|KGS=Kim Gum-sol<br><small>1999–</small>|KSH=Kim Sol-hi<br><small>1999–</small> |boxstyle_KNS = background-color: lightblue; |boxstyle_KJ = background-color: pink; |boxstyle_KGS = background-color: lightblue; |boxstyle_KSH = background-color: pink; }} {{Genealogia arbo/fino}} &nbsp; | grupo2 = &nbsp; | listo2 = * Familianoj kun vivojaroj * {{flago|PRK}} = Ŝtatestro de Norda Koreio, kun regojaroj }}<noinclude> [[Kategorio:Nord-Koreio]] [[Kategorio:Navigilo:Genealogia arbo|Kim]] </noinclude> 333i25egma0r4yprmwlz708ax2idzyh 9363440 9363377 2026-04-29T18:20:45Z Moldur 2507 bluigo de ruĝa ligilo – paĝo [[Kim Ĝu Ae]] ja ekzistas! 9363440 wikitext text/x-wiki {{Navigilo2 |nomo = Dinastio Kim |titolo = [[Dinastio Kim]] |bildo = |bildo-maldekstre = |supre = [[Nord-Koreio]] {{·}} [[Korea Laborista Partio]] | stato = autocollapse | stilo de listoj = text-align:left; background-color:#FAFAFA | stilo de paraj = background-color:#f0f0f0; color:Black | stilo de grupo1 = background:#eeeeff <!--| grupo1 = Genealogio--> | listo1 = &nbsp; {{Genealogia arbo/komenco}} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | | | | | | | | | |KUU | KUU=[[Kim Ung-u]]<!--김응우--><br><small>1848–1878</small> |boxstyle_KUU = background-color: lightblue; }} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!}} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | | | | | | | | | |KBH | KBH=[[Kim Bo-hjon]]<br><small>1871–1955</small> |boxstyle_KBH = background-color: lightblue; }} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!}} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | | | | | | | | | |KHJ |y|KPS | KHJ=[[Kim Hjong-ĝik]]<br><small>1894–1926</small> | KPS=[[Kang Ban-sok]]<br><small>1892–1932</small> |boxstyle_KHJ = background-color: lightblue; |boxstyle_KPS = background-color: pink; }} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | | | | | | | |KJS |y|KIS |y|KSA | |KYJ | KSA=[[Kim Song-e]]<br><small>1928–?</small> | KIS=<big>'''&nbsp;[[Kim Il-sung]]&nbsp;'''</big>{{-}}<small>1912–1994</small>{{-}}{{flago|PRK}} 1972—94 | KJS=[[Kim Ĝong-suk]]<br><small>1917–1949</small> | KYJ=[[Kim Jong-ĝu (politikisto)|Kim Jong-ĝu]]<br><small>1920–</small> |boxstyle_KJS = background-color: pink; |boxstyle_KIS = background-color: lightblue; |boxstyle_KSA = background-color: pink; |boxstyle_KYJ = background-color: lightblue; }} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|v|^|-|-|.|`|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Genealogia arbo | |F|~|y|~|~|~|~|7|!| | | | | | | |!| | | |!| | | | | | | |!}} {{Genealogia arbo |KYS |!|SHR |y|KJI |y|KYH | |KMI | |KKH |y|CST | |KPI | KYS=[[Kim Jong-suk]]<br><small>1947–</small> | KJI=<big>'''&nbsp;[[Kim Ĝong-il]]&nbsp;'''</big>{{-}}<small>1942–2011</small>{{-}}{{flago|PRK}} 1994–11 | SHR=[[Song Hje-rim]]<br><small>1937–2002</small> | KYH=[[Ko Jong-hi]]<br><small>1953–2004</small> | KMI=[[Kim Man-il]]<br><small>1944–1947</small> | KKH=[[Kim Gjong-hi]]<br><small>1946–</small> | CST=[[Jang Sung-taek]]<br><small>1946–2013| KPI=[[Kim Pjong-il]]<br><small>1954–</small> |boxstyle_KYS = background-color: pink; |boxstyle_SHR = background-color: pink; |boxstyle_KJI = background-color: lightblue; |boxstyle_KYH = background-color: pink; |boxstyle_KMI = background-color: lightblue; |boxstyle_KKH = background-color: pink; |boxstyle_CST = background-color: lightblue; |boxstyle_KPI = background-color: lightblue; }} {{Genealogia arbo | | | |!| | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | |`|-|-|-|.}} {{Genealogia arbo | | | |!| | | |!| | | |)|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|.| | | |!}} {{Genealogia arbo | | |KSS | |KJN | |KJC | |KJU |y|RSJ | |KYJ | |JGS | KSS=[[Kim Sol-song]]<br><small>1974–</small> | KJN=[[Kim Ĝong-nam]]<br><small>1971–2017</small> | KJC=[[Kim Ĝong-ĉol (politikisto)|Kim Ĝong-ĉol]]<br><small>1981–</small> | KJU=<big>'''&nbsp;[[Kim Ĝong-un]]&nbsp;'''</big>{{-}}<small>1984–</small>{{-}}{{flago|PRK}} 2011— | RSJ=[[Ri Sol-ĝu]]<br><small>1989–</small> | KYJ=[[Kim Jo-ĝong]]<br><small>1987–</small> | JGS=[[Ĉang Gum-song]]<br><small>1977–2006</small> |boxstyle_KSS = background-color: pink; |boxstyle_KJN = background-color: lightblue; |boxstyle_KJC = background-color: lightblue; |boxstyle_KJU = background-color: lightblue; |boxstyle_RSJ = background-color: pink; |boxstyle_KYJ = background-color: pink; |boxstyle_JGS = background-color: pink; }} {{Genealogia arbo | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | | |!| }} {{Genealogia arbo | | |KNS | |KGS | |KSH | | | |KJ | | | | |KNS=[[Kim Han-sol]]<br><small>1995–</small>|KJ=[[Kim Ĝu Ae|Kim Ĝu-ae]]<br><small>2013–</small>|KGS=Kim Gum-sol<br><small>1999–</small>|KSH=Kim Sol-hi<br><small>1999–</small> |boxstyle_KNS = background-color: lightblue; |boxstyle_KJ = background-color: pink; |boxstyle_KGS = background-color: lightblue; |boxstyle_KSH = background-color: pink; }} {{Genealogia arbo/fino}} &nbsp; | grupo2 = &nbsp; | listo2 = * Familianoj kun vivojaroj * {{flago|PRK}} = Ŝtatestro de Norda Koreio, kun regojaroj }}<noinclude> [[Kategorio:Nord-Koreio]] [[Kategorio:Navigilo:Genealogia arbo|Kim]] </noinclude> 386760tieqf93g3yoogde3ub486oes3 9363460 9363440 2026-04-29T19:05:31Z Moldur 2507 klarigo de koloroj 9363460 wikitext text/x-wiki {{Navigilo2 |nomo = Dinastio Kim |titolo = [[Dinastio Kim]] |bildo = |bildo-maldekstre = |supre = [[Nord-Koreio]] {{·}} [[Korea Laborista Partio]] | stato = autocollapse | stilo de listoj = text-align:left; background-color:#FAFAFA | stilo de paraj = background-color:#f0f0f0; color:Black | stilo de grupo1 = background:#eeeeff <!--| grupo1 = Genealogio--> | listo1 = &nbsp; {{Genealogia arbo/komenco}} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | | | | | | | | | |KUU | KUU=[[Kim Ung-u]]<!--김응우--><br><small>1848–1878</small> |boxstyle_KUU = background-color: lightblue; }} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!}} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | | | | | | | | | |KBH | KBH=[[Kim Bo-hjon]]<br><small>1871–1955</small> |boxstyle_KBH = background-color: lightblue; }} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!}} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | | | | | | | | | |KHJ |y|KPS | KHJ=[[Kim Hjong-ĝik]]<br><small>1894–1926</small> | KPS=[[Kang Ban-sok]]<br><small>1892–1932</small> |boxstyle_KHJ = background-color: lightblue; |boxstyle_KPS = background-color: pink; }} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | | | | | | | |KJS |y|KIS |y|KSA | |KYJ | KSA=[[Kim Song-e]]<br><small>1928–?</small> | KIS=<big>'''&nbsp;[[Kim Il-sung]]&nbsp;'''</big>{{-}}<small>1912–1994</small>{{-}}{{flago|PRK}} 1972—94 | KJS=[[Kim Ĝong-suk]]<br><small>1917–1949</small> | KYJ=[[Kim Jong-ĝu (politikisto)|Kim Jong-ĝu]]<br><small>1920–</small> |boxstyle_KJS = background-color: pink; |boxstyle_KIS = background-color: lightblue; |boxstyle_KSA = background-color: pink; |boxstyle_KYJ = background-color: lightblue; }} {{Genealogia arbo | | | | | | | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|v|^|-|-|.|`|-|-|-|-|-|-|.| }} {{Genealogia arbo | |F|~|y|~|~|~|~|7|!| | | | | | | |!| | | |!| | | | | | | |!}} {{Genealogia arbo |KYS |!|SHR |y|KJI |y|KYH | |KMI | |KKH |y|CST | |KPI | KYS=[[Kim Jong-suk]]<br><small>1947–</small> | KJI=<big>'''&nbsp;[[Kim Ĝong-il]]&nbsp;'''</big>{{-}}<small>1942–2011</small>{{-}}{{flago|PRK}} 1994–11 | SHR=[[Song Hje-rim]]<br><small>1937–2002</small> | KYH=[[Ko Jong-hi]]<br><small>1953–2004</small> | KMI=[[Kim Man-il]]<br><small>1944–1947</small> | KKH=[[Kim Gjong-hi]]<br><small>1946–</small> | CST=[[Jang Sung-taek]]<br><small>1946–2013| KPI=[[Kim Pjong-il]]<br><small>1954–</small> |boxstyle_KYS = background-color: pink; |boxstyle_SHR = background-color: pink; |boxstyle_KJI = background-color: lightblue; |boxstyle_KYH = background-color: pink; |boxstyle_KMI = background-color: lightblue; |boxstyle_KKH = background-color: pink; |boxstyle_CST = background-color: lightblue; |boxstyle_KPI = background-color: lightblue; }} {{Genealogia arbo | | | |!| | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | |`|-|-|-|.}} {{Genealogia arbo | | | |!| | | |!| | | |)|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|.| | | |!}} {{Genealogia arbo | | |KSS | |KJN | |KJC | |KJU |y|RSJ | |KYJ | |JGS | KSS=[[Kim Sol-song]]<br><small>1974–</small> | KJN=[[Kim Ĝong-nam]]<br><small>1971–2017</small> | KJC=[[Kim Ĝong-ĉol (politikisto)|Kim Ĝong-ĉol]]<br><small>1981–</small> | KJU=<big>'''&nbsp;[[Kim Ĝong-un]]&nbsp;'''</big>{{-}}<small>1984–</small>{{-}}{{flago|PRK}} 2011— | RSJ=[[Ri Sol-ĝu]]<br><small>1989–</small> | KYJ=[[Kim Jo-ĝong]]<br><small>1987–</small> | JGS=[[Ĉang Gum-song]]<br><small>1977–2006</small> |boxstyle_KSS = background-color: pink; |boxstyle_KJN = background-color: lightblue; |boxstyle_KJC = background-color: lightblue; |boxstyle_KJU = background-color: lightblue; |boxstyle_RSJ = background-color: pink; |boxstyle_KYJ = background-color: pink; |boxstyle_JGS = background-color: pink; }} {{Genealogia arbo | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | | |!| }} {{Genealogia arbo | | |KNS | |KGS | |KSH | | | |KJ | | | | |KNS=[[Kim Han-sol]]<br><small>1995–</small>|KJ=[[Kim Ĝu Ae|Kim Ĝu-ae]]<br><small>2013–</small>|KGS=Kim Gum-sol<br><small>1999–</small>|KSH=Kim Sol-hi<br><small>1999–</small> |boxstyle_KNS = background-color: lightblue; |boxstyle_KJ = background-color: pink; |boxstyle_KGS = background-color: lightblue; |boxstyle_KSH = background-color: pink; }} {{Genealogia arbo/fino}} &nbsp; | grupo2 = &nbsp; | listo2 = {{legendo|pink|Virino}} {{legendo|lightblue|Viro}} * Familianoj kun vivojaroj * {{flago|PRK}} = Ŝtatestro de Norda Koreio, kun regojaroj }}<noinclude> [[Kategorio:Nord-Koreio]] [[Kategorio:Navigilo:Genealogia arbo|Kim]] </noinclude> 74oafhgzyp29stz4vhfmv30kutvlksm 0 535289 9363327 9166512 2026-04-29T12:36:41Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363327 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} La '''Usona Aerarmeo''', '''Usona Aerforto''' ({{en}} '''United States Air Force (USAF)''') estas la aermilita servobranĉo de la Usonaj militfortoj kaj unu el la sep usonaj uniformitaj servoj. Komence parto kiel Usona Armea Aerforto (USAAF), la USAF estis formita kiel aparta filio de Usonaj militfortoj la [[18-an de septembro]] [[1947]] sub la ŝtata Ŝtatsekurecleĝo de 1947. La Usona Aerarmeo estas la plej lastatempa filio de la usona militistaro kiu estis formita, kaj estas la plej granda kaj unu el la plej teknologie progresintaj [[aerarmeo]]j en la mondo. La '''Usona aerarmeo''' estas militservo ene de la Departmento de la Aerarmeo, unu el la tri armeaj sekcioj de la Departmento de Defendo. La USAF estas gvidita fare de la Sekretario de Aerarmeo, kiu informas al la [[Usona Sekretario de Defendo|Sekretario de Defendo]], kiu estas nomumita fare de la [[Prezidanto de Usono]] kun la konsilo kaj konsento de la [[Usona Senato|Senato]]. La plej alt-estra armea oficiro en la Sekcio de la Aerarmeo estas la Ĉefo de Kunlaborantaro de la Aerarmeo, kiu ekzercas inspektadon de aerarmeunuoj, kaj funkcias kiel membro de la [[Usona Stabestraro]]. Aerarmeaj bataltrupoj kaj moviĝeblaj fortoj rilatas, kiel direktite fare de la Sekretario de Defendo, al la Batalkomandantoj, kaj nek la Sekretario de la Aerarmeo nek la Ĉefo de Kunlaborantaro havas funkcian komandadan regadrajton super ili. La Usona aerarmeo disponigas aerhelpon por surfacfortoj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www3.nd.edu/~acernick/Air%20Force%20Core%20Functions_12.pptx |titolo="Air Force Core Functions" |alirdato=2015-09-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140808032647/http://www3.nd.edu/~acernick/Air%20Force%20Core%20Functions_12.pptx |arkivdato=2014-08-08 }}</ref> kaj helpas pri la reakiro de soldatoj sur batalkampo. En 2012, la servo funkciigas pli ol 5,638 militaviadilojn, 450 [[ICBM]]-ojn kaj 63 armeajn satelitojn. Ĝi havas buĝeton de 140 miliardoj USD kun 309,339 aktivdeĵora personaro, 185,522 civilstabo, 71,400 ''Air Force Reserve'' personaron, kaj 106,700 Aera Nacia Gardo ({{en}} Air National Guard) personaron.<ref>[http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Magazine%20Documents/2012/May%202012/0512facts_figs.pdf] Alirita la 27an de Septembro 2015</ref> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.af.mil/ Official USAF site] * [http://www.airforce.com/ Official USAF Recruiting site] * [http://www.youtube.com/AFBlueTube Air Force Blue Tube page on youtube.com] * [http://airforcelive.dodlive.mil/ Air Force Live official blog] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131014163529/http://airforcelive.dodlive.mil/ |date=2013-10-14 }} * [http://www.airforcehistoryindex.org/ Searchable database of Air Force historical reports] * [http://www.usafpatches.com/ USAF emblems] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141222222945/http://www.usafpatches.com/ |date=2014-12-22 }} * [http://www.commtroop.net/ USAF Communications Troops] * [https://www.rallypoint.com/branches/air-force/servicemembers Members of the US Air Force on RallyPoint]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.militarytimes.com/static/projects/pages/30yearaviation.pdf Aircraft Investment Plan, Fiscal Years (FY) 2011–2040, Submitted with the FY 2011 Budget] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130117084129/http://www.militarytimes.com/static/projects/pages/30yearaviation.pdf |date=2013-01-17 }} * [http://purl.fdlp.gov/GPO/gpo45920 National Commission on the Structure of the Air Force: Report to the President and the Congress of the United States] *[[Armiloj kaj fuelprovizposteno]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Usona armeo]] * [[Usona aerarmea akademio]] {{bibliotekoj}} {{usona armeo}} [[Kategorio:Usona aerarmeo]] 87emj641dqr9w8y8qqctwebccva306c 0 535436 9363331 9361154 2026-04-29T12:45:28Z Crosstor 3176 /* T */ 9363331 wikitext text/x-wiki Jen listo de studentoj en [[Universitato Corvinus de Budapeŝto]] (elekto): *{{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * [[László Abelovszky]] * [[László Andor]] * [[László Antal (ekonomikisto)]] * [[Zoltán Antal]] * [[Annamária Artner]] * [[Mária Augusztinovics]] == B == {{Div col|cols = 2}} * [[László Baán]] * [[Péter Bacsa]] * [[József Bacskai]] * [[Zoltán Bacskay]] * [[Gábor Bagdy]] * [[Gusztáv Báger]] * [[Gordon Bajnai]] * [[Rezső Bajusz]] * [[Ede Bakó]] * [[Csaba Baksa]] * [[Tibor Bakonyi (politikisto)]] * [[Béla Balogh (geografo)]] * [[Ottó Balogh]] * [[Tibor Bana]] * [[Kornél Pál Bánsági]] * [[Róza Baranyai]] * [[Gyula Barna]] * [[András Bársony]] * [[Imre Barta (ekonomikisto)]] * [[Andrea Bártfai-Mager]] * [[Ferenc Bartha]] * [[István Bartke]] * [[Tamás Bauer]] * [[Pál Becker]] * [[András Becsei]] * [[György Becsky]] * [[Iván Berend]] * [[János Betlen]] * [[Imre Bóc]] * [[László Bogár]] * [[György Bolgár]] * [[Donát Bonifert]] * [[Imre Boros]] * [[Zoltán Bors]] * [[Árpád István Borsos]] * [[Zoltán Boross (ekonomikisto)]] * [[László Bozó (reĝisoro)]] * [[András Bródy (ekonomikisto)]] * [[Konstantin Buják]] * [[László Bujtás (ekonomo)]] * [[Sándor Burány]] {{Div col end}} == C == * [[László Csaba]] * [[István Csahók]] * [[János Csák]] * [[Magdolna Csath]] * [[Anna Marie Cseh]] * [[Ádám Csepeti]] * [[Ernőné Csizmadia Magda Székely]] * [[Attila Czene]] == D == * [[József Dancsó]] * [[István Dékány (reĝisoro)]] * [[László Diószegi]] * [[László Dobos (oficisto)]] * [[Klára Dobrev]] * [[Zoltán Dömötör]] * [[Gábor Dömsödi]] * [[Dávid Dorosz]] * [[Imre Dunai]] == E == * [[Béla Éless]] * [[Sándor Erdős]] == F == * [[Gusztáv Faller (1930)]] * [[Szabolcs Fazekas]] * [[Ádám Ficsor]] * [[Ferenc Forgó]] * [[Bence Forró]] == G == * [[László Gábor (sociologo)]] * [[István Gál]] * [[István Levente Garai]] * [[Pál Gáspár]] * [[Iván Gátos]] * [[Ferenc Gegesy]] * [[Erzsébet Gidai]] * [[Anna Gimes]] * [[György Gonda (politikisto)]] * [[János Gosztonyi (politikisto)]] * [[Vince Grolmusz]] * [[József Gulyás (altlerneja instruisto)]] * [[Zita Gurmai]] * [[István Gyenesei]] * [[János Gyenis (ekonomikisto)]] * [[László Gyetvai (ekonomikisto)]] * [[Enikő Győri]] * [[Géza Gyulai]] == H == * [[László Habis]] * [[István Hagelmayer]] * [[Aurél Hajtó]] * [[Antal Halmos]] * [[László Hantos]] * [[Ákos Hanzély]] * [[Gábor Harsányi (ekonomo)]] * [[Gábor Havas (ekonomikisto)]] * [[Sára Hegmanné Nemes]] * [[Béla Heinrich]] * [[Krisztina Heller]] * [[László Herczog]] * [[Zsolt Hernádi]] * [[Gábor Horn]] * [[Miklós Horn (instruisto)]] * [[Ágnes Horváth]] * [[Zsolt Horváth (1964)]] * [[Ervin Hruby]] * [[Ernő Huszár]] == I == * [[Iván Illés]] == J == * [[László Jankovics]] * [[Zsigmond Járai]] * [[Anna Jónás]] * [[Gábor Juhász]] * [[Pál Juhász (ekonomo)]] * [[Zoltán Jutasi]] == K == {{Div col|cols = 2}} * [[András Kármán]] * [[József Kárpáti (ekonomikisto)]] * [[Béla Katona (ministro)]] * [[Emil Katona]] * [[Lajos Kesztyűs]] * [[Éva Kocsis]] * [[Károly Kocsis (inĝeniero)]] * [[Gergely Kollmann]] * [[Imre Koltai]] * [[György Korda (juĝisto)]] * [[Miklós Kőtörő]] * [[Ágnes Kovács (naĝisto)]] * [[Ákos Kovács]] * [[Barnabás Kovács]] * [[Géza Kovács (futurologo)]] * [[László Kovács (politikisto)]] * [[Danuta Kozák]] * [[György Krassó]] * [[Béla Krekó (pli aĝa)]] * [[Béla Krekó (pli juna)]] * [[Ferenc Kumin]] {{Div col end}} == L == * [[László Lackó]] * [[Csaba Lantos]] * [[Imre Lengyel]] * [[Márton Lengyel]] * [[Judit Lannert]] * [[Csaba Lentner]] * [[Miklós Locsmándi]] == M == * [[István Magas]] * [[László Mandur]] * [[Péter Márki-Zay]] * [[György Matolcsy]] * [[Péter Medgyessy]] * [[Imre Menyhay]] * [[Attila Mesterházy]] * [[Tamás Mészáros]] * [[Miklós Meszéna]] * [[Péter Mihályi]] * [[Kálmán Mizsei]] * [[József Móczár]] * [[János Mohácsi]] * [[Géza Morcsányi]] * [[Lajos Molnár (ministro)]] == N == * [[Márton Nagy (bankisto)]] * [[Balázs Nemes]] * [[Miklós Németh]] * [[Miklós Németh (lancoĵetisto)]] * [[György Nógrádi]] * [[Erzsébet Nováky]] * [[László Nyikos]] == O == * [[Anita Orbán]] * [[Anna Orosz]] == P == * [[Sándor Palkó (presisto)]] * [[Levente Pápa]] * [[Mihály Patai]] * [[Sándor Peisch]] * [[László Pongrácz (oficisto)]] * [[József Popp]] * [[Miklós Pulai]] == R == * [[László Radácsi]] * [[Péter Rajkovics]] * [[Gábor Rekettye (pli aĝa)]] * [[Imre Ritter]] * [[Antal Rogán]] * [[Zsolt Rostoványi]] == S == {{Div col|cols = 2}} * [[Gábor Scheiring]] * [[Pál Schmitt]] * [[Erzsébet Schmuck]] * [[Veronika Simon M.]] * [[András Simor]] * [[Ferenc Somogyi]] * [[Ágnes Sós]] * [[Károly Attila Soós]] * [[István Stadinger]] * [[Antal Stark]] * [[Botond Storcz]] * [[György Surányi]] * [[András György Szabó]] * [[Júlia Szalai]] * [[Péter Szijjártó]] * [[György Szilvásy]] * [[Ágnes Szabó (1995)]] * [[György Szabó (ministro)]] * [[Pál Szabó (ministro)]] * [[Csilla Szalók]] * [[Tibor Szanyi]] * [[Jenő Szász]] * [[Balázs Szepesi]] * [[Gábor Szetey]] * [[Imre Szöllősi]] * [[Miklós Szuhay]] * [[Erika Szűcs]] * [[Csaba Szummer]] {{Div col end}} == T == * [[Zoltán Tanács]] * [[Előd Takáts]] * [[Imre Tarafás]] * [[Balázs Taróczy]] * [[András Tasnádi Kubacska]] * [[Bence Tordai]] * [[Endre Tóth (politikisto)]] * [[Erzsébet Tóth]] * [[Magdolna Tóth (agronomo)]] == U == * [[Klára Ungár]] == V == * [[Ferenc Vági]] * [[Gábor Vágó (politikisto)]] * [[József Váradi (negocisto)]] * [[István Varga (ministro)]] * [[Kata Varga]] * [[Mihály Varga]] * [[Éva Várhegyi]] * [[Imre Vejkey]] * [[János Veres]] * [[András Vértes]] * [[Imre Vincze (subministro)]] * [[Miklós Virág]] * [[Dávid Vitézy]] * [[Éva Voszka]] == Z == * [[Sarolta Zárda]] * [[Péter Závada]] * [[Zoltán Roy Zsiday]] == Fontoj == * La listo estas elekto el datenoj de la [[biografio]]j en Vikipedio. [[Kategorio:Listoj]] o8dvopjpxl6q5835mobw3gjk1hjat5r 0 536974 9363638 8872433 2026-04-30T06:41:10Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363638 wikitext text/x-wiki Tiu artikolo temas pri Virgulino de [[Guadalupe (Hispanio)|Guadalupe]] en Hispanio; pri samnoma virgulino en [[Meksiko]] vidu artikolon [[Nia Damo de Gvadalupo]]. [[Dosiero:Mb-guadalupe extremadura.jpg|eta|Bildo de la Virgulino de Guadalupe]] [[Dosiero:Virgen de Guadalupe (España).JPG|eta|Sanktejo de la Virgulino de Guadalupe]] [[Dosiero:Cerámica de Talavera de la Virgen de Guadalupe.JPG|eta|Ceramiko de Talavera]] La '''Virgulino de Guadalupe''' estas adoraĵo [[Maria (patrino de Jesuo)|maria]] kies sanktejo estas situanta en la vilaĝo [[Guadalupe (Cáceres)|Guadalupe]] ([[provinco Cáceres|Cáceres]]), [[Hispanio]]. Estas la Patronino de la regiono [[Ekstremaduro]] ekde 1907, kaj tiele ĝi estas unu de la sep patroninoj de [[Aŭtonoma Komunumo de Hispanio|Aŭtonomaj Komunumoj de Hispanio]]. Ĝia festo celebratas la [[6an de septembro]] (konsultebla ĉe la "Liturgia Kalendaro" de la ''Conferencia Episcopal Española'' nome hispana episkoparo), kaj ne la 8an kiel oni kredas kaj oni skribas ofte. La 8an, festo de la "Nasko de la Virgulino Maria", celebratas ankaŭ la ''Tago de Ekstremaduro'': kaj tiele oni elekts la 8an kaj ne la 6an, precize por separi la religian feston de la Patronino de Ekstremaduro, disde la civila celebro de la Tago de la Aŭtonomio. Krome, kun la Virgulino de la Pilar, estas ankaŭ Patronino de ĉiuj teroj de hispana lingvo -Patronino de la ''Hispanidad''-, kun la titolo de "Reina de las Españas" (reĝino de la Hispanioj), atribuita de la reĝo Alfonso la 13a en 1928, inter aliaj tialoj, ĉar, en malfacilaĵoj, la malkovrintoj kaj konkerintoj de la Nova Mondo laŭdire ofte fidis sin al la Virgulino de Guadalupe, kaj krome oni konstruigis templojn dediĉitajn al tiu maria adoraĵo kaj samnome nomigis insulon (Kristoforo Kolumbo) kaj fondis multajn setlejojn laŭ la nomo "Guadalupe". == Priskribo kaj historio == Temas pri skulptaĵo, de [[romaniko|romanika stilo]], realigita el cedra ligno, kiu laŭ antikva [[legendo]] estis trovita de paŝtisto nome Gil Cordero, loĝanto de [[Cáceres]], al kiu ĝi aperis ĉe la [[rivero Guadalupe]], el kiu ĝi ricevis la nomon kaj la Virgulino kaj la vilaĝo. Laŭ tiu sama legendo, la figuro estis estinta antaŭ jarcentoj kun la korpo de [[Sankta Luko]], eksponita en [[Romo]] kaj en [[Sevilo]], ĝis kiam en [[714]], dum la islaam konkero, la figuro estis kaŝita ĉe la rivero Guadalupejo, nomo kiu devenas de la unuiĝo de la araba vorto "ŭad" (rivero) kaj la latina kunmetaĵo "lux-speculum" (spegulo de lumo), kie ĝi restis ĝis ties trovo fare de Gil Cordero. La franca esploristo Jacques Lafaye, fakulo pri la temo de la Virgulino de Guadalupe en Meksiko, asertas ke kvankam la sufikso -lupe estis interpretata kiel de latina deveno (''lupus'', lupo), filologia esplorado pli detala (al estus la araba [[artikolo (gramatiko)|artikolo]]) tio donus guad-al-upe, kio signifus plej bone ''kaŝita rivero'' aŭ ''enkanjonigita fluejo''.<ref>Lafaye, Jacques. ''Quetzalcóatl y Guadalupe: La formación de la conciencia nacional en México''. México, FCE, 2002 (1a. ed., 1977), p. 293.</ref> La skulptaĵo apartenas al la grupo de [[nigra madono|nigraj virgulinoj]] de Okcidenta Eŭropo de la 11a-12a jarcentoj. Ekde la 14a jarcento aperas vestita per riĉaj manteloj kaj juveloj. En la trovejo oni konstruis ermiton, kaj poste la reĝo [[Alfonso la 11-a]] konstruigis sanktejon. En 1389 la [[Reĝa Monaĥejo de Nia Sinjorino de Guadalupe|monaĥejo]] estis fidita al la Ordeno de la [[Hieronimanoj]]. Aktuale estas regata de [[Franciskanoj]]. La [[4-a de novembro]] de [[1982]] la [[papo]] [[Johano Paŭlo la 2-a]] vizitis la sanktejon kaj la figuron, kaj celebris meson en kiu li prononcis [[homilio]]n pri migradoj.<ref> [http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/homilies/1982/documents/hf_jp-ii_hom_19821104_guadalupe-madrid_sp.html Homilio fare de Johano Paŭlo la 2-a dum Mesa celebrata en Guadalupe la 4an de novembro de 1982] </ref> La Virgulino de Guadalupe, krom esti la Patronino de Ekstremaduro, ricevis en 1928 la titolon de Reĝino de la [[Hispanio]]j, ekvivalenta al tiu de Patronino de la Hispaneco, donita la 12-an de Oktobro de 1928, de la kardinalo, Pedro Segura, kiel sendito de la Papo Pio la 11-a. Ties sanktejo estis unu el plej vizitataj de Hispanio dum la 16a kaj 17a jarcentoj, Kristoforo Kolumbo vizitis ĝin 4 foje, kaj estis tre grandaj la adorado kiun ŝi ricevis kaj la mirakloj kiujn oni atribuis al ŝi, kiel la liberigo de kristanoj kaptitaj kaj enprizonigitaj de maŭroj, ŝia protekto en la bataloj kontraŭ la islamanoj. Ekde [[Alfonso la 11-a]] en la [[batalo de Salado]] (1340) ĝis la [[Batalo de Lepanto]] en 1571, oni petalvokis ŝian helpon en tiuj cirkonstancoj. En [[Ĝenovo]] oni konservas, en preĝejo laŭ tiu adorado, la figuron kiun [[Andrea Doria]] portis en la kapitanŝipo de la floto, donita de la reĝo [[Filipo la 2-a (Hispanio)|Filipo la 2-a]] tiukadre. Ĝi estas konsiderata ankaŭ patronino de la kristanigo de la Nova Mondo, ĉar [[Kristoforo Kolumbo]] ricevis en la Monaĥejo de Guadalupe la dekreton de la [[Katolikaj Gereĝoj]] kiu rajtigis lin entrepreni la veturon de la malkovro. Reveninte en 1493, li unue revenis al la Sanktejo danki pro la protekto supozeble farita de la Virgulino. El Ekstremaduro eliris multaj kristanigantoj por la novaj teroj malkovritaj. En [[Meksiko]] ekzistas [[Nia Damo de Gvadalupo|samnoma adorado]], kies radikoj troviĝas en tiu de Ekstremaduro. Laŭ kelkaj teorioj la nomo de la meksika virgulino devenas el la fakto ke la episkopo Juan de Zumárraga malfacile povis prononci ŝian nomon en [[naŭatla lingvo]], nome ''Coatlaxopeuh'', kaj nomumis ĝin "La Virgen de Guadalupe" ĉar "Coatlaxopeuh" sonis al liaj oreloj simile al la nomo per kiu la ekstremaduranoj kutime alvokis al la Virgulino. Tamen, tio ne kongruas kun la fonetikaj similaĵoj proponitaj kiuj signifus "tiu kiu piedpremas la ŝtonan serpenton" aŭ "tiu kiu piedpremas la kapon de la serpento", ĉar en la figuro de la ''tilma'' de Meksiko ne estas serpento. Tamen, en la dokumento [[Nican Mopohua]], verkita en vivo de la indiano Juan Diego en [[naŭatla lingvo]], oni transskribas klare en hispana la nomon de Sanmta Maria de Guadalupe. Estas virgulinoj de Guadalupe adorataj en [[Hispanio]], [[Hispanameriko]] kaj [[Filipinoj]]. == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.monasterioguadalupe.com/ Reĝa Monaĥejo de Guadalupe] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250105011302/http://monasterioguadalupe.com/ |date=2025-01-05 }} * [http://www.guadalupe4u.org/ Guadalupe for you] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150801165336/http://guadalupe4u.org/ |date=2015-08-01 }} * [http://www.caballerosdeguadalupe.com Caballeros de Guadalupe] * [http://www.virgendeguadalupedenasca.com/ Virgen de Guadalupe de Nasca] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140111084654/http://virgendeguadalupedenasca.com/ |date=2014-01-11 }} [[Kategorio:Katolikismo]] [[Kategorio:Virgulinoj]] [[Kategorio:Ekstremaduro]] [[Kategorio:Hispanameriko]] [[Kategorio:Filipìnoj]] [[Kategorio:Mirakloj]] ayymar15jnlb1evrry8ufaa4q8q8aaq 0 540398 9363645 8823095 2026-04-30T06:47:24Z Sj1mor 12103 9363645 wikitext text/x-wiki {{Informkesto malsano}} La '''Ludopatio''' (kiel neologismo) aŭ '''Ludopatologio''' konsistas en perturbo en kiu la persono vidiĝas devigita, pro [[psikologio|psikologie]] nekontrolebla urĝo, al [[ludo]], laŭ maniero kaj persista kaj progresa, tuŝante negative la personan, familian kaj laboran vivon.<ref>Ochoa, E. kaj Labrador, F.J. (1994). Juego patológico. Barcelona: Plaza y Janés</ref> Kvankam en antaŭaj eldonoj de la diagnoza [[gvidlibro]] DSM ĝi estis estinta klasigita kiel perturbo de la kontrolo de la impulsoj, ĝi estis poste konceptigita kaj traktita kiel [[toksikomanio]] sen [[veneno]], ĝis kiam en la DSM-V estis inkludita fine ene de la kategorio de "Perturboj rilataj kun substancoj kaj toksikomaniaj perturboj".<ref>American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5a eld.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.</ref> La [[patologio|patologia]] ludo klasiĝis en la DSM-IV-R en perturboj de la kontrolo de la impulsoj, kio inkludas ankaŭ la kleptomanion (ŝtelado), la piromanion (incendiigoj) kaj la trikotilomanion (senharigo), en kiuj estas implikita ankaŭ impulsivaro, sed ne estas kunperturbaro kun la menciitaj perturboj. La ludopatio karakteriziĝas fundamente ĉar ekzistas malfacilo por kontroli la impulsojn, kaj iel ĝi tendencas prezentiĝi kiel praktiko, laŭ kompulsia maniero, de unu aŭ eĉ pliaj [[hazardludo]]j, ĉefe se tio implikas monatingon (reciproke kaj rezulte monperdon), tio estas [[vetludo]]j. Ĝi povas tuŝi la ĉiutagan vivon de la persono suferanta tiun manion, tiele ke la [[familio]], la [[manĝo]], la laboro aŭ eĉ la [[sekso]] iĝas io tute duaranga. Pro ĉio tio, oni ne konfuzu la ludopation kun [[malvirto]], ĉar en tiuj kazoj oni estas antaŭ kronika [[malsano]], nome [[manio]]. == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.ludopatia.org/web/faq_es.htm Ludopatía.org] * [http://ludopatia.cat/web/ Ludopatía.cat] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160117134419/http://www.ludopatia.cat/web/ |date=2016-01-17 }} * [http://fejar.org Federación Española de Jugadores de Azar Rehabilitados] * [http://www.madrid.org/cs/Satellite?cid=1142331785996&pagename=PortalJoven%2FPage%2FJUVE_contenidoFinalMenuIzquierdo&rootpageid=1142331801863 Centros de ayuda para la ludopatía en Madrid]{{404|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shotinformativoludopatia-conceptoradialshotinformativo-ivoox3155438.ogg Shot Informativo (Tec de Monterrey) Ludopatía] [[Kategorio:Ludoj]] [[Kategorio:Konduta dependeco]] gmbjalb8iu59ylrnhq1wunavdjxc41d 9363649 9363645 2026-04-30T06:49:39Z Sj1mor 12103 DSM 9363649 wikitext text/x-wiki {{Informkesto malsano}} La '''Ludopatio''' (kiel neologismo) aŭ '''Ludopatologio''' konsistas en perturbo en kiu la persono vidiĝas devigita, pro [[psikologio|psikologie]] nekontrolebla urĝo, al [[ludo]], laŭ maniero kaj persista kaj progresa, tuŝante negative la personan, familian kaj laboran vivon.<ref>Ochoa, E. kaj Labrador, F.J. (1994). Juego patológico. Barcelona: Plaza y Janés</ref> Kvankam en antaŭaj eldonoj de la diagnoza gvidlibro [[DSM]] ĝi estis estinta klasigita kiel perturbo de la kontrolo de la impulsoj, ĝi estis poste konceptigita kaj traktita kiel [[toksikomanio]] sen [[veneno]], ĝis kiam en la DSM-V estis inkludita fine ene de la kategorio de "Perturboj rilataj kun substancoj kaj toksikomaniaj perturboj".<ref>American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5a eld.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.</ref> La [[patologio|patologia]] ludo klasiĝis en la DSM-IV-R en perturboj de la kontrolo de la impulsoj, kio inkludas ankaŭ la kleptomanion (ŝtelado), la piromanion (incendiigoj) kaj la trikotilomanion (senharigo), en kiuj estas implikita ankaŭ impulsivaro, sed ne estas kunperturbaro kun la menciitaj perturboj. La ludopatio karakteriziĝas fundamente ĉar ekzistas malfacilo por kontroli la impulsojn, kaj iel ĝi tendencas prezentiĝi kiel praktiko, laŭ kompulsia maniero, de unu aŭ eĉ pliaj [[hazardludo]]j, ĉefe se tio implikas monatingon (reciproke kaj rezulte monperdon), tio estas [[vetludo]]j. Ĝi povas tuŝi la ĉiutagan vivon de la persono suferanta tiun manion, tiele ke la [[familio]], la [[manĝo]], la laboro aŭ eĉ la [[sekso]] iĝas io tute duaranga. Pro ĉio tio, oni ne konfuzu la ludopation kun [[malvirto]], ĉar en tiuj kazoj oni estas antaŭ kronika [[malsano]], nome [[manio]]. == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.ludopatia.org/web/faq_es.htm Ludopatía.org] * [http://ludopatia.cat/web/ Ludopatía.cat] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160117134419/http://www.ludopatia.cat/web/ |date=2016-01-17 }} * [http://fejar.org Federación Española de Jugadores de Azar Rehabilitados] * [http://www.madrid.org/cs/Satellite?cid=1142331785996&pagename=PortalJoven%2FPage%2FJUVE_contenidoFinalMenuIzquierdo&rootpageid=1142331801863 Centros de ayuda para la ludopatía en Madrid]{{404|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shotinformativoludopatia-conceptoradialshotinformativo-ivoox3155438.ogg Shot Informativo (Tec de Monterrey) Ludopatía] [[Kategorio:Ludoj]] [[Kategorio:Konduta dependeco]] hf1bcdbkf15ii5xv0nhl81dad5oefnf 0 541147 9363604 8863671 2026-04-30T06:06:28Z ThomasPusch 1869 9363604 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzika artisto |nomo = Eric Lu |dosiero = |priskribo de dosiero = |grandeco de dosiero = |larĝa dosiero = |fono = klasika ensemblo |naskonomo = |alie nomata = |kromnomo = |naskiĝo = {{naskiĝtago|1997|12|15}}<br /> |morto = |deveno = |instrumento = piano |tipo de voĉo = |ĝenro = [[klasika muziko]] |profesio = [[pianisto]] |aktivaj jaroj = |eldoninto = |parencaj temoj = |ttt = |nuntempaj membroj = |antaŭaj membroj = |signifa instrumento = |nomoj= |kesteroj= {{Informkesto homo |subŝablono=jes }}}} ''' Eric Lu ''' (naskiĝis la {{daton|15|decembro|1997}} en [[Masaĉuseco]]) estas [[usonanoj|usona]] [[pianisto]], gajninto de 4-a premio de la [[17-a Internacia Pianista Konkurso nome de Frederiko Chopin]] en Varsovio. == Biografio == === Muzika Edukado === Li komencis la muzikan edukadon kiam li estis 6-a jara. Lia unua pianinstruisto estis Dorothy Shi. Sekve li estis lernanto de Muziklernejo en [[Nov-Anglio|Nova Anglio]] en klaso de Aleksander Korsantia kaj Ramon Rivery. Ekde 2013 li studas en [[Curtis Institute of Music]] en [[Filadelfio]] en klaso de Jonathan Biss kaj Robert McDonald, kie li estis akceptita kiam li estis 15-a jara. Li estis ankaŭ la lernanto de&nbsp;Đặng Thái Sơn. Li deklaris esti amanto de ludado de Grigorij Sokołow<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.polskieradio.pl/8/1789/Artykul/1533804,Eric-Lu|titolo=Eric Lu|lingvo=pl}}</ref>. === Premioj === Eric Lu gajnis premiojn en pianistaj konkursoj: * la unuan premion de 12-a Internacia Konkurso en [[Ettlingen]] (2010), * specialan premion de&nbsp;spektantoj de "Junior Academy Eppan" en Italio (2011), * la unuan premion kaj Specialan Premion de [[Schubert]] en Junulara Internacia Konkurso -&nbsp; e-Piano en [[Minesoto]] (2013), * la unuan premion de 9-a Internacia Konkurso de junaj pianistoj en Moskvo (2014), * la unuan de 9-a Usona Pianista Konkurso nome de Frederiko Chopin en [[Miamo]] (2015)<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.dziennik.com/publicystyka/artykul/miami-zachwycilo-sie-muzyka-chopina|titolo=Eric Lu koncertis en Miamo|lingvo=pl}}</ref>. === 17-a Internacia Pianista Konkurso nome de Frederiko Chopin en Varsovio === Li partoprenis en la [[17-a Internacia Pianista Konkurso nome de Frederiko Chopin]] en Varsovio sen prepara eliminrondo kiel gajnanto de la unua premio de la Usona Pianista Konkurso nome de Frederiko Chopin en Miamo en 2015. Li reprezentis [[Usono]] en grupo konsistata el 4 pianistoj kaj ludas kun numero 35. Kiel unu el la malmultaj pianistoj en la tria etapo en lia recitalo metis [[Preludo]]j el la verko 28-a.&nbsp; En la finalo - 19-a de oktobro 2015 li ludis la fortepianan [[Konĉerto|konĉerton]] de Chopin en Mi minora verko 11 akompanite de la Orkestro de la Nacia Filharmonio en [[Varsovio]] direktota de Jacek Kasprzyk. La 21-a de oktobro 2015 Eric Lu gajnis kvaran premion de tiu ĉi Konkurso<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://pl.chopincompetition2015.com/winners?tab=1|titolo=Premioj|lingvo=pl|alirdato=2015-12-01|arkivurl=https://web.archive.org/web/20151208102837/http://pl.chopincompetition2015.com/winners?tab=1|arkivdato=2015-12-08}}</ref>. === Koncertoj === Pianisto ludas en Usono, Germanio, Italio, kaj Ĉinio. Li kunlaboras kun orkestroj el Minesoto, Ŝtata Junulara Orkestro de Armenio, Simfonia Orkestra en Wellesley, Longwood kaj "Civic Symphony" en [[Bostono]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://pl.chopincompetition2015.com/competitor/e9915241-6013-4745-9e12-5f694ef6c9e2|titolo=Eric Lu|lingvo=pl|alirdato=2015-12-01|arkivurl=https://web.archive.org/web/20151202064237/http://pl.chopincompetition2015.com/competitor/e9915241-6013-4745-9e12-5f694ef6c9e2|arkivdato=2015-12-02}}</ref>. Post 17-a Internacia Pianista Konkurso nome de Frederiko Chopin en 7-a de novembro 2015 Eric Lu ludis [[Recitalo|recitalon]] en [[Toruń]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.tos.art.pl/pl/wydarzenie_431_Recital_fortepianowy___Eric_Lu.html|titolo=Piana Recital-Eric Lu|lingvo=pl|alirdato=2015-12-01|arkivurl=https://web.archive.org/web/20151208053527/http://www.tos.art.pl/pl/wydarzenie_431_Recital_fortepianowy___Eric_Lu.html|arkivdato=2015-12-08}}</ref>. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.youtube.com/watch?v=mNJbXwsle0s Intervjuo antaŭ la 17-a Internacia Pianista Konkurso nome de Frederiko Chopin en Varsovio] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Lu, Eric}} [[Kategorio:Usonaj pianistoj]] 9ddlzgdunhtgxxrfg12gx60wp1oo96z 9363605 9363604 2026-04-30T06:10:20Z ThomasPusch 1869 /* Koncertoj */ 9363605 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzika artisto |nomo = Eric Lu |dosiero = |priskribo de dosiero = |grandeco de dosiero = |larĝa dosiero = |fono = klasika ensemblo |naskonomo = |alie nomata = |kromnomo = |naskiĝo = {{naskiĝtago|1997|12|15}}<br /> |morto = |deveno = |instrumento = piano |tipo de voĉo = |ĝenro = [[klasika muziko]] |profesio = [[pianisto]] |aktivaj jaroj = |eldoninto = |parencaj temoj = |ttt = |nuntempaj membroj = |antaŭaj membroj = |signifa instrumento = |nomoj= |kesteroj= {{Informkesto homo |subŝablono=jes }}}} ''' Eric Lu ''' (naskiĝis la {{daton|15|decembro|1997}} en [[Masaĉuseco]]) estas [[usonanoj|usona]] [[pianisto]], gajninto de 4-a premio de la [[17-a Internacia Pianista Konkurso nome de Frederiko Chopin]] en Varsovio. == Biografio == === Muzika Edukado === Li komencis la muzikan edukadon kiam li estis 6-a jara. Lia unua pianinstruisto estis Dorothy Shi. Sekve li estis lernanto de Muziklernejo en [[Nov-Anglio|Nova Anglio]] en klaso de Aleksander Korsantia kaj Ramon Rivery. Ekde 2013 li studas en [[Curtis Institute of Music]] en [[Filadelfio]] en klaso de Jonathan Biss kaj Robert McDonald, kie li estis akceptita kiam li estis 15-a jara. Li estis ankaŭ la lernanto de&nbsp;Đặng Thái Sơn. Li deklaris esti amanto de ludado de Grigorij Sokołow<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.polskieradio.pl/8/1789/Artykul/1533804,Eric-Lu|titolo=Eric Lu|lingvo=pl}}</ref>. === Premioj === Eric Lu gajnis premiojn en pianistaj konkursoj: * la unuan premion de 12-a Internacia Konkurso en [[Ettlingen]] (2010), * specialan premion de&nbsp;spektantoj de "Junior Academy Eppan" en Italio (2011), * la unuan premion kaj Specialan Premion de [[Schubert]] en Junulara Internacia Konkurso -&nbsp; e-Piano en [[Minesoto]] (2013), * la unuan premion de 9-a Internacia Konkurso de junaj pianistoj en Moskvo (2014), * la unuan de 9-a Usona Pianista Konkurso nome de Frederiko Chopin en [[Miamo]] (2015)<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.dziennik.com/publicystyka/artykul/miami-zachwycilo-sie-muzyka-chopina|titolo=Eric Lu koncertis en Miamo|lingvo=pl}}</ref>. === 17-a Internacia Pianista Konkurso nome de Frederiko Chopin en Varsovio === Li partoprenis en la [[17-a Internacia Pianista Konkurso nome de Frederiko Chopin]] en Varsovio sen prepara eliminrondo kiel gajnanto de la unua premio de la Usona Pianista Konkurso nome de Frederiko Chopin en Miamo en 2015. Li reprezentis [[Usono]] en grupo konsistata el 4 pianistoj kaj ludas kun numero 35. Kiel unu el la malmultaj pianistoj en la tria etapo en lia recitalo metis [[Preludo]]j el la verko 28-a.&nbsp; En la finalo - 19-a de oktobro 2015 li ludis la fortepianan [[Konĉerto|konĉerton]] de Chopin en Mi minora verko 11 akompanite de la Orkestro de la Nacia Filharmonio en [[Varsovio]] direktota de Jacek Kasprzyk. La 21-a de oktobro 2015 Eric Lu gajnis kvaran premion de tiu ĉi Konkurso<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://pl.chopincompetition2015.com/winners?tab=1|titolo=Premioj|lingvo=pl|alirdato=2015-12-01|arkivurl=https://web.archive.org/web/20151208102837/http://pl.chopincompetition2015.com/winners?tab=1|arkivdato=2015-12-08}}</ref>. === Koncertoj === Pianisto ludas en [[Usono]], [[Germanio]], [[Italio]] kaj [[Ĉinio]]. Li kunlaboras kun orkestroj el [[Minesoto]], Ŝtata Junulara Orkestro de [[Armenio]], [[Simfonia Orkestro]] en Wellesley, Longwood kaj "Civic Symphony" en [[Bostono]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://pl.chopincompetition2015.com/competitor/e9915241-6013-4745-9e12-5f694ef6c9e2|titolo=Eric Lu|lingvo=pl|alirdato=2015-12-01|arkivurl=https://web.archive.org/web/20151202064237/http://pl.chopincompetition2015.com/competitor/e9915241-6013-4745-9e12-5f694ef6c9e2|arkivdato=2015-12-02}}</ref>. Post 17-a Internacia Pianista Konkurso nome de Frederiko Chopin en 7-a de novembro 2015 Eric Lu ludis [[Recitalo|recitalon]] en [[Toruń]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.tos.art.pl/pl/wydarzenie_431_Recital_fortepianowy___Eric_Lu.html|titolo=Piana Recital-Eric Lu|lingvo=pl|alirdato=2015-12-01|arkivurl=https://web.archive.org/web/20151208053527/http://www.tos.art.pl/pl/wydarzenie_431_Recital_fortepianowy___Eric_Lu.html|arkivdato=2015-12-08}}</ref>. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.youtube.com/watch?v=mNJbXwsle0s Intervjuo antaŭ la 17-a Internacia Pianista Konkurso nome de Frederiko Chopin en Varsovio] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Lu, Eric}} [[Kategorio:Usonaj pianistoj]] jn9nmxsua3gk1c3i0doajv8v4csaqk3 9363606 9363605 2026-04-30T06:11:12Z ThomasPusch 1869 /* Koncertoj */ 9363606 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzika artisto |nomo = Eric Lu |dosiero = |priskribo de dosiero = |grandeco de dosiero = |larĝa dosiero = |fono = klasika ensemblo |naskonomo = |alie nomata = |kromnomo = |naskiĝo = {{naskiĝtago|1997|12|15}}<br /> |morto = |deveno = |instrumento = piano |tipo de voĉo = |ĝenro = [[klasika muziko]] |profesio = [[pianisto]] |aktivaj jaroj = |eldoninto = |parencaj temoj = |ttt = |nuntempaj membroj = |antaŭaj membroj = |signifa instrumento = |nomoj= |kesteroj= {{Informkesto homo |subŝablono=jes }}}} ''' Eric Lu ''' (naskiĝis la {{daton|15|decembro|1997}} en [[Masaĉuseco]]) estas [[usonanoj|usona]] [[pianisto]], gajninto de 4-a premio de la [[17-a Internacia Pianista Konkurso nome de Frederiko Chopin]] en Varsovio. == Biografio == === Muzika Edukado === Li komencis la muzikan edukadon kiam li estis 6-a jara. Lia unua pianinstruisto estis Dorothy Shi. Sekve li estis lernanto de Muziklernejo en [[Nov-Anglio|Nova Anglio]] en klaso de Aleksander Korsantia kaj Ramon Rivery. Ekde 2013 li studas en [[Curtis Institute of Music]] en [[Filadelfio]] en klaso de Jonathan Biss kaj Robert McDonald, kie li estis akceptita kiam li estis 15-a jara. Li estis ankaŭ la lernanto de&nbsp;Đặng Thái Sơn. Li deklaris esti amanto de ludado de Grigorij Sokołow<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.polskieradio.pl/8/1789/Artykul/1533804,Eric-Lu|titolo=Eric Lu|lingvo=pl}}</ref>. === Premioj === Eric Lu gajnis premiojn en pianistaj konkursoj: * la unuan premion de 12-a Internacia Konkurso en [[Ettlingen]] (2010), * specialan premion de&nbsp;spektantoj de "Junior Academy Eppan" en Italio (2011), * la unuan premion kaj Specialan Premion de [[Schubert]] en Junulara Internacia Konkurso -&nbsp; e-Piano en [[Minesoto]] (2013), * la unuan premion de 9-a Internacia Konkurso de junaj pianistoj en Moskvo (2014), * la unuan de 9-a Usona Pianista Konkurso nome de Frederiko Chopin en [[Miamo]] (2015)<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.dziennik.com/publicystyka/artykul/miami-zachwycilo-sie-muzyka-chopina|titolo=Eric Lu koncertis en Miamo|lingvo=pl}}</ref>. === 17-a Internacia Pianista Konkurso nome de Frederiko Chopin en Varsovio === Li partoprenis en la [[17-a Internacia Pianista Konkurso nome de Frederiko Chopin]] en Varsovio sen prepara eliminrondo kiel gajnanto de la unua premio de la Usona Pianista Konkurso nome de Frederiko Chopin en Miamo en 2015. Li reprezentis [[Usono]] en grupo konsistata el 4 pianistoj kaj ludas kun numero 35. Kiel unu el la malmultaj pianistoj en la tria etapo en lia recitalo metis [[Preludo]]j el la verko 28-a.&nbsp; En la finalo - 19-a de oktobro 2015 li ludis la fortepianan [[Konĉerto|konĉerton]] de Chopin en Mi minora verko 11 akompanite de la Orkestro de la Nacia Filharmonio en [[Varsovio]] direktota de Jacek Kasprzyk. La 21-a de oktobro 2015 Eric Lu gajnis kvaran premion de tiu ĉi Konkurso<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://pl.chopincompetition2015.com/winners?tab=1|titolo=Premioj|lingvo=pl|alirdato=2015-12-01|arkivurl=https://web.archive.org/web/20151208102837/http://pl.chopincompetition2015.com/winners?tab=1|arkivdato=2015-12-08}}</ref>. === Koncertoj === Pianisto ludas en [[Usono]], [[Germanio]], [[Italio]] kaj [[Ĉinio]]. Li kunlaboras kun orkestroj el [[Minesoto]], Ŝtata Junulara Orkestro de [[Armenio]], [[Simfonia orkestro]] en Wellesley, Longwood kaj "Civic Symphony" en [[Bostono]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://pl.chopincompetition2015.com/competitor/e9915241-6013-4745-9e12-5f694ef6c9e2|titolo=Eric Lu|lingvo=pl|alirdato=2015-12-01|arkivurl=https://web.archive.org/web/20151202064237/http://pl.chopincompetition2015.com/competitor/e9915241-6013-4745-9e12-5f694ef6c9e2|arkivdato=2015-12-02}}</ref>. Post 17-a Internacia Pianista Konkurso nome de Frederiko Chopin en 7-a de novembro 2015 Eric Lu ludis [[Recitalo|recitalon]] en [[Toruń]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.tos.art.pl/pl/wydarzenie_431_Recital_fortepianowy___Eric_Lu.html|titolo=Piana Recital-Eric Lu|lingvo=pl|alirdato=2015-12-01|arkivurl=https://web.archive.org/web/20151208053527/http://www.tos.art.pl/pl/wydarzenie_431_Recital_fortepianowy___Eric_Lu.html|arkivdato=2015-12-08}}</ref>. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.youtube.com/watch?v=mNJbXwsle0s Intervjuo antaŭ la 17-a Internacia Pianista Konkurso nome de Frederiko Chopin en Varsovio] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Lu, Eric}} [[Kategorio:Usonaj pianistoj]] gw1zh5o8l2frc3e4kvg45uukhrqqrpk 0 541747 9363589 8792466 2026-04-30T05:42:57Z Sj1mor 12103 9363589 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Hejmlaboro''' aŭ '''telelaboro''' estas maniero de [[laboro]] kaj por dunginto kaj aŭtonome en kiu almenaŭ gravan parton de la labora tempo oni faras en loko diferenca de la oficejo aŭ kutima laborloko pere de la uzado de la novaj [[teknologio]]j de la [[informado]] kaj la [[komunikado]].<ref> Buira, Jordi (2012). [https://books.google.com.ar/books?id=rEkmxA1Y2o4C&lpg=PP1&hl=es&pg=PP1#v=onepage&q&f=false ''El teletrabajo. Entre el mito y la realidad''.] UOC. </ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090403022121/http://www.trabajo.gob.ar/teletrabajo/ «Teletrabajo» (html).] Ministerio de Trabajo, Empleo y Seguridad Social (Argentina). Arkivita el la originalo la 3an de aprilo 2009. Konsultita la 20an de marto 2020. «Para comprender el concepto es fundamental detallar que es una manera de organizar y realizar el trabajo a distancia con el uso de las tecnologías de la información y comunicación (TICS) en el domicilio del trabajador o en un lugar o establecimiento ajeno al empleador.» </ref> Ĉar temas pri relative moderna labormaniero, ankoraŭ oni dubas pri la ĝusta termino. La vorto ''hejmlaboro'' povas estis konfuza apud [[hejmtasko]] aŭ aliaj taskoj aŭ laboroj kiujn oni povas fari hejme. Aliaj alternativoj povus esti "teleleboro",<ref>[https://ca.wiktionary.org/wiki/telelabori el kataluna Viccionari]</ref> "jedistanca laboro", "aliloka laboro", "eksteroficeja laboro" kaj "ne-ĉeesta laboro", kiuj havus la avantaĝon, ke eble oni ne laboras precize en hejmoj, sed en aliaj ejoj for de la kutima laborejo, kiel ĉe hotelo, trajno, ktp. Tiukadre disvastiĝo de "aliloka laboro" foje helpis en la reloĝigo de senhomigitaj ruraj areoj. "Jedistanca laboro" estas la laboro farita je distanco uzante la TIK-oj ([[teknologio]]j de la [[informado]] kaj la [[komunikado]]) por produkti varojn, havaĵojn kaj servojn ĉu por dungantoj ĉu aŭtonome kaj vendi produktojn kaj servojn al eksteruloj. La necesaj TIK-oj por tiuj taskoj estas ĉefe [[komputilo]]j, [[Interreto]], [[poŝtelefono]], fiksa telefono kaj cidereca kamerao, inter aliaj. Ene de Interreto estas ĉefe la navigado per [[retejo]]j kaj la [[elektronika poŝto]]. Kaj, depende de la kazo, [[blogo]]j, [[retejo]]j, programaro de aŭtomata tradukado, tuja mesaĝado ([[babilejo]]) kaj telefonado IP (voIP). La [[Internacia Organizaĵo de Laboro]] difinas la hejmlaboron aŭ jedistancan laboron kiel maniero labori farita en loko malproksima de centra oficejo aŭ instalaĵoj de produktado, apartante la laboron disde la persona kontakto kun laborkolegoj kiuj ja estas en tiu oficejo kaj kiel la nova teknologio ebliĝas tiun apartigon faciligante la komunikadon. La [[Kronvirusa malsano de 2019]] devigis milionojn da laboristoj de la tuta mondo ĉefe dum la jaro [[2020]] foresti de siaj kutimaj laborlokoj, kaj multaj miloj el ili esploris interkonsente kun siaj dungintoj, aŭ eĉ sendepende por aŭtonomaj laboristoj, la eblojn fari saman aŭ similan laboron el siaj hejmoj. Tiu sistemo, nomita ĉu "dedistanca laboro" ĉu "hejmlaboro", iĝis kutimo, kio malfermis novajn sistemojn labori. Ekzemple kunsidojn oni povas fari lastatempe pere de [[videokonferenco]], retkonferenco, retkunsido, aŭ telekonferenco. ==Vidu ankaŭ== * [[Hejma laboro]] * [[Videotelefonio]] ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Laboro]] [[Kategorio:Laboraj rilatoj]] [[Kategorio:Interretaj servoj]] [[Kategorio:Interreta kulturo]] dqmdy2pw2331p0708nnttmsg9bkt278 0 558945 9363702 8868528 2026-04-30T08:48:57Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363702 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Vladimir Pinheiro SAFATLE''' ([[Santiago de Ĉilio]], 3-a de junio [[1973]]) estas [[Brazilanoj|brazila]] [[filozofo]] kaj profesoro ĉe la [[Universitato de San-Paŭlo]]. Li notiĝis publike pro sia agado kiel [[rubrikisto]] en la gazeto ''[[Folha de S. Paulo]]''.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://noticias.uol.com.br/politica/ultimas-noticias/2015/03/15/a-nova-republica-acabou-diz-filosofo-vladimir-safatle.htm|titolo=A Nova República acabou, diz filósofo Vladimir Safatle|alirdato=14-a de majo 2016|familia nomo=Buarque|persona nomo=Daniel|dato=15-a de marto 2015|verko=UOL Notícias|eldoninto=UOL|lingvo=pt}}</ref> == Biografio == Filo de eks-gerilanoj Fernando Safatle kaj Ilmeide Tavares Pinheiro, iam partoprenintoj de la armlukto kun la [[Nacia Liberiga Alianco]], Vladimir Safatle naskiĝis en [[Santiago de Ĉilio]], en 1973.<ref name="Sociedade pos-sushi">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.casperlibero.edu.br/noticias/index.php/,n=6903.html|titolo=Sociedade "pós-sushi"|alirdato=12-a de marto 2014|aŭtoro=Gabriela Sá Pessoa kaj Tiago Mota|dato=14-a de decembro 2011|eldoninto=Cásper Líbero|arkivurl=https://archive.ph/20140112103344/http://www.casperlibero.edu.br/noticias/index.php/,n=6903.html|arkivdato=2014-01-12}}</ref> Devintigitaj al la konstruo de ĉilia [[socialismo]], lia familio translokiĝis al Brazilo pro la [[puĉo]] kiu enestrigis [[Augusto Pinochet]], kiam Vladimir ankoraŭ estis kelkmonatjara bebo. En Brazilo, ili loĝis unue en [[Braziljo]] kaj ekde [[1987]], en [[Goiânia]], kiam sia patro ekestis Sekretario de Planado por la registaro de [[Gojaso]].<ref name="Sociedade pos-sushi" /> Malgraŭ nasko en Ĉilio, Safatle konsideras sin mem gojasano, ĉar li kreskis tie. En 1991, li transloĝiĝis al [[San-Paŭlo]], kie li ekstudis universitate.<ref name="Sociedade pos-sushi" /> Li studis samtempe [[propagando]]n ĉe ESPM kaj [[filozofio]]n ĉe la [[Universitato de San-Paŭlo]] (USP). En [[1997]], li finis sian [[magistro]]n pri filozofio ĉe la [[Universitato de San-Paŭlo]] sub la gvido de [[Bento Prado Júnior]], titole "Amo surface: Jacques Lacan kaj la ekesto de la malcentrigita subjekto". En 2002, li [[Doktoro|doktoriĝis]] ĉe la [[Sorbono|Universitato de Parizo VIII]] pri "Spacoj kaj transformoj de filozofio", sub gvido de [[Alain Badiou]]. Sia doktora tezo titolita "La pasio de negativo: manieroj de subjektigo kaj dialekto en Lacan-a kliniko", estis eldonita en 2006 de Eldonejo [[UNESP]]. Ekde 2003, Vladimir Safatle estas profesoro en la Filozofia Departamento ĉe la Universitato de San-Paŭlo, kaj invitita profesoro en kelkaj eŭropaj altlernejoj. Elde 2011, li estas semana [[rubrikisto]] por la brazila gazeto ''[[Folha de S. Paulo]]''.<ref name="colunista">{{Citaĵo el la reto|url=http://www1.folha.uol.com.br/colunas/vladimirsafatle/index.shtml|titolo=Vladimir Safatle - Colunistas - Folha de S.Paulo|alirdato=12-a de marto 2014|lingvo=pt}}</ref> En la 30-a de septembro 2013, post longa periodo de alproksimado, Safatle aniĝis al la [[Partio Socialismo kaj Libereco]] (PSOL)<ref>{{Cite web|url=http://psolsaopaulo.org/2013/10/vladimir-safatle-filia-se-ao-psol|title=Vladimir Safatle filia-se ao PSOL!|autor=|date=1-a de oktobro 2013|publicado=|accessdate=12-a de marto 2014|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-05-16|arkivurl=https://web.archive.org/web/20160304023530/http://psolsaopaulo.org/2013/10/vladimir-safatle-filia-se-ao-psol/|arkivdato=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304023530/http://psolsaopaulo.org/2013/10/vladimir-safatle-filia-se-ao-psol/|archivedate=2016-03-04}}</ref>, kiam la subŝtata organizaro invitis lin por esti la kandidato por la registaro de la subŝtato [[San-Paŭlio]]. La partio poste decidis elekti [[Gilberto Maringoni]] kiel kandidato, tamen. == Intelekta trajektorio == En siaj verkoj, li proponas relegon de la [[dialektiko|dialektika]] tradicio per la [[psikoanalizo]]teorio de [[Jacques Lacan]], kar reformo de klasikaj kategorioj de la [[marksismo|marksisma]] pensado, kiel [[fetiĉo|fetiĉismo]], [[kritiko]] kaj [[rekono]].<ref name="Biografia comentada">{{Cite web|url=http://revolucoes.org.br/v1/seminario/vladimir-safatle/breve-biografia|title=Breve biografia comentada de Vladimir Safatle|author=Silvio Carneiro|data=|publicado=|accessdate=12-a de marto 2014|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-05-16|arkivurl=https://web.archive.org/web/20160303224755/http://revolucoes.org.br/v1/seminario/vladimir-safatle/breve-biografia|arkivdato=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303224755/http://revolucoes.org.br/v1/seminario/vladimir-safatle/breve-biografia|archivedate=2016-03-03}} {{Citaĵo el la reto |url=http://revolucoes.org.br/v1/seminario/vladimir-safatle/breve-biografia |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-05-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160303224755/http://revolucoes.org.br/v1/seminario/vladimir-safatle/breve-biografia |arkivdato=2016-03-03 }}</ref> Li estas unu el la responduloj por publiki gravan studon pri la [[Brazila milita puĉo de 1964|brazila milita diktaturo]] kaj siaj branĉaĵoj en la nuntempo, titolita: ''Kio restas el la diktaturo: la brazila escepto'' (Boitempo, 2010). Li ankaŭ publikis kontribuaĵoj al la [[filozofio de muziko]], kultura kritiko kaj la psikanaliza teorio. Li ankaŭ verkis la enkondukon al la brazila traduko de la verko ''Bonvenon al la deserto de la realo'' (Boitempo, 2003), la la [[slovena]] filozofo [[Slavoj Žižek]]. Vladimir Safatle prezentiĝas ofte kiel komentaristo en televidaj programoj kaj instruis publike en eventoj kiel "Ocupa Sampa" kaj "OcupaSalvador", inspiritaj el la movado [[Okupu Wall Street]]. == Verkoj == * 2003 - ''Um limite tenso: Lacan entre a filosofia e a psicanálise.'' São Paulo: Unesp. * 2004 - ''O tempo, o objeto e o avesso: ensaios de filosofia e psicanálise.'' Belo Horizonte: Autêntica. * 2006 - ''Sobre arte e psicanálise.'' São Paulo: Escuta. * 2006 - ''A paixão do negativo: Lacan e a dialética.'' São Paulo: Unesp. * 2007 - ''Lacan.'' São Paulo: Publifolha. * 2007 - ''Ensaios sobre música e filosofia.'' São Paulo: Humanitas. * 2008 - ''A filosofia após Freud.'' São Paulo: Humanitas. * 2008 - ''Cinismo e falência da crítica.'' São Paulo: Boitempo. * 2010 - ''La passion du négatif : Lacan et la dialectique.'' Hildesheim: Georg Olms Verlag. * 2010 - ''Fetichismo : colonizar o Outro.'' Rio de Janeiro: Civilização Brasileira. * 2010 - ''O que resta da ditadura: a exceção brasileira.'' São Paulo: Boitempo. * 2012 - ''A esquerda que não teme dizer seu nome.'' São Paulo: Três Estrelas. * 2012 - ''Grande hotel abismo: por uma reconstrução da teoria do reconhecimento.'' São Paulo: WMF Martins Fontes. * 2015 - ''Circuito dos afetos: corpos políticos, desamparo e o fim do indivíduo.'' São Paulo: Cosac Naify.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://editora.cosacnaify.com.br/ObraDadosTecnicos/2482/O-circuito-dos-afetos-.aspx|titolo=Cosac Naify {{!}} O circuito dos afetos|alirdato=21-a de januaro 2016|verko=editora.cosacnaify.com.br}}{{404|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Safatle, Vladimir}} [[Kategorio:Brazilaj filozofoj]] 91rry52wx9qaiux5p2xabwupwvccfh3 0 560151 9363739 9346756 2026-04-30T10:00:15Z Daehan 71847 Official biography by heritage curator: https://www.andrederain.fr/biographie 9363739 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[Dosiero:André Derain, photograph published in Gelett Burgess, The Wild Men of Paris, Architectural Record, May 1910, sculpture-Nu debout (Standing Woman), 1907.jpg|André Derain, foto publikigita en Gelett Burgess, ''The Wild Men of Paris'', Architectural Record, Majo 1910. Skulptaĵo: Stara nudaĵo, 1907|eta]] '''André DERAIN''' (prononcita france [dəʁɛ̃|]; [[17a de junio]] [[1880]] – [[8a de septembro]] [[1954]]) estis franca artisto, pentristo, skulptisto kaj kunfondinto de [[Faŭvismo]] kun [[Henri Matisse]].<ref>{{Cite web|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm |title=Fauvism |accessdate=2007-12-17 |last=Sabine |first=Rewald |publisher=from ''Timeline of Art History''. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000– | archiveurl= https://web.archive.org/web/20071214134225/http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm| archivedate= 14a de Decembro 2007 <!--DASHBot-->| deadurl= no}}</ref> En 1900, li kunhavis studion kun [[Maurice de Vlaminck]] kaj kune ili ekpentris scenojn de la najbaraĵoj, sed tio estis interrompita de la [[deviga militservo]] el Septembro 1901 al 1904.<ref>Diehl, Gaston (1977). Derain. Crown Publishers, Inc. ISBN 0517037203. p. 14.</ref> Post tio, Matisse konvinkis la gepatrojn de Derain permesi lin abandoni sian inĝenieran karieron kaj dediĉi sin nur al pentrarto; sekve Derain ekstudis ĉe la Akademio Julian.<ref>"International Painting and Sculpture - Le Cavalier au cheval blanc". National Gallery of Australia. [http://www.nga.gov.au/international/Catalogue/Detail.cfm?ViewID=1&MnuID=2&GalID=4&SubViewID=1&BioArtistIRN=12005&IRN=98696] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141205094533/http://www.nga.gov.au/international/Catalogue/Detail.cfm?ViewID=1&MnuID=2&GalID=4&SubViewID=1&BioArtistIRN=12005&IRN=98696 |date=2014-12-05 }} Alirita la 1an de Junio 2016.</ref> Poste li iĝis unu el ĉefaj pentristoj de la nova stilo [[Faŭvismo]]. == Referencoj == {{Referencoj}} ==Literaturo== * Clement, Russell (1994). ''Les Fauves: A Sourcebook''. Greenwood Press. ISBN 0-313-28333-8. * Cowling, Elizabeth; Mundy, Jennifer (1990). ''On Classic Ground: Picasso, Léger, de Chirico and the New Classicism 1910–1930''. London: Tate Gallery. ISBN 1-85437-043-X * Diehl, Gaston (1977). ''Derain''. Crown Publishers, Inc. ISBN 0517037203. * Hamilton, George Heard (1993). ''Painting and Sculpture in Europe, 1880–1940''. Yale University Press. ISBN 0300056494. * Sotriffer, Kristian (1972). ''Expressionism and Fauvism''. McGraw-Hill. {{OCLC|1149407}}. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [[wikilivres:André Derain|Works by André Derain]] (publika havaĵo en Kanado) * [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/search/field/subjec/searchterm/Derain,%20Andr%C3%A9,%201880-1954%20--%20Exhibitions/mode/exact André Derain exhibition catalogs] * [http://www.architecturalrecord.com/articles/11445-the-wild-men-of-paris Gelett Burgess, ''The Wild Men of Paris, Matisse, Picasso and Les Fauves,'' 1910] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Derain, Andre}} [[Kategorio:Francaj pentristoj]] [[Kategorio:Francaj artistoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Faŭvismo]] 6di0pkssjtusfbu8zkx1la2xfgbqfjy 0 562578 9363687 9358634 2026-04-30T08:17:34Z Sj1mor 12103 /* Ĉefaj verkoj */ 9363687 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><span style="color:yellow;"><big><big>'''Camilo Castelo Branco<br />(1825–1890)'''</big></big></span></span> |dosiero =Camilo Castelo Branco.jpg |priskribo =Bildo de Camilo Castelo Branco. |dato de naskiĝo =[[16-a de marto]] [[1825]] |loko de naskiĝo = [[Lisbono|Mártires, Lisbono]], [[Portugalio]] |dato de morto =[[1-a de junio]] [[1890]] |loko de morto = ''Vila Nova de Famalicão, São Miguel de Seide'', [[Portugalio]] | alma_mater =[[Universitato de Koimbro]] }} [[Dosiero:Nota 100 Escudos PT Camilo Castelo Branco Frente.jpg|eta]] '''Camilo CASTELO BRANCO''' (naskiĝis en 1825 en [[Lisbono]], mortis en 1890 en Sankta Mikelo de Sejde, [[Vila Nova de Famalicão]]) estis elstara [[Portugalio|portugala]] [[verkisto]]. "En la literaturaj rondoj de [[Portugalio]] li brilis kiel fekunda romanisto kaj novelisto kaj fariĝis la plej alta reprezentanto de [[romantikismo]] en sia lando. Liaj diverstema verkaro, klasika stilo kaj vorta riĉeco faris lin unu el la majstroj de la [[portugala lingvo]]. Lian vivon kaj lian verkon forte influis orfeco, malriĉeco, pasia karaktero kaj sentimentala malpleno. Trafita de nekuracebla blindeco, li metis finon al la vivo per pafo."<ref>Prezento fare de Affonso B. G. Soares, tradukinto de la verko "Memoraĵoj de Sinmortiginto". Vidi la koncernan libron.</ref> == Post la morto == Al li estas atribuata postmorta verko. Liaj travivaĵoj kiel sinmortiginto estas priskribitaj de li mem sub la plumnomo Camilo Cândido Botelho en la libro [[Memoraĵoj de Sinmortiginto]], publikigita de [[Brazila Spiritisma Federacio]]. Ĝi estas tradukita en Esperanton kaj publikigita de [[Spiritisma Eldona Asocio F. V. Lorenz]], kaj en la hungaran (ĉi-lastan eldonis [[Monda Spiritisma Asocio]]). == Ĉefaj verkoj == {{Div col|cols = 2}} * [https://www.google.com.br/books/edition/Voltareis_%C3%B3_Christo/1SyVsczhAPUC?hl=en&gbpv=1&dq=Voltareis+%C3%B3+Cristo%3F+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover Voltareis ó Cristo?] (1831) * [http://books.google.com/books?id=KysTAQAAMAAJ&source=gbs_navlinks_s O clero e o sr. Alexandre Herculano] (1850) * ''Anátema'' (1851) * ''Maria Moisés'' (1851) * [https://www.google.com.br/books/edition/Salve_Rei_Poesia_De_Camillo_Castello_Bra/Z8mnq_r0BsUC?hl=en&gbpv=1&dq=Salve,+Rei+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover Salve, Rei!] (1852) * [https://www.google.com.br/books/edition/_/9qMDAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1 Folhas Caídas] (1854) * ''A Filha do Arcediago'' (1854) * ''Mistérios de Lisboa'' (1854) * ''Livro negro do Padre Dinis'' (1855) * ''A Neta do Arcediago'' (1856) * ''O Sarcófago de Inês'' (1856) * ''Onde Está a Felicidade?'' (1856) * ''Um Homem de Brios'' (1856) * ''Cenas da Foz'' (1857) * ''Lágrimas Abençoadas'' (1857) * ''Carlota Ângela'' (1858) * ''O Que Fazem Mulheres'' (1858) * ''Vingança'' (1858) * ''Doze Casamentos Felizes'' (1861) * ''O Morgado de Fafe em Lisboa'' (Teatro, 1861) * ''O Romance de um Homem Rico'' (1861) * ''Amor de Perdição'' (1862) * ''As Três Irmãs'' (1862) * ''Cenas Contemporâneas'' (1862) * ''Coisas Espantosas'' (1862) * ''Coração, Cabeça e Estômago'' (1862) * ''Estrelas Funestas'' (1862) * ''Memórias do Carcere'' (1862) * ''Agulha em Palheiro'' (1863) * ''Anos de Prosa'' (1863) ** <small>''A Gratidão'' (en ''Anos de Prosa'')</small> ** <small>''O Arrependimento'' (en ''Anos de Prosa'')</small> * ''Aventuras de Basílio Fernandes Enxertado'' (1863) * ''Estrelas Propícias'' (1863) * ''Memórias de Guilherme do Amaral'' (1863) * ''Noites de Lamego'' (1863) * ''O Bem e o Mal'' (1863) * ''A Filha do Doutor Negro'' (1864) * ''Amor de Salvação'' (1864) * ''Vinte Horas de Liteira'' (1864) * ''A Sereia'' (1865) * ''O Esqueleto'' (1865) * [https://www.google.com.br/books/edition/O_Judeu/1aMDAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=O+Judeu+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover O Judeu] (1866) * ''A Enjeitada'' (1866) * ''A Queda dum Anjo'' (1866) * ''O Olho de Vidro'' (1866) * ''O Santo da Montanha'' (1866) * [https://www.google.com.br/books/edition/A_Bruxa_do_Monte_C%C3%B3rdova/wltQCgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=A+Bruxa+do+Monte+C%C3%B3rdova+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover A Bruxa do Monte Córdova] (1867) * [https://www.google.com.br/books/edition/A_doida_do_candal/XKZgAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=A+doida+do+Candal+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover A doida do Candal] (1867) * [https://www.google.com.br/books/edition/O_Senhor_do_Pa%C3%A7o_de_Nin%C3%A3es/G8MaDgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=O+Senhor+do+Pa%C3%A7o+de+Nin%C3%A3es+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover O Senhor do Paço de Ninães] (1867) * [https://www.google.com.br/books/edition/Mist%C3%A9rios_de_Fafe/r5sZDgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Os+Mist%C3%A9rios+de+Fafe+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover Os Mistérios de Fafe] (1868) * [https://www.google.com.br/books/edition/O_Retrato_de_Ricardina/qcEaDgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=O+Retrato+de+Ricardina+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover O Retrato de Ricardina] (1868) * [https://www.google.com.br/books/edition/Os_brilhantes_do_brasileiro/JgxhAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Os+Brilhantes+do+Brasileiro+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover Os Brilhantes do Brasileiro] (1869) * [https://www.google.com.br/books/edition/A_Mulher_Fatal/c5cSDgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22A+Mulher+Fatal%22&printsec=frontcover A Mulher Fatal] (1870) * [https://www.google.com.br/books/edition/D_Antonio_Alves_Martins_bispo_de_Vizeu/VP8tAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=D.+Antonio+Alves+Martins:+bispo+de+Vizeu+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover D. Antonio Alves Martins: bispo de Vizeu] (1870) * [https://www.google.com.br/books/edition/O_condemnado/gyoRAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=O+Condemnado+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover O Condemnado] : drama'' / ''Como os anjos se vingam : drama'' (1870) * [https://www.google.com.br/books/edition/A_morgadinha_de_Val_d_Amores/Kr8QAAAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Theatro+comico:+A+Morgadinha+de++Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover Theatro comico: A Morgadinha de Val d'Amores; Entre a flauta e a Viola] (1871) * [https://www.google.com.br/books/edition/A_Espada_De_Alexandre_Corte_Profundo_Da/6Ngn7MjfQkcC?hl=en&gbpv=1&dq=A+espada+de+Alexandre+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover A espada de Alexandre] (1872) * [https://www.google.com.br/books/edition/A_freira_no_subterr%C3%A2neo/__8_AQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=A+Freira+no+Subterr%C3%A2neo+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover A Freira no Subterrâneo] (1872) * [https://www.google.com.br/books/edition/Livro_de_consola%C3%A7%C3%A3o/CMQQAAAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Livro+de+Consola%C3%A7%C3%A3o+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover Livro de Consolação] (1872) * [https://www.google.com.br/books/edition/O_carrasco_de_V%C3%ADtor_Hugo_Jos%C3%A9_Alves/5AMaDgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover O Carrasco de Victor Hugo José Alves] (1872) * ''A Infanta Capelista''<ref>[https://www.google.com.br/books/edition/Correspond%C3%AAncia_Epistolar_I/38QVDgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22A+Infanta+Capelista%22&pg=PT70&printsec=frontcover Correspondência Epistolar]</ref> (1872) <small>(restis apenaŭ 3 ekzempleroj de tiu romano ĉar [[Petro la 2-a (Brazilo)|Petro la 2-a]], imperiestro de Brazilo, petis al Kamilo ne publikigi ĝin, ĉar temis pri familiano de la Portugala Reĝa kaj Imperia Brazila Familio)</small> * [https://www.google.com.br/books/edition/O_regicida/hj4BAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=o+Regicida+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover O Regicida] (1874) * [https://www.google.com.br/books/edition/A_filha_do_regicida/d_ApAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=A+Filha+do+Regicida+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover A Filha do Regicida] (1875) * [https://www.google.com.br/books/edition/Novelas_do_Minho_I/KwMaDgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Novelas+do+Minho+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover Novelas do Minho] (1875-1877) * [http://www.luso-livros.net/Livro/caveira-da-martir A Caveira da Mártir] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160914113624/https://www.luso-livros.net/Livro/caveira-da-martir/ |date=2016-09-14 }} (1876) * [http://www.luso-livros.net/Livro/viuva-do-enforcado A viúva do enforcado] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160914101250/https://www.luso-livros.net/Livro/viuva-do-enforcado/ |date=2016-09-14 }} (1877) * [https://www.google.com.br/books/edition/Poetas_e_ra%C3%A7as_finas/zYwuAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=A+Corja+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover Eusébio Macário] (1879) * [https://www.google.com.br/books/edition/A_Corja/7og2nwEACAAJ?hl=en A Corja] (1880) * [https://www.google.com.br/books/edition/A_senhora_Rattazzi/8v0RAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=A+senhora+Rattazzi+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover A senhora Rattazzi] (1880) * [https://www.google.com.br/books/edition/Luiz_de_Cam%C3%B5es/wdA-AAAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Luiz+de+Cam%C3%B5es+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover Luiz de Camões] (1880) * [https://www.google.com.br/books/edition/Suicida/7j8-AAAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Suicida+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover Suicida] (1880) * [https://www.google.com.br/books/edition/A_brasileira_de_Prazins/_a12DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=A+Brasileira+de+Prazins+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover A Brasileira de Prazins] (1882) * [https://www.google.com.br/books/edition/O_general_Carlos_Ribeiro/3J8vAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=O+General+Carlos+Ribeiro+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover O General Carlos Ribeiro] (1884) * [https://www.google.com.br/books/edition/O_vinho_do_Porto/HX3uAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=O+vinho+do+Porto+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover O vinho do Porto] (1884) * [https://www.google.com.br/books/edition/Maria_da_Fonte/qHwNAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Maria+da+Fonte+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover Maria da Fonte] (1885) * [https://www.google.com.br/books/edition/O_assassino_de_Macario/CCkRAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=O+Assassino+de+Macario++Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover O Assassino de Macario] (1886) * [https://www.google.com.br/books/edition/Vulc%C3%B5es_de_Lama/uxEbDgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Vulc%C3%B5es+de+Lama+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover Vulcões de Lama] (1886) * [https://www.google.com.br/books/edition/Nas_trevas/lywRAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Nas+Trevas+Sonetos+sentimentaes+e+humoristicos+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover Nas Trevas : Sonetos sentimentaes e humoristicos] (1890) * [https://www.google.com.br/books/edition/S%C3%A1_de_Miranda/iqUDAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=S%C3%A1+de+Miranda+Camilo+Castelo+Branco&printsec=frontcover Sá de Miranda] (1894) {{Div col end}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.febnet.org.br/blog/geral/estudos/download-elsutoj/ Libro ''Memoraĵoj de Sinmortiginto'' en PDF] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160825235557/http://www.febnet.org.br/blog/geral/estudos/download-elsutoj/ |date=2016-08-25 }} (ISBN 85-86984-01-9) == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Branco, Camilo Castelo}} [[Kategorio:Spiritismo]] [[Kategorio:Portugalaj katolikoj]] [[Kategorio:Portugalaj verkistoj]] [[Kategorio:Portugalaj tradukistoj]] [[Kategorio:Katolikaj verkistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Lisbono]] nwcm8hwgxdfvrxx3nowjaobvvoxvjdi 0 587307 9363715 8929862 2026-04-30T09:29:48Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363715 wikitext text/x-wiki {{Informkesto Sporta fako | sporta fako = Vojkampa atletiko | supera fako = <!--(nedeviga)--> | fakoj = | kategorio = Sporto }}[[Dosiero:Track and field stadium.jpg|eta|Tipa stadiono de vojkampa atletiko kun ovalforma kurejo kaj herbeca interna kampoludejo.]] La nomo de tipa [[atletiko]] kiel '''vojkampa atletiko''' (en angla ''Track and field'') estas derivita el la tipa sportejo: nome [[stadiono]] kun ovalforma kurejo kiu enhavas herban kampoludejon kie okazas la eventoj de saltado kaj ĵetado. == Priskribo == Vojkampaj konkurencoj aperis en la fino de la 19a jarcento kaj estis tipe partoprenitaj de atletoj kiuj estis reprezentantoj de rivalaj [[eduko|edukaj institucioj]], [[armeo|militistaj organizoj]] kaj [[sportoklubo]]j.<ref name="IAAFintro">[http://www.iaaf.org/aboutiaaf/history/index.html History – Introduction] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100501210531/http://www.iaaf.org/aboutiaaf/history/index.html |date=2010-05-01 }}. [[IAAF]]. Alirita la 25an de Marto 2010.</ref> Partoprenantaj atletoj povas konkurenci en unu aŭ pliaj eventoj, laŭ siaj fakoj. Virinoj kaj viroj konkurencas separate. Vojkampa atletiko okazas kaj subtegmente kaj ekstertegmente, kaj subtegmente ĉefe okazas en [[vintro]], dum la ekstertegmentaj eventoj estas okazigitaj ĉefe en [[somero]]. La sporto estas difinita laŭ la ejo kie okazas la konkurenco – nome la vojkampa [[stadiono]]. == Tipoj == Vario de [[kurado|kuraj]] eventoj okazas en la gamo inter tri divers-distancaj kategorioj: nome eventoj por [[Kurtadistanca kuro|kurta]], [[mezdistanca kurado|mez-distanca]], kaj [[Longdistanca kuro|longdistanca kurado]]. [[Stafeto (sporto)|Stafetaj teamoj]] konsistas el po kvar kuristoj, kiu devas transpasi bastoneton al samteamano post specifita distanco kun la celo esti la unua teamo finonta. Eventoj de [[barierokuro]] kaj de [[obstaklokuro]] estas variaĵo de [[kurado]] en kiuj atletoj devas superi barilojn survoje dum la kurkonkurenco. La stadionaj eventoj dividiĝas en du tipoj – nome konkurencoj de saltado kaj ĵetado. En ĵetaj eventoj, atletoj estas mezuritaj laŭ kiom for ili lanĉas jetaĵon, kaj la komunaj eventoj estas la ĵeto de [[globoĵeto|globo]], [[Diskoĵetado|disko]], [[Lancoĵeto|lanco]], kaj [[Martelĵeto|martelo]]. Estas kvar oftaj salteventoj: nome [[longosalto]] kaj [[trisalto]] estas konkurencoj en kiuj oni mezuras la horizontalan distancon kiun atleto povas salti, dum la [[altosalto]] kaj la [[stanga altsalto]] estas decidita laŭ la atingita alto. Kombinitaj eventoj, kiuj inkludas la [[dekatlono]]n (tipe konkurencitaj de viroj) kaj [[heptatlono]]n (tipe konkurencitaj de virinoj), estas konkurencoj en kiu atletoj konkurencas en nombraj diferencaj eventoj de vojkampa atletiko. == Konkurencoj == La plej prestiĝaj konkurencoj de vojkampa atletiko okazas ene de atletikaj ĉampionecoj kaj de atletikaj programoj je [[Multasporta evento|multasportaj eventoj]]. La atletiko en [[Someraj Olimpikoj]], en [[Atletika Monda Ĉampionado]], en [[Someraj Paraolimpikoj]] kaj en [[Monda Para-atletika Ĉampionado]], estas la plej altaj kaj plej prestiĝaj niveloj de konkurenco en vojkampa atletiko. Eventoj de vojkampa atletiko estas la plej elstara parto de ĉefaj atletikaj ĉampionecoj kaj multaj famaj atletoj ene de la sporto atletiko venas el tiu fako. Ne tiom gravaj eventoj de vojkampa atletiko estas troviĝantaj en la nivelo de naciaj ĉampionecoj kaj en laŭinvitaj eventoj de vojkampa atletiko. La eventoj gamas el elitaj konkurencoj – kiaj tiuj de la serio de la [[IAAF Diamanta Ligo]] – al bazaj eventoj por ĉiuj, inter-sportaj klubaj eventoj kaj lernejaj eventoj, kiuj formas la radikjon de la vojkampa atletiko. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.iaaf.org/ International Association of Athletics Federations retejo] * [http://www.usatf.org/ USA Track & Field retejo] * [http://trackandfield.about.com/ Track and field] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121005224658/http://trackandfield.about.com/ |date=2012-10-05 }} ĉe About.com * [http://www.athletic.net/ Results & Statistics] for Collegiate, High School, Middle School, and Club teams * [http://www.mastersathletics.net/ Masters T&F World Rankings] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181209210014/http://www.mastersathletics.net/ |date=2018-12-09 }} [[Kategorio:Vojkampa atletiko| ]] [[Kategorio:Atletiko laŭ tipoj]] [[Kategorio:Unupersonaj sportoj]] dlaoc2t8hl8gsfj2et99w9fkr67v0gk 0 593514 9363575 8548706 2026-04-30T04:42:11Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363575 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Vimalakirti_debating_Manjusri,_Tang_Dynasty.jpg|eta|288x288ra|Vimalakirtio, murpentrajo de la 8-a jarcento, [[Dunhŭango]].]] '''Vimalakirtio''' ({{Lang-sa|विमल}} ''{{IAST|vimala}}'' "senmakula" + {{Lang|sa|कीर्ति}} ''{{IAST|kīrti}}'' "famo, gloro") estas la ĉefa figuro en la ''Vimalakirtia Sutro'',<ref name="about">{{Citaĵo el la reto|url=http://buddhism.about.com/od/mahayanasutras/a/The-Vimalakirti-Sutra.htm|titolo=The Vimalakirti Sutra: The Dharma-Door of Nonduality|alirdato=2013-04-17|eldoninto=[[About.com]]|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130414130250/http://buddhism.about.com/od/mahayanasutras/a/The-Vimalakirti-Sutra.htm|arkivdato=2013-04-14}}</ref> kiu prezentas lin kiel la idealan [[Mahajano|Mahajanan]] [[Budhismo|budhiston]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.metmuseum.org/collections/search-the-collections/60007750|titolo=Vimalakirti and the Doctrine of Nonduality|alirdato=2013-04-17|eldoninto=[[Metropolitan Museum of Art]]}}</ref> kaj samtempano de la [[budho Gotamo]] (de la 6-a ĝis la 5-a jarcentoj a.K.). Li ne estas menciita en budhismaj tekstoj ĝis post [[Nagarĝuno]] (de la 1-a jarcento a.K. ĝis la 2-a jarcento p.K.) revigligis Mahajanan budhismon en [[Barato]].<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The Holy Teaching of Vimalakirti: A Mahayana Scripture|familia nomo=Thurman|persona nomo=Robert|aŭtoroligilo=Robert A. F. Thurman|jaro=2000|eldoninto=Pennsylvania State University Press|ISBN=0271012099|paĝo=ix}}</ref> == Kiel zena patriarĥo == La ''Vimalakīrti Nirdeśa Sūtra'' karakterizas Vimalakirtion kiel riĉan patronon de la budho Gotamo.<ref>{{Cite book|last=Baroni|first=Helen Josephine|title=The Illustrated Encyclopedia of Zen Buddhism|publisher=The Rosen Publishing Group|page=369|year=2002|ISBN=9780823922406}}</ref> Malsame ol multaj aliaj figuroj de la Mahajana literaturo, kiel [[Avalokiteŝvaro]], li estas ĝenerale prenita kiel historia homo, kiel la budho Gotamo, pli ol mita aŭ legenda, kaj tial li kutime ne estas kultita sur altaroj en tantraj ritoj,<ref name="DharmaNet">{{Cite web|last1=Leighton|first1=Taigen Dan|authorlink1=Taigen Dan Leighton|title=Boddhisattvas of Compassion Lesson 8: Vimalakirti|url=http://dharmanet.org/coursesM/31/bodhisattva8.htm|website=Ashoka: the eDharma learning center|publisher=DharmaNet International|accessdate=22 August 2014}}</ref> sed kiel historia predikanto de zeno. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Budhismo]] no9bcp3zgaiu7mx3vrhbmcriplldr6y 0 607354 9363754 8811602 2026-04-30T10:15:23Z Crosstor 3176 /* Elektitaj disĉiploj */ 9363754 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Árpád Csekovszky |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = Csekovszky Árpád |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1931|01|3}} |loko de naskiĝo = {{Flago|Hungario}} [[Csikóstőttős]] ([[Hungario]]) |dato de morto = {{mortotago|1997|04|16}} |loko de morto = {{Flago|Hungario}} [[Budapeŝto]] (Hungario) }} '''Árpád Csekovszky''' [ĉekovski], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Csekovszky Árpád''' estis [[Hungario|hungara]] ceramikisto, [[skulptisto]], altlerneja [[instruisto]]. [[Dosiero:Csekovszky Árpád emlékplakett.jpg|eta|<center>Memortabulo pri Árpád Csekovszky]] Árpád Csekovszky [https://artportal.hu/lexikon-muvesz/csekovszky-arpad-431/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180329184759/https://artportal.hu/lexikon-muvesz/csekovszky-arpad-431/ |date=2018-03-29 }} naskiĝis la {{daton|3|januaro|1931}} en [[Csikóstőttős]], li mortis la {{daton|16|aprilo|1997}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == Árpád Csekovszky frekventis artan [[liceo]]n en Budapeŝto, poste li akiris ceramikistan [[diplomo]]n en [[Arta Universitato Moholy-Nagy|Industriarta Altlernejo]] en [[1956]]. Lia plej grava instruisto estis [[Miklós Borsos]]. Post la diplomo li havis [[stipendio]]n jaron en la altlernejo, poste li instruis en la ceramika katedro. Inter [[1966]] kaj [[1985]] li estis [[docento]] kaj katedrestro. Ekde [[1992]] li denove instruis kiel emerito kaj titulara [[profesoro]]. Plej ofte li kreis ceramikaĵojn, kiuj apartenis al [[konstruaĵo]]j. Li ricevis [[premio]]jn inter 1962-1994. == El solaj ekspozicioj == * Budapeŝto (1962, 1972, 1984, 1992) * [[Arthalo Budapeŝto]] (1978) * [[Zalaegerszeg]] (1997, memorekspozicio) == El grupaj ekspozicioj == * [[Helsinko]], [[Stokholmo]] (1962) * [[Prago]] (1962, 1977) * [[Londono]] (1963, 1972) * Arthalo Budapeŝto (1965, 1975, 1983) * [[Pécs]] (1968-1972, 1976-1980, 1984-1988) * [[Erfurt]] (1974) * [[Berlino]] (1978) * [[Romo]] (1984) * Budapeŝto (1993, 1995, 1998) == Elektitaj ceramikaĵoj == * A kereskedelem szimbóluma ([[Debrecen]], 1960, ceramika [[reliefo]]) [https://www.kozterkep.hu/a/286/csekovszky-arpad.html] * A Hajdúsági Áruház oszlopburkolatai (Debrecen, 1962, kovraĵoj sur [[kolono]]j) * Állatkák ([[Mór]], 1966, mura ceramikaĵo) * Figurális fríz ([[Hódmezővásárhely]], 1970, mura ceramikaĵo) * Baglyos kút ([[Tihany]], 1986, skulptaĵo) * Faluvége (porcelana reliefo) * Falurészlet (mura ceramikaĵo) * A régi városközpont emlékére (ceramikaĵo, [[Veszprém (urbo)]]) == Elektitaj disĉiploj == * [[Etelka Csavlek]] * [[György Fürtös]] * [[Margit Gerle]] * [[Mária Geszler]] * [[Gábor Keményffy]] * [[Éva Kun (ceramikisto)]] * [[Katalin M. Kiss]] * [[Gábor Mészáros (ceramikisto)]] * [[Tamás Ortutay]] * [[Zsuzsa Pannonhalmi]] * [[Gergely Pattantyús]] * [[János Probstner]] * [[Teréz Szemereki]] * [[Pál Szinvai]] * [[Magdolna Tóth (ceramikisto)]] == Memorigiloj == * kulturdomo prenis la nomon Csekovszky Árpád en 1998 * memortabulo * konstanta ekspoziciejo en [[Rákosmente]] == Fontoj == * [https://terebess.hu/keramia/lexikon_c.html hungarlingva biografieto (la koncerna teksto estas legebla pli malsupre)] <gallery mode=packed> In memory of the old city center by Árpád Csekovszky (west), Veszprém Belváros, 2016 Hungary.jpg|Ceramikaĵo en urbo Veszprém: A régi városközpont emlékére Csekovszky Árpád Művelődési Ház.jpg|Kulturdomo Csekovszky Árpád </gallery> {{Unua|kat=ne}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Csekovszky Arpad}} [[Kategorio:Hungaraj ceramikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj skulptistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] cdepoqc9rag2gqv9kfajlxbt4pv1b27 0 608530 9363752 9275196 2026-04-30T10:14:39Z Crosstor 3176 /* M */ 9363752 wikitext text/x-wiki Jen listo de pli '''gravaj lernintoj en [[Arta Universitato Moholy-Nagy]]''' aŭ dekomence ekde la Reĝa Industriarta Lernejo: *{{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * [[Judit Aba-Novák]] * [[Ervin Abádi]] * [[Arany Abonyi]] * [[Ágoston Ács]] * [[Angéla Almásy]] * [[Éva Ambrus]] * [[János Anti Szabó]] * [[József Árendás]] == B == {{Div col|cols = 3}} * [[Erzsébet Bakay]] * [[Klára Balatoni]] * [[Kornél Baliga]] * [[Margit Balla]] * [[István Balogh (grafikisto)]] * [[Mihály Balogh]] * [[Sándor Bánszky]] * [[István Bányai]] * [[Géza Barcsik]] * [[László Barnák]] * [[Ernő Barta]] * [[Lajos Barta (skulptisto)]] * [[Mária Barta (pentristo)]] * [[Éva Bartók]] * [[József Baska]] * [[Anna Bede]] * [[László Benke]] * [[László Benkő (fasonisto)]] * [[Tivadar Bertalan]] * [[Tibor Bercsényi]] * [[János László Beszédes]] * [[Gyula Betlen]] * [[Géza Biczó]] * [[Károly Bieber]] * [[Daniela Bikácsi]] * [[Irén Bódy]] * [[Zoltán Bohus]] * [[Ferenc Bokros]] * [[Pál Bor (pentristo)]] * [[István Bors]] * [[Antal Borsa]] * [[Sándor Borz Kováts]] * [[Dezső Bozzay]] * [[György Budapest Szabó]] * [[József Brummer]] * [[Árpád Búzás]] {{Div col end}} == C == * [[Attila Cosovan]] * [[László Csáki]] * [[Árpád Csányi]] * [[Etelka Csavlek]] * [[Árpád Csekovszky]] * [[Sándor Csepregi]] * [[Tihamér Csemiczky]] * [[József Cserny (fasonisto)]] * [[Ildikó Csete]] * [[Mihály Csiby]] * [[Imre Csikász]] * [[Péter Csíkszentmihályi]] * [[Zsófia Csomay]] * [[Ferenc Csúcs]] == D == * [[József Damkó]] * [[Judit Droppa]] * [[László Dudás]] == E == * [[István Eigel]] * [[József Engelsz]] * [[Ágnes Eperjesi]] * [[Eta Erdélyi]] * [[Tibor Erky-Nagy]] * [[Gyula Ernyey]] == F == * [[Gábor Fabricius]] * [[Tibor Farkas (arkitekto pri internaj spacoj)]] * [[Erzsébet Fazekas]] * [[György Fekete (arkitekto pri internaj spacoj)]] * [[András Felvideki]] * [[István Ferencz]] * [[Antal Fery]] * [[Erika Fodor Hajnal]] * [[Ottó Foky]] * [[Ernő Fóth]] * [[József Fülöp (reĝisoro)]] * [[Zoltán Fülöp (dekoraciisto)]] * [[György Fürtös]] == G == * [[István Gádor]] * [[Lajos Gádoros]] * [[Nándor Gallas]] * [[László Garami]] * [[Júlia Gaubek]] * [[Emil Gaul]] * [[Lujza Gecser]] * [[József Gémes]] * [[István Gergely (arkitekto pri internaj spacoj)]] * [[Margit Gerle]] * [[Mária Geszler]] * [[Tamás Getto]] * [[Tibor Gönczi-Gebhardt]] * [[Alice Gosztonyi]] * [[Margit Gráber]] * [[Jenő Grantner]] == H == * [[Ritta Hager]] * [[György Haiman]] * [[László Heczendorfer]] * [[Mihály Hefkó]] * [[Ibolya Hegyi]] * [[László Hornicsek]] * [[Endre Horváth (grafikisto)]] * [[Márton Horváth]] * [[Imre Huszár]] * [[Vilmos Huszár]] == I == * [[Gyula Illés]] * [[József Ilosfai]] * [[József Ispánki]] * [[István Iván]] * [[Márton Izsák]] == J == * [[Maja Jahoda]] * [[Géza Jakó (ceramikisto)]] * [[Gyula Jankovits]] * [[Lajos Jánosa]] * [[Márta Jánoskúti]] * [[Péter Janesch]] * [[Bálint Józsa]] * [[László Juhász (arkitekto pri internaj spacoj)]] == K == {{Div col|cols = 2}} * [[László Káldor]] * [[Katalin Katona]] * [[László Kékesi (grafikisto)]] * [[Éva Kemény]] * [[Gábor Keményffy]] * [[Kentaur]] * [[Dóra Keresztes]] * [[Ágnes Kertészfi]] * [[Csörsz Khell]] * [[Zsolt Khell]] * [[József Király (internofasonisto)]] * [[Ilona Kiss Roóz]] * [[Albert Kner]] * [[András Kocsis]] * [[László Levente Kocsis]] * [[Krisztina Kókay]] * [[István Öthö Kőmíves]] * [[Lajos Kondor]] * [[Jenő Körmendi-Frim]] * [[József Kótai]] * [[Károly Kotász]] * [[Attila Kovács (pentristo)]] * [[Éva Kun (ceramikisto)]] * [[Lajos Kunffy]] {{Div col end}} == L == * [[Ferenc Laborcz]] * [[Artúr Lakatos]] * [[György Leszkovszky]] * [[Ferenc Lohr]] * [[Edina Lőrincz]] * [[Éva Lőte]] * [[Ilona Lovas]] * [[Mária Lugossy]] * [[Alice Lux]] * [[Elek Lux]] == M == * [[Katalin M. Kiss]] * [[Géza M. Tóth]] * [[István Madarassy]] * [[Gitta Mallász]] * [[Ede Margó]] * [[Tivadar Márk]] * [[András Máté]] * [[Etelka Meixner]] * [[Róbert Menczel]] * [[András Mengyán]] * [[István Méri]] * [[Gábor Mészáros (ceramikisto)]] * [[László Mészáros]] * [[Gábor Mezei]] * [[László Mihályfy]] * [[Béla Molnár (tekstilartisto)]] * [[Sándor Muhits]] == N == * [[László Nádas]] * [[Lajos Imre Nagy]] * [[Marcell Nagy]] * [[István Nagy B.]] * [[Margit Nagy Gy.]] * [[Zoltán Nagy (grafikisto)]] * [[Aladár Németh]] * [[István Németh (arkitekto pri internaj spacoj)]] * [[Kálmán Németh (skulptisto)]] * [[Antal Neogrády (1944)]] * [[József Nepp]] == O == * [[Antal Orbán]] * [[István Orosz]] * [[Tamás Ortutay]] * [[Csaba Ozsvári]] == P == * [[Csaba Pál]] * [[Lajos Pál]] * [[Gusztáv Pálfy]] * [[Zsuzsa Pannonhalmi]] * [[Gábor Pásztor]] * [[Gergely Pattantyús]] * [[Dóra Pédery-Hunt]] * [[József Péri]] * [[Vladimir Péter]] * [[Károly Plesnivy]] * [[Rózsa Polgár]] * [[József Pölöskei]] * [[Iván Pólya]] * [[Margit Potyondi]] * [[János Probstner]] == R == * [[Gábor Rácz (emajlisto)]] * [[Béla Radnai (skulptisto)]] * [[Péter Rainer]] * [[Péter Reimholz]] * [[Katalin Reményi]] * [[Katalin Rényi]] * [[Judit Révész]] * [[Zsolt Richly]] * [[Ernő Rubik]] * [[Bori Rutkai]] == S == {{Div col|cols = 3}} * [[Kornél Sámuel]] * [[Béla Sándor]] * [[Katalin Sárváry]] * [[Lipót Sátori]] * [[Judit Schäffer]] * [[Hugó Scheiber]] * [[Imre Schrammel]] * [[József Scherer]] * [[György Selmeczi (arkitekto pri internaj spacoj)]] * [[Gizella Solti]] * [[Sári Somló]] * [[Pál György Somogyi]] * [[Imre Sőrés]] * [[Veronika Szabady]] * [[Éva Szabó (ceramikisto)]] * [[István Szabó (arkitekto)]] * [[Marianne Szabó]] * [[Tamás Szabó (skulptisto)]] * [[Ernő Szakál]] * [[Ödön Szamovolszky]] * [[József Szathmáry]] * [[György Szegő (arkitekto)]] * [[Orsolya Székely (vitroartisto)]] * [[László Székely (dekoraciisto)]] * [[Teréz Szemereki]] * [[Tibor Szemző]] * [[István Szenes]] * [[Zsuzsa Szenes]] * [[István Szentgyörgyi (skulptisto)]] * [[Béla Szentiványi]] * [[Béla Szepes]] * [[Jenő Szervánszky]] * [[András Szilágyi (vitroartisto)]] * [[Nándor Szilvásy]] * [[Margit Szilvitzky]] * [[Géza Szily]] * [[Imre Balázs Szily]] * [[Pál Szinvai]] * [[László Szlávics (pli aĝa)]] * [[Péter Szoboszlay]] * [[Imre Szobotka]] * [[Szilárd Sződy]] * [[Lajos Szőke]] * [[Rita Szöllősi]] * [[Edit Szűcs (kostumisto)]] * [[Joachim Szvetnik]] {{Div col end}} == T == * [[Anna T. Surányi]] * [[Vidor Tafner]] * [[István Takács (pentristo)]] * [[István Tallós Prohászka]] * [[Gyula Tálos]] * [[Gáspár Téri]] * [[Tibor Toncz]] * [[Tamás Yvan Topolánszky]] * [[Ede Toroczkai Wigand]] * [[András Tóth]] * [[Magdolna Tóth (ceramikisto)]] * [[Tibor Pál Tóth]] * [[Árpád Turcsányi]] == V == * [[Péter Vácz]] * [[Júlia Vajda (pentristo)]] * [[Dezső Váli]] * [[György Várnai]] * [[Emil Vata]] * [[Miklós Veress (ceramikisto)]] * [[Péter Virágvölgyi]] == W == * [[Róbert Wegenast]] * [[Marianna Wieber]] == Z == * [[Tibor Zala]] * [[József Zalavári]] * [[Emil Zöldy]] * [[Ernő Zórád]] * [[Klára Zsindelyné Tüdős]] == Fontoj == * La listo estas elekto el datenoj de la [[biografio]]j en Vikipedio. [[Kategorio:Listoj de homoj|Arta Universitato Moholy-Nagy]] [[Kategorio:Arta Universitato Moholy-Nagy| ]] 0n1tczswvxit142kjhbwcp86siw0gb7 0 611881 9363668 7956690 2026-04-30T07:14:39Z Sj1mor 12103 9363668 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro|subteksto=Titolpaĝo de la unua eldono, 1821.}} '''''Cain''''' estas teatraĵo de [[Lord Byron]] publikigita en [[1821]], kune kun du tragedioj, nome ''Sardanapalus'' kaj ''The two Foscari''. En ''Cain'', Byron teatrigas la historion de [[Kaino]] kaj [[Habelo]] el la vidpunkto de Kaino. ''Cain'' estas ekzemplo de la literatura ĝenro konata kiel [[legodramo]], tio estas intencita ĉefe por legado (ĉefe publike) kaj ne nepre por surscenigo. <!--[[Dosiero:The Two Foscari, Sardanapalus, and Cain.jpg|eta|<big>Titolpaĝo de la unua eldono, 1821.</big>]]--> == Roluloj == * [[Adamo]] * [[Eva]] * [[Kaino]], ilia unua filo * [[Habelo]], ilia dua filo * Adah, fratino kaj edzino de Kaino * Zillah, fratino kaj edzino de Habelo * [[Lucifero (mita estaĵo)|Lucifero]] * Anĝelo de la Senjoro == Enhavo == {{Intrigo}} La verko komencas kiam Kaino malakceptas partopreni en la preĝado de sia familio por danki Dion. Kaino diras al sia patro ke li havas nenion dankeblan al Dio ĉar li estas destinita al morto. Kiel Kain klarigas en dekomenca [[monologo]], li rigardas sian mortendecon kiel nejusta puno pro la malobeo fare de [[Adamo kaj Evo]] en la [[Edena ĝardeno]], okazaĵo detalita en la [[Genezo]]. La obsedo de Kaino pri sia mortendeco estas markita pro la fakto ke li ne scias kio estas tio. Ie en la Akto I, li memoras rigardi nokte atendante la alvenon de la morto, kion li imagas kiel antropomorfa ento. La rolulo kiu havigas al Kaino sciaron pri la morto estas [[Lucifero]]. En la Akto II, Lucifero kondukas Kainon survoje al la "Abismo de la Spaco" kaj montras al li katastrofa vidaĵon de la [[natura historio]] de la [[Tero]], kompletigita per spiritoj de formortinta vivoformoj kiel la [[mamuto]]. Kaino revenas al la Tero en la Akto III, depresia pro tiu vido de universala morto. En la pinto de la verko, Kaino murdas Habelon. Ĉio finas per la ekzilo de Kaino. {{Intrigofino}} == Literaturaj influoj == Eble la ĉefa grava literatura influo super ''Cain'' estis la eposa poemo de [[John Milton]] nome ''[[Paradise Lost]]'', kiu rakontas la kreadon kaj falon de la homaro. Por Byron kiel por multaj Romantismaj poetoj, la heroo de ''Paradise Lost'' estis Satano, kaj Kaino estas modelita ĉe Byron parte laŭ la defiema ĉefrolulo de Milton. Krome, la rigardo de Kaino al la natura historio de la Tero en la Akto II estas [[parodio]] de la konsolema vidaĵo de Adamo pri la historio de homo (pinte en la alveno kaj buĉofero fare de [[Kristo]]) prezentita de la [[Ĉefanĝelo Miĥaelo]] en la Libroj XI kaj XII de la eposo de Milton. En la prefaco al ''Cain'', Byron klopodas malpliigi la influon de poemoj "pri similaj temoj", sed la maniero kiel li referencas al la ''Paradise Lost'' sugestas ties instruan influon: "Ekde mi estis dudekjarulo, mi neniam relegis Milton; sed mi estis leginta lin tiom ofte antaŭe, ke tio povas fari malmultan diferencon."<ref>Byron, "Preface" to ''Cain'', in ''The Major Works'', eld. Jermome J. McGann (Oxford: [[Oxford University Press]], 1986), p. 865.</ref> == Aliaj influoj == Kiel Byron mem notis en la prefaco al ''Cain'', la vizio de Kaino en la Akto II estis inspirita de la teorio de [[katastrofismo]]. Kiel klopodo por klarigi grandajn truojn en la fosilia registro, katastrofistoj asertas ke la historio de la Tero estas markita per violentaj katastrofoj kiuj detruis ties flaŭron kaj faŭnon. Byron legis pri katastrofismo en anglalingva traduko de 1813 de kelkaj pli fruaj verkoj de la franca naturhistoriisto [[Georges Cuvier]]. == En la esperantlingva literaturo == La drama [[poemo]] estis tradukita el la [[angla]] al Esperanto fare [[Antoni Kofman]] kaj publikigita en [[1896]] en volumo de 102 paĝoj. Nuntempe tiu ĉi tradukaĵo el la inkunabla periodo de Esperanto estas konsultebla en ''Legolibroj II''; tio estas ''Ludovikologia Dokumentaro VIII'' (LD VIII) en la serio de l' Plena Verkaro de Zamenhof de [[ITO Kanzi|itô kanzi]]. == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj|s=Kain}} [[Kategorio:Romantikismo]] [[Kategorio:Verkoj el la anglalingva literaturo]] [[Kategorio:Poemoj de Lord Byron]] [[Kategorio:Teatraĵoj de Lord Byron]] [[Kategorio:Adamo kaj Evo]] [[Kategorio:Kaino kaj Abelo]] [[Kategorio:Diablo en fikcio]] [[Kategorio:Verkoj de 1821]] [[Kategorio:Adamo kaj Evo en arto]] [[Kategorio:Esperanto-libroj aperintaj en 1896]] [[Kategorio:Verkoj el la esperantigita anglalingva literaturo]] fiviastgtz6cz8v6e4bkwzu6qm2dxbi 9363675 9363668 2026-04-30T07:41:46Z Sj1mor 12103 9363675 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro|subteksto=Titolpaĝo de la unua eldono, 1821.}} '''''Cain''''' estas teatraĵo de [[Lord Byron]] publikigita en [[1821]], kune kun du tragedioj, nome ''Sardanapalus'' ([[d:Q8119109]]) kaj ''The two Foscari'' ([[d:Q15088503]]). En ''Cain'', Byron teatrigas la historion de [[Kaino]] kaj [[Habelo]] el la vidpunkto de Kaino. ''Cain'' estas ekzemplo de la literatura ĝenro konata kiel [[legodramo]], tio estas intencita ĉefe por legado (ĉefe publike) kaj ne nepre por surscenigo. <!--[[Dosiero:The Two Foscari, Sardanapalus, and Cain.jpg|eta|<big>Titolpaĝo de la unua eldono, 1821.</big>]]--> == Roluloj == * [[Adamo]] * [[Eva]] * [[Kaino]], ilia unua filo * [[Habelo]], ilia dua filo * Adah, fratino kaj edzino de Kaino * Zillah, fratino kaj edzino de Habelo * [[Lucifero (mita estaĵo)|Lucifero]] * Anĝelo de la Senjoro == Enhavo == {{Intrigo}} La verko komencas kiam Kaino malakceptas partopreni en la preĝado de sia familio por danki Dion. Kaino diras al sia patro ke li havas nenion dankeblan al Dio ĉar li estas destinita al morto. Kiel Kain klarigas en dekomenca [[monologo]], li rigardas sian mortendecon kiel nejusta puno pro la malobeo fare de [[Adamo kaj Evo]] en la [[Edena ĝardeno]], okazaĵo detalita en la [[Genezo]]. La obsedo de Kaino pri sia mortendeco estas markita pro la fakto ke li ne scias kio estas tio. Ie en la Akto I, li memoras rigardi nokte atendante la alvenon de la morto, kion li imagas kiel antropomorfa ento. La rolulo kiu havigas al Kaino sciaron pri la morto estas [[Lucifero]]. En la Akto II, Lucifero kondukas Kainon survoje al la "Abismo de la Spaco" kaj montras al li katastrofa vidaĵon de la [[natura historio]] de la [[Tero]], kompletigita per spiritoj de formortinta vivoformoj kiel la [[mamuto]]. Kaino revenas al la Tero en la Akto III, depresia pro tiu vido de universala morto. En la pinto de la verko, Kaino murdas Habelon. Ĉio finas per la ekzilo de Kaino. {{Intrigofino}} == Literaturaj influoj == Eble la ĉefa grava literatura influo super ''Cain'' estis la eposa poemo de [[John Milton]] nome ''[[Paradise Lost]]'', kiu rakontas la kreadon kaj falon de la homaro. Por Byron kiel por multaj Romantismaj poetoj, la heroo de ''Paradise Lost'' estis Satano, kaj Kaino estas modelita ĉe Byron parte laŭ la defiema ĉefrolulo de Milton. Krome, la rigardo de Kaino al la natura historio de la Tero en la Akto II estas [[parodio]] de la konsolema vidaĵo de Adamo pri la historio de homo (pinte en la alveno kaj buĉofero fare de [[Kristo]]) prezentita de la [[Ĉefanĝelo Miĥaelo]] en la Libroj XI kaj XII de la eposo de Milton. En la prefaco al ''Cain'', Byron klopodas malpliigi la influon de poemoj "pri similaj temoj", sed la maniero kiel li referencas al la ''Paradise Lost'' sugestas ties instruan influon: "Ekde mi estis dudekjarulo, mi neniam relegis Milton; sed mi estis leginta lin tiom ofte antaŭe, ke tio povas fari malmultan diferencon."<ref>Byron, "Preface" to ''Cain'', in ''The Major Works'', eld. Jermome J. McGann (Oxford: [[Oxford University Press]], 1986), p. 865.</ref> == Aliaj influoj == Kiel Byron mem notis en la prefaco al ''Cain'', la vizio de Kaino en la Akto II estis inspirita de la teorio de [[katastrofismo]]. Kiel klopodo por klarigi grandajn truojn en la fosilia registro, katastrofistoj asertas ke la historio de la Tero estas markita per violentaj katastrofoj kiuj detruis ties flaŭron kaj faŭnon. Byron legis pri katastrofismo en anglalingva traduko de 1813 de kelkaj pli fruaj verkoj de la franca naturhistoriisto [[Georges Cuvier]]. == En la esperantlingva literaturo == La drama [[poemo]] estis tradukita el la [[angla]] al Esperanto fare [[Antoni Kofman]] kaj publikigita en [[1896]] en volumo de 102 paĝoj. Nuntempe tiu ĉi tradukaĵo el la inkunabla periodo de Esperanto estas konsultebla en ''Legolibroj II''; tio estas ''Ludovikologia Dokumentaro VIII'' (LD VIII) en la serio de l' Plena Verkaro de Zamenhof de [[ITO Kanzi|itô kanzi]]. == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj|s=Kain}} [[Kategorio:Romantikismo]] [[Kategorio:Verkoj el la anglalingva literaturo]] [[Kategorio:Poemoj de Lord Byron]] [[Kategorio:Teatraĵoj de Lord Byron]] [[Kategorio:Adamo kaj Evo]] [[Kategorio:Kaino kaj Abelo]] [[Kategorio:Diablo en fikcio]] [[Kategorio:Verkoj de 1821]] [[Kategorio:Adamo kaj Evo en arto]] [[Kategorio:Esperanto-libroj aperintaj en 1896]] [[Kategorio:Verkoj el la esperantigita anglalingva literaturo]] 4s97gply3d91te5wkqshlisqk22jt3g 0 612763 9363756 8742921 2026-04-30T10:17:13Z Crosstor 3176 /* Elektitaj disĉiploj */ 9363756 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Imre Schrammel |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = Schrammel Imre }} '''[[Emeriko|Imre]] Schrammel''' [ŝramel], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Schrammel Imre''' estas [[Hungario|hungara]] ceramikisto, [[skulptisto]], altlerneja [[instruisto]], fondinta kaj ordinara [[membro]] de Hungara Belarta Akademio, membro de Internacia Ceramika Akademio (1981). [[Dosiero:Karnevali figura Herend Schrammel Imre 2009.jpg|eta|<center>Karnavala figuro kreita de Imre Schrammel]] Imre Schrammel [http://www.sulinet.hu/oroksegtar/data/telepulesek_ertekei/hodmezovasarhely/hodmezovasarhely_kepzomuveszete/pages/074_schrammel_imre.htm] naskiĝis la {{daton|29|oktobro|1933}} en [[Szombathely]]. == Biografio == Imre Schrammel akiris [[diplomo]]n en [[Arta Universitato Moholy-Nagy|Industriarta Altlernejo de Budapeŝto]] en [[1957]]. Liaj plej gravaj instruistoj estis [[Miklós Borsos]] kaj [[István Gádor]]. En [[1958]] li ekinstruis en la Altlernejo kiel [[asistanto]], baldaŭ li akiris pli altajn instruajn rangojn, inter 1993-1999 li estis [[rektoro]]. En [[1969]] li aranĝis la unuan hungaran [[simpozio]]n pri porcelanoj en [[Siklós]]. Krom la instruado li estis arta konsilisto en porcelana [[uzino]] de [[Hollóháza]]. En [[1991]] li akiris sciencan gradon DLA. Li instruis ankaŭ en [[Universitato de Pécs|Universitato janus Pannonius]], same eksterlande ([[Usono]] (1983), [[Innsbruck]] (1987), [[Haifa]] (1989). Li ricevis [[premio Kossuth|premion Kossuth]] en [[1991]], pli frue kaj poste ankaŭ aliajn premiojn. Li edziĝis en 1958, post 3 jaroj [[filo]] naskiĝis. == El solaj ekspozicioj == * Budapeŝto (1969, 1990, 1999, 2004, 2008) * [[Arthalo Budapeŝto]] (1974) * [[Düsseldorf]] (1976) * [[Kolonjo]], [[Amsterdamo]] (1981) * [[Prago]] (1986) * Szombathely (1994, 2015) == El kolektivaj ekspozicioj == * Arthalo Budapeŝto (1971, 2001) * [[Frankfurto ĉe Majno]] (1977) * [[Bruselo]] (1981) * [[Bostono]] (1985) * [[Montrealo]] (1991) * Budapeŝto (1994, 1997, 2008) == Elektitaj skulptaĵoj (kaj similaj artaĵoj) == * [[Terakoto|terakota]] [[reliefo]] (1966, Budapeŝto) * ceramika reliefo (1966, Budapeŝto) * ceramika reliefo (1977, [[Balassagyarmat]]) * [[monumento]] pri falintoj dum la [[2-a mondmilito]] (1994, [[Vasvár]]) * ''Lőtt oszlopok'' 1-8. (1981-85) * ''Karnevál'' (serio, 1995-98) * ornamskulptaĵoj sur eksteraj muroj de [[Nacia Teatro (Budapeŝto)]] (vidu la bildon malsupre!) * memortabuloj (vidu la bildon malsupre!) == Elektitaj disĉiploj == * [[Éva Ambrus]] * [[Gábor Keményffy]] * [[Éva Kun (ceramikisto)]] * [[Etelka Meixner]] * [[Gábor Mészáros (ceramikisto)]] * [[Gábor Rácz (emajlisto)]] * [[Teréz Szemereki]] * [[Pál Szinvai]] * [[Anna T. Surányi]] == Fontoj == * [http://www.napkut.hu/naput_2002/2002_10/096.htm hungarlingva membiografio kun foto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070528155022/http://www.napkut.hu/naput_2002/2002_10/096.htm |date=2007-05-28 }} * [http://mmakademia.hu/alkoto/-/record/MMA7272 hungarlingva biografio kun foto] * [http://herend.com/schrammel-imre hungarlingva biografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180527202120/http://herend.com/schrammel-imre |date=2018-05-27 }} * [https://artportal.hu/lexikon-muvesz/schrammel-imre-224/ hungarlingva biografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180527201902/https://artportal.hu/lexikon-muvesz/schrammel-imre-224/ |date=2018-05-27 }} <gallery mode=packed> Izsák Lőwy by Imre Schrammel (2009), 2018 Újpest.jpg|Memortabulo fare de Schrammel Mihály Babits plaque Bp04 Tavasz1.jpg|Memortabulo fare de Schrammel Schrammel Imre Kerámia dombormű 2004.jpg|Reliefo fare de Schrammel King and Comedy sculptures, New National Theatre, 2016 Budapest.jpg|Ornamskulptaĵoj fare de Schrammel </gallery> {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Schrammel Imre}} [[Kategorio:Hungaraj ceramikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj skulptistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] m71o12t7eppjfknhu7q86aoy08mqwqh 0 624494 9363384 9008280 2026-04-29T16:01:05Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363384 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{Informkesto homo}} '''Vasiliki Tamvaki''' aŭ familie '''Valia Tamvaki''' <!-- vivdatoj nekonataj --> estas [[grekoj|greka]] aktivulino kaj en 2017 estis esperantisto<ref>[https://www.tejo.org/valia-tamvaki-la-nova-volontulino-de-tejo/ intervjuo pri ŝia volontuliĝo] ({{eo}})</ref>. Ŝi iĝis [[volontulo de TEJO]] en oktobro 2017<ref name="jarraporto2017">{{Citaĵo el la reto |url=https://www.tejo.org/wp-content/uploads/2018/09/Jarraporto-2017-publika-versio.pdf |titolo=Jarraporto 2017 |alirdato=2021-10-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20211023083849/https://www.tejo.org/wp-content/uploads/2018/09/Jarraporto-2017-publika-versio.pdf |arkivdato=2021-10-23 }} ({{eo}})</ref> kadre de la [[Eŭropa Volontula Servo]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180426183925/https://www.tejo.org/our-staff/valia-tamvaki/ Paĝo pri ŝi kun foto en la retejo de] [[TEJO]] ({{eo}}, arkivigite)</ref> kaj oficis ĝis aŭgusto 2018. Antaŭ tio, ŝi studis teatron en la teatra lernejo ''Andreas Vutsinas'' ''(Ανδρέας Βουτσινάς)'' en [[Tesaloniko]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://www.facebook.com/valia.jones persona paĝo] ĉe [[Facebook]] * [https://www.flickr.com/photos/158419135@N05/38189672655/ foto de ŝi deĵoranta en la malferma tago de la Centra Oficejo en 2017] * [https://www.tejo.org/valia-tamvaki-la-nova-volontulino-de-tejo/ artikolo kaj intervjueto pri ŝia volontuliĝo] ({{eo}}) * [https://kulturajnovajxoj.azurewebsites.net/author/tejo-aktuale-archive-feed/ mencio pri ŝia kaj du aliaj volontuliĝoj en la retejo "kulturaj novaĵoj"]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ({{eo}}) <br/> {{ĝermo|greko}} {{bibliotekoj}} {{Vivtempo|Tamvaki, V}} [[Kategorio:Volontuloj de TEJO]] sk8863ajhg9wok27n5jwpahidqz0bvy 0 640466 9363406 7651671 2026-04-29T16:46:15Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363406 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Valéria Csányi |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = }} '''Valéria Csányi''' [ĉAnji], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Csányi Valéria''' estas [[Hungario|hungara]] [[dirigento]]. Ŝia [[edzo]] estas [[István Kassai]]. Valéria Csányi <ref>http://mek.niif.hu/02100/02139/html/sz04/25.html{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> naskiĝis la {{daton|2|oktobro|1958}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == Valéria Csányi devenis el muzikema familio. Ŝi akiris pedagogian [[diplomo]]n en [[Muzikarta Universitato Ferenc Liszt|Muzikarta Altlernejo Ferenc Liszt]] en [[1982]], post 2 jaroj samloke ankaŭ dirigentistan diplomon. Ŝiaj plej gravaj instruistoj estis [[István Párkai]], [[András Kórodi]], [[Ervin Lukács]] kaj [[Melinda Kistétényi]]. Dum someroj de 1981 kaj 1982 ŝi partoprenis en kursoj en [[Salcburgo]], en 1985 en [[Szombathely]]. Ŝi estis helpekzercisto en [[Budapeŝta Ŝtata Operejo]] inter 1983-1987, poste ŝi ricevis la dirigentan-helpekzercistan statuson, ekde [[2002]] ŝi estas ordinara dirigento. Ŝi debutis en la Operejo kiel dirigento en 1988, ekde 1995 ŝi dirigentas ankaŭ [[baleto]]jn. Ekde 1996 ŝi estas gastodirigento en [[Stokholmo]]. Kelkfoje ŝi dirigentis en [[Aŭstrio]], [[Germanio]], [[Pollando]], [[Hispanio]], kaj [[Meksiko]]. == Elektitaj dirigentaĵoj == === Operoj === * [[Ludwig van Beethoven]]: [[Fidelio]] * [[Gaetano Donizetti]]: ''Don Pasquale'' * [[Wolfgang Amadeus Mozart]]: ''La clemenza di Tito'', [[Die Zauberflöte]], [[La geedziĝo de Figaro]], [[Don Giovanni]] * [[Giacomo Puccini]]: [[La bohème]] * [[Giuseppe Verdi]]: [[Il Trovatore]], [[Rigoletto]] * [[Ferenc Erkel]]: ''István király'' * [[Zoltán Kodály]]: ''Háry János'' === Baletoj === * [[Pjotr Iljiĉ Ĉajkovskij]]: [[La Nuksrompilo]] (pli ol centfoje), [[Cignolago]], [[Anna Karenina]] * [[Adolphe Adam]]: ''Giselle'' * [[Léo Delibes]]: ''Coppelia'', [[Sylvia]] * [[Baĥĉisaraja fontano (Puŝkin)]] * [[Felix Mendelssohn-Bartholdy]]–[[László Seregi]]: [[Somermeznokta sonĝo]] * Wolfgang Amadeus Mozart–[[Lilla Pártay]]: ''Amadeus'' == Fontoj == * [https://web.archive.org/web/20120102165023/http://www.opera.hu/hu/tarsulat/szemely/Csanyi_Valeria hungarlingva biografio kun foto] * [https://info.bmc.hu/index.php?node=artists&type=C&search=cs%C3%A1nyi+val%C3%A9ria&search_tol=&search_ig=&valaszt=nev hungarlingva biografio kun foto] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Csanyi Valeria}} [[Kategorio:Hungaraj dirigentoj]] [[Kategorio:Hungaraj helpekzercistoj‎]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] ganst8keo27a5xdx5n94cehanuuy2s2 0 642384 9363664 9337730 2026-04-30T07:11:04Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363664 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Armenian woman in national costume (crop).jpg|alternative=Armena virino en tradiciaj vestoj prezentas sur montoflanko proksime de Artvin (en aktuala Turkio), ĉirkaŭ 1910.|eta|Armena virino en tradiciaj vestoj prezentas sur montoflanko proksime de Artvin (en aktuala Turkio), ĉirkaŭ 1910.]] [[Dosiero:Armenka.jpg|alternative=Pentraĵo de armena virino (ĉirkaŭ 1682)|eta|Pentraĵo de armena virino (ĉirkaŭ 1682)]] '''Virinoj en Armenio''' ricevas oficiale garantiitan [[Seksegaleca Konsiderado|seksegalecon]] ekde la establado de la [[Armenio|Respubliko Armenio]] en 1991. Tio rajtigis [[virino]]jn aktive partopreni ĉiujn sferojn de armena vivo. Armenaj virinoj ekhavis eminentecon en [[Amuzo|distro]], [[politiko]] kaj aliaj kampoj. == Laboro kaj komerco == Laŭ la ''Grant Thornton International'' komercenketo, (2011) 29% de pintnivelaj manaĝeraj pozicioj en Armenio estis okupitaj fare de virinoj en 2010. Tamen, tiu nombro malkreskis al 23% en 2011. Bazite sur raporto fare de la [[Unuiĝintaj Nacioj]], ekzistis 24 inaj [[urbestro]]j kaj komunumestroj en Armenio en 2011; pli malproksimaj 50 virinoj tenis malsupra-nivelajn administrajn poziciojn. == Hejma vivo == Laŭ la [[Monda Organizaĵo pri Sano]], inter 10% kaj 60% de armenaj virinoj suferspertis [[Hejma perforto|hejmperforton]] kaj [[perforto]]n en 2002; la necerteco de la datenoj ŝuldiĝis al la subraportado de hejma perforto en Armenio. Underreporting laŭdire okazas pro la traktado de hejma perforto kiel privata familiotemo.<ref>[http://www.unitedhumanrights.org/2010/05/domestic-violence-against-women-in-armenia Domestic Violence Against Women in Armenia] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180622140059/http://www.unitedhumanrights.org/2010/05/domestic-violence-against-women-in-armenia |date=2018-06-22 }}. United Human Rights Council (UHRC). 26 May 2010.</ref> Ekzistas neniuj etablitaj [[Leĝo (juro)|leĝoj]] kontraŭ hejma agreso kaj seks-bazita antaŭjuĝo en Armenio. Krome, disiĝante de edzo, eĉ malkvietajn unu, kialojn "socian malhonoron", kun la familioj de virinoj kiuj arkivas por [[Divorco|eksgeedziĝo]] aŭ raporta hejma perforto estanta konsideritaj kiel hontigitaj. Aliaj kontribui faktorojn inkludas la mankon de armenaj virinoj de, aŭ pli malalta nivelo de, [[eduko]] koncerne iliajn rajtojn kaj kiel por protekti sin kontraŭ fitraktado. == Politika statuso == En majo 2007, tra la [[Dekreto|leĝdona dekreto]] konata kiel "la seksa kvotleĝo", pli armenaj virinoj estis instigitaj por veni engaĝitaj en [[politiko]]. Tiun jaron, nur sep virinoj okupis [[Parlamentano|parlamentajn]] poziciojn. Inter tiuj inaj politikistoj estis [[Hranush Hakobyan]], la plej long-servanta virino en la Provinca juĝejo de Armenio.<ref name=":0">Itano, Nicole. [http://www.womensenews.org/story/the-world/070510/quota-law-puts-more-women-armenias-election Quota Law Puts More Women in Armenia's Election]. WeNews. 10 May 2007.</ref> La relativa manko de virinoj en la [[registaro]] de Armenio kondukis al armenaj virinoj estantaj pripensita "inter la plej subreprezentitaj" kaj "inter la plej malsupraj en la [[mondo]]" fare de eksterlandaj observantoj.<ref name=":0" /> Krome, la loko de armenaj virinoj en politiko ofte estas situanta en la privatsfero. Ofte ilia eniro en la [[publika sfero]] estas nur aprezita kiam ili reflektas la bildon de la virineca idealo bazita sur sociaj atendoj, kiuj daŭre metas barieron sur la politikan, [[Socio|socian]], kaj [[Ekonomio|ekonomian]] alireblecon por virinoj. == Sano kaj socia bonfarto == En 2010 kaj 2011, dum la Monato de Women kaj kiel parto de la "por You, ulinoj" bonfara programo, la Surb Astvatcamayr Medicina Centro en la armena ĉefurbo de [[Erevano]] ofertis liberajn [[Ginekologio|ginekologiajn]] kaj [[Kirurgio|kirurgiajn servojn]] al la virinoj de Armenio por plena monato. Virinoj de trans la lando alvenis serĉante [[terapio]]n.<ref>[http://www.epress.am/en/2011/03/11/women-in-armenia-to-receive-free-medical-treatment-for-one-month/ Women in Armenia to Receive Free Medical Treatment for One Month]. Epress.am. March 11, 2011.</ref> == Seksa selektema aborto == Sekso kiun selektema [[aborto]] estas anoncita kiel esti problemo en la lando, pro patriarkaj sociaj normoj kiuj pripensas havi filon favoratan al havado de filino.<ref>"[https://www.bbc.com/news/world-europe-16248511 Fears grow over Caucasus selective abortions of girls - BBC News]". bbc.com. 19 December 2011.</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.irex.org/sites/default/files/2012-2013%20STG%20Scholar%20Research%20Brief%20-Final.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-05-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20151208061900/https://www.irex.org/sites/default/files/2012-2013%20STG%20Scholar%20Research%20Brief%20-Final.pdf |arkivdato=2015-12-08 }}</ref><ref>[https://www.economist.com/news/europe/21586617-son-preference-once-suppressed-reviving-alarmingly-gendercide-caucasus Gendercide in the Caucasus] The Economist (September 13, 2013)</ref><ref>Michael, M; King, L; Guo, L; McKee, M; Richardson, E; Stuckler, D (2013), [http://researchonline.lshtm.ac.uk/1130041/1/3909713.pdf The mystery of missing female children in the Caucasus: an analysis of sex ratios by birth order], International perspectives on sexual and reproductive health, 39 (2), pp. 97-102, ISSN 1944-0391</ref><ref>John Bongaarts (2013), The Implementation of Preferences for Male Offspring, Population and Development Review, Volume 39, Issue 2, pages 185–208, June 2013</ref> Tamen, pro forta elmigrado sub la formo de "cerboperdo", kie junaj armenaj viroj iras eksterlanden en serĉo de [[laboro]], ekzistas pli junaj virinoj ol viroj en la lando, precipe inter tiuj en siaj 20'oj: virinŝminko 55.8% de la populacio en aĝo de 15-29. == Literaturo == [[Dosiero:Srpuhi tyusab.jpg|alternative=Srpouhi Dussap (1840-1901), feministo kaj verkisto|eta|Srpouhi Dussap (1840-1901), feministo kaj verkisto|150x150px]] Ĉefa artikolo: [[Armena literaturo]] La plej malnova [[Literaturo|literatura]] esprimo de armenaj virinoj disponeblaj al ni hodiaŭ skribe estas la [[poezio]] de du virinoj el la [[8-a jarcento]], [[Ĥosroviduĥt de Goghtn]] kaj [[Sahakduĥt]] de [[Sjuniko (historia provinco)|Sjunik]].<ref>Der-Hovanessian, Diana. The Other Voice: Armenian Women's Poetry Through the Ages. Boston: AIWA Press, Armenian International Women's Association. ISBN 0964878747.</ref> Sekvante la armenan literaturan renesancon de la [[19-a jarcento]], kaj la disvastiĝon de instruaj ŝancoj por virinoj, kelkaj aliaj verkistoj aperis, inter ili la 19-ajarcenta [[Feminismo|feminisma]] [[Verkisto|verkistino]] [[Srbuhi Dussap]], konsiderata la unua ina armena romanverkisto.<ref>''Արդի հայ գրականութիւն'' (''Moderna Armenia Literaturo''). [[Bejruto]]. pp. 134-138.</ref> Ŝi, kiel ŝia samtempulo, [[Zabel Sibil Asadur]], estas ĝenerale rilatigita al Konstantinopolo kaj la okcidenta armena literatura tradicio. [[Zabel Jesajan]], ankaŭ naskita en [[Konstantinopolo]], transpontis la interspacon kun orienta armena literaturo per ekloĝado en sovetia Armenio en 1933. La literatura renesanco kaj ĝia akompananta voĉo de protesto ankaŭ havis siajn reprezentantojn en la [[Oriento]] kun poeto [[Ŝuŝanik Kurghinjan]] de [[Tbiliso]] (1876-1927). [[Silva Kaputikjan]] kaj [[Maro Markarjan]] estas verŝajne la plej konataj virinaj poetoj de la Respubliko de Armenio de la 20-a jarcento, kaj daŭrigis la tradicion de politika parolado tra poezio. == Referencoj == {{referencoj}} == Vidu ankaŭ == *[[Patrino Armenio]] *[[Politiko de Armenio]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} *[http://zohrabcenter.org/2011/07/13/zohrab-centers-book-of-the-week-the-other-voice-armenian-womens-poetry-through-the-ages/. Zohrab Center Book of the Week: The Other Voice: Armenian Women's Poetry Through the Ages.]. *[http://www.womenofarmenia.org/ Women’s Resource Center Armenia] *[http://www.distel.ca/womlist/countries/armenia.html Women's Organisations Armenia] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210130234914/http://www.distel.ca/womlist/countries/armenia.html |date=2021-01-30 }} [[Kategorio:Virinoj|Armenio]] [[Kategorio:Virinoj en Azio|Armenio]] [[Kategorio:Virinoj en Eŭropo|Armenio]] [[Kategorio:Armena socio]] m0x7e50k0awk5cmwgrqtnt67fs3dzr7 0 645961 9363573 9319493 2026-04-30T04:31:06Z CommonsDelinker 2357 [[c:File:Gyumri_city_stadium,_24_Octobe_2015.jpg|Gyumri_city_stadium,_24_Octobe_2015.jpg]] estas anstataŭigita per [[c:File:Gyumri_city_stadium,_24_October_2015.jpg|Gyumri_city_stadium,_24_October_2015.jpg]]. [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]: [[ 9363573 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |regiono-ISO = AM |tersituo=Gjumri |zomo = 15 }} [[Dosiero:Gyumri city stadium, 24 October 2015.jpg|eta]] La '''Gjumria Stadiono''' ({{lang-hy|Գյումրիի քաղաքային մարզադաշտ}}) estas [[Futbalo|futbala]] [[stadiono]] en [[Gjumri]], [[Armenio]]. Ĝi estas nuntempe la hejma loko de la armena superliga [[FC Shirak]] de Gjumri. La kapacito de la stadiono estas 2,844 sidlokoj, ekskludante la staran sekcion ĉe la suda fino de la [[tonalto]]. La stadiono estis konstruita kaj malfermita en 1924 por fariĝi la unua stadiono en la moderna historio de Armenio. Kiam [[FC Shirak]] estis fondita en 1958, la stadiono iĝis la regula hejma ludejo de la teamo por la sovetia konkurado. Ekde 1991, la stadiono travivis multajn glorajn momentojn de FC Shirak en la Armena Supera Ligo kaj la Armena Sendependeca Pokalo. {{projektoj}} [[Kategorio:Stadionoj en Armenio]] [[Kategorio:Konstruaĵoj en Gjumri]] [[Kategorio:Konstruaĵoj aperintaj en 1924]] h5pmearmwkzc1ehe3t3jvh2f8p4of6q 0 647943 9363454 7652630 2026-04-29T19:02:57Z Draceane 49266 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Estación Buenos Aires L1 2.jpg]] → [[File:Estacion de Buenos Aires, 2016 (02).jpg]] std 9363454 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Buenos Aires}} {{Informkesto stacio | nomo = Buenos Aires | bildo = Estacion de Buenos Aires, 2016 (02).jpg | grandeco de bildo = 280 | bildoteksto = Stacio ''Buenos Aires'' | lando = Hispanio | urbo = [[Madrido]] | situo = | latitudo = 40.391400 | longitudo = -3.652950 | regiono-ISO = ES | situo sur mapo = Madrido | ŝanĝebla mapo = | tipo = | kajoj = 2 | zono = {{Madrida metroo|ZA}} | trafiko = | konstruado = | inaŭguro = | malfermo = [[1994]] | fermo = | arkitekto = | trafikanto = {{Madrida metroo|MM}} [[Metroo de Madrido]] | kodo = | linio = {{Madrida metroo|1}} | linikoloro = {{Madrida metroo|k1}} | antaŭa stacio = Vidu sube | posta stacio = Vidu sube }} '''Buenos Aires''' ({{Lang-eo|[[Bonaero]]}}) estas stacio sur {{Madmet|linio 1}} de la [[Metroo de Madrido]], situanta sub Avenuo de la Albufera en la interkruciĝo kun Avenuo Buenos Aires, de kie devenas ĝia nomo. La stacio estis malfermita la {{Daton|7|4|1994}}. == Vidu ankaŭ == * [[Linio 1 (metroo de Madrido)]] * [[Stacioj de la metroo de Madrido]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{Oficiala retejo|https://www.metromadrid.es/}} {{Madrida Metroo stacioj|1=jes}} [[Kategorio:Stacioj de la metroo de Madrido]] [[Kategorio:Linio 1 de la metroo de Madrido]] [[Kategorio:Metrostacioj malfermitaj en 1994]] [[Kategorio:1994 en Hispanio]] hbv8dh6akfrvjqkzwmblpc98hj2j28x 0 649179 9363567 8917744 2026-04-30T04:25:19Z CommonsDelinker 2357 [[c:File:Estación_Casa_del_Reloj.jpg|Estación_Casa_del_Reloj.jpg]] estas anstataŭigita per [[c:File:Estacion_de_Casa_del_Reloj,_2016.jpg|Estacion_de_Casa_del_Reloj,_2016.jpg]]. [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]: [[:c:COM:FR|File renamed]]: std 9363567 wikitext text/x-wiki {{Informkesto stacio | nomo = Casa del Reloj | bildo = Estacion de Casa del Reloj, 2016.jpg | grandeco de bildo = 280 | bildoteksto = Stacio ''Casa del Reloj'' | lando = Hispanio | urbo = [[Leganés]] | situo = | latitudo = 40.326569 | longitudo = -3.759400 | regiono-ISO = ES-M | situo sur mapo = Hispanio Madrido | ŝanĝebla mapo = | tipo = | kajoj = | zono = {{Madrida metroo|ZB1}} | trafiko = | konstruado = | inaŭguro = | malfermo = [[2003]] | fermo = | arkitekto = | trafikanto = {{Madrida metroo|MM}} [[Metroo de Madrido]] | kodo = | linio = {{Madrida metroo|12}} | linikoloro = {{Madrida metroo|k12}} | antaŭa stacio = Vidu sube | posta stacio = Vidu sube }} '''Casa del Reloj''' estas stacio sur {{Madmet|linio 12}} de la [[Metroo de Madrido]], situanta sub Avenuo de Gibraltar, en la centro de [[Leganés]]. La stacio estis malfermita la {{Daton|11|4|2003}}. == Vidu ankaŭ == * [[Linio 12 (metroo de Madrido)]] * [[Stacioj de la metroo de Madrido]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{Oficiala retejo|https://www.metromadrid.es/}} {{Madrida Metroo stacioj|12=jes}} [[Kategorio:Stacioj de la metroo de Madrido]] [[Kategorio:Linio 12 de la metroo de Madrido]] [[Kategorio:Metrostacioj malfermitaj en 2003]] [[Kategorio:2003 en Hispanio]] 4m3bstan1rls41akqqmqz88gpi2fy84 0 658480 9363640 9207783 2026-04-30T06:43:47Z Sj1mor 12103 /* Taglibreroj */ 9363640 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}}'''La taglibro de l' verkisto''' ({{lang-ru|Дневник писателя}}; Dnevnik pisatelja) estas kolekto de ne-fikciaj kaj fikciaj tekstoj de [[Fjodor Dostojevskij]]. Elprenita el pecoj verkitaj por la konservativa [[gazeto]] ''Graĵdanin'' (Civitano), kiun li fondis kaj eldonadis, ĝi estas normale publikigita en du volumoj: el kiuj la unua kovras tiujn publikigitajn inter 1873 kaj 1876, kaj la dua — de 1877 ĝis 1881.<ref>[https://www.worldcat.org/title/writers-diary/oclc/25370331&referer=brief_results "A Writer's Diary".] OCLC Worldcat. Alirita la 7an de septembro 2019. </ref> Ekde 1874 ĝis 1881 la eldonado estis financata per popola abonantaro. La gazeto estis propraĵo de la princo V. P. Meŝĉerskij kaj havis apogon de K. P. Pobedonoscev, sed la sekcio de Dostojevskij akiris definitivan eston ekde januaro 1876, pere de la publikigo de [[felietono]]. Administris ĝin [[Anna Dostojevskaja]], edzino de la verkisto.<ref>Jesús García Gabaldón (20a de novembro 2010). [https://elpais.com/diario/2010/11/20/babelia/1290215536_850215.html «Dostoievski transparente».] [[El País]]. Konsultita la 7an de septembro 2019.</ref> Pere de tiu ĉi gazeto la verkisto disvastigis konservisman vidpunkton pri Rusio kiel sola rifuĝejo ene de moderneco sendia kaj asertis ke la rusa popolo estas sola adepto de [[kristanismo]]. Pro tio li grace influis la radikalajn rusajn junulojn kaj akiris politikan prestiĝon en la lando, kvankam aperis nur ĉirkaŭ 1000 ekzempleroj.<ref>Donald Fanger (aŭgusto 2016). [https://www.revistadelibros.com/articulos/biografia-de-dostoievsky-por-joseph-frank «La agonía y el éxtasis».] Revista de Libros. Konsultita la 7an de septembro 2019.</ref> {{-}} == Taglibreroj == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" |+ Listo de eseoj kaj artikoloj aperintaj en ''La taglibro de l' verkisto'' |- ! scope="col" style="width: 60em;" | Titolo ! scope="col" style="width: 8em;" | Dato ! scope="col" style="width: 1em;" | Ĉapitro ! scope="col" style="width: 1em;" | Numero |- ! scope="row" | {{sort|Introduction|"Enkonduko"}} | 1873 | – | – |- ! scope="row" | {{sort|Old People|"Maljunuloj"}} | 1873 | – | – |- ! scope="row" | {{sort|Environment|"Medio"}} | 1873 | – | – |- ! scope="row" | {{sort|Something Personal|"Io persona"}} | 1873 | – | – |- ! scope="row" | {{sort|Vlas|"Vlas"}} | 1873 | – | – |- ! scope="row" | {{sort|Bobok|"Bobok"}} | 1873 | – | – |- ! scope="row" | {{sort|Troubled Countenance|"Problema esprimo"}} | 1873 | – | – |- ! scope="row" | {{sort|Half-Letter Certain Person|"Duonletero el 'ia persono'"}} | 1873 | – | – |- ! scope="row" | {{sort|Apropos Exhibition|"Pri ekspozicio"}} | 1873 | – | – |- ! scope="row" | {{sort|Impersonator|"Enpersoniganto "}} | 1873 | – | – |- ! scope="row" | {{sort|Dreams Musings|"Revoj kaj meditoj"}} | 1873 | – | – |- ! scope="row" | {{sort|Apropos New Play|"Pri nova teatraĵo"}} | 1873 | – | – |- ! scope="row" | {{sort|Little Pictures|"Malgrandaj bildoj"}} | 1873 | – | – |- ! scope="row" | {{sort|To Teacher|"Al instruisto"}} | 1873 | – | – |- ! scope="row" | {{sort|Something Lying|"Io pri mensogo"}} | 1873 | – | – |- ! scope="row" | {{sort|One Todays Falsehoods|"Unu el la hodiaŭaj falsaĵoj"}} | 1873 | – | – |- ! scope="row" | {{sort|In Place|"Anstataŭ prologo. Pri grandaj kaj malgrandaj ursoj, pri la preĝo de Granda Goethe, kaj, ĝenerale, pri malbonaj kutimoj"}} | Januaro 1876 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Future Novel|"Futura romano". Alia 'Akcidenta familio'"}} | Januaro 1876 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Christmas Party|"Kristnaska festo en la Kluboj de Artistoj. Infanoj kiuj pensas kaj kiuj estas kunhelpataj. 'Glutema knabo.' Junulinoj 'Oui'. Brutaj junuloj. Moskva kapitano urĝa"}} | Januaro 1876 | I | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Golden Age|"Ora epoko en poŝo"}} | Januaro 1876 | I | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Boy Hand Out|"Junulo kun ekstera mano"}} | Januaro 1876 | II | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Boy Christ Christmas Party|"Junulo en Kristnaska festo"}} | Januaro 1876 | II | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Colony Young Offenders|"Kolonio de junaj ofendantoj. Malheluloj. Transformo de malpuraj animoj en makulaj. Decidoj agnoskitaj kiel plej konvenaj. Malgrandaj kaj kuraĝaj amikoj de la Homaro"}} | Januaro 1876 | II | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Russian Society Protection Animals|"La Rusia Societo por la protekto de animaloj. La registara kuriero. Demon-Vodko. Juko por Debauch kaj Vorobev. Ĉu el la fino al la komenco?"}} | Januaro 1876 | III | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Spiritualism Something About Devils|"Spiritismo. Io pri demonoj. La eksterordinara saĝeco de demonoj, se nur tiuj estas demonoj"}} | Januaro 1876 | III | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Word Apropos Biography|"Unu vorto pri Mia Biografio"}} | Januaro 1876 | III | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Turkish Proverb|"Turka proverbo"}} | Januaro 1876 | III | 4 |- ! scope="row" | {{sort|All Good People|"Pri la fakto ke ni ĉiuj estas bonaj personoj. Kial la Rusia Socio similas al Marshal McMahon"}} | Februaro 1876 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Love People Essential Contract People|"Pri amo al la popolo. Esenca kontrakto kun la popolo"}} | Februaro 1876 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Peasant Marey|"La kamparano Marej"}} | Februaro 1876 | I | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Apropos Kroneberg Case|"Pri la kazo Kroneberg"}} | Februaro 1876 | II | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Something Lawyer General|"Io pri advokatoj ĝenerale. Mia naivaj kaj rapidaj konsideroj. Io pri talentuloj ĝenerale kaj partikulare"}} | Februaro 1876 | II | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Mister Spasovich Speech|"Diskurso de Sro. Spasoviĉ. Saĝaj taktikoj"}} | Februaro 1876 | II | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Berries|"Beroj"}} | Februaro 1876 | II | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Pillars Hercules|"La kolonoj de Herkulo"}} | Februaro 1876 | II | 5 |- ! scope="row" | {{sort|Family Sacred Ideas|"La Familio kaj niaj sanktaj idealoj. Konkludoj pri ia Moderna Lernejo"}} | Februaro 1876 | II | 6 |- ! scope="row" | {{sort|How True Notion|"Kiom prava estas la nocio ke 'La idealoj povas esti bazo dum la realo estas bona'?"}} | Marto 1876 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Hundred Year Old Woman|"Centjarulino"}} | Marto 1876 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Dissociation|"Disasocio"}} | Marto 1876 | I | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Musings Europe|"Meditoj pri Eŭropo"}} | Marto 1876 | I | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Expired Force|"Forpasinta forto kaj fortoj de futuro"}} | Marto 1876 | I | 5 |- ! scope="row" | {{sort|Don Carlos Sir Watkin|"Don Carlos kaj Sir Watkin. Pliaj signoj de 'La komenco de la fino'"}} | Marto 1876 | II | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Lord Radstock|"Lord Radstock"}} | Marto 1876 | II | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Word Two|"Unu vorto aŭ du pri la informo de la Lerneja Komisio pri Spiritualismaj Fenomenoj"}} | Marto 1876 | II | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Isolated Phenomena|"Izolataj Fenomenoj"}} | Marto 1876 | II | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Yuri Samarin|"Pri Ĝuri Samarin"}} | Marto 1876 | II | 5 |- ! scope="row" | {{sort|Ideals Stagnant|"Idealoj de stagna, vegeta vivo. Kulakoj kaj sangosuĉantoj. Superuloj kiuj antaŭenigas Rusion"}} | Aprilo 1876 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Minor Cultural Types|"Minoraj kulturaj tipoj. Damaĝitaj personoj"}} | Aprilo 1876 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Confusion Inaccuracy|"Konfuzo kaj malakurateco en vidpunktoj"}} | Aprilo 1876 | I | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Beneficent Swiss|"La bonfara sviso kiu liberigas rusan kamparanon"}} | Aprilo 1876 | I | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Political Questions|"Io pri politikaj aferoj"}} | Aprilo 1876 | II | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Paradoxicalist|"Paradoksisto"}} | Aprilo 1876 | II | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Just Bit More Spiritualism|"Ĝuste iom pli da spiritualismo"}} | Aprilo 1876 | II | 3 |- ! scope="row" | {{sort|On Behalf One Deceased|"Je la konto de mortinto"}} | Aprilo 1876 | II | 4 |- ! scope="row" | {{sort|From Private Letter|"El privata letero"}} | Majo 1876 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|New Regional Voice|"Nova regiona voĉo"}} | Majo 1876 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Court Kairova|"La tribunalo kaj S-rino. Kairova"}} | Majo 1876 | I | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Defense Attorney Kairova|"La advokato kaj Kairova"}} | Majo 1876 | I | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Defense Attorney Velikanova|"La advokato kaj Velikanova"}} | Majo 1876 | I | 5 |- ! scope="row" | {{sort|Certain Building|"Io pri iu konstruaĵo. Kelkaj konvenaj pensoj"}} | Majo 1876 | II | 1 |- ! scope="row" | {{sort|One Inappropriate Thought|"Unu malkonvena penso"}} | Majo 1876 | II | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Democratic Spirit|"Demokrata spirito, certe. Virinoj"}} | Majo 1876 | II | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Death George Sand|"La morto de George Sand"}} | Junio 1876 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Few Words George Sand|"Kelkaj vortoj pri George Sand"}} | Junio 1876 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|My Paradox|"Mia paradokso"}} | Junio 1876 | II | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Deduction from Paradox|"Dedukto el mia paradokso"}} | Junio 1876 | II | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Eastern Question|"La orienta afero"}} | Junio 1876 | II | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Utopian Conception History|"La utopia koncepto de historio"}} | Junio 1876 | II | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Women Again|"Pri virinoj denove"}} | Junio 1876 | II | 5 |- ! scope="row" | {{sort|Going Abroad|"Eksterlanden. Io pri rusoj en fervojo"}} | <span style="display:none">01876-07</span> Julio / Aŭgusto 1876 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Petersburg Baden Badenism|"Io pri Peterburga Baden-Badenismo"}} | <span style="display:none">01876-07</span> Julio / Aŭgusto 1876 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Pugnacity Germans|"Pri batalemo de germanoj"}} | <span style="display:none">01876-07</span> Julio / Aŭgusto 1876 | I | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Very Last Word Civilization|"La lasta vorto de civilizacio"}} | <span style="display:none">01876-07</span> Julio / Aŭgusto 1876 | I | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Idalist Cynics|"Idealistaj kinikistoj"}} | <span style="display:none">01876-07</span> Julio / Aŭgusto 1876 | II | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Should One Ashamed|"Oni hontu esti idealisto?"}} | <span style="display:none">01876-07</span> Julio / Aŭgusto 1876 | II | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Germans Labor|"Germanoj kaj laboro. Neklarigeblaj trikoj. Pri genio"}} | <span style="display:none">01876-07</span> Julio / Aŭgusto 1876 | II | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Russian French|"Rusa aŭ franca?"}} | <span style="display:none">01876-07</span> Julio / Aŭgusto 1876 | III | 1 |- ! scope="row" | {{sort|What Language Future Person|"Kiu lingvo estos estonta persono de racia parolo?"}} | <span style="display:none">01876-07</span> Julio / Aŭgusto 1876 | III | 2 |- ! scope="row" | {{sort|What Effects Cure|"Kia kuracefiko el akvokuracado: akvo ''Bon Ton''?"}} | <span style="display:none">01876-07</span> Julio / Aŭgusto 1876 | IV | 1 |- ! scope="row" | {{sort|One Whom Modern Woman|"Unu al kiu moderna virino montris favoron"}} | <span style="display:none">01876-07</span> Julio / Aŭgusto 1876 | IV | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Children Secrets|"Infanaj sekretoj"}} | <span style="display:none">01876-07</span> Julio / Aŭgusto 1876 | IV | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Land Children|"La lando kaj infanoj"}} | <span style="display:none">01876-07</span> Julio / Aŭgusto 1876 | IV | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Odd Summer Russia|"Stranga somero por Rusio"}} | <span style="display:none">01876-07</span> Julio / Aŭgusto 1876 | IV | 5 |- ! scope="row" | {{sort|Postscript|"Postskribo"}} | <span style="display:none">01876-07</span> Julio / Aŭgusto 1876 | IV | 6 |- ! scope="row" | {{sort|Piccola Bestia|"''Piccola Bestia''"}} | Septembro 1876 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Words Words Words|"Vortoj, vortoj, vortoj!"}} | Septembro 1876 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Schemes More Schemes|"Skemoj kaj pliaj skemoj"}} | Septembro 1876 | I | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Dressing Gowns Soup|"Litovestoj kaj sapo"}} | Septembro 1876 | I | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Outmoded People|"Eksmodiĝintaj homoj"}} | Septembro 1876 | II | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Kifomokievism|"Kifomokievismo"}} | Septembro 1876 | II | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Continuation Preceding|"Sekvo"}} | Septembro 1876 | II | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Fears Apprehensions|"Timoj kaj detenoj"}} | Septembro 1876 | II | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Postscript 2|"Postskribo"}} | Septembro 1876 | II | 5 |- ! scope="row" | {{sort|Case Not Simple Seems|"Kazo ne tiom simpla kiel ŝajnas"}} | Oktobro 1876 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Few Remarks Simplicity Simplification|"Kelkaj rimarkoj pri simpleco kaj simpligo"}} | Oktobro 1876 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Two Suicides|"Du memmortigintoj"}} | Oktobro 1876 | I | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Sentence|"La kondamno"}} | Oktobro 1876 | I | 4 |- ! scope="row" | {{sort|New Phase Eastern Question|"Nova fazo en la orienta afero"}} | Oktobro 1876 | II | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Cherniaev|"Ĉerniajev"}} | Oktobro 1876 | II | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Best People|"La plej bonaj homoj"}} | Oktobro 1876 | II | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Same Topic|"Pri la sama temo"}} | Oktobro 1876 | II | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Author Introduction|"Enkonduko de la aŭtoro"}} | Novembro 1876 | – | – |- ! scope="row" | {{sort|Who I Who She|"Kiu mi estis kaj kiu estis ŝi?"}} | Novembro 1876 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Proposal Marriage|"Propono por geedzeco"}} | Novembro 1876 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Noblest Man|"La plej nobla el homoj, sed mi ne kredas min mem"}} |Novembro 1876 | I | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Plans More Plans|"Planoj kaj pliaj planoj"}} | Novembro 1876 | I | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Meek One Rebels|"La malribelulo ribelas"}} | Novembro 1876 | I | 5 |- ! scope="row" | {{sort|Dreadful Recollection|"Timiga kolekto"}} | Novembro 1876 | I | 6 |- ! scope="row" | {{sort|Dream Pride|"Revo de fiero"}} | Novembro 1876 | II | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Suddenly Shroud Fell Away|"Subite la vualo falas"}} | Novembro 1876 | II | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Understand All Too Well|"Mi tre bone komprenas ĉion"}} | Novembro 1876 | II | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Only Five Minutes Late|"Mi malfruis nur kvin minutojn"}} | Novembro 1876 | II | 4 |- ! scope="row" | {{sort|More Case Not Simple|"Pli pri kazo kiu ne estas tiom simpla kiom ŝajnas"}} | Decembro 1876 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Belated Moral|"Malfrua moralo"}} | Decembro 1876 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Unsubstantiated Statements|"Nesubstancaj asertoj"}} | Decembro 1876 | I | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Young People|"Kelkaj vortoj pri junuloj"}} | Decembro 1876 | I | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Suicide Arrogance|"Pri memmortigo kaj aroganteco"}} | Decembro 1876 | I | 5 |- ! scope="row" | {{sort|Story Lives Children|"Historio el la vivoj de infanoj"}} | Decembro 1876 | II | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Explanation Regarding Participation|"Klarigo pri mia partopreno en la tuja publikigo de la gazeto ''Lumo''"}} | Decembro 1876 | II | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Where Matter Stand|"Kie estas la afero nune?"}} | Decembro 1876 | II | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Short Comment Pondering Peter|"Mallonga komento pri 'Pensema Petro'"}} | Decembro 1876 | II | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Three Ideas|"Tri ideoj"}} | Januaro 1877 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Mirages Stuckism Radstockists|"Miraĝoj. Stukismo kaj Radstockistoj"}} | Januaro 1877 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Foma Danilov|"Foma Danilov. Rusa heroo torturita ĝismorte"}} | Januaro 1877 | I | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Conciliatory Dream|"Amikiga revo trans la rigardo de la scienco"}} | Januaro 1877 | II | 1 |- ! scope="row" | {{sort|We Useless Wretches|"Ni estas nur neutilaj mizeruloj en Eŭropo"}} | Januaro 1877 | II | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Old Story Petrashevsky Circle|"Malnova historio pri la Petraŝevskia Cirklo"}} | Januaro 1877 | II | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Russian Satire Virgin Soil|"Rusa satiro. ''Virga grundo. Lastaj kantoj.'' Malnovaj rememoroj"}} | Januaro 1877 | II | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Boy Celebrating Saint's Day|"Junuloj kiuj celebras la tagon de sia sanktulo"}} | Januaro 1877 | II | 5 |- ! scope="row" | {{sort|Editor Note|"Noto de eldonisto"}} | Januaro 1877 | – | – |- ! scope="row" | {{sort|Selfappointed Prophets Lame Coopers|"Memnomumitaj profetoj kaj povraj metalistoj kiuj plue fabrikas la lunon en strato Goroĥovaja. Unu el malplej konataj granduloj de Rusio"}} | Februaro 1877 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Homegrown Giants Humiliated Son|"Hejmfaritaj gigantoj kaj humiligita filo de montarvilaĝo. Anekdoto pri haŭto senhaŭtigita el la dorso. La plej altaj interesoj de civilizacio, kaj 'Ili aĉas se ili devas esti aĉetitaj je tiu prezo!'"}} | Februaro 1877 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Flaying Skings|"Pri Chris Copping por kompletigi la ion ĝenerale kaj variajn frenezojn partikulare. Hato al aŭtoritato kun Toad-ismo de pensaro"}} | Februaro 1877 | I | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Metternicht Don Quixote|"Metternichts kaj Don Kiĥoto"}} | Februaro 1877 | I | 4 |- ! scope="row" | {{sort|One Todays Most Important Question|"Unu el la plej gravaj nuntempaj aferoj"}} | Februaro 1877 | II | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Issue Day|"La afero de hodiaŭ"}} | Februaro 1877 | II | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Issue Day Europe|"La afero de hodiaŭ en Eŭropo"}} | Februaro 1877 | II | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Russian Solution Problem|"La Rusia solvo al la problemo"}} | Februaro 1877 | II | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Answer Letter|"Respondo al letero"}} | Februaro 1877 | – | – |- ! scope="row" | {{sort|Soner Or Later Constantinople Ours|"Pli pri la afero ke frue aŭ malfrue Konstantinopolo devas esti nia"}} | Marto 1877 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Russian People Completely Matured|"La rusa popolo komplete maturiĝis al sana koncepto de la Orienta Afero el sia propra vidpunkto"}} | Marto 1877 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Most Appropriate Thoughts Present Time|"La plej konvenaj pensoj por nuntempo"}} | Marto 1877 | I | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Jewish Question|"'La juda afero'"}} | Marto 1877 | II | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Pro Contra|"Pro kaj kontraŭ"}} | Marto 1877 | II | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Status Statu|"''Statusoj en Statu.'' Kvardek jarcentoj de ekzisto"}} | Marto 1877 | II | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Long Live Brotherhood|"Sed vivu la frataro!"}} | Marto 1877 | II | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Funeral Universal Man|"La funebro de 'La Universala Homo'"}} | Marto 1877 | III | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Isolated Case|"Izola kazo"}} | Marto 1877 | III | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Our Correspondents|"Al niaj korespondantoj"}} | Marto 1877 | III | 3 |- ! scope="row" | {{sort|War Stronger Others|"Milito. Ni estas pli fortaj ol aliaj"}} | Aprilo 1877 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|War Scourge|"Milito ne estas ĉiam vipo; foje estas savo}} | Aprilo 1877 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Shed Blood|"Ĉu sangelverŝo savas nin?"}} | Aprilo 1877 | I | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Opinion Most Serene Tsar|"La opinio de la 'Plej Serena' caro pri la Orienta Afero"}} | Aprilo 1877 | I | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Dream Ridiculous Man|"La revo de ridindulo"}} | Aprilo 1877 | II | – |- ! scope="row" | {{sort|Defendant Kornilova|"La defendanta Kornilova estas liberigita"}} | Aprilo 1877 | II | – |- ! scope="row" | {{sort|To Readers|"Al miaj legantoj"}} | Aprilo 1877 | II | – |- ! scope="row" | {{sort|From Book Predictions|"El la Libro de Profetaĵoj de Johann Lichtenberger, 1528}} | <span style="display:none">01877-05</span> Majo / Junio 1877 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Anonymous Abusive Letter|"Anonima troiga letero"}} | <span style="display:none">01877-05</span> Majo / Junio 1877 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Plan Satirical Novel|"Plano por satira romano de nuntempa vivo"}} | <span style="display:none">01877-05</span> Majo / Junio 1877 | I | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Former Farmers Future Diplomats|"Iamaj farmistoj — futuraj diplomatoj"}} | <span style="display:none">01877-05</span> Majo / Junio 1877 | II | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Diplomacy Facing World Problems|"Diplomatio fronte al mondaj problemoj"}} | <span style="display:none">01877-05</span> Majo / Junio 1877 | II | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Russia Powerful Now|"Neniam Rusio estis tiom povas kiel nun — Nediplomatia juĝo"}} | <span style="display:none">01877-05</span> Majo / Junio 1877 | II | 3 |- ! scope="row" | {{sort|German World Problem|"La germana monda problemo. Germanio — Protestanta lando"}} | <span style="display:none">01877-05</span> Majo / Junio 1877 | III | 1 |- ! scope="row" | {{sort|One Suspicious Man|"Brila suspektindulo"}} | <span style="display:none">01877-05</span> Majo / Junio 1877 | III | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Both Angry Strong|"Kaj kolera kaj forta"}} | <span style="display:none">01877-05</span> Majo / Junio 1877 | III | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Black Army|"La Nigra Armeo. Opinioj de Legioj kiel nova elemento de civilizacio"}} | <span style="display:none">01877-05</span> Majo / Junio 1877 | III | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Rather Unpleasant Secret|"Malagrabla sekreto"}} | <span style="display:none">01877-05</span> Majo / Junio 1877 | III | 5 |- ! scope="row" | {{sort|Those Love Turks|"Tiuj kiuj amas turkojn"}} | <span style="display:none">01877-05</span> Majo / Junio 1877 | IV | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Golden Tailcoats|"Oraj frakoj. Rektuloj"}} | <span style="display:none">01877-05</span> Majo / Junio 1877 | IV | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Conversation With Moscow Acquaintance|"Konversacio kun Moskva konatulo. Noto pri Nova Kajero"}} | <span style="display:none">01877-07</span> Julio / Aŭgusto 1877 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Hunger Rumours|"Deziro por onidiroj kaj por 'Kion oni diras al ni.' La esprimo 'Ili ne diras al ni' povus havi estontecon, kaj kiajn decidojn oni faru. Pli pri akcidenta familio"}} | <span style="display:none">01877-07</span> Julio / Aŭgusto 1877 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Case Dzhunkovsky|"La kazo de la gepatroj Ĵunkovskij kaj iliaj filoj"}} | <span style="display:none">01877-07</span> Julio / Aŭgusto 1877 | I | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Imaginary Speech|"Imaga diskurso de la Juĝestro"}} | <span style="display:none">01877-07</span> Julio / Aŭgusto 1877 | I | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Dissociation Again|"Disasocio denove. Oka parto de ''Anna Karenina''"}} | <span style="display:none">01877-07</span> Julio / Aŭgusto 1877 | II | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Confessions Slavophile|"Konfesoj de slavofilo"}} | <span style="display:none">01877-07</span> Julio / Aŭgusto 1877 | II | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Anna Karnina Special Importance|"''Anna Karenina'' kiel fakto de speciala gravo"}} | <span style="display:none">01877-07</span> Julio / Aŭgusto 1877 | II | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Landowner Faith God|"Terposedanto kiu kredas en Dio el kamparano"}} | <span style="display:none">01877-07</span> Julio / Aŭgusto 1877 | II | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Irritability Vanity|"La iritemo de Vanuo"}} | <span style="display:none">01877-07</span> Julio / Aŭgusto 1877 | III | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Tout Ce Qui|"''Tout ce qui n'est pas expressément permit et défendu''" (Ĉio kio ne estas klare permesita estas malpermesita)}} | <span style="display:none">01877-07</span> Julio / Aŭgusto 1877 | III | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Uneducated Illiterate Russian People|"Pri la certa scio de la reala esenco de la Orienta Afero en la needukita kaj malklera rusa popolo"}} | <span style="display:none">01877-07</span> Julio / Aŭgusto 1877 | III | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Levins Agitation|"Agito de Levin. Demando: Ĉu distanco influas al amo por la homaro? Ĉu oni povas konsenti kun la opinio de turka prizonulo pri la humaneco de kelkaj el niaj sinjorinoj? Se tiel, kion estas niaj instruistoj instruantaj al ni?"}} | <span style="display:none">01877-07</span> Julio / Aŭgusto 1877 | III | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Unfortunate Unsuccessful|"La malfeliĉa kaj la malsukcesa"}} | Septembro 1877 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Curious Character|"Kurioza karaktero"}} | Septembro 1877 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Thats It|"Tio estas, sed tio ne estas. Referenco al tio kion mi verkis tri monatojn antaŭe"}} | Septembro 1877 | I | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Austria Thinking About|"Kion Aŭstrio pensas nun?"}} | Septembro 1877 | I | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Knocking Door|"Kiu vokas porde? Kiu venos? Neevitebla fato"}} | Septembro 1877 | I | 5 |- ! scope="row" | {{sort|Lie Saved Lie|"Mensogo savita de mensogo"}} | Septembro 1877 | II | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Slugs Taken Human Beings|"Limakoj konsideritaj homoj. Kio estas pli bona?: Kiam oni konas la veron pri ni aŭ Kiam ili diras sensencaĵojn pri ni?"}} | Septembro 1877 | II | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Intimation Future|"Sugesto pri la estonta edukita ruso. Iom pri la estonta rusino"}} | Septembro 1877 | II | 3 |- ! scope="row" | {{sort|To Reader|"Al la leganto"}} | Oktobro 1877 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Old Customary Military Rule|"Malnova, kutima militista regulo"}} | Oktobro 1877 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Same Rule New Guise|"La sama regulo, nur nove vestita"}} | Oktobro 1877 | I | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Most Enormous Military Errors|"La plej enormaj militeraroj povas foje ne esti eraroj"}} | Oktobro 1877 | I | 4 |- ! scope="row" | {{sort|We Stumbled New Fact|"Ni stumblis antaŭ nova fakto, sed ne estis eraro. Du armeoj, de tendaroj. La aktuala stato de aferoj"}} | Oktobro 1877 | I | 5 |- ! scope="row" | {{sort|Hartungs Suicide|"Memmortigo de Hartung kaj nia eterna demando: Kiun oni kulpigu?"}} | Oktobro 1877 | II | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Russian Gentleman|"La rusa ĝentlemano. Ĝentlemano povas nur resti ĝentlemano ĝis la fino"}} | Oktobro 1877 | II | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Lies Indispensable Truth|"Mensogoj estas nemalhaveblaj por la vero. Mensogo plus mensogo egalas al vero. Ĉu tio estas vero?"}} | Oktobro 1877 | II | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Roman Clericals|"Ĉu Romaj klerikoj ĉi tie en Rusio?"}} | Oktobro 1877 | III | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Old Poland Summer|"Somera klopodo de Malnova Pollando por la Reamikigo"}} | Oktobro 1877 | III | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Escapade Stock Exchange News|"La fuĝo de ''Borsa Gazeto.'' Ne pretaj plumoj, maliculoj"}} | Oktobro 1877 | III | 3 |- ! scope="row" | {{sort|What Mean Striutsky|"Kion signifas la vorto 'Striutskij'?"}} | Novembro 1877 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|History Verb Stushevatsia|"La historio de la verbo 'Stuŝevacia'"}} | Novembro 1877 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Servility Good Manners|"Ĉu servileco aŭ bonedukiteco?"}} | Novembro 1877 | II | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Most Extreme Case Servility|"La plej ekstrema okazo de servileco"}} | Novembro 1877 | II | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Quite Special Remarks|"Kelkaj specialaj rimarkoj pri Slavoj kiujn mi intencis fari antaŭ tempo"}} | Novembro 1877 | II | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Rumours Peace|"Onidiroj pri paco. 'Konstantinopolo devas esti nia' — Ĉu tio eblas? Kelkaj opinioj"}} | Novembro 1877 | III | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Some Soothsayings|"Unufoje plie, por la lasta fojo, kelkaj 'divenaĵoj'"}} | Novembro 1877 | III | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Moment Seized|"Kapti la komenton"}} | Novembro 1877 | III | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Concluding Explanation|"La konkluda klarigo de malnova fakto"}} | Decembro 1877 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Excerpt|"Resumo"}} |Decembro 1877 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Distortions Manipulation|"Distordoj kaj manipulado de pruvaro — Tio kostas al ni nenio"}} | Decembro 1877 | I | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Malicious Psychologists|"Malicaj psikologoj. Obstetro-Psikiatroj"}} | Decembro 1877 | I | 4 |- ! scope="row" | {{sort|One Incident Explains Good Deal|"Okazaĵo kiu klarigas gravan aferon, en Mia Vidpunkto"}} | Decembro 1877 | I | 5 |- ! scope="row" | {{sort|Enemy Children|"Ĉu mi estas malamiko de infanoj? Kion la vorto 'feliĉa' foje signifas?"}} | Decembro 1877 | I | 6 |- ! scope="row" | {{sort|Death Nekrasov|"La morto de Nekrasov. Pri tio kio estis dirita je lia tombo"}} | Decembro 1877 | II | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Pushkin Lermontov Nekrasov|"Puŝkin, Lermontov, kaj Nekrasov"}} | Decembro 1877 | II | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Poet Citizen|"Poeto kaj civitano. Ĝeneralaj konsideroj pri Nekrasov kiel homo"}} | Decembro 1877 | II | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Witness Nekrasovs Favor|"Atestanto favore al Nekrasov"}} | Decembro 1877 | II | 4 |- ! scope="row" | {{sort|To Readers 2|"Al la legantoj"}} | Decembro 1877 | II | 5 |- ! scope="row" | {{sort|Explanatory Note|"Klariga noto pri la parolado pri Puŝkin sube presita"}} | Aŭgusto 1880 | I | – |- ! scope="row" | {{sort|Pushkin|"Puŝkin (Skeĉo)"}} | Aŭgusto 1880 | II | – |- ! scope="row" | {{sort|Taking Advantage|"Profitante oportunon. Kvar prelegoj pri variaj temoj pri prelego fare al mi de Sro. A. Gradovskoj. Kun adreso al Sro. Gradovskij"}} | Aŭgusto 1880 | III | – |- ! scope="row" | {{sort|Basic Point|"Pri plej baza punkto"}} | Aŭgusto 1880 | III | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Aleko Derzhimorda|"Aleko kaj Derĵimorda. Sufero de Aleko por kamparana servutulo. Anekdotoj"}} | Aŭgusto 1880 | III | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Two Halves|"Du duonoj"}} | Aŭgusto 1880 | III | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Humble Thyself|"Al unu kaj al aliulo. Ŝtormo en tetaso"}} | Aŭgusto 1880 | III | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Finances Citizen|"Financoj. Civitano kiel ofendita Tersites. Kronigo el sube kaj la muzikistoj. Rifuĝejo por ĉarlatanoj kaj la ĉarlatanoj"}} | Januaro 1881 | I | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Expect European Finances|"Ĉu ni povas esperi eŭropajn financojn en Rusio?"}} | Januaro 1881 | I | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Forget Immediate Problems|"Forgesu tujajn problemojn por ke oni restaŭru la radikojn. Pro manko de kapablo mi eniris en io spirita"}} | Januaro 1881 | I | 3 |- ! scope="row" | {{sort|First Root|"La unua radiko. Anstataŭ aŭtoritata financa tono mi eraris en malnovaj vortoj. La larĝa Oceano. La serĉo de la vero kaj la neceso de sereneco, tiom utila en financaj aferoj"}} | Januaro 1881 | I | 4 |- ! scope="row" | {{sort|Let Them Speak First|"Ili parolu unue, kaj por la momento ni starigu simple por akiri iom da bona senco"}} | Januaro 1881 | I | 5 |- ! scope="row" | {{sort|Witty Bureaucrat|"Ingenia burokrato. Lia opinio pri niaj liberaluloj kaj eŭropanoj"}} | Januaro 1881 | II | 1 |- ! scope="row" | {{sort|Krylovs Fable Old Pig|"Fablo de Krilov pri ia porko"}} | Januaro 1881 | II | 2 |- ! scope="row" | {{sort|Geok Tepe|"Geok-Tepe. Kion Azio signifas al ni?"}} | Januaro 1881 | II | 3 |- ! scope="row" | {{sort|Questions Answers|"Demandoj kaj respondoj"}} | Januaro 1881 | II | 4 |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://esperanto-ondo.ru/Rn-dost3.htm "Iom pri la mensogado",] Fragmento el “La taglibro de l' verkisto” de Fjodor Dostojevskij. Tradukis Aleksander Korĵenkov. La Ondo de Esperanto. 2000. №11 (73). * [http://esperanto-ondo.ru/Rn-dost2.htm "La centjarulino",] Fragmento el "La taglibro de l' verkisto" de Fjodor Dostojevskij. 1876. Marto. Ĉap. 1. {{DEFAŬLTORDIGO:taglibro de l' verkisto, La}} [[Kategorio:Verkoj el la esperantigita ruslingva literaturo]] [[Kategorio:Sankt-Peterburgo en beletro]] [[Kategorio:Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto]] [[Kategorio:Libroj de Fjodor Dostojevskij]] [[Kategorio:Taglibroj]] [[Kategorio:Aperis en 1876]] [[Kategorio:Malaperis en 1881]] 8wv52tq97ykibz7krasxeir9dyddijm 0 674145 9363576 9060815 2026-04-30T04:49:52Z CommonsDelinker 2357 [[c:File:Doní_Výšina,_zastávka.jpg|Doní_Výšina,_zastávka.jpg]] estas anstataŭigita per [[c:File:Dolní_Výšina,_zastávka.jpg|Dolní_Výšina,_zastávka.jpg]]. [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]: [[:c:COM:FR|File renamed]]: 9363576 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | vilaĝo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Dolní Výšina | devena_nomo = | alia_nomo = | kategorio = vilaĝo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Dolní Výšina | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Dolní Výšina, zastávka.jpg | dosiero_priskribo = Haltejo en Dolní Výšina <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Ĉeĥio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Regiono Plzeň | distrikto = Distrikto Tachov | municipo = [[Obora (distrikto Tachov)|Obora]] | municipo_tipo = Administra municipo | histregiono = Bohemio | histregiono1 = Sudetio | histregiono1_noto = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = Mže | rivero_tipo = | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo_tipo = | ŝoseo = | ŝoseo_tipo = | konstruaĵo_noto = (2009) | konstruaĵo_tipo = Domoj | konstruaĵo = 9 | montaro = Bohemia arbaro <!-- *** Situo *** --> | situo = Dolní Výšina | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 49 | lat_m = 49 | lat_s = 15 | lat_NS = N | long_d = 12 | long_m = 32 | long_s = 53 | long_EW = E <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 13.48 | areo_rondumo = 2 | areo_tipo = Katastro | areo_noto = Obora u Tachova <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1713 | establita_tipo = Unua skribmencio | dato = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 347 01 <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo enkadre de Ĉeĥio | mapo_lokumilo = Ĉeĥio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = Dolní Výšina | portalo = Ĉeĥio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Dolní Výšina''' estas vilaĝo en [[Ĉeĥio]], parto de municipo [[Obora (distrikto Tachov)|Obora]], troviĝanta en [[distrikto Tachov]] proksimume 4&nbsp;km nordoriente de Obora. Kondukas tra ĉi tie [[ŝoseo II/199]]. Vivas ĉi tie {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} ({{WikidataLoĝantaroDato}}). Dolní Výšina situas en katastra teritorio '''[[Obora (distrikto Tachov)|Obora u Tachova]]''' kun areo 13,48&nbsp;km². == Historio == La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro [[1713]]. Devene temis pri memstara municipo kun nomo ''Ringelberg''. Post la dua mondmilito ĝi estis domaro de municipo [[Obora (distrikto Tachov)|Obora]] kaj okazis ties dividigo al Dolní Výšina kaj [[Horní Výšina]], dum kio Horní Výšina transiris en la jaro 1961 sub municipon [[Halže]] kaj Dolní Výšina sub municipon [[Lučina (Milíře)|Lučina]]. Post ties inundigo ĝi denove falis sub municipon Halže, sed ekde la jaro 1990 ĝi revenis al municipo Obora. ==Loĝantaro== {{Grafikaĵo de nombro de loĝantoj|tabelo=sub|rompi=6}} ==Pluaj fotoj== <gallery> Dolní Výšina, dům.jpg|Dolní Výšina Dolní Výšina, silnice.jpg|Dolní Výšina </gallery> {{Obora (distrikto Tachov)}} [[Kategorio:Obora (distrikto Tachov)]] [[Kategorio:Vilaĝoj en distrikto Tachov]] [[Kategorio:Setlejoj en Bohemia arbaro]] [[Kategorio:Setlejoj sur Mže]] 6gi0gm0vqsgqy1iutb5op69dxsnh0bw 0 675258 9363784 7452481 2026-04-30T11:12:13Z Sj1mor 12103 9363784 wikitext text/x-wiki {{informkesto politikisto | titolo = [[Ĉefministro de la Itala Respubliko|Ĉefministro de Italio]] | kesteroj = {{informkestero sinsekvo | titolo = [[Ĉefministro de la Itala Respubliko|Ĉefministro de Italio]] | dosiero = Flago-de-Italio.svg | periodo = [[2018]]-[[2021]] | antaŭ = | post = [[Mario Draghi]] }} }} '''Giuseppe CONTE''' (naskiĝis la {{daton|8|Aŭgusto|1964}} en Volturaro Appulo) estas itala politikisto, [[juristo]], akademiano kaj advokato, [[ĉefministro]] de la [[Itala Respubliko]] ekde la 1-a junio [[2018]] ĝis februaro [[2021]]. Li estis universitata [[profesoro]] ekde la [[1990-aj jaroj]]. Li ekkarieris en [[politiko]] pere de la [[MoVado 5 Steloj]]. {{Projektoj}}{{ĝermo}} {{projektoj|n=Kategorio:Giuseppe Conte}} {{bibliotekoj}} {{Vivtempo|Conte, Giuseppe}} [[Kategorio:Italaj juristoj]] [[Kategorio:Italaj romkatolikoj]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Italio]] 7xm7oji301tj7lnffx40f0xj56rujid 9363785 9363784 2026-04-30T11:12:32Z Sj1mor 12103 9363785 wikitext text/x-wiki {{informkesto politikisto | titolo = [[Ĉefministro de la Itala Respubliko|Ĉefministro de Italio]] | kesteroj = {{informkestero sinsekvo | titolo = [[Ĉefministro de la Itala Respubliko|Ĉefministro de Italio]] | dosiero = Flago-de-Italio.svg | periodo = [[2018]]-[[2021]] | antaŭ = | post = [[Mario Draghi]] }} }} '''Giuseppe CONTE''' (naskiĝis la {{daton|8|Aŭgusto|1964}} en Volturaro Appulo) estas itala politikisto, [[juristo]], akademiano kaj advokato, [[ĉefministro]] de la [[Itala Respubliko]] ekde la 1-a junio [[2018]] ĝis februaro [[2021]]. Li estis universitata [[profesoro]] ekde la [[1990-aj jaroj]]. Li ekkarieris en [[politiko]] pere de la [[MoVado 5 Steloj]]. {{ĝermo}} {{projektoj|n=Kategorio:Giuseppe Conte}} {{bibliotekoj}} {{Vivtempo|Conte, Giuseppe}} [[Kategorio:Italaj juristoj]] [[Kategorio:Italaj romkatolikoj]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Italio]] 1qu2bj6zjt0qlwdmedpjh89mpr5k0xs 0 675287 9363764 8618091 2026-04-30T10:31:36Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363764 wikitext text/x-wiki '''Vortlistoj de ofteco''', foje nomataj '''oftecaj vortaroj''', estas listoj de [[vorto]]j en iu lingvo grupigitaj laŭ ofteco de uzado ene de iuj [[Korpuso|korpusoj]] cele al [[akirado de lingvaĵo]]. Vortlisto de ofteco prefere celas [[Leksikografio|leksikografiajn]] laborojn. Kelkaj gravaj enfalujoj estas la korpusa enhavo, la tekstara [[Lingvotavolo|registro]] kaj la difino de "[[vorto]]". En [[komputa lingvoscienco|komputa lingvistiko]], '''ofteca listo''' estas ordigita listo de vortoj ([[vorto]]-tipoj) kune kun ilia ofteco, kie [[Frekvenco|ofteco]] ĉi tie kutime signifas la nombrojn de fojoj kiam vorto(j) aperas en donita [[Korpuso|tekstaro]], de kiu la pozicio povas esti derivita kiel la pozicio en la listo. La historio rilate al kompilado de oftecaj vortaroj estas sufiĉe nona (malpli ol unu jarcento en 2019). En relative mallonga tempo, tiaj vortaroj estis kreitaj por preskaŭ ĉiuj [[hindeŭropaj lingvoj]] same kiel por lingvoj de aliaj lingvofamilioj. Pli ol 400 oftecaj vortaroj jam estis eldonitaj, kaj la nombro de specialigitaj oftecaj vortaroj kial ofteca vortaroj pri prozo, poezio, stilo ktp kreskadas. La uzo de vortlistoj laŭ ofteco trovas praktikan aplikadon interalie en la [[instruado de lingvoj]] kaj ĉefe por la bezonoj de [[maŝintradukado]]. == Esperanto == Kvankam la komputa lingvisto okupiĝas prefere kun oftecaj listoj por grandaj lingvoj, tamen ekzistas ankaŭ Vortlistoj de ofteco por diversaj aliaj lingvoj bazitaj sur [[Vikipedio]] aŭ kombino de tekstaroj.<ref>(angla) ''[https://www.ezglot.com/most-frequently-used-words.php Most common words]'', [https://www.ezglot.com/about.php E-Z Glot] (por poliglotoj)</ref> Unu el tiuj estas ''Most Common Words in Esperanto (plej oftaj vortoj en Esperanto)''<ref>(angla) ''[https://www.ezglot.com/most-frequently-used-words.php?l=epo Most common words in Esperanto]'', E-Z Glot</ref> kaj [[Facila Vento]]. Ekzistas ankaŭ reta kurso de [[Esperanto]] per komuna baza lernilo por komencantoj en ĉiuj lingvoj de EU surbaze de la eltrovita ''fundamenta morfemlisto de la plej oftaj morfemoj en parole kaj skribe uzata Esperanto'' (esploroj de Z. Tišljar kaj R. Gerard) en la retejo www.learn.esperanto.com. === Korpusoj en Esperanto === Rilate al Esperanto eblus aserti 'kiom da korpusoj, tiom da rezultoj'. Alivorte la oftecoj dependas de la enhavo — do stilo kaj temo — de la esplorata korpuso. En [[Interreto]] elŝuteblas plej ofte nur antikvaj senkopirajtaj tekstoj. Malmulte haveblas tekstoj el aktualaj revuoj, krom kelkaj retaj kiaj [[Le Monde diplomatique en Esperanto|''Le Monde Diplomatique'' en Esperanto]] kaj [[Tutmondaj Voĉoj|''Global Voices'' en Esperanto]]. Aldone la skalo de temoj pritraktataj ne estas ege vasta, krom tiu en [[Vikipedio en Esperanto|Vikipedio]], sur kies tekstaro estas bazita la maŝintraduka sistemo de [[GramTrans]]. Tekstaro.com ([[Tekstaro de Esperanto]]) estas teksta korpuso de la lingvo Esperanto, kiu konsistas el granda kolekto de tre diversaj tekstoj por lingva esplorado rilate al Esperanto. En marto 2019, la Tekstaro de Esperanto enhavas tekstojn kun entute 9 159 328 vortoj<ref>"[http://tekstaro.com/ Tekstaro de Esperanto]", [[Fondumo por Esperantologiaj Studoj|''Esperantic Studies Foundation'']], alirite la 29-an de januaro 2019.</ref>. Analizon de 88 683 mesaĝoj senditaj en la [[Telegramo]]-grupo ''Esperantujo'' (dum 2016) faris ''Vanege''; li publikigis la studon en decembro 2016.<ref>[https://medium.com/@Vanege/most-common-esperanto-words-plej-oftaj-vortoj-en-esperanto-b56422d13a7f Most common Esperanto words from chatrooms / Plej oftaj vortoj en Esperanto el retbabilejoj]</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Literofteco]] * [[Facila Vento|Facila vento]] (la plej oftaj vortoj en Esperanto) * [[Facila Lingvo|Facila lingvo]] * [[Facila legolibro]] == Eksteraj ligiloj == * [https://tekstaro.com/ Tekstaro de Esperanto] * [http://www.liberafolio.org/2008/tekstarodeesperanto Intervjuo pri la Tekstaro de Esperanto]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} kun [[Bertilo Wennergren]], en ''[[Libera Folio]]'' *(fr) [https://www.pressreader.com/france/le-petit-journal-l-hebdo-local-de-l-ariege/20190517/281522227539458 Accélérateur du multilinguisme] (akcelilo de multlingveco), Eŭropa Bulteno, n-ro 190, marto 2019 *(en) ''[https://www.smashwords.com/books/view/631272 200 Most Frequently Used Esperanto Words + 2000 Example Sentences: A Dictionary of Frequency + Phrasebook to Learn Esperanto]'' (La 200 plej oftaj vortoj en Esperanto, kun 2000 ekzemplaj frazoj) * [http://www.tekstoj.nl/esperanto/index.htm Tekstoj.nl] * ({{en}}) [[:en:Google_Ngram_Viewer|Google Ngram Viewer]], montras ŝanĝojn en vorta/fraza ofteco (kaj relativa ofteco) laŭ tempo pasas. * ({{en}}) [https://en.wiktionary.org/wiki/Wiktionary:Frequency_lists/Esperanto Ofteca listo de la 10 mil plej uzataj vortoj en la esperantlingva Vikipedio] * ({{en}}) [https://en.wiktionary.org/wiki/User:Prosfilaes/Esperanto_corpus Esperanto-korpuso] surbaze de la [[Project Gutenberg|projekto Gutenberg]] [[Kategorio:Listoj de listoj]] [[Kategorio:Komputa lingvistiko]] [[Kategorio:Lernado de lingvoj]] rf99pmyl8luq57pbtjgjamaj2bf443s 0 675602 9363684 8764019 2026-04-30T08:10:04Z Sj1mor 12103 9363684 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font face="Trebuchet MS" color="yellow"><big><big>'''Sá de Miranda<br />(1481-1558)'''</font></big></big></span> |dosiero =Sá_de_Miranda.png |priskribo =Portugala filozofo, historiisto, helenisto, latinisto kaj poeto de la Renesanco. |dato de naskiĝo =[[28-a de Aŭgusto]] [[1481]] |loko de naskiĝo =[[Koimbro]], [[Historio de Portugalio|Regno de Portugalio kaj Algarves]] |dato de morto =[[17-a de Majo]] [[1558]] |loko de morto =[[Amares]], [[Historio de Portugalio|Regno de Portugalio kaj Algarves]] | alma_mater =[[Universitato de Koimbro|Universitato de Lisbono]]<br />[[Universitato de Koimbro]] }} '''Francisco de Sá de Miranda''' (1481-1558) estis portugala filozofo, helenisto, latinisto kaj poeto de la [[Renesanco]], kiu enkondukis la [[soneto]]n kaj la "novan dolĉastilon" (stilon kiu konsistis en la imitado de la grekaj kaj romiaj klasikuloj)<ref>[https://books.google.com.br/books?id=FaApewnKzaUC&pg=PA52&dq=Francisco+de+S%C3%A1+de+Miranda&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj508eW8enmAhWlJrkGHdC4BgQQ6AEIYjAG#v=onepage&q=Francisco%20de%20S%C3%A1%20de%20Miranda&f=false As bases da literatura brasileira: histórias, autores, textos e testes]</ref> en la [[portugala literaturo]]. Li estis frato de [[Mem de Sá]] tria ĝenerala guberniestro de Brazilo. == Biografio == Li pasis sian infanaĝon en la marĝenoj de la rivero [[Mondego]], konsiderata inspirfonto al multaj poetoj. Li plenumis siajn studojn pri la Greka, Latina kaj Filozofio en la Monaĥejo de Sankta Kruco kaj en 1505 li doktoriĝis pri juro en la [[Universitato de Lisbono]]. Post restado da ses jaroj en [[Italio]], li enkondukis en Portugalion la italajn sistemojn pri poezifarado. En 1521, li faris vojaĝon al [[Italio]], kie li kontaktiĝis kun la tiamaj humanistoj tiaj kiaj Vittoria Colonna (1492-1547) (kiu estis lia parencino), [[Pietro Bembo]], [[Jacopo Sannazaro]] (1458-1530) kaj [[Ludoviko Ariosto]]. Reveninte hejmen, en 1526, li vizitis [[Hispanio]]n, kie li kontaktiĝis kun [[Juan Boscán]] kaj [[Garcilaso de la Vega]]. <!--[[Dosiero:Sá de Miranda, Igreja de Carrazedo.png|eta|300px|maldekstre|<center>Omaĝo de la Preĝejo de Carrazedo, en '''Amares''', [[Portugalio]], al Sá de Miranda.</center>]]--> Denove in Portugalio, li vizitadis la portugalan kortegon kie li amikiĝis al la reĝo [[Johano la 3-a (Portugalio)|Johano la 3-a]] kaj aliaj nobeluloj. Elreviĝita pri la kortego kaj portugala socio, li izoliĝis en la [[Minjo|Minho]], kie li akiris posedaĵojn. Sá de Miranda forte influis la poetojn de sia generacio. Li imitis Dante kaj Petrarkon en la uzado de la dekunusilabo kaj akceptis la modelojn de la klasika kulturo, kiuj eniris en Portugalion pere de sia personeco, de saĝulo kaj veturanto, kiu asimilis la poezian tiaman etoson kaj la italecon hegemonian. Li verkis sonetojn, eklogojn, kantojn kaj elegiojn, ĉefe en kampara ripozo, kio havigas al lia verkaro pejzaĝemon kaj naturon; temas pri melankoliaj tekstoj, ne superaj al tiuj de [[Gil Vicente]] kaj [[Bernardim Ribeiro]]. == Verkaro == {{Div col|cols = 3}} * Comédia dos Vihalpandos [[1560]]<ref>[https://books.google.com.br/books?id=r9X4N6_3d9MC&pg=PA161&dq=Francisco+de+S%C3%A1+de+Miranda&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjygKDpyenlAhV5JLkGHVyHBzM4ChDoAQhGMAM#v=onepage&q=Francisco%20de%20S%C3%A1%20de%20Miranda&f=false Antologia de poesia portuguesa, século XVI: Camões entre seus contemporâneos]</ref> * Comédia dos Estrangeiros [[1561]] * [https://books.google.com.br/books?id=oYReSW1mkbcC&pg=PP9&dq=Francisco+de+S%C3%A1+de+Miranda&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj508eW8enmAhWlJrkGHdC4BgQQ6AEIRzAD#v=onepage&q=Francisco%20de%20S%C3%A1%20de%20Miranda&f=false As obras do doctor Francisco de Saa de Miranda] [[1614]] * [https://books.google.com.br/books?id=j8434EbZPKQC&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Francisco+de+Sa+de+Miranda%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjDoLjByOnlAhXSH7kGHRO4AagQ6AEIMTAB#v=onepage&q&f=false Comedias famosas portuguesas] [[1622]] * [https://books.google.com.br/books?id=p9ZcAAAAcAAJ&pg=PA1&dq=Francisco+de+S%C3%A1+de+Miranda&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjr2aPA8unmAhVUFLkGHRBSC9w4ChDoAQgrMAA#v=onepage&q=Francisco%20de%20S%C3%A1%20de%20Miranda&f=false Comedias famosas portuguesas], [[1622]] * [https://books.google.com.br/books?id=VHcOAQAAIAAJ&pg=PA187&dq=Francisco+de+S%C3%A1+de+Miranda&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjCxr--yOnlAhXMGbkGHYnFDS4Q6AEIWTAF#v=onepage&q=Francisco%20de%20S%C3%A1%20de%20Miranda&f=false Satyras de Francisco de Saa de Miranda] [[1626]] * [https://books.google.com.br/books?id=_e42FAhETGoC&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Francisco+de+Sa+de+Miranda%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjDoLjByOnlAhXSH7kGHRO4AagQ6AEIQzAD#v=onepage&q&f=false Obras do doutor Francisco de Saa de Miranda] [[1632]] * [https://books.google.com.br/books?id=98hTAAAAcAAJ&pg=PP23&dq=Francisco+de+S%C3%A1+de+Miranda&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj508eW8enmAhWlJrkGHdC4BgQQ6AEILDAA#v=onepage&q=Francisco%20de%20S%C3%A1%20de%20Miranda&f=false Obras do doctor Francisco de Sá de Miranda], [[1784]] {{Div col end}} == Literaturo == * [https://books.google.com.br/books?id=98hTAAAAcAAJ&pg=PP23&dq=Francisco+de+S%C3%A1+de+Miranda&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjCxr--yOnlAhXMGbkGHYnFDS4Q6AEILDAA#v=onepage&q=Francisco%20de%20S%C3%A1%20de%20Miranda&f=false Obras do doctor Francisco de Sá de Miranda] [[1784]] * [https://books.google.com.br/books?id=oYReSW1mkbcC&pg=PP9&dq=Francisco+de+S%C3%A1+de+Miranda&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjCxr--yOnlAhXMGbkGHYnFDS4Q6AEITzAE#v=onepage&q=Francisco%20de%20S%C3%A1%20de%20Miranda&f=false As obras do doctor Francisco de Saa de Miranda] [[1614]] * [https://books.google.com.br/books?id=FaApewnKzaUC&pg=PA52&dq=Francisco+de+S%C3%A1+de+Miranda&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjCxr--yOnlAhXMGbkGHYnFDS4Q6AEIajAH#v=onepage&q=Francisco%20de%20S%C3%A1%20de%20Miranda&f=false As bases da literatura brasileira: histórias, autores, textos e testes] * [https://books.google.com.br/books?id=9UJEAAAAcAAJ&pg=PA120&dq=Francisco+de+S%C3%A1+de+Miranda&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjCxr--yOnlAhXMGbkGHYnFDS4Q6AEIfDAJ#v=onepage&q=Francisco%20de%20S%C3%A1%20de%20Miranda&f=false O Lyma] * [https://books.google.com.br/books?id=lq8qqV7jLNsC&pg=PA95&dq=Francisco+de+S%C3%A1+de+Miranda&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjygKDpyenlAhV5JLkGHVyHBzM4ChDoAQg9MAI#v=onepage&q=Francisco%20de%20S%C3%A1%20de%20Miranda&f=false História Da Literatura Portuguesa] * [https://books.google.com.br/books?id=drkGAAAAQAAJ&pg=PA259&dq=Francisco+de+S%C3%A1+de+Miranda&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjygKDpyenlAhV5JLkGHVyHBzM4ChDoAQhPMAQ#v=onepage&q=Francisco%20de%20S%C3%A1%20de%20Miranda&f=false Lições elementares de eloquencia nacional] * [https://books.google.com.br/books?id=9UJEAAAAcAAJ&pg=PA120&dq=Francisco+de+S%C3%A1+de+Miranda&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj508eW8enmAhWlJrkGHdC4BgQQ6AEIdDAI#v=onepage&q=Francisco%20de%20S%C3%A1%20de%20Miranda&f=false O Lyma], Diogo Bernardes * [https://books.google.com.br/books?id=lq8qqV7jLNsC&pg=PA95&dq=Francisco+de+S%C3%A1+de+Miranda&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjr2aPA8unmAhVUFLkGHRBSC9w4ChDoAQg0MAE#v=onepage&q=Francisco%20de%20S%C3%A1%20de%20Miranda&f=false História Da Literatura Portuguesa] * [https://books.google.com.br/books?id=r9X4N6_3d9MC&pg=PA161&dq=Francisco+de+S%C3%A1+de+Miranda&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjr2aPA8unmAhVUFLkGHRBSC9w4ChDoAQg9MAI#v=onepage&q=Francisco%20de%20S%C3%A1%20de%20Miranda&f=false Antologia de poesia portuguesa, século XVI: Camões entre seus contemporâneos] == Vidu ankaŭ == * [[Pietro Bembo]] (1470-1547) * Vittoria Colonna (1492-1547) * [[Jacopo Sannazaro]] (1458-1530) * [[Juan Boscán]] (1492-1542) * [[Garcilaso de la Vega]] (1501-1536) * [[Gil Vicente]] (1465-1536) == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Sa De Miranda, Francisco De}} [[Kategorio:Portugalaj poetoj]] [[Kategorio:Portugalaj renesancaj verkistoj]] [[Kategorio:Universitato de Koimbro]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1481]] qmznyyfiqvl2iazr4omg8wluuz9jrr5 10 685919 9363470 8462308 2026-04-29T19:19:21Z Moldur 2507 9363470 wikitext text/x-wiki {{Navigilo2 |nomo = Reĝoj de la dinastio Wittelsbach |bildo= |titolo= Reĝoj kaj princo-regentoj de la [[Vitelsbaĥoj|Vitelsbaĥa]] dinastio post 1800 [[File:Bendy lozengy.svg|20px]] | stilo de listoj = text-align:left; background-color:#FAFAFA | stilo de paraj = background-color:#f0f0f0; color:Black | grupo1 = Genealogio | listo1 = &nbsp; {{Genealogia arbo/komenco}} {{Genealogia arbo | | | A | A=[[Maksimiliano la 1-a Jozefo (Bavario)|Maksimiliano la 1-a Jozefo]]<br/>{{Reĝlando Bavario|nurflago=jes}} [[1806]]–[[1825]] |boxstyle =background-color: #eee; }} {{Genealogia arbo | | | |!| }} {{Genealogia arbo | | | A | A=[[Ludoviko la 1-a (Bavario)|Ludoviko la 1-a]]<br/>{{Reĝlando Bavario|nurflago=jes}} [[1825]]–[[1848]] |boxstyle =background-color: #eee; }} {{Genealogia arbo | | | |)|-|-|-|v|-|-|-|.| | }} {{Genealogia arbo | | | A | | B | | C | A=[[Maksimiliano la 2-a (Bavario)|Maksimiliano la 2-a]]<br/>{{Reĝlando Bavario|nurflago=jes}} [[1848]]–[[1864]]|B=[[Otto la 1-a (Grekio)|Otto la 1-a]]<br/>Όθων<br/>{{Flago|GR|1863}} [[1833]]–[[1862]] |C=[[Luitpold de Bavario]]<br/>({{Reĝlando Bavario|nurflago=jes}}) [[1886]]–[[1912]] |boxstyle =background-color: #eee; }} {{Genealogia arbo | | | |)|-|-|-|.| | | |!| | }} {{Genealogia arbo | | | A | | B | | C | A=[[Ludoviko la 2-a (Bavario)|Ludoviko la 2-a]]<br/>{{Reĝlando Bavario|nurflago=jes}} [[1864]]–[[1886]] | B=[[Otto (Bavario)|Otto]]<br/>“{{Reĝlando Bavario|nurflago=jes}}” [[1886]]-[[1916]] | C=[[Ludoviko la 3-a (Bavario)|Ludoviko la 3-a]]<br/>({{Reĝlando Bavario|nurflago=jes}}) [[1912]]–[[1913]]<br/>{{Reĝlando Bavario|nurflago=jes}} [[1913]]–[[1918]] |boxstyle =background-color: #eee;}} {{Genealogia arbo/fino}} &nbsp; | grupo2 = Simboloj | listo2 = Genealogia arbo: Reĝoj el la dinastio [[Wittelsbach]] ekde la Napoleona tempo, kun jaroj de regado * {{Flago|GR|1863}} = Reĝo de Grekio * {{Reĝlando Bavario|nurflago=jes}} = Reĝo de Bavario * “{{Reĝlando Bavario|nurflago=jes}}” = Reĝo de Bavario formale, sed ne reganta, mensmalsana * ({{Reĝlando Bavario|nurflago=jes}}) = Princo-regento de Bavario }} {{Genealogia arbo/fino}}<noinclude> {{DEFAŬLTORDIGO:Wittelsbach}} [[Kategorio:Navigilo:Genealogia arbo]] [[Kategorio:Vitelsbaĥoj|!]] </noinclude> 4dpfp0sa4wm7vq6ahcop9lrs60iqi42 0 697545 9363441 9164244 2026-04-29T18:22:55Z Moldur 2507 9363441 wikitext text/x-wiki Malsupre, la listo de '''nordkoreaj gvidantoj''' kaj [[Korea Laborista Partio|partiaj sekretarioj ĝeneralaj]] ekde ĝia fondiĝo en [[1948]]. {{Informkesto homo|nomoj={{Informkesto korea vorto |titolo = Kim Ĝong Un<br />김정은 <!-- |dosiero = [[Dosiero:Kim Jong-un at the Workers' Party of Korea main building.png|center|eta|Fotarto de Kim Ĝong-un]] --> |hangeŭlo = 김정은 |ĉina skribo = 金正恩 |rtk = Gim Jeong-eun |mr = Kim Chŏngŭn |etk = Kim Ĝong Un |subŝablono = jes |subŝablona kaplinio = #ddd }}|nomo=[[Dosiero:Coat of Arms of North Korea.svg|65x65ra]] Aktuale: Kim Ĝong Un|dosiero=Kim Jong-un (2019-04-25) 04.jpg|dato de naskiĝo=[[8-a de januaro]] [[1982]]|loko de naskiĝo=en Pjongjango, Nord-Koreio}} == Supera Ĉefo de Nord-Koreio == Ĉiuj superaj gvidantoj de [[Nord-Koreio]] okupas la postenojn de estro de la [[Korea Laborista Partio]] kaj supera [[Korea Popola Armeo|komandanto de la Korea Popola Armeo]]. La Korea Laborista Partio oficiale rekonis la titolon "Supera Ĉefo" ekde [[2009]], kiam la prezidanto de la Nacia Defendkomisiono (kaj ekde [[2016]] kiam ĝi estis anstataŭita de prezidanto de la Ŝtata Afero-Komisiono) estis formale nomumita kiel la "supera estro de la [[Nord-Koreio|'''Korea Demokratia Popola Respubliko''']]"([[Korea lingvo|koree]]: 조선 민주주의 인민 공화국 의 최고 지도자).<ref>[https://leonidpetrov.wordpress.com/2009/10/12/dprk-has-quietly-amended-its-constitution/ Leonid Petrov]</ref><ref>[https://thediplomat.com/2019/08/north-korea-revamps-its-constitution/ The Diplomat]</ref> Kronologio de la superaj gvidantoj de Nord-Koreio:<timeline> ImageSize = width:568 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:130 left:20 AlignBars = late DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/01/1948 till:01/01/2021 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1948 ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1950 BarData = barset:PM PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:PM from: 09/09/1948 till: 08/07/1994 color:red text:"[[Kim Il-sung]]" fontsize:9 from: 08/07/1994 till: 17/12/2011 color:blue text:"[[Kim Ĝong-il]]" fontsize:9 from: 17/12/2011 till: 01/04/2020 color:green text:" [[Kim Ĝong-un]]" fontsize:9 </timeline> == [[Kim|Dinastio Kim]] == {{Legendo|#FFB6B6|Unua generacio}}{{Legendo|#93b7ff|Dua generacio}}{{Legendo|#87ff91|Tria generacio}} {| class="wikitable" border="1" style="font-size:90%" ! width="100" align="center" |[[Bildo]] ! width="150" align="center" |[[Nomo]] ! rowspan="2" align="left" |[[Ijob]] ! rowspan="2" width="200" align="center" |[[Periodo]] ! rowspan="2" align="center" |[[Ideologio]] |- | rowspan="5" bgcolor="#FFB6B6" align="center" |[[Dosiero:Kim Il Sung Portrait-3.jpg|126x126ra]] | rowspan="5" bgcolor="#FFB6B6" |'''[[Kim Il-sung]]''' <span style="font-size:125%;">김일성</span> {{Small|(1912–1994)}} |- |'''Prezidanto de la Centra Komitato de la Korea Laborista Partio''' |[[26-a de junio]] [[1950]] – [[8-a de julio]] [[1994]] | rowspan="4" |  [[Dosiero:WPK_symbol.svg|35x35ra]]   [[Ĉuĉeo]] |- |[[Ĝenerala sekretario|Ĝenerala Sekretario]] de la [[Korea Laborista Partio]] |[[11-a de oktobro]] [[1966]] – [[8-a de julio]] [[1994]] |- |[[Nord-Koreio|Prezidanto de Nord-Koreio]] |[[20-a de decembro]] [[1972]] – [[8-a de julio]] [[1994]] |- |Eterna [[Nord-Koreio|Prezidanto de Nord-Koreio]] |[[5-a de septembro]] [[1998]] – |- | rowspan="2" bgcolor="#93b7ff" align="center" |[[Dosiero:Kim_Jong_il_Portrait-2.jpg|129x129ra]] | rowspan="2" bgcolor="#93b7ff" |[[Kim Ĝong-il]] <span style="font-size:125%;">김정일</span> {{Small|(1941–2011)}} |[[Ĝenerala sekretario|Ĝenerala Sekretario]] de la [[Korea Laborista Partio]] |[[8-a de oktobro]] [[1997]] - [[17-a de decembro]] [[2011]] | rowspan="4" |  [[Dosiero:WPK_symbol.svg|35x35ra]]   [[Ĉuĉeo]] |- |Eterna Ĝenerala Sekretario de la Korea Laborista Partio |[[11-a de aprilo]] [[2012]] – |- | rowspan="2" bgcolor="#87ff91" align="center" |[[Dosiero:Kim_Jong-Un_Photorealistic-Sketch.jpg|133x133ra]] | rowspan="2" bgcolor="#87ff91" |'''[[Kim Ĝong-un]]''' <span style="font-size:125%;">김정은</span> ({{small|1984}}-) |'''Unua sekretario de la Korea Laborista Partio''' |[[11-a de aprilo]] [[2012]] – [[9-a de majo]] [[2016]] |- |'''[[Korea Laborista Partio|Prezidanto de la Korea Laborista Partio]]''' |[[9-a de majo]] [[2016]] – |} == Gvidantoj de la [[Korea Laborista Partio]] == {| ! colspan="6" style="background:red; color:white;" |[[Dosiero:WPK_symbol.svg|35x35ra]] |- ![[Numero|N]] ![[Bildo]] ! width="150" |[[Nomo]] ! width="150" |de ! width="150" |ĝis ! width="150" |[[Partio (politiko)|Partio]] |- |- style="background:#EEEEEE" ! style="background:red; color:white;" |1 |[[Dosiero:Kim_Tu-bong.jpg|87x87ra]] |[[Kim Du-bong]] {{Small|(1889–1958)}} |[[28-a de aŭgusto]] [[1946]] |[[30-a de junio]] [[1949]] |[[Korea Laborista Partio|KLP]] |- style="background:#EEEEEE" ! style="background:red; color:white;" |2 |[[Dosiero:Kim_Il_Sung_portrait_Grand_People's_Study_House_cropped.jpg|76x76ra]] |[[Kim Il-sung]] {{Small|(1912–1994)}} |[[30-a de junio]] [[1949]] |[[11-a de oktobro]] [[1966]] |[[Korea Laborista Partio|KLP]] |- | colspan="6" align="center" |Ĝenerala Sekretario de la Centra Komitato |- style="background:#EEEEEE" ! style="background:red; color:white;" |{{small|(2)}} |[[Dosiero:Kim_Il_Sung_portrait_Grand_People's_Study_House_cropped.jpg|76x76ra]] |[[Kim Il-sung]] {{Small|(1912–1994)}} |[[11-a de oktobro]] [[1966]] |[[8-a de julio]] [[1994]] |[[Korea Laborista Partio|KLP]] |- | colspan="6" align="center" |Partia ĝenerala sekretario |- style="background:#EEEEEE" ! style="background:red; color:white;" |3 |[[Dosiero:Kim_Jong-il_Portrait.jpg|76x76ra]] |[[Kim Ĝong-il]] {{Small|(1942–2011)}} |[[8-a de oktobro]] [[1997]] |aktuale {{Small|(forpasinto)}} |[[Korea Laborista Partio|KLP]] |- bgcolor="#FF8C87" |- | colspan="6" align="center" |Unua Partia Sekretario |- style="background:#EEEEEE" ! style="background:red; color:white;" |4 |[[Dosiero:Kim_Jong-Un_Photorealistic-Sketch.jpg|76x76ra]] |[[Kim Ĝong-un]] {{Small|(1984)}} |[[11-a de aprilo]] [[2012]] |[[9-a de majo]] [[2016]] |[[Korea Laborista Partio|KLP]] |- | colspan="7" align="center" |Partia Prezidanto |- style="background:#EEEEEE" ! style="background:red; color:white;" |{{small|(4)}} |[[Dosiero:Kim_Jong-Un_Photorealistic-Sketch.jpg|76x76ra]] |[[Kim Ĝong-un]] {{Small|(1984)}} |[[9-a de majo]] [[2016]] |aktuale |[[Korea Laborista Partio|KLP]] |} [[Kim Ĝong-il]] mortis la [[17-a de decembro]] [[2011]], sed de tiam estas postmorte nomata "eterna ĝenerala sekretario". Tiel lia filo kaj posteulo kiel estro,[[Kim Ĝong-un]], ne ricevis la titolon de [[ĝenerala sekretario]]. == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Nordkoreoj|!]] [[Kategorio:Prezidantoj]] [[Kategorio:Koreio]] 7wse1kw8fpeqpeyaobpmpoiuvh1ck0v 0 700056 9363751 9318642 2026-04-30T10:13:07Z Crosstor 3176 /* Kelkaj nomoj Mészáros */ 9363751 wikitext text/x-wiki La familia nomo '''Mészáros''' [mEsAroŝ] apartenas al la oftaj familiaj nomoj en [[Hungario]]. La nomo signifas: [[buĉisto]]. La nomo disetendiĝis ankaŭ en la hungara [[diasporo]], precipe en [[Rumanio]] kaj [[Serbio]]. [[Dosiero:12-alimenti,carni bovine,Taccuino Sanitatis, Casanatense 418.jpg|eta|Buĉisto en la 14-a jarcento]] [[Dosiero:Two Butchers.jpg|eta|Du laborantaj buĉistoj nuntempe]] == Kelkaj nomoj Mészáros == * [[Ági Mészáros]], [[aktoro]] * [[Alajos Mészáros (aktoro)]] * [[Alajos Mészáros (politikisto)]] * [[Amand Mészáros]] ([[monaĥo]]) * [[Andor Mészáros (historiisto)]] * [[Andor Mészáros (skulptisto)]] * [[András Mészáros]], [[filozofo]] * [[András Mészáros (karikaturisto)]] * [[Árpád Zsolt Mészáros]] * [[Béla Mészáros (aktoro)]] * [[Béla Mészáros (bonvivanto)]] * [[Béla Mészáros (esperantisto)]] * [[Gábor Mészáros (ceramikisto)]] * [[Gábor Mészáros (ginekologo)]] * [[Erika Mészáros]], [[kajakisto]] * [[Ernő Mészáros]], [[meteologo]] * [[Ervin Mészáros]], [[skermisto]] * [[Géza Mészáros (pentristo)]] * [[Giza Mészáros]], aktoro * [[György Mészáros]], [[pentristo]] * [[György Mészáros (kajakisto)]] * [[Gyula Mészáros (turkologo)]] * [[Imre Mészáros (aldisto)]] * [[Imre Mészáros]], [[pastro]] * [[István Mészáros (episkopo)]] * [[István Mészáros (filozofo)]] * [[István Mészáros]], [[esperantisto]] * [[István Mészáros (kajakisto)]] * [[István Mészáros (kolonelo)]] {{Div col|cols = 2}} * [[János Mészáros (bestokuracisto)]] * [[János Mészáros]], pastro * [[József Mészáros]], [[bibliotekisto]] * [[József Mészáros (kegloludisto)]] * [[Kálmán Mészáros (monaĥo)]] * [[Klára Mészáros]], [[ĉinologo]] * [[Lajos Mészáros (aktoro)]] * [[Lajos Mészáros (pedagogo)]] * [[László Mészáros]], [[skulptisto]] * [[Lázár Mészáros]], [[ministro]] * [[Lőrinc Mészáros (entreprenanto)]] * [[Márta Mészáros]], [[reĝisoro]] * [[Mihály Mészáros]], skulptisto * [[Paulette Mészáros]], aktoro * [[Péter Mészáros]], [[fizikisto]] * [[Rezső Mészáros]], [[geografo]] * [[Sándor Mészáros]], [[poeto]] * [[Sándor Mészáros (literaturisto)]] * [[Sándor László Mészáros]], aktoro * [[Szabolcs Mészáros]], [[astronomo]] * [[Tamás Mészáros]], [[ekonomikisto]] * [[Vince Mészáros]], [[muzeologo]] * [[Vincéné Mészáros]], infanĝardenisto * [[Zoltán Mészáros (kemiisto)]] {{Div col end}} == Kelkaj nomoj Mészáros kun aldonnomoj == * [[János M. Mészáros]], bestokuracisto * [[Károly Bugár-Mészáros]], kuracisto * [[Rozália Mészáros Jakab Zsigmondné]], [[instruisto]] == Fontoj == * kolektaĵo el Vikipedio {{Unua}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Hungaraj familiaj nomoj]] 8hveveal2irwr1tg6i1c59msmlqrsot 0 708568 9363471 9270680 2026-04-29T19:22:04Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363471 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Vaya Con Dios''' aŭ '''Vaya con Dios'''<ref>La titolo uzas popularan hispanlingvan esprimon kiu povas esti uzata kun diversaj sencoj: adiaŭo, bedaŭreto ktp.</ref> estis belga muzikgrupo, kun tipa stilo de milda [[ĵazo]].<ref>[http://vayacondios.info/biography.php «Vaya con Dios».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210202094047/http://vayacondios.info/biography.php |date=2021-02-02 }} vayacondios.info. Konsultita la 23an de novembro 2020.</ref>​ Ĝi estis fondita en [[1986]] de Dani Klein, Dirk Schoufs, kaj Willy Lambregt (tiu lasta estis anstataŭita poste per Jean-Michel Gielen) Ili havis internacian sukceson per kantoj kiel "Just a friend of mine" (sukceso en [[Francio]]), "What's a woman" (unua pintocifero en [[Nederlando]] en 1990), "Nah neh nah" (1990, remiksita de Milk & Sugar en 2011) kaj "Heading for a fall". Ekde 1991, la grupo estis formita nur de la kantistino Dani Klein. Eĉ la muzika kaj kompona stiloj de la bando ŝanĝiĝis, pro kio "Vaya con Dios" sukcesis en granda parto de Eŭropo, speciale en Francio, Germanio kaj [[Skandinavio]], ĝis 1996, kiam la kantistino abandonis la muzikkarieron. Totale, "Vaya con Dios" vendis pli ol 7 milionojn da albumojn kaj pli ol 3 milionojn da unuopaĵoj.<ref> Oficiala retejo de Vaya con Dios: Intervjuo kun Dani Klein (10a de aŭgusto 2006) </ref>​ == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://www.youtube.com/watch?v=7LUm-E4GPU8 Vaya con dios - Nah neh nah] en Jutubo * [https://www.youtube.com/watch?v=UepDL4bkgKQ Vaya Con Dios - What's A Woman 1990] en Jutubo * [https://www.youtube.com/watch?v=WpBkT5kJK-A Vaya con dios - Just a friend of mine (long version)] en Jutubo * [https://www.youtube.com/watch?v=0uREy_Hhnv4&list=RDWpBkT5kJK-A&index=2 Vaya Con Dios - Puerto Rico] en Jutubo * [https://www.youtube.com/watch?v=vIisLAJNJLo&list=RDWpBkT5kJK-A&index=6 Vaya con dios - Je l'aime Je l'aime (live)] en Jutubo * [http://www.vayacondios.info/ Oficiala retejo de Vaya con Dios kaj Dani Klein] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140818054248/http://www.vayacondios.info/ |date=2014-08-18 }} * [http://vayacondios.goodforum.net/ Vaya con Dios kaj Dani Klein, Forumo] * [http://houbi.com/belpop/groepen/vayacondios.htm Vaya con Dios en Belgian Pop & Rock Archives] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070415210206/http://houbi.com/belpop/groepen/vayacondios.htm |date=2007-04-15 }} * [http://www.vayacondios.c.la Vaya con Dios, rete] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210513180756/http://vayacondios.c.la/ |date=2021-05-13 }} * [http://boricuolandia.wordpress.com/2013/04/11/aie-aie-aie-aie-aie-aie-puerto-rico/ Sobre por qué escribió 'Puerto Rico'] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Ĵazbandoj]] [[Kategorio:Muzikaj grupoj fonditaj en 1986]] [[Kategorio:Belgaj muzikaj grupoj]] [[Kategorio:Muzikaj grupoj en 1980-1989]] [[Kategorio:Muzikaj grupoj en 1990-1999]] m0mlzu3k10s42qn3d58x326f8fxcyo4 0 727311 9363726 7727180 2026-04-30T09:43:07Z Arancycn 239758 9363726 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Louhans}} {{Informkesto Fervoja stacidomo | nomo = Louhans | origina nomo = Gare de Louhans | dosiero = Louhans5.JPG | grandeco de dosiero = 280px | priskribo = Stacidomo ''Louhans'' | lando = Francio | loko = [[Louhans-Châteaurenaud]] | latitudo = 46.6314307065 | longitudo = 5.21595608559 | regiono-ISO = FR-71 | situo sur mapo = neniu | ŝanĝebla mapo = Francio/Saône-et-Loire | nomo de trafikanto = [[Société nationale des chemins de fer français|SNCF]] | kodo de stacidomo = <!--87713735--> | fervojo = {{Senapartligilo|TER (trajno)}} [[Burgonjo-Franĉkonteo]] | supermara alteco = | en trafiko = | sekuriga ekipaĵo = | nombro de reloj = 2 | nombro de kajoj = 2 | malfermo = 1883 | aktuala stato = | nombro de pasaĝeroj = {{Unuo|19482|vojaĝantoj}} <small>(2020)</small> | eksportitaj trajnoj = | vendo de vojaĝbiletoj= | servoj en stacidomo = | ligita transporto = | notoj = }} '''Louhans''' estas [[Francio|franca]] stacidomo sur linio {{stacidomo|Dijon-Ville}} - {{stacidomo|Saint-Amour}}, situanta en {{Senapartligilo|komunumo (Francio)}} [[Louhans-Châteaurenaud]], en departemento [[Saône-et-Loire]], regiono [[Burgonjo-Franĉkonteo]]. Temas pri stacidomo de [[Société nationale des chemins de fer français]] (SNCF), priservata de trajnoj {{Senapartligilo|TER (trajno)}} [[Burgonjo-Franĉkonteo]]. Ĝi situas ĉe [[kilometra punkto]] (PK) {{Unuo|401.692}} de la linio Dijon-Ville - St-Amour (860000). == Vidu ankaŭ == * [[Louhans]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo Gares}} * {{Oficiala retejo TER}} [[Kategorio:Stacidomoj de Francio]] [[Kategorio:Fervojaj stacioj en Saône-et-Loire]] [[Kategorio:Louhans-Châteaurenaud]] nbpj78able9idt3vge1lxz1igg6nojk 14 727312 9363722 7385163 2026-04-30T09:42:10Z Arancycn 239758 Arancycn movis paĝon [[Kategorio:Louhans]] al [[Kategorio:Louhans-Châteaurenaud]]: Malĝusta titolo: 1/1/2026 7385163 wikitext text/x-wiki {{PliPri}} {{Commonscat linio}} [[Kategorio:Komunumoj de Saône-et-Loire]] [[Kategorio:Kategorioj pri urbo]] n7g9wk91wmgk35kkf5zu2dgt6gemsvf 9363728 9363722 2026-04-30T09:43:49Z Arancycn 239758 9363728 wikitext text/x-wiki {{PliPri|Louhans-Châteaurenaud}} {{Commonscat linio}} [[Kategorio:Komunumoj de Saône-et-Loire]] [[Kategorio:Kategorioj pri urbo]] qi42q9py2f8lqskzvmhzxxv3hg8pt2b 0 731732 9363705 9241804 2026-04-30T09:02:33Z ~2026-26205-68 256045 9363705 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Suviseurateltta3.jpg|eta|maldekstra|{{centre|eventa tendo}}]] [[Dosiero:Seurat suviseuroissa.jpg|eta|maldekstra|{{centre|Prediko en Suviseurat 2005 en [[Perho]]. La teksto "usko tulee kuulemisesta" (el [[Epistolo al la romanoj]] 10:17) signifas "la kredo venas el aŭdo"}} Ĝi estas unu el la plej akcentataj tekstoj de la Biblio en la konservativa lestadianismo. Per ĝi kaj la loko 20:23 de evangelio de Johano la ligo argumentas sian tiun koncepton, ke homo, kiu ne havas kristanan kredon, povas ricevi ĝin nur, se kredanto parolante deklivas al li, ke liaj pekoj estas pardondonitaj.]] '''''Suviseurat''''' ("somera renkontiĝo") estas somera spirita okazo de [[konservativa lestadianismo]], grupiĝo de [[luteranoj|luterana]] [[kristanismo]] en [[Finnlando]]. Ĝi okazas ordinare en komenco de julio en varia komunumo de [[Finnlando]] sur [[aerodromo]] – antaŭe ĝi estis aranĝita iu-jare sur kampo. Pli ol 60 % el konservativaj lestadianoj de Finnlanndo normale partoprenas en la okazo. ''Suviseurat'' estas la plej granda ĉiujare okazanta religia renkontiĝo en norda Eŭropo. Predikoj en ''Suviseurat'' estas normale proksimume 40. Ĉiuj predikantoj estas viroj, ĉar konservativa lestadianismo ne akceptas [[pastreco de virinoj|pastrecon de virinoj]]. En ''Suviseurat'' povas esti proksimume 90 000 homoj samtempe. La okazo komenciĝas en vendredo kaj finiĝas en lundo, sed parto de la vizitantoj venas en merkredo. Plejparto de la vizitantoj estas infanoj aŭ puberuloj – tion klarigas tio, ke [[lestadianismo kaj kontraŭkoncipo|konservativa lestadianismo ne akceptas kontraŭkoncipon]]. La predikoj estas aranĝataj normale en granda tendo. Unua ''Suviseurat'' estis aranĝita en 1906. En la jaroj 2020 kaj 2021 ne estis la evento, ĉar estis korona tempo, sed en 2022 ''Suviseurat'' estis en [[Loppi]]. ''Suviseurat'' estas tre konata okazaĵo en Finnlando. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) {{Projektoj}} <br/> [[Dosiero:Suviseurat_lippurivi.JPG|eta|centra|320ra|{{centre|jen flagoj de la naciaj branĉoj de la grupiĝo}}]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kulturo de Finnlando]] [[Kategorio:Lestadianismo]] [[Kategorio:Protestantismo en Finnlando]] [[Kategorio:Historio de luteranismo]] gx3qnxn4uhoyfn7f65udm6hb8wasghm 0 733739 9363479 8046118 2026-04-29T19:38:04Z ThomasPusch 1869 {{ĝermo|Finnlando}} 9363479 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Fondaĵo de natura heredaĵo''' ({{lang-fi|Luonnonperintösäätiö}}) estas finna [[fondaĵo]], kiu aĉetas nature valorajn [[arbaro]]jn en [[Finnlando]] kaj igas la areojn medikonservadareoj. Ĝi posedas nun proksimume 3000 hektarojn da arbaro. La fondaĵon aranĝis [[Pentti Linkola]] en 1995. La unua areo, kiun la fondaĵo aĉetis, estas en [[Saari (eksa komunumo)]]. Antaŭe la nomo de la fondaĵo estis Luonnonsuojelualuesäätiö. Luonnonperintösäätiö havas helpfondaĵon ''Ikimetsän ystävät'', kiu mone helpas Luonnonperintösäätiön. {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Fondaĵoj en Finnlando]] [[Kategorio:Arbaroj]] p7ozrgj7w1og2fjktd1jwmjm1ju8z8d 9363481 9363479 2026-04-29T19:40:53Z ThomasPusch 1869 bildo aldonata 9363481 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo | bildo = Finnish forest.JPG | bildo_priskribo = arbaro en Finnlando }} '''Fondaĵo de natura heredaĵo''' ({{lang-fi|Luonnonperintösäätiö}}) estas finna [[fondaĵo]], kiu aĉetas nature valorajn [[arbaro]]jn en [[Finnlando]] kaj igas la areojn medikonservadareoj. Ĝi posedas nun proksimume 3000 hektarojn da arbaro. La fondaĵon aranĝis [[Pentti Linkola]] en 1995. La unua areo, kiun la fondaĵo aĉetis, estas en [[Saari (eksa komunumo)]]. Antaŭe la nomo de la fondaĵo estis Luonnonsuojelualuesäätiö. Luonnonperintösäätiö havas helpfondaĵon ''Ikimetsän ystävät'', kiu mone helpas Luonnonperintösäätiön. {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Fondaĵoj en Finnlando]] [[Kategorio:Arbaroj]] sq3t3dpsefy3me6lglsryvwlczh8zj6 0 737886 9363694 9147646 2026-04-30T08:32:40Z Sj1mor 12103 9363694 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Amato Lusitano|Abraham Zakuto}} {{Informkesto gravulo |nomo = <span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font face="Trebuchet MS" color="yellow"><big><big>'''Zacutus Lusitanus<br />(1575–1642)'''</font></big></big></span> |dosiero = De Medicorum Principum Historia, Zacutus Lusitanus.jpg |priskribo = "De Medicorum Principum Historia", verko eldonita en [[1640]] |grandeco de dosiero = 230 |dato de naskiĝo =[[1575]] |loko de naskiĝo = [[Lisbono]], [[Portugalio]] |dato de morto =[[22-a de januaro]] [[1642]] |loko de morto = [[Amsterdamo]], [[Nederlando]] | alma_mater = [[Universitato de Koimbro]]<br />[[Universitato de Salamanko]] }} '''Zacutus LUSITANUS''' ankaŭ konata kiel '''Manuel Alvares de Tavora''' estis [[portugala]] [[kuracisto]] kaj primedicina [[verkisto]] el juda deveno. == Biografio == Abraham Zacuto Lusitano naskiĝis en 1575 en familio de Maranoj<ref>''Maranoj'' estis hispanaj kaj portugalaj judoj vivantaj en la Iberia Duoninsulo kiuj konvertiĝis aŭ estis devigataj konvertiĝi al la Kristanismo dum la Mezepoko, tamen sekrete ili daŭre praktikadis la judismon.</ref> kiel Manuel Alvares en Lisbono. Lia praavo estis la reĝa astronomo Abraham Zacuto (1450–1510). Studinte en la universitatoj de Koimbro kaj Salamanko, li finis siajn medicinajn studojn en [[Sigvenco|Sigüenza]] en 1596 kaj revenis al Portugalio, kie li akiris aliron al la portugala kortego kiel praktika kuracisto. En la aĝo de kvindek jaroj li elmigris al [[Amsterdamo]] en 1625 kun sia edzino kaj kvin infanoj, kie li revenis al judismo kaj prenis la nomon Abraham. Sub la nomo Zacutus Lusitanus, li komencis publikigi kelkajn kuracistajn skribaĵojn. Unua verko aperis en Amsterdamo en 1629 sub la titolo "De Medicorum principum historia". Antaŭ 1642, kvin pliaj volumoj pri la medicinhistoria serio estis publikigitaj. En 1634 li publikigis kolekton de maloftaj kaj eksterordinaraj kuracaj kazoj ("Praxis medica admiranda"). Liaj kompletaj verkoj aperis postmorte en 1649 en du foli-volumoj en [[Liono]]. [[Dosiero:Abraham Zacutus Lusitanus. Line engraving, 1688. Wellcome V0006410.jpg|eta|dekstre|250ra|<center>Bildo de Abraham Zacutus Lusitanus.</center>]] == Verkaro == {{Div col|cols = 2}} * [https://www.google.com.br/books/edition/DE_MEDICORVM_PRINCIPVM_HISTORIA_LIBRI_SE/4FlXha02ODYC?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Zacutus+Lusitanus%22&printsec=frontcover De Medicorvm Principvm Historia], [[1629]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Praxis_medica_admiranda/CLhEAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Zacutus+Lusitanus%22&printsec=frontcover Praxis medica admiranda], [[1637]] * De febrium essentia, [[1637]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Zacuti_Lusitani_Liber_sextus/9bEUt-DKApwC?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Zacutus+Lusitanus%22&printsec=frontcover In quo Medicinales omnes Medicorum Principum Historiae ...], [[1638]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Zacuti_Lusitani_Operum_tomus_primus_in_q/8r5watNAmagC?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Zacutus+Lusitanus%22&printsec=frontcover In Qvo de Medicorvm Principvm Historia], [[1639]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Zacuti_Lusitani_Liber_octavus/igxeClXpC5cC?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Zacutus+Lusitanus%22&printsec=frontcover In quo describitur curatio Morborum, qui partes Vitales, & naturales infestant], [[1641]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Zacuti_Lusitani_Operum_tomus_secundus_in/bJm4MRFNCDIC?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Zacutus+Lusitanus%22&printsec=frontcover Praxis Historiarvm], [[1649]] * Iatrica Seu, Praxis Medendi, [[1684]] {{Div col end}} == Literaturo == * [https://www.google.com.br/books/edition/Medical_Ethics_in_the_Renaissance/fH0cJE4CeXYC?hl=en&gbpv=1&dq=Zacutus+Lusitanus&pg=PA51&printsec=frontcover Medical Ethics in the Renaissance] * [https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/zacutus-lusitanus Encyclopedia.com] * [https://persondata.toolforge.org/p/Zacutus_Lusitanus Personensuche] * [http://worldcat.org/identities/lccn-nr91026842/ WorldCat Identities] * [https://second.wiki/wiki/zacutus_lusitanus Zacutus Portugal] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210909234324/https://second.wiki/wiki/zacutus_lusitanus |date=2021-09-09 }} * [https://www.biusante.parisdescartes.fr/histoire/medica/resultats/index.php?do=page&cote=00342x01&p=43 Biusanté] * [http://www.biografischportaal.nl/persoon/34806946 Biografisch portaal van nederland] * [https://books.google.com.br/books?id=9tUrarQYhKMC&pg=PA813&lpg=PA813&dq=Zacutus+Lusitanus&source=bl&ots=26CsRPkAcM&sig=ACfU3U1MD9-mkjC3sl7DuH2NRJg88TqorA&hl=pt-BR&sa=X&ved=2ahUKEwjFxPHa-_LyAhXmqZUCHZtiA5YQ6AF6BAgOEAM#v=onepage&q=Zacutus%20Lusitanus&f=false Historical Encyclopedia of Natural and Mathematical Sciences] * [https://www.google.com.br/books/edition/Planets_Potions_and_Parchments/lJ096dpAWvkC?hl=en&gbpv=1&dq=Zacutus+Lusitanus&pg=PA77&printsec=frontcover Planets, Potions, and Parchments: Scientifica Hebraica from ...] * [https://www.google.com.br/books/edition/Knowledge_and_Religion_in_Early_Modern_E/be1GPoKcV9kC?hl=en&gbpv=1&dq=Zacutus+Lusitanus&pg=PA100&printsec=frontcover Knowledge and Religion in Early Modern Europe] == Vidu ankaŭ == {{Div col|cols = 3}} * [[Abraham Zacuto]] (1450-1510)<ref>[https://www.jewishencyclopedia.com/articles/15132-yuhasin-sefer-ha Jewish Encyclopedia]</ref> * [[Leono Hebreo]] (1464-1535) * [[Amato Lusitano|Amatus Lusitanus]] (1511-1568) * [[Philotheus Elianus Montalto]] (1567-1616)<ref>[https://www.jewishencyclopedia.com/articles/10956-montalto-filotheo-eliau-elijah Jewish Encyclopedia]</ref> * [[Manuel Bocarro Francês]] (1590-1668) * [[Benedictus de Castro]] (1597-1684) {{Div col end}} == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Portugalaj verkistoj]] [[Kategorio:Portugalaj kuracistoj]] [[Kategorio:Portugalaj judoj]] {{DEFAŬLTORDIGO:Lusitanus, Zacutus}} {{Vivtempo|Lusitanus, Zacutus}} 0o9a7njzhmxk1rz9goxn31ctusm2qr4 0 737966 9363689 8900309 2026-04-30T08:25:03Z Sj1mor 12103 /* Vidu ankaŭ */ 9363689 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |nomo = <span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font face="Trebuchet MS" color="yellow"><big><big>'''Benedictus de Castro<br>(1597-1684)'''</font></big></big></span> |dosiero = Monomachia sive Certamen Medicum.jpeg |priskribo = "Monomachia sive Certamen Medicum", verko eldonita en [[1642]] |grandeco de dosiero = 230 |dato de naskiĝo =[[1597]] |loko de naskiĝo = [[Hamburgo]], {{Sankta Romia Imperio}} |dato de morto =[[31-a de januaro]] [[1684]] |loko de morto = [[Hamburgo]], {{Sankta Romia Imperio}} | alma_mater = [[Universitato de Franeker]]<br>[[Universitato de Padovo]] }} '''Benedictus de Castro''', "Benito de Castro", aŭ "Baruch a Castro" estis juddevena portugala kuracisto, filo de la kuracisto [[Rodrigo de Castro]], privata kuracisto de sennombraj nobeloj kaj de la [[Danaj reĝoj|dana reĝo]]. ==Biografio== Benedictus de Castro studis medicinon en la [[Universitato de Franeker]] kaj tie doktoriĝis en la 3-a de septembro, 1624. Poste li praktikis, laŭ [[Hugo Grotius]] kiel "vir humanissimus", en Hamburgo. De Castro rapide fariĝis agnoskita kuracisto. [[Kristina (Svedio)|Kristina de Svedio]] estis unu el liaj pacientoj en 1645 kaj li loĝis en ŝia domo. La kuracisto dediĉis al ŝi la libron pri "Monomachia" en 1647. Kvankam, aŭ ĝuste pro tio, ke li tre sukcesis, kristanaj kuracistoj kaj [[Luteranismo|lutera]] pastraro plurfoje atakis lin. Ĉi tio inkluzivis la kuraciston Joachim Curtius (1585–1642), kiu anonime verkis la diatribon "Exhortatio celeberr en Hamburgo en 1631. et excellentis [...] dictata cur judei et agyptae a congressu et praxi medica arcendi sint et eliminandi", verko kiu hodiaŭ estas konsiderata perdita. La konata kuracisto Abraham [[Zacutus Lusitanus]] konsilis Benedikton de Castro preni publikan agadon kontraŭ tio. Samjare, sub la pseŭdonimo Philotheo Castello, De Castro verkis "Flagellum calumniantium", en kiu li akre kritikas la "mensogojn kaj kalumniojn" de kristanaj kuracistoj kontraŭ portugalaj juddevenaj kuracistoj kaj prezentis la atingojn de judaj kuracistoj. En tiu verko, en kiu li plurfoje emfazis la respondecon de la kuracisto antaŭ la socio, videblas kiel suplemento al la libro "Medicus Politicus", kiun lia patro verkis. Kiel lia patro, de Castro vidis kuracistojn kun la devo resanigi la homanimon kaj korpon tiel ke ili povos reprodukti la dian harmonion de la universo en socia harmonio. En 1652 de Castro subskribis la interkonsenton por fondi la portugal-judan komunumon "Bet Israel", kies membro li estis de la konsilantaro ekde 1654 kaj por kiu li alprenis pliajn honorajn postenojn. Kiel reprezentanto de la komunumo, li minacis, ke la komunumo retiriĝu de Hamburgo, se ili malhelpos libere praktiki ilian religion kaj ĉeesti lernejon. En 1666 li estis ĉefa apoganto de [[Ŝabtaj Cvi]] (1626-1676). Pro ekonomiaj problemoj, de Castro devis vendi sian gravan bibliotekon en la lastaj jaroj de sia vivo. Lia tombo troveblas hodiaŭ en la juda tombejo en [[Altona]]. ==Verkaro== * [https://www.google.com.br/books/edition/Benedicti_%C3%A0_Castro_Monomachia_sive_Cert/VglmAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Benedictus+%C3%A0+CASTRO%22&printsec=frontcover Monomachia sive Certamen Medicum], [[1647]] * Flagellum calumniantium seu apologia in qua anonymi cujusdam calumniae refutantur ... clarissimorum Lusitanorum medicorum legitima methodus commendatur ..., Philotheo Castello, [[1631]] * Disputatio medica de apoplexia ..., [[Aelius Everhardus Vorstius]], [[Lejdeno]], [[1621]] ==Literaturo== * [https://persondata.toolforge.org/p/Benedictus_de_Castro Personensuche] * [http://worldcat.org/identities/viaf-45411639/ WorldCat Identities] * [https://www.jewishencyclopedia.com/articles/4132-castro-de-family Jewish Encyclopedia] == Vidu ankaŭ == {{Div col|cols = 3}} * [[Rodrigo de Castro]] (1550-1627) * [[Hugo Grotius]] (1583-1645) * [[Zacutus Lusitanus]] (1575-1642) * [[Uriel Da Costa]] (1585-1640) * [[Joachim Curtius]] (1585–1642) * [[Gabriel da Fonseca]] (1585-1668) * [[Rodrigo da Fonseca]] (1550-1622) * [[Isaac Orobio de Castro]] (1617-1687) {{Div col end}} {{Bibliotekoj}} {{Portalo|Homoj|varianto=longa}} {{Vivtempo|De Castro, Benedictus}} ==Referencoj== {{referencoj|3}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Portugalaj kuracistoj]] [[Kategorio:Portugalaj verkistoj]] [[Kategorio:Portugalaj judoj]] cxsma5irlrjjjinvh7eovx2hz4lwl1h 0 741631 9363682 9044337 2026-04-30T08:01:51Z Sj1mor 12103 /* Vidu ankaŭ */ 9363682 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px; color:yellow;"><big><big>'''Nicolau Tolentino de Almeida<br />(1740-1811)<br />'''</big></big></span> |dosiero =Obras_completas_de_Nicolau_Tolentino_de_Almeida_(1861).jpeg |priskribo ="Obras completas" de Nicolau Tolentino de Almeida (1740-1811), verko eldonita en (1861). |dato de naskiĝo =[[10-a de septembro]] [[1740]] |loko de naskiĝo = [[Lisbono]], [[Portugalio]] |dato de morto =[[23-a de junio]] [[1811]] |loko de morto = [[Lisbono]], [[Portugalio]] | alma_mater =[[Universitato de Koimbro]] }} '''Nicolau Tolentino de Almeida (1740-1811)''' estis eldonisto, komentisto, pedagogo, filologo kaj profesoro pri Retoriko kaj Poetiko en la Kolegio de la Artoj de la [[Universitato de Koimbro]], tie kie li iinstruis ĝis 1790. Li estis pli juna frato de António Soares Barbosa (1734-1801). Barbosa ankaŭ aktivis kiel dekano kaj direktoro de la Fakultato pri Filozofio inter la 29-a de marto 1791 kaj 1800. Li estas konsiderata unu el la grandaj literaturaj figuroj de la portugala 18-a jarcento kaj unu el la plej grandaj satiristoj. == Biografio == [[Dosiero:Nicolau Tolentino peça front.jpg|eta|maldekstre|300px|<center>Frontispico de verko de la portugala verkisto Nicolau Tolentino de Almeida (1783).</center>]] Nicolau Tolentino de Almeida estis filo de D-ro José de Almeida Soares, advokato de la "Casa da Suplicação" ("Tribunalo de la Portugala Kortumo"), en Lisbono, kaj lia edzino Ana Teresa Fróes de Brito, ambaŭ devanantoj el [[Ourém]]. Li studis en la Fakultato pri Juro de la [[Universitato de Koimbro]] inter 1760 kaj 1770 kaj en 1765 li estis nomumita reĝa profesoro pri retoriko. Nekontenta kun la posteno, li estis nomumita en 1780 al nova funkcio en la "Sekretariejo pri Ŝtato de la Negocoj de la Regno". Li ricevis la favorojn de la vesto de kavaliro de la Ordeno de Santiago da Espada, kavaliro de la Ordeno de Kristo kaj fine nobela kavaliro de la Reĝa Domo. Li renkontis gravajn financajn problemojn post la translokigo de la portugala kortumo al Rio-de-Ĵanejro en 1807 kaj mortis sola kaj fraŭla en la aĝo de sepdek jaroj en Lisbono. Li komponis sonetojn, odojn, memorialaĵojn kaj satiraĵojn per ironia kaj komika tono pri la malgraveco de kutimoj kaj tradicioj, la alligo al aspektoj kaj ĉiutagaj malvirtoj. Li ankaŭ verkis omaĝojn al personoj en potencaj pozicioj, kies protekton li bezonis. Lia stilo karakteriziĝas per simpleco kaj proksimiĝas al popularaj kaj interparolaj formoj, kiuj diferencigas lin el la tiama pretendema kaj grandioza novklasika poezio. Li publikigis kolekton titolitan "Obras poéticas" en 1801. == Verkaro == {{Div col|cols = 3}} * [https://www.google.com.br/books/edition/Obras_poeticas_de_Nicol%C3%A1o_Toletino_de_A/cdwFAAAAQAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Nicolau+Tolentino+de+Almeida&printsec=frontcover Obras Poeticas], [[1801]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Obras_posthumas_de_Nicol%C3%A1o_Tolentino_de/sBdEAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Nicolau+Tolentino+de+Almeida&printsec=frontcover Obras póstumas de Nicoláo Tolentino de Almeida], [[1828]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Obras_completas/Fx8BAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Nicolau+Tolentino%22&printsec=frontcover Obras Completas], [[1861]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Obras_completas_de_Nicolau_Tolentino_de/lfQRAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Nicolau+TOLENTINO+DE+ALMEIDA%22&printsec=frontcover Obras completas de Nicolau Tolentino de Almeida], [[1861]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Satyras_e_epistolas/NkE-AQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Satyras+e+epistolas,+com+uma+noticia+biographica+do+poeta&printsec=frontcover Satyras e epistolas], [[1888]] * Sátiras e outros poemas, [[1978]] * Memoriais e sátiras, [[1995]] * O pícaro e o satírico, [[1998]] {{Div col end}} == Literaturo == {{Div col|cols = 3}} * [https://persondata.toolforge.org/p/Nicolau_Tolentino_de_Almeida Personensuche] * [http://www.worldcat.org/identities/lccn-n87-903023/ WorldCat Identities] * [https://www.escritas.org/pt/bio/nicolau-tolentino Escritas.org] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211021002150/https://www.escritas.org/pt/bio/nicolau-tolentino |date=2021-10-21 }} * [http://wwwpoetanarquista.blogspot.com/2013/09/poesia-nicolau-tolentino.html Poet' Anarquista] * [http://www.antoniomiranda.com.br/iberoamerica/portugal/nicolau_tolentino_de_almeida.html Antonio Miranda] * [http://www.bibliologista.com/2014/07/obras-postumas-poesia-de-nicolau.html Bibliologista] * [https://www.infopedia.pt/$obras-poeticas Infopédia] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/16385 Project Gutenberg] * [https://web.archive.org/web/20060519203011/http://www.universal.pt/scripts/hlp/hlp.exe/artigo?cod=2_415 Web Archive.org] {{Div col end}} == Vidu ankaŭ == {{Div col|cols = 3}} * Aurelio Tolentino (dramverkisto) (15.10.1869-05.07.1915) * António Dinis da Cruz e Silva (1731-1799) * [[Eça de Queirós]] (1845-1900) * [[Antero de Quental]] (1842-1891) * [[Domingos Caldas Barbosa]] (1740-1800) * [[Markizo de Pombal|Sebastião José de Carvalho e Melo]] (1699-1782) {{Div col end}} == Referencoj == {{Referencoj|3}}{{Projektoj}}{{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Naskiĝintoj la 10-an de septembro]] [[Kategorio:Mortintoj la 23-an de junio]] [[Kategorio:Portugalaj juristoj]] [[Kategorio:Portugalaj poetoj]] [[Kategorio:Universitato de Koimbro]] qvta1tnul7ftl19x3al99xd8topvh84 0 744483 9363305 8407603 2026-04-29T12:05:01Z Sj1mor 12103 9363305 wikitext text/x-wiki Plantoj komunikas per [[Mikorizo|mikorizaj]] retoj kun aliaj [[plantoj]] de la sama aŭ malsamaj specioj. Mikorizaj retoj ebligas sendi [[signalo]]jn kaj indikojn inter plantoj, kiuj influas la konduton de la konektitaj plantoj kaŭzante [[Morfologio (biologio)|morfologiajn]] aŭ [[Fiziologio|fiziologiajn]] ŝanĝojn. La kemiaj substancoj kiuj agas kiel ĉi tiuj signaloj kaj indikoj estas nomitaj informkemiaĵoj. Ĉi tiuj povas esti [[Alelopatio|alelokemiaĵoj]], defendaj kemiaĵoj aŭ [[Nutraĵo|nutraĵoj]]. Alelokemiaĵojn uzas plantoj por malhelpi la kreskon aŭ evoluigon de aliaj plantoj aŭ organismoj; defendaj kemiaĵoj povas helpi plantojn en mikorizaj retoj defendi sin kontraŭ atakoj age de patogenaj [[mikrobo]]j aŭ [[herbovoruloj]]; translokigitaj nutraĵoj povas influi kreskon kaj nutradon. La rezultoj de studoj kiuj montras ĉi tiajn komunikadojn kondukis al la hipotezo de mekanismoj per kiuj la translokigo de ĉi tiuj nutraĵoj povas influi la taŭgecon aŭ bonfarton de la konektitaj plantoj. == Mikorizaj retoj == Plantoj kaj fungoj formas [[Mutualismo|mutualismajn]] [[Simbiozo|simbiozajn]] interrilatojn, nomitajn mikorizoj, kiuj prenas diversajn formojn, ekzemple arbuskulaj [[Mikorizo|mikorizoj]] (AM) kaj ektomikorizoj (EM) kaj ili troviĝas vaste en la naturo.<ref name="Gorzelak">Gorzelak, Monika A.; Asay, Amanda K.; Pickles, Brian J.; Simard, Suzanne W. (2015). "Inter-plant communication through mycorrhizal networks mediates complex adaptive behaviour in plant communities". AoB Plants. 7: plv050. doi:10.1093/aobpla/plv050. ISSN 2041-2851. PMC 4497361. PMID 25979966.</ref><ref name="Song">Song, Yuan Yuan; Zeng, Ren Sen; Xu, Jian Feng; Li, Jun; Shen, Xiang; Yihdego, Woldemariam Gebrehiwot (2010-10-13). "Interplant Communication of Tomato Plants through Underground Common Mycorrhizal Networks". PLOS ONE. 5 (10): e13324. Bibcode:2010PLoSO...513324S. doi:10.1371/journal.pone.0013324. ISSN 1932-6203. PMC 2954164. PMID 20967206.</ref><ref name="Barto">Barto, E. Kathryn; Hilker, Monika; Müller, Frank; Mohney, Brian K.; Weidenhamer, Jeffrey D.; Rillig, Matthias C. (2011-11-14). "The Fungal Fast Lane: Common Mycorrhizal Networks Extend Bioactive Zones of Allelochemicals in Soils". PLOS ONE. 6 (11): e27195. Bibcode:2011PLoSO...627195B. doi:10.1371/journal.pone.0027195. ISSN 1932-6203. PMC 3215695. PMID 22110615.</ref> Gastigantaj plantoj provizas [[Fotosintezo|fotosinteze]] produktitajn [[Karbonhidrato|karbonhidratojn]] al la mikorizaj fungoj, kiuj uzas ilin en [[metabolo]], aŭ por havi [[energio]]n aŭ por pliigi la grandecon de iliaj [[Hifo|hifaj]] retoj; kaj la funga partnero provizas utilojn al la planto en la formo de plibona sorbado de grundaj nutraĵoj, rezisto kontraŭ akvomanko, kaj pliigita rezisto kontraŭ grundaj kaj [[Folio|foliaj]] [[patogeno]]j kaj aliaj organismoj.<ref name="Song"/><ref name="Zhang">ZHANG, Yi-Can; LIU, Chun-Yan; WU, Qiang-Sheng (2017-05-12). "Mycorrhiza and Common Mycorrhizal Network Regulate the Production of Signal Substances in Trifoliate Orange (Poncirus trifoliata)". Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca. 45 (1): 43. doi:10.15835/nbha45110731. ISSN 1842-4309.</ref><ref name="Babikova">Babikova, Zdenka; Gilbert, Lucy; Bruce, Toby J. A.; Birkett, Michael; Caulfield, John C.; Woodcock, Christine; Pickett, John A.; Johnson, David (2013-05-09). "Underground signals carried through common mycelial networks warn neighbouring plants of aphid attack". Ecology Letters. 16 (7): 835–843. doi:10.1111/ele.12115. ISSN 1461-023X. PMID 23656527.</ref> La fizika unuo kreita de interligitaj retoj de mikorizaj fungaj [[Hifo|hifoj]] konektantaj plantojn de la sama aŭ malsamaj [[specio]]<nowiki/>j estas nomita komuna mikoriza reto (KMR) aŭ simple [[Mikoriza reto|mikoriza reto]] kaj ĝi provizas avantaĝojn al ambaŭ partneroj.<ref name="Simard">Simard, Suzanne W.; Beiler, Kevin J.; Bingham, Marcus A.; Deslippe, Julie R.; Philip, Leanne J.; Teste, François P. (2012-04-01). "Mycorrhizal networks: Mechanisms, ecology and modelling". Fungal Biology Reviews. 26 (1): 39–60. doi:10.1016/j.fbr.2012.01.001. ISSN 1749-4613.</ref><ref name="Barto2">Barto, E. Kathryn; Weidenhamer, Jeffrey D.; Cipollini, Don; Rillig, Matthias C. (2012-11-01). "Fungal superhighways: do common mycorrhizal networks enhance below ground communication?". Trends in Plant Science. 17 (11): 633–637. doi:10.1016/j.tplants.2012.06.007. ISSN 1360-1385. PMID 22818769.</ref> Mikorizajn retojn kreas la funga partnero kaj ili varias en grandeco de iuj kvadrataj centimetroj al dekoj da kvadrataj metroj kaj povas krei ilin ajna AM- aŭ EM-fungo.<ref name="Simard" /> AM-retoj emas esti malpli vastaj ol EM-retoj, sed AM-retoj povas ligi multajn plantojn, ĉar AM-fungoj emas esti malpli selektemaj kaj, tial, povas krei pli larĝajn retojn.<ref name="Song"/><ref name="Gilbert">Gilbert, L.; Johnson, D. (2017), "Plant–Plant Communication Through Common Mycorrhizal Networks", Advances in Botanical Research, Elsevier, pp. 83–97, doi:10.1016/bs.abr.2016.09.001, ISBN 9780128014318</ref><ref name="Simard2">Simard, Suzanne W.; Perry, David A.; Jones, Melanie D.; Myrold, David D.; Durall, Daniel M.; Molina, Randy (1997-08-07). "Net transfer of carbon between ectomycorrhizal tree species in the field". Nature. 388 (6642): 579–582. Bibcode:1997Natur.388..579S. doi:10.1038/41557. ISSN 0028-0836.</ref> En la establo de AM-retoj, hifoj povas aŭ rekte alligi al malsamaj gastigantaj plantoj aŭ ili povas establi konektojn inter malsamaj fungoj per [[Anastomozo|anastomozoj]].<ref name="Achatz">Achatz, Michaela; Morris, E. Kathryn; Müller, Frank; Hilker, Monika; Rillig, Matthias C. (2014-01-13). "Soil hypha-mediated movement of allelochemicals: arbuscular mycorrhizae extend the bioactive zone of juglone". Functional Ecology. 28 (4): 1020–1029. doi:10.1111/1365-2435.12208. ISSN 0269-8463.</ref> === Komunikado === Raportoj diskutas la daŭrantan debaton ene de la scienca komunumo koncerne al kio konsistigas komunikadon, sed la grado de komunikado influas kiel biologoj perceptas kondutojn.<ref name="Scott-Phillips">SCOTT-PHILLIPS, T. C. (2008-01-18). "Defining biological communication". Journal of Evolutionary Biology. 21 (2): 387–395. doi:10.1111/j.1420-9101.2007.01497.x. ISSN 1010-061X. PMID 18205776.</ref> Komunikado kutime temas pri la donata aŭ interŝanĝata informo. Biologia komunikado, tamen, estas ofte difinita laŭ kiel [[Prepariteca (biologio)|biologia taŭgeco]] de organismo estas influita de la translokigo de informo en kaj la sendinto kaj la ricevanto.<ref name="Scott-Phillips" /><ref name=":20">Padje, Anouk van’t; Whiteside, Matthew D; Kiers, E Toby (2016-08-01). "Signals and cues in the evolution of plant–microbe communication". Current Opinion in Plant Biology. 32: 47–52. doi:10.1016/j.pbi.2016.06.006. hdl:1871.1/c745b0c0-7789-4fc5-8d93-3edfa94ec108. ISSN 1369-5266. PMID 27348594.</ref> Signaloj estas la rezulto de evoluita konduto en la sendinto kaj realigas ŝanĝon en la ricevanto donante informon pri la medio de la sendinto. Indikoj estas similaj laŭ deveno sed influas nur la taŭgecon de la ricevanto.<ref name=":20" /> Kaj signaloj kaj indikoj estas gravaj elementoj de komunikado, sed laboristoj daŭrigas singardemon pri kiam ĝi povas esti determinita ke translokigo de informo profitigas kaj sendintojn kaj ricevantojn. Tiel, la nivelo de biologia komunikado povas esti dubinda sen rigora eksperimentado.<ref name=":20" /> Do oni proponis, ke oni uzu la terminon informkemiaĵo por kemiaj substancoj kiuj povas iri de unu organismo al alia kaj instigi ŝanĝojn. Tio ĉi estas grava por kompreni biologian komunikadon, kie ne estas klare, ke komunikado temas pri signalo kiu povas esti avantaĝa al kaj sendinto kaj ricevanto.<ref name="Barto"/> === Konduto kaj informa translokigo === [[Morfologio (biologio)|Morfologia]] aŭ [[Fiziologio|fiziologia]] ŝanĝo en planto pro signalo aŭ indiko el ties medio konsistigas konduton en plantoj, kaj plantoj konektitaj per mikoriza reto kapablas ŝanĝi sian konduton bazite sur la signaloj aŭ indikoj ricevitaj de aliaj plantoj.<ref name="Gorzelak"/> Ĉi tiuj signaloj aŭ indikoj povas esti biokemiaj, elektraj aŭ influi nutraĵan translokigon.<ref name="Gorzelak" /> Planto eligas kemiaĵojn super kaj sub la tero, por komuniki kun iliaj najbaroj por redukti damaĝon pro la medio.<ref name="Song2">Song, Yuan Yuan; Simard, Suzanne W.; Carroll, Allan; Mohn, William W.; Zeng, Ren Sen (2015-02-16). "Defoliation of interior Douglas-fir elicits carbon transfer and stress signalling to ponderosa pine neighbors through ectomycorrhizal networks". Scientific Reports. 5 (1): 8495. Bibcode:2015NatSR...5E8495S. doi:10.1038/srep08495. ISSN 2045-2322. PMC 4329569. PMID 25683155.</ref> Ŝanĝoj en planta konduto kaŭzitaj de la translokigo de informkemiaĵoj varias depende de [[ekologiaj faktoroj]], la tipoj de plantoj kaj la tipo de mikoriza reto.<ref name="Gorzelak" /><ref name="Latif">Latif, S.; Chiapusio, G.; Weston, L.A. (2017), "Allelopathy and the Role of Allelochemicals in Plant Defence", Advances in Botanical Research, Elsevier, pp. 19–54, doi:10.1016/bs.abr.2016.12.001, ISBN 9780128014318</ref> En esploro pri semplantetoj de la oranĝo, mikorizaj retoj agis translokigi informkemiaĵojn, kaj la ĉeesto de la mikoriza reto influis la kreskon de plantoj kaj plibonigis la produktadon de signalaj molekuloj.<ref name="Zhang" /> Unu argumento subtenanta la aserton ke mikorizoj povas translokigi diversaj informkemiaĵojn estas, ke oni montris ke ili translokigas molekulojn kiel [[Lipido|lipidoj]], [[Karbonhidrato|karbonhidratoj]] kaj [[Aminoacido|aminoacidoj]].<ref name="Gilbert" /> Tiel, translokigo de informkemiaĵoj per mikorizaj retoj povas agi por influi plantan konduton. Ekzistas tri ĉefaj tipoj de informkemiaĵoj kiuj evidente agas por instigi signalojn aŭ indikojn de plantoj en mikorizaj retoj, rezulte al pliaj efikoj sur planta konduto: alelokemiaĵoj, defendaj kemiaĵoj kaj nutraĵoj. == Alelopatia komunikado == === Alelopatio === [[Alelopatio]] estas la procezo per kiu plantoj produktas [[Metabolito|duarangajn metabolitojn]] nomitajn [[Alelopatio|alelokemiaĵoj]], kiuj povas malhelpi la evoluadon de aliaj plantoj aŭ organismoj. Alelokemiaĵoj povas influi nutraĵan sorbon, fotosintezon kaj kreskon; cetere, ili povas malpliige regi defendajn [[Geno|genojn]], influi [[Mitokondrio|mitokondrian]] funkcion kaj interrompi [[Ĉelmembrano|membranan trapenetreblecon]] kaŭzante problemojn pri [[Spirado|spirado]].<ref name="Latif" /> === Alelokemiaĵoj === Plantoj produktas multajn tipojn de alelokemiaĵoj, kiel [[Tiofeno|tiofenoj]] kaj [[juglono]], 5-hidroksi-1,4-naftalendiono, kiun plantaj radikoj povas eligi en la [[rizosfero]].<ref name="Achatz"/> Plantoj liberigas alelokemiaĵojn pro [[Biota streĉiteco|biotaj]] kaj [[Abiota streĉiteco|abiotaj]] streĉitecoj en sia medio kaj ofte liberigas ilin kune kun defendaj kombinaĵoj.<ref name="Latif"/> Por ke alelokemiaĵoj havu malutilan efikon sur cela planto, ili devas ekzisti en sufiĉa koncentriĝo esti [[Tokseco|toksaj]], sed, kiel bestaj [[Feromono|feromonoj]], alelokemiaĵoj liberiĝas en tre malgrandaj kvantoj kaj dependas de la reago de la cela planto por amplifi la efikon.<ref name="Achatz" /><ref name="Latif" /> Pro iliaj pli malaltaj koncentriĝoj kaj la facileco en kiu ili estas degeneritaj en la medio, la tokseco de alelokemiaĵoj limiĝas pro grunda malsekeco, [[Idealstato de grundo|grundstrukturo]] kaj organikaj tipoj kaj [[Mikroorganismo|mikroboj]] ĉeestantaj en la grundo.<ref name="Achatz" /> La efikeco de alelopatiaj interagoj estas dubindaj en indiĝenaj [[Habitato (ekologio)|habitatoj]] pro la efikoj de ilia irado tra grundoj, sed studoj montris, ke mikorizaj retoj pliefikigas ilian translokigon.<ref name="Barto"/> Oni supozas, ke ĉi tiuj informkemiaĵoj kapablas iri pli rapide tra mikorizaj retoj, ĉar la retoj protektas ilin kontraŭ iuj danĝeroj de elsendado tra la grundo, kiel perkolado kaj degenero.<ref name="Barto" /><ref name="Barto2"/> Tiu ĉi alta translokiga rapido supozeble okazas se la alelokemiaĵoj movas tra akvo sur hifaj surfacoj aŭ per citoplasma alfluado.<ref name="Barto" /><ref name="Achatz" /> Studoj raportis koncentriĝojn de alelokemiaĵoj je du al kvar fojoj pli altaj en plantoj konektitaj per mikorizaj retoj.<ref name="Barto" /><ref name="Barto2" /> Tiel, mikorizaj retoj povas faciligi la translokigon de ĉi tiuj informkemiaĵoj. === Komunikado === Studoj montris [[Korelacio|korelaciojn]] inter pli altaj niveloj de alelokemiaĵoj en celaj plantoj kaj la ĉeesto de mikorizaj retoj. Ĉi tiuj studoj forte sugestas ke mikorizaj retoj pliigas la translokigon de alelopatiaj kemiaĵoj kaj vastigas la gamon, nomita la bioaktiva zono, en kiu ili povas disvastiĝi kaj daŭrigi sian funkcion.<ref name="Barto"/> Cetere, studoj indikas, ke pliigitaj bioaktivaj zonoj helpas pri la efikeco de la alelokemiaĵoj ĉar ĉi tiuj informkemiaĵoj ne povas iri longan distancon sen mikoriza reto.<ref name="Barto2"/> Okazis pli granda amasigo de alelokemiaĵoj, kiel tiofenoj kaj la herbicido <nowiki>''imazamox''</nowiki>, en celaj plantoj konektitaj al provizanta planto tra mikoriza reto ol sen tia konekto. Tio subtenas la konkludon ke la mikoriza reto pliigis la bioaktivan zonon de la alelokemiaĵo.<ref name="Barto2" /> Alelopatiaj kemiaĵoj ankaŭ estis montritaj malhelpi celplantan kreskon kiam la cela kaj provizanta plantoj estas konektitaj tra AM-retoj.<ref name="Barto" /> La nigra juglando estas unu el la plej frue studitaj ekzemploj de alelopatio kaj produktas juglonon, kiu malhelpas kreskadon kaj akvosorbadon en najbaraj plantoj.<ref name="Achatz"/> En studoj de juglono en nigraj juglandoj kaj iliaj celaj specioj, la ĉeesto de mikorizaj retoj kaŭzis celajn plantojn elmontri reduktitan kreskon pliigante la translokigon de la informkemiaĵo.<ref name="Achatz" /> Makula centaŭreo, alelopatia invadema specio, provizas pli pluan pruvon de la kapableco de mikorizaj retoj kontribui al la translokigo de alelokemiaĵoj. [[Centaŭreo]], ''Centaurea stoebe,'' povas ŝanĝi la plantspecion al kiu specifa AM-fungo preferas konekti, ŝanĝante la strukturon de la reto por ke la invadema planto dividas reton kun ties celplanto.<ref name="Mummey">Mummey, Daniel L.; Rillig, Matthias C. (2006-08-30). "The invasive plant species ''Centaurea maculosa'' alters arbuscular mycorrhizal fungal communities in the field". Plant and Soil. 288 (1–2): 81–90. doi:10.1007/s11104-006-9091-6. ISSN 0032-079X. S2CID 9476741.</ref> Ĉi tiuj kaj aliaj studoj provizas pruvon, ke mikorizaj retoj povas faciligi la efikojn sur planta konduto kaŭzitaj de alelokemiaĵoj. == Defenda komunikado == === Superrigardo === Mikorizaj retoj povas konekti multajn malsamajn plantojn kaj provizi dividitajn vojojn laŭ kiuj plantoj povas translokigi informkemiaĵojn rilatajn al atakoj age de patogenoj aŭ herbovoruloj, permesante al ricevantaj plantoj reagi same kiel la infektitaj aŭ infestitaj plantoj.<ref name="Barto2"/> Diversaj substancoj derivitaj de plantoj agas kiel ĉi tiuj informkemiaĵoj. === Defendaj reagoj === Kiam plantoj estas atakataj, ili povas montri fizikajn ŝanĝojn, ekzemple plifortigante siajn ĉelajn murojn, deponante [[Kalozo|kalozon]] aŭ formante korkon.<ref name=":10">Prasannath, K. (2017-11-22). "Plant defense-related enzymes against pathogens: a review". AGRIEAST: Journal of Agricultural Sciences. 11 (1): 38. doi:10.4038/agrieast.v11i1.33. ISSN 1391-5886.</ref> Ili povas ankaŭ ŝanĝiĝi biokemie, ekzemple produktante volatilajn organikajn kombinaĵojn (VOK) aŭ pliige [[Geno|reguligi genojn]] produktante aliajn defendajn enzimojn, el kiuj multaj estas toksaj al patogenoj aŭ herbovoruloj.<ref name="Song"/><ref name=":10" /><ref name=":11">Lu, Hua (2009-08-01). "Dissection of salicylic acid-mediated defense signaling networks". Plant Signaling & Behavior. 4 (8): 713–717. doi:10.4161/psb.4.8.9173. ISSN 1559-2324. PMC 2801381. PMID 19820324.</ref><ref name=":12">Turner, John G.; Ellis, Christine; Devoto, Alessandra (2002-05-01). "The Jasmonate Signal Pathway". The Plant Cell. 14 (suppl 1): S153–S164. doi:10.1105/tpc.000679. ISSN 1040-4651. PMC 151253. PMID 12045275.</ref> [[Salikata acido]] (SA) kaj ties derivaĵoj, kiel metila salikato, estas VOK kiuj helpas plantojn rekoni infekton aŭ ataki kaj organizi aliajn plantajn defendojn kaj elmetado al ili en bestoj povas kaŭzi [[Patologio|patologiajn]] procezojn.<ref name=":11" /><ref name=":13">Dempsey, D’Maris Amick; Klessig, Daniel F. (2017-03-23). "How does the multifaceted plant hormone salicylic acid combat disease in plants and are similar mechanisms utilized in humans?". BMC Biology. 15 (1): 23. doi:10.1186/s12915-017-0364-8. ISSN 1741-7007. PMC 5364617. PMID 28335774.</ref> [[Terpenoido|Terpenoidoj]] produktiĝas en multaj plantoj aŭ produktiĝas kiel respondo al premo kaj agas multe kiel metila salikato.<ref name=":13" /> [[Jasmonato|Jasmonatoj]] estas klaso de VOK produktita de la vojo de [[jasmona acido]] (JA). Jasmonatoj uziĝas en planta defendo kontraŭ insektoj kaj patogenoj kaj povas kaŭzi la esprimon de [[proteazo]], kiuj defendas kontraŭ insekta atako.<ref name=":12" /> Plantoj havas multajn metodojn reagi al atako, inkluzive la produktadon de VOK, kiuj povas kunordigi defendojn inter plantoj konektitaj per mikorizaj retoj. === Komunikado === Multaj studoj raportas ke mikorizaj retoj faciligas la kunordigon de defendoj inter parencaj plantoj uzante volatilajn organikajn kombinaĵojn kaj aliajn plantajn defendajn enzimojn agante kiel informkemiaĵoj. Pretigo okazas kiam la defendoj de planto aktiviĝas antaŭ atako. Studoj montris ke pretigo de plantaj defendoj inter plantoj en mikorizaj retoj povas esti aktivigitaj de la retoj, ĉar ili plifaciligas por ĉi tiuj informkemiaĵoj disvastiĝi inter la parencaj plantoj. La defendoj de neinfektitaj plantoj estas pretigitaj de ilia respondo tra la reto al la terpenojdoj produktitaj de la infektitaj plantoj.<ref name=":14">Sharma, Esha; Anand, Garima; Kapoor, Rupam (2017-01-12). "Terpenoids in plant and arbuscular mycorrhiza-reinforced defence against herbivorous insects". Annals of Botany. 119 (5): 791–801. doi:10.1093/aob/mcw263. ISSN 0305-7364. PMC 5378189. PMID 28087662.</ref> AM-retoj povas pretigi plantajn defendajn reakciojn kaŭzante ilin pliigi la produktadon de terpinojdoj.<ref name=":14" /> En studo de tomataj plantoj konektitaj tra AM-reto, planto ne infektita de funga patogeno montris indikojn de defenda pretigo kiam alia planto en la reto infektiĝis, kaŭzante la neinfektitan planton pliige reguligi genojn por la SA kaj JA vojoj.<ref name="Song"/> Simile, plantoj sen afidoj evidente nur kapablas esprimi la SA vojojn kiam mikoriza reto konektas ilin al infestitaj plantoj. Cetere, nur tiam ili montris reziston al la herbovorulo, montrante ke la plantoj kapablas translokigi defendajn informkemiaĵojn tra la mikoriza reto.<ref name="Babikova"/> Multaj insektaj herbovoruloj estas allogataj al sia manĝaĵo per VOK. Kiam la planto estas konsumata, tamen, la konsisto de la VOK ŝanĝiĝas, kiu tiam povas kaŭzi ilin mallogi la herbovorulojn kaj allogi insektajn predantojn, kiel [[vespo|parazitoidajn vespojn]].<ref name=":13"/> Metila salikato montriĝis esti la ĉefa VOK produktita de faboj en studo kiu montris ĉi tiun efikon. Ĝi estis en altaj koncentriĝoj en infestitaj kaj neinfestitaj plantoj, kiuj estis konektitaj nur tra mikoriza reto.<ref name="Babikova"/> Planto kunhavanta mikorizan reton kun alia kiu estas atakata montros similajn defendajn strategiojn kaj ĝiaj defendoj pretiĝos pliigi la produktadon de toksinoj aŭ kemiaĵoj kiuj mallogas atakantojn aŭ allogas defendan specion.<ref name="Song"/> Enkonduko de budworm, <nowiki>''Choristoneura''</nowiki> sp., al arboj de [[Menzies-pseŭdocugo]] (''Pseudotsuga menziesii'') rezultigis pliigitan produktadon de defendaj enzimoj en neinfestitaj pinoj (''Pinus ponderosa)'' konektitaj al la difektita arbo per EM-reto. Ĉi tiu efiko montras, ke defendaj informkemiaĵoj translokigitaj tra tia reto povas kaŭzi rapidajn pliigojn en rezisto kaj defendo en neinfestitaj plantoj de malsama specio.<ref name="Song2"/> La rezultoj de ĉi tiuj studoj subtenas la konkludon ke kaj EM- kaj AM-retoj provizas vojojn por defendaj informkemiaĵoj de infektitaj aŭ infestitaj gastigantoj por instigi defendajn ŝanĝojn en neinfektitaj aŭ neinfestitaj [[Samspecieco|samspeciaj]] kaj [[Samspecieco|alispeciaj]] plantoj kaj ke iuj ricevintaj specioj ĝenerale suferas malplian difekton pro infestiĝo aŭ infekto.<ref name="Gorzelak"/><ref name="Song"/><ref name="Gilbert"/><ref name="Song2"/> == Nutraĵa komunikado == === Superrigardo === Multaj studoj raportis ke karbono, nitrogeno kaj fosforo translokiĝas inter [[Samspecieco|samspeciaj]] kaj [[Samspecieco|alispeciaj]] plantoj tra AM- kaj EM-retoj.<ref name="Song"/><ref name="Song2"/><ref>Philip, Leanne; Simard, Suzanne; Jones, Melanie (2010-09-22). "Pathways for below-ground carbon transfer between paper birch and Douglas-fir seedlings". Plant Ecology & Diversity. 3 (3): 221–233. doi:10.1080/17550874.2010.502564. ISSN 1755-0874. S2CID 85188897.</ref><ref name=":17">Selosse, Marc-André; Richard, Franck; He, Xinhua; Simard, Suzanne W. (2006-11-01). "Mycorrhizal networks: des liaisons dangereuses?". Trends in Ecology & Evolution. 21 (11): 621–628. doi:10.1016/j.tree.2006.07.003. ISSN 0169-5347. PMID 16843567.</ref> Aliaj nutraĵoj ankaŭ povas translokiĝi, kiel stroncio kaj rubidio, kiuj estas analogoj de kalcio kaj kalio respektive, ankaŭ evidente moviĝas tra AM-reto inter samspeciaj plantoj.<ref name=":18">Meding, S.M.; Zasoski, R.J. (2008-01-01). "Hyphal-mediated transfer of nitrate, arsenic, cesium, rubidium, and strontium between arbuscular mycorrhizal forbs and grasses from a California oak woodland". Soil Biology and Biochemistry. 40 (1): 126–134. </ref> Esploristoj kredas ke translokigo de nutraĵoj tra mikorizaj retoj povos agi ŝanĝi la konduton de ricevantaj plantoj, instigante fiziologiajn aŭ biokemiajn ŝanĝojn, kaj estas indikoj ke ĉi tiuj ŝanĝoj plibonigis nutradon, kreskigan kaj supervivon de ricevantaj plantoj.<ref name="Song2" /> === Mekanismoj === Pluraj mekanismoj estas observitaj kaj proponitaj, per kiuj nutraĵoj povas moviĝi inter plantoj konektitaj per mikoriza reto, inkluzivante fonto-malfontaj interrilatojn, preferatan translokigon kaj parencajn mekanismojn. Translokigo de nutraĵoj povas sekvi fonto-malfontan interrilaton, kie nutraĵoj moviĝas de zonoj de pli alta koncentriĝo al zonoj de pli malalta koncentriĝo.<ref name="Gorzelak"/> Eksperimento kun gresoj kaj [[forboj]] el Kalifornia kverka arbaro montris, ke nutraĵoj translokiĝas inter plantaj specioj per AM-mikoriza reto, kun diversaj specioj agantaj kiel fontoj kaj malfontoj por malsamaj elementoj.<ref name=":18"/> Nitrogeno evidente fluas de [[Nitrogena fiksado|nitrogeno-fiksanta]]<nowiki/>j plantoj al ne-nitrogenofiksantaj plantoj tra mikoriza reto laŭ fonta-malfonta interrilato.<ref name=":17"/> Montriĝis ke ekzistas mekanismoj per kiuj mikorizaj fungoj povas prefere asigni nutraĵojn al specifaj plantoj sen fonto-malfonta interrilato.<ref>Fellbaum, Carl R.; Mensah, Jerry A.; Cloos, Adam J.; Strahan, Gary E.; Pfeffer, Philip E.; Kiers, E. Toby; Bücking, Heike (2014-05-02). "Fungal nutrient allocation in common mycorrhizal networks is regulated by the carbon source strength of individual host plants". New Phytologist. 203 (2): 646–656. doi:10.1111/nph.12827. ISSN 0028-646X. PMID 24787049.</ref><ref>Kiers, E. T.; Duhamel, M.; Beesetty, Y.; Mensah, J. A.; Franken, O.; Verbruggen, E.; Fellbaum, C. R.; Kowalchuk, G. A.; Hart, M. M. (2011-08-11). "Reciprocal Rewards Stabilize Cooperation in the Mycorrhizal Symbiosis". Science. 333 (6044): 880–882. Bibcode:2011Sci...333..880K. doi:10.1126/science.1208473. ISSN 0036-8075. PMID 21836016. S2CID 44812991.</ref> Studoj trovis dudirektan translokigon de nutraĵoj inter plantoj konektitaj per reto, kaj plantoj povas dividi karbonon inter si neegale, foje al la avantaĝo de unu specio super alia.<ref name="Simard2"/><ref name=":17"/> Parenceco povas agi kiel alia translokiga mekanismo. Troviĝis ke pli da karbono interŝanĝiĝas inter la radikoj de pli proksime rilataj pseŭdocugoj kiuj dividas reton ol malpli rilataj radikoj.<ref name="Simard2"/> Pruvo estas ankaŭ pliiĝanta, ke [[Mikronutraĵo|mikronutraĵoj]] translokigataj tra mikorizaj retoj povas komuniki parencecon inter plantoj. Karbona translokigo inter semplantidaj pseŭdocugoj supozigis laboristojn ke mikronutraĵa translokigo tra la reto eble pliigas karbonan translokiĝon inter rilataj plantoj.<ref name="Simard2" /><ref name="Song2"/> === Komunikado === Ĉi tiuj translokigaj mekanismoj povas faciligi movadon de nutraĵoj tra mikorizaj retoj kaj rezultas en kondutaj modifaĵoj en parencaj plantoj, kiel indikita de morfologiaj aŭ fiziologiaj ŝanĝoj, pro la informkemiaĵoj transigataj. Unu studo raportis trifojan pliigon en fotosintezo en la [[papera betulo]], ''Betula papyrifera,'' translokiganta karbonon al pseŭdocugoj, indikante fiziologian ŝanĝon en la arbo kiu produktis la signalon.<ref>SIMARD, SUZANNE W.; JONES, MELANIE D.; DURALL, DANIEL M.; PERRY, DAVID A.; MYROLD, DAVID D.; MOLINA, RANDY (2008-06-28). "Reciprocal transfer of carbon isotopes between ectomycorrhizal Betula papyrifera and Pseudotsuga menziesii". New Phytologist. 137 (3): 529–542. doi:10.1046/j.1469-8137.1997.00834.x. ISSN 0028-646X. PMID 33863069.</ref> Fotosintezo pliiĝis en pseŭdocugaj semplantidoj per la transportado de karbono, nitrogeno kaj akvo de pli maljuna arbo konektita per mikoriza reto.<ref>Teste, François P.; Simard, Suzanne W.; Durall, Daniel M.; Guy, Robert D.; Berch, Shannon M. (2010-01-25). "Net carbon transfer betweenPseudotsuga menziesiivar.glaucaseedlings in the field is influenced by soil disturbance". Journal of Ecology. 98 (2): 429–439. doi:10.1111/j.1365-2745.2009.01624.x. ISSN 0022-0477.</ref> Cetere, nutraĵa translokigo de pli maljunaj al pli junaj arboj per reto povas multe pliigi kreskigajn rapidojn de la pli junaj ricevantoj.<ref>Teste, François P.; Simard, Suzanne W.; Durall, Daniel M.; Guy, Robert D.; Jones, Melanie D.; Schoonmaker, Amanda L. (2009-10-01). "Access to mycorrhizal networks and roots of trees: importance for seedling survival and resource transfer". Ecology. 90 (10): 2808–2822. doi:10.1890/08-1884.1. ISSN 0012-9658. PMID 19886489.</ref> Fiziologiaj ŝanĝoj pro ekologia streĉiteco ankaŭ iniciatis nutraĵan translokigon, kaŭzante la movadon de karbono de la radikoj de la premata planto al la radikoj de samspecia planto per mikoriza reto.<ref name="Song2"/> Tiel, nutraĵoj translokigitaj per mikoriza reto agas kiel signaloj kaj indikoj por ŝanĝi la konduton de la konektitaj plantoj. == Evoluaj kaj adaptaj perspektivoj == === Superrigardo === Oni supozas, ke evoluan taŭgecon plibonigas la translokigo de informkemiaĵoj per komunaj mikorizaj retoj, ĉar tiaj signaloj kaj indikoj povas instigi reagojn kiuj povas helpi la ricevanton supervivi en ties medio.<ref name="Song2"/> Plantoj kaj fungoj [[Evolucio (teorio)|evoluigis]] [[Heredo (genetiko)|heredebajn]] [[Genetiko|genetikaj]]<nowiki/>n trajtojn, kiuj influas siajn interagojn, ĉiu kun aliaj, kaj eksperimentoj, kiel tiu, kiu montris la [[Heredeblo|heredeblon]] de mikorizaj koloniigo en la [[okulvigno]], (''Vigna unguiculata''), donas pruvon.<ref name="Gorzelak"/><ref>ROSADO, S. C. S.; KROPP, B. R.; PICHÉ, Y. (1994-01-01). "Genetics of ectomycorrhizal symbiosis". New Phytologist. 126 (1): 111–117. doi:10.1111/j.1469-8137.1994.tb07544.x. ISSN 0028-646X.</ref><ref>Mercy, M. A.; Shivashankar, G.; Bagyaraj, D. J. (1989-04-25). "Mycorrhizal colonization in cowpea is host dependent and heritable". Plant and Soil. 122 (2): 292–294. doi:10.1007/bf02444245. ISSN 0032-079X.</ref> Cetere, ŝanĝoj en la konduto de unu partnero en mikoriza reto povas influi aliajn en la reto; tiel, la mikoriza reto povas provizi [[Evolua premo|selekteman premon]] pliigi la taŭgecon de ties membroj.<ref name="Gorzelak" /> === Adaptivaj mekanismoj de mikorizaj fungoj kaj plantoj === Kvankam oni serĉas pli {{N|rigora pruvo}}, jam proponitaj mekanismoj eble povas klarigi kiel la translokigo de informkemiaĵoj per mikorizaj retoj povas influi la taŭgecon de la konektitaj plantoj kaj fungoj. Fungo povas prefere asigni karbonon kaj defendajn informkemiaĵojn al plantoj kiuj provizas al ĝi pli da karbono, ĉar tio ĉi helpas maksimumigi ĝian sorbon de karbono.<ref name="Song2"/> Tio ĉi povas okazi en ekosistemoj kie ekologiaj streĉitecoj, kiel klimata ŝanĝo, kaŭzas variadon en la tipoj de plantoj en la mikoriza reto.<ref name="Song2" /> Fungo ankaŭ eble profitigas sian propran supervivon, prenante karbonon de gastiganto kun superfluo kaj donante ĝin al alia kiu bezonas ĝin. Tiel ĝi asekuras la supervivon de pliaj eventualaj gastigantoj kaj lasas por si pliajn karbonajn fontojn, kontraŭ la ebleco ke specifa gastiganta specio suferos.<ref name="Gorzelak"/> Tiel, preferata translokigo povas plibonigi fungan taŭgecon. Planta taŭgeco ankaŭ povas pliboniĝi laŭ pluraj vojoj. Parenceco eble estas faktoro, ĉar plantoj en reto estas pli probable rilataj; tial, parenca elektado eble plibonigas inkluzivan [[Taŭgeco biologia|taŭgecon]] kaj klarigas kial planto subtenu fungon kiu helpas aliajn plantojn akiri nutraĵojn.<ref name="Gorzelak"/><ref>File, Amanda L.; Klironomos, John; Maherali, Hafiz; Dudley, Susan A. (2012-09-28). "Plant Kin Recognition Enhances Abundance of Symbiotic Microbial Partner". PLOS ONE. 7 (9): e45648. Bibcode:2012PLoSO...745648F. doi:10.1371/journal.pone.0045648. ISSN 1932-6203. PMC 3460938. PMID 23029158.</ref> Ricevi defendajn signalojn aŭ indikojn de infestita planton estus adaptive, ĉar la ricevanta planto kapablus pretigi ties proprajn defendojn antaŭ atako de herbovoruloj.<ref name=":13"/> Alelopatiaj kemiaĵoj translokigitaj tra KMR ankaŭ povus influi kiujn plantoj elektiĝu por supervivo, limigante la kreskon de konkursantoj per redukto de ilia aliro al nutraĵoj kaj lumo.<ref name="Barto"/> Sekve, translokigo de la diversaj klasoj de informkemiaĵoj eble estus adaptiva por plantoj. == Vidu ankaŭ == * [[Mikorizo]] * [[Signalkemiaĵo]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Fungoj]] [[Kategorio:Plantoj]] [[Kategorio:Simbiozo]] smgl0gdu6657rt7dxlqt9lyqd5loit0 2 747889 9363688 9360540 2026-04-30T08:24:46Z ListeriaBot 119734 Wikidata list updated [V2] 9363688 wikitext text/x-wiki List of articles to check. {{Wikidata list |sparql=SELECT (wd:Q29934200 as ?item) (substr(GROUP_CONCAT(?l),1,2000000) as ?all) { hint:Query hint:optimizer "None". { SELECT (CONCAT("[[",?n,"]] · ") as ?l) { ?i wikibase:statements 0 . [ ] schema:about ?i ; schema:isPartOf <https://eo.wikipedia.org/>; schema:name ?n } } } |columns=?all|short=true|chart=y }} {| class='wikitable sortable' ! ?all |- | [[Jante]] · [[Atlantika sekcio de la transmara distrikto (Francio)]] · [[Hindioceana sekcio de la transmara distrikto (Francio)]] · [[Pacifika sekcio de la transmara distrikto (Francio)]] · [[Sennacia Banko]] · [[Feliĉa primo]] · [[Palmeros]] · [[KAM - Regionális és Antropológiai Kutatások Központja]] · [[Károli Gáspár Irodalmi Társaság]] · [[Valo de azaleoj]] · [[Treviro (distrikto)]] · [[Artistkolonio (Miskolc)]] · [[Numerikaj kapabloj en Down-sindromo]] · [[Erdélyi Római Katolikus Népszövetség]] · [[Batalo sur Zengő]] · [[Dibrivka]] · [[Diferenco inter pedofilio kaj pederastio]] · [[Raŭpa ŝtupiranto]] · [[Il (dio)]] · [[Aerkamerbloko]] · [[Unio Nacia de Studentoj de Nikaragvo]] · [[Lingva demokratio]] · [[Lunatiko (muzikgrupo)]] · [[IE-Munde]] · [[Moskva astronomia klubo]] · [[Armena Kongreso de Orientaj Armenoj]] · [[43-Vira Skuamiŝo]] · [[Lukiana skolo]] · [[Astronomiala Kayereto]] · [[Kuriero Internaciona]] · [[Konsilio pri la rusa lingvo ĉe la Prezidanto de Rusio]] · [[Uljanovska Esperanto-klubo]] · [[Blovado]] · [[Milvo]] · [[Barmoodano]] · [[Endemiaj birdoj de Okcidenta Afriko]] · [[Libertarianismaj vidpunktoj pri intelektaj posedrajtoj]] · [[Libertarianismaj vidpunktoj pri mortpuno]] · [[Libertarianismaj vidpunktoj pri naturaj rimedoj]] · [[Ĝiĝeleoj]] · [[Severe pozitiva tradona funkcio]] · [[Dvara]] · [[Misrijaoj]] · [[Rajper]] · [[Svingrajdado]] · [[Sumbaj deciduaj arbaroj]] · [[Belorusa listo de Katin]] · [[Tipoj de kotono]] · [[Tonsilabo]] · [[Iögo]] · [[Kuniga ŝraŭbaĵo]] · [[Festo de Pola Aviado]] · [[Homoforo]] · [[Funebro en Pollando post morto de Johano Paŭlo la 2-a]] · [[Volapükagased pro Nedänapükans]] · [[Historio de la Esperantista klubo en Brno (1969-1989)]] · [[Historio de la Esperantista klubo en Brno (1990-)]] · [[Historio de la Esperanto-klubo de Prago]] · [[Subterejo de la reĝa palaco de Praga burgo]] · [[Historia kelaro en Litoměřice]] · [[Kafejo Fenix (Ostrava)]] · [[Karsto ĉe Hranice]] · [[Katakomboj en Český Brod]] · [[Kaverno de Paclt]] · [[Kavernoj de rokaro en Adrŝpaĥ]] · [[Kavernoj de rokaro en Klokočí]] · [[Kavernoj de rokaro en Teplice]] · [[Kavernoj en Praĥovaj rokoj]] · [[Kazematoj en Vyšehrad]] · [[Keloj de Malnova Urbo (Prago)]] · [[Keloj en kastelo en Český Krumlov]] · [[Chupa-chupa]] · [[Sen:esepera]] · [[Ĉeĥa arto]] · [[Biblioteko de Esperantista Klubo en Brno]] · [[Elingvo]] · [[Esperanto-eldonaĵoj eldonitaj en Brno]] · [[Historio de la Esperantista klubo en Brno (1900-1914)]] · [[Historio de la Esperantista klubo en Brno (1919-1938)]] · [[Historio de la Esperantista klubo en Brno (1939-1945)]] · [[Historio de la Esperantista klubo en Brno (1946-1952)]] · [[Historio de la Esperantista klubo en Brno (1952-1968)]] · [[Klubo de Esperanto-Amikoj en Svitavy]] · [[Laborista Unuiĝo Esperantista]] · [[Nikolao (festo)]] · [[Transkonduko (muziko)]] · [[Zülags]] · [[Liro (konkurso)]] · [[Ile]] · [[Ido reformita]] · [[Murlampo]] · [[Breathanach]] · [[Administra kaj teritoria evoluo de Ostrava]] · [[Diala Jurnaleto]] · [[Adorado de la Sanktega Sakramento]] · [[Ek! (esperanto-klubo)]] · [[Monario]] · [[Esperanto-Rondo en IKEDA]] · [[Regiono (politiko)]] · [[Ĉeĥoslovakaj fortikaĵaj obstakloj]] · [[Listo pri transloĝigo de 33 municipoj de Drahana montetaro (1940 - 1945)]] · [[Belorusa Liberiga Armeo]] · [[Ilustrita Biblioteko]] · [[Imagu-Filmoj]] · [[Imperativoj de la vivo]] · [[Imperatoro de AMORC]] · [[Impulso (telefonio)]] · [[Indekso de ĉina skribo laŭ radikalo]] · [[Indico (notacio)]] · [[Industri-medicina aparato]] · [[Industrio de mizero]] · [[Infanopilgrimado]] · [[Influantaj faktoroj de enzima aktiveco]] · [[Insigno de Esperanto]] · [[Instrumentotekniko]] · [[Integralo (ekzemploj)]] · [[Intelekta sensencaĵo]] · [[Intelekto aktualiga kaj intelekto potenciala]] · [[Interasocia Renkontiĝo de Esperanto ĉe Mediteraneo]] · [[Interelementa rilato]] · [[Interkonsento de Kolonjo]] · [[Interkulturo]] · [[Interlingvaisto]] · [[Internacia Ekzamena Komisiono]] · [[Internacia Esperantista Farmaciista Asocio]] · [[Internacia Esperanto-Kampadejo Primoŝteno]] · [[Internacia Esperanto-Muzeo en Vieno (teksto)]] · [[Internacia Esperanto-Servo]] · [[Internacia Finnugra Kongreso]] · [[Internacia Foira Esperantista Renkontiĝo]] · [[Internacia Humanitara Organizo Espero]] · [[Internacia Knabama Tago]] · [[Internacia Komerca Revuo]] · [[Internacia Labor-Oficejo]] · [[Internacia latino]] · [[Internacia Sciencista Dokumentaro]] · [[Internacia Unio Esperantista]] · [[Internacia Unuiĝo de Esperantistaj Societoj]] · [[Internaciismo kaj purismo]] · [[Internationale Spieltage SPIEL]] · [[Interreta rolludo]] · [[Interrilatoj spirito-materio]] · [[Intertajda zono]] · [[Inversiga filmo]] · [[Io-ujo-batalo]] · [[Iranaj artistoj]] · [[Islama rego]] · [[Istvan Bierfaristo]] · [[Ixtlán]] · [[JAGI]] · [[Jaroj en filmo]] · [[Je la nomo de l' vivo]] · [[JEFO-Vikio]] · [[Jemanĵao]] · [[Jesuo kaj Magdalena]] · [[Jiménez (Michoacán)]] · [[Juĝa neŭropatologio]] · [[Jubilea Libro 1903 - 2003]] · [[Juda kvartalo (Maribor)]] · [[Judaj terminoj]] · [[Junto (hidraŭliko)]] · [[Jura-Esperanto]] · [[Jutlanda regionismo]] · [[Kaŝslipeto]] · [[Kaŭna Esperanto-Societo]] · [[Kakolalio]] · [[Kalopieduloj]] · [[Kanada universitata piedpilko]] · [[Kantono Ferguson (Vaŝingtona Teritorio)]] · [[Kapelo de Sankta Andreo]] · [[Kapitano Ciborgo]] · [[Kapitano Pafo]] · [[Kapsulraŭpo]] · [[Kara Junula Nescio]] · [[Karbodeponejo]] · [[Karbondioksido en ekonomio]] · [[Karikaturaj bildkartoj de desegnisto Jean-Robert]] · [[Kasitoj]] · [[Kasuelo]] · [[Kataluna Esperantista Renkontiĝo]] · [[Kataluna Inform-Servo Televida]] · [[Kataluna kristnaska ciklo]] · [[Katoj kaj ĉevaloj]] · [[Katolika Nacio]] · [[Kavkornuloj]] · [[Kazo post ''kiel'']] · [[Keldârê]] · [[Kiam Parizo estis Parizo eĉ por ni esperantistoj]] · [[Kie estas la eklezio de Kristo]] · [[Kio? Kie? Kiam? (muziko)]] · [[Kirnitzschtal]] · [[Kistermelők Lapja]] · [[Klara lingvo]] · [[Klasifiko de etnoj]] · [[Klasifiko de loknomoj]] · [[Klasika araba triangulo]] · [[Klosterneuburg (urbo)]] · [[Klostronovburga Altaĵo-ŝoseo]] · [[Ko’ilidel]] · [[Kodo Roosevelt]] · [[Teatro Kiss Stúdió]] · [[Karaokeo en Esperanto]] · [[Floresta (Paranao)]] · [[Flugiloj de Malfacila Vento]] · [[Flugo de strigoj]] · [[Foirplaco de Karlovy Vary]] · [[Fokso-Nukso]] · [[Folihava lignoplanto]] · [[Fondaĵo Joseph Ratzinger-Benedikto la 16-a]] · [[Fonduso por Esperantologiaj Studoj]] · [[Fonetika bild-skribo]] · [[Fororkestro]] · [[Framasona Esperanto]] · [[Framasonisma loĝio Lázaro Luiz Zamenhof]] · [[Francaj tradiciaj dancoj]] · [[Fratoj Lukaŝidoj]] · [[Frazosintakso]] · [[Free Esperanto Course]] · [[Fremdlingva Eldonejo (Sofio)]] · [[Freqüències]] · [[Frua Esperanto-movado en Finnlando]] · [[Fulgur Kiadó]] · [[Fulma angla]] · [[Fundamento Tonsilaba]] · [[Funelterapio]] · [[Gaciça]] · [[Gamo de Bharata]] · [[Gardanto de la Afero de Dio]] · [[Garielo Haller]] · [[Gastrolo]] · [[Geŭzomedalo]] · [[Geko-rubando]] · [[Gema simbolismo]] · [[Genealogio de Báb]] · [[Generacio Y (blogo)]] · [[Gesta Eŭfonio]] · [[Glittuba trumpeto]] · [[Gloraj virinoj]] · [[GNIS-kodo (Usono)]] · [[Gogo kaj liaj amikoj]] · [[Gotika kino]] · [[Grafika labormedio]] · [[Grandaj urboj de Azio]] · [[Grandaj urboj de Oceanio]] · [[Grando]] · [[Gravaj personoj ligitaj al distrikto Harghita]] · [[Green Project]] · [[Greka grupo]] · [[Greklingva literaturo]] · [[Grimpoŝnuro]] · [[Großes Wörterbuch Esperanto-Deutsch]] · [[Grupoj kaj tendencoj de la hispana literaturo de la 20-a jarcento]] · [[Guanabara Esperanto-Junularo]] · [[Gulivero (ludo)]] · [[Gvatemala Esperanto-Asocio]] · [[Gvatistaro de Titanic]] · [[Ha! Se mi scius]] · [[Harmonia konsumpreza indico HVPI]] · [[Havenoj de Habsburga monarkio]] · [[Hebrea Esperanto-Asocio]] · [[Hebrea transliterumo de esperanto]] · [[Hejma vortaro]] · [[Hesa Esperanto-Ligo]] · [[Hidraŭlika ŝovbloko]] · [[Hidraŭlika amplifilo]] · [[Hidraŭlika panelo]] · [[Hidraŭlika-dinamika variigilo de tordmomanto]] · [[Hidraŭlika-statika konvertilo]] · [[Hidraŭlika-statika transmisio]] · [[Hina lingvo]] · [[Hispana Esperantista Konfederacio]] · [[Hispana Opo]] · [[Hispanaj vojaĝistoj]] · [[Historio de Esperanto (verkoj)]] · [[Historio de Esperanto en Radio]] · [[Historio de Freiberg]] · [[Historio de Kroměříž]] · [[Historio de Lingva Festivalo en Ĉeboksaro]] · [[Historio de Lingvaj Festivaloj]] · [[Historio de Moskva Ŝtata Universitato]] · [[Historio de Pratempo]] · [[Historio de SAT]] · [[Hocheka lingvo]] · [[Holnap Irodalmi Társaság]] · [[Homa lingvo]] · [[Homaranisma Komunlingva Movado Kontraŭ Novliberalismo]] · [[Homeopatio kaj spiritismo]] · [[Honoraj membroj de AIS]] · [[Horloĝistaro]] · [[HP-SIR]] · [[Hungara Fervojista Esperanto-Asocio]] · [[Hungaraj varomarkoj]] · [[I-karaktera radiko]] · [[Iama Doganejo "Na Výtoni"]] · [[Idala podkasto]] · [[Ideala Esperanto-Biblioteko]] · [[Ido antaŭenirigita]] · [[Ido-akademio]] · [[Ilarejo Esperantista]] · [[Ilustrita Vortaro de Esperanto]] · [[Esperanto-arkivo]] · [[Esperanto-domo Barlaston]] · [[Esperanto-ekzameno]] · [[Esperanto-hebreaj vortaroj]] · [[Esperanto-informado]] · [[Esperanto-instruado ĉe ELTE]] · [[Esperanto-Ligo de Saksio-Anhalto]] · [[Esperanto-movado/Francio3/Instruado]] · [[Esperanto-movado/Francio3/Librejoj]] · [[Esperanto-movado/Francio3/Turismo]] · [[Esperanto-radio en Francio]] · [[Esperanto-Radio Jászberény]] · [[Esperanto-Societo Bazelo]] · [[Esperanto-Societo de Metropola Atlanto]] · [[Esperanto-Societo de Nov-Anglio]] · [[Esperanto-Societo de Sidnejo]] · [[Esperanto-Societo Sudharco]] · [[Esperanto-vortaro (diversaj)]] · [[Listo de Esperanto-tradukoj]] · [[Ciganaj fanfaroj]] · [[Cirkaj infanoj]] · [[Cirkvito-skemo]] · [[Citlaltépetl (Veracruz)]] · [[Ciucul de Jos]] · [[Civita Banko]] · [[Coatzacoalcos (Veracruz)]] · [[Cocoa Camino]] · [[Crusoe SE]] · [[Csíki Természetjáró és Természetvédő Egyesület]] · [[Cx486SRx/DRx]] · [[Dônage]] · [[Danub-konfederacia plano]] · [[Datoj kaj faktoj pri la paca movado]] · [[De animo al animo]] · [[De Francisko el Asizo por vi]] · [[Debrecena Bulteno]] · [[Dehelenigo de kristanismo]] · [[Deklaracio por etnista humanismo]] · [[Dekuma klasifika sistemo por bibliotekoj]] · [[Demokratio kaj Kristanismo]] · [[Dentrada trakciilo]] · [[Derivita juro (Eŭropa Unio)]] · [[Detalisto]] · [[Deutsche Solar]] · [[Diaocha-lago]] · [[Dilatometria termoanalizo]] · [[Dinamika lingvo]] · [[Discutindo língua portuguesa]] · [[Diservo en Esperanto]] · [[Disko (sporto)]] · [[Diskutkunvenoj de KEJ]] · [[Distililo (alkoholo)]] · [[Distingokapablo (optiko)]] · [[Dobrá nad Ondavou]] · [[Dokumentoj de Komunismo]] · [[Dokumentoj kaj materialoj]] · [[Domaša]] · [[DOMFABRIKO: 6000 frazeologiaj esprimoj hungaraj-Esperantaj]] · [[Domkonstruado]] · [[Donkiĥoto (stereotipo)]] · [[Dorsoturnoj]] · [[Dosiano]] · [[Drop Modulation]] · [[Du Majstro-noveloj]] · [[Duonsekaj tropikoj]] · [[EBLOGO]] · [[Edelmann-Banendregt]] · [[Eduard Kruspe]] · [[Egala balotrajto en Finnlando]] · [[Ekologia socialismo]] · [[Ekstersistema radiko]] · [[Ekumena Komisiono]] · [[El la nova ĝardeno]] · [[Eldonoj de SAT]] · [[Elektrona mapo de la Muzeo de la Imperiestra Palaco]] · [[Elemento por transmisio de rotacia movo]] · [[Elo (lingvo)]] · [[Emiliano Zapata (Veracruz)]] · [[En Svislando]] · [[Enciklopedio Cigneta]] · [[Enciklopedio Simpozio]] · [[Enmurigita!]] · [[Envitra transskribado]] · [[Enzim-efik-mekanismoj]] · [[EO Communicator]] · [[Epistoloj de Paŭlo]] · [[Epizodoj de Cleopatra 2525 (dua sezono)]] · [[Epizodoj de Cleopatra 2525 (unua sezono)]] · [[Erdélyi Gazda (Nagyenyed)]] · [[Erdélyi Gazda- Aiud]] · [[Erdélyi Kézművesek Egyesülete]] · [[Esperando]] · [[Esperant']] · [[Esperanta Evoluo]] · [[Esperanta Komerca Servo]] · [[Esperanta Ligilo]] · [[Esperanta regno]] · [[Esperanta Retradio]] · [[EsperanTago]] · [[Esperantaj lokoj en Berlino]] · [[Esperantigo de vortoj el ĉina fonto]] · [[Esperantigo de vortoj el araba fonto]] · [[Esperantigo de vortoj el franca fonto]] · [[Esperantigo de vortoj el germana fonto]] · [[Esperantigo de vortoj el hispana fonto]] · [[Esperantigo de vortoj el portugala fonto]] · [[Esperantilo]] · [[Esperantista Junularo]] · [[Esperantista Migrado Aŭtuna]] · [[Esperantista Vagabonda Klubo]] · [[Esperantista Voĉo]] · [[Esperantlingva literaturo en la reto]] · [[Esperanto-aktoro]] · [[Esperanto-Grupo Bremen]] · [[Esperanto-Grupo de Warwick]] · [[Esperanto-Ligo Berlin]] · [[Esperanto-Ligo de Okcidentaŭstralio]] · [[EsPodkasto]] · [[Malaperintaj vilaĝoj de Slovakio]] · [[Kolombio:Esperanto-movado]] · [[Komerca utiligo de Esperanto]] · [[Komercista Esperanto-Unio]] · [[Komitato de Ĝeneva UEA 1938-1947]] · [[Komitato de IEL 1938-1947]] · [[Kompanio de Senegalo]] · [[Komputaj kodoj]] · [[Komunista Internacio (rilato al Esperanto)]] · [[Komunumoj de distrikto Mureș]] · [[Komunumoj en distrikto Arad]] · [[Komunumoj en distrikto Brașov]] · [[Komunumoj en distrikto Caraș-Severin]] · [[Komunumoj en distrikto Covasna]] · [[Komunumoj en distrikto Sibiu]] · [[Konciza historio de Esperanto en Ŝjiano]] · [[Kondiĉa probabla denseca funkcio]] · [[Kongo-kordofana lingvaro]] · [[Kongresa kuriero]] · [[Konsisto de la Esperantistaro]] · [[Konsisto kaj strukturo de materio]] · [[Konsonantoj en Esperanto]] · [[Konstanta Kongresa Sekretario]] · [[Konstanta Reprezentantaro de la Naciaj Societoj]] · [[Konstruaĵoparto]] · [[Konstruita medio]] · [[Konstrukcio (tekniko)]] · [[Konsulo (Esperanto-movado)]] · [[Kontraŭdiagonala matrico]] · [[Kontraŭlika rezisto]] · [[Kontraŭpieduloj]] · [[Kontraŭsono]] · [[Kontraŭuloj de Esperanto]] · [[Kontrakta juro (Eŭropa Unio)]] · [[Kontrakto de Hachette]] · [[Kontrakto de Helsinko]] · [[Kontraktoj de la eŭropaj komunumoj (Eŭropa Unio)]] · [[Kontraktoj de membroŝtatoj inter si (Eŭropa Unio)]] · [[Kontraktoj inter membroŝtatoj kaj eksteraj ŝtatoj (Eŭropa Unio)]] · [[Konuoloĝio]] · [[Konvencio de Montreux]] · [[Konvencioj de Vieno pri diplomatio]] · [[Kopso (kooperativo)]] · [[Korea transliterumo de esperanto]] · [[Koresponda Kurso de GDREA]] · [[Korta fotografado en Ĉinio]] · [[Kosino (Moskvo)]] · [[Kosma angla]] · [[Kosmaj planlingvoj]] · [[Kostenloser Esperanto-Kurs]] · [[Kreinto en Kabalo]] · [[Kroniko de flugoj de sovetiaj kaj rusiaj kosmonaŭtoj]] · [[Kroniko de la fortikigado de Ĉeĥoslovakio]] · [[Kulta libro]] · [[Kultura Esperanto-Asocio (Hungario)]] · [[Kunimperiestro]] · [[Kunlaborintoj de PIV]] · [[Kölcsey Egyesület (Carei)]] · [[Kvalitsensilo]] · [[Kvantodifinaj adjektivpronomoj]] · [[Kvintparenceco]] · [[Kyldíl]] · [[La Anima Evoluado]] · [[La Brazilaj Aruakoj]] · [[La Eta Spiru' - Salutu la Sinjorinon]] · [[La Floretoj de S. Francisko]] · [[La Herodo de Fleury]] · [[La homo; la vojaĝoj]] · [[La Instruo de Karl Marks]] · [[La Juna Batalanto]] · [[La juna verkisto]] · [[La kontribuo de la laboro ĉe la homiĝo de la simio]] · [[La Kordiego]] · [[La lasta ĉeĥo]] · [[La malgranda Svisujo]] · [[La Mortintoj kaj la mortantoj]] · [[La Panistino de la ebenaĵanoj]] · [[La pardonpetoj de la papo]] · [[La Pentroarto en la Malnova Hungarujo]] · [[La Porkino kun sep porkidoj]] · [[La Postdomo]] · [[La Samanta-Mukla-Parivarto]] · [[La senmorta kaj la senviva]] · [[La sesa raso]] · [[La skurila libro]] · [[La Suplemento de Kataluna Esperantisto]] · [[La Vojo al feliĉo]] · [[Laborkolektivo de biciklemaj urboj kaj komunumoj en Nordrejn-Vestfalio]] · [[Labormigradoj de aŭvernjanoj]] · [[Laborsemajno]] · [[Landa Asocio de Meklenburgo-Antaŭpomerio]] · [[Landa Skolta Organizo]] · [[Landnomoj en Esperanto]] · [[Lango (tekniko)]] · [[Lasta lekcio en Gotingeno]] · [[Latino semplificato]] · [[Latisa KKD]] · [[Naxalitoj]] · [[Nazo-Teribo]] · [[Ne-pligrandiĝanta vico]] · [[Neŭtrala Esperanto-Centro]] · [[Nebibliaj dokumentoj de Kumrano]] · [[Nemoveblaĵa evoluigado]] · [[Neperfektaj spiritoj]] · [[Neskriba juro (Eŭropa Unio)]] · [[Ni parolas Esperante]] · [[Nia ĉiutaga pano]] · [[Nia lingvo Esperanto]] · [[Nigra Flago (Ĵurnalo)]] · [[Nigra platnaza simio]] · [[Nigra presbito]] · [[Nigra skatolo (Kio? Kie? Kiam?)]] · [[Nigrogrundoj]] · [[Nippon Esperanto-Societo]] · [[Noam Chomsky/Esperanto ne estas lingvo]] · [[Nobela titolaro]] · [[Nocio-sistemo]] · [[Nombradkanzono]] · [[Nomoj de Amerikaj landoj]] · [[Nomoj de kontinentoj]] · [[Nomoj en Asteriks]] · [[Nord-Amerika Junulara Tendumado]] · [[Nordamerikanische Wochen-Post]] · [[Nordfrancia Esperanto-Federacio]] · [[Nordia mitologio]] · [[Noria de Ángeles]] · [[Normlingva Esperanto]] · [[Novaĵoj el Rusio]] · [[Nove auxilia]] · [[Novesperant]] · [[Novialo-Akademio]] · [[Novilatin (Beermann)]] · [[Novilatin (Blondel)]] · [[Novkastela Esperanto-Societo]] · [[Novkreitaj ŝtatoj]] · [[Novmaltusanismo kaj anarkiismo]] · [[Novpagana festo]] · [[NUN (retejo)]] · [[Oazo de Esperanto]] · [[Obenzayet]] · [[Observatorio (bulteno)]] · [[Oficiala Jarlibro de la Esperanto-movado]] · [[Oficialaj vortoj]] · [[Oficiroj de Titanic]] · [[Ohia ortografio]] · [[Okcident-nordia lingvaro]] · [[Okcident-Siberia Esperanto-Renkontiĝo]] · [[Omnésio]] · [[Ondo-Esperanto]] · [[Onpu Channel]] · [[Operaciaj programoj]] · [[Operaco en Auvers-sur-Oise]] · [[Optezo]] · [[Oregon trade language]] · [[Organizo por Sociaj Asocianoj en Kimrio]] · [[Orgasma festotago]] · [[Orient-nordia lingvaro]] · [[Orientiga instruado]] · [[Origina juro (Eŭropa Unio)]] · [[Origino de la sistemo de la indulgencoj]] · [[Ormarborda Esperanto-Grupo]] · [[Societo Nyelv-Irodalom-Tanítás]] · [[Teatro Nézőpont]] · [[Teatro Oberon Csőszínház]] · [[1-a Sud-Brazila Renkontiĝo de Esperanto]] · [[11-a Germana Esperanto-Kongreso]] · [[1234-regulo]] · [[Esperantidoj de Weisbart]] · [[Esperanto-gramatiko por komencantoj]] · [[Esperanto-mecenatoj]] · [[Laŭtmotiv']] · [[Latinigita Populara Alfabeto]] · [[Latinulo]] · [[Lazarus-efiko]] · [[Lenga Romance]] · [[Lernejana Esperanta Frataro]] · [[Libero kaj aŭtonomio senlimaj]] · [[Libertariano]] · [[Libraro Ludovika]] · [[Libroservo]] · [[Lignopunkturo]] · [[Lignoskulptada tendaro de Cernat]] · [[Liismo]] · [[Likaĵa kondukilo]] · [[Lindóia (persono)]] · [[LinguaFest']] · [[Lingva elemento]] · [[Lingva Festivalo en Ivanovo]] · [[Lingva Komitato de 1907/priskribo]] · [[Lingva prezento]] · [[Lingvo Kosmopolita]] · [[Lingvodidaktiko]] · [[Lingvolanĉilo]] · [[Lingvolisto/1/1]] · [[Lingvolisto/1/2]] · [[Lingvolisto/1/3]] · [[Lingvolisto/1/4]] · [[Lingvolisto/1/Indekso]] · [[Literatura Klubo (libroserio)]] · [[Literaturo en la skota lingvo]] · [[Litostrato]] · [[Loĝio Esperanto]] · [[Logos en la fino]] · [[Lokojaoj]] · [[Ludo esperanta]] · [[Lumbildmetodo]] · [[Magistra lingvo]] · [[Malbona lupo reenkarniĝinta]] · [[Malgranda Sinagogo de Satu Mare]] · [[Malgrandaj pensoj pri grandaj demandoj]] · [[Malgrandkvartala Foiro]] · [[Malnova Hyksos]] · [[Malnova Nikolaj-lernejo]] · [[Malpeza atletiko]] · [[Malriĉa en Spirito]] · [[Malsupra Kastela Fonto]] · [[MAMŰ]] · [[Mameshitogi]] · [[Mamul-nomenklaturo]] · [[Man-ĉe-mane]] · [[Marakvariejo Ostrava]] · [[Marbirdoj kaj homoj]] · [[Marista Esperantista Ligo]] · [[Marmorta Steleo]] · [[Maroka Esperanto-Asocio]] · [[Marvell PXA168]] · [[Masko (psikologio)]] · [[Mastra telefono]] · [[Materiiĝoj en Mantes]] · [[Mediaglifoj]] · [[Medicina sondilo]] · [[Mekanika prilaboro]] · [[Meksika Esperanto-Asocio, a.c.]] · [[Meksikaj menonitoj]] · [[Melburna Esperanto-Asocio]] · [[MP4 (sinteza sango)]] · [[Radio 3ZZZ]] · [[Eldonejo Mentor]] · [[Meline's Bar]] · [[Mem-replikiĝo de DNA]] · [[Membroŝtato]] · [[Membronombroj de UEA]] · [[Metapedagogio]] · [[Metodo Lorenz]] · [[Mez-Voio]] · [[Meza Volgio]] · [[Micro Fine Droplet]] · [[Mikroregionoj de Alagoaso]] · [[Miksdialekto]] · [[Miksitaj lingvoj]] · [[Militliteraturo]] · [[Militrezista movado]] · [[Minoraj sokratanoj]] · [[Mitoj pri Tero]] · [[Moderna arkitekturo en Tiĉino]] · [[Mok’yorlak’ol]] · [[Monda Faktolibro]] · [[Monda libera itala]] · [[Monda Turismo]] · [[Mondezo]] · [[Mondi lingua]] · [[Mondlingvo (Weisbart)]] · [[Mongolia vizo]] · [[World English]] · [[19-a-jarcenta germana elmigrado al Parizo]] · [[2004 (planlingvo)]] · [[A History of the Esperanto League for North America, Inc.]] · [[A-karaktera radiko]] · [[Aawaaniaan]] · [[Abstrakta mondo]] · [[Acidorezistado]] · [[Adelboden Hejmletero]] · [[Ader & Borel]] · [[Administracia juĝistaro en Aŭstrio]] · [[Administracia juĝistaro en Alĝerio]] · [[Administracia juĝistaro en Belgio]] · [[Administracia juĝistaro en Benino]] · [[Administracia juĝistaro en Egiptujo]] · [[Administracia juĝistaro en Libano]] · [[Administracia juĝistaro en Luksemburgo]] · [[Administracia juĝistaro en Turkio]] · [[Administraciaj juĝistaroj]] · [[Adson de Melk]] · [[Aerkanto]] · [[Agado pro radovaporŝipoj]] · [[Aglutina karaktero de Esperanto]] · [[Ah/C-grundoj escepte de Nigrogrundoj]] · [[Ajolo]] · [[Akademiaj Korektoj]] · [[Aki katolikaj-akademiistoj-domo]] · [[Akropolo (urboparto)]] · [[Aktuala reĝo de Francio]] · [[Akvoelektra akvobaraĵo]] · [[Akvopseŭdomuelejo]] · [[Akvoverŝa festo]] · [[Albana Esperanto-Instituto]] · [[Aleksandreis]] · [[Aligatorejo]] · [[Aligramo]] · [[Allsprachendienst Esperanto GmbH]] · [[Aloisia lingvo]] · [[Alta reprezentanto pri eksterlandaj aferoj kaj sekureca politiko]] · [[Alta simulaĵo]] · [[Amatora radia komuniko]] · [[ASK IR]] · [[Ambrózia Kiadó]] · [[Amerika kosmo]] · [[Amerika lingvo]] · [[Amerikano (planlingvo)]] · [[Amerisko]] · [[Amika rondo]] · [[Amikeco Esperanto-Asocio]] · [[Amo kaj perforto en la biblia Dio]] · [[Analoj de EASP]] · [[Ando-ekvatora lingvaro]] · [[Antaŭrigardilo (grafikredaktilo)]] · [[Antaŭrigardilo (tekstredaktilo)]] · [[Antido]] · [[Antiquus Mysticusque Ordo Rosae Crucis]] · [[Apokalipso (oratorio)]] · [[Aprila artikolo]] · [[Apudurba vagono]] · [[Arci Esperanto]] · [[Ardes (romano)]] · [[Argadora kalendaro]] · [[Arkaismoj de Esperanto]] · [[Arkeopterigo glisilo]] · [[Artemisia]] · [[Artistkolonio de Aleșd]] · [[Artistkolonio de Baia Sprie]] · [[Transliterumo de Esperanto]] · [[Máté Göcsi]] · [[Mongolio.info]] · [[Montara Junulara Semajnfino]] · [[Monumento de Carlo Bourlet]] · [[Monumento de Nikolaj Ovĉinikov]] · [[Monumento de Zamenhof]] · [[Moralo laika]] · [[Morecambe Bay Esperanto-Societo]] · [[Mormona estraro]] · [[Mormonaro por Paco kaj Egaleco]] · [[Motorboato Esperanto]] · [[Moviĝo de la vertebruloj]] · [[Mrštík]] · [[Muelcilindro]] · [[Muelejo de Haun]] · [[Mulo (planlingvo)]] · [[Mundelingvo (Lott)]] · [[Municipoj de Svislando]] · [[Murdo en beletro]] · [[Muscikapenoj]] · [[MusicExpress]] · [[Mustel-hundo]] · [[Muzeo Dan Andersson]] · [[Muzeo Diliĝenco]] · [[Nĉumbuluoj]] · [[Naŭ detruitaj vilaĝoj]] · [[Nacia Esperanto-Komisiono]] · [[Nacilingvaj tradukoj el Esperanto]] · [[Naciludiloj]] · [[Naftoesploro de Hungario]] · [[Natura Floro]] · [[Naturscienca Muzeo Freiberg]] · [[Naturscienco, Mondkoncepto, Religio]] · [[Pado de Historioj de la Malsupra Urbo]] · [[Pahacharhe]] · [[Palacoj en Wallenstein-strato]] · [[Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato]] · [[Pallas Kulturális Egyesület]] · [[Pannjo]] · [[Papago (muziko)]] · [[Papaj komisionoj]] · [[Paradiesische Passage]] · [[Paragvajaj ĉakaj menonitoj]] · [[Pararendzino]] · [[Parkurbo Esperanto]] · [[Parolado de Zamenhof en 1907 en la Gildohalo de Londono]] · [[Paroladvojaĝo]] · [[Parto de maŝino]] · [[Pasilogio]] · [[Pasivaj participoj]] · [[Patro parolas al siaj infanoj (privata revelacio)]] · [[Pekina Esperanto-Asocio]] · [[Pensilvanigermana literaturo]] · [[Penso kaj vivo]] · [[Perfektiga Esperanto-Kurso]] · [[Periodaj san-testoj]] · [[Permana elektra generilo]] · [[Pernambuco Esperantista]] · [[Petőfi Sándor Művelődési Egyesület]] · [[PhotoREt III]] · [[PhotoREt Pro]] · [[Pilgrimloko Hory (Česká Třebová)]] · [[Pinarbara Esperanta Grupo]] · [[Pinglohava lignoplanto]] · [[Pioniro de Esperanto]] · [[Placo de Hradčany]] · [[Plena indukto]] · [[PlusMedia Station]] · [[Pneŭmate regata direkta valvo]] · [[Podetala prezo]] · [[Pogranda prezo]] · [[Poliglota vortaro]] · [[Polis Könyvkiadó]] · [[Pomarba kancero]] · [[Popola labor-universitato]] · [[Populara Esperanto-Biblioteko]] · [[Por ekologia socio]] · [[Portretoj de profetoj]] · [[Poŝta Muzeo (Budapeŝto)]] · [[Poŝta Muzeo en Ópusztaszer]] · [[Poŝtkartoj de Liĥtenŝtejno]] · [[Poŝtoficistoj de Titanic]] · [[Pragaj Sonoriloj]] · [[Prahomaj laboriloj]] · [[Prenita juĝisto]] · [[Prepara konferenco por internacia radiotelefonia interkonsento]] · [[Preria Paco-Parko]] · [[Principo de komplementeco]] · [[Print Image Matching (teknologio de printado)]] · [[Pro-Print Könyvkiadó]] · [[Problemo de la origino]] · [[Procezaŭtomacia terminaro]] · [[Procezo (naturscienco)]] · [[Progressiva]] · [[Proklamo de Poznano]] · [[Proklamoj de Bab]] · [[Proklamoj de Baha'u'llah]] · [[Proponoj por la esperantigo de katalunlingvaj loknomoj]] · [[Propozicio-sintakso]] · [[Propraj Nomoj en Esperanto]] · [[Provinca Historia Arkivo de Kvenko]] · [[Provizanto de retservoj]] · [[Pseŭdotelefono]] · [[Puŝo (fiziko)]] · [[Putonghua - vortaro en - hànyu pīnyīn]] · [[Quinto Lingo]] · [[Radiadŝirma betono]] · [[Radika Angla]] · [[Radikoj kun vira signifo]] · [[Radio Aktiva]] · [[Radio Esperanto (Radio Libertaire)]] · [[Radio Esperanto (reta)]] · [[Radio Verda]] · [[Radio-Club Espérantiste de France]] · [[Raetia lingvo]] · [[Rajtigitaj Delegitoj]] · [[Rakontoj por Geknaboj]] · [[Reĝa Muzeo por Belaj Artoj (Nederlando)]] · [[Rebato-Servo]] · [[Reciproka malinstigo]] · [[Reenkorpiĝo]] · [[Reformita Esperanto (McCoy)]] · [[Regionaj religioj]] · [[Regionaldekan]] · [[Regiono (statistiko)]] · [[Regnestro]] · [[Reguligita Angla lingvo]] · [[Rejnlando-Palatinata Esperanto-Ligo]] · [[Rekordoj de mamuloj]] · [[Rektlinia prem-multiplikilo]] · [[Relajsa aŭtomata regado]] · [[ReVo kaj Esperanto]] · [[Pola Esperanto-Delegitaro]] · [[Eŭrogloto]] · [[Eŭrolingvo]] · [[Eŭropa lingvo (Jago)]] · [[Eŭropa Medio-Organizaĵo]] · [[Eŭropo ĉe la Abismo]] · [[Esperanto Antaŭen]] · [[Esperanto de Antido]] · [[Esperanto de centraj imperioj]] · [[Esperanto Eksport']] · [[Esperanto en la 80-aj jaroj]] · [[Esperanto en medicino]] · [[Esperanto en universitatoj]] · [[Esperanto Federacio de Kvinslando]] · [[Esperanto Federacio de Viktorio]] · [[Esperanto Gento]] · [[Esperanto MUD]] · [[Esperanto-ĉeĥaj vortaroj]] · [[Esperanto? Plenbuŝe!]] · [[Esperantomondo]] · [[Esperantotur]] · [[Espero (teatro)]] · [[Espero Framasona]] · [[Espero Kristana]] · [[Esplora universitato]] · [[Estonto (klubo Linco)]] · [[Estraro de IEL 1936-1938]] · [[Estraro de IEL 1938-1947]] · [[Estraro de UEA 1909-1911]] · [[Estraro de UEA 1928-1931]] · [[Estraro de UEA 1939-1947]] · [[Estraro de UEA 1947-1950]] · [[Estraro de UEA 1950-1953]] · [[Estraro de UEA 1953-1955]] · [[Estraro de UEA 1955-1956]] · [[Estraro de UEA 1956-1959]] · [[Estraro de UEA 1959-1962]] · [[Estraro de UEA 1971-1974]] · [[Estraro de UEA 1983-1986]] · [[Estraro de UEA 1986-1989]] · [[Estraro de UEA 1989-1992]] · [[Estraro de UEA 1995-1998]] · [[Estraro de UEA 1998-2001]] · [[Etem]] · [[Etimologia internacia lingvo]] · [[Etimologio de nomoj de kantonoj de Okcidenta Virginio]] · [[Európai Idő Kiadó]] · [[Evangeliaj veoj]] · [[Evoluintaj klasoj (Bellato)]] · [[Evoluintaj klasoj (Cora)]] · [[Fabela mondo de fantomoj]] · [[Fabrikistoj de Bekflutoj]] · [[Facila Vento]] · [[Fajrokurado]] · [[Faka Esperanto-vortaro : Heraldiko]] · [[Fakaj Esperanto-vortaroj pri medicino]] · [[Fakaj verkoj en Esperanto]] · [[Fako (figure)]] · [[Fakverko:Ekologio]] · [[Fakverko:Enciklopedioj]] · [[Fakverko:Etnologio]] · [[Fakverko:Farmakologio]] · [[Fakverko:Fervojo]] · [[Fakverko:Filatelo]] · [[Fakverko:Filozofio]] · [[Fakverko:Geologio]] · [[Fakverko:Juro]] · [[Fakverko:Kemio]] · [[Fakverko:Komerco]] · [[Fakverko:Konstrutekniko]] · [[Fakverko:Ledoj, peltoj]] · [[Fakverko:Lingvistiko, terminologio]] · [[Fakverko:Medicino]] · [[Fakverko:Muziko]] · [[Fakverko:Psikologio]] · [[Fakverko:Scienco]] · [[Fakverko:Telefono]] · [[Fakverko:Zoologio]] · [[Fama Ĉefturo]] · [[Famaj kantistoj]] · [[Familia Historia Biblioteko]] · [[Familia Sancti Hieronymi]] · [[Family Pastimes]] · [[Fantascienco]] · [[FaRo]] · [[FIPS-kodo (Usono)]] · [[Hejma Evangelia Studo]] · [[Fenicoj en Brazilo]] · [[Ferenctanya]] · [[Fernando Arrabal/Bibliografio/malneto]] · [[Festivalo de Maribor]] · [[Festivalo LaSemo]] · [[Fia koincido]] · [[Fides qua fides quae]] · [[Filozofia Asocio Tutmonda]] · [[Finaĵvorto]] · [[Flagoprotokolo]] · [[Fleksebla akumulo]] · [[Ĝisostulo]] · [[Ĥaĝi Mamsurov]] · [[Ĥuŝpuo]] · [[ŜĈKĤLando]] · [[Ŝanĝoj inter la malnovnordlanda kaj islanda lingvoj]] · [[Ŝanceliĝo]] · [[Ŝip-terminoj]] · [[Ŝipa trafiko]] · [[Ŝraŭbeciganta ŝraŭbeco]] · [[Ŝraŭbuma tubjuntilo]] · [[Ŝramanismo]] · [[Tri koboldoj]] · [[Tri koboldoj/Enhavo de la Ora Libro]] · [[Tributglaĉero]] · [[Trimoo]] · [[Trio (muzika formo)]] · [[Trobo]] · [[Trohantera indekso]] · [[Trolebusa kontakta lineo]] · [[Tuba ŝraŭbaĵo]] · [[Tukaneto]] · [[Tumultoj en Francio]] · [[Tutafrikaj koloroj]] · [[Tutarabaj koloroj]] · [[Tutmonda Asocio de Konstruistoj Esperantistaj]] · [[Tutmonda Kolektanto]] · [[Tutrusia konstitucianta asembleo]] · [[Unial (Weisbart)]] · [[Unikodkapabla programo]] · [[Unio de historiaj fervojoj de Svisujo HECH]] · [[Universal (Decormis)]] · [[Universala Esperanto-Asocio (libro)]] · [[Universala Framasona Ligo]] · [[Universala lingvo (Letellier)]] · [[Universala lingvo (Martinez)]] · [[Unua Esperanto-monumento de Linco]] · [[Unua societo de esperantistoj aŭstriaj en Brno]] · [[Unua Virina Grupo Esperantista]] · [[Unua-aĵoj esperantistaj]] · [[Unusilabaĵo]] · [[Urbario (registro)]] · [[Urboj kaj vilaĝoj de Elba Grejsmontaro]] · [[Usonaj poŝtaj mallongigoj]] · [[Vásárhelyi Találkozó]] · [[Vaginalo]] · [[Valea Feernicului]] · [[Variable Dot Size]] · [[Varmokurenta derivaĵo]] · [[Varmomaŝino]] · [[Vasváry-vilao]] · [[Vegetaĵara mapo]] · [[Veltpiĉno]] · [[Venecio, trafiko]] · [[Verband deutscher Esperantisten]] · [[Verbigo senpera]] · [[Verboj transiraj kaj netransiraj]] · [[Verbotempoj de dependaj propozicioj]] · [[Verbotempoj Kompleksaj]] · [[Verda Masko]] · [[Verda Parnaso]] · [[Verda Signalo]] · [[Verdalgoj]] · [[Vespergazeto]] · [[Veterán Autó és Motor]] · [[Veturilproduktado de Hungario]] · [[Vid-ekologio]] · [[Vintraj Cikloj]] · [[Vitra altaro en Dobrá Voda]] · [[Vivanta latino]] · [[Vivoprincipo]] · [[Voĉoj de Pioniroj]] · [[Voĉoj el Japanio]] · [[Volapuka reformo de Jong]] · [[Volgia Esperanto-Renkontiĝo]] · [[Vortaro (programo)]] · [[Vortgrupaj gramatikoj]] · [[Vortludoj aŭ kalemburoj]] · [[Vorto-Mozaiko]] · [[Vortoj de Macue Sasaki]] · [[Vortostoko de Baza Angla]] · [[VTOL Aircraft - Ray]] · [[Wacker Siltronic]] · [[Weltsprache (Eichhorn)]] · [[Weltsprache (Volk kaj Fuchs)]] · [[Werbelliner Gewässer]] · [[Wireless Intel SpeedStep]] · [[Ysian]] · [[Zagreba metodo]] · [[Zamenhofaj Vortoj]] · [[Zenano (vesto)]] · [[Ziĝu'jŭan-parko]] · [[Összehasonlító Irodalomtörténeti Lapok]] · [[Ĉeĥa literaturo]] · [[Ĉeĥaj serioj]] · [[Ĉeĥlingvaj verkoj]] · [[Ĉeboksara Esperanto-Centro]] · [[Ĉefa fokuso]] · [[Ĉefverkoj de la mondliteraturo]] · [[Ĉekoj internaciaj]] · [[Ĉi Tie Nun]] · [[Ĉina grupo]] · [[Ĉinaj vortoj enkondukitaj el aliaj lingvoj]] · [[Ĝenova Esperanto-Rondo Studenta]] · [[Ĝermanida grupo]] · [[Ĝermolisto de Esperanto-asocioj]] · [[Ĝermolisto de fakverkoj]] · [[Ĝermolisto de hidraŭlikaj servomekanismoj]] · [[Ĝismorta duelo kaj kontraŭreformacio]] · [[Esperanto dum la Unua Mondmilita periodo]] · [[Virinaj nomoj en Esperanto]] · [[Vortkunmeto en Esperanto]] · [[Aĉetkontrakto]] · [[Aŭksilingvo]] · [[Religiaj agantoj]] · [[Religio de Amo]] · [[Religioj de Amerikaj negroj]] · [[Religioj en Oberhausen]] · [[Remo Bellini]] · [[Renkontiĝo de Calais]] · [[Respondeca pragmatismo]] · [[Restaĵa homeculo]] · [[Retejo.net]] · [[Returna kondukilo]] · [[Revista Brazileira]] · [[Rhan]] · [[Rhein-Main-Ligo Esperantista]] · [[Rheinau-Ligo]] · [[Rikoltilo]] · [[Riverogrundo]] · [[Rokoj de Elba Grejsmontaro]] · [[Ronda Tablo (Kameloto)]] · [[Rondodanco de Argenton]] · [[Ronildo Miranda]] · [[Rotacia neĝplugilo 2]] · [[Rozkrucaj monografioj]] · [[Rubenaj refrenoj]] · [[Ruhr-Espero]] · [[Rusa Ŝtatobaleto]] · [[Rusa skolo]] · [[S. Elgo]] · [[Sabatistoj]] · [[Sabima cifero]] · [[SabzAndiŝan Organizaĵo]] · [[Sakarido]] · [[Sakrado]] · [[Samopiniulo]] · [[Samseksemo kaj spiritismo]] · [[San-Min Sendependa Ĉina Mezlernejo]] · [[Sanatorio - Kurac-Hotelo Imperial]] · [[Sanatorio Richmond]] · [[Sankt-Peterburga Interlingvistika Rondo]] · [[Sankta Paŭlo laŭ katakomba pentraĵo]] · [[Sanmarineca Universitata Sesio]] · [[Sano (bulteno)]] · [[Sano. Strategio por ŝanĝo]] · [[Sanprotekto]] · [[Sardona-Glaĉero]] · [[Saturiĝo de la oksigeno en la sango]] · [[Scienca Fundamenta Esperanta Terminaro]] · [[Seattle Esperanto Society]] · [[SEJM-konferenco]] · [[Seksa konstitucio]] · [[Sektecaj trajtoj en la Esperanto-movado]] · [[Sekureca kriterio]] · [[Sekureca meĥanismo]] · [[Sekureckontrola testvalizo]] · [[Sellenger's Round]] · [[Sema legomo]] · [[Semajno de Internacia Amikeco]] · [[Seminario de Esperanto de KKE]] · [[Senbedaŭre amo rabas]] · [[Seneko Grandio]] · [[Senfina spaco]] · [[Sennacieca historio]] · [[Senutila amasbuĉado]] · [[Serio Stafeto]] · [[Serva Centro]] · [[Signalflago]] · [[Silezia Esperanto-Asocio]] · [[Silver Birch]] · [[Simbolo de Bowers]] · [[Simboloj kaj signoj]] · [[Simia kaptilo]] · [[Simpligita angla lingvo]] · [[Singaso-sunreaktoro]] · [[Sinjoro Vento kaj Sinjorino Pluvo]] · [[Sinkronismo (historio)]] · [[Sinmortigo en beletraj verkoj]] · [[Sinonimoj en Esperanto]] · [[Sintaksa finaĵo]] · [[Skribistoj (Biblio)]] · [[Skvamoformulo]] · [[Slipara Vortaro]] · [[Slovenaj aŭtovojoj]] · [[Smultron och Sojamjölk]] · [[Sociala merkata ekonomio]] · [[Sociedad de Tasación]] · [[Societo por Mondamikiĝo]] · [[Societo Sankta Miĥaelo]] · [[Societo svisa pri odontologio kaj stomatologio]] · [[Solena veturo de aŭtomobilaj veteranoj (Mladá Boleslav)]] · [[Someșul Rece (rivero)]] · [[Somera Universitato]] · [[Sonfiguroj]] · [[Specialiĝo]] · [[Specoj de lingvo]] · [[Specoj de loknomoj]] · [[Spiralo de perforto]] · [[Spirita konsterniteco]] · [[Spirito de Vero]] · [[Sporta Esperantista Ligo]] · [[Aŭstria Esperanto-Movado]] · [[Aŭstria Katolika Ligo Esperantista]] · [[Aŭstria Ligo de Blindaj Esperantistoj]] · [[Aŭtonoma Muziknotado]] · [[Artistkolonio de Lăzarea]] · [[Artistkolonio de Valea Jiului]] · [[Artistokolonio de Baia Sprie]] · [[Artisttendaro de Baia Mare-Târgu Lăpuș]] · [[Artisttendaro de Valea Homorodului]] · [[Arumo (lingvo)]] · [[Asocia respubliko Jugoslavio]] · [[Asocio de Mongolaj Verkistoj]] · [[Asocio de Studado Internacia pri Spiritaj kaj Teologiaj Instruoj]] · [[Asocio Kordova de Esperanto]] · [[Astraĥana societo de esperantistoj]] · [[Atmosfera sorbo kaj difuzo]] · [[Aventuro (tekstaventuro)]] · [[Balotrajtisto]] · [[Bankfaka Esperanta Asocio Tutmonda]] · [[Barĝo de la Mortintoj]] · [[Barcelon-Provinca Esperantista Renkontiĝo]] · [[Baseno de Kaŝino]] · [[Baseno Superĉiko]] · [[Batalo de Don]] · [[Baza Angla Reformita]] · [[Baza Radikaro Oficiala]] · [[Baza vortaro en mandarena lingvo]] · [[Becos Traders]] · [[Beginejaj Festoj]] · [[Belga migrado al norda Francio]] · [[Bengallingva literaturo]] · [[Berchtesgadenaj kondiĉoj]] · [[Berlina informilo]] · [[Betebeto]] · [[Betlehemoj de Česká Třebová]] · [[Betona strukturo]] · [[Biaphra Milhomem]] · [[Biblioteca-Museu Balaguer]] · [[Biblioteka Apogo Roma kaj Poul Thorsen]] · [[Biblioteko de Davidov]] · [[Biblioteko de UEA]] · [[Biciklaj vojoj (Elba Grejsmontaro)]] · [[Bielatal (Saksa Svislando)]] · [[Bildarkivo Aŭstria]] · [[Biologia kaj Ornitologia Rondo Esperantlingva]] · [[Birada sistemo]] · [[Bird-aŭgurado]] · [[Birdoj de Svedio]] · [[Birdoprotektado]] · [[Birdoprotektanta organizaĵo]] · [[Bjørn (firmao)]] · [[Blankavostuloj]] · [[Blankbarbulo]] · [[Blankkapa presbito]] · [[Blazonaj ornamoj]] · [[Blazono de la Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]] · [[Blinda Gardisto]] · [[Blindula Instituto Klar]] · [[Bohema Esperanto-Servo]] · [[Bohema Klubo Esperantista]] · [[Bolonja Esperanto-Grupo]] · [[Librejo Azia]] · [[Librejo Klimo]] · [[Sevila Esperanto-Asocio]] · [[Borso de laboro]] · [[Botanika terminaro]] · [[Botelvakuigilo]] · [[Brandoniano]] · [[Bratislava pordego (Komárno)]] · [[Brazila Birdsimfonio]] · [[Brazila Katolika Esperanto-Renkontiĝo]] · [[Breda maturiĝo]] · [[Bretaro (projekto)]] · [[Bretona Esperanto-Koruso]] · [[Brevier-Himnoj]] · [[Brevier-Legaĵoj – Kristnaska festociklo]] · [[Brevier-Legaĵoj – Paska festociklo]] · [[Brevier-Legaĵoj – Sanktuloj]] · [[Bufintona-Barba-Bima ortografio]] · [[Bugleoj]] · [[Bulgara ekspresa lokomotivo 1D1]] · [[Bulonjo 2005]] · [[Calera]] · [[Castro (Paranao)]] · [[Causa belli]] · [[Cedrolando]] · [[Centra Dialekto]] · [[Centra Oficejo pri Bonfarto de Infanoj de Nepalo]] · [[Centrale Esperanto-Boekhandel]] · [[Centro pri aŭdo kaj lingvo Zuriĥo]] · [[Ceremonio de transiro]] · [[Chrodisonian]] · [[Ciferaro]] · [[Ciganio]] · [[Eldonejo Bookart]] · [[Stalin kaj Esperanto]] · [[Statistiko de Esperantujo]] · [[Statuaro de la Plej Sankta Triunuo (Jáchymov)]] · [[Statuto de UEA]] · [[Steinpeißer]] · [[Esperantista Grupo Sankta Rita]] · [[Stenografa Instituto Tutmonda]] · [[Strix (gazeto)]] · [[Strukturformiĝo]] · [[Studenta Esperanto-movado]] · [[Studoj pri interlingvistiko: festlibro omaĝe al la 60-jariĝo de Detlev Blanke]] · [[Sub la signo de socia muzo]] · [[Suba Algovio]] · [[Suba Kanado]] · [[Subgubernio]] · [[Subvencio Cigno]] · [[Sud-Azia Komitato (SAK)]] · [[Sudlankaŝira Esperanto-Grupo]] · [[Sudorienta Esperanto]] · [[Sulfata akvo]] · [[Sun King Technology]] · [[Superaj spiritoj]] · [[Supereco de Esperanto super la naciaj lingvoj]] · [[Supra Algovio]] · [[Sur flugiloj de trobo kaj Esperanto]] · [[Sur nejŝaburaj aleoj]] · [[Surdorsigo]] · [[Survoje al la kosma konscio]] · [[Susticacán]] · [[Sven kaj Siv]] · [[Svisa domoasocio]] · [[Svisa fondaĵo por la fotografio]] · [[Svisaj festoj kaj kutimoj]] · [[Szentisvánbaksa]] · [[Esperanta Teknika Medicina Vortaro]] · [[Tagblatt-Bibliotek]] · [[Tageventoj de 2004]] · [[Tageventoj de 2005]] · [[Tageventoj de 2007]] · [[Tago de infana malarmado]] · [[Tago de la libro]] · [[Tago de Pola Setlinto]] · [[Tago pri esperantlingvaj retotaglibroj]] · [[Taiedo di Chions]] · [[Teatra trupo de Literatura Mondo]] · [[Teatro Joakim Vujić]] · [[Teatroj en hungara lingvo en Rumanio]] · [[TEJO-aktuale]] · [[Teknika redakto]] · [[Telegalerio]] · [[Telegrafistoj de Titanic]] · [[Telekomunikada Spektaklejo]] · [[Temesvári Újság]] · [[Temludo]] · [[Tempolinio (Freiberg3)]] · [[Tempolinio (Freiberg4)]] · [[Tempolinio de Freiberg]] · [[Teraj akompanantoj]] · [[Teritoria evoluo de Essen]] · [[Teritorio de UEA]] · [[Termofonto-Kuracbanejo Villach]] · [[Teroterapio]] · [[TerraCottem]] · [[Testa versio]] · [[Testamento de Bab]] · [[Tetrasociologio]] · [[Thália Rt.]] · [[The Mary and Dorothy]] · [[The Shiva Furnace]] · [[Tibeta problemo]] · [[Tibor Sekelj/Bibliografio]] · [[Tibor Sekelj/Bibliografio/galerio]] · [[Tibor Sekelj/Bibliografio/indekso]] · [[Tibor Sekelj/Bibliografio/listo]] · [[Tibor Sekelj/Bibliografio/malneto]] · [[Tiel diris la majstro]] · [[Tiel sonis...]] · [[Tino (planlingvo)]] · [[Tio okazis en la jaroj 2000 kaj 3000]] · [[Tjerradentra (or-kulturo)]] · [[TM5800EL 933 MHz]] · [[Tolkienaj runoj]] · [[Tombo de Sankta Paŭlo]] · [[Tone (programo)]] · [[Toowoomba Esperanto-Societo]] · [[Tour de France (metiartoj)]] · [[Tradiciaj vestoj de Batz]] · [[Tradiciaj vestoj de Uzbekio]] · [[Tradiciismo]] · [[Traduki (programo)]] · [[Tradukita literaturo]] · [[TRAKT]] · [[Transhumanisto]] · [[Transigo de flu-kvanto]] · [[Transira Angla]] · [[Transporta aŭtokuvo]] · [[Transportadogeoteĥniko]] · [[Traperko]] · [[Tredfiksilo]] · [[Cetacoj kaj la homo]] · [[Rund um die Welt]] · [[Cogabled Volapükelas]] · [[Afrodito-festo ĉe Gnathaena]] · [[Colax (Plaŭto)]] · [[Arbaro Mastenbos]] · [[Tanindrazana, Fahafahana, Fandrosoana]] · [[Revuoj en Ido]] · [[Mondlingvo (Trischen)]] · [[Esperantigo de vortoj el rusa kaj ukraina fontoj]] · [[Tenaserimaj-sudtajlandaj kvazaŭĉiamverdaj pluvarbaroj]] · [[Primiera bovo]] · [[Latinida literaturo]] · [[Lofti-montaraj duonarbaroj]] · [[Internacia Dadaisma Monato]] · [[Cenzuro de pedofilio]] · [[Lingvogvidilo Esperanto-nepalio]] · [[Bispegulo de Fresnel]] · [[Valencia Esperanto-Asocio]] · [[Ŝtalo 12K18N10Т]] · [[Pedofilia movado en Nederlando]] · [[Tavo]] · [[Esperanto-festotagoj]] · [[Esperanto-televido]] · [[Grafika Centro Antverpeno]] · [[Meksika Esperanto-Instituto]] · [[Espoteko]] · [[Surskribo de Popo Tjehodrago]] · [[Malespera tabulo]] · [[Hotelo Hyangsan]] · [[Leppalúði]] · [[Skirmantas]] · [[Jasiro]] · [[Herit]] · [[Katina Ombro-Marŝo]] · [[Okcidenta Ĉagataja Ĥanlando]] · [[Universitato de Esperanto]] · [[Centra-meksikaltebenaĵa kserofitaro]] · [[Plantaro kaj bestaro de Olne]] · [[Breĉo]] · [[Listo de ĉinaj imperiestroj antaŭ dinastio Qin]] · [[Meksika Esperanto-Kongreso]] · [[Fondaĵo Cigno]] · [[Spiritismo kaj homfaritaj religioj]] · [[Filmstudaĵo]] · [[Kongreslibro]] · [[Liberalitas Bavariae]] · [[The Brazilian cat]] · [[The leather funnel]] · [[The nightmare room]] · [[Aŭka lingvo]] · [[Aŭtomatigita regado]] · [[Advanis Field Research]] · [[Aliq]] · [[Aminoacida restaĵo]] · [[Antau-Projecto]] · [[Arbargardisto]] · [[Artmetio]] · [[Asocio de mondcivitanoj]] · [[Associazione Nazionale Stenografi-Esperantisti]] · [[Atingoj de socialismo]] · [[Atlo-Greka]] · [[Auxil]] · [[Bassarioj]] · [[Bildo-Televido]] · [[Bonjang]] · [[Cirkulera letero al ĉiuj Esperantistoj]] · [[DĴ Njokki]] · [[Dana Ora Marbordo]] · [[Dictionarium Museologicum]] · [[Distrikto Burgenland (ĝis 2007)]] · [[Eŭropeano]] · [[El la vivo de esperantistoj]] · [[Esperantista rondeto de blinduloj en la instituto Klar]] · [[Esperanto-Asocio por Filipinoj]] · [[Esperanto-Ligo de Malsupra Saksio]] · [[Esperanto-Toronto]] · [[Espo (esperantido)]] · [[Euraniko]] · [[Export Esperantist]] · [[F. Emil Boden]] · [[Faka Esperanto-vortaro : Telekomuniko]] · [[Fakultoj de la animo]] · [[Faligpova vagono]] · [[Filipina Esperanto-Asocio]] · [[Franca Katolika Esperanto-Asocio]] · [[Franca ministerio]] · [[Fraternitato]] · [[Fremdeco]] · [[Garnier Almanako]] · [[Grafikilo]] · [[HI (buso)]] · [[Hidraŭlika ŝovmekanismo]] · [[Hidraŭlika regelemento]] · [[Ĉajtanjo Mahaprabo]] · [[Ŝtopskatoloj por kemia industrio]] · [[Hispana Societo por Propagando de Esperanto]] · [[Honkonga Esperanto-Asocio]] · [[Humida klimato]] · [[Indonezia Esperanto-Societo]] · [[Instituto por Oficialigo de Esperanto]] · [[Internacia Komisiono por Ordigo de Geografiaj Nomoj]] · [[Internacia komunika lingvo]] · [[Internacia Radio-Asocio]] · [[Internacia Vintra Universitato]] · [[Junto (geologio)]] · [[Junto (lingvoscienco)]] · [[Kantanta Kamparo]] · [[Kastelo Altenkirchen]] · [[Kastora Klubo de Esperanto]] · [[Kiel fariĝis nia movado?]] · [[Kindl Festsäle]] · [[Klara Rondeto]] · [[Komunia lingvo]] · [[Komunumaro Asse]] · [[Konsilio pri la rusa lingvo ĉe la Registaro de Rusio]] · [[Korekta lenso]] · [[Koresponda servo de edukado.net]] · [[Koresponda Servo Mondskala]] · [[Koresponda Servo Universala]] · [[La Arĝentjubilea Kongreso]] · [[La Kontinuo]] · [[La Progreso (Jugoslavio)]] · [[Labora valoro]] · [[Lango (planlingvo)]] · [[Latineo]] · [[Latinesko]] · [[Lingva Festivalo en Velikij Novgorod]] · [[Lingva teritorio]] · [[Liverpola Esperanto-Rondo]] · [[Mahatmo Gandhi (libro)]] · [[Mankunigo]] · [[Misterskoloj]] · [[Mondik]] · [[Montenegra Esperanto-Ligo]] · [[Nippon Esperanto-Sya]] · [[O Cinzel]] · [[Ojropapiĉno]] · [[Pazilalio de Paic]] · [[Politika neŭtraleco]] · [[Preĝujo]] · [[Pri Esperanto]] · [[Programo de Komunista Internacio]] · [[Prolet-Esperantista Unio de Iber-Amerikaj Landoj]] · [[Radio-fonto SHGb02 + 14a]] · [[Rokokristalo]] · [[San Francisco Esperantista Regiona Organizo]] · [[Seattle Philatelic Esperanto Society]] · [[Sinua (or-kulturo)]] · [[Spezo]] · [[Stará Huta (Nová Baňa)]] · [[Subplato por seria muntado]] · [[Testo 3 sigmo]] · [[Tradiciaj vestoj de Svedio]] · [[Triurba Esperantista Asocio TORENTO]] · [[Tutmonda Asocio de Geinstruistoj Esperantistaj]] · [[Universala Esperantia Librejo]] · [[Universala harmonio]] · [[Universala kaj analitika lingvo]] · [[Universalaj Lingvoj en Svislando/Listo de lokoj kaj nomoj menciitaj]] · [[Unumondo]] · [[Urabaa (or-kulturo)]] · [[Urba Muzeo en Subotica]] · [[Vikifilmeto]] · [[Sciencfikcia fervorularo]] · [[Internacia Konferenco por Komuna Komerca Lingvo]] · [[Fortikaĵo kastro]] · [[Ksantipo (persona nomo)]] · [[Québec En Alerte]] · [[Muzeo Levi Strauss]] · [[Valburgo (persona nomo)]] · [[Vereno (persona nomo)]] · [[Erfurter Herbstlese]] · [[Administracia juĝistaro en Italio]] · [[Borsa Palaco (Budapeŝto)]] · [[Brazila Esperantista Junulara Kongreso]] · [[Brevier-Legaĵoj – Klarigoj]] · [[Brevier-Legaĵoj – Ordinara tempo]] · [[Brigito (persona nomo)]] · [[Elektodistriktoj de Kantono Sankt-Galo]] · [[Erfurta Lumofesto]] · [[Esperantigo de vortoj el angla fonto]] · [[Esperantistaj diplomatoj]] · [[Esperanto en la lernejoj]] · [[Esperanto en la tornistro]] · [[Esperanto kaj la angla komparataj]] · [[Esperanto-Federacio de Novsudkimrio]] · [[Esperanto-germanaj vortaroj]] · [[Esperanto-Grupo Essen]] · [[Esperanto-italaj vortaroj]] · [[Esperanto-Junularo de Svislando]] · [[Esperanto-Klubo de Katmando]] · [[Esperanto-Klubo de Norda Teksaso]] · [[Esperanto-Paradizo]] · [[Esperanto-Post]] · [[Esperanto-rusaj vortaroj]] · [[Esperanto-Societo Düsseldorf]] · [[Esperanto-Societo Krefeld]] · [[Esperanto-Societo Neubrandenburg]] · [[Esperanto-teatraĵoj en Hungario]] · [[Esperanto. The Aggressor Language]] · [[Esperantomobilo]] · [[Espere despere]] · [[EsperHe]] · [[Estonta Eduko]] · [[Estraro de UEA 1992-1995]] · [[Etimologia Leksikono de Esperanto]] · [[Etrer'aous]] · [[Evelino (persona nomo)]] · [[Evoluintaj klasoj (Accretia)]] · [[Faka Esperanto-vortaro : Zoologio]] · [[Fakultato de literaturoj kristana kaj klasika]] · [[Iamaj Esperanto-asocioj]] · [[Interlinguistische Informationen]] · [[Interlingvistikaj Kajeroj]] · [[Interlingvisztikai szöveggyűjtemény]] · [[Internacia artisttendaro de Jebucu]] · [[Internacia Baletkonkurso de Soloturno]] · [[Internacia premio Paŭlo la 6-a]] · [[Internacia Studumo pri Turismo kaj Kulturo]] · [[Internacia tradukreto pere de esperanto]] · [[Interniaro]] · [[Irenea (persona nomo)]] · [[IRIS-festivalo]] · [[ISOSEK]] · [[Istmo de Djimeŝo]] · [[Izatidejo de Arnstadt]] · [[Japana miensimbolo]] · [[Karpat-basenaj riveroj]] · [[Komunumoj en distrikto Hunedoara]] · [[Literatura asocio de Arnstadt]] · [[Literaturo de Brazilo en Esperanto]] · [[Literaturo de Hispanio]] · [[Llegisia]] · [[Loĝigo de homekipo de Titanic]] · [[Lumo de l' Espero]] · [[Lunduo]] · [[Netraka tervojo]] · [[Petskribo por agnoskigi Esperanton ĉe Unuiĝinta Naciaro]] · [[Pi-proksimeca tago]] · [[Platforma pseŭdomuelejo]] · [[Plugado]] · [[Podkasto Roĝer Borĝes]] · [[Polikseno (persona nomo)]] · [[Politika subdivido de la Germana Regno]] · [[SAT eldona fako kooperativa]] · [[Spiritisma Esperanto-Renkontiĝo]] · [[Sterkovce]] · [[Stratostrukturo]] · [[Studa Renkontiĝo de Iniciatema Generacio]] · [[Studadsesioj de AIS]] · [[Sturnan]] · [[Subĉiela teatraĵo pri Vilhelmo Tell en Interlaken]] · [[Subjektivaj fontoj de la homaj rajtoj]] · [[Suflorslipeto]] · [[Supertavolo (lingvoscienco)]] · [[Surpremita junto]] · [[Svisa Citro-Kultur-Centro]] · [[Svisa Espero]] · [[Tervojo]] · [[Bösenberg-fontano (Erfurto)]] · [[Bulteno de ISAE]] · [[Burĝaro]] · [[C-horizonto]] · [[Fakverko:Biologio]] · [[Fakverko:Ekonomiko]] · [[Fakverko:Maŝinfako. Elektrotekniko]] · [[Fakverko:Politiko]] · [[Fantomo en Lubló (romano)]] · [[Feliĉaj estas la pacigantoj, ĉar filoj de Dio ili estos nomataj]] · [[Feliĉaj estas tiuj, kiuj malsatas kaj soifas justecon, ĉar ili satiĝos]] · [[Feliĉaj mizerikordemuloj ĉar ili ricevos mizerikordon]] · [[Java-multlingva]] · [[Jebcundamba Ĥutuktu]] · [[Jeroj]] · [[Jonastalverein]] · [[Jurisprudenco (Eŭropa Unio)]] · [[Juristoj esperantistaj]] · [[Juro (Eŭropa Unio)]] · [[La Junaj Trezorserĉantoj]] · [[M1563S]] · [[Magdaleno (persona nomo)]] · [[Magdeburga folio]] · [[Majo (persona nomo)]] · [[Monaĥo de Sázava]] · [[Muzeo pri presado (Erfurto)]] · [[Popolaltlernejo de Erfurto]] · [[Porta raketo]] · [[Preĝa interfratiĝo]] · [[Preao]] · [[60-a Germana Esperanto-Kongreso]] · [[Administracia juĝistaro en Finnlando]] · [[Baumbach-domo (Meiningen)]] · [[Ceremonia mantelo]] · [[Chrestensenhof]] · [[Civita Unuiĝo Horní Mlýn]] · [[Crveni Barjak]] · [[Esperantisto de la Jaro/kandidatoj]] · [[Estraro de UEA 1920-1924]] · [[Estraro de UEA 1924-1928]] · [[Estraro de UEA 1931-1934]] · [[Estraro de UEA 1934-1936]] · [[Estraro de UEA 1962-1964]] · [[Estraro de UEA 1964-1967]] · [[Estraro de UEA 1967-1969]] · [[Estraro de UEA 1969-1971]] · [[Estraro de UEA 1974-1977]] · [[Fédération Espérantiste Ouvrière]] · [[Fakverko:Matematiko]] · [[Filipina prareligio]] · [[Filozofia doktrino de Tomaso de Akvino]] · [[Fluorata acido]] · [[Flusejo]] · [[Forstista domo de Arnstadt]] · [[Frühdrucke des Esperanto]] · [[Francezo]] · [[G-horizonto]] · [[Kadenco (harmoniscienco)]] · [[Kalendaro de la Tutmonda Latinamerika Agendo]] · [[Kamasa lingvo]] · [[Kamerego de Arnstadt]] · [[Kamerorkestro de Ciuc]] · [[Kapitalo de d-ro L. Zamenhof]] · [[Karolina skribo]] · [[Kastela teatro de Arnstadt]] · [[Kastelo Bladenhorst]] · [[Komitato de IEL 1936-1938]] · [[Malfacila aŭdo]] · [[Malnova burgoteatrejo]] · [[Malproksimeco (fotado)]] · [[Manjaléu]] · [[Mar-urso]] · [[Marĉburgo]] · [[Marŝo de la reĝo Malbruko]] · [[Margraflando]] · [[Marie-Valerie (vaporŝipo)]] · [[Mas-stovo]] · [[Masakro en Gatumba]] · [[Princa kripto de Arnstadt]] · [[Pritranĉado]] · [[Privina lernopado Saale-Unstrut]] · [[Projekto RoMEo]] · [[Protestantismo:Esperanto-movado]] · [[Talmudaj rakontaĵoj pri la jerusalema Templo]] · [[Tanista domo (Arnstadt)]] · [[Teatrejo Jozefo de Alenkar']] · [[Teatro Studio M]] · [[Teatro urba de Târgu Secuiesc]] · [[Teatro Váróterem Projekt]] · [[Telefonista telefono]] · [[Telefonlineo]] · [[Telegrafcentralo]] · [[Telegraflineo]] · [[Ținutul Sării]] · [[Administracia juĝistaro en Kipro]] · [[Afrika Oficejo]] · [[Aha-tago]] · [[Aktivula Maturigo]] · [[Aktivula TrejnSeminario de SEJM]] · [[Alico (persona nomo)]] · [[Almigrado]] · [[Altebenaĵo Ali]] · [[Amoreoj]] · [[Angliko]] · [[D-AMO 01]] · [[D-AMO 02]] · [[Da (prepozicio)]] · [[Dalekarla popolmuziko]] · [[Dancstudio Udvarhely]] · [[Defendo de la medio kaj Protektado de la medio]] · [[Deklaro de PSEK (1980)]] · [[Dentorela sistemo]] · [[Departemento de Esperanto Zamenhof]] · [[Dielenbächel]] · [[Diferencismo]] · [[Diplomo pri Elstara Agado]] · [[Distrikto Királyhelmec]] · [[Distrikto Nagyatád]] · [[Esperanto Thionville]] · [[Esperanto-gazetoj en Germanio]] · [[Estraro de UEA 1977-1980]] · [[Estraro de UEA 1980-1983]] · [[Fakverko:Metaloj]] · [[Fakverko:Radiofonio]] · [[Fakverko:Teologio]] · [[Galerio en la koridoro]] · [[Gastejo ĉe la maljuna cigno (Erfurto)]] · [[Gastejo Schellhorn (Arnstadt)]] · [[Gewerbeverein Arnstadt]] · [[Giacomo Leopardi kaj la Virgulino Maria]] · [[Junulara parlamenta baloto en Germanio 2009]] · [[Katalda (persona nomo)]] · [[Katatimio]] · [[Katolikismo en Arnstadt]] · [[Kavkorno]] · [[Kebreni]] · [[Kejlo]] · [[Kial venkis Esperanto?]] · [[Kibo (Berlino)]] · [[Kinarto kaj ni]] · [[La Reĝo de Umo]] · [[Meksikaj loknomoj]] · [[Migrado de marbirdoj]] · [[Mineralkarba gudro]] · [[Moderna Humoro]] · [[Modifita germana]] · [[Molnár Dixieland Band]] · [[Monda Poŝto]] · [[Monda Skolta Konferenco]] · [[Monda Universitato]] · [[Mono-panglottus]] · [[Monumento pri forpelitaj germanoj (Erfurt)]] · [[Morala ago]] · [[Moskovskij Dom Knigi]] · [[Movmalkapablo]] · [[Municipoj de Cearao]] · [[O-karaktera radiko]] · [[Placo de repaciĝo]] · [[Provedziĝo]] · [[Ptoliso]] · [[Pupteatro Puck, hungara sekcio]] · [[Rachovian]] · [[Radioamatora vortaro]] · [[RailLex]] · [[Rakwon Ĉiovendejo]] · [[Raporto de la Aerologia Observatorio de Tateno]] · [[Rav Zarruvo]] · [[Rejnromantiko]] · [[Rekta movo]] · [[Remina (persona nomo)]] · [[Remparo de Essen]] · [[Renverseblo]] · [[Respondoj al kontraŭreligiaj paroloj]] · [[Retrosceno]] · [[Tell ludoj-Altdorf]] · [[Templo de Bona Volo]] · [[Tempolinio (Freiberg2)]] · [[Terem (artistgrupo)]] · [[Thüringen Tourismus]] · [[Tizba (persona nomo)]] · [[Tombejo de Saalfeld]] · [[Tombejo de Zell am See]] · [[Tradiciaj vestoj de Peruo]] · [[Transilvania Hungara Filmligo]] · [[Triglis-muelejo (Arnstadt)]] · [[TSFSI]] · [[Tutmonda Esperanto-Asocio Junulara]] · [[Tutmonda Espero]] · [[Tutmonda Kolokvo pri instruado de Esperanto]] · [[Akerbeltz (biero)]] · [[Aït Abdelmoumène]] · [[Aŭtobusa akcidento en Egiptio (2014)]] · [[Aŭtonomaj himnoj en Hispanio]] · [[Aŭtunmeza Festo]] · [[Anĵeliko]] · [[Anonimaj hispanaj verkoj]] · [[Antisemitismo kaj Eklezio]] · [[Anzuo]] · [[Aoro]] · [[Apartamenta komplekso de Changjon-strato]] · [[Arba kuracado]] · [[Arkeologiaj kulturoj]] · [[Arkivo de UEA]] · [[Arkta ortografio]] · [[Armena transliterumo de esperanto]] · [[Arnsberg-lernejo]] · [[Arnstein (roko)]] · [[Ars notaria]] · [[Artefarita ĉielkorpo]] · [[Artoforumo de Gotha]] · [[Artohalo de Arnstadt]] · [[Artstiloj]] · [[Asekurkompanio AOK (Erfurto)]] · [[Asocio de amikoj de svisa aerarmeo]] · [[Asocio de Esperantistaj Libro-Amikoj]] · [[Atakoj kontraŭ ĝardenplantoj]] · [[Atlantyca]] · [[Das Neue Groschenblatt]] · [[Domo ĉe la ŝtona angulo (Erfurto)]] · [[Domo ĉe la Granda Arkeo de Noa kaj Kastelo de Sankta Anĝelo]] · [[Domo ĉe la pavo (Arnstadt)]] · [[Domo ĉe la romiano (Arnstadt)]] · [[Domo ĉe la vinberarbedo]] · [[Domo de Esperanto en Gbodjetin-Kotonuo]] · [[Domo de familio Gudoviĉ]] · [[Domo de la granda pesilo]] · [[Domo de la nigra korno (Erfurt)]] · [[Domo Zum Ritter (Arnstadt)]] · [[Esperanto-movado/Francio3/Komerco]] · [[Gvidlibro pri Pekino]] · [[Haus Zum Großen Paradies und Esel (Erfurt)]] · [[Hazanéző]] · [[Hedvigo (nomo)]] · [[Junulargastejo de Arnstadt]] · [[Kirumb]] · [[Klerigejo Sankta Ursulo]] · [[Klonulo]] · [[Knabina salto]] · [[Kolekto por grafikaĵoj en Weimar]] · [[Komparo inter la loĝistikaj kosmoŝipoj de la Internacia Kosmostacio]] · [[Komunumoj en distrikto Sălaj]] · [[Komunumoj en distrikto Timiș]] · [[Konj (poemo)]] · [[Konkludoj de Segedo]] · [[Konspiro (Vilius Kavaliauskas)]] · [[Konstrumetia lernejo (Germanujo)]] · [[Lingva Festivalo en Sankt-Peterburgo]] · [[Mägdleinschule (Arnstadt)]] · [[Murdoj en la Kastelo]] · [[Murkuro]] · [[Muskola malkapablo]] · [[Muzea asocio de Arnstadt]] · [[Muzeaj Leonoj]] · [[Muzeo de Geisa]] · [[Muzeo Katona József]] · [[Muzika Labirinto]] · [[Naĝbaseno]] · [[Naĝohalo de Arnstadt]] · [[Nagyvárad Táncegyüttes]] · [[Nezaŭhtezoma]] · [[Polytechnikum Arnstadt]] · [[Rimportreto]] · [[Riverbaraĵo Raffelberg]] · [[Rosenthal (Saksa Svislando)]] · [[SABRE-motoro]] · [[Schiller-migradopado]] · [[Tradiciaj vestoj de Nederlando]] · [[Tutmonda Ligo de Esperantistaj Senŝtatanoj]] · [[Tutmonda Ligo Esperantista]] · [[Tutmonda Skolta Ĵamboreo]] · [[Universala lingva kodo]] · [[Universala simbola lingvo]] · [[Unuiĝinta Islama Fronto por la Savo de Afganio]] · [[Urba palaco „Templ“ (Mladá Boleslav)]] · [[Urba Teatro de Karlovy Vary]] · [[Urbodomo de Astorgo]] · [[Urbodomo de Esztergom]] · [[Urboj kaj komunumoj en la distrikto laŭ la hungara alfabetordo]] · [[Urboj kaj vilaĝoj en Baseno de Călățele]] · [[Urbokvartaloj de Karaĉio]] · [[Valoj de Elba Grejsmontaro]] · [[Vatikana Fondaĵo Joseph Ratzinger – Benedikto la 16-a]] · [[Vepro]] · [[Universitato de Essen]] · [[Écrasez l'infâme]] · [[Új Erdély (1918)]] · [[Ĉefverkoj de la ĉeĥa literaturo]] · [[Ĉeklibroj internaciaj]] · [[Ĉelo-transitiva]] · [[Ĉiela Torao]] · [[Ĉirkaŭfortikaĵo de Arnstadt]] · [[Ĉirkaŭfortikaĵo de Mühlhausen]] · [[Ĝardenrostilo]] · [[Ĝemelurba rozo (Erfurt)]] · [[Ĥajim Kelter]] · [[Benjamena]] · [[Benzinaĉeto en grupo]] · [[Berlina Komentario pri la Fundamento de Esperanto]] · [[Berlina Komentita Bibliografio de Vortaroj kaj Terminaroj en Esperanto 1887-2014]] · [[BES-a Adresaro]] · [[Bibliaj Ne timu]] · [[Biblioteka Apogo Bachrich]] · [[Biblioteko de Arnstadt]] · [[Bielatal (valo)]] · [[Bismarck-domo (Erfurt)]] · [[Bismarck-monumento Riechheimer Berg]] · [[Bitlibroprezentilo]] · [[Dua libro de Makabeoj]] · [[Duopa rilato]] · [[Ekster karito, nenia savo]] · [[Ekstera movimento]] · [[Eksteraj konektiloj]] · [[Ekstereŭropa karaktero de E-a morfologio]] · [[Elba Grejsmontaro en la okuloj de pentristoj]] · [[Eldonaĵoj de KEJ]] · [[Eldonejo Corvin Déva]] · [[Eldonejo Dr. Oetker]] · [[Eldonejo Erdélyi Enciklopédia]] · [[Eldonejo Erdélyi Enciklopedia]] · [[Eldonejo Lector]] · [[Eldonejo Státus]] · [[Eldonejo T3]] · [[Elektitaj Prozaĵoj de Heine]] · [[Elkarîl]] · [[Emana termoanalizo]] · [[Emancipiĝo (spiritismo)]] · [[Emil-Petri-lernejo]] · [[Ensemblo Barozda]] · [[Eostaro (Viko)]] · [[Erdélyi Gondolat Könyvkiadó]] · [[Erfurta Ateliergrupo]] · [[Erfurto en unu tago]] · [[Esperanta literaturo en la skotgaela]] · [[Esperanta seminario en Wanda]] · [[Esperantigo de vortoj el japana fonto]] · [[Esperantigo de vortoj el maoria fonto]] · [[Esperantista Centra Oficejo]] · [[Esperantisto de la Jaro/Laŭreatoj]] · [[Esperanto-instruado en orienta Berlino]] · [[Esperanto-movado/Francio3/Eminentuloj]] · [[Fajrobrigado profesia de Erfurto]] · [[Faka Biblioteko de Ĉeĥa Esperanto-Asocio]] · [[Fakverko:Pedagogio]] · [[Franciskana lernejo (Erfurto)]] · [[Landa Skolta Asocio]] · [[Librejo Ady Endre]] · [[Libroeldonejo Koinónia]] · [[Libroj pri morto]] · [[Licencio de la Esperanto-Asocio de Britio]] · [[Lichtenberg (Hesio)]] · [[Ligilo por Vidantoj]] · [[Ligo Internacia de Esperantistoj]] · [[LinguaCamp]] · [[Lingva disciplino]] · [[Lingva labirinto]] · [[Lingva lernejo en Muzeono]] · [[Lingvaj Rajtoj - Simpozio okaze de 100-jariĝo de UEA kaj 60-jariĝo de la Universala Deklaracio pri Homaj Rajtoj]] · [[Lingvonormigo]] · [[Luther-ŝtono (Erfurto)]] · [[Pasigrafio de Maimieux]] · [[Patro, pardonu ilin; ĉar ili ne scias, kion ili faras]] · [[Pedagogia valoro de Esperanto]] · [[Pedagogio de Jesuo]] · [[Personigo de la biblia Saĝo]] · [[Zonai kaj kompano]] · [[Administracia juĝistaro en Hispanio]] · [[Administracia juĝistaro en Hungario]] · [[Bach en Arnstadt]] · [[Bach en Turingio]] · [[Bach-societo de Arnstadt]] · [[Bach-tagoj]] · [[Bed- kaj balkonplanto]] · [[Beletraj Kajeroj]] · [[Beletristiko]] · [[Deputitaj balotoj de 2012 en Ille-et-Vilaine]] · [[Esperanta-hispana kaj hispana-esperanta vortaroj]] · [[Esperanto-movado/Francio3/Kunvenoj ekstergrupaj]] · [[Esperanto-movado/Francio3/Sciencoj]] · [[Fakverko:Sporto, skoltismo, turismo]] · [[Frua Kuba Esperanto-movado]] · [[Gapminejo Finstertal (Schmalkalden)]] · [[Hejtistoj kaj ĵetistoj de Titanic]] · [[Heleno (persona nomo)]] · [[Hibridpiano]] · [[Hilelista Esperanto-Komunumo]] · [[Historio de Rusio ĝis Vladimiro la Sankta]] · [[HTML5-aj video kaj aŭdio]] · [[HVortaro]] · [[In-timo]] · [[Infinitivo kun prepozicio]] · [[Instruado en Berlino]] · [[Kabaredo "Das Lachgeschoss"]] · [[Kremaciejo de Erfurto]] · [[Kristana animpuriĝo]] · [[Kristana Glosaro]] · [[Kristanaj doktrinoj]] · [[Kriterioj por esplori pri Dio]] · [[Kuniga elemento]] · [[Kuracbanloko]] · [[Kurteno de la Jerusalema Templo]] · [[Kvinmilionoj]] · [[La Heredanto]] · [[La ribelo de poznana junio]] · [[La turmentego de la memmortigintoj]] · [[La virinoj de la Evangelioj]] · [[Laborgrupo por esploro de la historio de GDREA]] · [[Laborgrupo por Interkluba Spertŝanĝo]] · [[Lago Szelkó]] · [[Lunduono]] · [[Memorigloko Albert Schweitzer (Weimar)]] · [[Nikilismo]] · [[Nomoj de Aziaj Landoj]] · [[Norvega-Esperanto vortaro Rian Haugen]] · [[Novigado de la evangela eklezia muziko en Germanujo post 1920]] · [[Obsedo (Karolo Piĉ)]] · [[ONCSA]] · [[Originaj traktatoj (Eŭropa Unio)]] · [[Pado de Historioj – Strandbanejo]] · [[Palaco Redout]] · [[Palmejo de Erfurto]] · [[Paralelakordo]] · [[Pardonpeto]] · [[Parolskriboj]] · [[Schwanengesang (Schütz)]] · [[Scienculoj inter la katolikaj monaĥoj kaj pastroj]] · [[SEJM-konferenco 1995]] · [[Senkondiĉa elekto]] · [[Senso (birdoj)]] · [[Servista libera volo]] · [[Simila movo]] · [[Sinkronismo (psikologio)]] · [[Skriba kongreso]] · [[Skribaĵo]] · [[Skribarto]] · [[SOGELO]] · [[Solaludanto-aventuroj]] · [[Songazeto]] · [[Sonorilo kaj Kanono]] · [[Spirita juvelaro]] · [[Spiritisma sinteno pri Esperanto]] · [[Sportlokoj historiaj en Oberhof]] · [[Verda koro de Germanujo]] · [[Verkoj pri Esperanto-historio]] · [[Vilao Krüger kun parko]] · [[Vimenaĵo]] · [[Virina sacerdoteco kaj Papo Francisko]] · [[Vorteto]] · [[Vortform-riĉeco]] · [[Vortklasa finaĵo]] · [[Vortkreado]] · [[Vortsintakso]] · [[Yerti]] · [[Yklamu]] · [[Zamenhof ne esperis vane]] · [[Zamenhofa Artista Adeptaro]] · [[ZDF-studio de Turingio]] · [[Zepelina atako 1915]] · [[Universala Ligo por Seksa Reformo]] · [[Instrumetodoj por Esperanto]] · [[Erfordia Latina]] · [[The DIM Hypothesis]] · [[Katolikaj vegetaranoj]] · [[Pseŭdomuelejo]] · [[Fontano sur Holzmarkt (Arnstadt)]] · [[Haus Zur Grünen Aue und Kardinal (Erfurt)]] · [[Humboldt-Verein für Volksbildung]] · [[Jaro de Vistulo]] · [[Louisental (Erfurto)]] · [[Haus Zur Güldenen Krone (Erfurt)]] · [[Apokrifoj pri la apostolo Petro]] · [[BEJO-Ataŝeo]] · [[Bel-literatura Eldon-serio]] · [[BRINK]] · [[D-AMO 10]] · [[Elektoepiskoplando]] · [[Elektoprinclando]] · [[Esperanto-Klubo de San-Min-o]] · [[Femura indekso]] · [[Konferencoj por Esperanto]] · [[La du bibliaj rakontoj pri la kreo]] · [[La dubo de Sankta Jozefo]] · [[Mardukaj sigeloj]] · [[Medalo de Janoŝiko]] · [[Mezkaspia naftogasa baseno]] · [[Mirakloj de Lourdes]] · [[Nomado de sciencoj en Esperanto]] · [[Nomoj de Afrikaj landoj]] · [[Ĝardenŝredilo]] · [[Administra divido de Amapao]] · [[Administra divido de Gojaso]] · [[Administra divido de Mato-Groso]] · [[Administra divido de Parao]] · [[Administra divido de Suda Mato-Groso]] · [[Administra divido de Tokantinso]] · [[Administraj unuoj de la Centr-Afrika Respubliko]] · [[Administraj unuoj de Moldavio]] · [[Batalo ĉe Misiejo Concepción]] · [[Bit Ĥilani]] · [[Dentrela fervojo Tanvald-Kořenov]] · [[Esperantista Dokumentaro]] · [[Esperanto-Asocio en Ĉeĥoslovaka Respubliko]] · [[Esperanto-Usono]] · [[Fédération Universitaire Espérantiste de France]] · [[Gidana naftogasa distrikto]] · [[Indiga lingvo]] · [[Individuigo]] · [[Jamala naftogasa distrikto]] · [[Konto Espero]] · [[Kripoj hejmecaj de Aŭstrio]] · [[Leno-Tungusa naftogasa provinco]] · [[Liberal-faŝismo]] · [[Metz-govio]] · [[Mortotuko de Arquata]] · [[Mozelgovio]] · [[Muelejo de Schillingstedt]] · [[Nepo-Botuoba naftogasa distrikto]] · [[Nord-Donecka naftogasa sektoro]] · [[Nord-Kaŭkaza naftogasa provinco]] · [[Novmezurado]] · [[Parkoj en Sömmerda]] · [[Perikratona fleksejo]] · [[Plebaj magistratoj]] · [[Prezidanta baloto en Inguŝio en 2002]] · [[Princlando de Beauluna]] · [[Restreĉilo]] · [[Rodanalpa Esperanto-Federacio]] · [[Spalatindomo en Torgau]] · [[Surĥ Kotal]] · [[Tavolgaso]] · [[Transira komplekso]] · [[Urbodomo de Békéscsaba]] · [[Urbodomo de Cegléd]] · [[Urbodomo de Gyula]] · [[Urbodomo de Mezőberény]] · [[Urbodomo de Nagykőrös]] · [[Urbodomo de Siklós]] · [[Urbodomo de Vésztő]] · [[Urbodomo de Veszprém]] · [[Urbodomo de Weißensee]] · [[Viadukto de Apolda]] · [[Walkin’Bag]] · [[-as]] · [[Ĥatango-Viluja naftogasa provinco]] · [[10-spesdeka biblioteko Esperantista]] · [[Administra divido de Cearao]] · [[Administra divido de Espirito-Santo]] · [[Angla Ligo de Katolikaj Esperantistoj]] · [[Antverpena Grupo Esperantista]] · [[Averta letero]] · [[Bahia Esperanto-grupo]] · [[CONCAFRAS-PSE]] · [[Esperanto-Federacio de Yorkshire kaj Humberside]] · [[Esperanto-grupo en la Fokolar-Movado]] · [[Esperanto-klubo Zamenhof de San-Paŭlo]] · [[Esperanto-Vojaĝservo]] · [[Fasola notacio]] · [[Flosponto Evergreen Point]] · [[Kernverdukotiledonoj]] · [[Kolijoj]] · [[Medicina Heroldo]] · [[Militkaptitejo Johannesplatz]] · [[Monda Kunagado]] · [[Nadimo-Puro-Taza naftogasa regiono]] · [[Nordokcidenta Esperanto-Federacio]] · [[Serio Rusa literaturo]] · [[Skandinava lingvo]] · [[Ukraina Respublika Filio de la Asocio de Sovetiaj Esperantistoj]] · [[Urbodomo de Hajdúszoboszló]] · [[Verda reto]] · [[Vivo Feliĉa]] · [[Ministerio pri agrikulturo (Hungario)]] · [[Teologia Altlernejo (Esztergom)]] · [[Tivoli (Erfurto)]] · [[Administra divido de Sankta Katarino (Brazilo)]] · [[Departementa domo (Pécs)]] · [[Departementa domo (Sopron)]] · [[Departementa domo (Szentes)]] · [[Departementa domo (Szombathely)]] · [[Domo ĉe la leono nigra (Erfurt)]] · [[Domo de la gildoj (Erfurt)]] · [[Esperanto-konkurso (radioamatora)]] · [[Haus zur Narrenschelle (Erfurt)]] · [[Juri-Gagarin-monumento (Erfurt)]] · [[Metiista domo historia (Torgau)]] · [[Monumento por la Batalo de Leipzig (Heiligenstadt)]] · [[Muzeo metiista (Bakede)]] · [[Muzeo pri agrikulturaj tekniko kaj laboro (Börry)]] · [[Napoleona ŝtono (Utzberg)]] · [[Pella (Grekio)]] · [[Popola magistrato (Antikva Romio)]] · [[Pumpostacio fervoja (Kaselo)]] · [[Verda trobadoro (poeto)]] · [[Radikala maldekstro de Israelo]] · [[Eŭropa lingvo]] · [[Sentenco]] · [[Bach-monumento (Gehren)]] · [[Palmofestoprocesio en Heiligenstadt]] · [[Ĝardeno de parokestro]] · [[Ĝisprema kompresora stacio]] · [[Aŭtokodo]] · [[Aŭtomata skribado]] · [[Alianco de Libertarianaj Maldekstruloj]] · [[Altlernejo Sándor Wekerle]] · [[Astraĥano-Kalmuka naftogasa distrikto]] · [[Atelier Puppenspiel]] · [[Bajkita naftogasa distrikto]] · [[Bastrubandoj]] · [[Blindŝakto]] · [[Bonaj spiritoj]] · [[Demono Lucifero]] · [[Depono]] · [[Derivado]] · [[Domo Happach (Heldburg)]] · [[Eŭropa regiono Niso]] · [[Ekkondensiĝa premo]] · [[Elkarniĝo]] · [[Enlumas min senlimo : itala poezio de la dudeka jarcento]] · [[Esperantigo de vortoj el sanskrita fonto]] · [[Estraro de UEA 2016-2019]] · [[Europa - Demokratie - Esperanto]] · [[Folengo]] · [[Grupo Esperanto-Tigulio (GET)]] · [[Guttenbrunn]] · [[Hírharsona]] · [[Hering]] · [[Huaniqueo]] · [[Ide]] · [[Instituto por Diskonigo de Spiritismo]] · [[Intelekto laŭ filozofioj]] · [[Jaro de la Lernanto]] · [[Könyvesház]] · [[Karboferŝtono]] · [[Kopta evangelio laŭ Tomaso]] · [[Kritiko en Esperanto]] · [[Kurort Gohrisch]] · [[La lingvovendejo]] · [[Lando Kranenburg]] · [[Logo: Allogaj bildhistorioj]] · [[Méhkas Diákszövetkezet]] · [[Magnevist]] · [[Memzorgado]] · [[Oĥotska naftogasa provinco]] · [[Ora Sekcio]] · [[Orenburga naftogasa distrikto]] · [[Pariza Societo de Spiritismaj Studoj]] · [[Penas]] · [[Platino]] · [[Prefektejo]] · [[Premo de la maksimuma kondensiĝo]] · [[Princepiskopujo Minden]] · [[Program]] · [[Puraj spiritoj]] · [[Rami]] · [[Remigija]] · [[ROMO]] · [[Salminejo de Erfurto]] · [[Sekurit]] · [[Sensavido]] · [[Separgaso]] · [[Spiritisma Esperanto-Asocio]] · [[Spiritisma Grupo Paŭlo el Tarso]] · [[Spiritisma Jarlibro]] · [[Spiritisma Vojaĝo en 1862]] · [[Sproso]] · [[Tanajura]] · [[Tenilo]] · [[Unuiĝo de Zagrebaj Esperantistoj]] · [[Urba muzeo de Bad Staffelstein]] · [[VET]] · [[Wachberg]] · [[Sobina minejo]] · [[Ĉajvo-maro minejo]] · [[Departemento Donnersberg]] · [[Enorme alta tavolpremo]] · [[Enorme malalta tavolpremo]] · [[Espach-parko]] · [[Eternaj membroj de la Budapeŝta Operejo]] · [[Eternaj membroj de la Nacia Teatro (Budapeŝto)]] · [[Helbe-vejro]] · [[Historio de la hungara teatro]] · [[Kondiĉoj (amatora radio)]] · [[Krenela signalo]] · [[La germanlingva teatro en Hungario]] · [[La serblingva teatro en Hungario]] · [[Luterana Teologia Akademio (Pozono)]] · [[Muzeo lerneja (Uder)]] · [[Nezahualcóyotl (komunumo)]] · [[Nord-Stavropolo-Pelagiada minejo]] · [[Plena Verkaro de Zamenhof]] · [[Prokopo (persona nomo)]] · [[Prozo el Danaj-Norvegaj Aŭtoroj]] · [[Rudigero]] · [[Tavola temperaturo]] · [[Tavolakvo]] · [[Tavoldepresio]] · [[Unuversaj universoj]] · [[Urbodomo de Kunszentmiklós]] · [[Lajavoĵa minejo]] · [[Banurbo]] · [[Sambakio]] · [[Arkivo urba kaj distrikta Arnstadt]] · [[Angula domo]] · [[Jaro de la Esperanta Kulturo]] · [[Internacia Kongreso de Stenografio]] · [[Elektitaj membroj de Rondo Galilei]] · [[Esperantigo de vortoj el vjetnama fonto]] · [[Highland (administra areo)]] · [[Humanitat Nova]] · [[Kapitano Katarino]] · [[Komitatanoj A-C 1986-2020]] · [[Komitatanoj D-G 1986-2020]] · [[Komitatanoj H-J 1986-2020]] · [[Komitatanoj K-L 1986-2020]] · [[Komitatanoj M-P 1986-2020]] · [[Komitatanoj R-S 1986-2020]] · [[Komitatanoj T-Z 1986-2020]] · [[La Gajulo]] · [[Militrakonto]] · [[Moskvo en Usono]] · [[Naŭ demandoj pri lingva justeco en la fakliteraturo]] · [[Rapida lernado de Esperanto]] · [[Studenta Orientalisma Esperanto-Rondo]] · [[Vivu la teatro!]] · [[Eŭropa Festivalo de Esperantaj Kantoj]] · [[Enciclopèdic]] · [[Ni Savu Niajn Semojn (NSNS)]] · [[Reversado]] · [[Ĝenro (muziko)]] · [[Aelita]] · [[Afrika Centro Mondcivitana]] · [[Antemio (arkitekturo)]] · [[Areotektoniko]] · [[Dihok]] · [[Dinastio de Anglaj Reĝoj]] · [[Eneastila kolonaro]] · [[Hungara Teatro en Kassa]] · [[Imoskapo]] · [[Internacia Metodista Ligo Internacia]] · [[Jubilea Kolekto]] · [[Judikaelo (persona nomo)]] · [[Kaŭliklo]] · [[Kolonia Niĝerio]] · [[Komuna lernolibro pri Historio]] · [[Konsultejo]] · [[La esperantisto de la jaro (1887-1997)]] · [[La plej eminentaj esperantistoj]] · [[Lidérc]] · [[Literaturaj parkoj]] · [[Magistratejo Ruĝa Cervo]] · [[Malgrava Ĝeneralo]] · [[Man yuzhiruhu'lláh]] · [[Masonabelo]] · [[Memorindaj esperantistoj]] · [[Militjuro]] · [[Mitiŝĉi (stacio de Moskva metroo)]] · [[Observatorio de la Universitato de Kopenhago]] · [[Pandemonio (30-a Datreveno)]] · [[Pentastila kolonaro]] · [[Pronaoso (rozkrucanoj)]] · [[Ruffrè]] · [[Serio Originala Literaturo]] · [[Solidareca Bonvolo]] · [[Teatro de Újpest]] · [[Termoradiilo]] · [[Tirradiko]] · [[Tradicio kaj moderneco]] · [[Urbodomo de Püspökladány]] · [[Urbodomo de Tokaj]] · [[Vuktila minejo]] · [[Zakato Bahaa]] · [[Diplomateco]] · [[El verva vivo ĵurnalista]] · [[Esperantista Grupo en Bangkok]] · [[MondEtur]] · [[Nessun altro. Antologia di Segreti di Pulcinella]] · [[Belarta rikolto]] · [[Fakverko:Amatora radio]] · [[La Epoko Libro-Klubo]] · [[Prosumado]] · [[Unesko-Rezolucio 23C/11.11 de Sofio pri Esperanto 1985]] · [[Esperantigo de vortoj el greka fonto]] · [[Framasonismo en Kubo]] · [[Kosmoapero]] · [[Vortfarado laŭ la Analiza Skolo]] · [[Estraro de UEA 2019-2022]] · [[Fibro]] · [[Filozofia spiritualismo]] · [[La Luma Flanko de Potenco]] · [[Lingva Festivalo en Vladikavkaz]] · [[Monosimetria]] · [[Pidono]] · [[Pugnorimeno]] · [[Revuo Signos]] · [[Testamentoj de Lenin]] · [[Tago de Pola Scienco]] · [[Elektitaj instruistoj de Universitato de Kolozsvár/Cluj]] · [[Esperanto en nacilingvaj tekstoj]] · [[Kaŝirskaja (BKL Moskvo)]] · [[Niĵegorodskaja (BKL Moskvo)]] · [[Kalungao]] · [[SvisRaporto]] · [[Papilioj]] · [[Calumnia]] · [[Dua Diskutanta Kunveno de Esperantistoj de Iberaj landoj]] · [[Esperanto-butiko Berlino]] · [[La mirinda libro]] · [[LADA Vesta EV]] · [[Revo lucida]] · [[Títeres desde Abajo]] · [[Tririvera Esperanto-Domo]] · [[Unua Diskutanta Kunveno de Esperantistoj de Iberaj landoj]] · [[VAZ-2702]] · [[Vollständiges Wörterbuch Esperanto-Deutsch in zwei Bänden]] · [[Ĵiĵeko, liaj ŝercoj]] · [[Elektitaj rektoroj de la Universitato Francisko Jozefo]] · [[Izoflavonolo]] · [[Japana Esperanta Librokooperativo]] · [[Kanto pri donkiĥotoj]] · [[Katastrofo ĉe la Niĵnevartovska naftokolektejo]] · [[Tri satiroj]] · [[Elektitaj studentoj de Pázmáneum]] · [[Florigu Egalecon inter Junuloj]] · [[Gazeto Andaluzia]] · [[Aktoj de Internacia Scienca Akademio Comenius]] · [[Corbières (Alpes-de-Haute-Provence)]] · [[FioCruz]] · [[Kie estas la mortintoj?: La respondo de la Biblio]] · [[La Crotz de Rodola]] · [[Malkovrado de Afriko mezepoke]] · [[Mirobalano]] · [[Rondo Takács]] · [[Senverba propozicio]] · [[Vellismo]] · [[Japana Budhana Ligo Esperantista]] · [[Lietzensee (grupo)]] · [[Lingva strukturo de Esperanto]] · [[Pansurmetaĵo]] · [[Partoprenintoj de VikiPrintempo]] · [[Urbo-kampara malsameco]] · [[Sociolekta Triopo de Esperanto]] · [[Esperanto-fondaĵo "Fernando Soler"]] · [[Afrikaj Kongresoj de Esperanto]] · [[Afriko brilas]] · [[Alta Protektanto]] · [[Antologia skizo de la persa literaturo]] · [[Citrandarino]] · [[Conselho Federativo Nacional da FEB]] · [[Die rationelle Sprache]] · [[Esperanto-grupo Lumradio]] · [[FLIV]] · [[Gasteg-kapelo]] · [[IKU-libro de 2020]] · [[Internacia Flughaveno Zvartnoc-Erevano]] · [[Komuna Legado okaze de la Tago de la Libro]] · [[Kungfua Kunikleto]] · [[Leĝo de Biodiverseco de Kostariko]] · [[OBA-Festivalo]] · [[Parque da Cultura]] · [[Pri vagabondoj kaj friponoj, pri damoj kaj kavaliroj]] · [[Retpoŝta Hibrida letero]] · [[Steinalm]] · [[Studentoj, baldaŭ instruistoj de Universitato de Pécs]] · [[Tombejo Ĝardeno de Floroj]] · [[Tombejo Petronilo Gonçalves da Silva]] · [[Trofeo Fyne]] · [[Unu leciono pri Esperanto por ĉiu lernejano en la tuta mondo]] · [[Valencia Esperanto-Grupo]] · [[Vivkvalito kun lupuso]] · [[Volontula Fondaĵo]] · [[Afrikaj traktatoj de 1885 ĝis 1902]] · [[Afriko sub kolonia regado]] · [[Apartamento por Edukistoj de Universitato Kim Il-sung]] · [[CRRER]] · [[Gardanteco]] · [[Hazarda esperantaĵo]] · [[Instituto de Ekonomiko kaj Internaciaj Rilatoj]] · [[Kainaj]] · [[La centjara Esperanto]] · [[Malnova religio de Burundo]] · [[Monda heredaĵo en Belgio]] · [[Panĉaratro]] · [[Scienca Kafejo]] · [[Stacioj de exo]] · [[Surakvaj kuracistoj]] · [[Turismo per Esperanto]] · [[Varsovio cent jarojn poste]] · [[54-a Virtuala Esperanto-Kongreso ILEI 2021]] · [[Multilingual Environments in the Great War]] · [[Bitoteko]] · [[Brazila Poliglota Klubo]] · [[Kantoj de la Kultura Revolucio]] · [[Kluniza kongregacio]] · [[Oltre la soglia, uno spiraglio / Preter la sojlo, lumluko]] · [[Porokaza noto de R$10 Brazila realo]] · [[Elektitaj studentoj de Universitato de Kolozsvár/Cluj]] · [[Elektitaj studentoj de Universitato de Vieno]] · [[Mara Koridoro de la Tropika Orienta Pacifiko]] · [[Amerika Esperanto-Instituto]] · [[Paŭlistanio]] · [[Fi-]] · [[Lerneja scienca kalendaro]] · [[On ne fait pas d'omelettes sans casser des œufs]] · [[Perola Mezlernejo]] · [[La terakoto de Ŝahr-e Suĥteh]] · [[Gaba enerxía]] · [[Esperaĵo]] · [[Historia post Alexandrum]] · [[Loka regado kaj administrado en Kimrio]] · [[Teutsch-domo (Sibiu)]] · [[Acetilkarbamata acido]] · [[Alilkarbamata acido]] · [[Metila etilkarbamato]] · [[Vinilkarbamata acido]] · [[Duamidino]] · [[Dutiopropionata acido]] · [[Tiopropionata acido]] · [[Tiofuranilfentanilo]] · [[Izobuterilfentanilo]] · [[2-Kloro-indano]] · [[1,2-Indanoduolo]] · [[1,3-Indanoduolo]] · [[Hungaria familio]] · [[3-Etilstireno]] · [[4-Metilstireno]] · [[Etila pimelato]] · [[Fenilkarbamata acido]] · [[Metila pimelato]] · [[Butila fenilkarbamato]] · [[Dualila tioureo]] · [[Grandrapida trajno Moskvo — Adler]] · [[Flugfolio.xyz]] · [[Komitato de UEA 1962-1964]] · [[Komitato de UEA 1964-1967]] · [[Komitato de UEA 1967-1969]] · [[Plu Glosa Nota]] · [[Sejmo kaj Esperanto]] · [[U Glosa Jurnali]] · [[MiSimpliBio]] · [[Ŝablono:Fiŝlagoj de Ĉeĥio]] · [[Kontraŭesperantisto]] · [[Fina malvenko]] · [[Ŝablono:Ministraro de Ulf Kristersson]] · [[Ŝablono:Vikipediisto bn-p]] · [[Ĝermolisto de turkaj esperantistoj]] · |} {{Wikidata list end}} __NOINDEX__ 3pmbc5kolzjpooml9cykm308wbnj0u5 0 755056 9363557 7652396 2026-04-30T01:48:46Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363557 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Viktor Nagy |dosiero = Nagy_Viktor.jpg |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = Viktor Nagy |naskonomo = }} '''Viktor [[Nagy]]''' [nadj], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Nagy Viktor''' estas [[Hungario|hungara]] [[aktoro]], [[voĉoaktoro]], mezlerneja kaj altlerneja [[instruisto]]j. Viktor Nagy<ref>https://www.imdb.com/name/nm0619524/</ref> naskiĝis la {{daton|7|majo|1976}} en [[Budapeŝto]]<!--, li mortis la {{daton||o|20}} en [[]]-->. == Biografio == Viktor Nagy akiris aktoran [[diplomo]]n en [[Universitato de Dramo kaj Filmo (Budapeŝto)|Altlernejo pri Teatro kaj Filmo]] en [[1998]]. Lia ĉefinstruisto estis [[Gábor Zsámbéki]]. Li komencis sian aktoran karieron en [[Teatro Csiky Gergely (Kaposvár)]] kaj li restis tie ĝis 2009. Inter 2012 kaj 2017 li estis [[Sendependa kunlaboristo|liberprofesiulo]] ricevinta rolojn en pluraj teatroj, poste li estis membro de [[Teatro Thália (Budapeŝto)]]. Intertempe li instruis en mezlernejoj, ankaŭ en [[Universitato de Kaposvár]] kaj [[Hungara Dancarta Universitato]]. Li ricevis aktorajn [[premio]]jn inter 2003-2017. == Liaj teatraj roloj (elekto) == * [[William Shakespeare]]: ** [[Hamleto]] - Rosencrantz ** [[La gajaj edzinoj de Windsor]] - Pistol ** ''Dekdua Nokto aŭ Epifanio : aŭ kiel vi volas'' - András Keszeg * [[Anton Ĉeĥov]]: ** [[Tri fratinoj]] - barono Nikolaj Lvoviĉ Tuzenbach ** [[Onklo Vanja]] - titolrolo * [[Albert Szirmai]]: ''Mágnás Miska'' - grafo Mixi Técsey * [[Ernő Szép]]: ''Lila ákác'' - Pali Csacsinszky * [[Tennessee Williams]]: ''Macska a forró bádogtetőn'' - Robert Pollit * [[Carlo Goldoni]]: ''A chioggiai csetepaté'' - Beppe == Liaj kinaj filmaj roloj (elekto) == * ''Pannon töredék'' (1998) * ''Bakkermann'' (2007) * ''VAN valami furcsa és megmagyarázhatatlan'' (2014) * ''Elk*rtuk'' (2021) * en eksterlandaj filmoj hungaraj voĉoj ekzemple de Tony Cox, [[Clint Howard]], William Houston, Dave Power<ref>http://iszdb.hu/?szemely=7448&lap=munkassag</ref> == Liaj televidaj filmaj roloj (elekto) == * ''A fiú naplójából'' (1997) * ''Kivilágos kivirradtig'' (2004) * ''Munkaügyek'' (serio, 2012) == Fontoj == * [https://web.archive.org/web/20150531192710/http://www.port.hu/nagy_viktor/pls/w/person.person?i_pers_id=5544 hungarlingva biografio kun foto] * [https://thalia.hu/szineszek/nagy-viktor/ hungarlingva biografio kun foto]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.jegy.hu/person/nagy-viktor-1589 hungarlingva biografio kun foto] * [https://port.hu/adatlap/szindarab/szinhaz/vizkereszt-vagy-amit-akartok/directing-4660 roloj] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Nagy Viktor}} [[Kategorio:Hungaraj aktoroj]] [[Kategorio:Hungaraj voĉoaktoroj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Hungaraj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio|Filmo}} nz17cf4ricd4uhc8xe7b0kru2zpg20s 0 755309 9363422 9276075 2026-04-29T17:24:20Z Tirolischleioans 254019 9363422 wikitext text/x-wiki {{Unua}} [[Dosiero:Rennsteigmuseum Neustadt 6.jpg|eta|La rennsteigkluba organo portante la karesnomon de Maria Sauer ''Mareile'']] [[Dosiero:Forsthaus Weidmannsheil in Steinbach am Wald.jpg|eta|Loko de la brulkonsumiĝinta forstista domo ''Weidmannsheil'' je [[Steinbach am Wald]]]] '''Maria SAUER''' (ekde 1892 ''Maria Zick''; naskiĝinta la {{daton|2|2|1871}} en [[Tegernsee (urbo)|Tegernsee]], mortinta en januaro [[1960]]) estis filino de [[germanio|germana]] forstisto. Pro ŝi nomiĝis la organo de [[Rennsteigklubo 1896]], "(Das) Mareile". Ankaŭ la blankaj Ro-oj padomarkantaj la saman nomon havas. == Vivo == [[Dosiero:Rennsteig.JPG|eta|Ĉiu Ro-markilo laŭlonge de Rennsteig nomiĝas ''Mareile'']] Sauer venis en la aĝo de tri jaroj en la nordon de Bavario kie la patro ĵus ekdeĵoris en la [[Frankonia Arbaro]]. La forstista domo ''Weidmannsheil'' (kiu poste iĝis gastejo kiu fonditis en 1896 ''Rennsteigklubo'') situas rekte ĉe [[Rennsteig]]-pado kiu tiuloke je 8 km kondukas tre rekte ĝis la landlimo kun la Duklando [[Saksio-Meiningen]] (hodiaŭ la landlimo inter [[Bavario]] kaj [[Turingio]]. Ekfloro turisma kaj persona malkovro de Rennsteig sub la gvido de la libroj de [[August Trinius]] post komenciĝis je la fino de la 19-a jarcento danke al la stacidomo de [[Steinbach am Wald]]; la fervojlinio malfermitis en oktobro 1885. Trinius en libro priskribis - sen nomdono - la 18-jaraĝan Maria, blondulinon [[citro (moderna muzikilo)|citroludantan]].<ref>''Drüben an dem anderen Tische saß das Töchterlein, eine untersetzte, fast üppige Blondine, mit blitzenden, lang bewimperten Augen, Grübchen in den Wangen und in den kleinen festen Händen. Zuweilen schlug sie ein paar Töne auf der vor ihr ruhenden Zither an und unterhielt sich allerliebst zwitschernd mit der neben ihr sitzenden Freundin.'' Citite laŭ: Johannes Wilkes, ''Unser schönes Thüringen'', Gmeiner Verlag, Meßkirch 2019 (bitlibro), p. 2 (ene de la [https://www.google.de/books/edition/Unser_sch%C3%B6nes_Th%C3%BCringen/aMSSDwAAQBAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%22Gr%C3%BCbchen+in+den+Wangen+und+in+den+kleinen+festen%22&pg=PT60&printsec=frontcover kapitolo "Der Rennsteig"])</ref> Alfred Roßner, turisto de somero 1890, rakontis en taglibro ke li baptis kun akompananta kunmigranto la blankajn vojindikantajn Ro-ojn laŭ la forstista filino ''Mareile'' post kiam ili vojerarinte inter Spechtsbrunn kaj Ernstthal finfine feliĉe retrovis la rektan vojon. Kialo laŭdire estas ke tia Ro ridetas al la migranto (same kiel Maria!) nur kiam li troviĝas sur korekta vojo: deflankeniĝinte disde la pado la migranto ne plu havos ridetantajn Ro-ojn. Mareile-kulto (similaĵoj klubaj tiam oftis) ankaŭ etendiĝis je poemoj. Maria mem nuptis en 1891 la forstan librotenanton Zick el [[Munkeno]]. En 1892 ŝi naskis filon en la forstista domo ''Weidmannsheil''; sume ili havis kvar infanojn. Dum la unua jardeko de la rennsteig-a movado la venintaj turistoj ankoraŭ povis ĝui de tempo al tempo la ĉarmon de Maria kiu pasive toleris la nomokulton. Antaŭ siaj nepoj ŝi longtempe prisilentis sian renomon. Post vidviniĝo en 1937 Maria translokiĝis de Munkeno al [[Sulzbach am Main]] kie vivis la familio de filino. == Fonto == Stefan Etzel: ''Wandern auf dem Rennsteig'', DuMont, Kolonjo, ISBN 9783770154272 == Eksteraj ligiloj == * [https://rennsteig.wordpress.com/2016/02/02/das-mareile-1871-1960/ Biografio de Maria Sauer] == Notoj == {{Referencoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Sauer, Maria}} [[Kategorio:Homoj rilataj al Rennsteig]] [[Kategorio:Virinoj]] [[Kategorio:Germanoj]] av1xtxa3h5a5mgiqw8pul9graengira 0 769911 9363747 9340041 2026-04-30T10:08:48Z ThomasPusch 1869 9363747 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Birutė Marija Filomena Galdikas'''<ref>La nomo estas kutima por litovoj naskiĝintaj eksterlande. Aparte la unua persona nomo [[Birutė]] estas tradicie litovkultura, sed la familia nomo en [[Litovio]] nepre estus nur la nomo de viroj, do ĉi tie la patro. Sed en Germanio, kie ŝi naskiĝis, validas la leĝo ke la nomon de patro (laŭ aparta peto ankaŭ de la patrino) aŭtomate ricevas ankaŭ liaj idoj. Tial ekeestas la disonanco, ke ŝia nomo al litovaj okuloj aspektas kvazaŭ "knabino Birutė sinjoro Galdikas".</ref> (naskiĝis la {{daton|10|majo|1946}} en [[Wiesbaden]], [[Germanio]]; mortis la [[24-an de marto]] [[2026]] en [[Los-Anĝeleso]]) estis [[Etologio|etologo]], kun [[Kanado|kanada]] ŝtataneco kaj [[Litovio|litova]] deveno, specialiĝinta pri [[primatologio]], fizika antropologio kaj [[Medikonservado|konservado]] de la [[Orangutano|naturo]]. Ŝi estas konsiderata kiel la ĉefa spertulo pri la [[konduto]] de la [[Orangutano|orangutanoj]]. == Esploroj == Ŝi esprimis al la [[Arkeologio|arkeologo]] [[Louis Leakey]] sian deziron studi la orangutanojn en ilia [[Habitato (ekologio)|habitato]]. Kun lia apogo kaj kun la sponsorado de [[National Geographic Society]], en [[1971]] Galdikas kaj ŝia edzo, la fotisto Rod Brindamour, atingis la Naturan Rezervon de Tanjung Puting, en la [[Ĝangalo|praarbaroj]] de [[Borneo]] ([[Indonezio]]), kie ili disvolvis detalajn kampesplorojn pri la orangutanoj. Ŝi laboris kiel esploristo de la Universitato Simon-Fraser en [[Kanado]]. Ŝi publikigis plurajn verkojn pri la rezultoj de sia intensa kamplaboro, inter kiuj: ''Miaj orangutanoj: 20 jaroj inter la timemaj personoj de la praarbaro'' (1995); ''Edenaj pripensoj: Miaj jaroj kun la orangutanoj de Borneo'' (1996); ''Odiseado Orangutano'' (1999) kaj ŝi antaŭenpelis internacian kampanjon por eviti la estingon de la orangutano. Ŝi fondis la ''Orangutan Foundation International''. == Notoj kaj referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://web.archive.org/web/20130516183921/http://www.orangutan.org/dr-galdikas-bio Orangutan Foundation International. Bio d-ro Biruté Mary Galdikas] ({{en}}, arkivigite laŭ stato de majo 2013) {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Galdikas, Birutė}} [[Kategorio:Primatologio]] [[Kategorio:Torontanoj]] [[Kategorio:Membroj de la Ordeno Kanada]] [[Kategorio:Kanadaj sciencistoj]] 784bsaccz98fjmbe5yxy14tt9gc7inw 9363749 9363747 2026-04-30T10:10:38Z ThomasPusch 1869 9363749 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Birutė Marija Filomena Galdikas'''<ref>La nomo estas kutima por litovoj naskiĝintaj eksterlande. Aparte la unua persona nomo [[Birutė]] estas tradicie litovkultura, sed la familia nomo en [[Litovio]] nepre estus nur la nomo de viroj, do ĉi tie la patro. Sed en Germanio, kie ŝi naskiĝis, validas la leĝo ke la nomon de patro (laŭ aparta peto ankaŭ de la patrino) aŭtomate ricevas ankaŭ liaj idoj. Tial ekeestas la disonanco, ke ŝia nomo al litovaj okuloj aspektas kvazaŭ "knabino Birutė sinjoro Galdikas".</ref> (naskiĝis la {{daton|10|majo|1946}} en [[Wiesbaden]], [[Germanio]]; mortis la [[24-an de marto]] [[2026]] en [[Los-Anĝeleso]]) estis [[Etologio|etologo]], kun [[Kanado|kanada]] ŝtataneco kaj [[Litovio|litova]] deveno, specialiĝinta pri [[primatologio]], fizika antropologio kaj [[Medikonservado|konservado]] de la [[Orangutano|naturo]]. Ŝi estas konsiderata kiel la ĉefa spertulo pri la [[konduto]] de la [[Orangutano|orangutanoj]]. == Esploroj == Ŝi esprimis al la [[Arkeologio|arkeologo]] [[Louis Leakey]] sian deziron studi la orangutanojn en ilia [[Habitato (ekologio)|habitato]]. Kun lia apogo kaj kun la sponsorado de [[National Geographic Society]], en [[1971]] Galdikas kaj ŝia edzo, la fotisto Rod Brindamour, atingis la Naturan Rezervon de Tanjung Puting, en la [[Ĝangalo|praarbaroj]] de [[Borneo]] ([[Indonezio]]), kie ili disvolvis detalajn kampesplorojn pri la orangutanoj. Ŝi laboris kiel esploristo de la Universitato Simon-Fraser en [[Kanado]]. Ŝi publikigis plurajn verkojn pri la rezultoj de sia intensa kamplaboro, inter kiuj: ''Miaj orangutanoj: 20 jaroj inter la timemaj personoj de la praarbaro'' (1995); ''Edenaj pripensoj: Miaj jaroj kun la orangutanoj de Borneo'' (1996); ''Odiseado Orangutano'' (1999) kaj ŝi antaŭenpelis internacian kampanjon por eviti la estingon de la orangutano. Ŝi fondis la ''Orangutan Foundation International''. == Notoj kaj referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://web.archive.org/web/20130516183921/http://www.orangutan.org/dr-galdikas-bio Orangutan Foundation International. Bio d-ro Birutė Mary Galdikas] ({{en}}, arkivigite laŭ stato de majo 2013) {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Galdikas, Birutė}} [[Kategorio:Primatologio]] [[Kategorio:Torontanoj]] [[Kategorio:Membroj de la Ordeno Kanada]] [[Kategorio:Kanadaj sciencistoj]] 06s5kgqrcxl8rff39kzozhpb13kr66c 9363767 9363749 2026-04-30T10:39:23Z ThomasPusch 1869 /* Esploroj */ 9363767 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Birutė Marija Filomena Galdikas'''<ref>La nomo estas kutima por litovoj naskiĝintaj eksterlande. Aparte la unua persona nomo [[Birutė]] estas tradicie litovkultura, sed la familia nomo en [[Litovio]] nepre estus nur la nomo de viroj, do ĉi tie la patro. Sed en Germanio, kie ŝi naskiĝis, validas la leĝo ke la nomon de patro (laŭ aparta peto ankaŭ de la patrino) aŭtomate ricevas ankaŭ liaj idoj. Tial ekeestas la disonanco, ke ŝia nomo al litovaj okuloj aspektas kvazaŭ "knabino Birutė sinjoro Galdikas".</ref> (naskiĝis la {{daton|10|majo|1946}} en [[Wiesbaden]], [[Germanio]]; mortis la [[24-an de marto]] [[2026]] en [[Los-Anĝeleso]]) estis [[Etologio|etologo]], kun [[Kanado|kanada]] ŝtataneco kaj [[Litovio|litova]] deveno, specialiĝinta pri [[primatologio]], fizika antropologio kaj [[Medikonservado|konservado]] de la [[Orangutano|naturo]]. Ŝi estas konsiderata kiel la ĉefa spertulo pri la [[konduto]] de la [[Orangutano|orangutanoj]]. == Esploroj == Ŝi esprimis al la [[Arkeologio|arkeologo]] [[Louis Leakey]] sian deziron studi la orangutanojn en ilia [[Habitato (ekologio)|habitato]]. Kun lia apogo kaj kun la sponsorado de [[National Geographic Society]], en [[1971]] Galdikas kaj ŝia edzo, la fotisto Rod Brindamour, atingis la Naturan Rezervon de Tanjung Puting, en la [[Ĝangalo|praarbaroj]] de [[Borneo]] ([[Indonezio]]), kie ili disvolvis detalajn kampesplorojn pri la orangutanoj. Galdikas estis la tria el triopo da virinoj nomumitaj de [[Louis Leakey]] por studi [[homsimiojn]] en ilia natura vivejo: la triopo ankaŭ inkluzivis [[Jane Goodall]], kiu studis [[ĉimpanzojn]], kaj [[Dian Fossey]], kiu studis [[gorilo]]jn. Ŝi poste laboris kiel esploristo de la [[universitato Simon Fraser]] en [[Kanado]]. Ŝi publikigis plurajn verkojn pri la rezultoj de sia intensa kamplaboro, inter kiuj: ''Miaj orangutanoj: 20 jaroj inter la timemaj personoj de la praarbaro'' (1995); ''Edenaj pripensoj: Miaj jaroj kun la orangutanoj de Borneo'' (1996); ''Odiseado Orangutano'' (1999) kaj ŝi antaŭenpelis internacian kampanjon por eviti la estingon de la orangutano. Ŝi fondis la ''Orangutan Foundation International''. == Notoj kaj referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://web.archive.org/web/20130516183921/http://www.orangutan.org/dr-galdikas-bio Orangutan Foundation International. Bio d-ro Birutė Mary Galdikas] ({{en}}, arkivigite laŭ stato de majo 2013) {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Galdikas, Birutė}} [[Kategorio:Primatologio]] [[Kategorio:Torontanoj]] [[Kategorio:Membroj de la Ordeno Kanada]] [[Kategorio:Kanadaj sciencistoj]] g8q9ala4quy4tgpwoorefjgle1h3q7x 9363768 9363767 2026-04-30T10:40:44Z ThomasPusch 1869 9363768 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Birutė Marija Filomena Galdikas'''<ref>La nomo estas kutima por litovoj naskiĝintaj eksterlande. Aparte la unua persona nomo [[Birutė]] estas tradicie litovkultura, sed la familia nomo en [[Litovio]] nepre estus nur la nomo de viroj, do ĉi tie la patro. Sed en Germanio, kie ŝi naskiĝis, validas la leĝo ke la nomon de patro (laŭ aparta peto ankaŭ de la patrino) aŭtomate ricevas ankaŭ liaj idoj. Tial ekeestas la disonanco, ke ŝia nomo al litovaj okuloj aspektas kvazaŭ "knabino Birutė sinjoro Galdikas".</ref> (naskiĝis la {{daton|10|majo|1946}} en [[Wiesbaden]], [[Germanio]]; mortis la [[24-an de marto]] [[2026]] en [[Los-Anĝeleso]]) estis [[Etologio|etologo]], kun [[Kanado|kanada]] ŝtataneco kaj [[Litovio|litova]] deveno, specialiĝinta pri [[primatologio]], fizika antropologio kaj [[Medikonservado|konservado]] de la [[Orangutano|naturo]]. Ŝi estas konsiderata kiel la ĉefa spertulo pri la [[konduto]] de la [[Orangutano|orangutanoj]]. == Esploroj == Ŝi esprimis al la [[Arkeologio|arkeologo]] [[Louis Leakey]] sian deziron studi la orangutanojn en ilia [[Habitato (ekologio)|habitato]]. Kun lia apogo kaj kun la sponsorado de [[National Geographic Society]], en [[1971]] Galdikas kaj ŝia edzo, la fotisto Rod Brindamour, atingis la Naturan Rezervon de Tanjung Puting, en la [[Ĝangalo|praarbaroj]] de [[Borneo]] ([[Indonezio]]), kie ili disvolvis detalajn kampesplorojn pri la orangutanoj. Galdikas estis la tria el triopo da virinoj nomumitaj de [[Louis Leakey]] por studi [[homsimioj]]n aŭ [[homedoj]]n en ilia natura vivejo: la triopo ankaŭ inkluzivis [[Jane Goodall]], kiu studis [[ĉimpanzo]]jn, kaj [[Dian Fossey]], kiu studis [[gorilo]]jn. Ŝi poste laboris kiel esploristo de la [[universitato Simon Fraser]] en [[Kanado]]. Ŝi publikigis plurajn verkojn pri la rezultoj de sia intensa kamplaboro, inter kiuj: ''Miaj orangutanoj: 20 jaroj inter la timemaj personoj de la praarbaro'' (1995); ''Edenaj pripensoj: Miaj jaroj kun la orangutanoj de Borneo'' (1996); ''Odiseado Orangutano'' (1999) kaj ŝi antaŭenpelis internacian kampanjon por eviti la estingon de la orangutano. Ŝi fondis la ''Orangutan Foundation International''. == Notoj kaj referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://web.archive.org/web/20130516183921/http://www.orangutan.org/dr-galdikas-bio Orangutan Foundation International. Bio d-ro Birutė Mary Galdikas] ({{en}}, arkivigite laŭ stato de majo 2013) {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Galdikas, Birutė}} [[Kategorio:Primatologio]] [[Kategorio:Torontanoj]] [[Kategorio:Membroj de la Ordeno Kanada]] [[Kategorio:Kanadaj sciencistoj]] fucj69flb6wue9vuzunsstqro75w2at 9363793 9363768 2026-04-30T11:50:51Z ThomasPusch 1869 /* Esploroj */ 9363793 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Birutė Marija Filomena Galdikas'''<ref>La nomo estas kutima por litovoj naskiĝintaj eksterlande. Aparte la unua persona nomo [[Birutė]] estas tradicie litovkultura, sed la familia nomo en [[Litovio]] nepre estus nur la nomo de viroj, do ĉi tie la patro. Sed en Germanio, kie ŝi naskiĝis, validas la leĝo ke la nomon de patro (laŭ aparta peto ankaŭ de la patrino) aŭtomate ricevas ankaŭ liaj idoj. Tial ekeestas la disonanco, ke ŝia nomo al litovaj okuloj aspektas kvazaŭ "knabino Birutė sinjoro Galdikas".</ref> (naskiĝis la {{daton|10|majo|1946}} en [[Wiesbaden]], [[Germanio]]; mortis la [[24-an de marto]] [[2026]] en [[Los-Anĝeleso]]) estis [[Etologio|etologo]], kun [[Kanado|kanada]] ŝtataneco kaj [[Litovio|litova]] deveno, specialiĝinta pri [[primatologio]], fizika antropologio kaj [[Medikonservado|konservado]] de la [[Orangutano|naturo]]. Ŝi estas konsiderata kiel la ĉefa spertulo pri la [[konduto]] de la [[Orangutano|orangutanoj]]. == Esploroj == Ŝi esprimis al la [[Arkeologio|arkeologo]] [[Louis Leakey]] sian deziron studi la orangutanojn en ilia [[Habitato (ekologio)|habitato]]. Kun lia apogo kaj kun la sponsorado de [[National Geographic Society]], en [[1971]] Galdikas kaj ŝia edzo, la fotisto Rod Brindamour, atingis la Naturan Rezervon de Tanjung Puting, en la [[Ĝangalo|praarbaroj]] de [[Borneo]] ([[Indonezio]]), kie ili disvolvis detalajn kampesplorojn pri la orangutanoj. Galdikas estis la tria el triopo da virinoj nomumitaj de [[Louis Leakey]] por studi [[homsimioj]]n aŭ [[homedoj]]n en ilia natura vivejo: la triopo ankaŭ inkluzivis [[Jane Goodall]], kiu studis [[ĉimpanzo]]jn, kaj [[Dian Fossey]], kiu studis [[gorilo]]jn. Ŝi poste laboris kiel esploristo de la [[universitato Simon Fraser]] en [[Kanado]]. Ŝi publikigis plurajn verkojn pri la rezultoj de sia intensa kamplaboro, inter kiuj: ''Miaj orangutanoj: 20 jaroj inter la timemaj personoj de la praarbaro'' (1995); ''Edenaj pripensoj: Miaj jaroj kun la orangutanoj de Borneo'' (1996); ''Odiseado Orangutano'' (1999) kaj ŝi antaŭenpelis internacian kampanjon por eviti la estingon de la orangutano. Ŝi fondis la organizaĵon ''[[Orangutan Foundation International]]'' ("Orangutana Fondaĵo Internacia"). == Notoj kaj referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://web.archive.org/web/20130516183921/http://www.orangutan.org/dr-galdikas-bio Orangutan Foundation International. Bio d-ro Birutė Mary Galdikas] ({{en}}, arkivigite laŭ stato de majo 2013) {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Galdikas, Birutė}} [[Kategorio:Primatologio]] [[Kategorio:Torontanoj]] [[Kategorio:Membroj de la Ordeno Kanada]] [[Kategorio:Kanadaj sciencistoj]] qe1ydnc7ics6w4o1krnyehqu0h1gk93 0 769915 9363792 9340362 2026-04-30T11:50:11Z ThomasPusch 1869 9363792 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Louis Seymour Bazett Leakey''' (naskiĝis la {{daton|7|aŭgusto|1903}}, mortis la {{daton|1|oktobro|1972}}) estis [[Kenjo|kenja]]-[[Britio|brita]] [[Paleoantropologio|paleoantropologo]] kaj [[Arkeologio|arkeologo]] kies laboro estis grava en la pruvado ke la homa specio evoluis en Afriko, precipe per la eltrovoj faritaj ĉe la [[Valo de Olduvai]] kun lia edzino, same paleoantropologisto [[Mary Leakey]]. Kun la establado de programo de esplorado en Orienta Afriko, li ankaŭ instigis multajn estontajn generaciojn daŭri ĉi tiun sciencan laboron. Alia el la heredaĵoj de Leakey devenas de lia rolo en la subteno de kampesploroj de [[primatoj]] en iliaj naturaj vivejoj, kion li vidis kiel kernan punkton por kompreni [[Homa evoluo|homan evoluon]]. Li koncentris sian apogon sur tri virinaj esploristoj, [[Jane Goodall]], [[Dian Fossey]] kaj [[Birutė Galdikas]]. Ĉiu el ili fine fariĝis grava scienculo en la kampo de primatologio. Leakey ankaŭ instigis kaj subtenis multajn aliajn doktoriĝantojn, precipe de la [[Universitato de Kembriĝo]]. Leakey ankaŭ ludis rolon en la kreado de organizoj por estonta esploro en Afriko kaj por protektado de sovaĝa vivo tie. Pluraj membroj de la familio Leakey fariĝis eminentaj scienculoj per si mem.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://leakeyfoundation.org/about/the-leakey-family/|titolo=Familio Leakey}}</ref> Li estas la patro de [[Paleoantropologio|paleoantropologisto]] [[Richard Leakey]] kaj la botanikisto [[Colin Leakey]]. Li estas aŭtoro de multnombraj verkoj pri liaj esploroj, kelkaj el ili tre sukcesaj siatempe. == Referencoj == {{Referencoj}} === Vidu ankaŭ === * ''[[Orangutan Foundation International]]'' ("Orangutana Fondaĵo Internacia") == Eksteraj ligiloj == * [https://leakeyfoundation.org/ LeakeyFoundation.Org] – La Fondaĵo Leakey: ne-profita organizo dediĉita al kreskigo de scienca scio, edukado kaj publika kompreno de homaj devenoj, evoluo, konduto kaj supervivo. {{Projektoj}} {{Vivtempo|Leakey, Louis}} [[Kategorio:Paleoantropologoj]] [[Kategorio:Britaj arkeologoj]] [[Kategorio:Kenjaj sciencistoj]] st2iy88d4rnptzbdepfz0jqw0lcf112 9363794 9363792 2026-04-30T11:51:31Z ThomasPusch 1869 9363794 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Louis Seymour Bazett Leakey''' (naskiĝis la {{daton|7|aŭgusto|1903}}, mortis la {{daton|1|oktobro|1972}}) estis [[Kenjo|kenja]]-[[Britio|brita]] [[Paleoantropologio|paleoantropologo]] kaj [[Arkeologio|arkeologo]] kies laboro estis grava en la pruvado ke la homa specio evoluis en Afriko, precipe per la eltrovoj faritaj ĉe la [[Valo de Olduvai]] kun lia edzino, same paleoantropologisto [[Mary Leakey]]. Kun la establado de programo de esplorado en Orienta Afriko, li ankaŭ instigis multajn estontajn generaciojn daŭri ĉi tiun sciencan laboron. Alia el la heredaĵoj de Leakey devenas de lia rolo en la subteno de kampesploroj de [[primatoj]] en iliaj naturaj vivejoj, kion li vidis kiel kernan punkton por kompreni [[Homa evoluo|homan evoluon]]. Li koncentris sian apogon sur tri virinaj esploristoj, [[Jane Goodall]], [[Dian Fossey]] kaj [[Birutė Galdikas]]. Ĉiu el ili fine fariĝis grava scienculo en la kampo de primatologio. Leakey ankaŭ instigis kaj subtenis multajn aliajn doktoriĝantojn, precipe de la [[Universitato de Kembriĝo]]. Leakey ankaŭ ludis rolon en la kreado de organizoj por estonta esploro en Afriko kaj por protektado de sovaĝa vivo tie. Pluraj membroj de la familio Leakey fariĝis eminentaj scienculoj per si mem.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://leakeyfoundation.org/about/the-leakey-family/|titolo=Familio Leakey}}</ref> Li estas la patro de [[Paleoantropologio|paleoantropologisto]] [[Richard Leakey]] kaj la botanikisto [[Colin Leakey]]. Li estas aŭtoro de multnombraj verkoj pri liaj esploroj, kelkaj el ili tre sukcesaj siatempe. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * ''[[Orangutan Foundation International]]'' ("Orangutana Fondaĵo Internacia") == Eksteraj ligiloj == * [https://leakeyfoundation.org/ LeakeyFoundation.Org] – La Fondaĵo Leakey: ne-profita organizo dediĉita al kreskigo de scienca scio, edukado kaj publika kompreno de homaj devenoj, evoluo, konduto kaj supervivo. {{Projektoj}} {{Vivtempo|Leakey, Louis}} [[Kategorio:Paleoantropologoj]] [[Kategorio:Britaj arkeologoj]] [[Kategorio:Kenjaj sciencistoj]] 2d13kyb4loec1lka0d3ghglwgt47y5t 0 774850 9363588 9357366 2026-04-30T05:34:32Z CommonsDelinker 2357 Forigis la dosieron [[commons:File:Mẫn_Huệ_Cung_Hoà_Nguyên_phi.jpg|Mẫn_Huệ_Cung_Hoà_Nguyên_phi.jpg]] forigitan el la Komunejo de [[commons:User:Krd|Krd]]: No license since 22 April 2026 9363588 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo|priskribo=|dosiero=}} [[Reĝedzino]] '''Minhui Gonghe Yuan''' (1609-22a de oktobro 1641), de la Ĥorĉina Mongola Borjigit-klano, kun persona nomo '''Harjol''' ("Jado" en la [[Manĉura lingvo|manĉura]] [[lingvo]]), estis partnero de [[Huangtaiji]]. Ŝi estis 17 jarojn pli juna ol li. Ŝi estas la nepo de imperiestrino [[Xiaoduanwen]], imperiestrino de [[Huangtaiji]], kaj fratino de reĝino imperiestrino [[Xiaozhuang]]. Kiam ŝi vivis, ŝi estis la plej ŝatata konkubino de [[Huangtaiji]]. La profunda amo de [[Huangtaiji]] por ŝi estis vaste resonita dum Qing-historio. == Familio fona == * [[Patro]]: '''Bo'erjijite Zhaisang''' '''''[博尔济吉特•寨桑]''''' * [[Patrino]]: '''Heshuoxian''' '''''[和硕贤妃]''''' * Kvar pli maljuna fratoj * Pli juna fratino: '''Xiaozhuang''' '''''[孝莊皇太后]''''' == Titoloj == * '''[[Virino]]''' '''Bo'erjijite''' '''''[博尔济吉特]''''' (ekde 1609) * '''Ce Fujin ''[側福晉]''''' (ekde Decembro 6, 1634) * '''Guanjugong Chen ''[關雎宮宸妃]''''' (ekde Aŭgusto 1636) * '''Minhui Gonghe Yuan ''[敏惠恭和元妃]''''' (ekde Novembro/Decembro 1641) == Vidu ankaŭ == * [[Huangtaiji|Huang Taiji]] * [[Xiaozhuang]] * [[Ji]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Imperiestroj de Ĉinio]] [[Kategorio:Manĉuroj]] bil98k921h5634c3j8uvc2nrdb2clr1 0 780111 9363781 8429802 2026-04-30T11:06:32Z Sj1mor 12103 9363781 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Aldo MORO''' (la [[23-an de septembro]] en Maglie, [[Apulio|Apulia]], 1916 &#x2013; la [[9-an de majo]], 1978) estis itala politikisto kiu estis la 38a [[ĉefministro de Italio]] de 4-a de decembro, 1963 al la 24-a de junio, 1968. Li ankaŭ servis kiel la ministro de justico, la ministro de edukado kaj la ministro de eksteraj aferoj. Lia politika kariero daŭris de 1963 de 1974. Li studis ĉe la [[Universitato de Bari]] kaj ĉe [[Sapienza Universitato de Romo]]. Moro havis 4 infanojn. Li estis forkaptita la 16an de marto, 1978 fare de la [[Ruĝaj Brigadoj]] (itale BR), [[Marksismo-leninismo|Marksisma-Leninista]] [[Terorismo|terorista organizo]]. Li estis pafita kaj mortigita post 55 tagoj en malliberiĝo.<ref>[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/16/newsid_4232000/4232691.stm 1978: Aldo Moro snatched at gunpoint], "On This Day", [[BBC]]</ref> malgraŭ ke la 9an de majo, 1978, la kidnapantoj anoncis ke Moro friĝos libera. Fakte, Papo [[Paŭlo la 6-a]] "proponis lin mem en interŝanĝo por Aldo Moro". <ref>Holmes, J. Derek, and Bernard W. Bickers. ''A Short History of the Catholic Church''. London: Burns and Oates, 1983. 291.</ref> {{Komunejokat}} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Moro, Aldo}} [[Kategorio:Ĉefministroj de Italio]] [[Kategorio:Italaj romkatolikoj]] [[Kategorio:Italaj politikistoj]] [[Kategorio:Italaj militistoj de la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Ministroj pri eksteraj rilatoj de Italio]] [[Kategorio:Italaj ministroj pri edukado]] [[Kategorio:Forkaptitoj]] [[Kategorio:Atencitoj]] [[Kategorio:Mortintoj en 1978]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1916]] canb8x5l11ujflbu054mk99riqsw1ub 0 780993 9363738 8644694 2026-04-30T09:59:58Z Sj1mor 12103 9363738 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Abram Matvejeviĉ Room''' ({{lang-ru|Абрам Матвеевич Роом}}) estis [[Sovetunio|sovetunia]] [[reĝisoro]]. == Filmaro == * 1926 Бухта смерти (''[[Buĥta smerti]]'')<ref>[https://www.ng.ru/style/2004-12-10/24_utkevich.html Осмотрительный человек]</ref><ref>[https://aif.ru/culture/person/chelovecheskoe_kino_abrama_rooma Человеческое кино Абрама Роома]</ref> * 1927 Третья Мещанская (''[[Tretja Meŝĉanskaja]]'') * 1927 Евреи на земле (''[[Jevrei na zemle]]'') == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{IMDb name|id=0740282|name=Abram Room}} {{Projektoj}}{{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Room, Abram}} [[Kategorio:Sovetiaj reĝisoroj]] bdxcow2e5xtiykdafy5721a5zkogggz 0 783291 9363475 9068107 2026-04-29T19:29:45Z Sj1mor 12103 9363475 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Fidel Valdez RAMOS''' (la [[18-a de marto]] [[1928]] en [[Lingayen]] - la [[31-a de julio]] [[2022]] en [[Makatjo]]) populare konata kiel '''Eddie Ramos''' kaj '''FVR''', estis [[Filipinoj|filipina]] generalo kaj politikisto kiu estis la 12-a [[prezidento]] de [[Filipinoj]] de 30-a de junio 1992 ĝis la 30-a de junio 1998. == Vivo == La patro de Fidel Ramos estis la ministro pri eksteraj rilatoj de Filipinoj kaj la fondinto de la Liberala Partio. Fidel Ramos estis studento ĉe [[West Point]] kaj partoprenis la [[Korea milito|korean militon]]. Tra lia kariero li servis en la nacia armeo, atingis la ĉefkomandantecon de la filipinaj armeaj fortoj (AFP), poste estis la ĉefo de la nacia polico. Li apogis [[Corazón Aquino]] kaj dum ŝia enoficeja tempo li deĵoris en ŝia kabineto kiel la ministro pri defendo kaj sekretario de nacia sekureco. En [[1992]], li venkis en la balotkampanjo, venkante [[Miriam Defensor Santiago]]. Ramos gajnis multan simpation en sia lando dum sia prezidanteco ĉar li helpis la restarigon de la ekonomio de la lando. == Vidu ankaŭ == * [[Registaro de la Filipinoj]] * [[Kongreso de la Filipinoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} {{Commons-inline|Fidel V._Ramos}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Ramos, Fidel}} [[Kategorio:Filipinaj politikistoj]] [[Kategorio:Prezidantoj de la Filipinoj]] [[Kategorio:Grandaj krucoj de la Honora Legio]] 1sh641on4z48oei4rdbfqlxc2a3bun8 0 793248 9363736 8251994 2026-04-30T09:58:20Z Sj1mor 12103 9363736 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filmo}} [[Dosiero:1927 Евреи на земле.webm|eta|La plena filmo]] '''''Jevrei na zemle''''' ({{Lang-ru|Евреи на земле}}) filmita en la jaro [[1927]] estas [[filmo]] de reĝisoro [[Abram Room]].<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/2449543 Классика кино]</ref><ref>[https://www.afisha.ru/movie/230406/ Евреи на земле]</ref> La filmo montras kiel [[judoj|judaj]] kolonianoj loĝas ĉe la [[Nigra Maro]] kaj [[Krimeo|Krimeaj landoj]]. Por pli sukcesa evoluo de forlasitaj teroj kreiĝas komunumoj kiuj vivas nur sian propran internan kolonian vivon. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Filmoj aperintaj en 1927]] [[Kategorio:Ruslingvaj filmoj]] [[Kategorio:Sovetiaj filmoj]] 0t0rftlw2hv6tel92cikbe036okdr04 9363737 9363736 2026-04-30T09:59:02Z Sj1mor 12103 9363737 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filmo}} [[Dosiero:1927 Евреи на земле.webm|eta|La plena filmo, muta kun ruslingva titoloj.]] '''''Jevrei na zemle''''' ({{Lang-ru|Евреи на земле}}) filmita en la jaro [[1927]] estas [[filmo]] de reĝisoro [[Abram Room]].<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/2449543 Классика кино]</ref><ref>[https://www.afisha.ru/movie/230406/ Евреи на земле]</ref> La filmo montras kiel [[judoj|judaj]] kolonianoj loĝas ĉe la [[Nigra Maro]] kaj [[Krimeo|Krimeaj landoj]]. Por pli sukcesa evoluo de forlasitaj teroj kreiĝas komunumoj kiuj vivas nur sian propran internan kolonian vivon. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Filmoj aperintaj en 1927]] [[Kategorio:Ruslingvaj filmoj]] [[Kategorio:Sovetiaj filmoj]] pg79p8tdcwbmnioh8er2cjf2weq3x3m 0 794052 9363761 8915503 2026-04-30T10:26:49Z Sj1mor 12103 9363761 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto}} '''Frank DRAKE''' (la [[28-a de majo|28-an de majo]] [[1930]], en [[Ĉikago]] - la [[2-an de septembro]] [[2022]]) estis usona profesoro pri [[astronomio]] kaj [[astrofiziko]]. == Kariero == Drake laboris kiel [[profesoro]] pri astronomio kaj astrofiziko ĉe [[Universitato de Kalifornio en Santa Cruz]], kie li ankaŭ estis dekano de natursciencoj inter 1984 kaj 1988. Li estis membro de la [[Usona Nacia Akademio de Sciencoj|Nacia Akademio de Sciencoj de Usono]], kaj eĉ funkciis kiel membro de la plenumkomitato de la Konsilio por Fiziko kaj Astronomio inter la jaroj [[1989]] ĝis [[1992]]. Li ankaŭ estis la prezidanto de la [[Pacifika Astronomia Societo]]. Li estis profesoro pri astronomio kaj astrofiziko en [[Universitato Cornell]] en [[1964|1964-1984]] kaj direktoro de la [[steloobservatorio]] de [[Arecibo]]. == La formulo kaj la tabulo == En [[1961]] li organizis, kune kun G. Peter Firman, la unua konferenco de la projekto [[SETI]]. En tiu modesta kunveno, en ĉeesto de nur dek du [[Scienco|sciencistoj]], li proponis la [[Probablo|probablan]] [[Formulo|formulon]] kiu portas lian nomon, [[formulo de Drake]]. La celo de la formulo estas determini la nombron da [[Civilizo|civilizacioj]] en la [[Lakta Vojo]], kiuj provus establi [[Radiofonio|radiokomunikadon]] kun ni, atingante tiel takson de la ŝanco kontakti [[ekstertera vivo]]. En [[1972]], kune kun [[Carl Sagan]], li desegnis la [[tabulo de la kosmosondiloj Pioneer]], la unua mesaĝo sendita al [[Intelekto|inteligentaj]] eksterteraj [[Kulturo|civilizacioj]], kaj estis ligita al la [[Kosmoveturilo|kosmoŝipoj]] [[Pioneer 10]] kaj [[Pioneer 11|11]], senditaj ekster de la [[sunsistemo]]. == Vidu ankaŭ == * [[Fermi-paradokso|Paradokso de Fermi]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}}{{Commons-inline}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Drake, Frank}} [[Kategorio:Ĉikaganoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Nacia Akademio de Sciencoj]] [[Kategorio:Usonaj astronomoj]] [[Kategorio:Usonaj astrofizikistoj]] [[Kategorio:Studentoj de universitato Harvard]] [[Kategorio:SETI]] nehmvj4u74s9bnqc6e6etxwxzz5g45c 10 795749 9363435 9157171 2026-04-29T18:05:27Z Moldur 2507 [[Andrew Mountbatten-Windsor]] ne plu estas duko de Jorko 9363435 wikitext text/x-wiki {{Flanka kesto kun kaŝeblaj listoj |stilo = |antaŭtitolo = |titolo = Reĝa familio de [[Unuiĝinta Reĝlando|Britio]]{{-}}kaj la aliaj{{-}}[[Komunuma reĝlando|Komunumaj reĝlandoj]] |titolostilo = |bildo = Badge of the House of Windsor.svg |nomo = Reĝa familio de Britio |bilda stilo = |listotitola stilo = align:left | listostilo = text-align:left |listo1nomo = Reĝa familio |listo1titolo = Reĝa familio |listo1 = {{Genealogia arbo2}} * Reĝo [[Karlo la 3-a (Britio)|Karlo la 3-a]] ⚭ reĝino [[Camilla de Britio|Camilla]] ** princo [[William Mountbatten-Windsor|William, Prince of Wales]] #1{{-}}⚭ [[Catherine Middleton]] *** princo [[Georgo de Kembriĝo|George of Wales]] #2 *** princino [[Charlotte de Kembriĝo|Charlotte of Wales]] #3 *** princo [[Ludoviko de Kembriĝo|Louis of Wales]] #4 ** princo [[Henry Mountbatten-Windsor|Harry, Duke of Sussex]] #5{{-}}⚭ [[Meghan Markle]] *** [[Archie Mountbatten-Windsor]] #6 *** [[Lilibet Mountbatten-Windsor]] #7 * [[Anne, Princess Royal]] #17 ** du gefiloj #18, 21 *** kvin genepoj #19, 20, 22, 23, 24 * [[Andrew Mountbatten-Windsor]] #8 ** du gefiloj #9, 11 *** tri genepoj #10, 12, 13 * [[Edward, Duke of Edinburgh]] #14 ** Louise Mountbatten-Windsor #16 ** [[Jakobo, grafo de Wessex]] #15 {{Genealogia arbo2/fino}} <nowiki>#</nowiki> = vicnumero en la brita tronheredo |malsuprestilo = |malsupre = }}<noinclude> [[Kategorio:Navigilo:Genealogia arbo|Britio]] [[Kategorio:Navigilo:Britio]] </noinclude> a3i2tzusoap4zxmmaanp4zmdnzngvih 0 799623 9363699 8963247 2026-04-30T08:40:59Z Sj1mor 12103 9363699 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Aquilino Gomes RIBEIRO''' (13-a de Septembro de [[1885]] en Carregal de Tabosa, Sernancelhe - 7-a de Majo [[1963]] en [[Lisbono]]) estis portugala verkisto. Li estis proponita por la [[Nobel-premio de literaturo]] en 1960. Respublikana, juna devis ekziliĝi al Francio pro sia opozicio al la monarkio, sed revenis en [[1914]]. Poste, Salazar cenzuris liajn verkojn kaj li devis ekziliĝi denove. == Kariero == Li studis en [[Lamego]] kaj poste en [[Viseu]], en la seminario, sed li forlasis la eklezian karieron. Estante dudekjarulo, en 1906 li instaliĝis en Lisbono, kie li ekklaboris kiel ĵurnalisto kaj aliĝis al progresemaj tendencoj. En 1907, post eksplodo de bombo li estis arestita, sed sukcesis fuĝi kaj inter 1908 kaj 1914, li loĝis inter Parizo kaj Berlino. Li revenis al Portugalio en 1914, kaj en 1918 li publikigis sian unuan romanona, ''A Vida Sinuosa'', dediĉita al la memoro de sia patro, pastro Joaquim Francisco Ribeiro. Li eklaboris en 1919 definitive en la Nacia Biblioteko; kaj ekde tiam li fekunde verkis: ''Terras do Demo'' (1919), ''O Romance da Raposa'' (1924), ''Andam Faunos Pelos Bosques'' (1926), ''A Batalha Sem Fim'' (1931) kaj multaj aliaj verkoj. Li denove aktivulis kontraŭ la militista diktatoreco, kaj en Porto kaj en Viseu. Pro tio li denove devis ekziliĝi al Parizo dufoje, en 1927 kaj en 1928. El 1935 lia literatura kariero iĝis pli fruktodona: ''Volfrâmio'' (1944); ''O Arcanjo Negro'' (1947); ''O Malhadinhas'' (1949); ''A Casa Grande de Romarigães'' (1957), kiu estas la kroniko de praularo el la 17-a ĝis la 19-a jarcentoj; kaj ''Quando os Lobos Uivam'' (1958). Tiu lasta libro estis malpermesita de la cenzuro, kaj li mem estis juĝita pro ĝia enhavo. Poste li veturis al Brazilo, Londono kaj denove al Parizo. Aquilino estis aŭtoro de pli ol 70 romanoj kiuj estas kronikoj de rura socio nuntempe jam malaperinta, pro kio oni konsideras lin en la sekvantaro de [[Camilo Castelo Branco]], kiun li miris kaj kiun li studis detale. Multaj el ili havas membiografian karakteron (''A Via Sinuosa'', ''Lápides Partidas''), kaj ĉiuokaze lia literatura kvalito estis amplekse laŭdita laŭlonge de la 20-a jarcento. Menciindas ankaŭ liaj memoroj, ''Um Escritor Confessa-se'' (1961). Li verkis ankaŭ librojn pri la historio de Portugalio, kaj plej gravaj verkistoj: nome [[Camoens]], [[Camilo Castelo Branco]] (ĉefe pri ''O romance de Camilio'') kaj [[Eça de Queiroz]]. Krome li tradukis la ''Kiĥoton'' same kiel la ''Novelas ejemplares'' de Cervantes (kion li ankaŭ prologis). == Verkoj == * ''A Via Sinuosa'' (1918), pri lia junaĝo * ''Terras do Demo'' (1919), romano * ''O Malhadinhas'' (1920), romano * ''Estrada de Santiago'' (1922) * ''Andam Faunos pelo Bosques'' (1926), romano * ''Romance da Raposa'' (1929), romano * ''O Homen que Matou o Diabo'' (1930), romano * ''Batalha Sem Fim'' (1931), novela * ''Alemanha Ensanguentada'' (1935), notoj pri sia vizito al Germanio en 1920. * ''Volfrâmio'' (1944), romano * ''Lápides Partidas'' (1945), membiografia romano * ''O Arcanjo Negro'' (1947), romano * ''Cinco Reis de Gente'' (1947), romano * ''O Malhadinhas'' (1949), romano * ''A Grande Casa de Romarigães'' (1957), romano * ''Quando os Lobos Uivam'' (1958), romano * ''Um Escritor Confessa-se'' (1961), memoroj == Fontoj == * José Gomes FERREIRA, enkonduko al A. Ribeiro, ''Um Escritor Confessa-se'', Lisboa, Bertrand, 2008. * Antonio José SARAIVA, ''Breve hª de la literatura portuguesa'', Istmo, 1971. * Eduardo LOURENÇO, ''O Canto do Signo. Existência e literatura'', Lisboa, Presença, 1993, II, 12. == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Ribeiro, Aquilino}} [[Kategorio:Portugalaj verkistoj]] 3hqgkf9sjwgkq2lxxbnb8dpan600w23 0 799628 9363683 7832663 2026-04-30T08:03:43Z Sj1mor 12103 9363683 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''António Pereira NOBRE''' ([[Porto]], 16-a de Aŭgusto [[1867]] - Foz do Douro, 18-a de Marto [[1900]]) estis [[portugaloj|portugala]] [[poeto]], unu de la plej originalaj en sia generacio kaj reprezentanto de la [[Malfruromantikismo]]. == Vivo kaj verkaro == [[Dosiero:Capa de Só, de Antonio Nobre.jpg|200px|eta|maldekstre|Kovrilpaĝo de la unua eldono de ''Só'', Parizo, 1892.]] Li pasigis sian infanaĝon en Leça da Palmeira, vilaĝo de fiŝkaptistoj kie lia patro, iama migranto en Brazilo, posedis domon, kaj en Foz do Douro, ĉe enfluejo de la rivero Douro.​ Li studis en gravaj lernejoj de Porto, ĉeestis en la ĉefaj centroj de la [[Bohemio (apartigilo)|bohemio]] kun gravaj verkistoj kiel Raul Brandão kaj publikigis en revuoj kiel ''A Mocidade de Hoje'' (1883).​ En 1888 li iris al [[Koimbro]] studi [[juro]]n kaj loĝis en nun fama Turo de Anto. Li fondis kun [[Alberto de Oliveira]] la revuon ''Boémia Nova'', sed malsukcesis kaj foriris al Parizo en 1890 kaj tie diplomiĝis en Politikaj Sciencoj (1895) en la tiam nomita [[Instituto pri Politikaj Studoj de Parizo|Libera Lernejo pri Politikaj Sciencoj]]; li konis ankaŭ la konsulon kaj verkiston [[Eça de Queirós]], kiu helpos lin poste.​ De tiu pariza sperto naskiĝis la libro kiu famigis lin, Só ("Sola"), 1892 (2a eldono ampleksita, 1898), en kiu la aŭtoro, borde de la literatura etoso de la franca metropolo, enprofundiĝas en la "saudade" de sia elpatriigita koro. Pri tiu libro oni diris, ke kun ''O Livro de [[Cesário Verde]]'' kaj eble la ''Sonetoj'' de [[Antero de Quental]], ĝi estas unika kontribuo al la universala poezio de la 19-a jarcento en Portugalio. Reveninta, li estis nomumita konsulo en [[Pretorio]] en 1893,​ sed li devis rezigni pro sia malbona sano: li estis malsana pro [[tuberkulozo]]. Dum siaj lastaj jaroj li vagadis tra diversaj sanatorioj serĉe de neebla kuracado (en 1896 en Svisio kaj de tie al [[Funchal]] ([[Madeira]]), [[Novjorko]], [[Baltimoro]], kie li vizitis la tombon de [[Edgar Allan Poe]], [[Londono]], [[Parizo]] kaj, en 1898, denove en Funchal). Seniluziigita, li revenis al la familia domo kaj mortis estante apenaŭ 32-jaraĝa ĉe sia frato Augusto Nobre, marbiologo, ministro de edukado kaj profesoro de la Universitato de Porto.​ Postmorte aperis liaj libroj ''Adiaŭoj'' (1902) kaj ''Unuaj versoj'' (1921), same kiel diversaj partoj de iompostiome kreskiĝinta [[epistolo|epistolaro]]. == Literaturaj verkoj == * ''Só'' (Paris: Léon Vanier Editeur, 1892; 2a eldono reviziita kaj ampleksigita, Lisboa: Guillard, Aillaud e C.ª, 1898). * ''Despedidas (1895 - 1899)'', Porto: Lello e Irmãos, 1902. * ''Primeiros versos (1882 - 1889)'', Porto: Lello e Irmãos, 1921. * ''Cartas Inéditas de António Nobre'' (1934) * ''Cartas e Bilhetes Postais a Justino Montalvão'' (1956) * ''Correspondência'' (Lisboa, 1967) * ''Correspondência II'' (Lisboa, 1969) * ''Correspondência com Cândida Ramos'', eldono de Mário Cláudio, Porto: Biblioteca Pública Municipal do Porto, 1982. * ''Alicerces, seguido de Livro de Apontamentos'', eldono de Mário Cláudio, Lisboa: Imprensa Nacional / Casa da Moeda, 1983. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Nobre, Antonio}} [[Kategorio:Portugalaj verkistoj]] [[Kategorio:Portugalaj poetoj]] pyd5bg01tq9deejs8j7a5t9ibtb3cn1 0 799742 9363695 7937552 2026-04-30T08:35:05Z Sj1mor 12103 9363695 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''José Sobral de Almada Negreiros''' ([[Santomeo]], 7a de Aprilo 1893 - [[Lisbono]], 15a de Junio 1970) estis [[Portugaloj|portugala]] [[pentristo]] kaj [[verkisto]]. <!--[[Dosiero:Almada Negreiros, Retrato de Fernando Pessoa, 1954, oleo sobre tela, 201 x 201 cm.jpg|eta|maldekstre|240px|''Portreto de [[Fernando Pessoa]]'', 1954, surtola oleo, 201 cm x 201 cm. Tiu estas unu el plej konataj verkoj de Almada Negreiros.]]--> En 1913 li faris sian unuan unuopan ekspozicion.​ En 1915 li publikigis poemojn en la arta revuo ''Orpheu''. Dum la venontaj jaroj, lia arta produktado estis ampleksa: li faris pentraĵojn, murpentraĵojn, [[vitralo]]jn, desegnojn kaj scendekoraciojn, same kiel novelojn, teatraĵojn kaj poemojn. Li estis ŝlosila artisto por la [[moderna arto]] de Portugalio, influita de [[kubismo]] kaj, ĉefe de [[futurismo]]. Tiukadre li estis dekomence monarkiisto kaj poste partiano de la militista diktaturo. Dum la diktaturo de [[António de Oliveira Salazar]], li realigis verkojn de [[propagando]], ekzemple por internaciaj aranĝoj, kaj ricevis premiojn kaj oficialajn honorojn. Unu el plej konataj verkoj de Almada Negreiros estas lia portreto de [[Fernando Pessoa]] de 1954. == Verkoj == [[Dosiero:Almada Negreiros, Nome de Guerra, 1938.jpg|eta|maldekstre|180px|''Nome de Guerra'' (1925).]] * ''A Questão dos Painéis'' (1926) * ''Nome de Guerra'' (1925) * ''Pierrot e Arlequim'' (1924) * ''A Invenção do Dia Claro'' (1921) * ''A Invenção do Corpo'' (1921) * ''Histoire du Portugal par Cœur'' (1919) * ''O Jardim da Pierrette'' (1918) * ''K4, O Quadrado Azul'' (1917) * ''Ultimatum às Gerações Futuristas Portuguesas do Século XX'' (1917) * ''Manifesto Anti-Dantas'' (1915) * ''O Sonho da Rosa'' (1915) * ''A Engomadeira'' (1915) * ''A Cena do Ódio'' (1915) {{-|maldekstre}} == Bibliografio == * ''A Ordem Oculta e a Poética da Ingenuidade: Estudo de 5 poemas de Almada Negreiros'' de Jayro Luna (2004, Epsilon Volantis, São Paulo) ISBN 85-60121-021 {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Negreiros, Almada}} [[Kategorio:Portugalaj pentristoj]] [[Kategorio:Portugalaj verkistoj]] 6449y8ccl01s3qlz4igum1w7g7cz0vf 0 800989 9363489 7780819 2026-04-29T19:48:57Z Juan Emilio Prades Bel 146978 9363489 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-TE|situo sur mapo2=Hispanio|zomo=10}} [[Dosiero:Municipio de Lanzuela, provincia Teruel, España.jpg|eta|Lanzuela]] '''Lanzuela''' [lanZŬEla] estas vilaĝo kaj municipo de la provinco [[Provinco Teruelo|Teruelo]] (nordorienta [[Hispanio]]), nome en la nordo de la nordokcidenta komarko [[Jiloca (komarko)|Jiloca]] [ĥiLOka], kies komarka ĉefurbo estas [[Calamocha]], lime kun la [[provinco Zaragozo]]. ==Geografio== Ĝi estas inter [[Cucalón]] kaj [[Bádenas]]. La urba kerno estas sur 1010 msm, pro kio estas malvarma klimato. ==Historio== Estis setlejo de [[Bronzepoko]] aŭ frua [[Ferepoko]]. La zono venis al posedo de kristanoj post la venko de [[Alfonso la 1-a (Aragono)|Alfonso la 1-a la Batalema]]. En 1248 ĝi sendependiĝis disde [[Daroca]]. Preskaŭ ĉiuj loĝlokoj de la areo perdis loĝantaron laŭlonge de la 20-a jarcento kaj same en Lanzuela kie oni malaltiĝis ĝis nunaj 25 loĝantoj. ==Aktualo== Bazo de ekonomio estas agrikulturo (cerealoj), forstado kaj brutobredado. Nune [[rura turismo]]. Estas altiraĵoj en la urbo, nome la preĝejo, ermitejo, fontoj kaj piedirado tra proksimaj naturaj lokoj ktp. ==Vidu ankaŭ== * [[Municipoj de la provinco Teruelo]] ==Notoj== {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de Teruelo]] p6kjtlcaybrc16bcvjss03v2qfox9q9 9363541 9363489 2026-04-30T00:08:21Z Kani 670 9363541 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-TE|situo sur mapo2=Hispanio|zomo=10}} '''Lanzuela''' [lanZŬEla] estas vilaĝo kaj municipo de la provinco [[Provinco Teruelo|Teruelo]] (nordorienta [[Hispanio]]), nome en la nordo de la nordokcidenta komarko [[Jiloca (komarko)|Jiloca]] [ĥiLOka], kies komarka ĉefurbo estas [[Calamocha]], lime kun la [[provinco Zaragozo]]. ==Geografio== Ĝi estas inter [[Cucalón]] kaj [[Bádenas]]. La urba kerno estas sur 1010 msm, pro kio estas malvarma klimato. ==Historio== Estis setlejo de [[Bronzepoko]] aŭ frua [[Ferepoko]]. La zono venis al posedo de kristanoj post la venko de [[Alfonso la 1-a (Aragono)|Alfonso la 1-a la Batalema]]. En 1248 ĝi sendependiĝis disde [[Daroca]]. Preskaŭ ĉiuj loĝlokoj de la areo perdis loĝantaron laŭlonge de la 20-a jarcento kaj same en Lanzuela kie oni malaltiĝis ĝis nunaj 25 loĝantoj. ==Aktualo== [[Dosiero:Municipio de Lanzuela, provincia Teruel, España.jpg|eta|maldekstre|Lanzuela]] Bazo de ekonomio estas agrikulturo (cerealoj), forstado kaj brutobredado. Nune [[rura turismo]]. Estas altiraĵoj en la urbo, nome la preĝejo, ermitejo, fontoj kaj piedirado tra proksimaj naturaj lokoj ktp. ==Vidu ankaŭ== * [[Municipoj de la provinco Teruelo]] ==Notoj== {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de Teruelo]] ivu0xpcj3iu6x7uyp8a7loccfdmuwut 0 802548 9363358 9282824 2026-04-29T14:34:28Z ~2026-26080-87 256055 9363358 wikitext text/x-wiki {{unua}} {{Informkesto homo|nomo=Cho Sung Ho (Cho estas la familia nomo kaj Sung Ho estas la alparola.) }} '''Cho Sung Ho''' (koree 조성호; '''Cho''' estas la familia nomo) esperantistiĝis en 1973 kaj aktivis en la movado, interalie kiel ĉefredaktoro de la gazeto [[La Espero el Koreio|La Espero el Koreujo]] kaj vicprezidanto de [[Korea Esperanto-Asocio|Korea Esperanto-Asocio (KEA)]]. Profesie li estis profesoro pri molekula biologio kaj biokemio. Li estis elektita kiel membro de la Akademio de Esperanto en 2025. == Landa agado == * Dumviva membro de KEA * Redaktoro (1979-1981) kaj ĉefredaktoro (1983) de [[La Espero el Koreio|La Espero el Koreujo]]. * Estrarano pri edukado de KEA (1991-1999) * Prezidanto de Incheon-Filio de KEA (1993-1997) * Membro de LKK de la 79-a [[Universala Kongreso de Esperanto|Universala Kongreso]] (1994) * Membro de Lingva Komitato de KEA (1998-2020) * Vicprezidanto de KEA (1999-2007) * Membro de Konsilantaro de KEA (2008-nun) * Ricevis la Premion por Elstara Agado de [[Korea Esperanto-Asocio|KEA]] (2000 kaj 2024) kaj la Premion Hajpin (2007). == Internacia agado == * Landa reprezentanto de [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo|TEJO]], [[Internacia Scienca Asocio Esperanta|ISAE]] (1997-2003) kaj [[Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj|ILEI]] (2002-2005). * Delegito, fakdelegito kaj dumviva membro de [[Universala Esperanto-Asocio]]. * Patrono de [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo|TEJO]] (1997-1998, 2021-nun). * Ricevis la [[Premio Grabowski|Premion Grabowski]] (2000). * Revizianto por [[PIV|la Nova Plena Ilustrita Vortaro]] (2002) pri la fako Biologio kaj Fiziologio kaj la fako Botaniko. * Korespondanto (2021-nun) kaj lingva revizianto (2025-nun) de [[Monato (gazeto)|Monato]]. * Ricevis la trian premion de la branĉo Prozo en la [[Belartaj Konkursoj]] 2024. * Membro de la [[Akademio de Esperanto]] (2025-2034) kaj de la juĝkomisiono de la [[Laŭro de la Akademio]] (2025-nun). * Membro de la [https://vortaro.net/blogo/?p=454 PIV-teamo] por reviziado (2025-nun). * Patrona membro de [[Japana Esperanto-Instituto]] (2026-nun). * Verkis novelojn en [[Beletra Almanako]] kaj [[Monato (gazeto)|Monato]], mikronovelojn en [[Usona Esperantisto (bulteno)|Usona Esperantisto]], kaj diversajn artikolojn en [[Monato (gazeto)|Monato]], [[Kontakto (revuo)|Kontakto]] ([[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo|TEJO]]), [[Esperanto (revuo)|Revuo Esperanto]] ([[Universala Esperanto-Asocio|UEA]]), Beletra Almanako, [[La Ondo de Esperanto]], [https://revuoesperanto.org/sillok Reta Revuo] ([[Universala Esperanto-Asocio|UEA]]), [[La Movado]] ([[Kansaja Ligo de Esperanto-Grupoj|KLEG]]), [[La Revuo Orienta]] ([[Japana Esperanto-Instituto|JEI]]), [[Esperanto sub la Suda Kruco]] ([[Aŭstralia Esperanto-Asocio|AEA]]-[[Nov-Zelanda Esperanto-Asocio|NZEA]]), [https://www.esperanto.yokohama/novajhoj-tamtamas/ Novaĵoj Tamtamas] , [[La Migranto]] ([[TANEF]]) kaj [[La Lanterno Azia]] ([[Korea Esperanto-Asocio|KEA]]). == Edukado kaj profesio == * Diplomitiĝis kaj magistriĝis pri biologio (BS, MS) ĉe [[Nacia Universitato de Seulo|Seula Nacia Universitato]] (1973-1979). * Doktoriĝis pri biokemio (PhD) ĉe la [[Universitato de Teksaso en Aŭstino|Universitato de Teksaso]], Austin, Teksaso, Usono (1983-1987). * Esploristo ĉe la [https://www.ars.usda.gov/midwest-area/peoria-il/national-center-for-agricultural-utilization-research/ Nacia Centro por Esplorado pri Agrikultura Utiligado], Peoria, Ilinojso, Usono (1988-1990). * Profesoro pri molekula biologio kaj biokemio ĉe [https://eng.inha.ac.kr/eng/index.do Inha Universitato] , Koreujo (1991-2015). == Libroj en Esperanto == * [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=3542 Ĉunhjang: Koreaj Rakontoj] (traduko, 1975) * [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=5604 Elementa Kurslibro de Esperanto] (1980, kaj pluraj eldonoj) * [[La Bildstria Gvido al Genetiko]] (traduko, 1996) * [[Koreaj Malnovaj Rakontoj]] (traduko, 1997) * [[Korea Antologio de Noveloj]] (kompilo kaj traduko de kvin noveloj, 1999 kaj 2017) * [[Bunsun kaj Aiko: Rememore al mia unua amo]] (originala rakonto, 2020) ([https://www.youtube.com/watch?v=AO3y_JrgytI Jutuba recenzo]) * [[Monate kaj Kontakte]] (kolekto de artikoloj, 2023) == Eksteraj ligiloj == * [[wikidata:Wikidata:WikiProject_Biography/Authors_by_writing_language/Esperanto|Authors by language/Esperanto]] * [http://literaturo.esperanto.net/autor/cho.html "literaturo.esperanto.net" Originala Literaturo Esperanta] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Koreaj esperantistoj]] 08px01pgug0kse7csil0at90sh2xrxo 1 802721 9363380 9248916 2026-04-29T15:43:45Z Sj1mor 12103 /* nomata kiel / la */ nova sekcio 9363380 wikitext text/x-wiki == Kiel uzi la verbojn nomi kaj koni (Ne metu "kiel" post la verbo "nomi") == : Ni komencu per komparado de du verboj, koni kaj nomi. : Ilia regado estas malsama: oni normale diras en bonstila Esperanto "Oni konas '''lin kiel Aleksandro(n)'''." (mi ellasas la tiklan temon pri akuzativo en tiu ĉi esprimo, ĉar tiu ĉi verbo ne estas temo de via demando), sed "Oni nomas '''lin Aleksandro'''." : Eĉ pli: ekzistas kutima parolturno por "nomi", kiu enhavas "kiel"-komparon: "Oni nomis lin Aleksandro '''kiel''' aliajn reĝojn de Makedonio.", kiu donas al la kiel-parto tute alian sencon. : En participa formo tio transformiĝas en esprimojn "(Li estas) konata kiel Aleksandro", "(Li estas) nomata Aleksandro" kaj "(Li estas) nomata Aleksandro kiel aliaj reĝoj de Makedonio". Tiu ĉi lasta esprimo klare demonstras kial regado per "kiel" estas konfuza kaj miskomprenebla, kaj tial evitinda. : : Uzante la serĉilon de ''tekstaro.com'' jen kelkaj el la unuaj montritaj trafoj (ĉiuj zamenhofaj): ::* Virino, kiu sin okupas je kudrado, estas nomata kudristino, kaj ŝia edzo estas nomata kudristinedzo. ::* La arbo, sur kiu kreskas pomoj, estas nomata pomujo aŭ pomarbo; ::* nova lingvo nomata Esperanto ::* La nomo de la reĝo estas Gonzago, lia edzino estas nomata Baptista. ::* esperantisto estas nomata ĉiu persono, kiu uzas la lingvon Esperanto ::* Granda reĝo ekregis en Grekujo; “Aleksandro Macedona” li estis nomata. ::* Ĝuste tion, kio tie ĉi en la maro estas nomata bela, vian voston de fiŝo, ili tie supre sur la tero trovas malbela. : -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] (diskuto) 21:47, 23 nov. 2022 (UTC)[<nowiki/>[[Uzanto-Diskuto:Filozofo|respondi]]] :: [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 16:31, 25 nov. 2022 (UTC) == Alinom* k. alnom* == Kontrolu la uzaĵoj/instancoj de ĝusta uzo kun nomo, nome ĉu '''al''' aŭ '''ali'''. " '''alnomi'''. Doni al iu alnomon: ''Rikardo, alnomata Leonkoro'' " '''alinome'''. Se uzi alian nomon: ''Kornfeld, alinome Grenkamp'' [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 14:37, 12 jun. 2024 (UTC) == Ideo pri esperanta varbado == Laŭ mia sperto, tre ofta demando de scivolemuloj pri Esperanto estas la jena. "How do you say in Esperanto: ''My name is ...''" (Kiel vi diras tion en Esperanto?) * Mia nomo estas * Oni nomas min * Mi nomiĝas * Mi sinnomigas Do jen kvar opcioj, gramatike diversaj. Eble la 4-a saĵnas iom artefarita, sed mi forte volis havi ekzemplon kiu uzas la ig, kaj se oni sinmortigas do oni ankaŭ sinnomigas, ĉu ne? ĉu estas pli da eblecoj esprimi tion? Mi opinias ke valoras prezenti ĉiuj kvar, en tiu ĉi ordo, kiel opciaj respondoj por ekzempli iuj fundamentoj de la esperanta gramatiko kaj, ne malpli grave, veki la scivolemon de la demandanto. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 13:41, 20 jul. 2025 (UTC) == Nomo kaj esperantaj sufiksoj == Ĉu legitimas aldoni tiujn? ekz Hegel-ec-a, kaj ne Hegel-a, ĉu? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 12:01, 6 sep. 2025 (UTC) == Mem aŭ sin? == "La vortoj '''memnomi''' kaj '''sinnomi''' estas proksimaj en strukturo, sed havas nuancan diferencon en signifo, ĉefe rilate al refleksiveco kaj emfazo. * '''Sinnomi''' estas la refleksiva verbo: ĝi signifas "nomi sin mem" aŭ "doni al si nomon". Ĝi emfazas, ke la ago de nomado estas direktita al la subjekto mem (simile al "si" en refleksivaj verboj). ** Ekzemplo: "La popolo sinnomas 'esperantistoj'." = La popolo nomas sin mem "esperantistoj". * '''Memnomi''' estas la sama bazan signifon ("nomi sin mem"), sed aldonas emfazon per la partikulo "mem". Ĝi pli forte substrekas la ideon de "propra" aŭ "memstare" nomi sin, ofte por kontrasti kun eksteraj nomoj. ** Ekzemplo: "Ili memnomas sin tiel, ne pro aliaj." = Ili nomas sin mem tiel (emfaze, memdecide). En praktiko, la du vortoj ofte estas uzataj interŝanĝeble, ĉar "mem" povas esti aldonita por emfazo sen ŝanĝi la kernan signifon. Sed "sinnomi" estas pli neŭtrala kaj refleksiva, dum "memnomi" pli emfazas aŭtonomecon. Tiuj vortoj ofte aperas en kunteksto de '''endonimo''' (propra nomo, kiun grupo donas al si mem, de "auto-nomo" en greka) kontraste al '''eksonimo''' (ekstera nomo). En Esperanto, "sinnomi" aŭ "memnomi" bone esprimas la ideon de endonimo. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 07:27, 14 dec. 2025 (UTC) == nomata kiel / la == Saluton @[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]], kiam mi serĉas "estas nomata kiel" aŭ "estas nomata la" mi ricevas proksimume mil rezultojn po ĉiu. Sed kiam mi serĉas kun ligileco poste, nome la serĉordo insource:/estas nomata kiel \[\[/ tiam mi ricevas nur kelkdekojn. Eble tiu observo povus helpi vin alĝustigi kelkajn instancojn tiajn. Amike, [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 15:43, 29 apr. 2026 (UTC) e6x2w3jrm8nzmx3wkjyzux2hrbd2xfh 0 823602 9363536 9181021 2026-04-30T00:00:10Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363536 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Vicente TRAVER y Tomás''' ([[Castellón de la Plana]], 23a de septembro 1888 - 15a de novembro 1966)<ref> ĵurnalo [[ABC]] de 18/11/1966 (p. 124). </ref>​ estis hispana [[arkitekto]]. Siajn ĉefajn verkojn li faris en [[Sevilo]]. Li studis en mezlernejo de Castellón kaj [[arkitekturo]]n en Madrido en 1912. Profesie li laboris en Sevilo, kie li restis ĝis 1933, kiam li setliĝis definitive en Castellón. En aprilo 1939, fine de la enlanda milito, li estis nomumita [[urbestro]], posteno kiun li tenis ĝis [[1942]].<ref>Universitat Jaume I (eld.). [http://www3.uji.es/~belles/Salvador%20Belles/Seres%20Humanos%20de%20Castell%F3n/Vicente%20Traver%20Tom%E1s.pdf «Vicente Traver Tomás, Alcalde, arquitecto y humanista».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230528165753/http://www3.uji.es/~belles/Salvador%20Belles/Seres%20Humanos%20de%20Castell%F3n/Vicente%20Traver%20Tom%E1s.pdf |date=2023-05-28 }} Konsultita la 4an de marto 2009.</ref>​ Inter liaj verkoj menciindas jenaj: [[Dosiero:Casino expo 1929 Séville.JPG|eta|maldekstre|230ra|Kazino de la Ekspozicio.]] * Edifico Previsión Española, ĉe la strato Orfila, aktuala sidejo de la Ateneo de Sevilo (1923). * Anstataŭo en 1926 de la arkitekto [[Aníbal González]] estre de la [[Iberamerika Ekspozicio de Sevilo (1929)|Iberamerika Ekspozicio de Sevilo de 1929]], kie la fervoja entrepreno MZA mendis al li [[pavilono]]n. ** Projekto de la Kazino de la Ekspozicio, kaj Municipa Teatro Lope de Vega kiuj kunformis la Pavilonon de Sevilo por la Iberamerika Ekspozicio. ** Fontano de la [[Placo de Hispanio (Sevilo)|Placo de Hispanio]]. * Preĝejo de Sankta Jozefo de [[El Cuervo de Sevilla]] (1927-1928),<ref> Luengo Gutiérrez, Francisco Javier. «La iglesia de San José de El Cuervo de Sevilla. Elemento vertebrador del urbanismo cuerveño del siglo XX». ''IIII Jornadas de Arqueología, Historia y Patrimonio en el entorno de El Cuervo de Sevilla''. </ref> kaj aliaj preĝejoj kaj seminarioj.​ * Iamaj stokejoj de Banco Español de Crédito, nune Hotelo. Avenida Manuel Siurot (1927-1929).<ref>[http://www.sevillasigloxx.com/search/label/traver «Sevilla siglo XX: Traver».] {{Webarchiv|url=https://archive.today/20130104151327/http://www.sevillasigloxx.com/search/label/traver |date=2013-01-04 }} 30a de januaro 2009. Konsultita la 4an de aprilo 2009.</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Vicente Traver|revizio=139966794}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Traver, Vicente}} [[Kategorio:Hispanaj arkitektoj]] 63f6ykf3919wsw3e93m75t1hylzm0nt 0 825337 9363676 8851323 2026-04-30T07:45:02Z Sj1mor 12103 9363676 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Rómulo Vasco da Gama de Carvalho''' (24 de novembro [[Lisbono|novembro]] - la 19-an 19 de fevereiro) estis [[Portugaloj|portugala]] [[instruisto]] kaj poeto.<ref name="IC">Cf. {{Citaĵo el la reto|url=http://cvc.instituto-camoes.pt/ciencia/p24.html|titolo=Rómulo de Carvalho|alirdato=2023-06-14|arkivurl=https://web.archive.org/web/20230326054239/http://cvc.instituto-camoes.pt/ciencia/p24.html|arkivdato=2023-03-26}} na página do Instituto Camões.</ref><ref name="CML">TRINDADE, António (coord); PEREIRA, Teresa Sancha (textos). ''António Gedeão: 1906-1997: Poeta''. Lisboa: Câmara Municipal de Lisboa, Comissão Municipal de Toponímia, 2004.</ref> Li verkis laŭ pseŭdonimo Antonio Gedeão. Liaj plej konataj poeziaĵoj estas ''Pedra Filosofal'' (filozofia ŝtono) kaj ''Lágrima de Preta'' (Larmo de nigrulino). == Referencoj == {{Referencoj}}{{Projektoj}}{{Portalo|Portugalio|Literaturo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Portugalaj eseistoj]] [[Kategorio:Portugalaj poetoj]] [[Kategorio:Mortintoj en 1997]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1906]] o39lufkgyyqj9wmff7ll8phi3pl7xgs 9363677 9363676 2026-04-30T07:45:53Z Sj1mor 12103 9363677 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Rómulo Vasco da Gama de Carvalho''' (24 de novembro [[Lisbono|novembro]] - la 19-an 19 de fevereiro) estis [[Portugaloj|portugala]] [[instruisto]] kaj poeto.<ref name="IC">Cf. {{Citaĵo el la reto|url=http://cvc.instituto-camoes.pt/ciencia/p24.html|titolo=Rómulo de Carvalho|alirdato=2023-06-14|arkivurl=https://web.archive.org/web/20230326054239/http://cvc.instituto-camoes.pt/ciencia/p24.html|arkivdato=2023-03-26}} na página do Instituto Camões.</ref><ref name="CML">TRINDADE, António (coord); PEREIRA, Teresa Sancha (textos). ''António Gedeão: 1906-1997: Poeta''. Lisboa: Câmara Municipal de Lisboa, Comissão Municipal de Toponímia, 2004.</ref> Li verkis laŭ pseŭdonimo Antonio Gedeão. Liaj plej konataj poeziaĵoj estas ''Pedra Filosofal'' (filozofia ŝtono) kaj ''Lágrima de Preta'' (Larmo de nigrulino). == Referencoj == {{Referencoj}}{{Projektoj}}{{Portalo|Portugalio|Literaturo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Portugalaj eseistoj]] [[Kategorio:Portugalaj poetoj]] [[Kategorio:Mortintoj en 1997]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1906]] q66fq48by3tc422561lju3bi99t1jw5 0 829000 9363390 9290247 2026-04-29T16:14:01Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363390 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-GC|tipo1=reliefo | situo sur mapo2=Gran Canaria | situo de2=Situa mapo de Gran Canaria }} '''Valleseco''' [baljeSEko] (Seka Valo) estas urbo kaj municipo apartenanta al la [[provinco Las Palmas]], en la regiono [[Kanarioj]].<ref>[https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/5/13398 «Datos del Registro de Entidades Locales».] Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas. Konsultita la 23an de aŭgusto 2021.</ref><ref>[http://www.laguiadegrancanaria.com/mogan/ La Guía de Gran Canaria]</ref> Ĝi etendiĝas sur la centra parto de la insulo [[Gran Canaria]]. La loknomo ''Valleseco'' (Seka Valo) aludas al la fakto ke la valo estas pli sekaj ol la limaj valoj Virgen kaj Madrelagua.<ref>[https://vallesecograncanaria.com/islas-canarias/informaci-n-general/situaci-n.html «Situación».] vallesecograncanaria.com - oficiala retejo pri turismo de Valleseco. Konsultita la 11an de novembro 2022.</ref> Ĝi estas unu el nur sep municipoj en la insulo (la aliaj estas Firgas, Santa Brígida, Tejeda, Teror, Valsequillo de Gran Canaria kaj Vega de San Mateo), kaj dek unu en la insularo, kiuj ne havas aliron al la maro. ==Geografio== Valleseco estas en la centra parto de la insulo Gran Canaria, je 28&nbsp;km de la provinca kaj insula ĉefurbo, kio helpis ĝian disvolvigon. Ĝi enhavas areon de 22,11&nbsp;km², kiel la dua plej malgranda teritorio de la insulo.<ref name="ISTAC1">[http://www.gobiernodecanarias.org/istac/jaxi-istac/tabla.do?uripx=urn:uuid:be60c949-2762-4bf5-9804-5ce2cdbbfb4d&uripub=urn:uuid:fbc0bdc8-cacb-43b8-a5cb-a93f745dcff6 «Superficie, perímetro, longitud de costa, altitud y distancia a la capital por municipios de Canarias».] Instituto Canario de Estadística. Konsultita la 6an de aŭgusto 2021.</ref><ref name="IDE">[https://visor.grafcan.es/visorweb/# «Visor de Grafcan».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220405175010/https://visor.grafcan.es/visorweb/ |date=2022-04-05 }} Sistema de Información Territorial de Canarias IDECanarias. Konsultita la 6an de aŭgusto 2021.</ref> La municipa teritorio limas kun tiuj de [[Vega de San Mateo]] kaj [[Tejeda]] (sude), [[Firgas]] (norde), [[Teror]] (oriente) kaj [[Moya (Las Palmas)|Moya]] (okcidente).<ref name="IDE"/> La municipa ĉefurbo, nome la urba kerno, estas je 1000 m.s.m.,<ref name="ISTAC1"/> kio faras ĝin la tria municipa ĉefurbo plej alta de la insulo, kaj la plej alta loko estas 1769,07 m.s.m. en Monto Moriscos.<ref name="IDE"/> La plej malalta loko estas la torentejo Virgen je 524 m.s.n.<ref name="IDE"/> Valleseco posedas malgrandan parton de sia teritorio protektita ene de la Kanaria Reto de Protektitaj Naturaj Areoj, kunhavante kun najbaraj municipoj la Ruran Parkon de Doramas kaj la protektitan pejzaĝon Las Cumbres, krom malgrandan parton de la natura monumento Montañón Negro, de la natura rezervejo Barranco Oscuro, kaj la ruran parkon Nublo.<ref>[https://web.archive.org/web/20180904154756/http://www.gobiernodecanarias.org/politicaterritorial/temas/espaciosnaturales/informacion/grancanaria/ «Red Canaria de Espacios Naturales Protegidos - Gran Canaria».] Gobierno de Canarias. Arkivita el originalo la 4an de septembro 2018. Konsultita la 28an de novembro 2018.</ref> Partoj de tiuj areoj estas inkluditaj en la [[Reto Natura 2000]] kiel [[Zono de speciala konservado]] (ZSK).<ref name="IDE"/><ref>[https://www.miteco.gob.es/es/biodiversidad/temas/espacios-protegidos/red-natura-2000/rn_espana_espacios.aspx «Los espacios protegidos Natura 2000 en España».] Ministerio para la Transición Ecológica del Gobierno de España. Konsultita la 28an de novembro 2018.</ref>​ ==Historio== En la areo estis setlado de [[guanĉoj]]. Ili praktikis brutobredadon kaj agrikulturon, kiel atestas restaĵoj de tiu epoko. Post la konkero de Gran Canaria en 1478, la novaj kolonoj, kastilianoj kaj portugaloj, dediĉis sin al la samaj taskoj, ĉefe cele al cerealoj. En la 16-a jarcento, oni disdonis teron al foraj posedantoj, kelkaj el kiuj restis kiel kultivistoj kontraŭ la duono de la rikolto. Ankaŭ en la 18-a jarcento oni disdonis gravajn terposedojn al kelkaj familioj, kiel Troya, Pablo Romero Palomino ktp. Dum malfacila epoko okazis elmigrado al Kubo kaj [[Venezuelo]]. En 1842 Valleseco sendependiĝis kiel municipo (kio rezultis en konfliktoj kun Teror), kaj en 1843 kiel paroĥejo; la preĝejon oni konstruis en 1887. ==Demografio== La municipo havis 3 754 loĝantojn je 2021, kiel unu el malplej loĝataj municipoj de la insulo, estante la 31a de la provinco Las Palmas kaj la 19a de la insulo Gran Canaria.<ref name="PadronINE">[https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+%28la%29&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n «Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230709153643/https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+(la)&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n |date=2023-07-09 }} Instituto Nacional de Estadística. Konsultita la 8an de aŭgusto 2021.</ref> Historie la loĝantaro regule kreskiĝis laŭlonge de la unua duono de la 20-a jarcento ĝis pli ol 5 000 loĝantoj en 1950, poste malaltigis ĝis nunaj malpli ol 4 000 loĝantoj. ===Teritoria organizado=== Valleseco dividiĝas en la jenaj entoj kaj loĝlokoj kun korespondaj kernoj:<ref name="PadronINE"/> * '''Barranco de la Virgen''' * '''Barranquillo''' * '''Carpinteras: Carpinteras Alta kaj Carpinteras Baja (El Molinete)''' * '''Caserón. Caserón Bajo, Caserón Alto kaj El Fondillo''' * '''Lanzarote.Las Cuevas''' * '''Madrelagua: Los Naranjeros''' * '''Monagas''' * '''Troyanas: Lomo de Troyanas, Troyanas Alta kaj Troyanas Baja''' * '''Valsendero''' * '''Valleseco (El Recinto) ''' * '''Zamora: El Sobradillo''' * '''Zumacal''' * '''El Lomo''' ==Ekonomio kaj vidindaĵoj== Valleseco bazis sian ekonomion en agrikulturo (terpomoj, pomoj kaj aliaj fruktoj.<ref name="IDE"/> Estas ankaŭ brutobredado de kaproj kaj ŝafoj; gravas produktado de [[fromaĝo]]. Sed lastatempe [[turismo]] iĝis ĉefa ekonomia rimedo.​<ref name="IDE"/> ===Turismo=== La turisma disvolviĝo okazis el la dua duono de la 20-a jarcento. Eblas montara piedirado, kultura turismo, kaj aliaj okupitecoj.<ref name="IDE"/> Estas multaj vidindaĵoj en la municipo.<ref>[http://www.grancanariapatrimonio.com/busca-el-patrimonio?p_p_id=PatrimonioHistoricoBuscadorBienes_WAR_PatrimonioHistoricoBuscadorBienesportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1 «Valleseco».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20241127022149/http://www.grancanariapatrimonio.com/busca-el-patrimonio?p_p_id=PatrimonioHistoricoBuscadorBienes_WAR_PatrimonioHistoricoBuscadorBienesportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1 |date=2024-11-27 }} Patrimonio Histórico del Cabildo de Gran Canaria. Konsultita la 26an de novembro 2018.</ref> * Preĝejo de Valleseco. * Praarbaroj de Barranco de la Virgen kaj rezervejo Barranco Oscuro. * Laguno en vulkana kratero. * Aliaj naturaj lokoj. ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Vidu ankaŭ== * [[Listo de la municipoj de provinco La Palmoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.valleseco.es oficiala retejo de la municipo Valleseco] * [http://vallesecograncanaria.com/ oficiala retejo pri turismo en Valleseco] * [http://www.mancomunidaddelnorte.org/valleseco.htm Valleseco en la oficiala retejo de la municiparo ''Mancomunidad de Ayuntamientos del Norte de Gran Canaria''] {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Arucas|revizio=152461978}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de Gran Canaria]] [[Kategorio:Municipoj de provinco Las Palmas]] 9o7kgpdtel9pwnp7ckssu3e9d7fcq6u 0 829286 9363480 9290391 2026-04-29T19:39:45Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363480 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-GC|tipo1=reliefo | situo sur mapo2=Gran Canaria | situo de2=Situa mapo de Gran Canaria }} '''Vega de San Mateo''' [BEga desanmaTEo] (Valo de Sankta Mateo) estas urbo kaj municipo apartenanta al la [[provinco Las Palmas]], en la regiono [[Kanarioj]].<ref>[https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/5/13398 «Datos del Registro de Entidades Locales».] Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas. Konsultita la 23an de aŭgusto 2021.</ref><ref>[http://www.laguiadegrancanaria.com/mogan/ La Guía de Gran Canaria]</ref> Ĝi etendiĝas sur la centrorienta parto de la insulo [[Gran Canaria]]. Ĝi estas unu el nur sep municipoj en la insulo (la aliaj estas Firgas, Santa Brígida, Tejeda, Teror, Valsequillo de Gran Canaria kaj Valleseco), kaj dek unu en la insularo, kiuj ne havas aliron al la maro. Dekomence la loknomo nomiĝis Valle de Arriba (Supra Valo); de San Mateo post konstruado de ermitejo fine de la 17-a jarcento. Tradicie oni komprenis, ke la indiĝena nomo estis Tinamar; postaj esploroj montris, ke tio eble malĝustas, sed ĉiuokaze la lokanoj plue konsideras la lokon Tinamar.<ref>Quintana, Pedro (31a de decembro 2017). [https://www.laprovincia.es/gran-canaria/2018/01/02/san-mateo-mito-tinamar-9551655.html «San Mateo y el mito 'Tinamar'».] La Provincia. Diario de Las Palmas (Prensa Ibérica). Konsultita la 14an de novembro 2018.</ref> == Geografio == [[Dosiero:Old Map of San Mateo 1896.jpg|eta|maldekstre|230ra|Mapo de Vega de San Mateo (1896).]] [[Dosiero:Alto del pozo nevada 2005 vega san mateo gran canaria.jpg|eta|maldekstre|230ra|Neĝo en Alto del Pozo de Vega de San Mateo (2005).]] Vega de San Mateo estas en la centra parto de la insulo Gran Canaria, je 22&nbsp;km de la provinca kaj insula ĉefurbo, kio helpis ĝian disvolvigon. Ĝi enhavas areon de 37,89&nbsp;km², kiel malgranda teritorio de la insulo, ĉe la torentejo Guiniguada.<ref name="ISTAC1">[http://www.gobiernodecanarias.org/istac/jaxi-istac/tabla.do?uripx=urn:uuid:be60c949-2762-4bf5-9804-5ce2cdbbfb4d&uripub=urn:uuid:fbc0bdc8-cacb-43b8-a5cb-a93f745dcff6 «Superficie, perímetro, longitud de costa, altitud y distancia a la capital por municipios de Canarias».] Instituto Canario de Estadística. Konsultita la 6an de aŭgusto 2021.</ref><ref name="IDE">[https://visor.grafcan.es/visorweb/# «Visor de Grafcan».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220405175010/https://visor.grafcan.es/visorweb/ |date=2022-04-05 }} Sistema de Información Territorial de Canarias IDECanarias. Konsultita la 6an de aŭgusto 2021.</ref> La municipa teritorio limas kun tiuj de Teror kaj Santa Brígida (norde), Valsequillo de Gran Canaria (oriente), [[San Bartolomé de Tirajana]] kaj Tejeda sude, kaj Valleseco (nordokcidente). La municipa perimetro estas 28,46&nbsp;km longa.<ref name="IDE"/> La plej alta loko estas malpli ol 2 000 m alta.<ref name="IDE"/> La plej malalta loko estas je 800 m.s.n.<ref name="IDE"/> Vega de San Mateo estas la plej alta municipo de la insulo Gran Canaria, kaj ene de ĝia teritorio estas gravaj altaĵoj, kiel [[Pico de las Nieves]] kun 1949,96 msm. Tiukadre ofte pluvas, eĉ neĝofalas kaj oftas nubomaro (pro [[pasato]]j). == Historio == Post la konkero de Gran Canaria en 1478, la novaj kolonoj kastiliaj baraktis por la posedo ne de la tero, kiel en aliaj kanariaj lokoj, sed por la posedo de la abunda akvo, kion ili povis stoki kaj vendi dum sekego. En 1797 oni eknomumis [[arbitraciisto]]n por solvi konfliktojn pro la akvoposedo. Dum la 18-a jarcento jam populariĝis la adoron al Sankta Mateo, ligita al la agrikulturaj taskoj kaj postuloj. [[Dosiero:San mateo luis ojeda perez 1890 gran canaria.jpg|eta|dekstre|230ra|San Mateo fine de la 19-a jarcento.]] En 1800 la paroĥejo sendependiĝis; kaj same la municipo en 1801 (el Santa Brígida).<ref>Suárez Grimón, op. cit.</ref> La urba kerno de Vega de San Mateo estis unu de la ĉefaj agrikulturaj centroj de Gran Canaria. Ĝis mezo de la 20-a jarcento, estis ankoraŭ kelkaj metiaj atelieroj (forĝejoj, latunejoj, ŝulaborejoj, muelejoj de [[gofio]], ktp.) kaj estis komerca ligejo inter la malsupra zono kaj la mezaltaj domaroj.<ref>Naranjo Santana, op.cit.</ref>​ La 28an de majo 1980 aviadilo Hercules 380 devena de la Aerbazo de Zaragozo kraŝis en la loko konata kiel Hoya del Gamonal. En tiu akcidento mortis la 11 veturantoj. Matena nebulo kaj ebla teknika paneo okazigis la akcidenton. == Demografio == La municipo havis 7 682 loĝantojn je 2022, kiel unu el malmulte loĝataj municipoj de la insulo Gran Canaria.<ref name="PadronINE">[https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+%28la%29&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n «Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230709153643/https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+(la)&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n |date=2023-07-09 }} Instituto Nacional de Estadística. Konsultita la 8an de aŭgusto 2021.</ref> Historie la loĝantaro regule kreskiĝis laŭlonge de la unua duono de la 20-a jarcento ĝis 9 415 loĝantoj en 1960, poste malaltigis ĝis 6 000 en 1990-aj jaroj kaj nunaj pli ol 7 000 loĝantoj. === Teritoria organizado === Valleseco dividiĝas en la jenaj entoj kaj loĝlokoj kun korespondaj kernoj:<ref name="PadronINE"/> * '''San Mateo''' (municipa ĉefurbo) * '''La Lechuza''' [[Dosiero:Las lagunetas san mateo 1900 desconocido gran canaria.jpg|eta|230ra|Teraskultivado en Las Lagunetas (1900).]] [[Dosiero:Cruz de tejeda 04.JPG|eta|230ra|Ŝtata hotelo en Cruz de Tejeda.]] [[Dosiero:Pico la gorra vega san mateo gran canaria.jpg|eta|230ra|Komunikstacio en Pico de la Gorra (1 930 msm), ĉe Pozo de las Nieves.]] * '''Las Lagunetas''' (teraskultivado) * '''Utiaca''' * '''Lomo Carbonero''' * '''La Solana''' * '''Ariñez''' (la plej alta kvartalo) * '''Cruz del Herrero''' * '''La Yedra''' (grotodomoj) * '''Cueva Grande''' * '''La Bodeguilla''' * '''El Gallego''' * '''Camaretas''' * '''Cruz de Tejeda''' (ŝtata hotelo) * '''Galaz''' * '''Hoya del Gamonal''' * '''Cruz del Saucillo''' * '''Risco Prieto''' == Ekonomio kaj vidindaĵoj == Vega de San Mateo bazis sian ekonomion en agrikulturo (ĉefe terpomoj, vitoj, legomoj kaj fruktoj.<ref name="IDE"/> Estas ankaŭ brutobredado de kaproj, bovoj kaj ŝafoj; gravas produktado de [[fromaĝo]] kaj de [[vino]]. Sed lastatempe servoj kaj [[rura turismo]] iĝis ĉefaj ekonomiaj rimedoj.​<ref name="IDE"/> [[Dosiero:San Mateo iglesia plaza.jpg|eta|dekstre|Preĝejo de Vega de San Mateo (1800).]] === Turismo === La turisma disvolviĝo okazis el la dua duono de la 20-a jarcento. Eblas montara piedirado, kultura turismo, kaj aliaj okupitecoj.<ref name="IDE"/> Estas multaj vidindaĵoj en la municipo.<ref>[http://www.grancanariapatrimonio.com/busca-el-patrimonio?p_p_id=PatrimonioHistoricoBuscadorBienes_WAR_PatrimonioHistoricoBuscadorBienesportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1 «Vega de San Mateo».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20241127022149/http://www.grancanariapatrimonio.com/busca-el-patrimonio?p_p_id=PatrimonioHistoricoBuscadorBienes_WAR_PatrimonioHistoricoBuscadorBienesportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1 |date=2024-11-27 }} Patrimonio Histórico del Cabildo de Gran Canaria. Konsultita la 26an de novembro 2018.</ref> * Tradicia arkitekturo en urba kerno. * Preĝejo de Sankta Mateo (1800-1895).. * Poplejo de Santa Anna. * Tipa domaro La Cantonera kun antropologia muzeo (nun ne funkcianta). * Muelejo Molino de Fuego (iama kunvenejo). * Bazaro. * Astronomia Centro Roque Saucillo. * Rigardejo Montaña Cabreja. * Teraskultivado ĉe Bancales de Las Lagunetas kaj agrobasenoj. * Gastejoj ĉe Cruz de Tejeda. * Ravino Barranco de la Mina, poste Guiniguada. * [[Pico de las Nieves]]. * Aliaj naturaj lokoj. == Bildoj == <gallery> Estacion de guaguas vega san mateo gran canaria.jpg|Busstacidomo. Cruz de tejeda nevada 2005 san mateo gran canaria.jpg|Gastejoj ĉe Cruz de Tejeda. Mercado agricola vega san mateo puesto gran canaria.jpg|Agrikultura bazaro. Mercado agricola vega san mateo gran canaria.jpg|Agrikultura bazaro (ekstero). Homenaje a los herreros vega san mateo 02.jpg|Omaĝo al forĝistoj. San Mateo alameda.jpg|Poplejo kaj urbodomo. Molino de fuego vega san mateo gran canaria.jpg|Molino de Fuego. Pozo de nieve los canónigos gran canaria.jpg|Neĝoputo. </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[Listo de la municipoj de provinco La Palmoj]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliotekoj == * Marcial Moreno, Ruyman Zebenzuy... [et al.] (2004). Vega de San Mateo: pasado vivo. Santa Brígida (Las Palmas): Cam-PDS. ISBN 84-609-1730-4. * Miranda Calderín, Salvador (2005). Los pozos de nieve de Gran Canaria: estudio histórico y geográfico de la explotación de la nieve en la isla de Gran Canaria: siglos XVII, XVIII y XIX. Las Palmas de Gran Canaria: Universidad de Las Palmas de Gran Canaria, Servicio de Publicaciones: Cabildo de Gran Canaria. ISBN 84-96502-19-8. * Mora Morales, Manuel (1996). Gran Canaria paso a paso. Arinaga (Gran Canaria): Globo. ISBN 84-8101-441-9. * Naranjo Monzón, Domitila (2003). San Mateo: vivencias de un pueblo. [s.l.]: [s.n.] ISBN 84-607-8213-1. * Naranjo Santana, Mª Carmen (2002). Aproximación a la historia económica de un área rural: la vega de San Mateo, Gran Canaria. : [s.n.], (Las Palmas de Gran Canaria: Imp. Pérez Galdós). ISBN 84-607-6110-5. * Suárez Grimón, Vicente de Jesús (1993). «Los orígenes de los municipios en Gran Canaria». Vegueta: Anuario de la Facultad de Geografía e Historia: Universidad de Las Palmas de Gran Canaria (1). p.&nbsp;127-143 [6]. ISSN 1133-598X.. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{citaĵo el la reto|url=http://www.vegadesanmateo.es/|titolo=Oficiala retejo de la municipo Vega de San Mateo}} {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Vega de San Mateo|revizio=152326746}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de Gran Canaria]] [[Kategorio:Municipoj de provinco Las Palmas]] 3swoe7al7g8tgtvv8cfyvvqtq3a3ze1 0 829411 9363404 9290260 2026-04-29T16:33:05Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363404 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-GC|tipo1=reliefo | situo sur mapo2=Gran Canaria | situo de2=Situa mapo de Gran Canaria }} '''Valsequillo de Gran Canaria''' [balseKIljo degrankaNArja] (Seka Valeto) aŭ pli simple '''Valsequillo''', estas urbo kaj municipo apartenanta al la [[provinco Las Palmas]], en la regiono [[Kanarioj]].<ref>[https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/5/13398 «Datos del Registro de Entidades Locales».] Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas. Konsultita la 23an de aŭgusto 2021.</ref><ref>[http://www.laguiadegrancanaria.com/mogan/ La Guía de Gran Canaria]</ref> Ĝi etendiĝas sur la centrorienta parto de la insulo [[Gran Canaria]]. La loknomo ''Valsequillo'' aludas al proksima municipo [[Valleseco]] (Seka Valo), en valo pli sekaj ol la limaj valoj Virgen kaj Madrelagua.<ref>[https://vallesecograncanaria.com/islas-canarias/informaci-n-general/situaci-n.html «Situación».] vallesecograncanaria.com - oficiala retejo pri turismo de Valleseco. Konsultita la 11an de novembro 2022.</ref> Ĝi estas unu el nur sep municipoj en la insulo (la aliaj estas Firgas, Santa Brígida, Tejeda, Teror, Valleseco kaj Vega de San Mateo), kaj dek unu en la insularo, kiuj ne havas aliron al la maro. == Geografio == Valsequillo estas en la centrorienta parto de la insulo Gran Canaria, je 24&nbsp;km de la provinca kaj insula ĉefurbo, kio helpis ĝian disvolvigon. Ĝi enhavas areon de 39.15&nbsp;km², kiel la 13a plej granda teritorio de la insulo.<ref name="ISTAC1">[http://www.gobiernodecanarias.org/istac/jaxi-istac/tabla.do?uripx=urn:uuid:be60c949-2762-4bf5-9804-5ce2cdbbfb4d&uripub=urn:uuid:fbc0bdc8-cacb-43b8-a5cb-a93f745dcff6 «Superficie, perímetro, longitud de costa, altitud y distancia a la capital por municipios de Canarias».] Instituto Canario de Estadística. Konsultita la 6an de aŭgusto 2021.</ref><ref name="IDE">[https://visor.grafcan.es/visorweb/# «Visor de Grafcan».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220405175010/https://visor.grafcan.es/visorweb/ |date=2022-04-05 }} Sistema de Información Territorial de Canarias IDECanarias. Konsultita la 6an de aŭgusto 2021.</ref> La municipa teritorio limas kun tiuj de [[Santa Brígida]] kaj [[Vega de San Mateo]] (norde), [[Telde]] (oriente), [[Vega de San Mateo]] (okcidente) kaj [[Ingenio]] (sudokcidente).<ref name="IDE"/> La municipa ĉefurbo, nome la urba kerno, estas je 574 m.s.m.,<ref name="ISTAC1"/>, kaj la plej alta loko estas 1 842.2 m.s.m. en Monto Bizcochos.<ref name="IDE"/> [[Dosiero:Tajinaste azul en Valsequillo de Gran Canaria.jpg|eta|maldekstre|230ra|Indiĝenaj plantoj, ''Echium callithyrsum'']] Valsequillo posedas malgrandan parton de sia teritorio protektita ene de la Kanaria Reto de Protektitaj Naturaj Areoj, kunhavante kun najbaraj municipoj la rezervejon Los Marteles, kaj la Protektitajn Pejzaĝojn Lomo Magullo kaj Las Cumbres.<ref>[https://web.archive.org/web/20180904154756/http://www.gobiernodecanarias.org/politicaterritorial/temas/espaciosnaturales/informacion/grancanaria/ «Red Canaria de Espacios Naturales Protegidos - Gran Canaria».] Gobierno de Canarias. Arkivita el originalo la 4an de septembro 2018. Konsultita la 28an de novembro 2018.</ref> Los Marteles estas inkludita en la [[Reto Natura 2000]] kiel [[Zono de speciala konservado]] (ZSK).<ref name="IDE"/><ref>[https://www.miteco.gob.es/es/biodiversidad/temas/espacios-protegidos/red-natura-2000/rn_espana_espacios.aspx «Los espacios protegidos Natura 2000 en España».] Ministerio para la Transición Ecológica del Gobierno de España. Konsultita la 28an de novembro 2018.</ref>​ == Historio == En la areo estis setlado de [[guanĉoj]]. Ili praktikis brutobredadon kaj agrikulturon, kiel atestas restaĵoj de tiu epoko. Ili havis templon sur la montopinto El Helechal. Proksime okazis batalo inter la indiĝenoj kaj la kastiliaj invadantoj. Post la konkero de Gran Canaria en 1478, la novaj kolonoj dediĉis sin al la agrikulturo, ĉefe cele al cerealoj, vitejoj kaj figarboj. En la 16-a jarcento, oni disdonis teron al foraj posedantoj, kelkaj el kiuj restis kiel kultivistoj. Ankaŭ en la 18-a jarcento oni disdonis gravajn terposedojn al kelkaj familioj. Dum malfacila epoko okazis elmigrado al Kubo kaj Venezuelo. En 1802 Valsequillo sendependiĝis kiel municipo disde Telde, kaj tiukadre okazis konfliktoj pro la dispartigo de akvo por irigacio. == Demografio == [[Dosiero:Plaza del Pilar-Valsequillo de Gran Canaria.jpg|eta|dekstre|230ra|Placo en Valsequillo de Gran Canaria.]] [[Dosiero:Tenteniguada 05.jpg|eta|dekstre|230ra|Tenteniguada.]] La municipo havis 9 191 loĝantojn je 2017, estante la 23a de la provinco Las Palmas kaj la 13a de la insulo Gran Canaria.<ref name="PadronINE">[https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+%28la%29&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n «Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230709153643/https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+(la)&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n |date=2023-07-09 }} Instituto Nacional de Estadística. Konsultita la 8an de aŭgusto 2021.</ref> Historie la loĝantaro regule kreskiĝis laŭlonge de la 20-a jarcento el malpli ol 3 000 loĝantoj ĝis nunaj pli ol 9 000 loĝantoj. === Teritoria organizado === Valsequillo dividiĝas en la jenaj entoj kaj loĝlokoj kun korespondaj kernoj:<ref name="PadronINE"/> * La Barrera * La Cantera: La Cantera kaj Las Chozas. * Las Casillas * Era de Mota * El Helechal * Los Llanetes * Llanos del Conde: Los Almendros, Luis Verde kaj El Roque. * Lomitos de Correa: Los Juagarzos kaj Lomitos de Correa. * El Montañón * El Pedregal * El Rincón * Tecén de Valsequillo * Tenteniguada: El Almendrillo, Casas Blancas kaj Tenteniguada. * El Troncón * Valle de San Roque de Valsequillo: Cuevas Negras, Los Pinos kaj San Roque. * Valsequillo (municipa ĉefurbo): Las Casas, Colmenar Bajo, Majuelo, Mirabala kaj Valsequillo (urba kerno). * Las Vegas: Colmenar Alto, La Suertecilla kaj las Vegas. * Los Arenales: Solana del Fregenal kaj Lomo del Fregenal. == Ekonomio kaj vidindaĵoj == Valleseco bazis sian ekonomion en agrikulturo (fragoj, migdaloj kaj aliaj fruktoj).<ref name="IDE"/> Estas ankaŭ brutobredado de kaproj kaj ŝafoj; gravas produktado de [[fromaĝo]]. Sed lastatempe [[turismo]] iĝis ĉefa ekonomia rimedo.​<ref name="IDE"/> === Turismo === La turisma disvolviĝo okazis el la dua duono de la 20-a jarcento. Eblas montara piedirado, kultura turismo, kaj aliaj okupitecoj.<ref name="IDE"/> Estas multaj vidindaĵoj en la municipo.<ref>[http://www.grancanariapatrimonio.com/busca-el-patrimonio?p_p_id=PatrimonioHistoricoBuscadorBienes_WAR_PatrimonioHistoricoBuscadorBienesportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1 «Gáldar».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20241127022149/http://www.grancanariapatrimonio.com/busca-el-patrimonio?p_p_id=PatrimonioHistoricoBuscadorBienes_WAR_PatrimonioHistoricoBuscadorBienesportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1 |date=2024-11-27 }} Patrimonio Histórico del Cabildo de Gran Canaria. Konsultita la 26an de novembro 2018.</ref> * Preĝejo de Sankta Mikaelo. * Kazerno de Colmenar (BIC) * Kaldera Marteles * Palmejo de Sankta Roĥo * Aliaj naturaj lokoj. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Listo de la municipoj de provinco La Palmoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.valsequillogc.es oficiala retejo de la municipo Valsequillo de Gran Canaria] * [http://www.turismovalsequillo.es Turisma retejo de la municipo Valsequillo de Gran Canaria] {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Valsequillo de Gran Canaria|revizio=152502085}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de Gran Canaria]] [[Kategorio:Municipoj de provinco Las Palmas]] 3dwnb6lkoo0pbg2vfgmtuzdieadnv3s 0 830277 9363559 9147460 2026-04-30T02:17:50Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363559 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-TF}} '''Vilaflor de Chasna''' [bilaFLOR deĈASna] estas urbo kaj municipo en la sudo de la insulo [[Tenerifo]] apartenanta al la [[provinco Sankta Kruco de Tenerifo]], en la regiono [[Kanarioj]].<ref>[https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/5/13398 «Datos del Registro de Entidades Locales».] Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas. Konsultita la 23an de aŭgusto 2021.</ref> Ĝi etendiĝas sude de la insulo [[Tenerifo]], sed sen aliro al la maro. La municipa ĉefurbo estas Vilaflor de Chasna mem je 1 414 m.s.m. La loknomo "Chasna" devenas el la pasinteco de [[guanĉoj]], pri kio oni sugestis tradukojn al "ŝtupo".<ref>Pérez Pérez, Buenaventura (2007). ''La Toponimia Guanche (Tenerife). Nueva aportación a la lingüística aborigen de las Islas Canarias''. Santa Cruz de Tenerife: Ediciones Idea. p. 68. ISBN 978-84-83823-28-6.</ref><ref>Reyes, Ignacio (4a de aŭgusto 2012). [https://web.archive.org/web/20140201205551/http://insuloamaziq.blogspot.com.es/2012/08/chasna.html «Chasna».] ''Diccionario histórico-etimológico del amaziq insular (Canarias)''. Arkivita el originalo la 1an de februaro 2014. Konsultita la 11an de marto 2013.</ref> Popola legendo atribuas al kastilia konkerinto la devenon el la loknomo el frazo «¡Vi la flor de Chasna!» (Mi vidis la floron de Ĉasna) kiam li enamiĝis de guanĉa junulino dum la konkero, post kio li mortis pro amdoloro perdinta ŝin.<ref>Berthelot, Sabino (2004). ''Primera estancia en Tenerife (1820-1830)''. Santa Cruz de Tenerife: Idea. ISBN 84-964-0748-9. «He leído en nuestras viejas crónicas que en 1496, cuando la conquista de Tenerife, los guanches atrincherados en estas montañas, defendieron largo tiempo su independencia. Pedro de Bracamonte, uno de los capitanes de Alonso de Lugo, en el curso de una descubierta hasta el barranco de Chasna se encontró con una doncella indígena, la que consiguió evadirse después de varios días de cautiverio. El castellano, seducido por los encantos de la bella fugitiva, no pudo soportar su pérdida y se echó al campo en completo estado de locura. Cuantos cuidados le prestaron sus compañeros de armas no sirvieron para devolverle la razón. Poseído por la evocación de la joven guanche, atormentada su imaginación por el amoroso recuerdo, murió después de tres meses de sufrimientos. "Vi la Flor de Chasna", era su lastimoso grito. »</ref>​ ==Geografio== [[Dosiero:Tenerife municipio Vilaflor.svg|eta|maldekstre|210ra|Vilaflor de Chasna en la insulo Tenerifo.]] Vilaflor de Chasna estas en la suda parto de la insulo Tenerifo sen alireblo al la maro. La municipa ĉefurbo estas Vilaflor de Chasna mem, je 1 414 m.s.m. Temas pri municipo en la sudo de la Suda Zono de la insulo, lima kun la municipaj teritorioj de [[Arona (Kanarioj)|Arona]] (sude), [[San Miguel de Abona]] (sudoriente), [[Granadilla de Abona]] (oriente), [[Adeje]] (okcidente) kaj [[La Orotava]] norde.<ref name="IDE"/> Ĝi estas en montara regiono, estante unu el nur tri municipoj de la insulo, kun [[Tegueste]] kaj [[El Tanque]], kiu ne havas marbordon. Vilaflor de Chasna posedas areon de 56,26&nbsp;km², estante la 13a municipo plej etenda de Tenerifo kaj la 22a de la provinco.<ref>[https://web.archive.org/web/20160307135520/http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2Fa2009%2Fl0%2F&file=t10072.px&type=pcaxis&L=0 Población, superficie y densidad por municipios] Arkivita la 7an de marto 2016 en Wayback Machine. Fonto: Instituto Nacional de Estadística.</ref> La municipa teritorio estas klina areo ĝis tre altaj punktoj tra krutaj areoj trairataj de torentejoj.<ref name="IDE">[https://web.archive.org/web/20150326104028/http://www.idecan.grafcan.es/idecan/ Infraestructura de Datos Espaciales de Canarias] Fonto: Consejería de Educación, Universidades y Sostenibilidad. Gobierno de Canarias.</ref> La plej alta altaĵo estas 2 848 m.s.m. en areo Cortada del Diablo.​<ref name="IDE"/> Estas multaj pejzaĝoj konstruitaj de la vulkana aktiveco. [[Dosiero:Kanarische Kiefer bei Vilaflor, Teneriffa.jpg|eta|maldekstre|210ra|Trunka bazo de [[kanaria pino]] ''Pino Gordo''.]] Vilaflor konservas gravajn etendojn de [[kanaria pino]], ''Pinus canariensis'', el proksime al la urba kerno ĝis 2 370 m.s.m., kie ekaperas aliaj gravaj plantoj kiel ''Spartocytisus supranubius'', ''Erysimum scoparium'' kaj ''Pterocephalus lasiospermus'', el kiuj kelkaj endemioj. En la municipo elstaras kelkaj arboj katalogitaj kiel monumentaj nome: Pino Gordo, Pino Dos Pernadas, Pino de la Valo Ukanka, Pino Hoyitos kaj Pino Llanitos, krom aliaj de aliaj arbospecioj. La municipo enhavas parton de la [[Nacia Parko Teide]], de la Natura Parko Corona Forestal, de la Protektita Pejzaĝo Ifonche kaj de la Natura Monumento Montaña Colorada,<ref>[http://www.gobiernodecanarias.org/cmayot/espaciosnaturales/informacion/tf_todo.html Red Canaria de Espacios Naturales Protegidos - Tenerife] {{Wayback|url=http://www.gobiernodecanarias.org/cmayot/espaciosnaturales/informacion/tf_todo.html |date=20140212123824 }} Fonto: Consejería de Obras Públicas, Transportes y Política Territorial. Gobierno de Canarias.</ref> kiuj estas ankaŭ ''Speciala Konservozono'', inkluditaj en la [[Reto Natura 2000]].<ref>[http://www.magrama.gob.es/es/biodiversidad/temas/espacios-protegidos/red-natura-2000/rn_espana_espacios.aspx Los espacios protegidos Natura 2000 en España] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141223105119/http://www.magrama.gob.es/es/biodiversidad/temas/espacios-protegidos/red-natura-2000/rn_espana_espacios.aspx |date=2014-12-23 }} {{Wayback|url=http://www.magrama.gob.es/es/biodiversidad/temas/espacios-protegidos/red-natura-2000/rn_espana_espacios.aspx |date=20141223105119 }} Fonto: Ministerio de Agricultura, Alimentación y Medio Ambiente, Gobierno de España.</ref> ==Historio== En la areo estis loĝado de [[guanĉoj]], precize de la regno Abona, sed ne permanenta setlejo. Ŝajne la areo estis grava zono por [[transmigra brutobredado]]. Tion pruvas nombraj arkeologiaj restaĵoj.<ref name="Mederos" >Mederos Martín, Alfredo; Escribano Cobo, Gabriel (2004). «Hábitat aborigen en cuevas artificiales del sur de Tenerife (Arico-Granadilla)». ''Anuario de Estudios Atlánticos'' (Las Palmas de Gran Canaria: Cabildo Insular de Gran Canaria) (50). ISSN 0570-4065.</ref><ref>Cuscoy, Luis Diego (1968). Publicaciones del Museo Arqueológico de Tenerife, eld. ''Los Guanches: vida y cultura del primitivo habitante de Tenerife''. Santa Cruz de Tenerife: Cabildo Insular de Tenerife.</ref> Poste, en la teritorio loĝis hispanaj konkerintokolonoj sed ankaŭ guanĉoj en la altaj teroj fuĝintaj el la konkerintoj.<ref>Rumeu de Armas, Antonio (1975). Aula de Cultura de Tenerife, eld. ''La Conquista de Tenerife (1494-1496)'' (1a eldono). Madrid: Gráficas Uguina. ISBN 84-500-7108-9.</ref> La torentejo Ĉasna estis limo inter la guanĉaj regnoj Abona kaj Adeje. [[Dosiero:100 1946.jpg|eta|240ra|Urba kerno kaj apudaj pinaroj.]] Hispanaj familioj setliĝis tie kaj dediĉis sin al [[forstado]] kaj al [[brutobredado]] (ankaŭ iom al [[agrikulturo]]). Dum la 17a kaj 18a jarcentoj okazis diversaj procesoj pro la terposedo. En 1613 oni fondis konventon de [[Aŭgustenanoj]]. En 1617 Granadilla apartiĝis el Vilaflor, kaj en 1639 ankaŭ [[Arico]]. En 1626, [[Pedro de Betancur]], la unua sanktulo de la Kanariaj Insuloj, estis naskita en tiu urbo. Ekde 1768 oni starigis sistemon de urbestroj.<ref>Pérez Barrios, Carmen Rosa (1996). «Conflictividad local en torno a la Escribanía de Vilaflor o de las Bandas de Abona (1827-1837)». Boletín Millares Carlo (15). ISSN 0211-2140.</ref>​ Inter 1796 kaj 1798 apartiĝis [[Arona]] kaj [[San Miguel de Abona]], dum Chiñama aliĝis al Granadilla, kaj tial la municipa teritorio de Vilaflor formiĝis je sia moderna etendo.​ En 1812 oni konstituis la municipon Vilaflor de Chasna per la kreado de municipoj laŭ la [[Konstitucio de Kadizo]], kaj en 1836 ĝi definitive plifirmiĝis post la alternado inter registaroj de konstituciistoj kaj absolutistoj. En 1840 okazis murdo de [[markizo]] de la Fuente de Las Palmas, nome Alonso Fernando Chirino y del Hoyo Solórzano fare de lokanoj, kiel rezulto de longa jurproceso pri la terposedado. Ekde la [[1960-aj jaroj]] okazis enorma disvolvigo de [[turismo]], helpita de la nove konstruitaj ŝoseoj (kelkaj fare de politikaj malliberuloj dum la [[frankisma diktaturo]]).<ref>García López, María Jesús (1990). «El crecimiento reciente de la industria turística en Tenerife (el ejemplo del sur de la isla). Hacia una aproximación a las características del fenómeno». ''Anuario de Estudios Atlánticos'' (Las Palmas de Gran Canaria: Cabildo Insular de Gran Canaria) (36): 463-490. ISSN 0570-4065.</ref> En la [[1970-aj jaroj]] novaj infrastrukturoj helpis la disvolvigon de turismo: oni malfermis aŭtoŝoseojn kaj estis ekfunkciigita la [[Flughaveno Tenerifo Suda]]. ==Demografio== La municipo havis 1 767 loĝantojn je 2021, estante la malplej loĝata municipo kaj de la insulo Tenerifo kaj la 52a de la provinco.<ref name="PadronINE">[https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+%28la%29&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n «Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230709153643/https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+(la)&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n |date=2023-07-09 }} Instituto Nacional de Estadística. Konsultita la 8an de aŭgusto 2021.</ref> Historie la loĝantaro regule kreskiĝis lante ĝis mezo de la 20-a jarcento ĝis preskaŭ 2 000 loĝantoj, sed poste malaltiĝis ĝis 1 500 en la 1980-aj jaroj kaj poste kreskiĝis ĝis nunaj preskaŭ 1 800 loĝantoj. ===Teritoria organizado=== Vilaflor de Chasna dividiĝas en la jenaj entoj kaj loĝlokoj kun korespondaj kernoj:<ref name="PadronINE"/> [[Dosiero:Iglesia de San Pedro. Vilaflor.jpg|eta|240ra|Preĝejo de Sankta Petro.]] {| class="wikitable" border=1 cellpadding="2" |+ '''Distribuado laŭ loĝlokoj (2020)'''<ref name="PadronINE"/> |- bgcolor=silver ! <center>'''Loĝloko'''</center> ! <center>'''Loĝantoj'''</center> |- | align="left" | La Escalona | align="right" | 565 |- | align="left" | Jama | align="right" | 115 |- | align="left" | Trevejos | align="right" | 31 |- | align="left" | Vilaflor (municipa ĉefurbo) | align="right" | 1&nbsp;004 |- | align="center" | '''TOTALO''' | align="center" | '''1&nbsp;715''' |- |} ==Ekonomio kaj vidindaĵoj== La ĉefa ekonomia rimedo de la municipo estis [[agrikulturo]], ĝis la 1950-aj jaroj ĉefe por memkonsumado. Ĉefe oni kultivas nun vitejojn kaj terpomojn. Ankoraŭ estas agrikulturo, sed lastatempe aperis konsiderinda labordiverseco konsekvenco de la disvolvigo de [[turismo]] ĉe la marbordo; krome estas industrio por enboteligo de [[akvo]]. ===Turismo=== [[Dosiero:Santuario del Santo Hermano - Vilaflor - 01.jpg|eta|230ra|Sanktejo de Sankta Frato Petro.]] [[Dosiero:Molino de Vilaflor.jpg|eta|230ra|Arkoj de la muelejo.]] La turisma disvolviĝo okazis je la fino de la 20-a jarcento. Eblas montara piedirado, kultura turismo, kaj distrado kaj aliaj okupitecoj.<ref name="IDE"/> Estas multaj vidindaĵoj en la municipo.<ref>[http://www.grancanariapatrimonio.com/busca-el-patrimonio?p_p_id=PatrimonioHistoricoBuscadorBienes_WAR_PatrimonioHistoricoBuscadorBienesportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1 «Vilaflor de Chasna».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20241127022149/http://www.grancanariapatrimonio.com/busca-el-patrimonio?p_p_id=PatrimonioHistoricoBuscadorBienes_WAR_PatrimonioHistoricoBuscadorBienesportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1 |date=2024-11-27 }} Patrimonio Histórico del Cabildo de Gran Canaria. Konsultita la 26an de novembro 2018.</ref> * Elstaras la preĝejo de Sankta Petro. * Domego de Soler. * Ermitejo de Sankta Roĥo. * Akvomuelejo. * Domaro Casas Altas (popola arkitekturo kaj rura etoso) kunhavita kun Arona. * Rigardejoj de San Roque, Pino Gordo kaj La Montañeta. ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Literaturo== * VVAA (1985). ''Geografía de Canarias''. Editorial Interinsular Canaria. ISBN 84-85543-66-1. ==Vidu ankaŭ== * [[Municipoj de provinco Sankta Kruco de Tenerifo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|Vilaflor}} * {{Oficiala retejo}} * [http://www.webtenerife.com/Sobre-Tenerife/La-isla/Municipios/Vilaflor.htm?Lang=es Vilaflor en la Oficiala Retejo de Turismo de Tenerife] {{Municipoj de Tenerifo}} {{Bibliotekoj}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Vilaflor de Chasna|revizio=152394183}} [[Kategorio:Municipoj de Tenerifo]] 5xjdb73y2ccgukg188yvcqigddj63mh 1 839129 9363342 9363230 2026-04-29T13:17:36Z Arbarulo 135469 /* De homoj kaj aliaj bestoj */ 9363342 wikitext text/x-wiki == Subnutrado == Ĉu la artikolo [[Subnutrado]] meritas esti memstara? aŭ ĉu oni kunigas ilin? Mi ja notis la frazon en la enkonduto "Estas ankaŭ uzata vorto "subnutrado", kvankam estas diferencoj." [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 13:43, 3 okt. 2023 (UTC) == De homoj kaj aliaj bestoj == En la nuna versio de tiu ĉi artikolo, ŝajnas ke temas nur pri homoj, kaj nenio pri aliaj bestoj! nek [[sovaĝbestoj]] nek [[Malsovaĝigo|malsovaĝigitaj]]. kial? ĉu estas konscia kialo ke tiu grava artikolo temas eksklusive pri homoj? Mi iom kontrolis artikoloj en aliaj lingvoj kaj same ne trovis aludojn al nehomaj bestoj. Ĉu temas eksklusive pri socia problemo? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 10:39, 29 apr. 2026 (UTC) :Tute prava kritiko, kaj oni povus diri la samon pri multaj aliaj artikoloj pri sanproblemoj kaj sociaj problemoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:17, 29 apr. 2026 (UTC) or4ci7eg03a2p7gaj37ln8a37vmyzyp 0 845098 9363308 8487750 2026-04-29T12:08:51Z Sj1mor 12103 9363308 wikitext text/x-wiki {{informkesto sciencisto}} '''Henri CARTAN''' ([[Nancio|Nancy]], Francio, [[8-a de julio|8-an de julio]] [[1904]] – [[Parizo]], [[Francio]], [[13-a de aŭgusto|13-an de aŭgusto]] [[2008]]) estis matematikisto kaj franca [[instruisto]]. En [[1980]] li ricevis la [[Wolf-Premio pri Matematiko]]<ref>[https://wolffund.org.il/henry-cartan/]</ref> pri [[algebra geometrio]]. == Referencoj == {{referencoj}} {{Projektoj}} {{bibliotekoj}} {{vivtempo|Cartan, Henri}} [[Kategorio:Mortintoj en Parizo]] [[Kategorio:Analitikistoj]] [[Kategorio:Membroj de la Pola Scienca Akademio]] [[Kategorio:Membroj de la Reĝa Sveda Akademio de Sciencoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Nacia Akademio de Sciencoj]] [[Kategorio:Membroj de la franca Akademio de Sciencoj]] [[Kategorio:Membroj de Rusia Akademio de Sciencoj]] [[Kategorio:Wolf-premiitoj pri matematiko]] [[Kategorio:Lernintoj de École Normale Supérieure (strato Ulm, Parizo)]] [[Kategorio:Francaj centjaruloj]] [[Kategorio:Topologoj]] [[Kategorio:Francaj matematikistoj]] e8z2smbn22119p722i6j90a7o6lemsj 0 847295 9363340 8822506 2026-04-29T13:11:58Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363340 wikitext text/x-wiki {{Unua}} {{Kursiva titolo}} {{Informkesto filmo | originalatitolo = Utica Cartoon | esperantatitolo = Utika Kartuno | bildo = Titolkarto de Utica Cartoon.png | bildpiedo = La titolkarto de la filmo | produktolando = [[Usono]] | filmadlando = | originalalingvo = [[la angla]] | aperdato = 13 julio 2001 | daŭro = 7 minutoj | ĝenro = [[tranĉaĵo de vivo]], [[komedio]] | kameraado = | buĝeto = | reĝisoro = Fran Krause | scenaro = Fran Krause, Will Krause | laŭverko = | produktisto = | muziko = Fran Krause, Tony Astone, Will Krause | ĉefrolanto = | efektoj = | produkto = [[Animation Cowboys]] | distribuo = [[Cartoon Network]] | imdb_id = 1229760 }} '''''Utica Cartoon''''' ({{traduke}} [[Utica (Nov-Jorkio)|Utika]] Kartuno) estas [[animacio|animacia]] [[mallonga filmo]] kreita de Fran kaj Will Krause. Ili kreis la filmon por televida konkurso ĉe [[Cartoon Network]], ''The Big Pick II'', kie spektantoj povis voĉdoni por sia preferata filmo enrete; la filmo kun la plimulto da voĉdonoj ricevis [[televidserio|plenan serion]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.thetimelinemachine.com/cartoon-cartoons/utica-cartoon/|titolo=Utica Cartoon|eldoninto=The Timeline Machine|lingvo=en|alirdato=2023-12-20|arkivurl=https://web.archive.org/web/20231220061756/https://www.thetimelinemachine.com/cartoon-cartoons/utica-cartoon/|arkivdato=2023-12-20}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=D8RjQrchwrA&t=1450 Reklamo por la filmo ĉe Cartoon Network] {{en}}</ref> ''Utica Cartoon'' ne venkis, sed anstataŭe alia filmo, {{ill|lingvo=en|trad=Codename: Kids Next Door}}.<ref> {{Citaĵo el la reto|url=http://www.animationmagazine.net/tv/codename-kids-next-door-goes-into-action/|titolo=Codename: Kids Next Door Goes Into Action|titolo-aldono=artikolo pri la venkinto de la konkurso|aŭtoro=Ryan Hall|dato=2002-12-05|lingvo=en|arkivurl=https://web.archive.org/web/20121010050157/http://www.animationmagazine.net/tv/codename-kids-next-door-goes-into-action/|arkivdato=2012-10-10}} </ref><ref> {{Citaĵo el la reto|url=https://www.awn.com/news/two-new-series-debut-cartoon-network-2002|titolo=Two New Series To Debut On Cartoon Network In 2002|lingvo=en|eldoninto=Animation World Network|dato=2002-03-14|aŭtoro=Leigh Godfrey}} </ref> == Intrigo == {{intrigo}} [[Dosiero:Hot dog with mustard.png|eta|[[Kolbasobulko]]|maldekstra]] [[Dosiero:ElectricBlender.jpg|eta|[[Miksilo]]|300x300ra|maldekstra]] En la urbo [[Utica (Nov-Jorkio)|Utiko]], Dan ([[urso]]), Micah ([[simio]]), Johnny ([[kato]]) kaj Marty ([[testudo]]) loĝas kune en apartamento. La filmo komenciĝas kiam Dan kaj Micah ludas surtablan ludon, kie oni devas diveni kiun rolulon la alia elektis (ĝi estas [[pastiĉo]] de {{ill|lingvo=en|trad=Guess Who?}}). Micah tiam sugestas al Dan, "Ĉu via rolulo deziras matenmanĝon?" Ili volonte eksteriras. Dan kaj Micah trovas [[Restoracio|restoracieton]]. Micah, kontraŭ unu [[Usona dolaro|dolaro]], mendas [[kolbasobulko]]n, sed Dan montras strangan 17-dolaran [[monbileto|bileton]]. La [[kasisto]] rimarkas, ke lia mendo havas pli da kolbasobulkoj ol la antaŭaj, kaj tial li ne bezonas pagi hodiaŭ. Por ke li daŭre ricevu senpagan matenmanĝon, Dan aĉetas pli kaj pli da [[kolbaso]]j ĉiutage. Iom post iom, tio iĝas manio; unu tagon, Dan eĉ aĉetas, kvankam hezite, 174 kolbasojn. Micah rimarkas la problemon de Dan, kaj faras planon por helpi lin. Micah kaŝiĝas en lia buŝo, por ke li ŝajnigu, ke li manĝas la kolbasojn, kiam fakte Micah manĝas. La kasisto tuj rimarkas tion, kaj puŝas Micah el la buŝo. Johnny kaj Marty faras alian planon: unu portas aliveston de Micah manĝante, dum la alia distras la dungitojn. La kasisto vidas Marty en la alivesto, kaj pensas, ke iu denove eniris la buŝon de Dan. La kasisto estas tiel naŭzita, ke li forte forpelas Marty el la restoracio dum li ankoraŭ portas la aliveston. Fine, Micah provas uzi [[miksilo]]n por fari trinkaĵon el la kolbasoj, sed Dan trovas tion eĉ pli naŭza. Subite, du [[Polico|policanoj]] arestas Dan, kaj asertas, ke li alportis [[dorlotbesto]]n (Micah) kontraŭ la politiko de la restoracio. Ili ankaŭ forprenas la kolbasojn, kiel "indikaĵojn". Kaj Dan kaj Micah eniras ilian aŭton. Post nelonge, la policanoj demetas siajn kostumojn por malkaŝi, ke ili fakte estas Johnny kaj Marty. La amikaro do eskapas al [[Kanado]], kiun bonvena ŝildo priskribas kiel "la [[benjeto|benjet]]<nowiki/>landon de [[Usono]]". {{intrigofino}} == Kreo de la filmo == ''Utica Cartoon'' estis la unua profesia animacia projekto de la fratoj Fran kaj Will Krause. La produktado de ĝi estis relative rapida: ĉirkaŭ la ([[Norda duonglobo|nord-duongloba]]) printempo de 2000, ili sendis la ideon al Cartoon Network, kaj ili ekverkis la filmon en la vintro de la sama jaro. La fratoj transloĝiĝis de [[Novjorko|Nov-Jorko]] al antikva dometo (de 1754) en [[Providence (Rod-Insulo)|Providenco]] por krei la filmon. Mike Overbeck kaj Jesse Schmal, kiuj tiam "ĵus finis la altlernejon", ankaŭ helpis en la produktado. Ekzistis kelkaj problemoj: unue, la filmo estis tradicie animaciita, en tempo kiam la plimulto da studioj transiris al cifereca animacio. La plimulto da fotokopiaj firmaoj por animaciistoj ne estis disponeblaj, do Will mem luis fotokopiilon kaj konstruis aliajn aparatojn, ekzemple starigilojn por la fotiloj. Laŭ li, "[mia] diplomo pri meblo-fasonado fine utilis". Due, Will ne animaciis antaŭ ''Utica Cartoon'', do li bezonis aliĝi al rapida kurso pri animacio. La du fratoj fine estis kontentaj pri la rezulto, kaj ili eĉ iris al [[filmfestivalo]] en [[Turkuo]], [[Finnujo]] por montri ĝin. Tamen, Fran rimarkis, ke la kialo ke la filmo ne venkis, estas ke ĝi ne estis farita por la kutima infana spektantaro de Cartoon Network, sed "kvar 22-jaruloj, kiuj ĵus diplomiĝis el artlernejo, laborante en Providenco" (do, la kreintoj mem). La intrigo estis inspirita de amiko de Will. Same kiel en la filmo, li konis restoracion, kie la plej grandaj mendoj estis senpagaj. Li ŝerce konsilis, ke la plej facila metodo por ne pagi estas uzi miksilon kaj ladskatolon.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.willkrause.com/uticacartoon.html|titolo=Utica Cartoon|titolo-aldono=(el la persona retejo de Will Krause)|alirdato=2023-12-20|lingvo=en}}{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref> {{Citaĵo el la reto|url=https://www.cartoonbrew.com/tv/the-upstate-four-an-interview-with-fran-and-will-krause-12701.html|titolo=The Upstate Four: An Interview with Fran and Will Krause|lingvo=en|dato=2009-04-09|aŭtoro=Amid Amidi|eldoninto=Cartoon Brew}} </ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://www.youtube.com/watch?v=wpDQsd0KFmU La tuta filmo en JuTubo] {{en}} * [http://www.uticacartoon.com/ La oficiala retejo de la filmo] {{en}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Animaciaj filmoj]] 58hgm2qc1bf5cukx01x7npoh6yz7ycp 0 849184 9363317 8573879 2026-04-29T12:20:25Z Sj1mor 12103 9363317 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Yves MEYER''' ([[Parizo]], [[19-an de julio]] [[1939]]) estas [[franca]] [[matematikisto]]. Li ricevis la [[Abel-Premio|Abel-Premion]] en 2017.<ref>https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2017</ref> == Referencoj == {{referencoj}}{{Projektoj}}{{bibliotekoj}} {{vivtempo|Meyer, Yves}} [[Kategorio:Membroj de la franca Akademio de Sciencoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Nacia Akademio de Sciencoj]] [[Kategorio:Studentoj de la universitato de Strasburgo]] [[Kategorio:Francaj matematikistoj]] [[Kategorio:Abel-Premiitoj]] dhw6g2tl6lph2spq4p3regak22ml8fd 0 853740 9363701 8908422 2026-04-30T08:44:04Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363701 wikitext text/x-wiki {{informkesto kantisto |dosiero = Кузьмин-Каменск 21-10-12.jpg |priskribo de dosiero = en 2012 }} '''Vladimir Borisoviĉ KUZMIN''' ({{lang-ru|Влади́мир Борисович Кузьмин}}, naskita la 31-an de majo 1955) estas rusia rok-kantisto, gitaristo kaj kantverkisto.<ref name="biografio">[http://vladimirkuzmin.org/biography biografio kun iom da fotoj en lia propra retejo] ({{ru}})</ref><ref name=LA>Thomas Arnold: artikolo "''Top Soviet Rock Group Readies for San Diego Debut''" (angle: "pinta sovetunia rokumzika grupo pretas por debuto en [[San-Diego]]") la 25 oktobro 1989 en la gezeto ''[[Los Angeles Times]]'', p. 1.</ref> == Biografio == Kuzmin estas la filo de mararmea oficiro de instruistino pri la rusa lingvo kaj literaturo. Kiam li estis juna knabo, Kuzmin ludis [[violono]]n en muzika lernejo.<ref name="biografio"/> Li skribis sian unuan kanton kiam li estis sesjara, kaj sekve lernis ludi [[gitaro]]n memstare. Li organizis sian unuan grupon, ''Aelita'' (Аэлита), en la 6-a grado, estante 13-jara. Du jarojn poste, dum lernejaj vesperoj, li prezentis kantojn de ''[[The Beatles]], [[The Rolling Stones]], [[Creedence Clearwater Revival]], [[Jimi Hendrix]]'' kaj ''[[Led Zeppelin]]'' kune kun sia propra materialo.<ref name="biografio"/> ==Kariero== Post la mezlernejaj jaroj Vladimir Kuzmin diplomiĝis en muzika altlernejo, li iĝis ĉefgitaristo de profesiaj grupoj ''Nadeĵda'' (Надежда, 1977 - 1978) kaj ''Samocveti'' (Самоцветы, 1978 - 1979). La produktanto de la grupo Samocveti, Jurij Malikov konfirmis, ke Kuzmin aranĝis kelkajn kantojn.<ref>[http://via-era.narod.ru/Solisti/Kuzmin/KB/KB_1.html artikolo "Kuzmin, Barikin kaj aliaj"] ({{ru}})</ref> Sed, en 1979, kune kun kantisto kaj gitaristo de la rokgrupo ''Vesjolije Rebjata'' (Весёлые Ребята) [[Aleksandr Barikin]], Kuzmin organizis rok-grupon ''Karnaval'' (Карнавал). En 1981 eldoniĝis kiel [[muzikalbumeto]] la debuta albumo je la nomo de la grupo en la ĉefa sovetia firmao de muzikaj diskoj ''Melodija''.<!-- [[d:Q1636655]] --> En la grupo ''Karnaval'' Vladimir Kuzmin brile pruviĝis kiel rokgitaristo kaj ankaŭ kiel komponisto, aranĝisto kaj kantisto.<ref name=EP>[http://www.pripev.ru/Album.aspx?Id=1602&Art=17 la unua muzikalbumeto de la grupo Karnaval] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130927123726/http://www.pripev.ru/Album.aspx?Id=1602&Art=17 |date=2013-09-27 }} ({{ru}})</ref><!-- arkivigo nur por ebla uzo estonteca: https://web.archive.org/web/20160802140827/http://pripev.ru/Album.aspx?Id=1602&Art=17 --> Li ludis ankaŭ per klavaroj, violono kaj fluto.<ref name=EP /> En 1982 Kuzmin organizis novan grupon nomitan Dinamik (Динамик). Li restis amiko de [[Aleksandr Barikin]]. == Rilatoj al Esperanto == En la junulara Esperantujo de okcidenta Eŭropo en la lasta kvarono de la 20-a jarcento aparte konatiĝis la denaskulino [[Simone Fischer]] el sudokcidenta Germanio, unue ekde la 5-a jaro en la infanaj kongresetoj de la UK-oj kaj ekde kiam ŝi estis 13-jara en la kongresoj kaj renkontiĝoj de [[TEJO]], kaj kiam ŝi post la lernejaj jaroj komencis studi slavistikon en Moskvo, ŝiaj okcidenteŭropaj esperantistaj amikoj por ŝi elektis akustikan rekonilon: nome la energioplenan kanton "Simona" (Симона) de Vladimir Kuzmin. La kanto daŭre en la 21-a jarcento restas populara, ekzemple en 2020 prezentis ĝin la nur 10-jara kantisto Stanislav Kaŝevarov (Станислав Кашеваров).<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=bYvEUJCIsuA la versio de Stanislav Kaŝevarov (10) pri la kanto "Simona" (Симона) de Vladimir Kuzmin el 2020] ({{ru}}) </ref> == Referencoj == {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ru}}) * [https://www.youtube.com/@official3604 oficiala kanalo] en la retejo ''[[Jutubo]]'' ({{ru}}) ** [https://www.youtube.com/watch?v=emDfSM_HGr8 ekzempla kanto "Мячик", "pilko" (muziko kaj kantoteksto de Vladimir Kuzmin)] en la retejo ''[[Jutubo]]'' ({{ru}}) ** [https://www.youtube.com/watch?v=FtgfrZrMMEI alia ekzempla kanto "Сибирские морозы", "Siberiaj frostoj" (muziko kaj kantoteksto de Vladimir Kuzmin)] same en ''[[Jutubo]]'' ({{ru}}) {{ĝermo|rokmuziko}} [[Kategorio:Rusiaj rokmuzikistoj]] [[Kategorio:Rusiaj popmuzikistoj]] [[Kategorio:Kantaŭtoroj‎]] 2hj73km6ux2fsg6rv42sg76bhil10sj 0 857157 9363324 8651864 2026-04-29T12:32:51Z Kani 670 9363324 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Microchera'' |dosiero = Snowcap (Microchera albocoronata).jpg |dosiero larĝo = 300px |priskribo de dosiero = [[Neĝkapulo]] (''Microchera albocoronata'') |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |regno2 = besto |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj birdoj|Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Kolibroj]] ''Trochilidae'' |genro = '''Smeraldaj kolibroj''' '''''Microchera''''' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1858 |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = 3: vidu tekston }} '''Mikroĉeroj''' aŭ '''smeraldaj kolibroj''' (''Microchera'') estas [[genro (biologio)|genro]] de [[kolibroj]]. ==Specioj== Laŭ moderna sistematiko al la genro apartenas tri specioj:<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=July 2020 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 10.2 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=6 January 2020 }}</ref> *[[Neĝkapulo]], ''Microchera albocoronata'' *[[Kuprokapa smeralda kolibro]], ''Microchera cupreiceps'' *[[Blankvosta smeralda kolibro]], ''Microchera chionura'' Antaŭe kuprakapa kaj blankvosta smeraldaj kolibroj apartenis al aparta genro ''Elvira'', kaj neĝkapulo estis la sola specio en genro ''Microchera''. Post [[Molekula filogenetiko|molekulaj]] esploroj de jaro 2014 estis pruvite ke la tri specioj estas sufiĉe parencaj inter si por esti grupitaj en unu genron.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free }}</ref> Ĉar genro ''Microchera'' estas priskribita pli frue, ĝi havis prioritaton, kaj do la specioj estis grupitaj en ĝi. [[Neĝkapulo]] (''Microchera albocoronata'') estas konsiderata [[tipo (biologio)|tipa specio]] de la genro.<ref name=HM4>{{cite web |url= https://www.aviansystematics.org/4th-edition-checklist?viewfamilies=80 |title= Trochilidae |author=<!--Not stated--> |date= |website= aviansystematics.org |publisher= The Trust for Avian Systematics |access-date= 2023-08-05}}</ref> ==Referencoj== {{referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] tnjoimg6w5mu2yf86fcyh27lmtkhvr7 0 859288 9363466 8765014 2026-04-29T19:13:10Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9363466 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Juan FILLOY''' ([[Kordobo (Argentino)|Kordobo]], 1a de aŭgusto 1894 - samloke, 15a de julio 2000) estis argentina verkisto kaj juristo. Li estis aprezita de prestiĝaj verkistoj kiel David Viñas, [[Jorge Luis Borges]], [[Julio Cortázar]], Leopoldo Marechal, [[Juan José Saer]], Adolfo Prieto kaj Mempo Giardinelli, sed li ne multe interesiĝis por promocii siajn verkojn kaj tial li iĝis aŭtoro malmulte konata de la granda publiko, kaj aŭtoro de kulto ene de la beletroj de la mondoregiono de Bonaero. ==Biografio== ​En 1920, li gradiĝis en [[juro]] en la [[Universitato Nacia de Kordobo]], kaj translokiĝis al [[Río Cuarto]], urbo en kiu li loĝos dum 64 jaroj. En sia adopta urbo, li estis unu de la fondintoj de la Muzeo de Belartoj de Río Cuarto kaj partoprenis ankaŭ en aliaj kulturaj aktivecoj. Li publikigis sian unuan verkon, ''Periplo'', kronikoj de dumonata veturado tra la marbordo de [[Mediteraneo]], en 1930. Dum la sekvaj naŭ jaroj li publikigis aliajn ses librojn, inter kiuj tri romanojn (''¡Estafen!'', ''Op Oloop'' kaj ''Caterva''), poemaron (''Balumba''), specon de poeziaj geografio de Argentino (''Aquende'') kaj libron de poeziaj prozoj (''Finesse''), ĉiuj en negravaj eldonoj, kaj poste nenion publikigis dum preskaŭ tri jardekoj, dum kiuj li laboris nur kiel juĝisto, kvankam li ĉiam plu verkis. Li edziĝis en 1935 al Paulina Warshawsky, kiu estis lia edzino ĝis sia morto en 1984. Li mortis la 15an de julio 2000, malmultajn semajnojn antaŭ iĝi 106-jaraĝa. Tial li vivis en tri jarcentoj. ==Verkaro== La esploristo Hugo Aguilar, de la [[Nacia Universitato de Río Cuarto]], dividis la produktadon de Filloy en tri periodoj, nome la jenaj: * Unua etapo inter 1930 kaj 1939, de konvencia verkisto, kun klasika stilo kaj kelkaj strukturaj aŭdacoj, kaj elstara vortotrezora riĉo. Tiu etapo kulminis en lia eble plej fama verko, nome ''Caterva''. * Dua etapo inter 1971 kaj 1982, en kiu Filloy abandonas tradiciajn konvenciojn de la rakontado kaj aliras al korusaj rakontoj, sen centra rakontanto. De tiu periodo, Aguilar elstariĝas la romanojn ''Vil & Vil'' kaj ''L'Ambigú'', kaj menciindas ankaŭ ''La potra'', kiu Filloy juĝis sian preferatan romanon. * Tria etapo inter 1988 kaj 2000, nome lasta parto de lia produktado.​ Inter kuriozaĵoj de lia literatura verkaro menciendas liaj [[palindromo]]j ― de kiuj li publikigis pli ol ok mil, kio faras lin la ĉefa faranto de palindromoj en hispana lingvo ― kaj la "megasonetoj", kiuj estas 14 serioj de 14 [[soneto]]j, de kiuj li publikigis 896. Alia kuriozaĵo konsistas en tio ke ĉiuj titoloj de liaj verkoj havas sep literojn, kaj ke li havas almenaŭ unu titolon kun ĉiu el la literoj de la alfabeto. == Verkoj == Laŭlonge de sia tuta vivo, Filloy produktis fekundan literaturan verkon en ĉiuj ĝenroj: [[romano]], [[novelo]], [[Artikolo (periodaĵo)|artikoloj]], [[poezio]], [[eseo]], [[rakonto]], [[traduko|tradukaĵoj]] aŭ [[historio]], krom en hibridaj tekstoj kun elementoj de diversaj ĝenroj, kun totalo de pli ol 50 verkoj, kio faras Filloyn unu de la plej fekundaj aŭtoroj en Argentino. Dum lia vivo oni publikigis nur 27 verkojn, inter 1930 kaj 1997, nome la jenaj: '''Romanoj''' * ''¡Estafen!'' (1931) * ''Op Oloop'' (1934) * ''Caterva'' (1938) * ''Ignitus'' (1971) * ''La potra'' (1973) - dua ero de la sagao ''Los Ochoa''. * ''Vil & Vil'' (1975) * ''L’Ambigú'' (1982) * ''La purga'' (1992) * ''Sagesse'' (1995) * ''Sexamor'' (1996) - tria ero de la sagao ''Los Ochoa''. * ''Decio 8A'' (1997) - kvara ero de la sagao ''Los Ochoa''. '''Noveloj''' * ''Yo, yo y yo'' (1971) * ''Los Ochoa'' (1972) - unua ero de la sagao ''Los Ochoa''. * ''Tal cual'' (1980) * ''Gentuza'' (1991) * ''Mujeres'' (1991) '''Poezio''' * ''Balumba'' (1932) * ''Finesse'' (1939) * ''Usaland'' (1973) * ''Elegías'' (1994) * ''Sonetos'' (1996) '''Nefikcio''' * ''Periplo'' (1930) - Veturkronikoj * ''Aquende'' (1935) - Poezia geografio de Argentino. * ''Urumpta'' (1977) - Eseoj * ''Karcino'' (1988) - Palindromoj * ''Esto fui'' (1994) - Memoroj Aliaj tri verkoj republikiĝis kiel artikoloj en la ĵurnalo ''El Pueblo'' kaj en ''La Nación'' de Bonaero: * ''Jjasond'' * ''Metopas'' * ''Ñanpilm''. Tamen, aliaj verkoj de Filloy restis nepublikigitaj: * ''Ambular'' * ''Changüí'' * ''Churque'' * ''Eran así'' * ''Gaudium'' * ''Homo sun '' * ''Ironike'' * ''Item Más'' * ''Llovizna'' * ''Miss Liv'' * ''Nepente'' * ''Nefilim'' * ''Quolibet'' * ''Recital'' * ''Revenar'' * ''Sicigia'' * ''Tanatos'' * ''Todavía'' * ''Witness'' * ''Xinglar'' * ''Zodíaco''. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://elcatalejo.com/?p=57 Artikoloj pri Filloy] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200601053450/http://elcatalejo.com/juan-filloy-escritor.html |date=2020-06-01 }}. {{Wayback|url=http://elcatalejo.com/?p=57 |date=20200601053450}} * [http://www.letralia.com/48/en01-048.htm "Notas técnicas sobre la obra de Juan Filloy"], de Horacio Massimino. * [https://web.archive.org/web/20050305100811/http://www.literatura.org/Filloy/ Biografio en literatura.org] * [https://web.archive.org/web/20060626095230/http://laideafija.com.ar/especiales/filloy/5filloy.html "El que no tenga imaginación que se corte la mano"], de Ricardo Zelarayán en la revuo ''La idea fija'' * [https://web.archive.org/web/20130811195558/http://editorialorsai.com/blog/post/lado_b_canciones_lentas "Lado B: canciones lentas"], cuento/entrevista de Hernán Casciari en la revuo ''Orsai''. * [https://web.archive.org/web/20131102195940/http://www.elcuencodeplata.com.ar/libros.php?coleccion=6 Colección Biblioteca Juan Filloy], en la eldonejo El cuenco de plata. {{Bibliotekoj}} {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Juan Filloy|revizio=156275653}} [[Kategorio:Argentinaj verkistoj]] jiokd3ctn9tgz41wyw3edeadjcxkwmr 0 861692 9363391 8690637 2026-04-29T16:14:06Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Vinicius Júnior]] al [[Vinícius Júnior]] anstataŭigante alidirektilon 8690637 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Vinícius José Paixão de Oliveira Júnior''' (naskita la 12-an de julio 2000) estas brazila [[futbalisto]] kiu ludas por hispana klubo [[Real Madrid CF]] <ref>{{Cite web|date=2023-07-04|title=FC 100 best men's soccer forwards, 2022-23|url=https://www.espn.in/football/story/_/id/37949390/fc-100-best-men-forwards-2022-23|access-date=2023-07-05|website=ESPN|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=The 100 best male footballers in the world 2022|url=https://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2023/jan/24/the-100-best-male-footballers-in-the-world-2022|access-date=23 May 2023|website=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news|last=Banerjee|first=Apratim|date=17 October 2022|title=Ballon d'Or 2022: Rankings from 6-10 revealed featuring Kylian Mbappe and Vinicius Jr.|url=https://www.sportskeeda.com/football/news-ballon-d-or-2022-rankings-6-10-revealed-featuring-kylian-mbappe-vinicius-jr|access-date=23 May 2023|website=Sportskeeda}}</ref><ref>{{cite web|date=22 May 2023|title=Ballon d'Or 2023 Power Rankings: Six Man City players in the top 20 as Lionel Messi continues to hold off Erling Haaland|url=https://www.goal.com/en-in/lists/ballon-dor-2023-power-rankings/blt51e9eccbef548b72|access-date=23 May 2023|website=Goal.com}}</ref><ref>{{cite news|date=23 May 2023|title=Vinicius Junior tipped to become best player in the world|url=https://onefootball.com/fr/news/vinicius-junior-tipped-to-become-best-player-in-the-world-37175604|access-date=23 May 2023|website=OneFootball}}</ref><ref>{{Cite web|last=White|first=Mark|date=2023-12-19|title=Ranked! The 100 best football players in the world: 2023|url=https://www.fourfourtwo.com/features/ranked-the-100-best-football-players-in-the-world-2023|access-date=|website=[[FourFourTwo]]|language=en-GB}}</ref>. La 23an de majo 2017, li aliĝis al la hispana klubo Real Madrido <ref>[http://www.realmadrid.com/en/news/2017/05/official-announcement-vinicius-junior Official Announcement: Vinicius Junior]</ref>. Dum la jaro 2024 (kaj eĉ antaŭe) okazis publika polemiko pri [[rasismo]] en futbalo, ĉefe kiam oni insultis diversmaniere en diversaj stadionoj nigrulajn futbalistojn, kaj aparte Vinicius, kiu akre reagis kontraŭ insultantoj. == La nacia teamo == Li estis nomita en la [[Brazila nacia teamo de futbalo|Brazila nacia teamo]] por la [[Futbala Mondpokalo 2022]] en [[Kataro]] . == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://www.realmadrid.com/en/football/squad/vinicius-paixao-de-oliveira-junior- Profilo] ĉe la Real Madrid CF retejo {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Brazilaj romkatolikoj]] [[Kategorio:Brazilaj futbalistoj]] [[Kategorio:Futbalistoj de la klubo Real Madrid]] [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 2000]] 7dl4qldthltnnppvgmpltc7cct4svzz 9363394 9363391 2026-04-29T16:15:44Z ThomasPusch 1869 9363394 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Vinícius José Paixão de Oliveira Júnior''' (naskita la 12-an de julio 2000 en [[São Gonçalo (Rio-de-Ĵanejrio)|São Gonçalo]], subŝtato [[Rio-de-Ĵanejrio]]) estas brazila [[futbalisto]] kiu ludas por hispana klubo [[Real Madrid CF]] <ref>{{Cite web|date=2023-07-04|title=FC 100 best men's soccer forwards, 2022-23|url=https://www.espn.in/football/story/_/id/37949390/fc-100-best-men-forwards-2022-23|access-date=2023-07-05|website=ESPN|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=The 100 best male footballers in the world 2022|url=https://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2023/jan/24/the-100-best-male-footballers-in-the-world-2022|access-date=23 May 2023|website=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news|last=Banerjee|first=Apratim|date=17 October 2022|title=Ballon d'Or 2022: Rankings from 6-10 revealed featuring Kylian Mbappe and Vinicius Jr.|url=https://www.sportskeeda.com/football/news-ballon-d-or-2022-rankings-6-10-revealed-featuring-kylian-mbappe-vinicius-jr|access-date=23 May 2023|website=Sportskeeda}}</ref><ref>{{cite web|date=22 May 2023|title=Ballon d'Or 2023 Power Rankings: Six Man City players in the top 20 as Lionel Messi continues to hold off Erling Haaland|url=https://www.goal.com/en-in/lists/ballon-dor-2023-power-rankings/blt51e9eccbef548b72|access-date=23 May 2023|website=Goal.com}}</ref><ref>{{cite news|date=23 May 2023|title=Vinicius Junior tipped to become best player in the world|url=https://onefootball.com/fr/news/vinicius-junior-tipped-to-become-best-player-in-the-world-37175604|access-date=23 May 2023|website=OneFootball}}</ref><ref>{{Cite web|last=White|first=Mark|date=2023-12-19|title=Ranked! The 100 best football players in the world: 2023|url=https://www.fourfourtwo.com/features/ranked-the-100-best-football-players-in-the-world-2023|access-date=|website=[[FourFourTwo]]|language=en-GB}}</ref>. La 23an de majo 2017, li aliĝis al la hispana klubo Real Madrido <ref>[http://www.realmadrid.com/en/news/2017/05/official-announcement-vinicius-junior Official Announcement: Vinicius Junior]</ref>. Dum la jaro 2024 (kaj eĉ antaŭe) okazis publika polemiko pri [[rasismo]] en futbalo, ĉefe kiam oni insultis diversmaniere en diversaj stadionoj nigrulajn futbalistojn, kaj aparte Vinicius, kiu akre reagis kontraŭ insultantoj. == La nacia teamo == Li estis nomita en la [[Brazila nacia teamo de futbalo|Brazila nacia teamo]] por la [[Futbala Mondpokalo 2022]] en [[Kataro]] . == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://www.realmadrid.com/en/football/squad/vinicius-paixao-de-oliveira-junior- Profilo] ĉe la Real Madrid CF retejo {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Brazilaj romkatolikoj]] [[Kategorio:Brazilaj futbalistoj]] [[Kategorio:Futbalistoj de la klubo Real Madrid]] [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 2000]] eeewzffzh3s4cn75i38tpdsqm12gdlw 9363514 9363394 2026-04-29T20:08:44Z ThomasPusch 1869 /* La nacia teamo */ 9363514 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Vinícius José Paixão de Oliveira Júnior''' (naskita la 12-an de julio 2000 en [[São Gonçalo (Rio-de-Ĵanejrio)|São Gonçalo]], subŝtato [[Rio-de-Ĵanejrio]]) estas brazila [[futbalisto]] kiu ludas por hispana klubo [[Real Madrid CF]] <ref>{{Cite web|date=2023-07-04|title=FC 100 best men's soccer forwards, 2022-23|url=https://www.espn.in/football/story/_/id/37949390/fc-100-best-men-forwards-2022-23|access-date=2023-07-05|website=ESPN|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=The 100 best male footballers in the world 2022|url=https://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2023/jan/24/the-100-best-male-footballers-in-the-world-2022|access-date=23 May 2023|website=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news|last=Banerjee|first=Apratim|date=17 October 2022|title=Ballon d'Or 2022: Rankings from 6-10 revealed featuring Kylian Mbappe and Vinicius Jr.|url=https://www.sportskeeda.com/football/news-ballon-d-or-2022-rankings-6-10-revealed-featuring-kylian-mbappe-vinicius-jr|access-date=23 May 2023|website=Sportskeeda}}</ref><ref>{{cite web|date=22 May 2023|title=Ballon d'Or 2023 Power Rankings: Six Man City players in the top 20 as Lionel Messi continues to hold off Erling Haaland|url=https://www.goal.com/en-in/lists/ballon-dor-2023-power-rankings/blt51e9eccbef548b72|access-date=23 May 2023|website=Goal.com}}</ref><ref>{{cite news|date=23 May 2023|title=Vinicius Junior tipped to become best player in the world|url=https://onefootball.com/fr/news/vinicius-junior-tipped-to-become-best-player-in-the-world-37175604|access-date=23 May 2023|website=OneFootball}}</ref><ref>{{Cite web|last=White|first=Mark|date=2023-12-19|title=Ranked! The 100 best football players in the world: 2023|url=https://www.fourfourtwo.com/features/ranked-the-100-best-football-players-in-the-world-2023|access-date=|website=[[FourFourTwo]]|language=en-GB}}</ref>. La 23an de majo 2017, li aliĝis al la hispana klubo Real Madrido <ref>[http://www.realmadrid.com/en/news/2017/05/official-announcement-vinicius-junior Official Announcement: Vinicius Junior]</ref>. Dum la jaro 2024 (kaj eĉ antaŭe) okazis publika polemiko pri [[rasismo]] en futbalo, ĉefe kiam oni insultis diversmaniere en diversaj stadionoj nigrulajn futbalistojn, kaj aparte Vinicius, kiu akre reagis kontraŭ insultantoj. == La nacia teamo == Li estis nomita en la [[Brazila nacia teamo de futbalo|Brazila nacia teamo]] por la [[Futbala Mondpokalo 2022]] en [[Kataro]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://www.realmadrid.com/en/football/squad/vinicius-paixao-de-oliveira-junior- Profilo] ĉe la Real Madrid CF retejo {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Brazilaj romkatolikoj]] [[Kategorio:Brazilaj futbalistoj]] [[Kategorio:Futbalistoj de la klubo Real Madrid]] [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 2000]] jui6wq2396p0a17gmvtg0xa49ohidr1 0 868359 9363316 8719109 2026-04-29T12:18:48Z Sj1mor 12103 9363316 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Michel Pierre TALAGRAND''' ([[Béziers]], [[15-an de februaro]] [[1952]]) estas [[franca]] [[matematikisto]]. Talagrand ricevis la [[Abel-Premio]]n<ref>[https://abelprize.no/biography/michel-talagrand-brief-biography]</ref> en 2024. Doktoro pri ŝiencoj ekde 1977, li estis, ekde 1985, direktoro de esplorado de la [[CNRS]] kaj membro de la Teamo de Funkcia Analitiko de la Instituto de Matematiko de Parizo. Talagrand estis ankaŭ membro de fakultato de la Ŝtata Universitato de Ohio dum pli ol dek kvin jaroj. Li estis korespondanto de la [[Akademio de Sciencoj de Francio]] en marto 1997, kaj poste plenrajta membro ekde novembro 2004, en la fako Matematiko. Talagrand studas ĉefe Funkcian Analitikon kaj la [[Probablo-teorio]]n kaj ties aplikaĵojn. == Referencoj == {{referencoj}}{{Projektoj}}{{bibliotekoj}} {{vivtempo|Talagrand, Michel}} [[Kategorio:Probabloteoriistoj]] [[Kategorio:Membroj de la franca Akademio de Sciencoj]] [[Kategorio:Kavaliroj de la Honora Legio]] [[Kategorio:Funkcionalaj analitikistoj]] [[Kategorio:Francaj matematikistoj]] [[Kategorio:Abel-Premiitoj]] rso6cr9cpw786ymwuha7ajp15wld1th 1 869014 9363665 8718296 2026-04-30T07:11:54Z ThomasPusch 1869 9363665 wikitext text/x-wiki {{komento tagoj de la monato 2024 04 28}} <big><big>'''I'''</big></big>ntertempe forpreniĝis multaj flankaj mencioj. Tiu koncentriĝo al la esenco estas principe bonveniga, kaj estas tio kion mi en 2024 postulis. Tamen ni foje troigas. En vikipedio ankaŭ estas la principo [[vikipedio:orfo]], kiu postulas ke ĉiu artikolo devas esti atingebla el almenaŭ 4 aliaj artikoloj (do diskutpaĝoj, alidirektiloj aŭ teknikaj subpaĝoj ne kalkuliĝas). Tie forpreno de interna ligilo ĉi tie povas krei krizon. Ekzemple ĉe la ligilo [[Viena skolo de fantazia realismo]]. Tiu paĝo estis ligita el ekzakte 5 aliaj paĝoj, nun forpreniĝis la ligilo ĉi tie kaj ankoraŭ estas la plej minimumaj 4. Tio ankoraŭ plej minimume sufiĉas, sed unu alia ligilo malpli, kaj la teksto estos en kriza stato kaj devos ricevi kritikan ŝablonon {{ŝ|orfa}}. Tial prefere tamen lasi la ligilon [[Viena skolo de fantazia realismo]], kiu ne estas vivnecesa, sed ankaŭ ne tre ĝenas - kun la ligilo estas 15 vortoj, sen ili 6, ambaŭ variaĵoj estas signife malpli ol la permesitaj 20 vortoj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:11, 30 apr. 2026 (UTC) avz6n3fcjsgvpb6ef8nqphgnz8fxb27 1 869184 9363453 8718600 2026-04-29T19:02:19Z ThomasPusch 1869 9363453 wikitext text/x-wiki {{komento tagoj de la monato 2024 04 28}} Intertempe forpreniĝis multaj flankaj mencioj. Tio koncentriĝo al la esenco estas principe bonveniga, kaj estas tio kion mi en 2024 postulis. Tamen ni foje troigas. En vikipedio ankaŭ estas la principo [[vikipedio:orfo]], kiu postulas ke ĉiu artikolo devas esti atenigebla el almenaŭ 4 aliaj artikoloj (do diskutpaĝoj, alidirektiloj aŭ teknikaj subpaĝoj ne kalkuliĝas). Tie forpreno de interna ligilo ĉi tie povas krei krizon. Ekzemple ĉe la historia hispanlingva koncepto [[cabildo abierto]]. Tiu paĝo estis ligita el ekzakte 4 aliaj paĝoj, nun forpreniĝis la ligilo ĉi tie kaj ankoraŭ estas 3. Mi malvolonte metus kritikan teknikan ŝablonon {{ŝ|orfa}} al la artikolo, ĉar tiun krizon ni ĵus mem produktis, kaj preferus lasi la noton pri 1810 kia ĝi estis antaŭe * "[[1810]]: [[Revolucio de Majo]]: en [[Argentino]] formiĝis unua registaro sendependa de [[Hispana koloniado de Ameriko|hispanaj regantoj]], establita dum [[cabildo abierto]]" (16 vortoj, malpli ol la idealaj 20 vortoj), kaj eĉ proponas meti ankoraŭ 4 klarigajn vortetojn, ion kiel * "... , establita dum la katastrofokaza kunveno ''[[cabildo abierto]]''" (19 vortoj) En la sama redakto ankaŭ forstrekiĝis ekz. interna ligilo "[[Viena Ŝtata Operejo]] <s>ĉe la [[Viena Ringstrato]]</s>" - tio tute ne estas problemo, la paĝo [[[Viena Ringstrato]] estas sufiĉe ligita kaj la du adjektivoj "Viena" ĉiukaze aspektis maleleganta ripeto. Tiu streko estas tute pozitiva. Sed ni atenteme rigardu, ĉu iu streko ne kreas artikolajn orfojn, kaj ne blinde streku ĉiun noton al nepre telegramstila noteto... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:02, 29 apr. 2026 (UTC) rubrxn900qh0knzeyuqtx1sxqfdytdp 9363455 9363453 2026-04-29T19:03:03Z ThomasPusch 1869 9363455 wikitext text/x-wiki {{komento tagoj de la monato 2024 04 28}} <big><big>'''I'''</big></big>ntertempe forpreniĝis multaj flankaj mencioj. Tio koncentriĝo al la esenco estas principe bonveniga, kaj estas tio kion mi en 2024 postulis. Tamen ni foje troigas. En vikipedio ankaŭ estas la principo [[vikipedio:orfo]], kiu postulas ke ĉiu artikolo devas esti atenigebla el almenaŭ 4 aliaj artikoloj (do diskutpaĝoj, alidirektiloj aŭ teknikaj subpaĝoj ne kalkuliĝas). Tie forpreno de interna ligilo ĉi tie povas krei krizon. Ekzemple ĉe la historia hispanlingva koncepto [[cabildo abierto]]. Tiu paĝo estis ligita el ekzakte 4 aliaj paĝoj, nun forpreniĝis la ligilo ĉi tie kaj ankoraŭ estas 3. Mi malvolonte metus kritikan teknikan ŝablonon {{ŝ|orfa}} al la artikolo, ĉar tiun krizon ni ĵus mem produktis, kaj preferus lasi la noton pri 1810 kia ĝi estis antaŭe * "[[1810]]: [[Revolucio de Majo]]: en [[Argentino]] formiĝis unua registaro sendependa de [[Hispana koloniado de Ameriko|hispanaj regantoj]], establita dum [[cabildo abierto]]" (16 vortoj, malpli ol la idealaj 20 vortoj), kaj eĉ proponas meti ankoraŭ 4 klarigajn vortetojn, ion kiel * "... , establita dum la katastrofokaza kunveno ''[[cabildo abierto]]''" (19 vortoj) En la sama redakto ankaŭ forstrekiĝis ekz. interna ligilo "[[Viena Ŝtata Operejo]] <s>ĉe la [[Viena Ringstrato]]</s>" - tio tute ne estas problemo, la paĝo [[Viena Ringstrato]] estas sufiĉe ligita kaj la du adjektivoj "Viena" ĉiukaze aspektis maleleganta ripeto. Tiu streko estas tute pozitiva. Sed ni atenteme rigardu, ĉu iu streko ne kreas artikolajn orfojn, kaj ne blinde streku ĉiun noton al nepre telegramstila noteto... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:02, 29 apr. 2026 (UTC) 7ss0s44tbbb9xzt5toigt47k378k5iq 9363456 9363455 2026-04-29T19:03:23Z ThomasPusch 1869 9363456 wikitext text/x-wiki {{komento tagoj de la monato 2024 04 28}} <big><big>'''I'''</big></big>ntertempe forpreniĝis multaj flankaj mencioj. Tio koncentriĝo al la esenco estas principe bonveniga, kaj estas tio kion mi en 2024 postulis. Tamen ni foje troigas. En vikipedio ankaŭ estas la principo [[vikipedio:orfo]], kiu postulas ke ĉiu artikolo devas esti atenigebla el almenaŭ 4 aliaj artikoloj (do diskutpaĝoj, alidirektiloj aŭ teknikaj subpaĝoj ne kalkuliĝas). Tie forpreno de interna ligilo ĉi tie povas krei krizon. Ekzemple ĉe la historia hispanlingva koncepto [[cabildo abierto]]. Tiu paĝo estis ligita el ekzakte 4 aliaj paĝoj, nun forpreniĝis la ligilo ĉi tie kaj ankoraŭ estas 3. Mi malvolonte metus kritikan teknikan ŝablonon {{ŝ|orfa}} al la artikolo, ĉar tiun krizon ni ĵus mem produktis, kaj preferus lasi la noton pri 1810 kia ĝi estis antaŭe * "[[1810]]: [[Revolucio de Majo]]: en [[Argentino]] formiĝis unua registaro sendependa de [[Hispana koloniado de Ameriko|hispanaj regantoj]], establita dum [[cabildo abierto]]" (16 vortoj, malpli ol la idealaj 20 vortoj), kaj eĉ proponas meti ankoraŭ 4 klarigajn vortetojn, ion kiel * "... , establita dum la katastrofokaza kunveno ''[[cabildo abierto]]''" (19 vortoj) En la sama redakto ankaŭ forstrekiĝis ekz. interna ligilo "[[Viena Ŝtata Operejo]] <s>ĉe la [[Viena Ringstrato]]</s>" - tio tute ne estas problemo, la paĝo [[Viena Ringstrato]] estas sufiĉe ligita kaj la du adjektivoj "Viena" ĉiukaze aspektis maleleganta ripeto. Tiu streko estas tute pozitiva. Sed ni atenteme rigardu, ĉu iu streko ne kreas artikolajn orfojn, kaj ne blinde streku ĉiun noton al nepre telegramstila noteto... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:02, 29 apr. 2026 (UTC) exki8ohnvwh8gw8yxxgp0om4hytlpmp 9363659 9363456 2026-04-30T07:03:32Z ThomasPusch 1869 9363659 wikitext text/x-wiki {{komento tagoj de la monato 2024 04 28}} <big><big>'''I'''</big></big>ntertempe forpreniĝis multaj flankaj mencioj. Tiu koncentriĝo al la esenco estas principe bonveniga, kaj estas tio kion mi en 2024 postulis. Tamen ni foje troigas. En vikipedio ankaŭ estas la principo [[vikipedio:orfo]], kiu postulas ke ĉiu artikolo devas esti atenigebla el almenaŭ 4 aliaj artikoloj (do diskutpaĝoj, alidirektiloj aŭ teknikaj subpaĝoj ne kalkuliĝas). Tie forpreno de interna ligilo ĉi tie povas krei krizon. Ekzemple ĉe la historia hispanlingva koncepto [[cabildo abierto]]. Tiu paĝo estis ligita el ekzakte 4 aliaj paĝoj, nun forpreniĝis la ligilo ĉi tie kaj ankoraŭ estas 3. Mi malvolonte metus kritikan teknikan ŝablonon {{ŝ|orfa}} al la artikolo, ĉar tiun krizon ni ĵus mem produktis, kaj preferus lasi la noton pri 1810 kia ĝi estis antaŭe * "[[1810]]: [[Revolucio de Majo]]: en [[Argentino]] formiĝis unua registaro sendependa de [[Hispana koloniado de Ameriko|hispanaj regantoj]], establita dum [[cabildo abierto]]" (16 vortoj, malpli ol la idealaj 20 vortoj), kaj eĉ proponas meti ankoraŭ 4 klarigajn vortetojn, ion kiel * "... , establita dum la katastrofokaza kunveno ''[[cabildo abierto]]''" (19 vortoj) En la sama redakto ankaŭ forstrekiĝis ekz. interna ligilo "[[Viena Ŝtata Operejo]] <s>ĉe la [[Viena Ringstrato]]</s>" - tio tute ne estas problemo, la paĝo [[Viena Ringstrato]] estas sufiĉe ligita kaj la du adjektivoj "Viena" ĉiukaze aspektis maleleganta ripeto. Tiu streko estas tute pozitiva. Sed ni atenteme rigardu, ĉu iu streko ne kreas artikolajn orfojn, kaj ne blinde streku ĉiun noton al nepre telegramstila noteto... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:02, 29 apr. 2026 (UTC) r8v0z62xzsi31tl6fvzqveyods2lxeh 9363660 9363659 2026-04-30T07:04:21Z ThomasPusch 1869 9363660 wikitext text/x-wiki {{komento tagoj de la monato 2024 04 28}} <big><big>'''I'''</big></big>ntertempe forpreniĝis multaj flankaj mencioj. Tiu koncentriĝo al la esenco estas principe bonveniga, kaj estas tio kion mi en 2024 postulis. Tamen ni foje troigas. En vikipedio ankaŭ estas la principo [[vikipedio:orfo]], kiu postulas ke ĉiu artikolo devas esti atingebla el almenaŭ 4 aliaj artikoloj (do diskutpaĝoj, alidirektiloj aŭ teknikaj subpaĝoj ne kalkuliĝas). Tie forpreno de interna ligilo ĉi tie povas krei krizon. Ekzemple ĉe la historia hispanlingva koncepto [[cabildo abierto]]. Tiu paĝo estis ligita el ekzakte 4 aliaj paĝoj, nun forpreniĝis la ligilo ĉi tie kaj ankoraŭ estas 3. Mi malvolonte metus kritikan teknikan ŝablonon {{ŝ|orfa}} al la artikolo, ĉar tiun krizon ni ĵus mem produktis, kaj preferus lasi la noton pri 1810 kia ĝi estis antaŭe * "[[1810]]: [[Revolucio de Majo]]: en [[Argentino]] formiĝis unua registaro sendependa de [[Hispana koloniado de Ameriko|hispanaj regantoj]], establita dum [[cabildo abierto]]" (16 vortoj, malpli ol la idealaj 20 vortoj), kaj eĉ proponas meti ankoraŭ 4 klarigajn vortetojn, ion kiel * "... , establita dum la katastrofokaza kunveno ''[[cabildo abierto]]''" (19 vortoj) En la sama redakto ankaŭ forstrekiĝis ekz. interna ligilo "[[Viena Ŝtata Operejo]] <s>ĉe la [[Viena Ringstrato]]</s>" - tio tute ne estas problemo, la paĝo [[Viena Ringstrato]] estas sufiĉe ligita kaj la du adjektivoj "Viena" ĉiukaze aspektis maleleganta ripeto. Tiu streko estas tute pozitiva. Sed ni atenteme rigardu, ĉu iu streko ne kreas artikolajn orfojn, kaj ne blinde streku ĉiun noton al nepre telegramstila noteto... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:02, 29 apr. 2026 (UTC) 8phyr4ajjaz37wpw8gpk9062i5rvgeb 0 871295 9363586 8779940 2026-04-30T05:07:56Z CommonsDelinker 2357 [[c:File:Sanfins_2.jpg|Sanfins_2.jpg]] estas anstataŭigita per [[c:File:Igreja_Paroquial_de_Sanfins.jpg|Igreja_Paroquial_de_Sanfins.jpg]]. [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] 9363586 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=PT-01|zomo=10 |bildo=The Feira Castle.JPG |sen banderolo= jes }} '''Santa Maria da Feira''' estas [[Portugalio|portugala]] urbo, situanta en la [[distrikto Aveiro]], [[Centra regiono (Portugalio)|Centra regiono]] (NUTS II) kaj intermunicipa komunumo ''Área Metropolitana do Porto'' (NUTS III), kun ĉirkaŭ {{Unuo|19792}} loĝantoj (2021). Ĝi estas la sidejo de municipo Santa Maria da Feira kun areo de {{Unuo|213.45}}&nbsp;km² kaj {{Unuo|136720}} loĝantoj (2021), subdividita en 21 fregezioj. La municipo limas norde kun la municipoj [[Vila Nova de Gaia]] kaj [[Gondomar]], oriente kun [[Arouca]], sudoriente kun [[Oliveira de Azeméis]] kaj [[São João da Madeira]], sude kun [[Ovar]] kaj okcidente kun [[Espinho]]. La municipo Santa Maria da Feira, krom la urba sidejo (Santa Maria da Feira), inkludas du urbojn (Fiães kaj Lourosa) kaj 12 urbetojn (Argoncilhe, Arrifana, Canedo, Lobão, Mozelos, Nogueira da Regedoura, Paços de Brandão, Rio Meão, Santa Maria de Lamas, São João de Vêr, São Paio de Oleiros kaj Souto). == Fregezioj == [[Dosiero:Santa Maria da Feira freguesias 2013.svg|maldekstra|eta|Fregezioj de Santa Maria da Feira]] La fregezioj de Santa Maria da Feira estas jenaj: {{Div col|cols = 2}} * Argoncilhe * Arrifana * Caldas de São Jorge e Pigeiros * Canedo, Vale e Vila Maior * Escapães * Fiães * Fornos * Lourosa * Lobão, Gião, Louredo e Guisande * Milheirós de Poiares * Mozelos * Nogueira da Regedoura * Paços de Brandão * Rio Meão * Romariz * Sanguedo * Santa Maria da Feira, Travanca, Sanfins e Espargo (sidejo) * Santa Maria de Lamas * São João de Ver * São Miguel de Souto e Mosteirô * São Paio de Oleiros {{Div col end}} {{1}} == Historio == Estis loĝado jam el la prahistorio; komunikvojoj helpis la setladon, ekzemple pro la romiaj ŝoseoj kaj pontoj, kaj same en la mezepoko kaj ĝis la 20-a jarcento. [[Dosiero:Castelo da Feira ou Castelo de Santa Maria da Feira (1).jpg|maldekstra|eta|Kastelo de Santa Maria da Feira]] Post la kristana konkero, baze sur la administracia divido de la romiaj konventoj, naskiĝis tri centroj por la disvolviĝo de la regiono: nome la Monaĥejo de Cucujães, la Monaĥejo de Arouca kaj la Kastelo de Feira. Tiu estis pagejo de impostoj kaj privilegia loko por komerco, pro kio ĉirkaŭe instaliĝis lokanoj, kiuj naskis la urbon Santa Maria da Feira. Fakte la loĝado en tiu areo estas antikva, kiel atestas funebraj monumentoj (''mamoas''), el la 5a-4a jarmilo a.n.e., kaj kastrumoj (fortikitaj setlejoj) ĉu antaŭromiaj aŭ romaniigitaj. De la Mezepoko restis atestiloj de la milita arkitekturo, de kiuj la kastelo de Feira estas la plej impona. Sed en religia arkitekturo estis monumenteco en konventoj, preĝejoj kaj krucmonumentoj — de romaniko ĝis baroko — en diversaj epokoj. En la 19-a jarcento, okazis grandaj reformoj planitaj de liberalismo, kaj pluraj ŝanĝoj de fregezioj kaj iliaj apartenoj al diversaj municipoj. La municipo senĉese kreskis kaj duobliĝis el la mezo de la 20-a jarcento. Ĝis sia altiĝo al la kategorio de ''cidade'' (urbo) en la 14a de Aŭgusto 1985, ĝi estis konata kiel urbeto ''Vila da Feira''. En la fregezio Espargo, estas grava kongresejo, nome Europarque, kaj centro de scienco, nome Visionarium, ambos pertencentes à Associação Empresarial de Portugal. Prepara-se neste momento o projecto de ampliação do Europarque, com vista à recepção de vários serviços na zona envolvente ao actual complexo. == Vidindaĵoj == * Kastelo de Santa Maria da Feira kaj bieno de la kastelo * Preĝejo de Santa Maria da Feira kaj Preĝejo de Misericórdia de Santa Maria da Feira * Kastrumo de Romariz kaj de Fiães * Preĝejoj kaj kapeloj * Historia Centro de Santa Maria da Feira * Konvento de Lóios * Guimbras * Bieno Quinta de Engenho Novo kaj Municipa Parko en Paços de Brandão * Zoo de Lourosa - Ornitologia Municipa Parko * Banloko Termas de Caldas de São Jorge * Europarque * Visionarium * Spektaklejo kaj Galerio de la Municipa Biblioteko de Santa Maria da Feira * Kin-Teatro António Lamoso * Muzeo Konvento de Lóios - Municipa Muzeo * Muzeo de Santa Maria de Lamas * Muzeo pri Papero - Paços de Brandão * ''Casa da Portela'' - Paços de Brandão * Casa da Torre aŭ Quinta da Torre en São João de Ver * Mamoa da Quinta da Laje en Pigeiros ==Bildoj== <gallery> Pça. da República - Sta. Maria da Feira.jpg|Placo de la Respubliko Igreja Matriz de Santa Maria da Feira 1.jpg|Preĝejo de Santa Maria da Feira Igreja da Misericórdia de Santa Maria da Feira 001.jpg|Preĝejo de Misericórdia de Santa Maria da Feira Europarque - Sta. Maria da Feira2.jpg|Europarque Apresentação Programa Norte 2020.jpg|Europarque Europarque - Sta. Maria da Feira3.jpg|Visionarium Castro de Romariz.jpg|Kastrumo de Romariz Casa torre3.jpg|Casa da Torre aŭ Quinta da Torre en São João de Ver Cone de Santo Estevão.jpg|Kapelo de Santo Estevão en Arrifana Centro01.JPG|Argoncilhe Igreja de Argoncilhe.JPG|Preĝejo de Argoncilhe IgrejaMatrizArrifana04.jpg|Preĝejo de Arrifana Termas das Caldas de São Jorge.jpg|Termas de Caldas de São Jorge Igreja Paroquial de Escapães.jpg|Preĝejo de Escapães Igreja de Fornos.jpg|Preĝejo de Fornos Igreja de Nogueira da Regedoura 2.jpg|Preĝejo de Nogueira da Regedoura Rio Meão.jpg|Preĝejo de Rio Meão Igreja de Travanca.jpg|Preĝejo de Travanca Igreja Paroquial de Sanfins.jpg|Preĝejo de Sanfins ExteriorMSML.jpg|Muzeo de Santa Maria de Lamas </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[Arrifana (stacidomo)]] * [[Cavaco (stacidomo)]] * [[Escapães (stacidomo)]] * [[Lapa (stacidomo)]] * [[Paços de Brandão (stacidomo)]] * [[Rio Meão (stacidomo)]] * [[Sampaio-Oleiros (stacidomo)]] * [[Sanfins (stacidomo)]] * [[São João de Ver (stacidomo)]] * [[Vila da Feira (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://correiodafeira.pt/pt/content/155-cultura?artigo=17830-as-minhas-obras-falam-umas-com-as-outras-atraves-do-cruzamento-do-olhar] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181017002035/https://correiodafeira.pt/pt/content/155-cultura?artigo=17830-as-minhas-obras-falam-umas-com-as-outras-atraves-do-cruzamento-do-olhar |date=2018-10-17 }} * [https://www.cm-feira.pt/portal/site/cm-feira oficiala retejo de la Municipo Santa Maria da Feira] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180504102821/https://www.cm-feira.pt/portal/site/cm-feira |date=2018-05-04 }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Santa Maria da Feira| ]] [[Kategorio:Urboj de Portugalio]] [[Kategorio:Distrikto Aveiro]] sh5el61fz8iki9tr1r46fbkf0yte5yp 1 875438 9363591 8789759 2026-04-30T05:46:10Z Sj1mor 12103 /* Nom(ig)o */ nova sekcio 9363591 wikitext text/x-wiki == Aldonoj == Estas prenebla materialo en la hispanlingva versio. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 20:49, 27 jun. 2024 (UTC) == Nom(ig)o == Certe de ka nuna nomo "Hejmlaboro" estas problema, se ne tute ne taŭga! La alidirektilo [[Hejma laboro]] jam direktas al [[dommastrumado]]. Kiel jam menciita en la artikol mi sugestas alinomi al [[Jedistanca laboro]]. Ĉu estas aliaj sugestoj? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 05:46, 30 apr. 2026 (UTC) ot1vtjgolhqc57hors5mpm9qpjivn2k 0 876113 9363632 9362949 2026-04-30T06:36:21Z ThomasPusch 1869 artikola ĝermo devas nepre havi almenaŭ 3 frazojn 9363632 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | profesio = eksa futbala trejnisto }} '''Bobby Robson''' estis brita eksa profesia futbalisto kaj eksa futbala trejnisto. Li naskiĝis la [[18-an de februaro]] [[1933]] en [[graflando Durham]] kaj mortis 76-jaraĝa la [[31-an de julio]] [[2009]] en la sama graflando. Interalie, li de 1996 ĝis 1997 estis la ĉeftrejnisto de la unua vira teamo de la [[Futbala Klubo de Barcelono]] en [[Katalunio]], [[Hispanio]]. <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|160ra|{{centre|teksto}}]] --> {{Projektoj}} {{Ĝermo|futbalo}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Robson, B}} [[Kategorio:Anglaj futbalistoj]] [[Kategorio:Anglaj futbaltrejnistoj]] k8smr77fzpy5db6ycv4qmecepn7ovmh 0 876117 9363634 9362950 2026-04-30T06:37:11Z ThomasPusch 1869 artikola ĝermo devas nepre havi almenaŭ 3 frazojn 9363634 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | profesio = eksa futbala trejnisto }} '''{{paĝonomo}}''' - {{prononco|frank REJkart}}, aŭ je plena nomo ''Franklin Edmundo Rijkaard'' - estas nederlanda eksa profesia futbalisto kaj futbala trejnisto. Li naskiĝis la [[30-an de septembro]] [[1962]] en [[Amsterdamo]], do nun estas {{aĝo|1963|9|30}}-jara. Interalie, li de 2003 ĝis 2008 estis la ĉeftrejnisto de la unua vira teamo de la [[Futbala Klubo de Barcelono]] en [[Katalunio]], [[Hispanio]]. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo|https://web.archive.org/web/20120506151823/http://www.frankrijkaard.net}}, arkivigita laŭ la stato de majo 2012 ({{en}}) [[Dosiero:Rijkaard Ronaldinho.jpg|eta|maldekstra|320ra|{{centre|jen en 2006 kiel trejnisto de [[FK Barcelono]], maldekstre en malhelblua ĉemizo, kun la futbalisto [[Ronaldinho]] dekstre}}]] {{Projektoj}} {{Ĝermo|futbalo}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Rijkaard, F}} [[Kategorio:Nederlandaj futbalistoj]] [[Kategorio:Nederlandaj futbaltrejnistoj]] 12atlmg3n0hujg4wgwr5skp56j0aiok 0 876121 9363626 9362943 2026-04-30T06:32:43Z ThomasPusch 1869 artikola ĝermo devas nepre havi almenaŭ 3 frazojn 9363626 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | profesio = eksa futbala trejnisto }} '''Quique Setién''' - oficiale ''Enrique Setién Solar'', la kasenomo prononciĝas "Kíke" - estas hispana eksa profesia futbalisto kaj eksa futbala trejnisto. Li naskiĝis la [[27-an de septembro]] [[1958]] en [[Santandero (Hispanio)|Santandero]], [[Kantabrio]], do nun estas {{aĝo|1958|9|27}}-jara. Interalie, li de januaro-aŭgusto 2020 estis la ĉeftrejnisto de la unua vira teamo de la [[Futbala Klubo de Barcelono]] en [[Katalunio]], [[Hispanio]]. [[dosiero:RS - UDLP DSC01819 (23171169073).jpg|eta|maldekstra|320ra|{{centre|prepare al matĉo de la teamo de ''Las Palmas'' en decembro 2015}}]] {{projektoj}} {{ĝermo|futbalo}} {{Vivtempo|Setién, Q}} [[Kategorio:Hispanaj futbalistoj]] [[Kategorio:Hispanaj futbaltrejnistoj]] 6082zqcqrisedsddoilit5k61if5b81 0 876122 9363621 9362940 2026-04-30T06:28:42Z ThomasPusch 1869 artikola ĝermo devas nepre havi almenaŭ 3 frazojn 9363621 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | profesio = eksa futbala trejnisto }} '''Ernesto Valverde''' - je plena nomo ''Ernesto Valverde Tejedor'' - estas hispana eksa profesia futbalisto kaj futbala trejnisto. Li naskiĝis la [[9-an de februaro]] [[1964]] en [[Viandar de la Vera]], do nun estas {{aĝo|1964|2|9}}-jara. Interalie, li de majo 2017 ĝis januaro 2020 estis la ĉeftrejnisto de la unua vira teamo de la [[Futbala Klubo de Barcelono]] en [[Katalunio]], [[Hispanio]]. <!-- [[dosiero:bildo|eta|maldekstra|160ra|{{centre|teksto}}]] --> {{projektoj}} {{ĝermo|futbalo}} {{Vivtempo|Valverde, E}} [[Kategorio:Hispanaj futbalistoj]] [[Kategorio:Hispanaj futbaltrejnistoj]] 23l1pkh7hjuzyvbckljie0llolbv2wf 9363624 9363621 2026-04-30T06:30:04Z ThomasPusch 1869 bildo aldonata 9363624 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | profesio = eksa futbala trejnisto }} '''Ernesto Valverde''' - je plena nomo ''Ernesto Valverde Tejedor'' - estas hispana eksa profesia futbalisto kaj futbala trejnisto. Li naskiĝis la [[9-an de februaro]] [[1964]] en [[Viandar de la Vera]], do nun estas {{aĝo|1964|2|9}}-jara. Interalie, li de majo 2017 ĝis januaro 2020 estis la ĉeftrejnisto de la unua vira teamo de la [[Futbala Klubo de Barcelono]] en [[Katalunio]], [[Hispanio]]. [[dosiero:Тренировка Атлетика (1).jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|en 2014}}]] {{projektoj}} {{ĝermo|futbalo}} {{Vivtempo|Valverde, E}} [[Kategorio:Hispanaj futbalistoj]] [[Kategorio:Hispanaj futbaltrejnistoj]] cehmk043mtbgu02xgh59fhehq1ngdeh 9363625 9363624 2026-04-30T06:30:48Z ThomasPusch 1869 9363625 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | profesio = eksa futbala trejnisto }} '''Ernesto Valverde''' - je plena nomo ''Ernesto Valverde Tejedor'' - estas hispana eksa profesia futbalisto kaj futbala trejnisto. Li naskiĝis la [[9-an de februaro]] [[1964]] en [[Viandar de la Vera]], en la [[provinco Cáceres]] ''(Kacereso)'', [[regiono]] [[Ekstremaduro]], do nun estas {{aĝo|1964|2|9}}-jara. Interalie, li de majo 2017 ĝis januaro 2020 estis la ĉeftrejnisto de la unua vira teamo de la [[Futbala Klubo de Barcelono]] en [[Katalunio]], [[Hispanio]]. [[dosiero:Тренировка Атлетика (1).jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|en 2014}}]] {{projektoj}} {{ĝermo|futbalo}} {{Vivtempo|Valverde, E}} [[Kategorio:Hispanaj futbalistoj]] [[Kategorio:Hispanaj futbaltrejnistoj]] 981kfjx9vqjl3v6697hr98bmeq0w9se 0 880754 9363433 9362581 2026-04-29T18:01:48Z Moldur 2507 9363433 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Phathongthan ŜINAWATRA''' ({{Lang-th|แพทองธาร ชินวัตร}}; ankaŭ konata kiel '''Ung Ing''' ({{Lang|th|อุ๊งอิ๊ง}}); naskita la [[21-a de aŭgusto|21-an de aŭgusto]] [[1986]]) estas tajlanda politikistino, kiu estis [[ĉefministro]] de [[Tajlando]] de la {{dato|16|8|2024}} ĝis la {{dato|1|7|2025}}. Prezidanto de la Phua Taja Partio . Ĝi estas ĉe la avangardo de promocio de ĉi tiu partio ekde 2024. Ŝia patro [[Thaksin Shinawatra]] (2001–2006), ŝia onklino [[Yingluck Shinawatra|Yingluck Chinawat]] (2011–2014) kaj ŝia peredza onklo [[Somchai Wongsawat]] (2008) ankaŭ estis iamaj ĉefministroj de Tajlando. Ŝi estas la plej juna persono en la historio de Tajlando kiu funkciis kiel ĉefministro kaj la dua [[virino]] en la posteno post [[Jinglak Ĉinaŭat|sia onklino]]. {{-}} {{Shinawatra}} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Shinawatra, Paetongtarn}} [[Kategorio:Ĉefministroj de Tajlando]] [[Kategorio:Tajlandaj politikistoj]] [[Kategorio:Nuntempaj naciaj ĉefministroj]] m6722pvaj0n47s774jc2m2botu5tuag 0 883653 9363368 8857994 2026-04-29T14:59:17Z Sj1mor 12103 9363368 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Wind_vane_05643.jpg|eta|Ĉi tiu [[ventoflago]] indikas orientan venton.]]'''Ventodirekto''' estas unu el la indikiloj de [[Atmosfero|atmosfera]] aermovado. Meteologia ventodirekto indikas la [[Azimuto|azimuton]] de la punkto ''de kiu'' la [[vento]] blovas; dum la [[Aeronaŭtiko|aernaŭtika]] ventodirekto estas ''kie'' la vento blovas: tiel, la valoroj malsamas je 180°. Navigada vento estas uzata ekskluzive kiel helpkvanto en kalkuloj. La [[Meteologio|meteologia]] [[direkto]] de la vento estas la valoro, al kiu ĉiu el ni kutimas. Sudokcidenta vento signifas, ke la vento blovas de la [[Sudokcidento]], se konvertita en [[Grado (angulo)|gradojn]], ni ricevas direkton de 225 gradoj, jen kiel la valoro de ventodirekto estas uzata en [[aviado]]. Gamo de instrumentoj, kiel [[Ventosako|ventosakoj]] kaj [[Ventoflago|ventoflagoj]], estas uzataj por mezuri ventodirekton. Ambaŭ ĉi tiuj instrumentoj funkcias moviĝante kun la plej eta ventoblovo. Sammaniere, ventmontrilo montras la regantan direkton de la vento - ĝia vosto estas direktita en la direkto, en kiu la vento blovas. Modernaj instrumentoj uzataj por mezuri rapidecon kaj direkton nomiĝas respektive [[anemometro]] kaj [[Ventoflago|ventomontrilo]]. Tiuj specoj de iloj estas uzitaj en la [[ventoenergia industrio]], kaj ambaŭ servas por taksi ventoresursojn kaj helpi en [[Turbino|turbina]] kontrolo. En situacioj kie modernaj instrumentoj ne haveblas, persono povas ekscii la direkton de la vento malsekigante [[Fingro|fingron]] kaj tenante ĝin supren. Samtempe, ĉe la flanko, de kiu blovas la vento, la fingro sentas sin malvarmeta, kio estas pro la pliigita [[Ventorapideco|rapideco]] de [[vaporiĝo]] de [[humideco]] de la [[haŭto]] de la fingro pro la fluo de aero pasanta proksime. Sed ĉi tiu tekniko "mezuri per la fingro" la direkton de la vento ne funkcias en tre humidaj aŭ tre varmaj klimatoj. La sama principo estas uzata por determini [[Rosopunkto|rosopunkton]] (uzante [[Psikrometro|psikrometron]], pli precizan instrumenton ol la homa fingro). La '''ĉefa ventodirekto''' estas la ventodirekto kiu regas en loko aŭ [[regiono]]. == Vidu ankaŭ == * [[Ventoenergio]] * [[Ventorozo]] (foje nomata Kompasrozo) == Referencoj == {{Referencoj}}{{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Vento]] [[Kategorio:Meteologiaj kvantoj]] [[Kategorio:Meteoj]] ieoich90ellh7pe0o2d1u0bpdsq4ypz 0 883919 9363679 9213646 2026-04-30T07:55:17Z Sj1mor 12103 /* Referencoj */ 9363679 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Luís Filipe Carrilho de Castro Mendes''' (naskita la 21-an de novembro 1950 en [[Idanha-a-Nova]]) estas portugala [[politikisto]], [[diplomato]] kaj [[verkisto]]. De april, 2016 ĝis oktobro 2018, li estis Ministro de Kulturo en la la 1-a Kabineto de Costa, la 21-a konstitucia registaro de Portugalio gvidita fare de ĉefministro [[António Costa]] <ref name="govprofile">{{cite web|url=https://www.portugal.gov.pt/en/gc21/ministries/culture|title=Luís Filipe de Castro Mendes|work=portugal.gov.pt|accessdate=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008052237/https://www.portugal.gov.pt/en/gc21/ministries/culture|archive-date=8 October 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="publico2018">{{cite web|url=https://www.publico.pt/2018/10/14/politica/noticia/gomes-cravinho-e-ministro-da-defesa-marta-temido-da-saude-graca-fonseca-da-cultura-e-siza-vieira-da-economia-1847472|title=Uma remodelação com peso político|work=Público|date=14 October 2018|first=São|last=José Almeida|accessdate=15 October 2018|language=pt}}</ref>. Por la [[UK 2018]], li estis la [[Alta Protektanto]] de la Kongreso <ref>[https://uea.org/aktuale/komunikoj/2018/La-103-a-UK-havas-altan-protektanton-kaj-altan-nombron-de-aligxoj Gazetara Komuniko de UEA n-ro 720]</ref>. == Kariero == Mendes diplomiĝis pri [[juro]] de la [[Universitato de Lisbono]]. Li estis Ĝenerala Konsulo en [[Rio-de-Ĵanejro]] de 1998 ĝis 2000, kaj poste servis kiel la portugala [[ambasadoro]] al [[Budapeŝto]] de 2003 ĝis 2007 kaj kiel la ambasadoro al [[Nov-Delhio]] de 2007 ĝis 2009. == Verkado == Mendes komencis eldoni poezion en la junulara suplemento de la gazeto ''Diário de Lisboa'' kaj en la literatura aldono de la gazeto ''República'' meze de la [[1960-aj jaroj]]. Lia unua libro, ''Recados,'' estis publikigita en 1983. Ekde tiam li publikigis grandan nombron da libroj, kiuj estas ligitaj al la lirika tradicio en la portugala literaturo. Per persona rakonto, li traktas individuan kaj {{N|kolektiva memoro}}, kun forta konscio pri amo kaj morto. Lia laboro, kiu estas ĉefe klasifikita kiel postmoderna kaj karakterizita per kultura dialogo kaj estetika interŝanĝo, lastatempe montris kreskantan atenton al la sorto de la homaro kaj demandas demandojn pri la evoluoj de nuntempa socio. Ekde 1985, Mendes ricevis kelkajn literaturajn premiojn, plej lastatempe la ''Prémio António Quadros'' por ''Lendas da Índia'' (2012). La portugala PEN-Klubo aljuĝis al li la Poezio-Premion en 1992 kaj la novelojn-Premion en 1996. == Verkaro == * ''Recados'', 1983 * ''Areias Escuras'', 1984 * ''Seis Elegias e Outros Poemas'', 1985 * ''Quadras ao Gosto Pessoano'', 1987 * ''A Ilha dos Mortos'', 1991 * ''Viagem de Inverno'', 1993 * ''O Jogo de Fazer Versos'', 1994 * ''Correspondencia Secreta'', 1995 * ''Modoj de Música'', 1996 * ''Outras Canções'', 1998 * ''Os Dias Inventados'', 2001 * ''Lendas da Hindio'', 2011 * ''A Misericórdia dos Mercados'', 2014 * ''Outro Ulisses Regressa a Casa'', 2016 * ''Poemas Reunidos'', 2018 == Referencoj == {{Referencoj}}{{Projektoj}}{{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Portugalaj politikistoj]] [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1950]] [[Kategorio:Portugalaj poetoj]] [[Kategorio:Portugalaj verkistoj]] 66uyvtujfq9ei4udrefv5u2wwrjoze0 0 887515 9363443 8921281 2026-04-29T18:24:24Z Moldur 2507 9363443 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Sud-Koreio.svg|50ra]]<span style="margin-left:-45px;">[[Dosiero:Esperanto-Simbolo.svg|40ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Ĉi tiu paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[korea esperantisto|koreaj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri koreaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:koreaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi-tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de koreaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de koreaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi-tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <br />Ĉar estas ekstreme malmultaj internacie laŭ nomoj konataj esperantistoj el Nord-Koreio, oni provizore rezignas pri divido de la listo en esperantistojn de [[Nord-Koreio]] kaj [[Sud-Koreio]], sed kune traktas ĉiujn koreojn, ankaŭ en aliaj landoj ekster Koreio. <br /> Bonvolu atenti, ke koreaj nomoj kutime unue havas la familian nomon, kiu ĉi tie (nur) ĉe la unua mencio estu tute en majuskloj, poste la personan nomon, kiu kutime konsistas el du partoj, per streko ligitaj. Laŭalfabete la nomoj enordiĝas laŭ la familia nomo, kiel la listoj de alilandaj esperantistoj. Se indikiĝas referenco, kutime la ŝablono {{ŝ|referencoj}} uzatas tuj post la indiko, por teni bonan superrigardon - tiu signifas ke la ŝablono facile povas uziĝi plurfoje en la listo. <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} <!-- == A == ... --> == J == === [[Jang Jeong-Ryeol]] === '''JANG Jeong-Ryeol''' estas korea esperantisto, eldonisto kaj tradukisto, kiu vivas en la urbego [[Busan]].<ref name="Jang en Facebook"/> [[Plumnomo]] de li estas ''Ombro''. Li aktivas kiel ĉefredaktoro ĉe la eldonejo TERanidO, kiu fokusiĝas pri esperantlingva poezio.<ref name="Jang en Facebook">Laŭ informoj de la persona paĝo en la retejo [[Facebook]], ligita en eksteraj ligiloj</ref> Interalie li aktivas kiel ĵuriano en la rubriko infanlibro de la jaro de la [[Belartaj Konkursoj de UEA#Ĵurio|Belartaj Konkursoj de UEA]].<ref>[https://www.liberafolio.org/2017/01/28/belartaj-konkursoj-estu-pordo-por-novuloj/ Belartaj Konkursoj estu pordo por novuloj], artikolo el Libera Folio kiu aperis la 28-an de januaro 2017 {{eo}}</ref> '''Tradukoj''' (elekto, ampleksiginda)<br/> En 2022, Eldonejo Zindale (Seulo, Korea Respubliko) eldonis libron de elektita prozo de la neesperantista ukrainino [[Ĥristina Kozlovska]] titolita ''Kato Floro'' en du lingvoj: la korea (tradukis Jang Jeong-Ryeol (Ombro), Esperanto (tradukis [[Petro Palivoda]]), kaj ankaŭ la libron sub la titolo ''La Magiisto'' en tri lingvoj: la korea (tradukis Jang Jeong-Ryeol (Ombro), Esperanto (tradukis [[Petro Palivoda]] kaj [[Oh Tae-Young]] (Mateno). '''Referencoj''' {{Referencoj}} '''Eksteraj ligiloj''' * [https://www.facebook.com/jeongryeol.jang/ persona paĝo en la retejo] [[Facebook]] == O == === [[Oh Tae-Young]] === '''Oh Tae-Young''' estas korea esperantisto kaj tradukisto. '''Tradukoj'''<br/> En 2022, Eldonejo Zindale (Seulo, Korea Respubliko) eldonis libron de elektita prozo de [[Ĥristina Kozlovska]] titolita ''La Magiisto'' en tri lingvoj: la korea (tradukis [[Jang Jeong-Ryeol]] (Ombro), Esperanto (tradukis [[Petro Palivoda]] kaj Oh Tae-Young (Mateno). <!-- ... == Z == --> == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|koreaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|koreaj]] [[kategorio:Koreaj esperantistoj|!]] t9993i8afc4caxwrj0rp4gd778ka6ck 0 890602 9363703 8946170 2026-04-30T08:56:14Z Sj1mor 12103 9363703 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo |nomo = {{paĝonomo}}<br/><small>{{#invoke:Wikidata|claim|P1559}}</small> |loko de naskiĝo = |loko de morto = }} '''ĈIBA Tecuja''' ({{lang-ja|{{#invoke:Wikidata|claim|P1559}}}}, laŭ [[latinliterigo Hepburn]] ''Chiba Tetsuya'', en okcidentaj lingvoj plej ofte inversigita al formo ''Tetsuya Chiba'', n. la 11-an de januaro 1939 en [[Tokio]], do nun {{aĝo|1939|1|11}}-jaraĝa) estas [[Japanoj|japana]] kreinto de [[mangao]]j, do japana bildrakontisto. {{Projektoj}} <!-- == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ja}}) {{projektoj}} --> {{bibliotekoj}} {{mangaistoj}} <br/> {{ĝermo|mangao}} {{ĝermeto|mangao}} {{vivtempo|Chiba}} [[Kategorio:Japanaj verkistoj]] [[Kategorio:Mangaverkistoj]] 2qcnu59lfo2b23l6f44a8mc4fj02g8r 0 895000 9363515 9027056 2026-04-29T20:09:29Z Moldur 2507 9363515 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Edward Moore "Ted" KENNEDY Seniora''' KBE (naskiĝis la 22-an de februaro 1932 en [[Bostono]], [[Masaĉuseco]] - mortis la 25-an de aŭgusto 2009 en Hyannis Port, Masaĉuseco) estis usona [[advokato]] kaj [[politikisto]] kiu funkciis kiel [[Usona Senato|usona senatano]] por la ŝtato [[Masaĉuseco]] dum entute 47 jaroj ekde [[1962]] ĝis sia morto. Gvida politikisto de la [[Usona Demokrata Partio]]. En la [[Senato de Usono|Senato]] li prezidis la Socian Komitaton ekde 2007. Kiel la plej juna de naŭ infanoj de la entreprenisto Joseph P. Kennedy, Sr. kaj lia edzino Rose, Edward Kennedy estis membro de la familio Kennedy, kiu estis influa en usona politika vivo, li estis la dua plej altranga membro de la Senato je sia morto. Pli juna frato de la 35-a [[Prezidanto de Usono]] [[John F. Kennedy]] kaj 64-a generaladvokato [[Robert F. Kennedy]], patro de kongresano Patrick Kennedy <ref name="bg-series-1">{{cite news|url=https://www.boston.com/news/nation/articles/2009/02/15/chapter_1_teddy/|title=Chapter 1: Teddy: A childhood of privilege, promise, and pain|author=English, Bella|newspaper=[[The Boston Globe]]|date=February 15, 2009|access-date=February 24, 2009}}</ref>. Post ekzamenado de [[Universitato Harvard]] kaj ricevado de jurgrado de la [[Universitato de Virginio]] Post studentiĝado ĉe [[Universitato Harvard]] kaj tiam la Jurlernejo de la [[Universitato de Virginio]] kaj studrestado en 1958 ĉe la [[Haga Akademio de Internacia Juro]], li eniris politikon. Kennedy komencis sian karieron kiel asistanto al la distriktadvokato por [[Kantono Suffolk (Masaĉuseco)|Kantono Suffolk, Masaĉuseco]]. Kennedy estis 30-jaraĝa kiam li unue iĝis senatano de Masaĉuseco, venkante en speciala baloto en novembro 1962 por plenigi la vakantaĵon antaŭe tenitan fare de lia frato John, kiu supozis la prezidantecon de Usono. Li estis elektita al plena sesjara oficperiodo en 1964 kaj estis reelektita sep pliajn fojojn. La Chappaquidick-Okazaĵo en 1969 rezultigis la morton de pasaĝero Mary Jo Kopechne lian aŭton. Li deklaris sin kulpa al akuzo de forlasado de la sceno de akcidento kaj poste ricevis du-monatan suspendan punon. Ĉi tiu okazaĵo kaj ĝia sekvo dereligis liajn ŝancojn iam iĝi prezidanto <ref name="nyt-obit">{{cite news|first=John M.|last=Broder|title=Edward Kennedy, Senate Stalwart, Dies|newspaper=The New York Times|date=August 26, 2009|url=https://www.nytimes.com/2009/08/27/us/politics/27kennedy.html|pages=A1, A18–A20}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.politicsdaily.com/2009/08/26/mary-jo-kopechne-and-chappaquiddick-americas-selective-memory/|archive-url=https://web.archive.org/web/20090827091934/http://www.politicsdaily.com/2009/08/26/mary-jo-kopechne-and-chappaquiddick-americas-selective-memory/|url-status=dead|archive-date=August 27, 2009|title=Mary Jo Kopechne and Chappaquiddick: America's Selective Memory|last=Cannon|first=Carl M.|publisher=[[Politics Daily]]|date=August 26, 2009|access-date=August 28, 2009}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090827091934/http://www.politicsdaily.com/2009/08/26/mary-jo-kopechne-and-chappaquiddick-americas-selective-memory/ |date=2009-08-27 }}</ref>. Li kuris en la Demokrata prezidanta antaŭbaloto de 1980 sed perdis kontraŭ la tiama prezidanto [[Jimmy Carter]]. Kennedy estis konata pro siaj oratoraj kapabloj. Lia [[panegiro]] (1968) por lia frato Roberto kaj lia panegiro (1980) por moderna usona [[liberalismo]] estis inter liaj plej famaj paroladoj. Li iĝis rekonita kiel la "Leono de la Senato" pro sia longa permanenta ofico kaj influo. Kennedy kaj lia stabo redaktis pli ol 300 leĝproponojn kiuj poste iĝis plenrajtaj leĝoj. Kiel lojala socia liberalulo, Kennedy rekomendis registaran intervenon en la ekonomio por la celo de socia kaj ekonomia justeco. Tamen, li ankaŭ estis konata pro laborado kun respublikanoj por trovi kompromisojn. Kennedy estis instrumenta en la paso de multaj leĝoj: Enmigrado kaj Nacieco-Leĝo (1965), Nacia Kancero-Leĝo (1971), Sanasekuro-Leĝo (1985), Kontraŭ-Rapartisma Leĝo (1986), Usonanoj kun Handikapo-Leĝo kaj la Ryan White HIV/ Aidosa Krizhelpo-Leĝo (1990), la Civilaj Rajtoj-Leĝo (1991), la Mensa Sano-Egaleco-Leĝo (1996), la Medicina Infana Asekuro-Leĝo (1997), la Elementa kaj Sekundara Eduko-Leĝo (2001), kaj la Volontula Servo-Leĝo (2009). Li gvidis plurajn malsukcesajn laborojn por pasigi enmigradreformon en la 2000-aj jaroj. Dum lia Senata kariero, Kennedy laboris por efektivigi universalan sanpriraportadon, kiun li nomis "la celo de mia vivo." Direkte al la fino de lia vivo, Kennedy estis vidita kiel grava figuro kaj reprezentanto de usona [[progresismo]]. La 25-an de aŭgusto 2009, Kennedy mortis pro maligna cerba [[tumoro]] (glioblastomo) ĉe sia hejmo en Hyannis Port, Masaĉuseco, en la aĝo de 77. Li estis entombigita en [[Arlingtona nacia tombejo|Arlingtona Nacia Tombejo]] apud liaj fratoj Jozef (tomba monumento), John kaj Robert. == Referencoj == {{Referencoj|25em}} == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|Ted Kennedy}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Senatanoj de Usono]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] [[Kategorio:Irlandaj usonanoj]] [[Kategorio:Usonaj politikaj verkistoj]] [[Kategorio:Usonaj aŭtobiografoj]] [[Kategorio:Mortintoj en 2009]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1932]] [[Kategorio:Studentoj de universitato Harvard]] [[Kategorio:Paĝoj kun nereviziitaj tradukoj]] 5kzshjchvpqbqsoi0pko837v6cb59ka 9363517 9363515 2026-04-29T20:13:29Z Moldur 2507 9363517 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Edward Moore "Ted" KENNEDY''' KBE (naskiĝis la 22-an de februaro 1932 en [[Bostono]], [[Masaĉuseco]] - mortis la 25-an de aŭgusto 2009 en Hyannis Port, Masaĉuseco) estis usona [[advokato]] kaj [[politikisto]] kiu funkciis kiel [[Usona Senato|usona senatano]] por la ŝtato [[Masaĉuseco]] dum entute 47 jaroj ekde [[1962]] ĝis sia morto. Gvida politikisto de la [[Usona Demokrata Partio]]. En la [[Senato de Usono|Senato]] li prezidis la Socian Komitaton ekde 2007. Kiel la plej juna de naŭ infanoj de la entreprenisto Joseph P. Kennedy, Sr. kaj lia edzino Rose, Edward Kennedy estis membro de la familio Kennedy, kiu estis influa en usona politika vivo, li estis la dua plej altranga membro de la Senato je sia morto. Pli juna frato de la 35-a [[Prezidanto de Usono]] [[John F. Kennedy]] kaj 64-a generaladvokato [[Robert F. Kennedy]], patro de kongresano Patrick Kennedy <ref name="bg-series-1">{{cite news|url=https://www.boston.com/news/nation/articles/2009/02/15/chapter_1_teddy/|title=Chapter 1: Teddy: A childhood of privilege, promise, and pain|author=English, Bella|newspaper=[[The Boston Globe]]|date=February 15, 2009|access-date=February 24, 2009}}</ref>. Post ekzamenado de [[Universitato Harvard]] kaj ricevado de jurgrado de la [[Universitato de Virginio]] Post studentiĝado ĉe [[Universitato Harvard]] kaj tiam la Jurlernejo de la [[Universitato de Virginio]] kaj studrestado en 1958 ĉe la [[Haga Akademio de Internacia Juro]], li eniris politikon. Kennedy komencis sian karieron kiel asistanto al la distriktadvokato por [[Kantono Suffolk (Masaĉuseco)|Kantono Suffolk, Masaĉuseco]]. Kennedy estis 30-jaraĝa kiam li unue iĝis senatano de Masaĉuseco, venkante en speciala baloto en novembro 1962 por plenigi la vakantaĵon antaŭe tenitan fare de lia frato John, kiu supozis la prezidantecon de Usono. Li estis elektita al plena sesjara oficperiodo en 1964 kaj estis reelektita sep pliajn fojojn. La Chappaquidick-Okazaĵo en 1969 rezultigis la morton de pasaĝero Mary Jo Kopechne lian aŭton. Li deklaris sin kulpa al akuzo de forlasado de la sceno de akcidento kaj poste ricevis du-monatan suspendan punon. Ĉi tiu okazaĵo kaj ĝia sekvo dereligis liajn ŝancojn iam iĝi prezidanto <ref name="nyt-obit">{{cite news|first=John M.|last=Broder|title=Edward Kennedy, Senate Stalwart, Dies|newspaper=The New York Times|date=August 26, 2009|url=https://www.nytimes.com/2009/08/27/us/politics/27kennedy.html|pages=A1, A18–A20}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.politicsdaily.com/2009/08/26/mary-jo-kopechne-and-chappaquiddick-americas-selective-memory/|archive-url=https://web.archive.org/web/20090827091934/http://www.politicsdaily.com/2009/08/26/mary-jo-kopechne-and-chappaquiddick-americas-selective-memory/|url-status=dead|archive-date=August 27, 2009|title=Mary Jo Kopechne and Chappaquiddick: America's Selective Memory|last=Cannon|first=Carl M.|publisher=[[Politics Daily]]|date=August 26, 2009|access-date=August 28, 2009}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090827091934/http://www.politicsdaily.com/2009/08/26/mary-jo-kopechne-and-chappaquiddick-americas-selective-memory/ |date=2009-08-27 }}</ref>. Li kuris en la Demokrata prezidanta antaŭbaloto de 1980 sed perdis kontraŭ la tiama prezidanto [[Jimmy Carter]]. Kennedy estis konata pro siaj oratoraj kapabloj. Lia [[panegiro]] (1968) por lia frato Roberto kaj lia panegiro (1980) por moderna usona [[liberalismo]] estis inter liaj plej famaj paroladoj. Li iĝis rekonita kiel la "Leono de la Senato" pro sia longa permanenta ofico kaj influo. Kennedy kaj lia stabo redaktis pli ol 300 leĝproponojn kiuj poste iĝis plenrajtaj leĝoj. Kiel lojala socia liberalulo, Kennedy rekomendis registaran intervenon en la ekonomio por la celo de socia kaj ekonomia justeco. Tamen, li ankaŭ estis konata pro laborado kun respublikanoj por trovi kompromisojn. Kennedy estis instrumenta en la paso de multaj leĝoj: Enmigrado kaj Nacieco-Leĝo (1965), Nacia Kancero-Leĝo (1971), Sanasekuro-Leĝo (1985), Kontraŭ-Rapartisma Leĝo (1986), Usonanoj kun Handikapo-Leĝo kaj la Ryan White HIV/ Aidosa Krizhelpo-Leĝo (1990), la Civilaj Rajtoj-Leĝo (1991), la Mensa Sano-Egaleco-Leĝo (1996), la Medicina Infana Asekuro-Leĝo (1997), la Elementa kaj Sekundara Eduko-Leĝo (2001), kaj la Volontula Servo-Leĝo (2009). Li gvidis plurajn malsukcesajn laborojn por pasigi enmigradreformon en la 2000-aj jaroj. Dum lia Senata kariero, Kennedy laboris por efektivigi universalan sanpriraportadon, kiun li nomis "la celo de mia vivo." Direkte al la fino de lia vivo, Kennedy estis vidita kiel grava figuro kaj reprezentanto de usona [[progresismo]]. La 25-an de aŭgusto 2009, Kennedy mortis pro maligna cerba [[tumoro]] (glioblastomo) ĉe sia hejmo en Hyannis Port, Masaĉuseco, en la aĝo de 77. Li estis entombigita en [[Arlingtona nacia tombejo|Arlingtona Nacia Tombejo]] apud liaj fratoj Jozef (tomba monumento), John kaj Robert. == Referencoj == {{Referencoj|25em}} == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|Ted Kennedy}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Kennedy, Ted}} [[Kategorio:Senatanoj de Usono]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] [[Kategorio:Irlandaj usonanoj]] [[Kategorio:Usonaj politikaj verkistoj]] [[Kategorio:Usonaj aŭtobiografoj]] [[Kategorio:Studentoj de universitato Harvard]] [[Kategorio:Paĝoj kun nereviziitaj tradukoj]] 0k690391f3konhrtgjt26yt2juy29ms 0 897056 9363697 9000566 2026-04-30T08:39:37Z Sj1mor 12103 9363697 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font color="white"><big><big><b>Luís Augusto Rebelo da Silva<br/>(1822-1871)</b></font></big></big></span> |dosiero =Rebello_da_Silva_-_Serões_(Abr1907).png |priskribo =Bildo de la portugala historiisto, Rebelo da Silva.<br/>| grandeco de dosiero = 300px |dato de naskiĝo =[[2-an de aprilo]] [[1822]] |loko de naskiĝo =[[Lisbono]], [[Portugalio]] |dato de morto =[[19-an de septembro]] [[1871]] |loko de morto =[[Lisbono]], [[Portugalio]] | alma_mater =[[Universitato de Koimbro]]<br/>[[Akademio de Sciencoj de Lisbono]] }} <big>'''Luís Augusto Rebelo da Silva'''</big> estis portugala historiisto, ĵurnalisto, romanverkisto, politikisto, aktiva kontribuanto al multoblaj periodaĵoj kaj membro de la intelektaj kaj politikaj renkontiĝoj de Lisbono en la lasta duono de la 19-a jarcento. Li estis unu el la unuaj profesoroj de la Supera Kurso de Leteroj, fondita en 1859 de [[Petro la 5-a (Portugalio)|D. Petro la 5-a]], instruante Historion. Kontribuante al multoblaj gazetoj kaj revuoj, Rebelo da Silva establis sin kiel la plej produktivan el la portugalaj romantikaj verkistoj, ankaŭ karakterizante sin kiel parolanto kaj politikisto, tenis, inter aliaj, la poziciojn de deputito, kunulo de la Regno kaj ministro. Li estis la patro de [https://www.isa.ulisboa.pt/files/id/rebelo-da-silva/Rebelo_da_Silva-Prof_Quelhas_dos_Santos.pdf Luís António Rebelo da Silva] (1855-1946), sciencisto kaj profesoro pri Agronomio, kiu sukcedis lin en la [[:pt:Câmara dos Digníssimos Pares do Reino|Ĉambro de la Plej Dignaj Samuloj]]. ==Biografio== Luís Augusto Rebelo da Silva naskiĝis en Lisbono la 2-an de aprilo 1822, filo de Luís António Rebelo da Silva (1783-1847), talenta viro, fama magistrato kaj juristo, kiu estis deputito ĉe la Ĝeneralaj kaj Eksterordinaraj Kortumoj de la Portugala Nacio en 1821 kaj membro de la Vicregistaro de Brazilo de 1822 kaj de Ana Joaquina da Conceição de Lima. Dum la periodoj kiam li vojaĝis ekster Lisbono, la familio de Rebelo da Silva vivis ĉe Quinta do Desembargador, aŭ Quinta das Rebelas, en la nuna [[:pt:Vale de Santarém]], bieno vizitita fare de, inter aliaj intelektuloj, [[Almeida Garrett]] kaj [[Alexandre Herculano]]. Tiu bieno funkciis kiel scenaro por la domo de Joaninha, pri kiu Almeida Garrett parolas en sia konata verko [https://www.google.com.br/books/edition/Viagens_na_minha_terra/lCsRAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Viagens+na+Minha+Terra&printsec=frontcover "Viagens na Minha Terra"]. Kun la tempo, la posedaĵo plimalboniĝis kaj spertis bruladon en 1990, kiu reduktis ĝin al siaj muroj. Post preparaj studoj en Lisbono, li eniris la Universitaton de Koimbro, studinte Matematikon. Ŝajne pro sanproblemoj, li baldaŭ forlasis la kurson kaj revenis al Lisbono. Tiam li komencis dediĉi sin al humanismaj studoj kaj aliĝis al la [https://www.e-cultura.pt/patrimonio_item/11946 Skolastika-Filomata Societo], al kiu apartenis Alexandre Herculano, kio faciligis lian aliron al la [[:pt:Biblioteca Nacional da Ajuda|Biblioteko da Ajuda]], kio permesis al li profundigi la historiajn konojn kiujn li havis. Li estis Historioprofesoro ĉe la Supera Kurso pri Beletroj. Li estis membro de la Reĝa Akademio de Sciencoj de Lisbono (ekde 1854) kaj membro de la Nacia Konservatorio, de la Koimbra Instituto kaj de pluraj brazilaj institucioj. Li estis parto de la Supera Konsilio de Publika Instruado. Post sia morto, liaj kompletaj verkoj estis publikigitaj en 41 volumoj fare de "Empresa da História de Portugal" (1909). La 28-an de julio 1861, li estis unu el la fondmembroj de la Centra Komisiono la 1-a de decembro 1640-a. Li edziĝis, la 26-an de marto 1854, en la Preĝejo de Santo André, en Lisbono, kun Maria Henriqueta Teixeira Coelho de Melo Ribeiro, kun kiu li havis kvar filojn kaj tri filinojn. Li mortis kun la aĝo de 49 jaroj, je la 9-a matene la 19-an de septembro 1871, en sia loĝejo, numeroj 61 ĝis 63, dua etaĝo, Strato de la Politeknika Lernejo, paroĥo de [[:pt:São Mamede (Lisboa)|São Mamede]] (Lisbono). Li estas entombigita en la tombo n-ro 675 ĉe la [[:pt:Cemitério dos Prazeres|Tombejo de la Plezuroj]]. ==Literatura verko== Sekvante la paŝojn de Alexandre Herculano kaj Almeida Garrett, kun kiuj li estis proksima, li publikigis vastan aron de verkoj pri la Historio de Portugalio, kun emfazo de la Historio de Portugalio en la 17-a kaj 18-a jarcentoj, Memoir on the Population and Agriculture. de Portugalio kaj serio de historiaj romanoj en la stilo de Alexandre Herculano, inter ili Rauço de Homízio, Old Hate Doesn't Tire. Kvankam la temo estas pli lastatempa, metita en la komenca fazo de la Duoninsula Milito, lia historia romano The House of Ghosts estis granda sukceso. Rebelo da Silva ankaŭ respondecas pri unu el la klasikaj rakontoj en portugala literaturo, La Lasta Reĝa Taŭrobatalo en Salvaterra. Bazita sur rimarkinda epizodo en la historio de Portugalio kaj publikigita en 1848, tiu rakonto estas la origino de multaj pli postaj verkoj, inkluzive de la fama fado de kiu ĝi estas la sama nomo. Tamen, liaj plej rimarkindaj verkoj estas A Mocidade de D. João V, literatura kaj furoranta sukceso kiun la aŭtoro mem adaptis por la teatro kun la kunlaboro de Ernesto Biester, kaj lia ĉefverko Lágrimas e Tesouros, publikigita en 1863. . La plej granda parto de lia laboro estis komence publikigita en la multoblaj periodaĵoj kun kiuj li kunlaboris, kun emfazo de O Cosmorama Literário, Revista Universal Lisbonense, O Panorama (1837-1868), Ilustração Luso-Brasileira (1856-1859) kaj Arquivo Pitoresco (1857). —1868), A Época (1848-1849), gazeto kiun li fondis kaj direktis kune kun Rebelo da Silva, kaj la Revista Contemporânea de Portugal e Brasil (1859-1865). Li ankaŭ dediĉis sin al tradukado, kun emfazo de dramecaj verkoj, inkluzive de Othello, or the Moor of Venice (Otelo, aŭ la Maŭro de Venecio) kaj la verko Imitation of Shakespeare (Imito de Shakespeare), publikigita en 1856.<ref>Ĉi-artikolo estis tradukita el la Portugala Vikipedio.</ref> == Verkaro == # [https://www.gutenberg.org/ebooks/25330 ''A Casa dos Fantasmas''] ("La domo de la fantomoj") (Volumo I) # [https://www.google.com.br/books/edition/A_Casa_dos_Fantasmas/kH54EAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Luiz+Augusto+Rebello+da+Silva%22&printsec=frontcover ''A Casa dos Fantasmas''] ("La domo de la fantomoj") (Volumo II) # [https://www.goodreads.com/book/show/13143856-contos-e-lendas ''Contos e Lendas''] ("Rakontoj kaj Legendoj") # [https://www.livrariaferreira.pt/livro/varoes-ilustres-das-tres-epocas-constitucionais-2/ ''Varões Ilustres''] ("Rimarkindaj viroj") # ''Odio Velho Não Cansa'' ("Antikva malamo ne lacigas") # ''História de Portugal dos Séculos XVI e XVII'' ("Historio de Portugalio en la 16-a kaj 17-a jarcentoj") # [https://www.google.com.br/books/edition/Historia_de_Portugal_nos_seculos_17_e_18/WOm90YNZ6GAC?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Luiz+Augusto+Rebello+da+Silva%22&printsec=frontcover História de Portugal dos Séculos XVII e XVIII''] ("Historio de Portugalio en la 17-a kaj 18-a jarcentoj") # ''Fastos da Igreja'' ("La Pompoj de la Eklezio") # ''Rauço por Homizio'' ("Malemo al rifuĝado") # [https://www.google.com.br/books/edition/A_mocidade_de_D_Jo%C3%A2o_V/fmguAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Luiz+Augusto+Rebello+da+Silva%22&printsec=frontcover "A mocidade de Dom João V"] ("La juneco de Dom Johano la 5-a de Portugalio") == Referencoj == {{referencoj|3}} {{Projektoj}} {{Vivtempo|Rebelo da Silva, Luís Augusto}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1822]] [[Kategorio:Mortintoj en 1871]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 19-a jarcento]] [[Kategorio:Mortintoj en la 19-a jarcento]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 2-an de aprilo]] [[Kategorio:Mortintoj la 19-an de septembro]] [[Kategorio:Portugalaj verkistoj]] [[Kategorio:Portugalaj historiistoj]] [[Kategorio:Portugalaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Portugalaj politikistoj]] rt2jhu5dlo2o92tl3kda4p686my8rwq 0 897235 9363678 9004231 2026-04-30T07:55:02Z Sj1mor 12103 9363678 wikitext text/x-wiki f{{Informkesto verkisto |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font color="white"><big><big><b>Alexandre Herculano<br/>(1810-1877)</b></font></big></big></span> |dosiero =Alexandre Herculano - Retratos de portugueses do século XIX (SOUSA, Joaquim Pedro de).png |priskribo =Bildo de Alexandre Herculano, farita de Joaquim Pedro de Sousa (1818-1878)<br/>| grandeco de dosiero = 300px |dato de naskiĝo =[[28-an de marto]] [[1810]] |loko de naskiĝo =[[Lisbono]], [[Portugalio]] |dato de morto =[[13-an de septembro]] [[1877]] |loko de morto =[https://www.revigorate.com/things-to-do-in-vale-do-lobo-pt.html Quinta de Vale de Lobos], [https://www.uf-acheteazoiapovoa.pt/freguesia/paroquia/1 Azoia de Baixo], [[Santarém]], [[Portugalio]] | alma_mater = }} <big>'''Alexandre HERCULANO'''</big> estis portugala historiisto, verkisto, ĵurnalisto kaj poeto. Kiel liberalulo, lia ĉefa zorgo, establita en siaj politikaj agoj kaj skribaĵoj, ĉefe en la kondamnado de la absolutismo kaj maltoleremo de la krono en la 16-a jarcento kaj denuncado de la danĝero de la reveno al centralizita monarkio en Portugalio. Alexandre Herculano estas konsiderata la patro de portugala historiografio kaj liaj poemoj kaj romanoj igas lin fundamenta figuro de la [[Romantikismo]], kune kun [[Almeida Garrett]] kaj [[António Feliciano de Castilho]]. Li kunlaboris kaj fondis plurajn revuojn kaj gazetojn de kultura kaj novaĵa naturo. ==Biografio== Alexandre Herculano naskiĝis en Pátio do Gil, sur Strato de São Bento, la 28-an de marto 1810; la patrino, Maria do Carmo Carvalho de São Boaventura, filino kaj nepino de masonistoj de la Reĝa Domanaro; lia patro, Teodoro Cândido de Araújo, estis oficisto de la Estraro de la Interesoj (Publika Kredita Estraro). Dum sia infanaĝo kaj adoleskeco li ne povis ne esti profunde trafita de la dramaj eventoj de sia tempo: la francaj invadoj, la angla regado kaj la enfluo de liberalaj ideoj, venantaj ĉefe el Francio, kiuj kondukus al la [[:pt:Revolução liberal do Porto|Revolucio de 1820]]. Ĝis la aĝo de 15 li frekventis la [[:pt:Congregação do Oratório|Kolegion de la Oratorianaj Sacerdotoj de São Filipe de Néry]], tiam instalita en la [[:pt:Palácio das Necessidades|Monaĥejo de la Necesbezonaĵoj]] en Lisbono, kie li ricevis edukadon de esence klasika naturo, sed malfermita al novaj sciencaj ideoj. Ne povante daŭrigi siajn universitatajn studojn (lia patro blindiĝis en 1827, kio malebligis al li provizi sian familion), Herkulano povis akiri solidan literaturan edukadon, kiu inkludis studi la anglan, francan, italan kaj germanan, lingvojn kiuj estis decidaj por lia literatura laboro. Li studis la latinan, logikon kaj retorikon ĉe la [[:pt:Palácio das Necessidades|Palaco de la Necesbezonaĵoj]] kaj, poste, ĉe la [https://www.marinha.mil.br/en/node/7#:~:text=Foi%20criada%20em%201782%2C%20em,Henrique%22. Akademio de la Reĝa Mararmeo], li studis matematikon kun la intenco de okupiĝado pri komerca kariero. [[Dosiero:Portugaliae monumenta historica Alexandre Herculano.png|eta|dekstre|300px|<center>"Portugaliae Monumenta Historica", verko publikigita en la 1856-a.</center>]] Alexandre Herculano edziĝis kun Mariana Hermínia de Meira la 1-an de majo 1867. Li mortis, sen posteuloj, en sia bieno en [https://www.revigorate.com/things-to-do-in-vale-do-lobo-pt.html Vale de Lobos], [https://www.uf-acheteazoiapovoa.pt/freguesia/paroquia/1 Azoia de Baixo], ([[Santarém]]) la 18-an de septembro 1877, kie li fariĝis farmisto kaj produktanto de la fama "Azeite Herculano" ("Olivoleo Herkulano"). Li estis entombigita en la [[Monaĥejo de la hieronimanoj de Belém|Monaĥejo de la Jerónimos]], estinte transigita tien la 6an de novembro 1978. ==Politika kaj profesia kariero== Laŭ politikaj terminoj, Herculano identiĝas kun la maldekstra flanko de la [[:pt:Partido Regenerador|Kartista Partio]], liberala, sed tamen ne akceptas [[Socialismo|socialismajn]], [[:pt:Partido Republicano Português|demokrati-respublikanajn]] kaj [[Iberiismo|iberajn ideojn]]. Estinte 21-jara, li partoprenis, en cirkonstancoj neniam plene klarigitaj, la ribelon de la [https://maltez.info/respublica/portugalpolitico/acontecimentos/1831.htm 21-a de aŭgusto 1831] de la 4-a Infanteria regimento de Lisbono kontraŭ la [[Mikaelo la 1-a (Portugalio)|Miguelista registaro]] de Dom Mikaelo la 1-a, kiu devigis lin, post la fiasko de tiu armea ribelo, rifuĝi sur franca ŝipo ankrita en la [[Taĵo]], pasinte al Anglio kaj, poste, al Francio (Rennes), kie li vivis ĝis la foriro de la ekspediciaj ŝipoj el [[Belle-Île-en-Mer]] (Morbihan) februaro 1832) kiuj aliĝos al la Liberala armeo de [[Petro la 1-a (Brazilo)|D. Pedro la 4-a]], sur Insulo Terceira (Acoroj). Rekrutita kiel soldato en la Volontula regimento de la Reĝino, kiel [[Almeida Garrett|Garrett]], li estis unu el la 7.500 [[:pt:Desembarque do Mindelo|"Bravos do Mindelo"]], tiel nomita pro partoprenado en la armea ekspedicio ordonita fare de D. Petro 4-a kiu alteriĝis sur la strando de Mindelo (fakte, iom pli sude, sur la [https://www.infopedia.pt/artigos/$arenosa-do-pampelido plaĝo Arenosa de Pampelido], iom norde de Porto — hodiaŭ [[:pt:Praia da Memória]], por ĉirkaŭi kaj preni la urbon Porto. Kiel soldato, li partoprenis en agojn implikantajn altan riskon kaj armean meriton. Iniciata en la framasonismon je nekonata dato kaj loko, eble dum sia ekzilo en Anglio, aŭ pli frue, li baldaŭ prirezignis ĝin. Nomumita de D. Petro la 4-a kiel dua bibliotekisto de la [[:pt:Biblioteca Pública Municipal do Porto|Biblioteko de Porto]], li restis tie ĝis li estis invitita por direkti la revuon [https://dichp.bnportugal.gov.pt/imagens/panorama.pdf "O Panorama"] (1837–1868), el Lisbono, arta kaj scienca revuo posedata de la "Sociedade Propagadora dos Conhecimentos Úteis", sponsorita de la [[Maria la 2-a (Portugalio)|reĝino Maria la 2-a]] mem kaj de kiu li estis la ĉefredaktoro inter 1837 kaj 1839. En 1842 li rekomencis la rolon kiel ĉefredaktisto kaj publikigis [https://www.google.com.br/books/edition/Eurico_o_presb%C3%ADtero/WuQ_EAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Eurico,+o+Presb%C3%ADtero&printsec=frontcover Eŭriko la Presbitero], la plej grandan verkon de historia fikcio en Portugalio en la 19-a jarcento. Liaj kontribuoj troviĝas ankaŭ en la Revuo de la Societo de Amikoj de la Beletristikoj (1836) kaj en pluraj revuoj, nome la [https://books.google.com.br/books?id=rw4XAAAAYAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false "Revista Universal Lisbonense"] (1841–1859), [https://bdlb.bn.gov.br/acervo/handle/20.500.12156.3/244346 Revista do Conservatório Real de Lisboa] (1842), [https://bdlb.bn.gov.br/acervo/handle/20.500.12156.3/244395 A illustração luso-brasileira]. (1856–1859) kaj postmorte en la [https://hemerotecadigital.cm-lisboa.pt/Periodicos/arenascenca/arenascenca.htm revuoj Renascença] (1878–1879?), [https://hemerotecadigital.cm-lisboa.pt/Periodicos/ASemanadeLisboa/ASemanadeLx.htm A semana de Lisboa] (1893–1895) kaj A Leitura (1894–1896) kaj, en la 20-a jarcento, en la semajna periodaĵo [[:pt:Azulejos (jornal)|"Azulejos"]] (1907–1909). Unu el la plej rimarkindaj verkoj de Alexandre Herculano estas lia [https://www.google.com.br/books/edition/0_primeiro_tomo_da_Historia_de_Portugal/MactAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Alexandre+Herculano+Hist%C3%B3ria+de+Portugal&printsec=frontcover "Historio de Portugalio"], kies unua volumo estis publikigita en 1846. Tiu ĉi verko enkondukis sciencan historiografion en Portugalio kaj ne povis ne levi enorman polemikon, precipe inter la pli konservativaj sektoroj, gviditaj de la sacerdotaro, kiu ekde tiam atakus lin ĉar Herkulano ne konfesis kiel historian veron la tiam faman [[Batalo de Ourique|Miraklon de Ourique]] - laŭ kiu Kristo aperis al la reĝo [[Afonso la 1-a (Portugalio)|Afonso Henriques]] en tiu batalo. Herkulano fine eliris en defendo de la scienca vero de sia laboro, liverante senĉesajn batojn al la ultramonta klerikaro, precipe en la broŝuroj [https://www.google.com.br/books/edition/Diccionario_bibliogr%C3%A1phico_portuguez/_StJAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Alexandre+Herculano+Eu+e+o+Clero&pg=PA243&printsec=frontcover "Eu e o Clero"] kaj [https://www.google.com.br/books/edition/Solemnia_verba/zXycKzQoIuYC?hl=en&gbpv=1&dq=Alexandre+Herculano+Solemnia+Verba&pg=PA25&printsec=frontcover "Solemnia Verba"]. La prestiĝo kiun la "Historio de Portugalio" portis al li, igis la Lisbonan Akademion de Sciencoj nomumi lin kiel ĝia plena membro (1852) kaj konfidi al li la projekton de kolektado de la [https://www.google.com.br/books/edition/Portugaliae_monumenta_historica_a_saecul/4p2uV9QNPDIC?hl=en&gbpv=1&dq=Portugaliae+Monumenta+Historica&printsec=frontcover "Portugaliae Monumenta Historica"] (inspirita de la [https://www.google.com.br/books/edition/Monumenta_Germaniae_Historica/5M0iTaDnpK8C?hl=en&gbpv=1&dq=Monumenta+Germaniae+Historica&printsec=frontcover Monumenta Germaniae Historica] kaj kiu konsistus de kolekto kaj publikigo de valoraj fontoj kaj dokumentoj, disigitaj ĉie en la monaĥejaj oficejoj de la lando, tute forlasitaj ekde kiam estingiĝis la religiaj ordenoj kaj la kundividado de la Ekleziaj havaĵoj estis ordonitaj en 1834). Herculano entreprenis tiun projekton en 1853 kaj 1854 kaj komencis selekteman publikigon de tiuj fontoj de 1856 pluen. Ĉe lia morto, tamen, tiu laboro restis nekompleta kaj, kvankam kondiĉigita de la eventualaĵoj kaj interrompoj de Historio, ĝi estis rekomencita en 1980 sub la direkto de [[:pt:José Mattoso]]. Herculano restis fidela al siaj politikaj idealoj kaj la "Konstitucia Ĉarto", kiu malhelpis lian eniradon en la [https://www.infopedia.pt/artigos/$setembrismo Revolucio de Setembro]. Malgraŭ esti proksime ligita al la cirkloj de la nova Liberala potenco (li estis deputito en la Kortegoj kaj mentoro de la estonta reĝo [[Petro la 5-a (Portugalio)|Dom Petro la 5-a]]), li rifuzis esti parto de la unua [https://www.infopedia.pt/artigos/$regeneracao,1 Gubierno de la Regenerigo], gvidita fare de la [[:pt:Duque de Saldanha|Duko de Saldanha]]. Li rifuzis honorojn kaj dekoraciojn kaj, apud sia literatura kaj scienca verkaro, el kiu li neniam tute forlasis ĝin, li preferis iom post iom retiriĝi en ekzilon, kiu estis tiom alvokiĝo kiel seniluziiĝo. En letero al Almeida Garrett li konfesis, ke lia plej intima deziro estis trovi sin inter kvar montoj, kun kelkaj propraj kampoj, kelkaj malglataj botoj kaj [https://www.scielo.br/j/vh/a/DZ5XDbKCg3wMxXGPctp6KjK/ ĉapelo el Braga]. Li ankaŭ funkciis kiel Urbestro de Belém (1854 ĝis 1855), pozicio kiujn li rapide prirezignis. En 1856, reakirinte forton, li estis unu el la fondintoj de la [https://www.infopedia.pt/artigos/$partido-regenerador Regeneriga Partio], aŭ [[:pt:Partido Histórico|Historia Partio]], en opozicio al la Regeneriga Partio de António Maria [[:pt:Fontes Pereira de Melo]] kaj [[:pt:Rodrigo da Fonseca Magalhães]]. La sekvan jaron, sekvante la saman kontraŭklerikan celon montritan en sia libro pri la historio de Portugalio, li vigle atakis la Konkordaton kun la Sankta Sidejo. La 31-an de decembro 1858 li prezidis kontraŭklerikan mitingon. Li partoprenis la redaktadon de la unua Portugala Civila Kodo (1860-1865), proponis la enkondukon de civila geedziĝo kune kun religia geedziĝo, kiu kaŭzis novan konflikton kun la sacerdotaro. Kiam komencis fari multe da eĥo en la portugala gazetaro kaj politiko por antaŭenigi iberismon, en 1861, la Centra Komisiono de la 1-a de decembro 1640 estis kreita kontraŭ tiu ĉi volo kaj, inter aliaj nomoj, kiuj aperas sur ĝi estas nia Herculano kiu tuj al ŝi kuniĝis en tiu ĉi idealo kun patriotaj radikoj. En 1867, post sia edziĝo kun D. Mariana Meira, li definitive retiriĝis al sia bieno en Vale de Lobos (Azoia de Baixo, Santarém) por dediĉi sin (preskaŭ) tute al agrikulturo kaj vivo de spirita retiriĝo — ankrita en la paca kaj feliĉa haveno de silento kaj trankvilo, kiel li skribos en la averto antaŭ la unua volumo de la "Opusculos". En Vale de Lobos, Herculano ekzercas aŭtentan moralan majstradon sur la lando. Fakte, ĉi tiu delikata kaj malgranda viro, sed kun nerompebla energio kaj karaktero, estis ekzemplo de fideleco al idealoj kaj valoroj, kiuj kontrastis kun la marĉo de la portugala publika vivo. Ĉi tio igas min deziri morti!, li ekkriis, seniluziigita de la malnobla spektaklo de la portugala publika vivo, kiu malbonigis ĉiujn liajn idealojn. Dum la dua vojaĝo de la [[Petro la 2-a (Brazilo)|Imperiestro de Brazilo]] al Portugalio, en 1867, Herculano decidis repagi la viziton, kiun la monarko faris al li en la Vale de Lobos, en Lisbono, sed pro sia malbona sano li kontraktis pulminflamon pro kiu li mortis, en Vale de Lobos, la 13-an de septembro 1877. Antaŭ ol morti, la brazila imperiestro vidis en Aleksandro viron indan ricevi la [https://www.familysearch.org/memories/memory/16368049 Imperian Ordenon de la Rozo], kiun Herculano rifuzis.<ref>Artikolo tradukita el la Portugala Vikipedio.</ref> ==Ĉefaj verkoj== ===Poezio=== * "A Voz do Profeta" ("La Voĉo de la Profeto") 1836 * "A Harpa do Crente" ("La Harpo de la Kredanto") 1838 * "Poesias" ("Poemoj") 1850 ===Teatro=== * "La Limo de Afriko, aŭ Tri Noktoj Malfeliĉigaj" ("O Fronteiro de África ou três noites aziagas") Dramo bazita sur portugala historio, en tri aktoj, surscenigita en Lisbono, en 1838, ĉe la Teatro Salitre, revivigita en Rio-de-Ĵanejro en 1862 * "La Princoj en Ceŭto" ("Os Infantes em Ceuta") 1842 ===Romanoj=== * "La Vilaĝa Pastro" ("O Pároco de Aldeia") 1851 * "La galegano: Vivo, Diritaĵoj, kaj faritaĵoj de Lázaro Tomé" ("O Galego: Vida, ditos e feitos de Lázaro Tomé") ===Historiaj romanoj, noveloj kaj noveloj=== * "La pajaco" ("O Bobo") 1828–1843 * "La Monastiko" ("O Monastiko") duologio<ref>Duologio: Historio rakontata en du libroj.</ref>: ** "[https://www.google.com.br/books/edition/Eurico_o_presb%C3%ADtero/WuQ_EAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Eurico,+o+Presb%C3%ADtero&printsec=frontcover Eŭriko, la Presbitero]: [[Visigotoj|Visigota Era]]" ("Eurico, o Presbítero: Época Visigótica") 1844 ** "La Monaĥo de Cister"; en la tempo de [[Johano la 1-a (Portugalio)|Johano la 1-a]] ("O Monge de Cister; Época de D. João I") 1848, 2 volumoj * "Legendoj kaj Rakontoj" ("Lendas e narrativas") 1851, kolekto de noveloj kaj mallongaj historioj ** "Legendoj kaj Rakontoj", Volumo 1 ("Lendas e narrativas, 1.^o tomo") 1851 *** "La [[Kaido]] de Santarém" ("O Alcaide de Santarém" 950–961) *** "Garantioj por la Ĉarto de Hispanio" ("Arras por Foro de Espanha", arkaika portugala por "Kotizo de Ĉarto de Hispanio", 1371–2) *** "La Kastelo de Faria" ("O Castelo de Faria" 1373) *** "[[:pt:A Abóbada|La Volbita Plafono"]] ("A Abóbada" 1401) ** "Legendoj kaj Rakontoj", Volumo 2 ("Lendas e narrativas, 2.^o tomo") 1851 *** "La Detruado de Aŭrja: Hispanaj Legendoj (8-a jarcento)" ("Destruição de Áuria: Lendas Espanholas (século VIII)") *** "La Nigra Episkopo" ("O Bispo Negro" 1130) *** "La Morto de la Laboristo" ("A Morte do Lidador" 1170) *** "La Kunvokito: Kroniko de Hispanio" ("O Emprazado: Crónica de Espanha" 1312) *** "La Murdinta Majstro: Kroniko de la Templanoj" ("O Mestre Assassinado: Crónica dos Templários" 1320) *** "Majstro Gil: Kroniko de la Dekkvina Jarcento" ("Mestre Gil: Crónica (Século XV)") *** "Tri Monatoj en Kalikuto: Unua Kroniko pri la Hindaj Ŝtatoj, 1498" ("Três Meses em Calecut: Primeira Crónica dos Estados da Índia, 1498") *** "La Kronikisto: Vivi kaj kredi je alia tempo" ("O Cronista: Viver e Crer de Outro Tempo") ===Historioj=== * "Historio de Portugalio ekde la komenco de la monarkio ĝis la fino de la regado de [[Alfonso la 3-a (Portugalio)|Afonso la 3-a]]" ("História de Portugal: 1.^a época, desde a origem da monarquia até D. Afonso III ") 1846–1853 * "Historio de la origino kaj establado de la Inkvizicio en Portugalio" ("História da Origem e Estabelecimento da Inquisição em Portugal") 1854–1859 * "[[:pt:Portugaliæ Monumenta Historica|Historiaj Monumentoj de Portugalio]]" ("Portugaliae Monumenta Historica") 1856–1873 ===Broŝuroj=== * Broŝuroj: "Publikaj Demandoj", Volumo 1 (Opúsculos: Questões Públicas, Tomo I) ** "La Voĉo de la Profeto" ("A Voz do Profeta") 1837 ** Teatro, Etiko, Cenzuro ("Teatro, Moral, Censura") 1841 ** "La Elirantoj" ("Os Egressos") 1842 ** "Pri la Ekonomia Sistemo" ("Da Instituição das Caixas Económicas") 1844 ** "La Monaĥinoj de Lorvão" ("As Freiras de Lorvão") 1853 ** Pri la stato de la ekleziaj arkivoj de la regno" ("Do Estado dos Arquivos Eclesiásticos do Reino") 1857 ** "La Subpremado de Konferencoj en la Kazino" ("A Supressão das Conferências do Casino") 1871 * Broŝuroj: "Publikaj Demandoj", Volumo 2 ("Opúsculos: Questões Públicas, Tomo II") ** "Patrujaj Monumentoj" ("Monumentos Pátrios") 1838 ** "Pri Intelekta Propraĵo" ("Da Propriedade Literária") 1851–1852 ** Letero al la Akademio de Sciencoj ("Carta à Academia das Ciências") 1856 ** [[:pt:José Xavier Mouzinho da Silveira|Mousinho da Silveira]] 1856 ** Letero al la Membroj de la Rondo de Cintra ("Carta aos Eleitores do Círculo de Cintra")<ref>[https://www.google.com.br/books/edition/Op%C3%ACsculos_por_Alexandre_Herculano_Compl/2dDRYDTF8woC?hl=en&gbpv=1&dq=Carta+aos+Eleitores+do+C%C3%ADrculo+de+Cintra&pg=PT409&printsec=frontcover Opìsculos por Alexandre Herculano]</ref> 1858 ** "Manifesto de la Populara Asocio pri la antaŭenigo por la Edukado de Virinoj" ("Manifesto da Associação Popular Promotora da Educação do Sexo Feminino") 1858 * Broŝuroj: "Konfliktoj kaj Historiaj Studoj", Volumo 1 ("Opúsculos: Controvérsias e Estudos Históricos, Volumo I") ** "La [[Batalo de Ourique]]" ("A Batalha de Ourique"): *** I. "Mi kaj la Sacerdotaro" ("Eu e o Clero") 1850 *** II. "Pacaj Konsideroj" ("Considerações Pacificas") 1850 *** III. "Solenaj Vortoj" ("Solemnia Verba") 1850 *** IV. "Solenaj Vortoj" ("Solemnia Verba") 1850 *** V. La Araba Akademia Scienco" ("A Ciência Arábico-Académica") 1851 ** "Stato de la laboristaj klasoj en la duoninsulo ekde la sepa ĝis la dekdua jarcento" ("Do estado das classes servas na Península, desde o VIII até o XII Século") 1858 * Broŝuroj: "Publikaj Demandoj", Volumo 3 (Opúsculos: Questões Públicas, Tomo III) ** "La amikrilatoj" ("Os Vínculos") 1856 ** "Enmigrado" (A Emigração) 1870–1875 * Broŝuroj: Konfliktoj kaj Historiaj Studoj, Volumo 2 ** "Portugalaj historiistoj" (Historiadores portugueses) 1839–1840: *** "[[Fernão Lopes]]" *** "[[:pt:Gomes Eanes de Azurara]]" *** "[[:pt:Vasco Fernandes de Lucena]]" kaj "[[:pt:Rui de Pina]]" *** "[[:pt:Garcia de Resende]]" ** "Leteroj pri la Historio de Portugalio" (Cartas Sobre a História de Portugal) 1842 ** "Respondo al la Kritikoj de Vilhena Saldanha" ("Resposta às Censuras de Vilhena Saldanha") 1846 ** "Letero al la Redaktoro de la Universala Revuo" (Carta ao Redactor da Revista Universal) ** "Pri la Ekzisto kaj Neekzisto de Feŭdismo en Portugalio" (Da Existência e não Existência do Feudalismo em Portugal) 1875–1877 ** Klarigoj (Esclarecimentos): *** A. "Gotikaj destinoj" (Sortes Góticas) *** B. "[[Feŭdismo]]" ("Feudo") * Broŝuroj: Konfliktoj kaj Historiaj Studoj, Volumo 4 ** "Malnova Vilaĝo Nova" (Uma Vila-Nova Antiga) ** "Hazardaj Pensoj pri Obskura Viro" (Cogitações Soltas de um Homem Obscuro) ** "Portugala Arkeologio" (Arqueologia Portuguesa): *** "La Aventuro de la Kardinalo Aleksandrino" (Viagem de Cardeal Alexandrino); *** "Karakterizaĵo de Lisbono" ("Aspekto de Lisboa"); *** "La Aventuro de Du Kavaliroj: Tron kaj Lippomani" (Viagem dos Cavaleiros Tron e Lippomani) ** "Iom da Lumo en la Densa Mallumo" (Pouca luz em muitas trevas) ** "Notoj pri la Historio de Reĝa Virto" (Apontamentos para a historia dos bens da coroa) * Broŝuroj: "Publikaj Demandoj", Volumo 4 (Opúsculos: Questões Públicas, Tomo IV) ** "Du Epokoj kaj Du Monumentoj, aŭ la Reĝa Bieno ĉe Mafra" (Duas Épocas e Dois Monumentos ou a Granja Real de Mafra) ** "Baldaŭaj Pensoj pri Kelkaj Aspektoj de la Agrikultura Ekonomio" ("Breves Reflexões Sobre Alguns Pontos de Economia Agrícola") ** "La Farmodomo de Calhariz" ("A Granja do Calhariz") ** "Leĝa Projekto" (Projecto de Decreto) ** "Paco kaj Nacia Intereso" ("O País e a Nação") ** "Reprezentado de la Urbodomo de Belém al la Nacia Registaro" ("Representação da Câmara Municipal de Belém ao Governo") ** "Reprezentado de Belém Urbodomo al la Parlamento" ("Representação da Câmara Municipal de Belém ao Parlamento") ** "Projekto pri Agrikultura Subvencio" ("Projekto de Caixa de Socorros Agricolas") ** "Pri la Demando de Ĉartoj" ("Sobre a Questão dos Forais") * Broŝuroj pri Literaturo: ** "Kia estas la kondiĉo de nia literaturo? Kian vojon ĝi prenos?" ("Qual é o Estado da Nossa Literatura? Qual é o Trilho que Ela Hoje Tem a Seguir?") ** "Poezio: Imitaĵo, Beleco, Unueco" ("Poesia: Imitação—Belo—Unidade") ** "Originoj de la Moderna Teatro: Portugala Teatro ĝis la Fino de la Deksesa Jarcento" ("Origens do Teatro Moderno: Teatro Português até aos Fins do Século XVI") ** "Raportoj pri portugala kavalireco" ("Novelas de Cavalaria Portuguesas") ** "Historio de la Moderna Teatro: Hispana Teatro" ("Historia do Teatro Moderno: Teatro Espanhol") ** "Popularaj Portugalaj Kredoj aŭ Popularaj Superstiĉoj" ("Crenças Populares Portuguesas ou Superstições Populares") ** "La domo de Gonzalo, komediaĵo en kvin aktoj: Opinio" ("A Casa de Gonçalo, Comédia em Cinco Actos: Parecer") ** "Historia Laŭdo por [https://www.arqnet.pt/dicionario/xavierbots.html Sebastian Xavier Botelho] ("Elogio Histórico de Sebastião Xavier Botelho") ** Lady Maria Teles, Dramo en kvin aktoj: Opinio ("D. Maria Teles, Drama em Cinco Actos: Parecer") ** Lordino [[:pt:Leonor de Almeida Portugal|Leonor de Almeida]], Markizino de Alorna ("D. Leonor de Almeida, Marquesa de Alorna") ===Aliaj verkoj=== * "Ekde la Insulo de Ĵerzo ĝis Granville" ("De Jersey a Granville") 1831 * [https://books.google.com.br/books?id=uDk-AAAAIAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false "Pri la civila geedziĝo], okaze de broŝuro de la Vicgrafo de Seabra pri tiu demando", "Estudos sobre o casamento civil: por occasião do opusculo do sr. Visconde de Seabra sobre este assumpto" 1866 == Referencoj == {{referencoj|3}} {{Projektoj}} {{Vivtempo|Herculano, Alexandre}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1810]] [[Kategorio:Mortintoj en 1877]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 19-a jarcento]] [[Kategorio:Mortintoj en la 19-a jarcento]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 28-an de marto]] [[Kategorio:Mortintoj la 13-an de septembro]] [[Kategorio:Portugalaj historiistoj]] [[Kategorio:Portugalaj verkistoj]] [[Kategorio:Portugalaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Portugalaj poetoj]] j2b2hgeydmog0s83l1i053gn3trq5na 9363692 9363678 2026-04-30T08:27:44Z Sj1mor 12103 9363692 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font color="white"><big><big><b>Alexandre Herculano<br/>(1810-1877)</b></font></big></big></span> |dosiero =Alexandre Herculano - Retratos de portugueses do século XIX (SOUSA, Joaquim Pedro de).png |priskribo =Bildo de Alexandre Herculano, farita de Joaquim Pedro de Sousa (1818-1878)<br/>| grandeco de dosiero = 300px |dato de naskiĝo =[[28-an de marto]] [[1810]] |loko de naskiĝo =[[Lisbono]], [[Portugalio]] |dato de morto =[[13-an de septembro]] [[1877]] |loko de morto =[https://www.revigorate.com/things-to-do-in-vale-do-lobo-pt.html Quinta de Vale de Lobos], [https://www.uf-acheteazoiapovoa.pt/freguesia/paroquia/1 Azoia de Baixo], [[Santarém]], [[Portugalio]] | alma_mater = }} <big>'''Alexandre HERCULANO'''</big> estis portugala historiisto, verkisto, ĵurnalisto kaj poeto. Kiel liberalulo, lia ĉefa zorgo, establita en siaj politikaj agoj kaj skribaĵoj, ĉefe en la kondamnado de la absolutismo kaj maltoleremo de la krono en la 16-a jarcento kaj denuncado de la danĝero de la reveno al centralizita monarkio en Portugalio. Alexandre Herculano estas konsiderata la patro de portugala historiografio kaj liaj poemoj kaj romanoj igas lin fundamenta figuro de la [[Romantikismo]], kune kun [[Almeida Garrett]] kaj [[António Feliciano de Castilho]]. Li kunlaboris kaj fondis plurajn revuojn kaj gazetojn de kultura kaj novaĵa naturo. ==Biografio== Alexandre Herculano naskiĝis en Pátio do Gil, sur Strato de São Bento, la 28-an de marto 1810; la patrino, Maria do Carmo Carvalho de São Boaventura, filino kaj nepino de masonistoj de la Reĝa Domanaro; lia patro, Teodoro Cândido de Araújo, estis oficisto de la Estraro de la Interesoj (Publika Kredita Estraro). Dum sia infanaĝo kaj adoleskeco li ne povis ne esti profunde trafita de la dramaj eventoj de sia tempo: la francaj invadoj, la angla regado kaj la enfluo de liberalaj ideoj, venantaj ĉefe el Francio, kiuj kondukus al la [[:pt:Revolução liberal do Porto|Revolucio de 1820]]. Ĝis la aĝo de 15 li frekventis la [[:pt:Congregação do Oratório|Kolegion de la Oratorianaj Sacerdotoj de São Filipe de Néry]], tiam instalita en la [[:pt:Palácio das Necessidades|Monaĥejo de la Necesbezonaĵoj]] en Lisbono, kie li ricevis edukadon de esence klasika naturo, sed malfermita al novaj sciencaj ideoj. Ne povante daŭrigi siajn universitatajn studojn (lia patro blindiĝis en 1827, kio malebligis al li provizi sian familion), Herkulano povis akiri solidan literaturan edukadon, kiu inkludis studi la anglan, francan, italan kaj germanan, lingvojn kiuj estis decidaj por lia literatura laboro. Li studis la latinan, logikon kaj retorikon ĉe la [[:pt:Palácio das Necessidades|Palaco de la Necesbezonaĵoj]] kaj, poste, ĉe la [https://www.marinha.mil.br/en/node/7#:~:text=Foi%20criada%20em%201782%2C%20em,Henrique%22. Akademio de la Reĝa Mararmeo], li studis matematikon kun la intenco de okupiĝado pri komerca kariero. [[Dosiero:Portugaliae monumenta historica Alexandre Herculano.png|eta|dekstre|300px|<center>"Portugaliae Monumenta Historica", verko publikigita en la 1856-a.</center>]] Alexandre Herculano edziĝis kun Mariana Hermínia de Meira la 1-an de majo 1867. Li mortis, sen posteuloj, en sia bieno en [https://www.revigorate.com/things-to-do-in-vale-do-lobo-pt.html Vale de Lobos], [https://www.uf-acheteazoiapovoa.pt/freguesia/paroquia/1 Azoia de Baixo], ([[Santarém]]) la 18-an de septembro 1877, kie li fariĝis farmisto kaj produktanto de la fama "Azeite Herculano" ("Olivoleo Herkulano"). Li estis entombigita en la [[Monaĥejo de la hieronimanoj de Belém|Monaĥejo de la Jerónimos]], estinte transigita tien la 6an de novembro 1978. ==Politika kaj profesia kariero== Laŭ politikaj terminoj, Herculano identiĝas kun la maldekstra flanko de la [[:pt:Partido Regenerador|Kartista Partio]], liberala, sed tamen ne akceptas [[Socialismo|socialismajn]], [[:pt:Partido Republicano Português|demokrati-respublikanajn]] kaj [[Iberiismo|iberajn ideojn]]. Estinte 21-jara, li partoprenis, en cirkonstancoj neniam plene klarigitaj, la ribelon de la [https://maltez.info/respublica/portugalpolitico/acontecimentos/1831.htm 21-a de aŭgusto 1831] de la 4-a Infanteria regimento de Lisbono kontraŭ la [[Mikaelo la 1-a (Portugalio)|Miguelista registaro]] de Dom Mikaelo la 1-a, kiu devigis lin, post la fiasko de tiu armea ribelo, rifuĝi sur franca ŝipo ankrita en la [[Taĵo]], pasinte al Anglio kaj, poste, al Francio (Rennes), kie li vivis ĝis la foriro de la ekspediciaj ŝipoj el [[Belle-Île-en-Mer]] (Morbihan) februaro 1832) kiuj aliĝos al la Liberala armeo de [[Petro la 1-a (Brazilo)|D. Pedro la 4-a]], sur Insulo Terceira (Acoroj). Rekrutita kiel soldato en la Volontula regimento de la Reĝino, kiel [[Almeida Garrett|Garrett]], li estis unu el la 7.500 [[:pt:Desembarque do Mindelo|"Bravos do Mindelo"]], tiel nomita pro partoprenado en la armea ekspedicio ordonita fare de D. Petro 4-a kiu alteriĝis sur la strando de Mindelo (fakte, iom pli sude, sur la [https://www.infopedia.pt/artigos/$arenosa-do-pampelido plaĝo Arenosa de Pampelido], iom norde de Porto — hodiaŭ [[:pt:Praia da Memória]], por ĉirkaŭi kaj preni la urbon Porto. Kiel soldato, li partoprenis en agojn implikantajn altan riskon kaj armean meriton. Iniciata en la framasonismon je nekonata dato kaj loko, eble dum sia ekzilo en Anglio, aŭ pli frue, li baldaŭ prirezignis ĝin. Nomumita de D. Petro la 4-a kiel dua bibliotekisto de la [[:pt:Biblioteca Pública Municipal do Porto|Biblioteko de Porto]], li restis tie ĝis li estis invitita por direkti la revuon [https://dichp.bnportugal.gov.pt/imagens/panorama.pdf "O Panorama"] (1837–1868), el Lisbono, arta kaj scienca revuo posedata de la "Sociedade Propagadora dos Conhecimentos Úteis", sponsorita de la [[Maria la 2-a (Portugalio)|reĝino Maria la 2-a]] mem kaj de kiu li estis la ĉefredaktoro inter 1837 kaj 1839. En 1842 li rekomencis la rolon kiel ĉefredaktisto kaj publikigis [https://www.google.com.br/books/edition/Eurico_o_presb%C3%ADtero/WuQ_EAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Eurico,+o+Presb%C3%ADtero&printsec=frontcover Eŭriko la Presbitero], la plej grandan verkon de historia fikcio en Portugalio en la 19-a jarcento. Liaj kontribuoj troviĝas ankaŭ en la Revuo de la Societo de Amikoj de la Beletristikoj (1836) kaj en pluraj revuoj, nome la [https://books.google.com.br/books?id=rw4XAAAAYAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false "Revista Universal Lisbonense"] (1841–1859), [https://bdlb.bn.gov.br/acervo/handle/20.500.12156.3/244346 Revista do Conservatório Real de Lisboa] (1842), [https://bdlb.bn.gov.br/acervo/handle/20.500.12156.3/244395 A illustração luso-brasileira]. (1856–1859) kaj postmorte en la [https://hemerotecadigital.cm-lisboa.pt/Periodicos/arenascenca/arenascenca.htm revuoj Renascença] (1878–1879?), [https://hemerotecadigital.cm-lisboa.pt/Periodicos/ASemanadeLisboa/ASemanadeLx.htm A semana de Lisboa] (1893–1895) kaj A Leitura (1894–1896) kaj, en la 20-a jarcento, en la semajna periodaĵo [[:pt:Azulejos (jornal)|"Azulejos"]] (1907–1909). Unu el la plej rimarkindaj verkoj de Alexandre Herculano estas lia [https://www.google.com.br/books/edition/0_primeiro_tomo_da_Historia_de_Portugal/MactAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Alexandre+Herculano+Hist%C3%B3ria+de+Portugal&printsec=frontcover "Historio de Portugalio"], kies unua volumo estis publikigita en 1846. Tiu ĉi verko enkondukis sciencan historiografion en Portugalio kaj ne povis ne levi enorman polemikon, precipe inter la pli konservativaj sektoroj, gviditaj de la sacerdotaro, kiu ekde tiam atakus lin ĉar Herkulano ne konfesis kiel historian veron la tiam faman [[Batalo de Ourique|Miraklon de Ourique]] - laŭ kiu Kristo aperis al la reĝo [[Afonso la 1-a (Portugalio)|Afonso Henriques]] en tiu batalo. Herkulano fine eliris en defendo de la scienca vero de sia laboro, liverante senĉesajn batojn al la ultramonta klerikaro, precipe en la broŝuroj [https://www.google.com.br/books/edition/Diccionario_bibliogr%C3%A1phico_portuguez/_StJAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Alexandre+Herculano+Eu+e+o+Clero&pg=PA243&printsec=frontcover "Eu e o Clero"] kaj [https://www.google.com.br/books/edition/Solemnia_verba/zXycKzQoIuYC?hl=en&gbpv=1&dq=Alexandre+Herculano+Solemnia+Verba&pg=PA25&printsec=frontcover "Solemnia Verba"]. La prestiĝo kiun la "Historio de Portugalio" portis al li, igis la Lisbonan Akademion de Sciencoj nomumi lin kiel ĝia plena membro (1852) kaj konfidi al li la projekton de kolektado de la [https://www.google.com.br/books/edition/Portugaliae_monumenta_historica_a_saecul/4p2uV9QNPDIC?hl=en&gbpv=1&dq=Portugaliae+Monumenta+Historica&printsec=frontcover "Portugaliae Monumenta Historica"] (inspirita de la [https://www.google.com.br/books/edition/Monumenta_Germaniae_Historica/5M0iTaDnpK8C?hl=en&gbpv=1&dq=Monumenta+Germaniae+Historica&printsec=frontcover Monumenta Germaniae Historica] kaj kiu konsistus de kolekto kaj publikigo de valoraj fontoj kaj dokumentoj, disigitaj ĉie en la monaĥejaj oficejoj de la lando, tute forlasitaj ekde kiam estingiĝis la religiaj ordenoj kaj la kundividado de la Ekleziaj havaĵoj estis ordonitaj en 1834). Herculano entreprenis tiun projekton en 1853 kaj 1854 kaj komencis selekteman publikigon de tiuj fontoj de 1856 pluen. Ĉe lia morto, tamen, tiu laboro restis nekompleta kaj, kvankam kondiĉigita de la eventualaĵoj kaj interrompoj de Historio, ĝi estis rekomencita en 1980 sub la direkto de [[:pt:José Mattoso]]. Herculano restis fidela al siaj politikaj idealoj kaj la "Konstitucia Ĉarto", kiu malhelpis lian eniradon en la [https://www.infopedia.pt/artigos/$setembrismo Revolucio de Setembro]. Malgraŭ esti proksime ligita al la cirkloj de la nova Liberala potenco (li estis deputito en la Kortegoj kaj mentoro de la estonta reĝo [[Petro la 5-a (Portugalio)|Dom Petro la 5-a]]), li rifuzis esti parto de la unua [https://www.infopedia.pt/artigos/$regeneracao,1 Gubierno de la Regenerigo], gvidita fare de la [[:pt:Duque de Saldanha|Duko de Saldanha]]. Li rifuzis honorojn kaj dekoraciojn kaj, apud sia literatura kaj scienca verkaro, el kiu li neniam tute forlasis ĝin, li preferis iom post iom retiriĝi en ekzilon, kiu estis tiom alvokiĝo kiel seniluziiĝo. En letero al Almeida Garrett li konfesis, ke lia plej intima deziro estis trovi sin inter kvar montoj, kun kelkaj propraj kampoj, kelkaj malglataj botoj kaj [https://www.scielo.br/j/vh/a/DZ5XDbKCg3wMxXGPctp6KjK/ ĉapelo el Braga]. Li ankaŭ funkciis kiel Urbestro de Belém (1854 ĝis 1855), pozicio kiujn li rapide prirezignis. En 1856, reakirinte forton, li estis unu el la fondintoj de la [https://www.infopedia.pt/artigos/$partido-regenerador Regeneriga Partio], aŭ [[:pt:Partido Histórico|Historia Partio]], en opozicio al la Regeneriga Partio de António Maria [[:pt:Fontes Pereira de Melo]] kaj [[:pt:Rodrigo da Fonseca Magalhães]]. La sekvan jaron, sekvante la saman kontraŭklerikan celon montritan en sia libro pri la historio de Portugalio, li vigle atakis la Konkordaton kun la Sankta Sidejo. La 31-an de decembro 1858 li prezidis kontraŭklerikan mitingon. Li partoprenis la redaktadon de la unua Portugala Civila Kodo (1860-1865), proponis la enkondukon de civila geedziĝo kune kun religia geedziĝo, kiu kaŭzis novan konflikton kun la sacerdotaro. Kiam komencis fari multe da eĥo en la portugala gazetaro kaj politiko por antaŭenigi iberismon, en 1861, la Centra Komisiono de la 1-a de decembro 1640 estis kreita kontraŭ tiu ĉi volo kaj, inter aliaj nomoj, kiuj aperas sur ĝi estas nia Herculano kiu tuj al ŝi kuniĝis en tiu ĉi idealo kun patriotaj radikoj. En 1867, post sia edziĝo kun D. Mariana Meira, li definitive retiriĝis al sia bieno en Vale de Lobos (Azoia de Baixo, Santarém) por dediĉi sin (preskaŭ) tute al agrikulturo kaj vivo de spirita retiriĝo — ankrita en la paca kaj feliĉa haveno de silento kaj trankvilo, kiel li skribos en la averto antaŭ la unua volumo de la "Opusculos". En Vale de Lobos, Herculano ekzercas aŭtentan moralan majstradon sur la lando. Fakte, ĉi tiu delikata kaj malgranda viro, sed kun nerompebla energio kaj karaktero, estis ekzemplo de fideleco al idealoj kaj valoroj, kiuj kontrastis kun la marĉo de la portugala publika vivo. Ĉi tio igas min deziri morti!, li ekkriis, seniluziigita de la malnobla spektaklo de la portugala publika vivo, kiu malbonigis ĉiujn liajn idealojn. Dum la dua vojaĝo de la [[Petro la 2-a (Brazilo)|Imperiestro de Brazilo]] al Portugalio, en 1867, Herculano decidis repagi la viziton, kiun la monarko faris al li en la Vale de Lobos, en Lisbono, sed pro sia malbona sano li kontraktis pulminflamon pro kiu li mortis, en Vale de Lobos, la 13-an de septembro 1877. Antaŭ ol morti, la brazila imperiestro vidis en Aleksandro viron indan ricevi la [https://www.familysearch.org/memories/memory/16368049 Imperian Ordenon de la Rozo], kiun Herculano rifuzis.<ref>Artikolo tradukita el la Portugala Vikipedio.</ref> ==Ĉefaj verkoj== ===Poezio=== * "A Voz do Profeta" ("La Voĉo de la Profeto") 1836 * "A Harpa do Crente" ("La Harpo de la Kredanto") 1838 * "Poesias" ("Poemoj") 1850 ===Teatro=== * "La Limo de Afriko, aŭ Tri Noktoj Malfeliĉigaj" ("O Fronteiro de África ou três noites aziagas") Dramo bazita sur portugala historio, en tri aktoj, surscenigita en Lisbono, en 1838, ĉe la Teatro Salitre, revivigita en Rio-de-Ĵanejro en 1862 * "La Princoj en Ceŭto" ("Os Infantes em Ceuta") 1842 ===Romanoj=== * "La Vilaĝa Pastro" ("O Pároco de Aldeia") 1851 * "La galegano: Vivo, Diritaĵoj, kaj faritaĵoj de Lázaro Tomé" ("O Galego: Vida, ditos e feitos de Lázaro Tomé") ===Historiaj romanoj, noveloj kaj noveloj=== * "La pajaco" ("O Bobo") 1828–1843 * "La Monastiko" ("O Monastiko") duologio<ref>Duologio: Historio rakontata en du libroj.</ref>: ** "[https://www.google.com.br/books/edition/Eurico_o_presb%C3%ADtero/WuQ_EAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Eurico,+o+Presb%C3%ADtero&printsec=frontcover Eŭriko, la Presbitero]: [[Visigotoj|Visigota Era]]" ("Eurico, o Presbítero: Época Visigótica") 1844 ** "La Monaĥo de Cister"; en la tempo de [[Johano la 1-a (Portugalio)|Johano la 1-a]] ("O Monge de Cister; Época de D. João I") 1848, 2 volumoj * "Legendoj kaj Rakontoj" ("Lendas e narrativas") 1851, kolekto de noveloj kaj mallongaj historioj ** "Legendoj kaj Rakontoj", Volumo 1 ("Lendas e narrativas, 1.^o tomo") 1851 *** "La [[Kaido]] de Santarém" ("O Alcaide de Santarém" 950–961) *** "Garantioj por la Ĉarto de Hispanio" ("Arras por Foro de Espanha", arkaika portugala por "Kotizo de Ĉarto de Hispanio", 1371–2) *** "La Kastelo de Faria" ("O Castelo de Faria" 1373) *** "[[:pt:A Abóbada|La Volbita Plafono"]] ("A Abóbada" 1401) ** "Legendoj kaj Rakontoj", Volumo 2 ("Lendas e narrativas, 2.^o tomo") 1851 *** "La Detruado de Aŭrja: Hispanaj Legendoj (8-a jarcento)" ("Destruição de Áuria: Lendas Espanholas (século VIII)") *** "La Nigra Episkopo" ("O Bispo Negro" 1130) *** "La Morto de la Laboristo" ("A Morte do Lidador" 1170) *** "La Kunvokito: Kroniko de Hispanio" ("O Emprazado: Crónica de Espanha" 1312) *** "La Murdinta Majstro: Kroniko de la Templanoj" ("O Mestre Assassinado: Crónica dos Templários" 1320) *** "Majstro Gil: Kroniko de la Dekkvina Jarcento" ("Mestre Gil: Crónica (Século XV)") *** "Tri Monatoj en Kalikuto: Unua Kroniko pri la Hindaj Ŝtatoj, 1498" ("Três Meses em Calecut: Primeira Crónica dos Estados da Índia, 1498") *** "La Kronikisto: Vivi kaj kredi je alia tempo" ("O Cronista: Viver e Crer de Outro Tempo") ===Historioj=== * "Historio de Portugalio ekde la komenco de la monarkio ĝis la fino de la regado de [[Alfonso la 3-a (Portugalio)|Afonso la 3-a]]" ("História de Portugal: 1.^a época, desde a origem da monarquia até D. Afonso III ") 1846–1853 * "Historio de la origino kaj establado de la Inkvizicio en Portugalio" ("História da Origem e Estabelecimento da Inquisição em Portugal") 1854–1859 * "[[:pt:Portugaliæ Monumenta Historica|Historiaj Monumentoj de Portugalio]]" ("Portugaliae Monumenta Historica") 1856–1873 ===Broŝuroj=== * Broŝuroj: "Publikaj Demandoj", Volumo 1 (Opúsculos: Questões Públicas, Tomo I) ** "La Voĉo de la Profeto" ("A Voz do Profeta") 1837 ** Teatro, Etiko, Cenzuro ("Teatro, Moral, Censura") 1841 ** "La Elirantoj" ("Os Egressos") 1842 ** "Pri la Ekonomia Sistemo" ("Da Instituição das Caixas Económicas") 1844 ** "La Monaĥinoj de Lorvão" ("As Freiras de Lorvão") 1853 ** Pri la stato de la ekleziaj arkivoj de la regno" ("Do Estado dos Arquivos Eclesiásticos do Reino") 1857 ** "La Subpremado de Konferencoj en la Kazino" ("A Supressão das Conferências do Casino") 1871 * Broŝuroj: "Publikaj Demandoj", Volumo 2 ("Opúsculos: Questões Públicas, Tomo II") ** "Patrujaj Monumentoj" ("Monumentos Pátrios") 1838 ** "Pri Intelekta Propraĵo" ("Da Propriedade Literária") 1851–1852 ** Letero al la Akademio de Sciencoj ("Carta à Academia das Ciências") 1856 ** [[:pt:José Xavier Mouzinho da Silveira|Mousinho da Silveira]] 1856 ** Letero al la Membroj de la Rondo de Cintra ("Carta aos Eleitores do Círculo de Cintra")<ref>[https://www.google.com.br/books/edition/Op%C3%ACsculos_por_Alexandre_Herculano_Compl/2dDRYDTF8woC?hl=en&gbpv=1&dq=Carta+aos+Eleitores+do+C%C3%ADrculo+de+Cintra&pg=PT409&printsec=frontcover Opìsculos por Alexandre Herculano]</ref> 1858 ** "Manifesto de la Populara Asocio pri la antaŭenigo por la Edukado de Virinoj" ("Manifesto da Associação Popular Promotora da Educação do Sexo Feminino") 1858 * Broŝuroj: "Konfliktoj kaj Historiaj Studoj", Volumo 1 ("Opúsculos: Controvérsias e Estudos Históricos, Volumo I") ** "La [[Batalo de Ourique]]" ("A Batalha de Ourique"): *** I. "Mi kaj la Sacerdotaro" ("Eu e o Clero") 1850 *** II. "Pacaj Konsideroj" ("Considerações Pacificas") 1850 *** III. "Solenaj Vortoj" ("Solemnia Verba") 1850 *** IV. "Solenaj Vortoj" ("Solemnia Verba") 1850 *** V. La Araba Akademia Scienco" ("A Ciência Arábico-Académica") 1851 ** "Stato de la laboristaj klasoj en la duoninsulo ekde la sepa ĝis la dekdua jarcento" ("Do estado das classes servas na Península, desde o VIII até o XII Século") 1858 * Broŝuroj: "Publikaj Demandoj", Volumo 3 (Opúsculos: Questões Públicas, Tomo III) ** "La amikrilatoj" ("Os Vínculos") 1856 ** "Enmigrado" (A Emigração) 1870–1875 * Broŝuroj: Konfliktoj kaj Historiaj Studoj, Volumo 2 ** "Portugalaj historiistoj" (Historiadores portugueses) 1839–1840: *** "[[Fernão Lopes]]" *** "[[:pt:Gomes Eanes de Azurara]]" *** "[[:pt:Vasco Fernandes de Lucena]]" kaj "[[:pt:Rui de Pina]]" *** "[[:pt:Garcia de Resende]]" ** "Leteroj pri la Historio de Portugalio" (Cartas Sobre a História de Portugal) 1842 ** "Respondo al la Kritikoj de Vilhena Saldanha" ("Resposta às Censuras de Vilhena Saldanha") 1846 ** "Letero al la Redaktoro de la Universala Revuo" (Carta ao Redactor da Revista Universal) ** "Pri la Ekzisto kaj Neekzisto de Feŭdismo en Portugalio" (Da Existência e não Existência do Feudalismo em Portugal) 1875–1877 ** Klarigoj (Esclarecimentos): *** A. "Gotikaj destinoj" (Sortes Góticas) *** B. "[[Feŭdismo]]" ("Feudo") * Broŝuroj: Konfliktoj kaj Historiaj Studoj, Volumo 4 ** "Malnova Vilaĝo Nova" (Uma Vila-Nova Antiga) ** "Hazardaj Pensoj pri Obskura Viro" (Cogitações Soltas de um Homem Obscuro) ** "Portugala Arkeologio" (Arqueologia Portuguesa): *** "La Aventuro de la Kardinalo Aleksandrino" (Viagem de Cardeal Alexandrino); *** "Karakterizaĵo de Lisbono" ("Aspekto de Lisboa"); *** "La Aventuro de Du Kavaliroj: Tron kaj Lippomani" (Viagem dos Cavaleiros Tron e Lippomani) ** "Iom da Lumo en la Densa Mallumo" (Pouca luz em muitas trevas) ** "Notoj pri la Historio de Reĝa Virto" (Apontamentos para a historia dos bens da coroa) * Broŝuroj: "Publikaj Demandoj", Volumo 4 (Opúsculos: Questões Públicas, Tomo IV) ** "Du Epokoj kaj Du Monumentoj, aŭ la Reĝa Bieno ĉe Mafra" (Duas Épocas e Dois Monumentos ou a Granja Real de Mafra) ** "Baldaŭaj Pensoj pri Kelkaj Aspektoj de la Agrikultura Ekonomio" ("Breves Reflexões Sobre Alguns Pontos de Economia Agrícola") ** "La Farmodomo de Calhariz" ("A Granja do Calhariz") ** "Leĝa Projekto" (Projecto de Decreto) ** "Paco kaj Nacia Intereso" ("O País e a Nação") ** "Reprezentado de la Urbodomo de Belém al la Nacia Registaro" ("Representação da Câmara Municipal de Belém ao Governo") ** "Reprezentado de Belém Urbodomo al la Parlamento" ("Representação da Câmara Municipal de Belém ao Parlamento") ** "Projekto pri Agrikultura Subvencio" ("Projekto de Caixa de Socorros Agricolas") ** "Pri la Demando de Ĉartoj" ("Sobre a Questão dos Forais") * Broŝuroj pri Literaturo: ** "Kia estas la kondiĉo de nia literaturo? Kian vojon ĝi prenos?" ("Qual é o Estado da Nossa Literatura? Qual é o Trilho que Ela Hoje Tem a Seguir?") ** "Poezio: Imitaĵo, Beleco, Unueco" ("Poesia: Imitação—Belo—Unidade") ** "Originoj de la Moderna Teatro: Portugala Teatro ĝis la Fino de la Deksesa Jarcento" ("Origens do Teatro Moderno: Teatro Português até aos Fins do Século XVI") ** "Raportoj pri portugala kavalireco" ("Novelas de Cavalaria Portuguesas") ** "Historio de la Moderna Teatro: Hispana Teatro" ("Historia do Teatro Moderno: Teatro Espanhol") ** "Popularaj Portugalaj Kredoj aŭ Popularaj Superstiĉoj" ("Crenças Populares Portuguesas ou Superstições Populares") ** "La domo de Gonzalo, komediaĵo en kvin aktoj: Opinio" ("A Casa de Gonçalo, Comédia em Cinco Actos: Parecer") ** "Historia Laŭdo por [https://www.arqnet.pt/dicionario/xavierbots.html Sebastian Xavier Botelho] ("Elogio Histórico de Sebastião Xavier Botelho") ** Lady Maria Teles, Dramo en kvin aktoj: Opinio ("D. Maria Teles, Drama em Cinco Actos: Parecer") ** Lordino [[:pt:Leonor de Almeida Portugal|Leonor de Almeida]], Markizino de Alorna ("D. Leonor de Almeida, Marquesa de Alorna") ===Aliaj verkoj=== * "Ekde la Insulo de Ĵerzo ĝis Granville" ("De Jersey a Granville") 1831 * [https://books.google.com.br/books?id=uDk-AAAAIAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false "Pri la civila geedziĝo], okaze de broŝuro de la Vicgrafo de Seabra pri tiu demando", "Estudos sobre o casamento civil: por occasião do opusculo do sr. Visconde de Seabra sobre este assumpto" 1866 == Referencoj == {{referencoj|3}} {{Projektoj}} {{Vivtempo|Herculano, Alexandre}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1810]] [[Kategorio:Mortintoj en 1877]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 19-a jarcento]] [[Kategorio:Mortintoj en la 19-a jarcento]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 28-an de marto]] [[Kategorio:Mortintoj la 13-an de septembro]] [[Kategorio:Portugalaj historiistoj]] [[Kategorio:Portugalaj verkistoj]] [[Kategorio:Portugalaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Portugalaj poetoj]] s8k0c0aqst9cqk9k1hwdett7liunvep 0 898213 9363801 9340889 2026-04-30T11:57:53Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9363801 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto}} '''Richard Erskine Frere Leakey''' estis laŭfamilie [[britoj|brita]] [[kenjo|kenja]] [[Paleoantropologio|paleoantropologo]], universitata instruisto, [[aŭtobiografo]], [[mediprotektulo]], [[politikisto]] kaj ankaŭ moderna [[antropologo]]. Richard Leakey naskiĝis la [[19-an de decembro]] [[1944]] en [[Najrobio]] kaj mortis la [[2-an de januaro]] [[2022]] en la sama urbo. Li estis la filo de [[Louis Leakey]] (1903-1972), kiu estis kiel la filo poste paleoantropologo kaj aldone arkeologo. == Eksteraj ligiloj == * [https://www.theguardian.com/science/2022/jan/03/richard-leakey-obituary anglalingva nekrologo pri Richard Leakey] en la gazeto ''[[The Guardian]]'' {{ĝermo|kenjano}} [[Kategorio:Paleoantropologoj]] [[Kategorio:Evoluistoj]] [[Kategorio:Kenjanoj]] 62zi1zcm5h9j825ur3578optcwr6ey6 4 898478 9363437 9360141 2026-04-29T18:09:48Z ListeriaBot 119734 Wikidata list updated [V2] 9363437 wikitext text/x-wiki Aŭtoroj kun pli ol 40 vikipedioj sen artikolo en la esperanta vikipedio:{{Wikidata list|sparql=SELECT ?item ?itemLabel ?sitelinks WITH { SELECT ?item ?sitelinks WHERE { ?item wikibase:sitelinks ?sitelinks. hint:Prior hint:rangeSafe true. FILTER (?sitelinks > 40) ?item wdt:P106 wd:Q36180. # Writers MINUS { ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q17379835. } # nur en la ĉefa nomspaco MINUS { ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q4663903. } # sen portaloj MINUS { ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q39911. } # sen jardekoj MINUS { ?article schema:about ?item. ?article schema:isPartOf <https://eo.wikipedia.org/>. } } } AS %sub WHERE { INCLUDE %sub OPTIONAL { ?item rdfs:label ?itemLabel. FILTER(LANG(?itemLabel) = "eo") } } ORDER BY DESC(?sitelinks) LIMIT 400 |columns=label:nomo (propono),description:priskribo,item:vikidatuma ero,?sitelinks:nombro de ligiloj|thumb=200|links=red|summary=200 plej kunligitaj elementoj}} {| class='wikitable sortable' ! nomo (propono) ! priskribo ! vikidatuma ero ! nombro de ligiloj |- | [[Leono la 8-a]] | papo | [[:d:Q227965|Q227965]] | 77 |- | [[Aleksandro la 2-a (Q171112)|Aleksandro la 2-a]] | papo | [[:d:Q171112|Q171112]] | 75 |- | [[Leono la 7-a]] | 126-a papo de la katolika eklezio, deĵorinta de 936 ĝis 939 | [[:d:Q182489|Q182489]] | 75 |- | [[Johano la 13-a]] | romkatolika papo | [[:d:Q181952|Q181952]] | 72 |- | [[Betty Ford]] | Prezidentedzino de Usono de 1974 ĝis 1977 | [[:d:Q213122|Q213122]] | 72 |- | [[Charles G. Dawes]] | vicprezidento de Usono de 1925 ĝis 1929 | [[:d:Q184565|Q184565]] | 72 |- | [[Johano la 15-a]] | romkatolika papo | [[:d:Q228649|Q228649]] | 72 |- | [[Al-Masudi]] | araba historiisto, geografo kaj vojaĝanto | [[:d:Q168705|Q168705]] | 71 |- | [[Akira Toriyama]] | japana bildliteraturisto (1955–2024) | [[:d:Q208582|Q208582]] | 71 |- | [[Johano la 18-a]] | romkatolika papo | [[:d:Q179702|Q179702]] | 70 |- | [[Agapetus la 2-a]] | katolika papo | [[:d:Q103389|Q103389]] | 69 |- | [[Svetlana Savitskaya]] | soveta kaj poste rusa kosmonaŭto kaj politikisto | [[:d:Q152318|Q152318]] | 68 |- | [[Jenny Slate]] | usona aktorino | [[:d:Q744166|Q744166]] | 68 |- | [[Anne Baxter]] | usona aktorino | [[:d:Q228906|Q228906]] | 68 |- | [[Amy Poehler]] | usona aktorino | [[:d:Q230203|Q230203]] | 67 |- | [[Theo Walcott]] | angla futbalisto | [[:d:Q29516|Q29516]] | 67 |- | [[Kip S. Thorne]] | usona fizikisto | [[:d:Q323320|Q323320]] | 67 |- | [[Jack LaLanne]] | usona fizikekzerca instruisto (1914–2011) | [[:d:Q1677099|Q1677099]] | 67 |- | [[Jonathan Demme]] | usona reĝisoro | [[:d:Q48987|Q48987]] | 65 |- | [[Wes Craven]] | usona aktoro | [[:d:Q223992|Q223992]] | 65 |- | [[Vincent Price]] | usona aktoro | [[:d:Q219640|Q219640]] | 65 |- | [[Tom Waits]] | usona aktoro | [[:d:Q184805|Q184805]] | 65 |- | [[Arthur Ashe]] | usona tenisisto | [[:d:Q53325|Q53325]] | 64 |- | [[Penny Marshall]] | usona aktorino | [[:d:Q237659|Q237659]] | 64 |- | [[Candice Bergen]] | usona aktorino | [[:d:Q106942|Q106942]] | 64 |- | [[Henry George]] | usona ekonomikisto | [[:d:Q355245|Q355245]] | 63 |- | [[Wendell Meredith Stanley]] | usona biokemiisto | [[:d:Q105937|Q105937]] | 63 |- | [[Steve Harvey]] | usona aktoro | [[:d:Q2347009|Q2347009]] | 63 |- | [[Aspasia]] | 5-a jarcento a.K. kunulino de atena ŝtatisto Periklo | [[:d:Q228564|Q228564]] | 63 |- | [[Lindsey Vonn]] | usona alpa skiisto | [[:d:Q10068|Q10068]] | 62 |- | [[Zoran Đinđić]] | serba politikisto | [[:d:Q157131|Q157131]] | 62 |- | [[Henry Adams]] | usona ĵurnalisto, historiisto, akademiulo, romanisto (1838-1918) | [[:d:Q458390|Q458390]] | 62 |- | [[Nicholas Sparks]] | usona verkisto | [[:d:Q219377|Q219377]] | 62 |- | [[Joseph Campbell]] | Usona mitologo (1904–1987) | [[:d:Q295516|Q295516]] | 62 |- | [[Till Lindemann]] | germana kantisto | [[:d:Q154852|Q154852]] | 61 |- | [[Charles Schumer]] | usona politikisto | [[:d:Q380900|Q380900]] | 61 |- | [[David Michael Hasselhoff]] | usona aktoro | [[:d:Q201927|Q201927]] | 61 |- | [[Lily Tomlin]] | usona aktorino | [[:d:Q229271|Q229271]] | 61 |- | [[Kelsey Grammer]] | usona aktoro | [[:d:Q196560|Q196560]] | 61 |- | [[John Muir (Q379580)|John Muir]] | skot-usona naturalisto (1838–1914) | [[:d:Q379580|Q379580]] | 60 |- | [[Kösem Sultan]] | validigita sultanino kaj reganto de la Otomana Imperio | [[:d:Q61127|Q61127]] | 60 |- | [[Ayumi Hamasaki]] | japana kantistino kaj aktorino | [[:d:Q188111|Q188111]] | 60 |- | [[Jon Favreau]] | usona aktoro | [[:d:Q295964|Q295964]] | 60 |- | [[David Rockefeller]] | Usona bankisto kaj miliardulo | [[:d:Q11239|Q11239]] | 59 |- | [[Clive Dunn]] | brita aktoro (1920–2012) | [[:d:Q46053|Q46053]] | 59 |- | [[Semjon Boedjonnij]] | soveta marŝalo | [[:d:Q242474|Q242474]] | 59 |- | [[Portia de Rossi]] | usona aktorino | [[:d:Q215366|Q215366]] | 59 |- | [[Ĉen Ŝujbjan]] | prezidento de Respubliko Ĉinio (Tajvano) (2000–2008) | [[:d:Q22368|Q22368]] | 58 |- | [[John Belushi]] | usona aktoro | [[:d:Q23858|Q23858]] | 58 |- | [[Herbert C. Brown]] | usona kemiisto | [[:d:Q102406|Q102406]] | 58 |- | [[Asa Akira]] | usona pornografia aktorino | [[:d:Q233092|Q233092]] | 58 |- | [[Zack Snyder]] | usona filmisto (naskita en 1966) | [[:d:Q139890|Q139890]] | 58 |- | [[Louise Bourgeois]] | franc-usona artisto | [[:d:Q159409|Q159409]] | 58 |- | [[Danai Gurira]] | usona aktorino | [[:d:Q636653|Q636653]] | 58 |- | [[George Vancouver]] | angla mararmea esploristo (1757–1798) | [[:d:Q205485|Q205485]] | 58 |- | [[Rupert Everett]] | brita aktoro | [[:d:Q208685|Q208685]] | 58 |- | [[Jane Lynch]] | usona aktorino | [[:d:Q228852|Q228852]] | 58 |- | [[Wilhelm Grimm (Q6714)|Wilhelm Grimm]] | germana aŭtoro, filologo, kolektanto de fabeloj kaj legendoj | [[:d:Q6714|Q6714]] | 57 |- | [[Anna Wintour]] | brit-usona revua redaktisto | [[:d:Q230744|Q230744]] | 57 |- | [[Natalie Cole]] | usona aktorino | [[:d:Q231942|Q231942]] | 57 |- | [[Mamie Eisenhower]] | Unua Damo de Usono de 1953 ĝis 1961 | [[:d:Q233686|Q233686]] | 57 |- | [[Sarah Ferguson]] | Brita verkisto, bonfara patrono, publika parolanto, filmproduktanto kaj televida personulo | [[:d:Q55720|Q55720]] | 57 |- | [[Travis Scott]] | | [[:d:Q13605596|Q13605596]] | 57 |- | [[James Wan]] | malajzia-aŭstralia reĝisoro, produktoro, scenaristo kaj verkisto de komiksoj | [[:d:Q108047434|Q108047434]] | 57 |- | [[Pierluigi Collina]] | itala internacia futbala arbitraciisto | [[:d:Q485885|Q485885]] | 57 |- | [[Estelle Harris]] | usona aktorino | [[:d:Q272935|Q272935]] | 57 |- | [[L. Ron Hubbard]] | Usona verkisto; fondinto de Scientologio | [[:d:Q216896|Q216896]] | 57 |- | [[Tim Conway]] | usona aktoro | [[:d:Q1304952|Q1304952]] | 57 |- | [[Larry the Cable Guy]] | usona aktoro | [[:d:Q331728|Q331728]] | 57 |- | [[Khloé Kardashian]] | Usona amaskomunikila personulo, influanto, entreprenisto (naskita en 1984) | [[:d:Q231270|Q231270]] | 56 |- | [[James Gosling]] | Kanada komputikisto | [[:d:Q92622|Q92622]] | 56 |- | [[Charles Lamb]] | brita eseisto kaj aktivaĵisto | [[:d:Q372984|Q372984]] | 56 |- | [[Ani Lorak]] | ukraina kantisto-kantverkisto, aktorino kaj entreprenisto | [[:d:Q237081|Q237081]] | 56 |- | [[Jonah Hill]] | usona aktoro | [[:d:Q313388|Q313388]] | 56 |- | [[Yusuf al-Qaradawi]] | egipta islama teologo | [[:d:Q64129|Q64129]] | 56 |- | [[Alfred Jules Ayer]] | angla filozofo | [[:d:Q243757|Q243757]] | 56 |- | [[Laura Ingalls Wilder]] | usona porinfana verkisto, taglibristo kaj ĵurnalisto (1867-1957) | [[:d:Q237514|Q237514]] | 56 |- | [[Oliver Sacks]] | brita neŭrologo kaj verkisto (1933–2015) | [[:d:Q258662|Q258662]] | 56 |- | [[Margaret Fuller]] | Usona verkisto kaj virinrajta aktivulo (1810–1850) | [[:d:Q257953|Q257953]] | 56 |- | [[Roald Hoffmann]] | kemia sciencisto | [[:d:Q273279|Q273279]] | 56 |- | [[Julie Walters]] | brita aktorino | [[:d:Q228747|Q228747]] | 56 |- | [[Seth Rogen]] | kanada aktoro, komikisto kaj filmisto (naskita en 1982) | [[:d:Q220308|Q220308]] | 56 |- | [[Robert J. Shiller]] | usona ekonomikisto | [[:d:Q338151|Q338151]] | 55 |- | [[Ida Lupino]] | usona aktorino | [[:d:Q148669|Q148669]] | 55 |- | [[Zach Braff]] | usona aktoro kaj reĝisoro | [[:d:Q139330|Q139330]] | 55 |- | [[Vladimiro la 2-a de Kievo]] | granda princo de Kievo | [[:d:Q60928|Q60928]] | 55 |- | [[Henry Wilson]] | vicprezidanto de Usono de 1873 ĝis 1875 | [[:d:Q313302|Q313302]] | 55 |- | [[Vajiravudh]] | reĝo de Siamo de 1910 ĝis 1925 | [[:d:Q161389|Q161389]] | 55 |- | [[Pete Hegseth]] | usona televida prezentisto kaj registara oficisto (naskita en 1980) | [[:d:Q7172014|Q7172014]] | 55 |- | [[Maurice Leblanc]] | franca verkisto | [[:d:Q314993|Q314993]] | 55 |- | [[Kevin Smith]] | usona aktoro | [[:d:Q489831|Q489831]] | 55 |- | [[Salman la Perso]] | kunulo de Mohamedo la Profeto; unua persa konvertito al Islamo | [[:d:Q557378|Q557378]] | 55 |- | [[Nick Vujicic]] | aŭstralia evangeliisto kaj instiga parolanto | [[:d:Q298503|Q298503]] | 55 |- | [[Mary-Louise Parker]] | usona aktorino | [[:d:Q229957|Q229957]] | 55 |- | [[Jimmy Fallon]] | usona aktoro | [[:d:Q335680|Q335680]] | 54 |- | [[Ulpien]] | frua 3-a-jarcenta romia juristo | [[:d:Q310076|Q310076]] | 54 |- | [[al-Ĵazari]] | mezopotamia matematikisto kaj inventisto | [[:d:Q81627|Q81627]] | 54 |- | [[Avempace]] | araba andaluza polimatoro (ĉ. 1085 – 1138) | [[:d:Q11362|Q11362]] | 54 |- | [[Karolo, Duko de Orleano]] | Duko de Orleano, franca poeto | [[:d:Q310146|Q310146]] | 54 |- | [[Guido van Rossum]] | nederlanda programisto; kreinto de programlingvo Python | [[:d:Q30942|Q30942]] | 54 |- | [[Virgil Grissom]] | usona astronaŭto (1926–1967) | [[:d:Q110879|Q110879]] | 54 |- | [[Pitirim Sorokin]] | usona sociologo | [[:d:Q319816|Q319816]] | 54 |- | [[Zakir Naik]] | Barata islama predikisto | [[:d:Q932829|Q932829]] | 54 |- | [[Anton Makarenko]] | ukraina kaj sovetia edukisto kaj verkisto | [[:d:Q297448|Q297448]] | 54 |- | [[Aleksandr Radiŝĉev]] | rusa verkisto, poeto, filozofo | [[:d:Q217470|Q217470]] | 54 |- | [[Ethel Merman]] | usona aktorino | [[:d:Q129087|Q129087]] | 53 |- | [[George Arliss]] | angla aktoro, aŭtoro, dramisto kaj filmisto (1868–1946) | [[:d:Q182229|Q182229]] | 53 |- | [[Ray Kroc]] | usona entreprenisto | [[:d:Q319648|Q319648]] | 53 |- | [[Charles W. Fairbanks]] | usona politikisto (1852–1918); Vicprezidanto de Usono de 1905 ĝis 1909 | [[:d:Q270539|Q270539]] | 53 |- | [[Victoria Woodhull]] | usona sufrageto, redaktoro (1838-1927) | [[:d:Q260378|Q260378]] | 53 |- | [[Makoto Shinkai]] | japana animea reĝisoro | [[:d:Q335080|Q335080]] | 53 |- | [[George Burns]] | usona aktoro | [[:d:Q344793|Q344793]] | 52 |- | [[Bruce Campbell]] | usona aktoro | [[:d:Q309932|Q309932]] | 52 |- | [[Schuyler Colfax]] | usona politikisto | [[:d:Q310852|Q310852]] | 52 |- | [[Wallace Shawn]] | usona aktoro | [[:d:Q311068|Q311068]] | 52 |- | [[Amalasonte]] | reĝino de la Ostrogotoj (495-535) | [[:d:Q371670|Q371670]] | 52 |- | [[Adolf Erik Nordenskiöld]] | sved-Finnlanda geologo kaj esploristo | [[:d:Q156749|Q156749]] | 52 |- | [[Emmanuelle Riva]] | franca aktorino | [[:d:Q436996|Q436996]] | 52 |- | [[Patton Oswalt]] | usona aktoro | [[:d:Q374065|Q374065]] | 52 |- | [[Władysław Szpilman]] | (1911-2000) pola pianisto, komponisto, holokaŭstotransvivanto | [[:d:Q157176|Q157176]] | 52 |- | [[Amal Clooney]] | brita-libana advokato | [[:d:Q16769592|Q16769592]] | 52 |- | [[Michael Mann]] | usona filmreĝisoro, scenaristo kaj produktanto | [[:d:Q270097|Q270097]] | 52 |- | [[Aaron Sorkin]] | usona aktoro | [[:d:Q299194|Q299194]] | 52 |- | [[Suzy Eddie Izzard]] | brita komikisto kaj aktoro (naskita en 1962) | [[:d:Q254022|Q254022]] | 52 |- | [[Asima Chatterjee]] | barata kemiisto (1917-2006) | [[:d:Q7450|Q7450]] | 51 |- | [[John Marshall (Q310829)|John Marshall]] | ĉefjuĝisto de Usono de 1801 ĝis 1835, (1755-1835) | [[:d:Q310829|Q310829]] | 51 |- | [[Kevin James (Q44561)|Kevin James]] | usona aktoro | [[:d:Q44561|Q44561]] | 51 |- | [[Todd Phillips]] | usona aktoro | [[:d:Q362824|Q362824]] | 51 |- | [[Mary Baker Eddy (Q235069)|Mary Baker Eddy]] | usona teologo, fondinto de Kristana Scienco (1821–1910) | [[:d:Q235069|Q235069]] | 51 |- | [[Dolley Madison]] | Unua Damo de Usono de 1809 ĝis 1817 | [[:d:Q233638|Q233638]] | 51 |- | [[Franz Halder]] | Germana generalo (1884–1972) | [[:d:Q57174|Q57174]] | 51 |- | [[Sergej Dovlatov]] | soveta verkisto | [[:d:Q141114|Q141114]] | 51 |- | [[Archibald Primrose]] | brita liberala politikisto kaj Ĉefministro de Britio (1847–1929) | [[:d:Q244620|Q244620]] | 51 |- | [[Gavin McInnes]] | kanada ekstremdekstra komentisto | [[:d:Q5528217|Q5528217]] | 51 |- | [[Robert Burton]] | angla scienculo | [[:d:Q259132|Q259132]] | 51 |- | [[Ksenija Sobĉak]] | rusia televida kaj radia parolistino, socia kaj polotika aganto | [[:d:Q287099|Q287099]] | 51 |- | [[Abraham ben Meir ibn Ezra]] | 12-a-jarcenta sefarda rabeno kaj astrologo | [[:d:Q270670|Q270670]] | 51 |- | [[Samuel Smiles]] | skota aŭtoro | [[:d:Q1195422|Q1195422]] | 51 |- | [[Rashida Jones]] | usona aktorino | [[:d:Q540608|Q540608]] | 51 |- | [[Aravind Adiga]] | barata ĵurnalisto kaj verkisto | [[:d:Q296299|Q296299]] | 51 |- | [[John Oliver]] | angla prezentisto kaj komikisto | [[:d:Q1701254|Q1701254]] | 51 |- | [[Tony Jaa]] | taja aktoro | [[:d:Q298551|Q298551]] | 51 |- | [[Lisa Edelstein]] | usona aktorino | [[:d:Q229197|Q229197]] | 51 |- | [[Colonel Sanders]] | fondinto de KFC | [[:d:Q120450|Q120450]] | 51 |- | [[Jason Lee]] | usona aktoro | [[:d:Q4960|Q4960]] | 50 |- | [[Fran Drescher]] | usona aktorino | [[:d:Q230632|Q230632]] | 50 |- | [[Bruno Latour]] | franca sociologo kaj filozofo (1947–2022) | [[:d:Q355237|Q355237]] | 50 |- | [[Natalie Clifford Barney]] | verkisto kaj salonisto (1876-1972) | [[:d:Q34782|Q34782]] | 50 |- | [[Taraji P. Henson]] | usona aktorino | [[:d:Q235511|Q235511]] | 50 |- | [[Brian Greene]] | usona fizikisto | [[:d:Q60815|Q60815]] | 50 |- | [[Eldar Ryazanov]] | soveta kaj rusa filma reĝisoro | [[:d:Q381944|Q381944]] | 50 |- | [[Frei Otto]] | germana arkitekto | [[:d:Q64412|Q64412]] | 50 |- | [[Octavia E. Butler]] | usona sciencfikcia verkisto (1947-2006) | [[:d:Q239739|Q239739]] | 50 |- | [[Domhnall Gleeson]] | irlanda aktoro | [[:d:Q456047|Q456047]] | 50 |- | [[Salman Khan (Q471472)|Salman Khan]] | usona edukisto (naskita en 1976) | [[:d:Q471472|Q471472]] | 50 |- | [[Frank Miller]] | usona verkisto, artisto, filmreĝisoro (naskita en 1957) | [[:d:Q207676|Q207676]] | 50 |- | [[Andy Samberg]] | usona aktoro | [[:d:Q314640|Q314640]] | 50 |- | [[Ilf kaj Petrov]] | sovetia satira paro verkinta en la rusa | [[:d:Q262816|Q262816]] | 50 |- | [[Huda Ŝaaraŭi]] | egipta feministo kaj naciisto | [[:d:Q2423343|Q2423343]] | 50 |- | [[Aziz Nesin]] | turka verkisto | [[:d:Q327261|Q327261]] | 50 |- | [[David Arquette]] | Usona aktoro, reĝisoro kaj profesia luktisto | [[:d:Q294185|Q294185]] | 50 |- | [[Charles Fleischer]] | usona aktoro | [[:d:Q658690|Q658690]] | 50 |- | [[Valentin Glouchko]] | soveta raketinĝeniero (1908-1989) | [[:d:Q342397|Q342397]] | 49 |- | [[Clark Gregg]] | usona aktoro, scenaristo kaj reĝisoro | [[:d:Q113206|Q113206]] | 49 |- | [[Harriet Martineau]] | angla verkisto, ekonomikisto kaj sociologo | [[:d:Q234570|Q234570]] | 49 |- | [[Louisa Adams]] | Prezidentedzino de Usono de 1825 ĝis 1829 | [[:d:Q233660|Q233660]] | 49 |- | [[Lynn Redgrave]] | usona aktorino | [[:d:Q156552|Q156552]] | 49 |- | [[Clark Gregg]] | usona ekonomikisto | [[:d:Q157255|Q157255]] | 49 |- | [[Suzanne Vega]] | usona kantisto-kantverkisto | [[:d:Q236112|Q236112]] | 49 |- | [[Viktor Borisoviĉ Sklovski]] | rusa verkisto | [[:d:Q312467|Q312467]] | 49 |- | [[Cao Pi]] | imperiestro de Ĉinio kaj fondinto de la dinastio Wei | [[:d:Q313333|Q313333]] | 49 |- | [[Dimitrie Cantemir]] | Princo de Moldavio | [[:d:Q159933|Q159933]] | 49 |- | [[reĝino Nur de Jordanio]] | kvara edzino de reĝo Husejn la 1-a de Jordanio | [[:d:Q240575|Q240575]] | 49 |- | [[Hassan ibn al-Sabbah]] | fondinto de la ismaila ŝtato Alamut kaj la Imamo de la nizaraj ismailanoj (1081–1124) | [[:d:Q124745907|Q124745907]] | 49 |- | [[Seth Green]] | usona aktoro | [[:d:Q186757|Q186757]] | 49 |- | [[Gerard Way]] | usona kantisto | [[:d:Q204132|Q204132]] | 49 |- | [[Monique Wittig]] | franca verkistino, lesba aktivulino kaj feministo | [[:d:Q263201|Q263201]] | 49 |- | [[Harold Ramis]] | usona aktoro | [[:d:Q286890|Q286890]] | 49 |- | [[Pargalı Ibrahim Pasha]] | Grandioza Veziro de la Otomana Imperio | [[:d:Q511943|Q511943]] | 49 |- | [[Michael Psellos]] | bizanca verkisto kaj filozofo | [[:d:Q294109|Q294109]] | 49 |- | [[CM Punk]] | usona aktoro | [[:d:Q215447|Q215447]] | 49 |- | [[Fareed Zakaria]] | barat-usona ĵurnalisto kaj aŭtoro | [[:d:Q333425|Q333425]] | 49 |- | [[Nikolao la 1-a de Montenegro]] | reĝo de Montenegro | [[:d:Q283255|Q283255]] | 49 |- | [[Kate Millett]] | usona verkisto, edukisto, artisto kaj aktivulo (1934–2017) | [[:d:Q292268|Q292268]] | 49 |- | [[Saul Kripke]] | Usona filozofo (1940–2022) | [[:d:Q298521|Q298521]] | 49 |- | [[Felix Hausdorff]] | germana matematikisto | [[:d:Q75856|Q75856]] | 48 |- | [[Amy Klobuchar]] | usona advokato kaj politikisto (naskita en 1960) | [[:d:Q22237|Q22237]] | 48 |- | [[Olivia Williams]] | brita aktorino | [[:d:Q231163|Q231163]] | 48 |- | [[Mihrimah Sultan]] | otomana princino, filino de Sulejmano la Grandioza kaj Hürrem Sultan | [[:d:Q80764|Q80764]] | 48 |- | [[Ghassan Kanafani]] | palestina verkisto (1936-1972) | [[:d:Q369696|Q369696]] | 48 |- | [[Joel McHale]] | usona aktoro kaj komikisto | [[:d:Q311993|Q311993]] | 48 |- | [[Olivia Munn]] | usona aktorino, komikisto, televida personulo kaj aŭtoro | [[:d:Q236475|Q236475]] | 48 |- | [[Philip Kotler]] | usona merkatiga aŭtoro, konsultisto kaj profesoro | [[:d:Q164170|Q164170]] | 48 |- | [[Nurbanu Sultan]] | favorato kaj pli posta edzino de la otomana sultano Selim la 2-a | [[:d:Q238091|Q238091]] | 48 |- | [[Marie Stopes]] | brita kontraŭkoncipa aktivulo kaj paleontologo (1880-1958) | [[:d:Q442231|Q442231]] | 48 |- | [[Hiram Bingham]] | usona akademiulo, esploristo, trezorĉasisto kaj politikisto (1875–1956) | [[:d:Q237220|Q237220]] | 48 |- | [[Hara Takashi]] | Ĉefministro de Japanio de 1918 ĝis 1921 | [[:d:Q315553|Q315553]] | 48 |- | [[Marie Bashkirtseff]] | ukraina-franca artisto | [[:d:Q255253|Q255253]] | 48 |- | [[Petra Mede]] | Sveda komikisto, dancisto kaj televida prezentisto | [[:d:Q3809242|Q3809242]] | 48 |- | [[Yaqut al-Hamawi]] | araba bibliografo kaj geografiisto (1179–1229) | [[:d:Q316364|Q316364]] | 48 |- | [[Oleg Sentsov]] | ukraina filmisto kaj aktivulo (naskita en 1976) | [[:d:Q17128150|Q17128150]] | 48 |- | [[James Gunn]] | usona aktoro, scenaristo kaj filmisto | [[:d:Q717015|Q717015]] | 48 |- | [[Kritias (Q294092)|Kritias]] | atena politikisto de antikveco | [[:d:Q294092|Q294092]] | 48 |- | [[Alex Haley]] | usona verkisto | [[:d:Q296069|Q296069]] | 48 |- | [[Corey Taylor]] | usona kantisto, el la bandoj Slipknot kaj Stone Sour | [[:d:Q295120|Q295120]] | 48 |- | [[Frank Darabont]] | Usona filmreĝisoro, scenaristo kaj produktoro | [[:d:Q295445|Q295445]] | 48 |- | [[David Morse]] | usona aktoro | [[:d:Q296370|Q296370]] | 48 |- | [[Appius Claudius Caecus]] | romia ŝtatisto kaj verkisto | [[:d:Q297783|Q297783]] | 48 |- | [[Johana la 3-a de Navaro]] | reĝino de Navaro | [[:d:Q229286|Q229286]] | 48 |- | [[Katherine Langford]] | aŭstralia aktoro | [[:d:Q29155310|Q29155310]] | 48 |- | [[Julia Margaret Cameron]] | brita fotisto (1815–1879) | [[:d:Q230120|Q230120]] | 47 |- | [[Ben Barnes]] | brita aktoro kaj kantisto | [[:d:Q310086|Q310086]] | 47 |- | [[Christopher Tolkien]] | literatura akademiulo, verkisto kaj redaktisto (1924–2020) | [[:d:Q82032|Q82032]] | 47 |- | [[Elizabeth Gilbert]] | usona verkisto | [[:d:Q231424|Q231424]] | 47 |- | [[Marcus Manilieo]] | romia poeto | [[:d:Q352684|Q352684]] | 47 |- | [[Isaac Ben-Zvi]] | 2-a Presidento de Israelo | [[:d:Q128894|Q128894]] | 47 |- | [[Robert Englund]] | usona aktoro | [[:d:Q310389|Q310389]] | 47 |- | [[Vatsyayana]] | Hinda bramina poeto, 5-a jarcento | [[:d:Q380234|Q380234]] | 47 |- | [[Richard George Adams]] | brita verkisto | [[:d:Q313289|Q313289]] | 47 |- | [[Nigel Short]] | angla ŝakludanto kaj verkisto | [[:d:Q313778|Q313778]] | 47 |- | [[Theodosius Dobjansky]] | soveta kaj usona genetikisto kaj evolua biologo (1900-1975) | [[:d:Q246731|Q246731]] | 47 |- | [[Jean Froissart]] | franca verkisto | [[:d:Q315000|Q315000]] | 47 |- | [[Tirtaeo]] | greka lirika poeto | [[:d:Q316094|Q316094]] | 47 |- | [[Silius Italicus]] | romia poeto kaj politikisto | [[:d:Q316123|Q316123]] | 47 |- | [[Aubrey Beardsley]] | brita ilustristo kaj verkisto | [[:d:Q272566|Q272566]] | 47 |- | [[Bob Odenkirk]] | usona aktoro | [[:d:Q888178|Q888178]] | 47 |- | [[Hamza ibn ‘Abd al-Muttalib]] | La kunulo kaj onklo de Mohamedo (ĉ. 568–625) | [[:d:Q770033|Q770033]] | 47 |- | [[Ŝams Tabrizi]] | irana sufia mistikulo kaj spiritulo | [[:d:Q796587|Q796587]] | 47 |- | [[Peter Abrahams]] | sudafrika verkisto kaj ĵurnalisto | [[:d:Q217069|Q217069]] | 47 |- | [[Charles Percy Snow]] | angla romanisto kaj fizika kemiisto (1905–1980) | [[:d:Q333575|Q333575]] | 47 |- | [[Hafsa Sultan]] | unua Valida Sultano de la Otomana Imperio de 1520 ĝis 1534 | [[:d:Q2425979|Q2425979]] | 47 |- | [[Vojislav Šešelj]] | serba politikisto (naskita en 1954) | [[:d:Q298063|Q298063]] | 47 |- | [[Kim Yu-na]] | Sudkorea glitkuristo | [[:d:Q229124|Q229124]] | 47 |- | [[Niketas Choniates]] | Greka historiisto (1155-1217) | [[:d:Q297340|Q297340]] | 47 |- | [[Bhartṛhari]] | hinda lingvisto, poeto kaj verkisto | [[:d:Q335161|Q335161]] | 47 |- | [[Scott Carpenter]] | usona testpiloto, astronaŭto kaj akvonaŭto (1925–2013) | [[:d:Q335503|Q335503]] | 47 |- | [[George Sanders]] | brita aktoro | [[:d:Q296491|Q296491]] | 47 |- | [[Tobin Bell]] | usona aktoro | [[:d:Q310190|Q310190]] | 47 |- | [[Ed Sullivan]] | usona televida prezentisto (1901-1974) | [[:d:Q83807|Q83807]] | 46 |- | [[Tom Kenny]] | usona aktoro | [[:d:Q299282|Q299282]] | 46 |- | [[John Cheever]] | usona verkisto | [[:d:Q336151|Q336151]] | 46 |- | [[Michael Cunningham]] | usona verkisto | [[:d:Q310257|Q310257]] | 46 |- | [[Pavel Florenskij]] | rusa ortodoksa pastro, teologo, filozofo kaj matematikisto | [[:d:Q336769|Q336769]] | 46 |- | [[Crispin Glover]] | usona aktoro | [[:d:Q310060|Q310060]] | 46 |- | [[Temple Grandin]] | usona kuracisto pri bestoscienco, aŭtoro kaj aŭtisma aktivulo | [[:d:Q232810|Q232810]] | 46 |- | [[Tsangyang Gyatso]] | Sesa Dalai-Lamao de Tibeto | [[:d:Q25251|Q25251]] | 46 |- | [[Kristin Chenoweth]] | usona aktorino | [[:d:Q231811|Q231811]] | 46 |- | [[Halide Edib Adıvar]] | turka aktivulo, verkisto kaj politikisto | [[:d:Q234289|Q234289]] | 46 |- | [[Walter Bagehot]] | brita ekonomikisto, ĵurnalisto kaj eseisto (1826-1877) | [[:d:Q369022|Q369022]] | 46 |- | [[Bent Larsen]] | dana ŝaka grandmajstro kaj aŭtoro (1935–2010) | [[:d:Q108807|Q108807]] | 46 |- | [[E. L. James]] | brita verkisto | [[:d:Q59896|Q59896]] | 46 |- | [[Frederik Pohl]] | usona sciencfikcia verkisto kaj redaktisto (1919–2013) | [[:d:Q312641|Q312641]] | 46 |- | [[Nonnos de Panopolis]] | bizanca greka poeto | [[:d:Q312916|Q312916]] | 46 |- | [[Gaius]] | romia juristo (2-a jarcento p.K.) | [[:d:Q313439|Q313439]] | 46 |- | [[John Desmond Bernal]] | brita fizikisto | [[:d:Q168362|Q168362]] | 46 |- | [[Maher Zain]] | R&B-kantisto, kantverkisto kaj muzikproduktanto | [[:d:Q2750368|Q2750368]] | 46 |- | [[Afanasij Fet]] | rusa poeto | [[:d:Q314212|Q314212]] | 46 |- | [[Alphonse Karr]] | franca kritikisto, ĵurnalisto kaj romanisto (1808-1890) | [[:d:Q186221|Q186221]] | 46 |- | [[Elliott Smith]] | usona muzikisto (1969–2003) | [[:d:Q210428|Q210428]] | 46 |- | [[Dev Anand]] | Hinda aktoro, produktoro, reĝisoro | [[:d:Q320115|Q320115]] | 46 |- | [[Anna Sewell]] | angla romanverkisto | [[:d:Q258741|Q258741]] | 46 |- | [[Timothy Snyder]] | usona historiisto | [[:d:Q747312|Q747312]] | 46 |- | [[Katerino de Valois]] | Reĝedzino de Anglio | [[:d:Q229192|Q229192]] | 46 |- | [[Ray Romano]] | usona aktoro | [[:d:Q220836|Q220836]] | 46 |- | [[Martha Nussbaum]] | usona filozofo | [[:d:Q235470|Q235470]] | 46 |- | [[Bonnie Hunt]] | usona aktorino | [[:d:Q272952|Q272952]] | 46 |- | [[Mike Epps]] | usona aktoro | [[:d:Q311962|Q311962]] | 46 |- | [[Vincent D'Onofrio]] | usona aktoro | [[:d:Q320052|Q320052]] | 46 |- | [[Louis Gossett Jr.]] | usona aktoro | [[:d:Q329719|Q329719]] | 46 |- | [[Wang Yangming]] | ĉina filozofo (1472–1529) | [[:d:Q378462|Q378462]] | 46 |- | [[RZA]] | usona aktoro | [[:d:Q52447|Q52447]] | 46 |- | [[Abu al-Faraj al-Isfahani]] | persa poeto | [[:d:Q335599|Q335599]] | 45 |- | [[Bret Hart]] | kanada luktisto, verkisto kaj aktoro | [[:d:Q81324|Q81324]] | 45 |- | [[Molly Ringwald]] | usona aktorino | [[:d:Q231460|Q231460]] | 45 |- | [[Rose Marie]] | usona aktorino | [[:d:Q94487|Q94487]] | 45 |- | [[Lobsang Gyatso]] | politika kaj religia gvidanto de Tibeto (1617-1682) | [[:d:Q25252|Q25252]] | 45 |- | [[Philip Sheridan]] | usona generalo | [[:d:Q355452|Q355452]] | 45 |- | [[Janeane Garofalo]] | usona aktorino | [[:d:Q40143|Q40143]] | 45 |- | [[William Osler]] | Kanada kuracisto | [[:d:Q369668|Q369668]] | 45 |- | [[David Walliams]] | angla aktoro, komikisto kaj verkisto | [[:d:Q359665|Q359665]] | 45 |- | [[Jeanette Winterson]] | usona verkistino | [[:d:Q233584|Q233584]] | 45 |- | [[Henry Thomas Buckle]] | angla historiisto (1821–1862) | [[:d:Q435699|Q435699]] | 45 |- | [[Leslie Howard]] | brita aktoro (1893–1943) | [[:d:Q156178|Q156178]] | 45 |- | [[Niĉiren]] | japana bikŝuo; fondinto de budhisma skolo nomita laŭ li | [[:d:Q311478|Q311478]] | 45 |- | [[Twinkle Khanna]] | barata aktorino kaj verkisto | [[:d:Q2556523|Q2556523]] | 45 |- | [[Jeff Foxworthy]] | Usona komikisto, aktoro, gastiganto kaj verkisto | [[:d:Q2449557|Q2449557]] | 45 |- | [[Léon Degrelle]] | belga ĵurnalisto, politikisto, SS-soldato, kunlaboranto, fuĝanto | [[:d:Q158844|Q158844]] | 45 |- | [[George Steiner]] | usona verkisto | [[:d:Q453288|Q453288]] | 45 |- | [[Jean Cabut]] | franca gazetara karikaturisto | [[:d:Q2932464|Q2932464]] | 45 |- | [[Robert Shaw]] | brita aktoro kaj verkisto | [[:d:Q313727|Q313727]] | 45 |- | [[Bob Kane]] | usona komiksisto, kun-kreinto de Batman (1915-1998) | [[:d:Q313048|Q313048]] | 45 |- | [[Leyla Zana]] | kurda aktivulo kaj politikisto | [[:d:Q464689|Q464689]] | 45 |- | [[Nathan Lane]] | usona aktoro | [[:d:Q491264|Q491264]] | 45 |- | [[Tatiana Maslany]] | kanada aktorino | [[:d:Q7688099|Q7688099]] | 45 |- | [[Amy Schumer]] | Usona tujkomediisto kaj aktorino | [[:d:Q4749380|Q4749380]] | 45 |- | [[Baz Luhrmann]] | Aŭstralia verkisto, reĝisoro kaj produktoro | [[:d:Q250545|Q250545]] | 45 |- | [[Juba la 2-a]] | reĝo de Numidio | [[:d:Q315670|Q315670]] | 45 |- | [[Jane Alexander]] | usona aktorino | [[:d:Q242717|Q242717]] | 45 |- | [[Frances Burney]] | angla satira romanverkisto, taglibristo, dramisto (1752-1840) | [[:d:Q259530|Q259530]] | 45 |- | [[Jean Sylvain Bailly]] | franca astronomo, matematikisto, framasono, kaj politika gvidanto (1736-1793) | [[:d:Q1685301|Q1685301]] | 45 |- | [[Peter Ackroyd]] | angla aŭtoro | [[:d:Q319169|Q319169]] | 45 |- | [[William Whewell]] | angla filozofo kaj historiisto de scienco (1794–1866) | [[:d:Q333922|Q333922]] | 45 |- | [[Ama Ata Aidoo]] | Ganaa poetino | [[:d:Q298224|Q298224]] | 45 |- | [[Sokullu Mehmed Paşa]] | ĉefveziro de la Otomana Imperio (1565–1579) | [[:d:Q298419|Q298419]] | 45 |- | [[Andy Kaufman]] | usona aktoro | [[:d:Q299983|Q299983]] | 45 |- | [[Robert Sheckley]] | usona verkisto | [[:d:Q333246|Q333246]] | 45 |- | [[King Vidor]] | usona reĝisoro (1894-1982) | [[:d:Q51133|Q51133]] | 45 |- | [[John Toland]] | irlanda filozofo | [[:d:Q335820|Q335820]] | 44 |- | [[Bernadette Peters]] | usona aktorino | [[:d:Q231391|Q231391]] | 44 |- | [[Imperiestrino Jitō]] | japana Imperiestrino | [[:d:Q232026|Q232026]] | 44 |- | [[Randy Pausch]] | usona profesoro pri komputiko, homa-komputila interagado kaj dezajno | [[:d:Q49828|Q49828]] | 44 |- | [[Victoria de Badeno]] | Reĝedzino de Svedio (1907-1930) | [[:d:Q57648|Q57648]] | 44 |- | [[Shane Dawson]] | Usona Interreta personeco (naskita en 1988) | [[:d:Q311078|Q311078]] | 44 |- | [[Aboulféda]] | mezepoka araba historiisto kaj geografiisto | [[:d:Q311462|Q311462]] | 44 |- | [[Rebel Wilson]] | aŭstralia aktorino, verkistino kaj produktanto | [[:d:Q442897|Q442897]] | 44 |- | [[Amber Berson]] | usona aktorino | [[:d:Q456862|Q456862]] | 44 |- | [[William Carey]] | Angla baptista misiisto kaj ministro (1761-1834) | [[:d:Q312948|Q312948]] | 44 |- | [[Bill Nye]] | usona scienca edukisto, komikisto, televida prezentisto, aktoro, verkisto, sciencisto kaj iama meĥanika inĝeniero | [[:d:Q2619019|Q2619019]] | 44 |- | [[Richard Armitage]] | angla aktoro | [[:d:Q181806|Q181806]] | 44 |- | [[Marion Zimmer Bradley]] | usona aŭtoro de sciencfikciaj romanoj | [[:d:Q465179|Q465179]] | 44 |- | [[Farah Khan]] | barata filmreĝisoro kaj koreografo | [[:d:Q167636|Q167636]] | 44 |- | [[John Wyndham]] | angla sciencfikcia aŭtoro (1903–1969) | [[:d:Q313673|Q313673]] | 44 |- | [[Vassilij Axionov]] | sovet-usona verkisto | [[:d:Q315185|Q315185]] | 44 |- | [[Gajo Valerio Flako]] | romia poeto kaj verkisto | [[:d:Q316090|Q316090]] | 44 |- | [[Pompeius Trogus]] | Galo-romia historiisto kiu prosperis dum la regado de la imperiestro Aŭgusto | [[:d:Q316119|Q316119]] | 44 |- | [[Ramo la 2-a de Siamo]] | reĝo de Siamo (1809–1824) | [[:d:Q319675|Q319675]] | 44 |- | [[Karlo de Valois]] | franca princo, frato de reĝo Filipo la 4-a la Bela | [[:d:Q270438|Q270438]] | 44 |- | [[Henry Rollins]] | usona aktoro | [[:d:Q318509|Q318509]] | 44 |- | [[Zalman Ŝazar]] | israela politikisto kaj ŝtatisto | [[:d:Q299100|Q299100]] | 44 |- | [[Jewel]] | usona aktorino | [[:d:Q229018|Q229018]] | 44 |- | [[Matthew Gray Gubler]] | usona aktoro | [[:d:Q313501|Q313501]] | 44 |- | [[Burl Ives]] | usona aktoro | [[:d:Q315723|Q315723]] | 44 |- | [[Artie Lange]] | usona aktoro | [[:d:Q712452|Q712452]] | 44 |- | [[Richard Avenarius]] | germana filozofo | [[:d:Q76516|Q76516]] | 43 |- | [[Hans-Hermann Hoppe]] | Ekonomiisto de la Aŭstra skolo kaj libertariana anarki-kapitalisma filozofo | [[:d:Q76688|Q76688]] | 43 |- | [[James Taylor]] | usona kantisto kaj gitaristo | [[:d:Q310300|Q310300]] | 43 |- | [[James Thurber]] | usona verkisto | [[:d:Q124527|Q124527]] | 43 |- | [[Mahasweta Devi]] | barata verkisto | [[:d:Q144391|Q144391]] | 43 |- | [[Prisko]] | 5-a-jarcenta diplomato, historiisto kaj oratoro | [[:d:Q311731|Q311731]] | 43 |- | [[Olaudah Equiano]] | sklavo, liberulo, aboliciisto, maristo kaj anglalingva afrika verkisto | [[:d:Q379887|Q379887]] | 43 |- | [[Alan J. Pakula]] | Usona filmreĝisoro, verkisto kaj produktoro (1928–1998) | [[:d:Q51519|Q51519]] | 43 |- | [[Jonathan Nolan]] | brit-usona scenaristo (naskita en 1976) | [[:d:Q372788|Q372788]] | 43 |- | [[Julianino el Norwich]] | angla teologino; sanktulino laŭ Anglikanismo kaj Luteranismo | [[:d:Q236699|Q236699]] | 43 |- | [[Ludwig Beck]] | germana generalo | [[:d:Q57170|Q57170]] | 43 |- | [[Jean Gaston Darboux]] | franca matematikisto | [[:d:Q164784|Q164784]] | 43 |- | [[Manfredo de Sicilio]] | reĝo de Sicilio de 1258 ĝis 1266 | [[:d:Q164889|Q164889]] | 43 |- | [[Robin Sharma]] | kanada memhelpa verkisto | [[:d:Q2604952|Q2604952]] | 43 |- | [[Anatoly Fomenko]] | rusia matematikisto | [[:d:Q158465|Q158465]] | 43 |- | [[Robert Benton]] | usona filmisto | [[:d:Q59085|Q59085]] | 43 |- | [[Herodiano (Q313056)|Herodiano]] | helena historiisto de Romio de la 2a jarcento p.K. | [[:d:Q313056|Q313056]] | 43 |- | [[Lawrence M. Krauss]] | teoria fizikisto | [[:d:Q470468|Q470468]] | 43 |- | [[Daniel O'Connell]] | irlanda politika gvidanto (1775–1847) | [[:d:Q314917|Q314917]] | 43 |- | [[Charles De Coster]] | belga romanisto | [[:d:Q315176|Q315176]] | 43 |- | [[Turhan Sultan]] | edzino de sultano Ibrahim la 1-a kaj "reĝinpatrino" (Valida Sultanino) | [[:d:Q621548|Q621548]] | 43 |- | [[Lucretia Mott]] | usona sufrageto | [[:d:Q267107|Q267107]] | 43 |- | [[Songtsen Gampo]] | tibeta imperiestro (604-650) | [[:d:Q320122|Q320122]] | 43 |- | [[Atiŝa]] | bengala budhana sciulo | [[:d:Q320150|Q320150]] | 43 |- | [[Cheech Marin]] | usona aktoro | [[:d:Q73007|Q73007]] | 43 |- | [[Anne Tyler]] | usona romanisto | [[:d:Q235615|Q235615]] | 43 |- | [[Dan Simmons]] | usona romanisto | [[:d:Q297538|Q297538]] | 43 |- | [[Haing S. Ngor]] | usona aktoro | [[:d:Q312364|Q312364]] | 43 |- | [[Charlie Kaufman]] | usona scenaristo | [[:d:Q312751|Q312751]] | 43 |- | [[Henry Winkler]] | usona aktoro | [[:d:Q343983|Q343983]] | 43 |- | [[John Pilger]] | aŭstralia ĵurnalisto | [[:d:Q471546|Q471546]] | 43 |- | [[Kalki Koechlin]] | | [[:d:Q3192216|Q3192216]] | 43 |- | [[Masih Alinejad]] | | [[:d:Q6783266|Q6783266]] | 43 |- | [[Ryan Coogler]] | | [[:d:Q7383978|Q7383978]] | 43 |- | [[William S. Gilbert]] | angla dramisto, poeto kaj ilustristo (1836–1911) | [[:d:Q348513|Q348513]] | 42 |- | [[Gedun Gyatso]] | Dalai-lamao de Tibeto (1476-1542) | [[:d:Q25259|Q25259]] | 42 |- | [[Howard Stern]] | usona aktoro | [[:d:Q348603|Q348603]] | 42 |- | [[Albert Brooks]] | usona aktoro | [[:d:Q356303|Q356303]] | 42 |- | [[Johann Ludwig Burckhardt]] | svisa esploristo kaj orientalisto | [[:d:Q39691|Q39691]] | 42 |- | [[Genmei]] | tennoino de Japanio | [[:d:Q233224|Q233224]] | 42 |- | [[Mark Kelly]] | eksa astronaŭto, usona senatano por Arizono ekde 2021 | [[:d:Q357510|Q357510]] | 42 |- | [[Sayyid Abul Ala Maududi]] | sudazia islama akademiulo, Fondinto de Jamaat-e-Islami (1903–1979) | [[:d:Q369907|Q369907]] | 42 |- | [[John Hughes]] | usona reĝisoro, scenaristo kaj produktanto (1950-2009) | [[:d:Q311263|Q311263]] | 42 |- | [[Neil Postman]] | usona verkisto kaj akademiano | [[:d:Q436131|Q436131]] | 42 |- | [[Kōgyoku]] | japana imperiestrino | [[:d:Q235296|Q235296]] | 42 |- | [[Fritz Leiber]] | usona verkisto de fantazio, hororo kaj sciencfikcio (1910–1992) | [[:d:Q313185|Q313185]] | 42 |- | [[Knud Rasmussen]] | dana esploristo kaj antropologo | [[:d:Q312769|Q312769]] | 42 |- | [[Conradin]] | Duko de Ŝvabio, Reĝo de Jerusalemo kaj Reĝo de Sicilio; la lasta reganto de la Ŝtaŭfen-dinastio | [[:d:Q158246|Q158246]] | 42 |- | [[Ibn Khordadbeh]] | persa geografo kaj oficisto (mortis 913) | [[:d:Q380004|Q380004]] | 42 |- | [[Sue Grafton]] | usona verkisto | [[:d:Q234865|Q234865]] | 42 |- | [[Klemento de Ohrid]] | mezepoka bulgara erudiculo | [[:d:Q158504|Q158504]] | 42 |- | [[Thibaut la 1-a de Navaro]] | Reĝo de Navaro de 1234 ĝis 1253 | [[:d:Q314562|Q314562]] | 42 |- | [[Arne Garborg]] | norvega verkisto | [[:d:Q467497|Q467497]] | 42 |- | [[Ellen Terry]] | angla aktorino (1847–1928) | [[:d:Q241966|Q241966]] | 42 |- | [[Ban Zhao]] | ĉina verkisto kaj politikisto je la antikveco | [[:d:Q177081|Q177081]] | 42 |- | [[Celso]] | greka filozofo de la 2-a jarcento | [[:d:Q315370|Q315370]] | 42 |- | [[Eileen Chang]] | ĉin-naskita usona eseisto, romanisto kaj scenaristo | [[:d:Q197155|Q197155]] | 42 |- | [[Kim Seong-su]] | sudkorea edukisto, aktivulo, ĵurnalisto, entreprenisto kaj politikisto | [[:d:Q208203|Q208203]] | 42 |- | [[Stephen Leacock]] | kanada ekonomiisto kaj humoristo | [[:d:Q508029|Q508029]] | 42 |- | [[Jajadeva]] | hinda, vaiŝnava, sanskrita poeto (12-a jarcento) | [[:d:Q335015|Q335015]] | 42 |- | [[Frederick Jackson Turner]] | usona historiisto | [[:d:Q548462|Q548462]] | 42 |- | [[Yasmina Reza]] | franca dramisto kaj aktorino | [[:d:Q297794|Q297794]] | 42 |- | [[Henry Ward Beecher]] | usona aboliciista pastro | [[:d:Q1607404|Q1607404]] | 42 |- | [[George Osborne]] | brita politikisto | [[:d:Q332493|Q332493]] | 42 |- | [[Tadamichi Kuribayashi]] | japana militisto | [[:d:Q297013|Q297013]] | 42 |- | [[Georgie Henley]] | brita aktorino | [[:d:Q228875|Q228875]] | 42 |- | [[Anita Brookner]] | angla romanisto kaj arthistoriisto (1928–2016) | [[:d:Q237687|Q237687]] | 42 |} {{Wikidata list end}} 83jb67hkikdlpwl7vidp9j7568mnisc 0 907829 9363315 9075029 2026-04-29T12:18:16Z Sj1mor 12103 9363315 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''René Frédéric THOM''' (2 septembro 1923 - 25 oktobro 2002) estis franca [[matematikisto]], kiu ricevis la [[Medalo Fields|Fields Medalon]]<ref>https://www.mathunion.org/imu-awards/fields-medal/fields-medals-1958</ref> en 1958. Li faris sian reputacion kiel [[Topologio|topologo]], pluirante al aspektoj de kio estus nomita singulareco-teorio; li iĝis mondfama inter la pli larĝa akademia komunumo kaj la klera ĝenerala publiko pro unu aspekto de tiu lasta intereso, lia laboro kiel fondinto de katastrofteorio (poste evoluigita fare de Christopher Zeeman). En 1958 Thom ricevis la Medalon Fields ĉe la [[Internacia Kongreso de Matematikistoj]] en [[Edinburgo]] por la fundamentoj de la teorio de kobordismo, kiuj jam ĉeestis en lia tezo. Li estis invitita preleganto ĉe la Internacia Kongreso de Matematikistoj ankoraŭ du fojojn: en 1970 en [[Nico]] kaj 1983 en [[Varsovio]] (kiun li ne ĉeestis). == Referencoj == {{referencoj}}{{Projektoj}}{{bibliotekoj}} {{vivtempo|Thom, Rene}} [[Kategorio:Francaj matematikistoj]] [[Kategorio:Lernintoj de École Normale Supérieure (strato Ulm, Parizo)]] [[Kategorio:Medalo Fields]] [[Kategorio:Francaj semiotikistoj]] [[Kategorio:Membroj de la franca Akademio de Sciencoj]] [[Kategorio:Teoriaj biologoj]] [[Kategorio:Topologoj]] [[Kategorio:Studentaro de la Universitato de Parizo]] 4nyadmnrlwzgtz5vry6x9s0asm9hh5y 0 908067 9363476 9345300 2026-04-29T19:30:21Z Sj1mor 12103 9363476 wikitext text/x-wiki {{informkesto sanktulo}} '''Fidelis de Sigmaringen''' (fakta nomo ''Markus Rey'' aŭ ''Roy'', n. la 1-an de oktobro 1578 en [[Sigmaringen]]; m. la 24-an de aprilo 1622 en [[Seewis]] en [[kantono Grizono|Grizono]]) estis doktoro pri [[filozofio]] kaj [[juro]], katolika [[pastro]] kaj [[martiro]]. La 29-an de junio 1746 la katolika [[papo]] [[Benedikto la 14-a]] deklaris lin [[sanktulo]]. Li studis filozofion kaj juron en la [[universitato de Frajburgo]]. En 1603 li doktoriĝis pri filozofio. De 1604 ĝis 1610 li akompanis la [[Freiherr|baronon]] ''Wilhelm von Stotzingen'' dum ties vojaĝoj tra [[Francio]], [[norda Italio]] kaj [[Hispana Nederlando]], perfektigante siajn konojn de eŭropaj lingvoj kaj kulturoj. La postajn du jarojn li en Frajburgo ankoraŭ restis ĉe la barono, sed samtempe daŭrigis la studon de juro. En 1611 li doktoriĝis pri "ambaŭ juroj", do pri la [[civila juro|civila]] kaj [[eklezia juro]]j. Poste li ricevis prestiĝan pozicion de juĝisto de la supera juĝejo de la ŝtato [[Hohenzollern-Sigmaringen]]; laŭ siatempaj dokumentoj li ricevis la kromnomon "advokato de la malriĉuloj". Malgraŭ tiu favora posteno, malinstigita de misadministrado kaj korupto, li jam la sekvan jaron 1612 aliĝis al la [[monaĥa ordeno]] de [[kapucenoj]]. Lia frato Georg jam apartenis al la kapucenoj, ricevinte la monaĥan nomon ''Apollinaris'', kaj Markus mem ricevis la religian nomon "Fidelis" ("la lojala"). Li estis altirita al la ordeno pro ĝia engaĝiĝo en la katolika renoviga movado post la [[Koncilio de Trento]]. En 1616 li fondis kapucenan monaĥejon en [[Biberach an der Riß]], en 1617 li servis kiel predikisto en Altdorf apud [[Weingarten (Virtembergo)]], [[Bludenz]] en [[Vorarlbergo]] kaj Kientzheim apud [[Kaysersberg]] en [[Alzaco]], en 1618 li funkciis kiel [[guardiano]], en [[Rheinfelden (Badeno)]]. En 1619 li servis kiel predikisto en [[Feldkirch]] kaj en 1620 li servis kiel superulo en [[Friburgo]] en [[Svislando]]. En 1621 li iĝis guardiano de la [[Kapucena monaĥejo en Feldkirch]]. Li vojaĝis kiel misiisto nome de la papa kongregacio por katolika misiado tra la teritorioj de [[Svislando]], kie multaj kristanoj preferis la novajn reformistajn ekleziojn. Tiam li ankaŭ kontaktiĝis kun la religiaj perturboj en Grizono, kie la konfesiaj disputoj fariĝis perfortaj kaj pliseverigitaj de politikaj tensioj. Kiam kadre de la [[Tridekjara milito]] trupoj de la [[habsburga regno]] [[Aŭstrio]] okupis partojn de la "Libera Ŝtato de la Tri Ligoj", el kiu poste kreskis la svisa [[kantono Grizono]], laŭ la oficiala regulo de la okupantoj la reformismo de [[Lutero]] estis tolerata, kaj neniu estu devigita transiri al la katolikismo, sed predikistoj de la reformismoj de [[Zvinglo]] kaj [[Kalvino]] devus forlasi la regionon kaj diservoj de tiuj reformismoj estus kontraŭleĝaj. La lokuloj tre malkontentis pri tiuj leĝoj, kaj kvankam Fidelis ne respondecis pri ili, li tamen kiel reprezentanto de la katolikismo iĝis tiom atakata de la ribelantoj, ke fine la 24-an de aprilo 1622 apud [[Seewis]] grupo de ribelaj kamparanoj mortigis la sole irantan monaĥon. {{Projektoj}}{{ĝermo|katolikismo}} [[Kategorio:Katolikaj sanktuloj]] swtfnlny9atvvcb2rgbeois3vhdnxxv 0 909877 9363314 9095562 2026-04-29T12:17:42Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9363314 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo|nomo=Jean-Christophe Yoccoz|bildo=Yoccoz Jean-Christophe.jpg|priskribo=Jean-Christophe Yoccoz en 2009|naskiĝdato=29-a de majo 1957|naskiĝloko=Parizo, Francio|mortodato=3-a de septembro 2016|mortoloko=Rio-de-Ĵanejro, Brazilo|nacieco=franca|profesio=matematikisto|konata_pro=dinamika sistemteorio|premioj=[[Medalo Fields]] (1994)}} '''Jean-Christophe Yoccoz''' (naskiĝis la [[29-a de majo]] [[1957]] en [[Parizo]], [[Francio]] – mortis la [[3-a de septembro]] [[2016]] en [[Rio-de-Ĵanejro]], [[Brazilo]]) estis franca matematikisto konata pro siaj kontribuoj al [[dinamika sistemteorio]] kaj [[analiza geometrio]]. En [[1994]], li ricevis la [[Medalo Fields|Medalon Fields]], unu el la plej prestiĝaj premioj en matematiko. == Biografio == Yoccoz frekventis la [[École Normale Supérieure]] en Parizo kaj doktoriĝis sub la gvido de [[Michael Herman]], ankaŭ eminenta matematikisto en la kampo de dinamikaĵoj. Lia esplorado temis pri la teorio de analizaj dinamikaj sistemoj, kaj li precipe kontribuis al la kompreno de malstabilecoj kaj strukturoj de [[Hamiltona sistemo|Hamiltonaj sistemoj]] kaj [[Difeomorfismo|difeomorfismoj]]. Li estis profesoro ĉe la [[Collège de France]], unu el la plej altprestigiaj akademiaj institucioj en Francio. == Kontribuoj al matematiko == Yoccoz famiĝis pro la solvo de kelkaj malfermitaj problemoj rilataj al: * [[Linearigeblo]] de holomorfaj dinamikaj sistemoj (teoremo de Yoccoz pri la [[Siegel-disko]]); * Klasifikado de unudimensiaj realaj difeomorfismoj; * Stabila dinamiko kaj [[Entropio (dinamika sistemteorio)|entropio]]; * Konstruaĵoj de ekzotikaj dinamikaj kondutoj en glataj sistemoj. Liaj rezultoj estas vaste aplikataj en kaj [[pura matematiko]] kaj [[Aplikata scienco|aplikataj sciencoj]], inkluzive de [[fiziko]] kaj [[biologio]]. == Premioj kaj honoroj == * '''1994''': [[Medalo Fields]]<ref>https://www.mathunion.org/imu-awards/fields-medal/fields-medals-1994</ref>, dum la [[Internacia Kongreso de Matematikistoj]] en Zuriko. * Membro de la [[Franca Akademio de Sciencoj]]. * Invita preleganto ĉe pluraj internaciaj konferencoj. == Morto == Jean-Christophe Yoccoz mortis subite dum li partoprenis konferencon en [[Rio-de-Ĵanejro]], [[Brazilo]], en [[2016]]. == Referencoj == <references></references> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.college-de-france.fr/ Profilo ĉe la Collège de France] * [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Yoccoz/ Biografio ĉe MacTutor Historio de Matematiko] {{vivtempo|Yoccoz, Christophe}} [[Kategorio:Francaj matematikistoj]] [[Kategorio:Lernintoj de École Normale Supérieure (strato Ulm, Parizo)]] [[Kategorio:Membroj de la franca Akademio de Sciencoj]] [[Kategorio:Medalo Fields]] [[Kategorio:Oficiroj de la Honora Legio]] byvywlxaulh9glnuwi1ekxym7p3pxx4 0 910335 9363671 9360968 2026-04-30T07:24:26Z Sj1mor 12103 Verŝajne ne Ĝanka 9363671 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Kurapaty - 07.jpg|eta|La tomboj en Kuropatoj]] La '''nokto de ekzekutitaj poetoj''' ({{l-be|Ноч расстраляных паэтаў}}<ref>Маракоў, Леанід (2006). Толькі адна ноч. Минск. с. 180.</ref>) estis la ekzekuto de pli ol 100 reprezentantoj de la belorusa intelekta elito - elstaraj figuroj de kulturo, arto kaj scienco, same kiel publikaj figuroj de [[Belorusa SSR]] - en la nokto de la 29a-30a de oktobro 1937, en la keloj de la interna malliberejo de [[Minsko|Minska]] [[NKVD]] (la plej multaj estis poste rehabilititaj)<ref>Маракоў Л. Ахвяры і карнікі. Мн.: Зміцер Колас, 2007 г.</ref>. Tiel, en ĉi tiuj tagoj, la subpremoj efektivigitaj de la Sovetunia gvidado en tiuj jaroj en la tuta lando (la Granda Teruro) atingis sian pinton en Belorusio, ekde la 4a de marto 1937 ĝis la 22-a de majo 1938 (444 tagoj). Ĉirkaŭ 100 mil homoj estis subpremitaj en Belorusio (averaĝe, 230 homoj estis arestitaj nokte). Kuropatoj estas la plej granda tombo en Belorusio por viktimoj de subpremoj. Centmiloj da korpoj estis entombigitaj ĉi tie fare de la NKVD, kaj post la [[Falo de Sovetunio]], monumento estis kreita tie. Inter la mortigitaj estis Miĥas Čarot - konata pro famigi la belorusan popolkanton Kupalinka tra la mondo. <ref>Маракоў, Леанід (2007). Ахвяры і карнікі (білоруською) . Мінськ: Зміцер Колас. с. 440.</ref> == En arto == * [[Kupala]] (2020) estas la sola plenlonga filmo dediĉita al la historio de Belorusio tra la vivo de ĝia ĉefa poeto, [[Janka Kupala]], la kulmino de la intrigo estis tiu okazaĵo en 1937. == Fontoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Granda purigo]] [[Kategorio:Kulturo de Belorusio]] [[Kategorio:Historio de Belorusio]] [[Kategorio:Belorusa SSR]] [[Kategorio:1937 en Sovetunio]] mrnfcfj4c1oyc3rbnsskk2vasn6ewbk 0 912130 9363693 9159056 2026-04-30T08:29:03Z Sj1mor 12103 9363693 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Lídia JORGE''' GCIH (naskiĝis la 18-an de junio 1946 en Boliqueime, [[Algarve]]) estas eminenta portugala [[romanisto]] kaj aŭtoro kies verkado estas reprezenta de lastatempa stilo de portugala skribo, la laŭdira "Postrevolucia Generacio". La romanoj de Lídia Jorge estis tradukitaj en plurajn lingvojn. <ref>{{Cite web|last=Marques|first=Susana Moreira|date=2015-06-14|title=Lídia Jorge: Música e imagens gratificadoras|url=https://www.publico.pt/2015/06/14/culturaipsilon/noticia/lidia-jorgemusica-e-imagens-gratificadoras-1698869|access-date=2025-06-10|website=PÚBLICO|language=pt}}</ref> == Vivo == Lydia Jorge naskiĝis en 1946 en la vilaĝo Boliqueime en [[Algarve]], Portugalio, al familio kiu elmigris el Italio. Ŝi diplomiĝis ĉe la [[Universitato de Lisbono]] kun grado en romanika [[filologio]] kaj instruis, interalie, en [[Angolo]] (1968-1970) kaj [[Mozambiko]] (1970-1974) dum la lastaj jaroj de la [[Portugala kolonia milito|kolonia milito]], en kiu ŝia edzo partoprenis kiel milita [[piloto]]. Ŝi divorcis en [[1977]] kaj ekde tiam loĝas en [[Lisbono]]. Ŝi veraŭtoras [[kolumno]]<nowiki/>n por la populara gazeto ''[[Público (Portugalio)|Público]]''. == Verkado == En 1980, ŝia unua romano, '''La Tago de Mirindaĵoj''' (''O Dia dos Prodígios''), estis publikigita, kiu proksimas al magia realismo kaj fariĝis unu el la mejloŝtonoj de la nova portugala literaturo de la postrevolucia periodo. Ŝiaj du sekvaj libroj, publikigitaj en 1982 kaj 1984, estis sukcesaj en Portugalio, kaj pro ambaŭ ŝi gajnis la Lisbonan Premion dufoje. En 1988, ŝia libro ''A Costa dos Murmúrios'' ("La Marbordo de Murmuroj") estis publikigita. La libro baziĝas sur ŝiaj memoroj pri la tempo, kiam ŝi vivis en [[Afriko]] kaj spertis propraokule la Portugalan Kolonian Militon. La libro igis ŝin unu el la plej gravaj verkistinoj en Portugalio. Tra la jaroj, ŝi gajnis gravajn literaturajn premiojn en Portugalio kaj eksterlande. La ĉefaj temoj de ŝia verkado estas la jenaj: * la kolonia kaj diktatora pasinteco * la signifo de revolucioj * streĉitecoj inter moderna kaj postmodern socio * konfliktoj inter generacioj * familiaj disrompoj * la virina kondiĉo * [[elmigrado]] == Verkaro == * ''O Dia dos Prodígios'' (La Tago de Mirinfanoj) - 1980 * ''O Cais das Merendas'' (La Piknika Piero) - 1982 * ''Notícia da Cidade Silvestre'' (Novaĵoj el Silvestre City) - 1984 * ''A Costa dos Murmúrios'' (La Murmura Marbordo) - 1988 * ''A Última Dona'' - 1992 * ''O Jardim Sem Limites'' (La Senlima Ĝardeno) - 1995 * ''O Vale da Paixão'' (La Valo de Pasio) - 1998 * ''O Vento Assobiando nas Gruas'' (La Vento Fajfanta en la Gruoj) - 2002 * ''Combateremos a Sombra'' (Ni Batalos Kontraŭ Ombro) - 2007 * ''A Noite das Mulheres Cantoras'' (Nokto de la Virinoj Kantistinoj) - 2011 * ''Os Memoráveis'' (La Memorindaĵoj) - 2014 * ''Estuário'' (Estuaro) - 2018 * ''Misericórdia'' - 2022 == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.plcs.umassd.edu/pdfs/plcs2-pt3.pdf#search=%22l%C3%ADdia%20jorge%22 Surmetanta la “Donacon “ de Reprezentado] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070222023348/http://www.plcs.umassd.edu/pdfs/plcs2-pt3.pdf#search=%22l%C3%ADdia%20jorge%22 |date=2007-02-22 }}: [http://www.plcs.umassd.edu/pdfs/plcs2-pt3.pdf#search=%22l%C3%ADdia%20jorge%22 ''instrumentalinade''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070222023348/http://www.plcs.umassd.edu/pdfs/plcs2-pt3.pdf#search=%22l%C3%ADdia%20jorge%22 |date=2007-02-22 }} Lídia Jorge, de Ana Paula Ferreira {{Bibliotekoj}}{{Vivtempo|Jorge, Lídia}} [[Kategorio:Portugalaj verkistoj]] [[Kategorio:Verkistinoj]] ahugzn1imye7nng9xp4g2b4s58gioqd 0 912947 9363319 9126614 2026-04-29T12:22:15Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9363319 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Jean-François LE GALL''' (naskiĝis la 15-an de novembro 1959) estas franca matematikisto specialiĝinta pri [[probabloteorio]] kaj [[stokastikaj procezoj]]. Li estas konata precipe pro siaj laboroj pri [[Brownaj arboj]] kaj [[superprocezoj]]. En 2019 li ricevis la [[Wolf-premio pri matematiko|Wolf-premion pri matematiko]], unu el la plej prestiĝaj premioj en matematiko. == Vivo kaj kariero == Le Gall diplomiĝis ĉe la [[École normale supérieure (Parizo)|École normale supérieure]] kaj doktoriĝis en 1982 sub gvidado de [[Marc Yor]]. Li nun estas profesoro ĉe la [[Universitato Parizo-Sud]] kaj membro de la [[Franca Akademio de Sciencoj]]. == Gravaj kontribuoj == * Disvolvo de la teorio de [[Brownaj arboj]] * Studoj pri [[du-dimensia Browna movo]] * Pioniraj laboroj pri [[ramifaj procezoj]] * Kontribuoj al la teorio de [[superprocezoj]] == Premioj kaj honoroj == En 2019, Le Gall ricevis la Wolf-premion pri matematiko<ref>[https://wolffund.org.il/jean-francois-le-gall/]</ref> kune kun [[Greg Lawler]] "por siaj profundaj kontribuoj al la teorio de stokastikaj procezoj, precipe Brownaj arboj kaj superprocezoj". Aliaj gravaj premioj: * [[Premio Loève]] (1997) * [[Premio Fermat]] (2005) * Membro de la [[Franca Akademio de Sciencoj]] (ekde 2013) == Elektitaj publikaĵoj == * ''Spatial Branching Processes, Random Snakes and Partial Differential Equations'' (1999) * ''Brownian Motion, Martingales, and Stochastic Calculus'' (2016) * ''The Brownian Snake and Solutions of Δu = u² in a Domain'' (1999) == Vidu ankaŭ == * [[Brownaj arboj]] * [[Stokastikaj procezoj]] * [[Probabloteorio]] * [[Brownaj movoj]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * MathGenealogy 14419 * [https://www.imo.universite-paris-saclay.fr/~jflegall/ Oficiala retejo] {{bibliotekoj}} {{vivtempo|Le Gall, Jean-François}} [[Kategorio:Francaj matematikistoj]] [[Kategorio:Probabloteoriistoj]] [[Kategorio:Wolf-premiitoj pri matematiko]] [[Kategorio:Lernintoj de École Normale Supérieure (strato Ulm, Parizo)]] [[Kategorio:Membroj de la franca Akademio de Sciencoj]] [[Kategorio:Studentoj de Universitato Pierre-kaj-Marie-Curie (Parizo)]] beydbcp8ztmryf6dif63etzqano1j4k 0 913041 9363783 9125715 2026-04-30T11:08:44Z Sj1mor 12103 /* Referencoj */ 9363783 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Ivanoe BONOMI''' (n. la 18-an de oktobro 1873 en [[Mantuo]]; m. la 20-an de aprilo 1951 en [[Romo]]) estis itala politikisto kaj Prezidanto de la [[Konsilio de Ministroj de Italio|Konsilio de Ministroj]] ([[Ĉefministro de Italio|Ĉefministro]]). <ref name="treccani">{{Cite web|last=Cortesi|first=Luigi|date=1971|title=BONOMI, Ivanoe in "Dizionario Biografico degli Italiani"|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ivanoe-bonomi_%28Dizionario-Biografico%29/|access-date=4 November 2022|website=[[Treccani]]|language=it}}</ref> == Vivo == Bonomi unue studis natursciencojn (diplomiĝante en 1896) kaj poste juron (1900). Li aliĝis al la Itala Socialista Partio ( PSI ) en 1893. Bonomi, kiu komence traktis agrarajn aferojn, ankaŭ verkis por la partiaj gazetoj ''Avanti!'' kaj ''Critica Sociale''. Li estis forpelita el la PSI en 1912 pro sia subteno al la [[Ital-turka milito|milito en Libio]]. Li poste fondis la Italan Socialistan Reformpartion ( PSRI ) kun aliaj. Li estis membro de la [[Itala Parlamento|Deputita Ĉambro]] de 1909 ĝis 1924. Bonomi publikigis, interalie, ''Le vie nuove del socialismo'' (1907) kaj ''Dal socialismo al fascismo (De [[Socialismo]] al [[Faŝismo]]''). Bonomi estis Ministro pri Publikaj Konstrulaboroj en la ministerio de Paolo Boselli de 1916 ĝis 1917, Ministro pri Milito en la ministerioj de [[Francesco Saverio Nitti|Francesco Nitti]] kaj [[Giovanni Giolitti]] en 1920, kaj en 1921 Ministro pri Financoj. De la 4-a de julio 1921 ĝis la 26-a de februaro 1922, Bonomi funkciis kiel Ĉefministro. Bonomi provizore retiriĝis de politiko kiam la faŝistoj ekregis. Dum la germana okupado de Romo, li estis prezidanto de la kontraŭfaŝisma roma [[Comitato di Liberazione Nazionale|''Comitato di Liberazione Nazionale'']]. Post la liberiĝo de Romo de la germana okupado, li anstataŭigis [[Pietro Badoglio|Pietro Badoglion]] kiel [[registarestro]] la 18-an de junio 1944, kaj samtempe estris la Ministerion pri Eksterlandaj Aferoj. Lia registaro demisiis la 19-an de junio 1945. [[Dosiero:Orlando_Bonomi_Nitti.jpg|maldekstra|eta|[[Vittorio Emanuele Orlando]], Bonomi kaj [[Francesco Saverio Nitti]] dum sidanta de la [[Konstitucianta Asembleo de la Itala Respubliko|itala Konsistiga Asembleo]] en 1946.]] En la [[Itala Respubliko|respubliko]] fondita en 1946, Bonomi estis Prezidanto de la [[Italia Senato|Senato]] de 1948 ĝis sia morto en 1951. Li estas entombigita en la tombejo Volta Mantovana. La taglibro de Bonomi de la 2-a de junio 1943 ĝis la 10-a de junio 1944, publikigita en 1947, estas grava fonto por ĉi tiu periodo. == Referencoj == {{Referencoj}}{{Projektoj}}{{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Bonomi, Ivanoe}} [[Kategorio:Italaj kontraŭfaŝistoj]] [[Kategorio:Italaj rezistantoj]] [[Kategorio:Italaj ministroj pri internaj aferoj]] [[Kategorio:Ministroj pri eksteraj rilatoj de Italio]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Italio]] 20yixx5j2aspzook4nu2yltarxlscx4 0 913047 9363522 9335663 2026-04-29T21:46:54Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363522 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |koloro = pink |nomo = Verda araego |dosiero = Ara ambigua.JPG | dosiero larĝo=250px |priskribo de dosiero = En Schmiding Zoo, Aŭstrio |regno = ''[[Animalia]]'', Bestoj |filumo = ''[[Chordata]]'', Ĥorduloj |klaso = ''[[Aves]]'', [[Birdoj]] |ordo = ''[[Psittaciformes]]'', Psitakoformaj |superfamilio = ''[[Psittacoidea]]'' |familio = ''[[Psittacidae]]'', [[Papagedoj]] |subfamilio = ''[[Arinae]]'' |tribo = ''[[Arini (tribo)|Arini]]'' |genro = ''[[Ara (genro)|Ara]]'' |specio = '''Verda araego''', ''A. ambiguus'' |dunomo = ''Ara ambiguus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Matthäus Bechstein|Bechstein]], 1811) |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 250px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = [[Arealo]] |sinonimo = ''Psittacus ambiguus'' <small>[[Johann Matthäus Bechstein|Bechstein]], 1811</small> |statuso = CR | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2020 |title=''Ara ambiguus'' |volume=2020 |page=e.T22685553A172908289 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-3.RLTS.T22685553A172908289.en |access-date=19a de Novembro 2021}}</ref> }} '''Verda araego''' aŭ '''Granda verda makao''' (''Ara ambiguus'', laŭ kio ankaŭ ''Ambigua arao'') estas granda [[Suda Ameriko|sudamerika]] [[papago]] el [[tribo (biologio)|tribo]] ''[[Arini (tribo)|Arini]]'', membro de [[neotropiso|neotropisa]] grupo de papagoj konataj kiel [[arao]]j. Ĝi estas [[draste endanĝerigita]] [[Centrameriko|centr-]] kaj [[Sudameriko|sud-amerika]] [[papago]] trovebla en [[Nikaragvo]], [[Honduro]], [[Kostariko]], [[Panamo]], [[Kolombio]] kaj [[Ekvadoro]].<ref name=forshaw>{{cite book | first= Joseph M.| last= Forshaw|author2=Cooper, William T.|year= 1981|orig-date=1973, 1978|edition=corrected second| title= Parrots of the World|publisher=David & Charles, Newton Abbot, London|isbn=0-7153-7698-5}}</ref> Oni agnoskis du [[alopatria]]jn [[subspecio]]jn; nome la [[nomiga subspecio]], ''Ara ambiguus'' ssp. ''ambiguus'', vivas el [[Honduro]] ĝis [[Kolombio]], dum ''Ara ambiguus'' ssp. ''guayaquilensis'' ŝajne estas [[endemio]] de restaĵoj de sekaj arbaroj en la suda marbordo de Pacifiko en [[Ekvadoro]].<ref name=Viteri2016>Viteri Herrera, Carlos Fabián (2016). [https://repositorio.ug.edu.ec/items/76ab47e6-dfd9-459c-b763-d8308b221e9e Modelamiento de nicho ecológico del Guacamayo Verde Mayor (ARA AMBIGUUS GUAYAQUILENSIS CHAPMAN, 1925): implicaciones para su conservación (Masters)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250726172357/https://repositorio.ug.edu.ec/items/76ab47e6-dfd9-459c-b763-d8308b221e9e |date=2025-07-26 }} (en hispana). Facultad de Ciencias Naturales, Universidad de Guayaquil. Alirita la 18an de Aŭgusto 2019.</ref> La nomiga subspecio vivas en la kanopeo de malsekaj tropikaj arbaroj kaj en Kostariko estas kutime asocia kun la arbo nomita ''almendro'',<ref>Sed tute ne [[migdalarbo]], kvankam tio estas la signifo en la hispana.</ref> ''Dipteryx oleifera''.<ref name=Chassot2012>{{Cite journal|url =http://parksjournal.com/wp-content/uploads/2012/09/PARKS-18.1-Chassot-10.2305IUCN.CH_.2012.PARKS-18-1.OC_.en_.pdf |title = CONNECTIVITY CONSERVATION OF THE GREAT GREEN MACAW'S LANDSCAPE IN COSTA RICA AND NICARAGUA (1994-2012)|last1 = Chassot|first1 = Olivier |last2 = Monge Arias|first2 = Guisselle |date =1 March 2012|journal = PARKS |doi =10.2305/IUCN.CH.2012.PARKS-18-1.OC.en |volume=18 |issue=1 |access-date =18 August 2019|doi-broken-date = 10 June 2025}}</ref> ==Taksonomio== La Verda araego apartenas al la [[genro]] ''Ara'', kie estas aliaj grandaj papagoj, kiel la [[skarlata arao]], la [[milita arao]], kaj la [[bluflava arao]].<ref name=ITISAra>{{Cite web|url=https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=177659 |title=ITIS Standard Report Page – Ara |author=<!--Not stated--> |date=2006 |website=ITIS |publisher=United States government |access-date=19a de Aŭgusto 2019}}</ref> Tiun birdon la unua priskribis kaj ilustris en 1801 la franca natursciencisto [[François Le Vaillant]] por sia ''Histoire Naturelle Des Perroquets'' laŭ la nomo "le grand Ara militaire", uzante haŭton deponitan en la ''[[Muséum national d'histoire naturelle]]'' en [[Parizo]]. Le Vaillant asertis, ke ne certas ĉu la birdo estas vere aparta specio de papago, aŭ, laŭ li pensis plej verŝajne, ĝi estas specifia varia raso de la milita arao, sed tamen, li devis mencii, ke ties ekzisto meritas notaĵon.<ref>{{cite book |last=Le Vaillant |first=François |date=1801 |title=Histoire Naturelle Des Perroquets |volume=1 |url=https://biodiversitylibrary.org/page/40067121 |location=[[Paris]] |publisher=chez Levrault |at=pl.6, pg.15,16 |language=fr |doi=10.5962/bhl.title.60852 |author-link=François Le Vaillant}}</ref><ref name=Peterson1>{{cite web |url=http://www.zoonomen.net/cit/RI/SP/Prio/prio00921a.jpg |title=Richmond Index -- species & subspecies, Version 1.138 |last=Peterson |first=Alan P. |date=2006 |website=Zoonomen – Zoological Nomenclature Resource |publisher=Alan P. Peterson |access-date=19a de Aŭgusto 2019}}</ref> La birdo estis poste tiukadre nomita ''Psittacus ambiguus'' (Ambigua psitako) fare de la [[Turingio|turingia]] [[Johann Matthäus Bechstein]] en la unua parto de la kvara volumo, publikigita en 1811, de la serio ''Johann Latham's Allgemeine Uebersicht der Vögel'', nome ege etendita [[Germana lingvo|germanlingva]] traduko de la verko de la anglo [[John Latham (ornitologo)|John Latham]] nome ''A General Synopsis of Birds''. Bechstein mencias la malpretecon de Vaillant konsideri ĝin kiel sendependa specio, sed klarigas, ke ekzameninte vivantan birdon, li konsideras ĝin valida specio, menciante la grandodiferencon kaj nombrante multajn aliajn karakterojn kiujn li vidis distingaj.<ref name=Peterson1/><ref>{{cite book |last=Bechstein |first=Johann Matthäus |date=1811 |title=Johann Latham's Allgemeine Uebersicht der Vögel |volume=4 |issue=1 |url=https://biodiversitylibrary.org/page/54265756 |location=[[Nuremberg]] |publisher=Adam Gottlieb Schneider und Weigel |page=65 |language=de |doi=10.5962/bhl.title.138319 |author-link=Johann Matthäus Bechstein}}</ref> Post preskaŭ 200 jaroj, la [[Dunoma nomenklaturo|dunoman nomon]] oni ŝanĝis el ''Ara ambigua'' al ''Ara ambiguus'' en 2004, ĉar oni decidis, ke la vorto ''ara'' estas fakte "maskla", spite la finaĵon en -'''a'''.<ref>{{cite journal |author=Richard C. Banks |author2=Carla Cicero |author3=Jon L. Dunn |author4=Andrew W. Kratter |author5=Pamela C. Rasmussen |author6=J. V. Remsen Jr. |author7=James D. Rising |author8=Douglas F. Stotz |date=1a de Julio 2004 |title=Forty-Fifth Supplement to the American Ornithologists' Union ''Check-List of North American Birds'' |journal=The Auk |volume=121 |issue=3 |pages=985–995 |doi=10.1642/0004-8038(2004)121[0985:FSTTAO]2.0.CO;2 |s2cid=86087198 |doi-access=free }}</ref> Estas du subspecioj kiuj estas [[Disa distribuado|geografie izolaj]] ĝis nun: nome ''Ara ambiguus'' ssp. ''ambiguus'', kiu havas la plej grandan distribuan teritorion ([[Centrameriko]] kaj norda [[Sudameriko]]),<ref name="1956- 1991">{{Cite book|title=The atlas of parrots of the world|last=Alderton |first=David |date=1991 |publisher=T.F.H. Publications|isbn=0-86622-120-4|location=Neptune City, NJ|oclc=23932560}}</ref> kaj ''Ara ambiguus'' ssp. ''guayaquilensis'', kiu vivas nur en Ekvadoro.<ref name=Viteri2016/><ref name="Efemérides">{{cite web |url=http://www.efemerides.ec/1/julio/papagayo_de_guayaquil.htm |title=Papagayo de Guayaquil |author=<!--Not stated--> |website=Efemérides |publisher=Difusión Cultural |language=es |access-date=18a de Aŭgusto 2019}}</ref><ref name=ITISguaya>{{Cite web|url=https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=714461 |title=ITIS Standard Report Page – Ara ambiguus guayaquilensis |author=<!--Not stated--> |date=2006 |website=ITIS |publisher=United States government |access-date=19a de Aŭgusto 2019}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title = Great Green Macaw (Ara ambiguus) – BirdLife species factsheet|url = http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=1550|website = BirdLife International|access-date = 13a de Oktobro 2015|date = 2015|archive-date = 4a de Marto 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160304104259/http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=1550}}</ref> La ekvadora subspecio estis foje referencita kiel '''Arao de Chapman''' aŭ '''Verda arao de Chapman'''.<ref name = forshaw/><ref name="1956- 1991"/> La usona natursciencisto [[Frank Chapman (ornitologo)|Frank M. Chapman]] mortpafis la [[holotipo|tipan]] specimenon de sia proponita nova taksono en 1922 surmonteto en ma montaro Ĉongon, dudek mejlojn nordoriente de [[Guayaquil]], Ekvadoro, kaj estis la unua kiu priskribis la taksonon en 1925 en reporto al la ĵus kolektitaj birdohaŭtaĵoj kiujn li estis kunportintaj al Usono el Ekvadoro.<ref>{{cite web |url=http://www.zoonomen.net/cit/RI/SP/Anth/anth00848a.jpg |title=Richmond Index -- species & subspecies, Version 1.138 |last=Peterson |first=Alan P. |date=2006 |website=Zoonomen – Zoological Nomenclature Resource |publisher=Alan P. Peterson |access-date=19a de Aŭgusto 2019}}</ref> Pro la morfologia ŝanĝiĝemo de ssp. ''guayaquilensis'', kun kelkaj specimenoj de ĉi tiu taksono identigeblaj kiel la milita makao, en 1996 Berg kaj Horstman, mem referencante Fjeldså ''et al.'', menciis ke ĝi eble plej bone estus sinonimigita kun ''A. militaris'', aŭ sugestis, ke eble ekzistas genfluo inter ĉiuj tri populacioj.<ref name=Cornejo2015>{{cite journal |last=Cornejo |first=Xavier |date=December 2015 |title=Las especies emblemáticas de flora y fauna de la ciudad de Guayaquil y de la provincia del Guayas, Ecuador |url=https://www.researchgate.net/publication/308333831 |journal=Revista Científica Ciencias Naturales y Ambientales |volume=9 |issue=2 |pages=65, 66 |doi=10.53591/cna.v9i2.239 |language=es |issn=1390-8413 |access-date=20 August 2019|doi-access=free }}</ref><ref name=Berg1996>{{cite journal |last1=Berg |first1=Karl S. |last2=Horstman |first2=Eric |date=1996 |title=The Great Green Macaw ''Ara ambigua guayaquilensis'' in Ecuador: first nest with young |url=http://www.neotropicalbirdclub.org/wp-content/uploads/2014/12/Cotinga-05-1996-53-54.pdf |journal=Cotinga |volume=5 |pages=53–54 |access-date=20a de Aŭgusto 2019}}</ref> Studo de 2015 komparanta la mitokondrian [[DNA]]-on de malsamaj populacioj de la milita makao kaj ĉi tiu specio trovis ke kvankam ĉi tiuj du specioj estas klare diferencigitaj, same kiel malsamaj populacioj de la milita makao en Meksiko, neniu genetika diferenco inter ssp. ''guayaquilensis'' kaj la nomiga taksono estis trovita (almenaŭ koncerne la mitokondriojn). Ĉi tio indikas ke la divido de ĉi tiu specio en du subspeciojn verŝajne ne estas taksonomie valida.<ref>{{cite journal |last1=Eberhard |first1=Jessica R. |last2=Iñigo-Elias |first2=Eduardo E. |last3=Enkerlin-Hoeflich |first3=Ernesto |last4=Paùl Cun |first4=E. |s2cid=86370580 |date=1 December 2015 |title=Phylogeography of the Military Macaw (Ara militaris) and the Great Green Macaw (A. Ambiguus) Based on MTDNA Sequence Data |journal=The Wilson Journal of Ornithology |volume=127 |issue=4 |pages=661–669 |doi=10.1676/14-185.1 |url=https://digitalcommons.lsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2171&context=biosci_pubs |url-access=subscription }}</ref> Estas ankaŭ eble ke la ekvadoraj populacioj ne ĉiuj apartenas al ssp. ''guayaquilensis''. [[File:Ara ambiguus -captive-8a.jpg|thumb|left|Masklo en kaĝo.]] ==Aspekto== La Verdaj araegoj estas la plej grandaj papagoj en sia natura teritorio, la dua plej peza araa specio (kvankam ili estas relative pli mallongvostaj ol aliaj grandaj araoj kiel la [[Verdflugila arao]] kaj tial ili estas iom pli mallongaj), kaj la tria plej peza papaga specio en la tuta mondo. Ĉi tiu specio averaĝe longas 85–90 cm kaj pezas 1.3 kg.<ref name = "CRC">''CRC Handbook of Avian Body Masses, 2nd Edition'' de John B. Dunning Jr. (Editor). CRC Press (2008), {{ISBN|978-1-4200-6444-5}}.</ref> Ili estas plejparte verdaj kaj havas ruĝecan frunton kaj palbluajn malsuprajn dorson, pugon kaj suprajn vostoplumojn. La vosto estas brunruĝa kun tre palblua pinto. La nuda vizaĝhaŭto estas ornamita per linioj de malgrandaj malhelaj plumoj, kiuj estas ruĝecaj ĉe pli maljunaj kaj inaj papagoj.<ref name = birdlife-1550>{{cite web| publisher =BirdLife International (2008)|url = http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=1550&m=0 |title = Species factsheet: ''Ara ambiguus'' | access-date = 24a de Julio 2008}}</ref> Junuloj havas grizkolorajn okulojn anstataŭ nigrajn, estas pli senkoloraj kaj havas pli mallongajn vostojn, kiuj havas flavajn pintojn.<ref name=ParrotEncyclo>{{cite web |url=https://www.parrots.org/encyclopedia/great-green-macaw# |title=Great Green Macaw (Ara ambiguus) |author=<!--Not stated--> |date=2019 |website=Parrot Encyclopedia |publisher=World Parrot Trust |access-date=20a de Aŭgusto 2019}}</ref> La ĉefa morfologia distingo kun la subspecio ''guayaquilensis'' estas, ke ĉi tiu birdo havas pli malgrandan, pli mallarĝan bekon.<ref name=ParrotEncyclo/> La Verda araego aspektas supraĵe simila al, kaj povas facile esti konfuzita kun, la [[milita arao]] kie iliaj teritorioj koincidas. == Distribuado kaj habitato == La Verda araego vivas en tropikaj arbaroj en la atlantikaj malsekaj malaltebenaĵoj de [[Centrameriko]] de [[Honduro]] ĝis [[Panamo]] kaj [[Kolombio]],<ref name=Chassot2012/> kaj en [[Sudameriko]] en la pacifikaj marbordaj malaltebenaĵoj en Panamo, Kolombio kaj okcidenta [[Ekvadoro]], kie ili ankaŭ troviĝas en falfoliaj (sezonaj), sekaj tropikaj arbaroj.<ref name=Berg2007>{{Cite journal|url =https://www.researchgate.net/publication/227726016 |title = Great Green Macaws and the annual cycle of their foodplants in Ecuador|last1 = Berg|first1 = Karl|date = 2007|journal = Journal of Field Ornithology |volume=78 |issue=1 |pages=1–10 |doi=10.1111/j.1557-9263.2006.00080.x |access-date=18a de Aŭgusto 2019 |last2 = Socola|first2 = Jacqueline|last3 = Angel|first3 = Rafael}}</ref> En Kolombio, kie ambaŭ specioj troviĝas, ĝi preferas pli humidajn arbarojn ol la proksime rilata [[milita arao]].<ref name=LibRojoAvesColom>{{cite book |last1=Botero–Delgadillo |first1=Esteban |last2=Andrés Páez |first2=Carlos |date=Januaro 2014 |chapter=Ara ambiguus – Guacamaya Verdelimón |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/274310070 |title=Libro rojo de aves de Colombia, Volumen 1: bosques húmedos de los Andes y la costa Pacífica |url=http://www.humboldt.org.co/es/noticias/zona-prensa/item/707-libro-rojoaves1 |location=Bogotá |publisher=Editorial Pontificia Universidad Javeriana, Instituto Alexander von Humboldt, Ministerio de Ambiente y Desarrollo Sostenible |pages=160–163 |isbn=978-958-716-671-2 |language=es }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191220104756/http://www.humboldt.org.co/es/noticias/zona-prensa/item/707-libro-rojoaves1 |date=2019-12-20 }}</ref> La vivejo kie ĝi reproduktiĝas en Kostariko estas preskaŭ nesezona, ĉiamverda [[pluvarbaro]], kun pluvo ĉirkaŭ dek monatojn jare, precipitaĵo de 1 500 ĝis 3 500 mm jare, kaj averaĝa temperaturo de 27 °C dum la tuta jaro.<ref name=Monge2009b>{{cite journal |last1=Monge |first1=Guisselle |last2=Chassot |first2=Olivier |last3=Ramírez |first3=Oscar |last4=Alemán |first4=Indalecio |last5=Figueroa |first5=Alfredo |last6=Brenes |first6=Dayling |date=1a de Junio 2012 |title=Temporada de nidificación 2009 de ''Ara ambiguus'' y ''Ara macao'' en el Sureste de Nicaragua y Norte de Costa Rica |url=https://www.zeledonia.com/uploads/7/0/1/0/70104897/16-1-005-monge.pdf |journal=Zeledonia |volume=16 |issue=1 |pages=3–14 |access-date=25a de Aŭgusto 2019}}</ref> En Kostariko la vivejoj kie verdaj makaegoj troviĝas dum la [[reprodukta sezono]] estas dominitaj de la ''almendro''<ref>Sed ne migdalarbo, spite la signifon.</ref> (''Dipteryx oleifera'') kaj ''Pentaclethra macroloba'', kun sekundare [[Rafio]] (''Raphia'' spp.) en malsekejoj.<ref name=Chassot2007/> Ĝi kutime observatas sub 600 m super marnivelo en Kostariko dum la reprodukta sezono, sed disiĝas al pli altaj altitudoj ĝis 1000 m post reproduktado, kaj videblas ĝis 1500 m en suda Panamo.<ref name=":0" /><ref name=ParrotEncyclo/><ref name=LibRojoAvesColom/><ref name=Chassot2007>{{Cite journal|url =https://www.researchgate.net/publication/259892874 |title = Biología de la Conservación de ''Ara ambiguus'' en Costa Rica, 1994-2006 |last1 = Chassot|first1 = Olivier|date = 2007|journal = Mesoamericana |language=es |access-date =25a de Aŭgusto 2019 |last2 = Monge Arias|first2 = Guisselle|volume = 11 |issue = 2 |pages=43–49 |last3 = Powell|first3 = George}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj|2}} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Ara ambiguus}} *[http://www.xeno-canto.org/sounds/uploaded/DABODLPUPA/Great_Green_Macaw2_2-13-10_CR_olmstead.mp3 Voĉo de ''Ara ambiguus''] *[https://www.parrots.org/encyclopedia/great-green-macaw# Alvoko, filmetoj] {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Papagoj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] 83i6761hn2il2bodho4fl0by74vkp9h 0 913355 9363526 9309655 2026-04-29T21:55:58Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363526 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |koloro = pink |nomo = Verda konuro |dosiero = Green Parakeet -in tree -South Texas-8.jpg | dosiero larĝo=250px |priskribo de dosiero = Nomiga subspecio en Suda Teksaso, Usono |regno = ''[[Animalia]]'', Bestoj |filumo = ''[[Chordata]]'', Ĥorduloj |klaso = ''[[Aves]]'', [[Birdoj]] |ordo = ''[[Psittaciformes]]'', Psitakoformaj |superfamilio = ''[[Psittacoidea]]'' |familio = ''[[Psittacidae]]'', [[Papagedoj]] |subfamilio = ''[[Arinae]]'' |tribo = ''[[Arini (tribo)|Arini]]'' |genro = ''[[Psittacara]]'' |genro aŭtoritato = [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], 1825 |specio = '''Verda konuro''', ''P. holochlorus'' |dunomo = ''Psittacara holochlorus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1859) |mapo de vivoteritorioj = Psittacara holochlorus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 250px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Teritorio de la verda konuro ''[[sensu lato]]''<br> inkludante la Sokoran kaj Pacifikan konurojn |sinonimo = |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2018 |title=Green Parakeet ''Psittacara holochlorus'' |volume=2018 |page=e.T62296899A132190435 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T62296899A132190435.en |access-date=6a de Aprilo 2023}}</ref> | subdividoj = Subspecioj | subdividoj = }} La '''Verda konuro''' (''Psittacara holochlorus'') estas mezgranda, ĉefe brilverda [[papago]] de la [[genro]] ''[[Psittacara]]''.<ref name="worldparrottrust">{{cite web |title=GREEN CONURE (Psittacara holochlorus) |url=https://www.parrots.org/encyclopedia/green-conure |publisher=World Parrot Trust |access-date=8a de Aprilo 2023}}</ref> Kiel difinita de la [[Internacia Ornitologia Unuiĝo]] (IOU) Ĝi troviĝas en [[Meksiko]], kaj suda Teksaso en la Valo Rio Grande.<ref name=IOC13.1>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/parrots/ |title=Parrots, cockatoos |website=IOC World Bird List |version =v 13.1 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Januaro 2023 |access-date=18a de Februaro, 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Verdan konuron [[specipriskribo|formale priskribis]] en 1859 la angla zoologo [[Philip Sclater]] laŭ la [[dunoma nomo]] ''Conurus holochlorus'' baze sur specimeno kiu estis kolektita apud la urbo [[Xalapa]] en la subŝtato [[Veracruz]] de suda Meksiko.<ref>{{ cite journal | last=Sclater | first=Philip Lutley| author-link=Philip Sclater | year=1859 | title=Descriptions of two new species of American parrots | journal=Annals and Magazine of Natural History; Zoology, Botany, and Geology | series=3nd series | volume=4 | pages=224-226 [224-225] | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/18638139 }}</ref><ref name=peters>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1937 | title=Check-List of Birds of the World | volume=3 | publisher=Harvard University Press | location=Cambridge, Massachusetts | page=186 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14477901 }}</ref> La specia epiteto ''holochlorus'' devenas el vorto de [[antikva greka]] ὁλοχλωρος/''holoĥlōros'' kun la signifo "tutverda" aŭ "tutflava".<ref>{{ cite web | last=Jobling | first=James A. | title=holochlorus | work=The Key to Scientific Names | url=https://birdsoftheworld.org/bow/key-to-scientific-names/search?q=holochlorus | publisher=Cornell Lab of Ornithology | access-date=11a de Marto 2025 }}</ref> La Verdan konuron dekomence oni metis en la genron ''[[Aratinga]]'',<ref name=peters/> sed ĝi estas nun unu el la 12 specioj metitaj en la restarigitan genron ''[[Psittacara]]'', kiun enkondukis en 1825 la irlanda zoologo [[Nicholas Aylward Vigors]].<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=February 2025 | title=Parrots, cockatoos | work=IOC World Bird List Version 15.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=11a de Marto 2025 }}</ref> Oni agnoskis tri [[subspecio]]jn, nome la jenaj:<ref name=ioc/> * ''P. h. brewsteri'' ([[Edward William Nelson|Nelson]], 1928) – nordokcidenta Meksiko * ''P. h. holochlorus'' ([[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1859) – orienta, suda Meksiko * ''P. h. rubritorquis'' (Sclater, PL, 1887) – suda Gvatemalo, Honduro kaj norda Nikaragvo La subspecio ''P. h. rubritorquis'' estis foje konsiderita aparta specio, nome Ruĝgorĝa konuro.<ref name=ioc/> La [[Sokora konuro]] (''Psittacara brevipes'') estis iam konsiderata subspecio.<ref name=ioc/><ref>{{cite journal | last1=Chesser | first1=R.T. | last2=Burns | first2=K.J. | last3=Cicero | first3=C. | last4=Dunn | first4=J.L. | last5=Kratter | first5=A.W | last6=Lovette | first6=I.J. | last7=Rasmussen | first7=P.C. | last8=Remsen | first8=J.V. Jr | last9=Stotz | first9=D.F. | last10=Winker | first10=K. | year=2019 | title=Sixtieth supplement to the American Ornithological Society's ''Check-list of North American Birds'' |journal=The Auk |volume=136 | issue=3 |pages=1-23 |doi=10.1093/auk/ukz042 | doi-access=free }}</ref> La verda konuro estis iam metita en la genron ''[[Aratinga]]'' kiel ''A. holochlora'', sed el ĉirkaŭ 2013 ĝi estis en sia nuntempa genro ''Psittacara''.<ref>{{Cite journal | last1=Chesser | first1=R.T. | last2=Banks | first2=R.C. | last3=Cicero | first3=C. | last4=Dunn | first4=J.L. | last5=Kratter | first5=A.W. | last6=Lovette | first6=I.J. | last7=Navarro-Sigüenza | first7=A.G. | last8=Rasmussen | first8=P.C. | last9=Remsen | first9=J.V.J. | last10=Rising | first10=J.D. | last11=Stotz | first11=D.F. | last12=Winker | first12=K. | date=2014 | title=Fifty-fifth supplement to the American Ornithologists' Union Check-list of North American Birds | journal=The Auk | volume=131 | issue=4 | pages=CSi-CSxv | doi=10.1642/AUK-14-124.1 | doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal | last1=Remsen | first1=J.J.V. | last2=Schirtzinger | first2=E.E. | last3=Ferraroni | first3=A. | last4=Silveira | first4=L.F. | last5=Wright | first5=T.F. | date=2013 | title=DNA-sequence data require revision of the parrot genus ''Aratinga'' (Aves: Psittacidae) | journal=Zootaxa | volume=3641 | issue=3 | pages=296-300 | doi=10.11646/zootaxa.3641.3.9 | url=https://www.researchgate.net/publication/236851895 }}</ref> ==Aspekto== La verda konuro estas 28 ĝis 30,5 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 230 g. Ambaŭ seksoj estas similaj. Plenkreskuloj de ambaŭ subspecioj estas ĝenerale verdaj, kio estas pli pala kaj pli flava sur siaj malsupraj partoj. Iliaj vangoj kaj gorĝo havas variajn kvantojn da ruĝaj makuloj. Iliaj subflugilaj kovriloj estas flavecverdaj kaj la malsupraj flankoj de iliaj flugplumoj kaj vosto estas olivecflavaj. Iliaj irisoj estas oranĝruĝaj ĉirkaŭitaj de nuda palflava haŭto, ilia beko kornokolora, kaj iliaj kruroj kaj piedoj brunecaj. La subspecio ''P. h. brewsteri'' estas ĝenerale iom pli malhela ol la nomiga kaj havas iometan [[Glaŭka|bluverdan]] nuancon sur sia kapo.<ref name=GRPA-BOW>Eitniear, J. C., N. Collar, C. J. Sharpe, kaj P. F. D. Boesman (2020). Green Parakeet (''Psittacara holochlorus''), versio 1.0. En ''Birds of the World'' (S. M. Billerman, B. K. Keeney, P. G. Rodewald, kaj T. S. Schulenberg, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.grnpar.01] Alirita la 5an de Aprilo, 2023</ref> ==Distribuado kaj habitato== La nomiga subspecio de Verda konuro estas indiĝena en orienta Meksiko el [[Nuevo León]] kaj [[Tamaulipas]] suden ĝis [[Veracruz]]. La subspecio ''P. h. brewsteri'' estas en la nordokcidentaj meksikaj subŝtatoj [[Sonora]], [[Sinaloa]], kaj [[Chihuahua]].<ref name=GRPA-BOW/> En [[Usono]], la specio estas setliĝinta en la malsupra [[Riogranda Valo]] de [[Teksaso]]; la deveno de tiu subpopulacio estas nekonata, sed ĝi povus estis derivita el enkondukitaj individuoj pere de natura disiĝo.<ref name=NACC>Chesser, R. T., S. M. Billerman, K. J. Burns, C. Cicero, J. L. Dunn, B. E. Hernández-Baños, R. A. Jiménez, A. W. Kratter, N. A. Mason, P. C. Rasmussen, J. V. Remsen, Jr., D. F. Stotz, kaj K. Winker. 2022. ''Check-list of North American Birds'' (rete). ''American Ornithological Society''. [https://checklist.aou.org/taxa] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200220000000/https://web.archive.org/web/20200220100331/https://checklist.aou.org/taxa |date=2020-02-20 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.texasbirdrecordscommittee.org/texas-state-list |title=Texas State List | date=1a de Januaro, 2023|publisher=Texas Bird Records Committee of the Texas Ornithological Society |access-date=6a de Aprilo, 2023 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Uehling|first1=Jennifer J.|first2=Jason|last2=Tallant|first3=Stephen|last3=Pruett-Jones|title=Status of naturalized parrots in the United States|journal=Journal of Ornithology|year=2019|volume=2019|issue=1–15|pages=907–921|doi=10.1007/s10336-019-01658-7|s2cid=145912200|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10336-019-01658-7|url-access=subscription}}</ref> Oni supozas, ke vidaĵoj en [[Kalifornio]], [[Florido]], kaj [[Nov-Meksiko]] devenas de fuĝoj aŭ liberigoj de kaĝbirdoj kaj tial la specio ne estas en la listoj de tiuj subŝtatoj.<ref>{{cite web |url=https://ebird.org/map/grnpar1?neg=true&env.minX=&env.minY=&env.maxX=&env.maxY=&zh=false&gp=false&ev=Z&excludeExX=false&excludeExAll=false&mr=1-12&bmo=1&emo=12&yr=all&byr=1900&eyr=2023 |title=Green Parakeet eBird species map |author=<!--Not stated--> |website=eBird |publisher=Cornell Lab of Ornithology |access-date=6a de Aprilo, 2023|quote=}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.californiabirds.org/checklist.asp |title=Official California Checklist |author=<!--Not stated--> |date=4a de Februaro, 2023 |publisher=California Bird Records Committee |access-date=6a de Aprilo, 2023 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fosbirds.org/florida-bird-list.html |title=Official Florida State Bird List |date=Novembro 2022 |website= |publisher=Florida Ornithological Society |access-date=6a de Aprilo, 2023 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nmbirds.org/pubs/state-checklist/ |title=Checklist of New Mexico Bird Species |author=Sartor O. Williams III | date=16a de Aŭgusto, 2022|publisher=New Mexico Bird Records Committee |access-date=6a de Aprilo, 2023 }}</ref> En sia indiĝena teritorio, la verda konuro loĝas en duonmalfermaj pejzaĝoj inkluzive de deciduaj arbaroj, [[Galeria arbaro|galeriaj arbaroj]] kaj veprejoj. Ĝi evitas malsekajn malaltebenaĵajn arbarojn kaj tipe troviĝas je altitudoj inter 500 kaj 2 000 m. En Teksaso ĝi troviĝas ankaŭ en urboj kaj vilaĝoj.<ref name=GRPA-BOW/> ==Kutimaro== La verda papago ne migrantas, sed faras lokajn movojn responde al manĝaĵdisponeblo.<ref name=GRPA-BOW/> Ĝia dieto ne estas plene dokumentita sed oni scias, ke ĝi inkluzivas semojn kaj fruktojn. Ĝi povas esti besto damaĝa por kultivaĵoj.<ref name=GRPA-BOW/> La [[reprodukta sezono]] ne estas difinita, sed ŝajne ampleksas almenaŭ januaron ĝis aprilon. Ĝi nestas en arbaj kavaĵoj, kavernoj kaj klifofacoj. La ovodemetado estas de kvar ovoj. La kovado supozeble pluas 23 tagojn; la tempo ĝis elnestiĝo kaj detaloj pri gepatra zorgado ne estas konataj.<ref name=GRPA-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj|2}} * {{Cite book |first=Joseph M. |last=Forshaw |author-link=Joseph Forshaw |title=Parrots of the World; an Identification Guide |others=Illustrated by Frank Knight |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=0-691-09251-6 |year=2006 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/parrotsofworldid0000fors }} * Juniper & Parr (1998). ''A Guide to the Parrots of the World''. Pica Press, East Sussex. {{ISBN|1-873403-40-2}} * Howell, Steven N. G. & Webb, Sophie (1995): ''A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America''. Oxford University Press, Oxford & New York. {{ISBN|0-19-854012-4}} *National Geographic ''Field Guide to the Birds of North America'' {{ISBN|0-7922-6877-6}} *National Audubon Society ''The Sibley Guide to Birds'', by David Allen Sibley, {{ISBN|0-679-45122-6}} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Psittacara holochlorus}} {{Commons|Psittacara holochlorus}} * [http://www.beautyofbirds.com/macawsinfo.htm AvianWeb - Konservostatuso de araoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210213223951/https://www.beautyofbirds.com/macawsinfo.htm |date=2021-02-13 }} * [http://www.wingscc.com/aps/CITES.htm CITES birdoregularo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051212173804/http://www.wingscc.com/aps/CITES.htm |date=2005-12-12 }} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Papagoj]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] 68donqlwcm94buinvhmh2f6ihrkhjwz 0 915012 9363700 9185403 2026-04-30T08:43:21Z Sj1mor 12103 /* Referencoj */ 9363700 wikitext text/x-wiki {{informkesto verkisto}} '''Alice VIEIRA''' (naskita la 20-an de marto 1943 en [[Lisbono]], [[Portugalio]]) estas portugala verkistino (ĉefe [[Porinfana literaturo|porinfana]] kaj [[Porjunula literaturo|porjunula]]) kaj ĵurnalisto. <ref>{{Cite web|url=http://html.editorial-caminho.pt/show_autor__q1area_--_3Dcatalogo__--_3D_obj_--_3D31810__q236__q30__q41__q5.htm|title=Alice Vieira|accessdate=18 March 2010|publisher=Editorial Caminho|language=Portuguese|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100324005257/http://html.editorial-caminho.pt/show_autor__q1area_--_3Dcatalogo__--_3D_obj_--_3D31810__q236__q30__q41__q5.htm|archivedate=24 March 2010|url-status=dead}}</ref> Verkaĵoj el sia verkaro estis tradukitaj en multajn lingvojn. <ref>{{Cite web|url=http://www.nonio.uminho.pt/netescrita/autores/alice_vieira.html|title=Netescrit@|last=Moreira|first=Paulo|website=www.nonio.uminho.pt|access-date=2016-05-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://activa.sapo.pt/casa/2009-05-19-entrevista-alice-vieira2|title=Entrevista: Alice Vieira|website=Revista Activa|access-date=2016-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223120323/http://activa.sapo.pt/casa/2009-05-19-entrevista-alice-vieira2|archive-date=2015-12-23|url-status=dead}}</ref> == Vivo == Ŝi havas diplomon pri germana filologio de la [[Universitato de Lisbono]], sed ŝi dediĉis sin al ĵurnalismo tre frue, direktante la aldonaĵojn ''Juvenil'' kaj ''Catraio'' de ''[[Diário de Notícias]]''. <ref>{{Cite web|url=http://www.dglb.pt/sites/DGLB/Portugues/autores/Paginas/PesquisaAutores1.aspx?AutorId=11744|title=Biografia|website=www.dglb.pt|access-date=2016-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310195849/http://www.dglb.pt/sites/DGLB/Portugues/autores/Paginas/PesquisaAutores1.aspx?AutorId=11744|archive-date=2018-03-10|url-status=dead}}</ref> Ŝi laboris en pluraj porinfanaj televidprogramoj kaj estas konsiderata unu el la plej gravaj portugalaj aŭtoroj de infana kaj junulara literaturo. Ŝi aktive kontribuas al la revuo Audácia de la Komboniaj Misiistoj kaj al la reta "Jornal de Mafra". <ref>{{cite journal|last1=Veloso|first1=Rui Marques|title=Obras de Alice Vieira|journal=Serviço de Orientação da Leitura|page=25|url=http://www.casadaleitura.org/portalbeta/bo/documentos/vo_alice_vieira_d.pdf|publisher=Casa da Leitura}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20231122042537/http://www.casadaleitura.org/portalbeta/bo/documentos/vo_alice_vieira_d.pdf |date=2023-11-22 }}</ref> == Verkaro == === Porjunula literaturo === * 1979 – Rosa, Minha Irmã Rosa * 1979 – Paulina ao Piano * 1980 – Lote 12 – 2º Frente * 1982 – Chocolate à Chuva * 1981 – A Espada do Rei Afonso * 1983 – Este Rei que eu Escolhi * 1984 – Graças e Desgraças na Corte de El Rei Tadinho * 1985 – Águas de Verão * 1986 – Flor de Mel * 1987 – Viagem à Roda do meu Nome * 1988 – Às Dez a Porta Fecha * 1990 – Úrsula, a Maior * 1990 – Os Olhos de Ana Marta * 1991 – Promontório da Lua * 1995 – Caderno de Agosto * 1997 – Se Perguntarem por mim, Digam que Voei * 2001 – Trisavó de Pistola à Cinta * 2008 – Vinte Cinco a Sete Vozes * 2008 – Um Fio de Fumo nos Confins do Mar * 2008 – O Casamento da Minha Mãe * 2008 – A Vida Nas palavras de Inês Tavares * 2010 – Meia Hora Para Mudar a Minha Vida * 2009 – A Lua Não Está à Venda === Libroj por infanoj === * 1986 – De que são Feitos os Sonhos * 1988 – As Mãos de Lam Seng * 1988 – O que Sabem os Pássaros * 1988 – As Árvores que Ninguém Separa * 1988 – Um Estranho Baralho de Asas * 1988 – O Tempo da Promessa * 1990 – Macau: da Lenda à História * 1991 – Corre, Corre, Cabacinha * 1991 – Um Ladrão debaixo da Cama * 1991 – Fita, Pente e Espelho * 1991 – A Adivinha do Rei * 1992 – Rato do Campo, Rato da Cidade * 1992 – Periquinho e Periquinha * 1992 – Maria das Silvas * 1993 – As Três Fiandeiras * 1993 – A Bela Moura * 1994 – O Pássaro Verde * 2006 – Livro com Cheiro a Chocolate * 2007 – Livro com Cheiro a Morango * 2007 – Livro com Cheiro a Baunilha * 2008 – Livro com Cheiro a Caramelo * 2009 – Livro com Cheiro a Canela * 2010 – Livro com Cheiro a Banana * 2010 – Contos de Grimm Para Meninos Valentes * 2010 – Contos de Andersen para Meninos Sem Medo * 2011 – Contos de Perrault para Crianças Aventureiras * 2010 – A Arca do Tesouro (com música de Eurico Carrapatoso) * 2011 – Charada da Bicharada * 2011 – Rimas Perfeitas, Imperfeitas e Mais que Perfeitas === Libroj por plenkreskuloj === * 2010 – Os Profetas (romano) * 2007 – Dois Corpos Tombando na Água (poezio—Prémio Mª Amália Vaz de Carvalho * 2009 – O Que Dói às Aves" (poezio) * 1994 – Esta Lisboa * 1997 – Praias de Portugal * 2003 – Tejo (com fotografias de Neni Glock) * 2004 – Bica Escaldada (kroniko) * 2005 – Pezinhos de Coentrada (kroniko * 2006 – O Que se Leva Desta Vida (kroniko) * 2014 – "Os Armários da Noite" (poezio) == Referencoj == {{Referencoj}}{{Projektoj}}{{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Vieira, Alice }} [[Kategorio:Portugalaj verkistoj]] [[Kategorio:Verkistinoj]] [[Kategorio:Porinfanaj verkistoj]] h581gdp8c1gexc6fsx35l94ih26xnde 0 915695 9363467 9152373 2026-04-29T19:13:38Z Sj1mor 12103 /* Referencoj */ 9363467 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Jorge FERNÁNDEZ Díaz''' ([[Bonaero]], 8-a de julio [[1960]]) estas argentina [[ĵurnalisto]] kaj [[verkisto]]. Liaj libroj kombinas ĵurnalismon kun literaturo. Liaj rakontoj alternas emociajn kaj ĉiutagajn temojn de ordinaraj homoj kun eposaj rakontoj pri kontraŭdiraj herooj. Li ankaŭ elstaris kiel verkisto de [[krimromano]]j. En la lastaj jaroj, li ankaŭ evoluigis sian premsignon kiel politika verkisto, kaj en siaj krimfikcioj kaj en siaj [[eseo]]j. Li verkis dek romanojn, multajn novelojn, kronikojn, recenzojn, eseojn kaj artikolojn. Liaj literaturaj verkoj estis publikigitaj tra tuta [[Latinameriko]] kaj tradukitaj en la francan, italan, portugalan, polan kaj turkan lingvojn. ==Biografio== Li estas filo de hispanoj el Asturio, kiuj elmigris al Argentino. Dum jaroj laboris ĵurnalisme por diversaj gazetoj. En 1991, li verkis kaj publikigis ''El hombre que se inventó a sí mismo'' (La homo, kiu inventis sin mem), la nerajtigita biografio de influa ĵurnalisto Bernardo Neustadt. Jam en la 21-a jarcento li ricevis plurajn premiojn kaj honorojn kiel plej bona ĵurnalisto. Li verkis fikcion el 1985. En 1997 li publikigis ''El dilema de los próceres'', kies ĉefroluloj estas [[Sherlock Holmes]] kaj [[Jorge Luis Borges]]. En 2002 kun bazo en intervjuo al sia patrino, elmigrinto el Asturio, li publikigis ''Mamá'', pri la esperto de elmigrintoj. Por diversaj projketo estis lia mentoro [[Arturo Pérez-Reverte]], ekzemple por serio pri spiono nomita Remil. La 7an de januaro 2025 li estis elektita venkinto de la [[Premio Nadal]] romano pro ''[[El secreto de Marcial]]'' (La sekreto de Marcial).<ref> Sergi Doria (6a de januaro 2025). [https://www.abc.es/cultura/libros/jorge-fernandez-diaz-premio-nadal-20250106175256-nt.html «Jorge Fernández Díaz gana el Premio Nadal con una novela autobiográfica, 'El secreto de Marcial'».] ABC. Konsultita la 7an de januaro 2025. </ref> == Verkoj == '''Romanoj''' * ''Alguien quiere ver muerto a Emilio Malbrán'' (1987). Editorial Nueva América. Colección La Abeja Africana. * ''El Dilema de los próceres: Sherlock Holmes y el misterio del argentino enmascarado'' (1997). Editorial Sudamericana. ISBN 978-950-07-1273-6 * ''Mamá, una historia íntima'' (2002). Editorial Sudamericana. ISBN 978-950-07-2277-3 * ''Fernández'' (2006). Editorial Sudamericana. ISBN 978-950-07-2719-8 * ''La logia de Cádiz'' (2008). Planeta. ISBN 978-950-49-1982-7. * ''La segunda vida de las flores'' (2009). Editorial Sudamericana. ISBN 978-950-07-3107-2 * ''El Puñal'' (2014). Editorial Planeta. ISBN 9789504942429 * ''La Herida'' (2017). Editorial Planeta. ISBN 9789504960317 *''La Traición'' (2020). Editorial Planeta. <nowiki>ISBN 9789504971627</nowiki> *''Cora'' (2024). Editorial Planeta. ISBN 9789504985402 *''[[El secreto de Marcial]]'' (2025). Ediciones Destino. <nowiki>ISBN 9789507326424</nowiki> '''Ĵurnalisma esplorado''' * ''El hombre que se inventó a sí mismo'' (1993). Editorial Sudamericana. ISBN 978-950-07-0829-6 '''Kronikoj kaj noveloj''' * ''Corazones desatados'' (2007). Editorial Sudamericana. ISBN 978-950-07-2870-6 *''La hermandad del honor'' (2010). Editorial Planeta. ISBN 978-950-07-3107-2 * ''Las mujeres más solas del mundo'' (2012). Editorial Ci Capital Intelectual. ISBN 9789876143462 * ''Te amaré locamente'' (2016). Editorial Planeta. ISBN 9789504949688 '''Eseo''' * ''Una historia argentina en tiempo real'' (2021). Editorial Planeta. [https://es.wikipedia.org/wiki/Especial:FuentesDeLibros?isbn=9789504970804 ISBN 9789504970804] '''Aliaj libroj''' * ''Terror. Antología'' (2013). Editorial Planeta. ISBN 9789504930198 * ''Diez lugares contados II'' (2019), kun rakonto de Jorge Fernández Díaz. Planeta. ISBN 978-950-49-6485-8 ==Referencoj== {{Referencoj}}{{Projektoj}}{{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Fernández Díaz, Jorge}} [[Kategorio:Argentinaj verkistoj]] [[Kategorio:Argentinaj ĵurnalistoj]] q9edmjf5zarf15fh84ak4hg4b694wr5 0 916761 9363462 9214301 2026-04-29T19:11:16Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9363462 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Rodolfo Jorge WALSH''' (n. la 9-an de januaro 1927 en Pueblo Nuevo de la Colonia Choele Choel, [[Río Negro (provinco)|Rio Negro]], [[Argentino]] ; m. la 25-an de marto 1977 en [[Bonaero]]) estis argentina ĵurnalisto, verkisto kaj dramisto. Li estis grava membro de la maldekstra - [[Peronismo|peronisma]] organizaĵo ''Montoneros'' . ==Biografio== Li estas konsiderata la fondinto de enketema ĵurnalismo en Argentino kaj de la ĝenro ''»atestigo«'' . En 1977, dum li vivis subtere pro la milita [[diktaturo]] kiu regis ekde 1976, li sendis sian » ''Malferman Leteron de Verkisto al la Milita Ĥunto'' «  al diversaj [[Ĉiutaga gazeto|ĉiutagaj gazetoj]]. En ĝi, li forte kritikis diversajn aspektojn de la milita regado, precipe la gravajn homaj-rajtoj-malobservojn kaj [[murdo]]<nowiki/>jn de [[Opozicio (politiko)|opoziciaj]] membroj. En la sama tago, li estis kidnapita kaj murdita de milicia grupo. Lia korpo neniam estis trovita. Lia letero nun estas konsiderata grava nuntempa dokumento en la [[historio de Argentino]]. En 1968, Walsh verkis la libron ''Quién mató a Rosendo?'' (''Kiu pafis Rosendo G.''), kiu, simile al ''Operación Masacre'', rakontas la murdon de la sindikatestro Rosendo García la 13-an de majo 1966. ''Operación Masacre'' estas nun konsiderita de scienculoj kiel la unua historia [[ne-fikcia]] [[romano]], antaŭiranta ''[[:en:In_Cold_Blood|In Cold Blood]]'' de [[Truman Capote]]. <ref name="Boston2">[http://bostonreview.net/world-books-ideas/rodolfo-walsh-and-argentina-operation-massacre Rodolfo Walsh and the Struggle for Argentina, by Stephen Phelan] October 28, 2013, ''[[Boston Review]]''</ref> La proceso de liaj murdintoj ne komenciĝis ĝis 2005. <ref>[http://www3.terra.com.ar/canales/politica/125/125685.html ''Muerte de Rodolfo Walsh: ordenan detener a 12 militares''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080616000000/https://web.archive.org/web/20080616071631/http://www3.terra.com.ar/canales/politica/125/125685.html |date=2008-06-16 }} Acceso 19-2-2009</ref> <ref>[http://www.agenciacta.org.ar/article4004.html?var_recherche=astiz Piden el juicio oral por el secuestro y asesinato de Rodolfo Walsh] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090221164856/http://www.agenciacta.org.ar/article4004.html?var_recherche=astiz |date=2009-02-21 }} Acceso 19-2-2009</ref><ref>[http://www.lagaceta.com.ar/vernota.asp?id_seccion=9&id_nota=249818 Habrá juicio oral para Astiz por la causa Walsh] Acceso 19-2-2009</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090221183832/http://www.diariojudicial.com.ar/nota.asp?IDNoticia=34385 Juicio oral por el secuestro de Rodolfo Walsh] diariojudicial.com.ar December 17, 2007.</ref> <ref>[http://www.laizquierdadiario.com/ESMA-la-Corte-confirmo-las-condenas-de-Astiz-el-Tigre-Acosta-y-otros-genocidas Supreme Court confirmed the conviction of Astiz, Tigre Acosta and others] 05-13-2015, ''[[La Izquierda Diario]]'' </ref> La "Malferma Letero" estas konsiderata unu el la plej signifaj agoj de rezisto kontraŭ la diktaturo. Monumento al la letero (vitraj platoj kun teksto) estis starigita en iama sekreta torturcentro - la Mekanika Lernejo de la Argentina Mararmeo. == Verkaro == * ''Diez Cuentos Policiales'' (1953) * ''Variaciones en Rojo'' (1953) * ''Antología del Cuento Extraño'' (1956) * ''[[:en:Operación_Masacre|Operación Masacre]]'' (1957) * ''La Granada'' (1965, teatro) * ''La Batalla'' (1965, teatro) * ''Los Oficios Terrestres'' (1965) * ''Un Kilo de Oro'' (1967) * ''¿Quién Mató a Rosendo?'' (1969) * ''Un Oscuro Día de Justicia'' (1973) * ''El Caso Satanovsky'' (1973) * ''Los Oficios Terrestres'' (1986) * ''Cuento para Tahúres y Otros Relatos Policiales'' (1987) * ''Ese Hombre y Otros Papeles Personales'' (1995) == Bibliografio == * '''McCaughan M.''' True Crime: Rodolfo Walsh and the Role of the Intellectual in Latin American Politics, Latin America Bureau. 2000. <nowiki>ISBN 1-899365-43-5</nowiki> * '''Lewis P.H'''. Guerillas and Generals. The «Dirty war» in Argentina. Westport, 2002. * '''Пальдин И.''' Зависимость и фашизм: аргентинский пример // <nowiki>http://saint-juste.narod.ru/dependencia_argentina.html</nowiki> * '''Родольфо Уолш.''' Открытое письмо писателя военной хунте // <nowiki>http://saint-juste.narod.ru/Walsh.html</nowiki> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.irlandeses.org/dilab_walshr.htm Eniro en Vortaro de irlanda latin-amerika Biografio] * (hispane) [https://web.archive.org/web/20060205101154/http://www.literatura.org/Walsh/ Rodolfo Walsh] * (hispane) [http://www.diariomardeajo.com.ar/rodolfowalsh.htm biografio]{{404|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * (hispane) [http://www.rodolfowalsh.org/spip.php?rubrique2 Rodolfo Walsh biografio] * (hispane) [http://www.nuncamas.org/investig/wolf/walsh00.htm El Caso Walsh] * {{IMDb nomo|id=0909841|NAME=Rodolfo Walsh}} * (hispane) [https://web.archive.org/web/20060209013208/http://www.literatura.org/Walsh/rw240377.html Malferma letero al la militista ĥunto] * (hispane) [http://www.rodolfowalsh.org/ 'Rodolfo Walsh' Investigation group] * (hispane) [http://sedici.unlp.edu.ar/handle/10915/38249 Rodolfo Walsh reading part of: Operación masacre, El caso Satanowsky y "Esa mujer"] * [http://www.bostonreview.net/world-books-ideas/rodolfo-walsh-and-argentina-operation-massacre Rodolfo Walsh kaj la Lukto por Argentino de Stephen Phelan por Boston Review, la 28an de oktobro 2013] {{bibliotekoj}} {{vivtempo|Walsh, Rodolfo}} [[Kategorio:Argentinaj verkistoj]] [[Kategorio:Argentinaj ĵurnalistoj]] 37pnexggg08jkl74lmj51lsct9bxb8h 0 916816 9363469 9163829 2026-04-29T19:17:07Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9363469 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Marcelo BIRMAJER''' (n. la 29-a de novembro 1966 en [[Bonaero]]) estas argentina verkisto kaj scenaristo. <ref>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A06E7D7143BF93AA15752C0A9639C8B63|title=An Argentine With Literary Roots in Singer and Roth|work=www.nytimes.com|date=January 29, 2005|accessdate=2005-01-29|first=Larry|last=Rohter}}</ref>Liaj verkoj kovras diversajn ĝenrojn kiel noveloj, romanoj, eseoj, scenaroj, inter aliaj. Pro siaj verkoj li ricevis premiojn, menciojn kaj stipendiojn, kaj pluraj el liaj libroj estis tradukitaj en la italan, nederlandan, germanan kaj portugalan lingvojn. Li ankaŭ kunlaboris kun diversaj presitaj amaskomunikiloj, kaj naciaj kaj internaciaj. Lia plej konata verko estas ''*Dua Krimo*'' . Multaj el la roluloj en la verkoj de Birmajer estas [[Judoj|judaj]], ofte prenante la nomojn Javier kaj Mordechai, kaj la aŭtoro ne hezitas enmeti lokojn kiel [[sinagogo]]<nowiki/>j kaj uzi la motivon de [[Bar-micvo]] . == Verkaro (elektita) == * ''Un crimen secundario.'' * ''Derrotado por un muerto.'' * ''El alma al diablo.'' * ''Un veneno saludable.'' * ''Historias de hombres casados.'' * ''No tan distinto.'' * ''Nuevas historias de hombres casados.'' * ''Últimas historias de hombres casados.'' * ''El Once, un recorrido personal.'' * ''Tres mosqueteros.'' * ''El Fuego más alto.'' * ''Hechizos de Amor.'' * ''El Abogado del Marciano'' == Referencoj == {{Referencoj|colwidth=30em}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.imaginaria.com.ar/13/1/birmajer.htm Biografio kaj labora] (hispane) * {{IMDb nomo|1163417}} {{Bibliotekoj}}{{Vivtempo|Birmajer, Marcelo}} [[Kategorio:Argentinaj eseistoj]] [[Kategorio:Argentinaj verkistoj]] bcfbxzk9hx2nzi0fuxsiisespx4niwg 0 916819 9363468 9163845 2026-04-29T19:14:47Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9363468 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Alberto MANGUEL''' (naskita la 13-an de marto 1948 en [[Bonaero]]) estas argentin-kanada verkisto, ĵurnalisto, tradukisto, redaktisto kaj iama direktoro de la [[Nacia Biblioteko de Argentino]]. Li estas la aŭtoro de multaj nefikciaj libroj, kiel ekzemple ''La Vortaro de Imagaj Lokoj'' (kunverkita kun Gianni Guadalupi en 1980), Historio ''de'' Legado (1996), ''La Biblioteko Nokte'' (2007), kaj ''Iliado kaj Odiseado de Homero:'' Biografio (2008), same kiel romanoj. En 2007, Manguel estis elektita kiel la ĉiujara preleganto por la prestiĝaj Massey-Prelegoj. <ref>{{cite web|url=https://www.espacoatlantida.pt/wp-content/uploads/2022/11/Biography_AM.pdf|title=Biography Alberto Manguel|publisher=Espaco Atlantida|access-date=June 4, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20240424075310/https://www.espacoatlantida.pt/wp-content/uploads/2022/11/Biography_AM.pdf|archive-date=April 24, 2024}}</ref> == Vivo == Manguel kreskis en [[Israelo]], kie lia patro estis [[ambasadoro]]. Kiam li translokiĝis reen al Argentino, li laboris partatempe en [[librovendejo]], kie li kontaktiĝis kun la verkisto [[Jorge Luis Borges]], kiu, pro sia [[blindeco]], bezonis helpon por laŭtlegi, ion kion Manguel priskribis en sia libro ''Tagoj kun Borges.''  Dum la 1970-aj jaroj, li laboris kiel redaktoro por pluraj eŭropaj eldonejoj, kaj dum ĉi tiu tempo li mem komencis verki novelojn. En 1982, Manguel translokiĝis al [[Toronto]] kaj fariĝis kanada civitano, poste translokiĝante al sudo de Francio, kie li loĝis dum 15 jaroj. En 2017, li estis nomumita direktoro de la Nacia Biblioteko de Argentino, kaj li poste translokiĝis reen al Bonaero. Li forlasis Argentinon kiam li estis dudekjara, en 1968. Li loĝis en Tel-Avivo (1948-1955), Bonaero (1955-1968), Parizo (1968-1971), Londono (1972), Tahitio (1973-1974), Milano (1974-1979), Toronto (1980-2000), [[Puatuo-Ĉarentoj]] (2000-2015), Novjorko (2015-2020), kaj Lisbono (ekde 2021). Ekde 2021, li direktis internacian centron por legstudoj en Lisbono, nomitan ''Espaço Atlântida'' en 2023. La biografio de la centro en la retejo legas: "Li fariĝis kanada civitano kaj daŭre identigas sian naciecon kiel unue kaj ĉefe kanada." == Verkaro == === Romanoj === * News From a Foreign Country Came (1991) * Stevenson under the Palm Trees (2003) * El regreso (2005, opero de Oscar Strasny , 2010) * Un amant très vétilleux (2005) * Todos los hombres son mentirosos (2008) === Eseoj === * The Dictionary of Imaginary Places (1980) <small><nowiki>ISBN 0-02-546400-0</nowiki></small> * A History of Reading (1996) * Bride of Frankenstein (1997, статьи о кино) * Into the Looking Glass Wood (1998) * Reading Pictures: A History of Love and Hate (2000) * A Reading Diary (2004) * With Borges (2004) * The Library at Night (2005) * Homer’s The Iliad and The Odyssey: A Biography (2007) * Moebius transe forme == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.nytimes.com/2008/05/15/garden/15library.html?partner=rssnyt&emc=rss&pagewanted=all NYTa artikolo de Alberto Manguel pri lia propra biblioteko] * [https://web.archive.org/web/20090520024142/http://www.geist.com/author/manguel-alberto Alberto Manguel] ĉe ''Geist''.com * [http://www.newstatesman.com/books/2010/05/interview-library-happen Alberto Manguel] intervjuita pri lia nova libro "Leganto pri Legado". * [http://fisher.library.utoronto.ca/alberto-manguel-papers Alberto Manguel Paperoj, Thomas Fisher rara libra Biblioteko] {{Bibliotekoj}}{{Vivtempo|Manguel, Alberto}} [[Kategorio:Oficiroj de la Ordeno Kanada]] [[Kategorio:Kanadaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Argentinaj tradukistoj]] [[Kategorio:Argentinaj verkistoj]] jj8bhuspwyyj73eao6blvi8nm05g0vc 0 916830 9363473 9174246 2026-04-29T19:23:04Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9363473 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Osvaldo SORIANO''' (naskiĝis la 6-an de januaro 1943 en [[Mar del Plata]] ; mortis la 29-an de januaro 1997 en [[Bonaero]]) estis argentina verkisto kaj ĵurnalisto. <ref>[[imdbname:0815023|Osvaldo Soriano]] at the [[Internet Movie Database]].</ref> == Vivo == Soriano komencis labori kiel ĵurnalisto por la gazetoj ''Primera Plana'', ''Panorama'' kaj ''La Opinión'' meze de la 1960-aj jaroj. Lia unua romano, ''Triste, solitario y final'' (Malĝoja, soleca kaj fina), omaĝo al la ĝenro de [[krimromano]], estis publikigita en 1973. La romano estis tradukita en dek du lingvojn. Soriano daŭre laboris kiel ĵurnalisto en Bonaero ĝis la [[militista puĉo]] en 1976. La politika situacio en Argentino devigis lin elmigri al [[Belgio]] kaj poste al [[Parizo]], kie li publikigis la ĉiumonatan revuon ''Sin Censura'' kun [[Julio Cortázar]]. En [[ekzilo]], li verkis kaj publikigis siajn du romanojn ''No habrá más penas ni olvido'' (1978) kaj ''Cuarteles de invierno'' (1980), kiuj ankaŭ estis publikigitaj en Argentino en 1982 kaj igis lin la plej vaste legata vivanta verkisto en Argentino. ''No habrá más penas ni olvido'', priskribo de la perforta [[peronismo]] de la 1970-aj jaroj, estis transformita en filmon de [[Héctor Olivera]] kaj gajnis la [[Arĝenta Urso|Arĝentan Urson]] ĉe la [[Berlinale]]. <ref>{{cite video|title=Biografías - Osvaldo Soriano - No habrá más penas ni olvidos|url=https://www.youtube.com/watch?v=VlTbatExh5I|archive-url=|archive-date=|access-date=27 January 2017|medium=Canal á|time=3:30}}</ref><ref name="tesis"> Prieto Polo, David, ''La subversión de la historia: parodia, humor, cine y música en las novelas de Osvaldo Soriano'', doktoriga disertacio, 2006, Biobibliografía de Osvaldo Soriano [http://biblioteca.ucm.es/tesis/fll/ucm-t29558.pdf] Universidad Complutense de Madrid, alirita la 29an de Januaro 2017</ref> ''"Cuarteles de invierno"'', rakonto pri maljuniĝanta [[boksisto]] kaj tangokantisto dum la milita diktaturo en Argentino, unue eldoniĝis en la itala, franca kaj pola lingvoj. La libro gajnis la italan premion en 1981 por plej bona fremda romano kaj estis adaptita al du filmoj. En 1984, post la reveno de Argentino al [[demokratio]], Soriano revenis al Bonaero. En la sama jaro, ''Artistas, locos y criminales'' estis publikigita. En 1986 sekvis la romano ''A sus plantas rendido un león''. En 1988, ''Rebeldes, soñadores y fugitivos'', kolekto de vivrakontoj, estis publikigita. En 1990, sekvis la romano ''Una sombra ya pronto serás'', kiu estis transformita en filmon en 1994, denove fare de Héctor Olivera. En 1993 li publikigis la romanon ''El ojo de la patria'' kaj ''Cuentos de los años felices'', novelaro kiu antaŭe aperis en la ĉiutaga gazeto ''Página/12. Lia lasta romano La hora sin sombra'' estis publikigita en 1995. En 1996 denove aperis kolekto de artikoloj ''Piratas, fantasmas y dinosaurios'' kaj postmorte, en 1998, ''Memorias del Mister Peregrino Fernández y otros relatos''. == Verkaro == * ''Triste, solitario y final'' (1973) * ''No habra más penas ni olvido'' (1979, en Argentino 1983) * ''Cuarteles de invierno'' (1981, in Argentina 1983) * ''Artistas, locos y criminales (1983)'' * ''No habra más penas ni olvido'' * ''Rebeldes, soñadores y fugitivos'' (1987) * ''A sus plantas rendido un león'' (1988) * ''Cuarteles de invierno'' * ''Una sombra ya pronto serás'' (1990) * ''El ojo de la patria'' (1992) * ''Cuentos de los años felices'' (1993) * ''Una sombra ya pronto serás'' * ''La hora sin sombra'' (1995) * ''Fútbol'' (1998), a compilation of football (soccer) short stories * ''Soriano: un retrato'', Editorial Norma, 2000. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{IMDb name|id=0815023|name=Osvaldo Soriano}} * Osvaldo Soriano at Cinenacional.com (hispane) * [https://web.archive.org/web/20091203111325/http://www.literatura.org/Soriano/Soriano.html Biografio] {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Soriano, Osvaldo }} [[Kategorio:Argentinaj verkistoj]] [[Kategorio:Argentinaj ĵurnalistoj]] b9ucdmgmss4bh7i05ifs75lvrh2enat 0 921924 9363691 9338927 2026-04-30T08:27:21Z Sj1mor 12103 9363691 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''José Gomes Ferreira''' estis portugala verkisto, poeto, ĵurnalisto kaj revoluciulo. Li naskiĝis la 9-an de julio 1900 en [[Porto]] kaj mortis 84-jaraĝa la 8-an de februaro 1985. En la esperantlingva ''[[Antologio de Portugalaj Rakontoj]]'', eldonita en 1959, li reprezentiĝas per sia rakonto ''"La patrino"'', kiun tradukis al Esperanto [[Adolfo Augusto Nunes]]. [[dosiero:1959 Antologio de Portugalaj Rakontoj.jpeg|eta|maldekstra|120ra|{{centre|la ''[[Antologio de Portugalaj Rakontoj]]''}}]] {{ĝermo|verkisto}} {{Projektoj}} {{vivtempo|Gomes Ferreira, J}} [[Kategorio:Portugalaj verkistoj]] jk1fv0piryjjhqh7mjlq6g5b1uj3396 0 922180 9363674 9197701 2026-04-30T07:38:07Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363674 wikitext text/x-wiki {{informkesto politikisto|foto=EPP Congress 2025 Valencia Day 1 (54483888272) (cropped).jpg}} '''Vitalij Volodimirovich Kliĉko''' ({{lang-uk|Віта́лій Володи́мирович Кличко́}}); naskiĝis {{naskiĝdato|1971|7|19}} en [[Belovodskoje]] ([[Kirgiza Soveta Socialisma Respubliko|Kirgiza SSR]])<ref>"[http://www.klitschko.com/vitali-wladimir Vitali Kliĉko]" ([https://web.archive.org/web/20140301130403/http://www.klitschko.com/vitali-wladimir arkivo]). Oficiala retejo de Vitali and Volodomiro Kliĉko.</ref>, estas [[ukrainio|ukraina]] [[politikisto]] kaj iama profesia [[boksisto]]. Li servas kiel urbestro de [[Kievo]]<ref>[http://en.interfax.com.ua/news/general/208052.htmlr Vitali Klitschko sworn in as Kyiv mayor]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([https://web.archive.org/web/20140606225345/http://en.interfax.com.ua/news/general/208052.htmlarkivo]), Interfax-Ukraine (5-a de Junio 2014)</ref>, kaj ankaŭ estas estro de la Urba Ŝtata Administracio de Kievo, plenumante ambaŭ oficojn ekde junio 2014. Kliĉko estas iama gvidanto de la [[Petro Poroŝenko|Petro Poroŝenko-Bloko]]<ref>"[https://www.unian.info/kyiv/1356522-klitschko-resigns-as-bpp-solidarnist-chairman.html Klitschko resigns as BPP Solidarnist chairman]". www.unian.info. 26-a de Majo 2016</ref>, kaj estas iama membro de la [[Ukraina parlamento]]<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20031821 Q&A:Ukrainian parliamentary election] ([https://web.archive.org/web/20201021080306/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20031821 arkivo]), BBC News (23-a de Oktobro 2012)</ref>. Li aktive engaĝiĝis en ukraina politiko en 2005 kaj kombinis tion kun sia profesia boksada kariero ĝis sia emeritiĝo de la sporto en 2013<ref>Furman, Luke (25 December 2013) [http://www.boxingscene.com/vitali-klitschko-rule-out-another-ring-return--73073 Vitali Klitschko Won't Rule Out Another Ring Return] – Boxing News. Boxingscene.com.</ref>. Li havas [[Doktoro|Doktoran Gradon]] pri sportoscienco de la [[Nacia Universitato de Ukrainio pri Sporteduko kaj Sporto]] de Kievo<ref>Weber, Fabian (29 February 2000). "[http://cyberboxingzone.com/boxing/fw32002.htm Calling Dr. Klitschko]". Cyberboxingzone.com.</ref>. == Familio kaj frua vivo == La patro de Kliĉko, Volodomir Rodionoviĉ Klitschko (1947–2011), estis [[generalmajoro]] de la [[Sovetaj Aerfortoj|Sovetia Aerarmeo]] kaj sovetia milita ataŝeo en [[Orienta Germanio]]. Parto de la familio de Vitali mortis dum [[Holodomoro]], dum lia praavo kaj familianoj laŭ la ina linio de lia patrino mortis en la [[Holokaŭsto]]<ref>"[http://blogs.pravda.com.ua/authors/klitchko/4ed0da750d29b/ У день пам'яті]". ([https://web.archive.org/web/20130602203626/http://blogs.pravda.com.ua/authors/klitchko/4ed0da750d29b/ arkivo]), 2-a de junio 2013.</ref>. La fratoj Kliĉko vivis kiel infanoj en [[Ĉeĥoslovakio]] de 1980 ĝis 1985, kie ilia patro estis postenigita kun la [[Ruĝa Armeo|Sovetuniaj Fortoj]]. Ili frekventis lernejon destinitan por infanoj de sovetiaj soldatoj en la urbo [[Mimoň]] en Norda [[Bohemio]]<ref>Vavrouška, Petr (1-a de januaro 2011). [https://radiozurnal.rozhlas.cz/stastne-deti-okupantu-6300041 Šťastné děti okupantů]</ref>. Ili poste vivis en [[Pripjato]], [[Ukraina Soveta Socialisma Respubliko|Ukraina SSR]] de 1985 ĝis 1986, kiam la urbo estis evakuita post la [[nuklea akcidento de Ĉernobilo]].Ilia patro estis unu el la komandantoj respondecaj pri purigado de la efikoj de la katastrofo en 1986 kaj poste estis diagnozita pri kancero. Li mortis en 2011 pro [[Limfomo|limfganglia kancero]]<ref>[https://www.espn.com/boxing/story/%20/id/6769684/vladimir-rodionovich-klitschko-dies-father-wladimir-vitali-klitschko Vladimir Rodionovich Klitschko dies; father of Wladimir and Vitali Klitschko – ESPN] . ESPN.go.com (14-a de Julio 2011)</ref>. == Boksista kariero == Kiel boksisto, Kliĉko gajnis plurajn mondajn pezegulajn ĉampionecojn. Li tenis la titolon de la Monda Boksa Organizo (WBO) de 1999 ĝis 2000, la titolon de la revuo Ring de 2004 ĝis 2005, kaj la titolon de la Monda Boksa Konsilio (WBC) dufoje inter 2004 kaj 2013. Entute, li venkis 15 kontraŭulojn en mondaj pezegulaj titolbataloj<ref>"[https://milnavigator.com.ua/terytorialna-oborona-klychko-kynuv-hranatu-i-lih-pid-tank/ Територіальна оборона: Кличко кинув гранату і ліг під танк]" ([https://web.archive.org/web/20210514223734/https://milnavigator.com.ua/terytorialna-oborona-klychko-kynuv-hranatu-i-lih-pid-tank/ arkivo]). Військовий навігатор . 23-a de Marto 2021.</ref>, kaj faris 12 sukcesajn titoldefendojn. En 2011, Vitali kaj lia pli juna frato Volodomir Kliĉko eniris la [[Guinness-libro de rekordoj|Guinness-Mondajn Rekordojn]] kiel fratoj kun plej multaj venkoj en mondaj pezegulaj titoloj (30 tiutempe; 40 en 2020)<ref>"[https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/100115-most-boxing-heavyweight-world-title-fights-won-by-brothers Most boxing heavyweight world title fights won by brothers]". [[Guinness-libro de rekordoj]]. 2-a de Julio 2011.</ref>. De 2006 ĝis 2015, Vitali kaj Volodomir (ankaŭ plurfoja mondĉampiono) dominis pezegulan boksadon, periodo vaste konata kiel la "Kliĉko-Epoko" de la divizio<ref>"[http://www.boxinginsider.com/columns/can-mariusz-wach-end-the-klitschko-era-of-dominance/ Can Mariusz Wach End the Klitschko Era of Dominance?]" ([https://web.archive.org/web/20190423112147/https://www.sherdog.com/news/articles/Boxing-Wladimir-Klitschkos-Loss-Signals-End-of-Era-96845 arkivo]). 6-a de Novembro 2012</ref>. La lasta batalo de Klitschko estis en 2012, sed li restis la WBC-pezega ĉampiono je la aĝo de 42 jaroj kiam li anoncis sian emeritiĝon en decembro 2013. == Politika kariero == Kliĉko formale komencis sian politikan karieron en 2006 kiam li atingis la duan lokon en la urbestra baloto de Kievo. En 2010, li fondis la partion Ukraina Demokratia Alianco por Reformo (UDAR) kaj estis elektita por ĉi tiu partio en la ukraina parlamenta elekto de 2012. Li estis gvida figuro en la [[Eŭromajdano|Eŭromajdanaj protestoj]] de 2013-2014, kaj li anoncis sian eblan kandidatecon por la ukraina prezidanteco, sed poste retiriĝis kaj subtenis la finan gajninton [[Petro Poroŝenko]]. Li estis elektita urbestro de [[Kievo]] la 25-an de majo 2014<ref>[http://en.interfax.com.ua/news/general/207829.html Klitschko officially announced as winner of Kyiv mayor election] ([https://web.archive.org/web/20140606233223/http://en.interfax.com.ua/news/general/207829.html arkivo]) Interfax-Ukraine, 6-a de junio 2014</ref>. Li estris la balotliston de la gajninto de la ukraina parlamenta elekto de 2014, la Petro Poroŝenko-Bloko, sed rezignis sian parlamentan seĝon por resti kiel urbestro de Kievo<ref>[http://en.interfax.com.ua/news/general/235662.html Klitschko gives up seat in parliament] ([https://web.archive.org/web/20141129205440/http://en.interfax.com.ua/news/general/235662.html arkivo]), Interfax-Ukraine (21-a de Novembro 2014)</ref>. La ​​28an de aŭgusto 2015, la partio UDAR kunfandiĝis en Petro Poroŝenko-Blokon, kaj Kliĉko fariĝis la nova partiestro<ref>[http://en.interfax.com.ua/news/general/286616.html Klitschko becomes leader of Petro Poroshenko Bloc 'Solidarity' party] ([https://web.archive.org/web/20150831175605/http://en.interfax.com.ua/news/general/286616.html arkivo]) Interfax Ukraine, 28-a de aŭgusto 2015</ref>. Kliĉko estis reelektita kiel urbestro la 15an de novembro 2015<ref>[http://en.interfax.com.ua/news/general/304188.html Kyiv Mayor Klitschko reelected with 66.5% of vote, 100% of ballot protocols processed – preliminary data] ([https://web.archive.org/web/20151116205823/http://en.interfax.com.ua/news/general/304188.html arkivo]) Interfax Ukraine, 16-a de novembro 2015</ref>. Kliĉko revivigis UDAR, kaj forlasis Petro Poroŝenko-Blokon en majo 2019 kaj samtempe anoncis, ke UDAR partoprenos en la ukraina parlamenta elekto de 2019 sendepende<ref> [https://www.pravda.com.ua/news/2019/05/18/7215407/ Klitschko said that UDAR will go to the polls] ([https://web.archive.org/web/20190518142234/https://www.pravda.com.ua/news/2019/05/18/7215407/ arkivo]), Ukrayinska Pravda, 18-a de majo 2019</ref>. UDAR ne sukcesis gajni iujn ajn seĝojn<ref>[https://www.ukrinform.net/rubric-elections/2748306-cec-counts-100-percent-of-vote-in-ukraines-parliamentary-elections.html CEC counts 100 percent of vote in Ukraine's parliamentary elections] ([https://web.archive.org/web/20191221101411/https://www.ukrinform.net/rubric-elections/2748306-cec-counts-100-percent-of-vote-in-ukraines-parliamentary-elections.html arkivo]), Ukrinform, 26-a de julio 2019</ref>. Kliĉko estis reelektita por dua oficperiodo kiel urbestro en la komunumaj elektoj de Kievo en 2020, certigante 50.52% de la voĉoj ekde la unua raŭndo de voĉdonado kaj tiel evitante baloton de dua raŭndo. Post la [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|rusia invado de Ukrainio]], Kliĉko fariĝis internacia simbolo de ukraina rezistemo<ref>Mijnssen, Ivo (14-a de Marto 2022). "[https://www.nzz.ch/english/how-the-klitschko-brothers-become-ukrainian-resistance-icons-ld.1674133 How the Klitschko brothers become Ukrainian resistance icons]". Neue Zürcher Zeitung</ref>. == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://klitschko.com/ Oficiala retejo] {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Kliĉko, Vitalij|1971}} [[Kategorio:Ukrainaj politikistoj]] [[Kategorio:Boksistoj]] [[Kategorio:Herooj de Ukrainio]] tuv2d0669w6esnvh6xkwa5ugr3i9pif 1 923469 9363780 9206835 2026-04-30T10:55:22Z ThomasPusch 1869 9363780 wikitext text/x-wiki == Ŝia kolego estis Géza Pál Teleki ??? == Tiu frazo staras sen indiko de fonto tial ???? [[Uzanto:DidiWeidmann|DidiWeidmann]] ([[Uzanto-Diskuto:DidiWeidmann|diskuto]]) 17:16, 3 okt. 2025 (UTC) :En la esperanta biografio pri [[Géza Pál Teleki]], farita en 2019, jes estas referenco, kaj ankaŭ la hungara artikolo konfirmas la kolegecon de ambau (tio ne estas pruvo, mi konsentas, sed tamen almenaŭ estas indiko ke la ligo ne tute malverŝajnas). Kaj laŭ la esplortemoj, lokoj kaj datoj eblas tute kredi ke ili vere estis kolegoj. Ĉu iu havus seriozan dubon pri la aserto? Se jes, sur kiu observo ekestus tiu dubo? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:55, 30 apr. 2026 (UTC) 1mm2ocp7mp0svi32vzxgh46k52ua8fi 0 923691 9363786 9236062 2026-04-30T11:22:06Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363786 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=CN|Mapo en angulo=<!--funkcias eĉ sen valoro!-->|zomo=7}} '''Vuĝou,''' per [[simpligita ĉina skribo]] '''梧州,''' per [[pinjino]] ''Wúzhōu'' estas prefektujnivela milionurbo en la oriento de [[provinco]] [[Gvanŝio]] en suda parto de [[Ĉina Popola Respubliko]]. [[Dosiero:Wuzhou Veranda 20181102-1.jpg|eta|maldekstre|{{centre|Urba sceno en Vuĝou}}]] == Demografio == En [[2020]] la prefektujnivela loĝantaro estis {{nombro|2 820 977}} homoj. == Geografio == La kuntirita urbego kuŝas ĉe kunfluejo de 2 riveroj sur areo {{nombro|12 588}} km² kaj administras 7 dividojn. La [[Tropiko de Kankro]] trairas la urbon bisekcante ĝin. [[Foŝan]] troviĝas 192, [[Ljuĝou]] 217, [[Gujlin]] 225, provinca sidejo [[Naningo]] 316, [[Beihai]] 318, [[Ŝanhajo]] 1319, ĉefurbo [[Pekino]] 1883 km laŭ [https://www.thedistancenow.com/hu/wuzhou_china/shanghai_china]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. == Ekonomio == Vuĝou fariĝis centro de komerco de la sintezaj [[gemo]]j, precipe specialiĝante pri [[korundo]], spinelo kaj [[zirkonio]]. [[Dosiero:Wuzhou Nan Railway Station (1).jpg|eta|maldekstre|{{centre|Stacidomo}}]] == Trafiko == La prefektuja urbo estas atingebla fervoje, ĉefvoje, krome per enlanda [[flughaveno]] kaj per rivera haveno. Pontoj tra ĉiuj riveroj helpas la trafikon. == Klimato == La [[klimato]] estas humida subtropika laŭ [[klimata klasifiko de Köppen]] (Cfa) kun influo de [[musono]]. La vintroj estas mallongaj kaj mildaj, la someroj tre varmaj kaj humidaj, la printempoj nubecaj kaj ofte pluvaj, fine la aŭtunoj sunaj kaj sekaj. La jara averaĝa temperaturo estas {{GdC|21,5}} kaj varias inter {{GdC|18-27}}. Jare averaĝe pluvas 1483 mm, en ĉiuj monatoj pluvas, sed la [[precipitaĵo]] estas pli inter marto-septembro. == Vidindaĵoj == * pluraj preĝejoj * muzeo * memordomo pri [[Sun Jatsen]] == Fontoj == * WikiTrans {{Galerio |larĝo =250px |titolo = Bildoj pri Vuĝou |pozicio =left |fono =#EFDECD |bordero =#00008B |Dosiero:Wuzhou Arcade Buildings (1).jpg|<center>Aĉetstrato |Dosiero:中山纪念堂（梧州）.JPG|<center>Memordomo pri Sun Jatsen |Dosiero:Wuzhou Museum (Front View) 2.jpg|<center>Muzeo |Dosiero:梧州主教座堂.jpg|<center>Katedralo |Dosiero:Baihe Temple (1).jpg|<center>Templo }} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Prefektujnivelaj urboj de Ĉinio]] kzklr3i7okl3sbqrf1797rf5g1hxq0e 0 923810 9363698 9211873 2026-04-30T08:40:04Z Sj1mor 12103 /* Referencoj */ 9363698 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Manuel da Ressurreição}} {{Informkesto verkisto |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font color="white"><big><big>António da Ressurreição<br>(1574-1637)</font></big></big></span> |dosiero =António da Ressurreição (1574-1637).png |priskribo ="Predikon kiun faris la Patro Doktoro Monaĥo Antonio da Resurreyçam", verko eldonita en la 6-a de majo 1629. |dato de naskiĝo =[[1574]]<ref>[https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bressu.html Catholic Hierarchy]</ref> aŭ [[1590]]<ref>[https://www.google.com.br/books/edition/A_History_of_the_Azores_Islands_Handbook/CCYkAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Ant%C3%B3nio+da+Ressurrei%C3%A7%C3%A3o&dq=Ant%C3%B3nio+da+Ressurrei%C3%A7%C3%A3o&printsec=frontcover A History of the Azores Islands]</ref> |loko de naskiĝo ='''Arrifana de Sousa''', apud [[Porto]], [[Portugalio]] |dato de morto =[[8-a de aprilo]] [[1637]] |loko de morto =[[:pt:Lagoa (Açores)|''Lagoa''']], aŭ [[Insulo Sanmigelo]], [[Acoroj]], [[Portugalio]] | alma_mater =* [[Universitato de Koimbro]] }} <big>'''António da Ressurreição'''</big> estis portugala episkopo de la Diocezo de Angra, tie kie li regis inter la 10-a de julio 1635 kaj sia morto.<ref> [https://www.google.com.br/books/edition/A_History_of_the_Azores_Islands_Handbook/CCYkAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Ant%C3%B3nio+da+Ressurrei%C3%A7%C3%A3o&dq=Ant%C3%B3nio+da+Ressurrei%C3%A7%C3%A3o&printsec=frontcover A History of the Azores Islands]</ref> Li estis la 13-a episkopo de Angra kaj li estis sukcedinto de [[:pt:João Pimenta de Abreu|João Pimenta de Abreu]], kiu mortis en la 28-a de decembro 1632. ==Biografio== Frato António da Resurreição estis la filo de João Lopes Soares kaj lia edzino Maria Fernandes, honorindaj kaj justaj homoj. Li estis monaĥo le la [[Dominikanoj|Ordeno de Sankta Dominiko]], kiun li enskribriĝis dum li studis teologion ĉe la Teologia Fakultato de la [[Universitato de Koimbro]]. Post finado de siaj studoj, li instruis ĉe la dominikana monaĥejo en [[Évora]], fariĝante la sacerdota majstro de sia ordeno. Li poste translokiĝis al la dominikana monaĥejo en Koimbro, kie li funkciis kiel ĉefa profesoro ĉe la Universitato de Koimbro dum 16 jaroj. La 1-an de oktobro 1626, li estis nomumita vicprezidanto de la [[:Kongregacio por la doktrino de la kredo|Sankta Ofico]]. En Koimbro, li akiris reputacion pri sia indiferenteco al la mondaj havaĵoj, ĉar li uzis siajn enspezojn por la laboroj de la kolegio de sia ordeno tie. Li ankaŭ akiris reputacion pri saĝeco, do [[:pt:Francisco Ferreira Drummond|Francisco Ferreira Drummond]] registris, ke kiam Frato António da Resurreição ĉeestis la ĝeneralan kapitulon okazintan en Parizo, kie li doktoriĝis, [[Henriko la 4-a (Francio)|Henriko la 4-a]], Reĝo de Francio, ĉeestis la kunvenon kaj estis tiel kontenta pri li, ke la reĝo invitis resti instruante en Parizo. La sama rakonto aperas en la verko de [[:pt:Manuel Luís Maldonado|Manuel Luís Maldonado]]. Malgraŭ la invito, li preferis reveni al sia katedro en Koimbro. Kvankam modesta laŭ naturo kaj trejnado, lia alta rango atingis la Kortegon, kaj al li estis proponita la Episkopejo de [[:pt:Angra do Heroísmo|Angra]]. Konfirmita, li estis konsekrita la 10-an de julio 1635 en la [[:pt:Igreja de Santa Luzia (Lisboa)|Preĝejo de Sankta Brás]] en Lisbono. La konsekradon administris la kolektanto [[:pt:Alessandro Castracani|D. Alessandro Castracani]], tiam titulara episkopo de [[:en:Nicastro|Nicastro]] kaj estonta episkopo de [[:pt:Diocese de Fano-Fossombrone-Cagli-Pergola|Fano]], kun la helpo de la kun-profesoro kaj Episkopo de [[:pt:Gerace|Gerace]] Lorenzo Tramaglio kaj D. Pedro do Rego, kunhelpa episkopo de la Ĉefepiskopejo de Lisbono. Malofta okazo tiutempe, li tuj foriris al sia diocezo, farante sian solenan eniron en Angra la 24-an de julio de la sama jaro. [[Dosiero:D. Frei António da Ressureição.png|eta|maldekstre|300px|<center>Bildo de la Frato António da Ressureição</center>]] En Angra, Frato António da Ressurreição plenumis signifan helpon al la laboroj farataj ĉe la ĉefa kapelo de la [[:pt:Convento de Nossa Senhora da Conceição (Angra do Heroísmo)|Monaĥejo de Conceição]], kie li intencis esti entombigita, kaj al la rekrutado de novaj sacerdotoj. Malgraŭ sia mallonga tempo kiel dioceza guberniestro, li vizitis la paroĥojn de la insuloj [[:pt:Terceira|Terceira]], [[:pt:Graciosa|Graciosa]], [[:pt:Ilha de São Jorge (Açores)|São Jorge]], [[Pico (insulo)|Pico]] kaj [[:pt:Ilha do Faial|Fajalo]]. Sur ĉiuj ĉi tiuj insuloj, li predikis kaj administris [[krismo]]n. Dum sia vizito al Fajalo en 1636, li kreis la paroĥon [[:pt:Ribeirinha (Horta)|Ribeirinha]] kaj malpermesis la okazigon de tagnaŭoj post mallumiĝo. Ankaŭ dum sia restado en Fajalo, li partoprenis en la savo de [[galiono]] minacita je sinko pro ŝtormo: la episkopo eniĝis sur la maron per malforta [[slupo|ŝalupo]], kun levita brustkruco, akompanata de kelkaj kuraĝaj maristoj. La galiono estis savita, kaj la loĝantoj de Fajalo festis la heroaĵon de la episkopo per sonorado de sonoriloj kaj solena [[Te Deum]]. Dum episkopa vizito al la [[Insulo Sanmigelo]], li mortis subite en la urbo [[:pt:Lagoa (Açores)|Lagoa]], la tria sinsekva prelato mortinta sur tiu insulo. Li vivis kaj mortis sankte kaj estis entombigita en la kapelo de la Benita Sakramento de la Paroĥa [[:pt:Igreja de São Sebastião (Ponta Delgada)|Preĝejo de Ponta Delgada]]. Kelkajn jarojn post lia morto, kiam la sidejo estis vaka, la ĉapitro de Angra do Heroísmo sendis la licenciaton Manuel Duarte da Mota<ref>[https://www.google.com.br/books/edition/Archivo_dos_A%C3%A7ores/dYgDAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Manuel+Duarte+da+Mota&pg=PA260&printsec=frontcover Arquivo dos Açores]</ref> al la Insulo Sanmigelo por aranĝi la translokigon de la korpo al la [[:pt:Convento de Nossa Senhora da Conceição (Angra do Heroísmo)|Monaĥejo de la Koncipiĝo de Angra]], ĉar tio estis la deziro de la forpasinta episkopo. Post kiam la tombo estis malfermita, la korpo estis trovita sendifekta kaj kun ĉiuj pontifikaj insignoj, per kiuj li estis entombigita.<ref>Ĉi-artikolo estis tradukita el la portugala Vikipedio samnoma.</ref> ==Vidu ankaŭ== * [[Henriko la 4-a (Francio)|Henriko la 4-a]] (1553-1610) * [[:pt:Alessandro Castracani|Alessandro Castracani]] (1580-1649) katolika prelato kaj episkopo de Fano (1643-1649) * [[:pt:Manuel Luís Maldonado|Manuel Luís Maldonado]] (1644-1711) portugala historiisto, genealogo, katolika sacerdoto kaj militisto * [[:pt:Francisco Ferreira Drummond|Francisco Ferreira Drummond]] (1796-1858) portugala historiisto, paleografo, muzikisto kaj politikisto == Referencoj == {{referencoj|3}}{{Projektoj}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1574]] [[Kategorio:Mortintoj en 1637]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 16-a jarcento]] [[Kategorio:Mortintoj en la 17-a jarcento]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Portugalio]] [[Kategorio:Mortintoj en Portugalio]] [[Kategorio:Portugalaj verkistoj]] [[Kategorio:Portugalaj teologoj]] [[Kategorio:Portugalaj latinistoj]] {{DEFAŬLTORDIGO:Ressureição, António da}} lzn88g2fhipa5im0msqklwvngfbsvis 0 926061 9363529 9225178 2026-04-29T22:56:15Z Surajr7 254027 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Easern Barn owl , Australia.jpg]] → [[File:Eastern Barn owl , Australia.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · obvious typo 9363529 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Orienta turstrigo |koloro = pink |dosiero = Eastern Barn Owl (Tyto javanica stertens), Raigad, Maharashtra.jpg |dosiero larĝo = 250px |priskribo de dosiero = ''T. j. stertens'' <br> Mangaon, [[Maharaŝtro]], [[Barato]] |dosiero2= |regno = [[Animaloj]], ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]], ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]], ''Aves'' |ordo = [[Strigoformaj]], ''Strigiformes'' |familio = [[Titonedoj]], ''Tytonidae'' |genro = ''[[Tyto]]'' |specio = '''Orienta turstrigo''', ''T. javanica'' |statuso = | statuso_sistemo = | statuso_ref = |dunomo = ''Tyto javanica'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788) |mapo de vivoteritorioj = |mapo de vivoteritorioj larĝo = 250px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = |specioj de subdivizio = subspecioj |subdivizio2 = teksto |sinonimo = ''Tyto delicatula'' <small>[[John Gould|Gould]], 1837</small> |vikispecio = Tyto javanica |komunejo = Tyto javanica }} La '''Orienta turstrigo''' (''Tyto javanica'') estas [[strigo]] de la familio [[titonedoj]]. Ĉi tiu estas unu el la du grupoj de strigoj, dum la alia estas [[strigedoj]]. Tiu specio estis kutime konsiderata subspecia grupo kaj kun la grupo de la [[Amerika turstrigo]], de la grupo de [[okcidenta turstrigo]], kaj foje kun la [[Andamana turstrigo]] formas la grupon de la genro ''[[Tyto]]''. La kosmopolita turstrigo estas agnoskita de plimultaj taksonomiaj fakuloj. Kelkaj (kiel la [[Internacia Ornitologia Unio]]) apartigas ilin en diferencaj specioj, kion sekvas tiu artikolo. La Orienta turstrigo estas indiĝena de [[Sudorienta Azio]], [[Nov-Zelando]], kaj [[Aŭstralazio]]. La orienta turstrigo estas noktema en plejparto de sia teritorio, sed en kelkaj pacifikaj insuloj, ĝi ankaŭ ĉasas tage. Ili specialiĝas pri ĉasado de bestoj surgrunde, kaj preskaŭ ĉiu ilia manĝaĵo konsistas el malgrandaj mamuloj, kiujn ili lokalizas per sono, ĉar ilia aŭdo estas tre akra. Ili pariĝas porvive krom se unu el la paro mortiĝas, post kio nova paro povas esti formita. [[Reproduktado]] okazas je diversaj tempoj de la jaro laŭ la loko, kun ovodemetado, averaĝe ĉirkaŭ kvar ovoj, demetitaj en nesto en arba kavaĵo, malnova konstruaĵo aŭ fendeto en klifo. La ino faras la tutan kovadon, kaj ŝi kaj la junaj idoj dependas de la masklo por manĝaĵo. Kiam granda nombro da malgrandaj predoj estas facile haveblaj, la populacioj de turstrigoj povas rapide kreski. König proponis, ke ''Tyto alba delicatula'' estu disigita kiel aparta specio, konata kiel orienta turstrigo, kiu inkludu la subspeciojn ''T. d. sumbaensis'', ''T. d. meeki'', ''T. d. crassirostris'' kaj ''T. d. interposita''.<ref>{{cite book|author1=König, Claus |author2= Weick, Friedhelm |author3= Becking, Jan-Hendrik|title=Owls of the World|url=https://books.google.com/books?id=Rnz1c8olgWcC&pg=PP209|year=2009|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4081-0884-0|page=209}}</ref> ==Taksonomio== [[File:Eastern Barn owl , Australia.jpg|thumb|maldekstre|Ekfluganta Orienta turstrigo]] La Orienta turstrigo estis [[Specipriskribo|formale priskribita]] en 1788 fare de la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun la aliaj strigoj en la [[genro]] ''[[Strix (birdo)|Strix]]'' kaj stampis la [[dunoma nomenklaturo|dunoman nomon]] ''Strix javanica''.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae : secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | page=295 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2896895 }}</ref> Gmelin bazis sian priskribon sur la "Nachteule von Java", kiun estis priskribinta en 1787 la germana botanikisto [[Friedrich von Wurmb]].<ref>{{ cite journal | last=von Wurmb | first=Friedrich | author-link=Friedrich von Wurmb | date=1787 | title=Nachteule von Java | journal=Magazin für das Neueste aus der Physik und Naturgeschichte | volume=4 | issue=2 | pages=10–14 | url=https://books.google.com/books?id=3g5LAAAAcAAJ&pg=RA1-PA10 }}<!-- bound with previous issue --></ref> La Orienta turstrigo estas nun metita kun 16 aliaj turstrigoj en la genron ''[[Tyto]]'', kiun enkondukis en 1828 la sveda natursciencisto [[Gustaf Johan Billberg]].<ref>{{ cite book | last=Billberg | first=Gustaf Johan Billberg | author-link=Gustaf Johan Billberg | date=1828 | title=Synopsis faunae Scandinaviae | volume=Tome 1, Part 2 Aves | at=Table | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/43065231 }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Aŭgusto 2022 | title=Owls | work=IOC World Bird List Version 12.2 | url=https://www.worldbirdnames.org/bow/owls/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=8a de Decembro 2022 }}</ref> La [[turstrigo]] (''Tyto alba'') estis iam konsiderata kun tutmonda distribuado kun ĉirkaŭ 28 subspecioj.<ref name=hbw>{{ cite book | last=Bruce | first=M.D. | year=1999 | chapter=Common barn-owl | editor1-last=del Hoyo | editor1-first=J. | editor2-last=Elliott | editor2-first=A. | editor3-last=Sargatal | editor3-first=J. | title=Handbook of the Birds of the World | volume=5: Barn-owls to Hummingbirds | location=Barcelona, Spain | publisher=Lynx Edicions | isbn=978-84-87334-25-2 | page=71 | chapter-url=https://archive.org/details/handbookofbirdso0005unse/page/71/mode/1up | chapter-url-access=registration }}</ref> En la listo de birdoj subtenita de [[Frank Gill (ornitologo)|Frank Gill]], [[Pamela Rasmussen]] kaj David Donsker je la konto de la [[Internacia Ornitologia Komitato]] (IOK) la turstrigo estas nun disigita en kvar specioj: nome la [[Okcidenta turstrigo]] (''Tyto alba'') (10 subspecioj), la [[Amerika turstrigo]] (''Tyto furcata'') (12 subspecioj), la Orienta turstrigo (''Tyto javanica'') (7 subspecioj) kaj la [[Andamana turstrigo]] (''Tyto deroepstorffi'').<ref name=ioc/> Oni sekvas tiun aranĝon ĉi tie. Subtenon por tiu disigo havigis studo pri [[molekula filogenetiko]] fare de Vera Uva kaj kunlaborantoj publikigita en 2018 kiu komparis la DNA sekvencojn de tri mitokondriaj kaj unu nuklea genlokoj.<ref name=uva>{{Cite journal | last1=Uva | first1=V. | last2=Päckert | first2=M. | last3=Cibois | first3=A. | last4=Fumagalli | first4=L. | last5=Roulin | first5=A. | date=2018 | title=Comprehensive molecular phylogeny of barn owls and relatives (Family: Tytonidae), and their six major Pleistocene radiations | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=125 | pages=127–137 | doi=10.1016/j.ympev.2018.03.013| pmid=29535030 | doi-access=free | bibcode=2018MolPE.125..127U }}</ref> Tiu disigo ne estis adoptita de aliaj taksonomiaj fakuloj kiel la [[The Clements Checklist of Birds of the World|Clements Checklist of Birds of the World]] eltenita de membroj de la Cornell Universitato aŭ de la listo eltenita de [[BirdLife International]] kiu estas uzata de la [[Internacia Unio por Konservado de Naturo]].<ref>{{ cite web | last1=Clements | first1=J.F. | last2=Schulenberg | first2=T.S. | last3=Iliff | first3=M.J. | last4=Fredericks | first4=T.A. | last5=Gerbracht | first5=J.A. | last6=Lepage | first6=D. | last7=Billerman | first7=S.M. | last8=Sullivan | first8=B.L. | last9=Wood | first9=C.L. | year=2022 | title=The eBird/Clements Checklist of Birds of the World: v2022 | url=https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ | access-date=10a de Decembro 2022 }}</ref><ref>{{ cite web | title=Data Zone: HBW and BirdLife Taxonomic Checklist | publisher=BirdLife International | url=https://datazone.birdlife.org/species/taxonomy | access-date=10a de Decembro 2022 }}</ref> Oni agnoskis jenajn sep [[subspecio]]jn:<ref name=ioc/> En ''Handbook of Birds of the World, Volume 5: Barn-owls to Hummingbirds'', the following subspecies are listed:<ref name = bruce1999>Bruce (1999) pp. 34–75</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! Subspecioj !! Aspekto !! Teritorio !! Sinonimoj |- | ''T. j. javanica'' <small>(J. F. Gmelin, 1788)</small> [[File:Pacific Barn owl by wattol - Christopher Watson.jpg|thumb|upright|En Norda Teritorio, Aŭstralio]] || Granda. Simila al la [[Okcidenta turstrigo]] (''Tyto alba''), sed pli malhela supre kaj kun rimarkinda makuleco ĝenerale.<ref name = bruce1999/> || La [[Malaja Duoninsulo]] tra sudaj [[Grandaj Sundoj]] (inklude Kangeanojn, [[Krakatoa]] kaj Milinsulojn); la Alora Arkipelago; insuloj Kalao kaj Tanahjampea en Selajaroj; insulo Kalaotoa kaj eble suda [[Borneo]].<ref name = bruce1999/> ||<small>'''Pacifika turstrigo''' - birdoj de [[Sudorienta Azio]] estas foje metitaj ĉi tien, sed ili ŝajnas pli proksimaj al ''stertens''.</small> |- | ''T. j. delicatula'' <small>(Gould, 1837)</small> [[File:Australian barn owl.jpg|thumb|upright|Dumfluge]] || Simila al ''T. alba''; iomete pli malhela supre, pli makuleca malsupre. Vosto kun kvar malhelbrunaj strioj.<ref name = bruce1999/> || [[Aŭstralio]] kaj proksimaj insuletoj (ne en [[Tasmanio]]); en [[Malgrandaj Sundoj]] (Savu, [[Timoro]], Jako, [[Vetaro]], [[Kisar]], [[Tanimbar]], eble Rote); [[Melanezio]] ([[Nov-Kaledonio]] kaj Insuloj Loyauté, [[Aneityum]], [[Erromango]] kaj [[Tanna (Vanuatuo)|Tanna]] en suda [[Vanuatuo]], [[Salomonoj]] inklude en [[Insulo Bougainville|Bougainville]], Pono, Nissan, [[Buka]] kaj eble en [[Nov-Irlando]] kaj norda [[Nov-Britio]]); okcidenta [[Polinezio]] ([[Fiĝioj]], [[Rotuma]], [[Niue]], [[Samooj]], [[Tonga]] kaj [[Valiso kaj Futuno]]); enkondukita en [[Insulo Lord Howe]], sed nun formortigita tie.<ref name = bruce1999/> || <small>'''Aŭstralia turstrigo''' – inkludas ''bellonae'', ''everetti'', ''kuehni'', ''lifuensis'' kaj ''lulu''.<br>Informoj pri nigrecaj turstrigoj en Fiĝioj postulas esploradon.</small> |- | ''T. j. sumbaensis'' <small>(Hartert, 1897)</small> || Granda, aparte ĉe la beko. Simila al ''javanica''; blankeca vosto kun nigraj strioj.<ref name = bruce1999/> || Endemio en [[Sumba]].<ref name = bruce1999/> || |- | ''T. j. meeki'' <small>(Rothschild & Hartert, 1907)</small> || Granda. Simila al ''javanica''; vosto blankeca kun grizaj strioj, subaj partoj arĝentecblankaj kun sagpintformaj makuloj (kiuj estas pli grandaj ol ĉe ''javanica'').<ref name = bruce1999/> || Orienta [[Nov-Gvineo]], Manam kaj Karkar.<ref name = bruce1999/> || |- | ''T. j. stertens'' <small>(Hartert, 1929)</small>[[File:Barn Owl by N.A. Nazeer.jpg|thumb|upright]] || Simila al ''T. alba'', sed rimarkinde pli makuleca malsupre.<ref name = bruce1999/> || Okcidenta [[Pakistano]] tra [[Barato]] oriente ĝis [[Junano]] kaj [[Vjetnamo]]; suda [[Tajlando]]; norda [[Srilanko]].<ref name = bruce1999/> ||<small> birdoj de [[Sudorienta Azio]] foje estis inkluditaj en ''javanica''.</small> |- | ''T. j. crassirostris'' <small>(Mayr, 1935)</small> || Simila al ''delicatula''; pli malhela, kun pli fortaj beko kaj piedoj.<ref name = bruce1999/> ||Endemio de insuloj Tanga.<ref name = bruce1999/> || <small>'''Boanga turstrigo'''</small> |- | ''T. j. interposita'' <small>(Mayr, 1935)</small> || Simila al ''delicatula''; pli malhela, kun oranĝa nuanco.<ref name = bruce1999/> || [[Santakruzaj insuloj]] kaj [[Banks-insularo]] suden ĝis [[Efate]] (Vanuatuo).<ref name = bruce1999/>|| |} ==Distribuado== La orienta turstrigo troviĝas sur la Hinda subkontinento, Sudorienta Azio, Aŭstralio, kaj multaj Pacifikaj insuloj.<ref name=Shawyer10>Shawyer (1994) p. 10</ref> Ĝenerale ĝi estas konsiderata [[Loksideco|loksidema]], kaj efektive multaj individuoj, ekloĝinte en specifa loko, restas tie eĉ kiam pli bonaj manĝejoj proksime fariĝas vakaj. En Aŭstralio estas iom da migrado dum la birdoj moviĝas al la norda marbordo dum la [[seka sezono]] kaj suden dum la [[pluvsezono]], kaj ankaŭ nomadaj movadoj rilate al ronĝulaj plagoj. Foje, kelkaj el ĉi tiuj birdoj aperas sur [[Norfolkinsulo]], [[Lord Howe-Insulo]] aŭ [[Nov-Zelando]], montrante, ke transiri la oceanon ne estas preter iliaj kapabloj.<ref name = bruce1999/> En 2008, orientaj turstrigoj estis registritaj por la unua fojo reproduktiĝantaj en Nov-Zelando.<ref>{{cite journal |url=http://notornis.osnz.org.nz/first-record-barn-owls-tyto-alba-breeding-wild-new-zealand |title=First record of barn owls (''Tyto alba'') breeding in the wild in New Zealand|year=2009|author1=Hyde, N. H. S. |author2=Matthews, K. |author3=Thompson, M. |author4=Gale, R. |journal=Notornis|volume=56|issue=4|pages=169–175}}</ref> == Kutimaro kaj ekologio == Kiel plej multaj strigoj, la turstrigo estas noktema, fidante je sia akra aŭdsenso dum ĉasado en kompleta mallumo. Ĝi ofte fariĝas aktiva baldaŭ antaŭ krepusko kaj foje videblas dumtage kiam ĝi translokiĝas de unu ripozejo al alia. Sur diversaj Pacifikaj insuloj kaj eble aliloke, ĝi foje ĉasas tage. Ĉi tiu praktiko povas dependi ĉu la strigo estas ĉikanata de aliaj birdoj se ĝi aperas en taglumo.<ref name = bruce1999/> Musoj kaj ratoj konsistigas la ĉefajn nutraĵojn en la tropikoj, subtropikoj kaj Aŭstralio. Turstrigoj kutime estas pli specialistaj manĝantoj en produktivaj areoj kaj ĝeneralistoj en pli sekaj areoj.<ref name="Taylor46">Taylor (2004) p. 46</ref> Loke superabundaj ronĝulaj specioj en la pezoklaso de po pluraj gramoj por individuo kutime konsistigas la plej grandan proporcion de predo. <ref name=Laudet>{{cite journal |author1=Laudet, Frédéric |author2=Denys, Christiane |author3=Senegas, Frank |year=2002 |title=Owls, multirejection and completeness of prey remains: implications for small mammal taphonomy |journal=Acta Zoologica Cracoviensia |volume=45 |pages=341–355 |url=http://www.isez.pan.krakow.pl/journals/azc_v/pdf/45/27.pdf }}</ref> Tiu turstrigo ĉasas per malrapida flugado, distranĉante la teron kaj ŝvebante super lokoj, kiuj povas kaŝi predon. Ĝi ankaŭ povas uzi branĉojn, barilfostojn aŭ aliajn observejojn por skani sian ĉirkaŭaĵon, kaj tio estas la ĉefa rimedo por lokalizi predon en la olepalmaj plantejoj de Malajzio. La birdo havas longajn, larĝajn flugilojn, ebligante al ĝi manovri kaj abrupte turniĝi. Ĝiaj kruroj kaj piedfingroj estas longaj kaj sveltaj, kio plibonigas ĝian kapablon manĝoserĉi inter densa foliaro aŭ sub la neĝo kaj donas al ĝi larĝan disvastiĝon de ungegoj dum atakado al predo.<ref name="Taylor61">Taylor (2004) p. 61</ref> Studoj montris, ke individua turstrigo povas manĝi unu aŭ plurajn [[kampomuso]]jn (aŭ ilian ekvivalenton) ĉiunokte, ekvivalente al ĉirkaŭ dudek tri procentoj de la korpopezo de la birdo. Troa manĝaĵo ofte estas konservita ĉe ripozejoj kaj povas esti uzata kiam manĝaĵo estas malabunda.<ref name=Taylor95>Taylor (2004) pp. 91–95</ref> Sur insuloj riĉaj je birdoj, turstrigo eble inkluzivas ĉirkaŭ dek kvin ĝis dudek procentojn de birdoj en sia dieto. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * Bruce, M. D. (1999). "Family Tytonidae (Barn-owls)". En del Hoyo, J.; Elliott, A.; Sargatal, J. (eld.). [https://archive.org/details/handbookofbirdso0001unse/page/n703/mode/2up ''Handbook of Birds of the World'',] Volume 5: Barn-owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 84-87334-25-3. * de Hoyo, J., Elliott, A., & Sargatal, J. ''eld'' (1999) ''Handbook of Birds of the World''. Vol. 5. Barn-owls to Hummingbirds, Barcelona * Shawyer, Colin (1994). ''The Barn Owl''. Hamlyn. ISBN 0-600-57949-2. * Svensson, Lars; Zetterström, Dan; Mullarney, Killian; Grant, Peter, J. (1999). ''Collins Bird Guide''. Harper & Collins. ISBN 0-00-219728-6. *{{ cite journal | last1=Aliabadian | first1=M. | last2=Alaei-Kakhki | first2=N. | last3=Mirshamsi | first3=O. | last4=Nijman | first4=V. | last5=Roulin | first5=A. | year=2016 | title=Phylogeny, biogeography, and diversification of barn owls (Aves: Strigiformes) | journal=Biological Journal of the Linnean Society | volume=119 | issue=4 | pages=904–918 | doi=10.1111/bij.12824 | doi-access=free }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons|Tyto javanica}} {{Wikispecies|Tyto javanica}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Strigoformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] [[Kategorio:Birdoj de Oceanio]] d9wu6rzzuhmlqdt9gvcses4eqayfkzl 0 926910 9363539 9230194 2026-04-30T00:03:25Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363539 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Methods_for_electing_lieutenant_governors.svg|eta|250x250ra|Metodo por elekti la vicguberniestron. {{Priskribo|#0000FF|Sama elekto}} {{Priskribo|#00BFFF|Sama elekto en la ĝenerala baloto, aparta elekto en la antaŭbalotoj}} {{Priskribo|#FFDF00|Aparta baloto}} {{Priskribo|#FF0000|Titolo donita al la gvidanto de la Senato}} {{Priskribo|#333333|Ofico neekzistas}} ]] La '''Vicguberniestro''' ({{Lang-en|Lieutenant governor}}) en [[Usono]] estas oficulo ĉeestanta en 45 el la 50 [[Subŝtatoj de Usono|subŝtatoj]]''.'' Ĝenerale, la Vicguberniestro tenas la duan plej altan oficon en la subŝtato post la Guberniestro, kaj alprenas la devojn de la Guberniestro kiam ĉi - lasta ne kapablas regi, demisias, aŭ estas forigita de sia ofico. La Vicguberniestro estas tial la unua en la linio de guberniestra sinsekvo. La posteno de ''vicguberniestreco'' ekzistas en 45 el la 50 [[Subŝtatoj de Usono|subŝtatoj]], kaj ankaŭ kvar [[Dependa teritorio de Usono|teritorioj]], havas vicguberniestron. La vicguberniestro de subŝtato estas la [[deputito]] de la [[Guberniestro (Usono)|guberniestro]]. Se la guberniestro neatendite frue forlasas la oficon, la vicguberniestro fariĝas la nova guberniestro. En kazo de provizora foresto de la guberniestro, la vicguberniestro povas provizore supozi la devojn de la guberniestro. En multaj subŝtatoj, la vicguberniestro ankaŭ prezidas la subŝtatan [[senato]]<nowiki/>n kiel ĝia [[prezidanto]] pro sia ofico. == Historio == Antaŭ sendependeco, ĉiu el la [[Dek tri Kolonioj|Dek Tri kolonioj]] havis vicguberniestron. La ĉefa diferenco inter vicguberniestro kaj guberniestro estis, ke la vicguberniestro devis loĝi en la [[kolonio]]. Krome, la vicguberniestro ricevis sian [[Salajro|salajron]] de la [[trezorejo]] de la kolonio, dum la guberniestro estis pagata rekte de la [[Brita Krono]]. Post la sendependeco kaj la laŭgrada akcepto de novaj subŝtatoj, la posteno de vicguberniestro akiris sian nunan formon. Tamen, multaj subŝtatoj establis la oficon nur poste per [[konstitucia amendo]]. == Priskribo == La devoj de vicguberniestro tipe ampleksas tri ĉefajn punktojn. Se la guberniestro mortas, demisias aŭ estas forigita de sia ofico, la vicguberniestro aŭtomate fariĝas la nova guberniestro. En la plej multaj subŝtatoj, kie la ofico ekzistas, la vicguberniestro plene alprenas la guberniecan postenon, kio signifas, ke ili transprenas la tutan postenon kaj ne nur en aganta rolo. Ili daŭrigas la nunan oficperiodon ĝis ĝia regula fino. Nur en [[Masaĉuseco]] kaj [[Nov-Ĵerzejo]] la vicguberniestro servas nur kiel aganta guberniestro. Multaj subŝtatoj ankaŭ havas dispozicion por ke la vicguberniestro provizore plenumu la devojn de la guberniestro (kiel ''aganta guberniestro''), precipe kiam la guberniestro estas ekster la subŝtato. En multaj subŝtatoj, la vicguberniestro ankaŭ servas kiel prezidanto de la Senato, unu el la du ĉambroj de la subŝtata [[parlamento]]. Kvankam la vicguberniestro formale ne havas [[Voĉdono|voĉdonon]], en kazo de egaleco, la voĉdono de la vicguberniestro donas la decidan voĉon. Ĉi tiu povo donas al la vicguberniestro signifan politikan influon en la leĝdona procezo je la subŝtata nivelo. Kiel prezidanto de la Senato, la vicguberniestro ankaŭ rajtas prezidi kunsidojn, kvankam ĉi tiu rajto malofte estas ekzercata. Ĉiu subŝtata Senato elektas ''prezidanton pro tempore'' (provizoran senatan prezidanton) por reprezenti la vicguberniestro dum ties foresto kaj tipe administras la ĉiutagajn operaciojn de la Senato. La ''rajto de la prezidanto pri reprezentado pro tempore,'' tamen, nur etendiĝas al prezidado de la Senato kaj ne al la ofico de vicguberniestro mem. En multaj subŝtatoj, la ''prezidanto pro tempore'' estas la tria aŭ kvara en la vico por sukcedi la guberniecan postenon (sed ne fariĝas vicguberniestro se tiu ofico vakiĝas, nek li alprenas iujn ajn aliajn devojn de la vicguberniestro). La rolo de vicguberniestro kiel prezidanto de la Senato estas formita laŭ tiu de la [[Vicprezidanto de Usono|usona vicprezidanto]], kiu ankaŭ prezidas la [[Usona Senato|Usonan Senaton]] kaj simile havas voĉdonon nur en kazo de egaleco. Vicguberniestroj ankaŭ estas komisiitaj per reprezentaj devoj. Tiuj inkluzivas reprezentadon de la subŝtata registaro ĉe gravaj eventoj aŭ, malpli ofte, vizitojn al aliaj subŝtatoj. Ĉar en multaj subŝtatoj la konsisto de la subŝtata registaro estas aŭ la respondeco de la guberniestro aŭ altrangaj oficistoj estas elektitaj de ili mem, la politika signifo de la vicguberniestro ofte dependas de ĉu kaj kiomgrade la guberniestro implikas ilin en registarajn aferojn. La posteno ankaŭ varias laŭ subŝtato; en [[Teksaso]], ekzemple, la vicguberniestro havas pli da influo ol en la plej multaj aliaj subŝtatoj per prezidanteco de la Buĝeta Komitato.<ref>[http://www.texasobserver.org/cover-story/who-runs-texas Texas Observer: Who Runs Texas]</ref> En iuj subŝtatoj, la ofico (kiel tiu de la vicprezidanto de Usono) estas konsiderata sensignifa ĉar, male al kabinetministro, la vicguberniestro ne ricevas specifan ŝarĝon. En [[Kalifornio]], oni iam ŝercis, ke la tasko de la vicguberniestro estas leviĝi matene, legi la gazeton kaj vidi ĉu la guberniestro mortis, kaj se ne, reiri dormi.<ref>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2011/01/20/MNO21H9VLN.DTL|work=The San Francisco Chronicle|first=Carla|last=Marinucci|title=Gavin Newsom faces political challenges in new job|date=January 22, 2011}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120611180457/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2011/01/20/MNO21H9VLN.DTL |date=2012-06-11 }}</ref> La kvin subŝtatoj sen vicguberniestro estas [[Arizono]],<ref>{{cite news|last1=Barchenger|first1=Stacey|title=Arizona will elect its first lieutenant governor in 2026. What to know about the role|url=https://www.azcentral.com/story/news/politics/arizona/2023/09/21/arizona-will-elect-its-first-lieutenant-governor-in-2026-what-to-know/70848159007/|access-date=1 April 2025|work=Arizona Republic|date=September 21, 2023}}</ref> [[Majno]],<ref>{{cite web|url=http://legislature.maine.gov/senate/office-of-the-president-of-the-senate/9340|title=Office of the President of the Senate|publisher=Maine State Legislature|access-date=November 13, 2017}}</ref> [[Nov-Hampŝiro]], [[Oregono]],<ref>{{Cite web|url=https://sos.oregon.gov/blue-book/Pages/state-constitution.aspx|title=State of Oregon: Blue Book - Constitution of Oregon}}</ref><ref>{{cite web|title=Proposes amendment to Oregon Constitution to create elective office of Lieutenant Governor.|publisher=Oregon State Legislature|url=http://www.leg.state.or.us/07reg/measures/hjr1.dir/hjr0003.intro.html|access-date=2007-04-21|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110611121746/http://www.leg.state.or.us/07reg/measures/hjr1.dir/hjr0003.intro.html|archive-date=2011-06-11}}</ref> kaj [[Vajomingo]]. En ĉi tiuj subŝtatoj, la guberniestron reprezentas la respektiva prezidanto de la Senato (Majno, Nov-Hampŝiro) aŭ la Sekretario de subŝtato.  La subŝtato [[Nov-Ĵerzejo]] enkondukis la oficon nur en [[2010]], sed la vicguberniestro devas ankaŭ havi kabinetan postenon aŭ ekvivalentan pozicion. En [[Alasko]], [[Havajo]], kaj [[Utaho]], la vicguberniestro plenumas la devojn de la Sekretario de subŝtato. == Elekto == En 18 subŝtatoj, la vicguberniestro estas elektita rekte de la popolo tute sendepende ; en du ([[Tenesio]], [[Okcidenta Virginio]]), la guberniestro estas nomumita de la subŝtata senato (servante kiel kaj prezidanto kaj senatano); kaj en 25 subŝtatoj, la guberniestro estas elektita komune kun la guberniestro (per ununura ''baloto'', simile al la [[Prezidanto de Usono|prezidanto]] kaj vicprezidanto de Usono ). En ĉi tiuj subŝtatoj, la kandidatoj por vicguberniestro ankaŭ estas nomataj ''vicprezidentaj kandidatoj''. En apartaj elektoj, tial eblas por la vicguberniestro aparteni al alia [[Partio (politiko)|partio]] ol la guberniestro. La praktiko elekti la vicguberniestro aparte en iuj subŝtatoj estis la temo de publika diskuto kaj kritiko, kiel estis la kazo en Kalifornio dum la buĝetaj intertraktadoj de 2011. La oficperiodo por ĉiuj vicguberniestroj krom tiu de [[Vermonto]] estas kvar jaroj (tiu de Vermonto estas nur du jaroj). En la pasinteco, kelkaj subŝtatoj havis dujarajn oficperiodojn por siaj respektivaj guberniestroj kaj vicguberniestroj, sed multaj parlamentoj aboliciis ĉi tiujn regulojn per konstituciaj amendoj. Elektoj ĉiam okazas per rekta voĉdono (sendepende de ĉu la vicguberniestro kaj guberniestro estas elektitaj kune), male al la usona prezidanta elekto, kiu uzas sistemon de [[Elektantaro (Usono)|elektistaraj kolegioj]]. Ĉiuj guberniestraj elektoj, kiel en la resto de Usono, ĉiam okazas en [[novembro]], kutime samtempe kun la kongresaj elektoj kaj la subŝtataj leĝdonaj elektoj (kiuj, krom en [[Nebrasko]], tipe konsistas el [[Duĉambra parlamento|du ĉambroj]]), la mardon post la unua lundo de la monato. Kun malmultaj esceptoj, la inaŭguro okazas en la sekva januaro, kaj malpli ofte en decembro. Tamen, la [[Inaŭguro|inaŭgura]] dato de la vicguberniestro ĉiam estas la sama kiel tiu de la guberniestro. En iuj subŝtatoj, ekzistas limigoj de oficperiodoj por vicguberniestroj. Vicguberniestroj ankaŭ ofte devas esti almenaŭ 25, 30 aŭ 31-jaraĝaj por esti elekteblaj. Usona [[civitaneco]] ankaŭ estas postulata, kvankam ne nepre pro [[naskiĝo]]. Tamen, minimuma loĝperiodo en la respektiva subŝtato ofte estas antaŭkondiĉo. == Forigo == Se la vicguberniestro forlasas la oficon antaŭ la fino de sia oficperiodo pro [[morto]], eksiĝo aŭ forigo, aŭ se ili fariĝas guberniestro, la posteno restas vaka en la plej multaj subŝtatoj ĝis la sekva elekto. En la listo de postenoj, la sekva persono por servi kiel portempa guberniestro estus la sekva en la vico: kabinetministro, la ''protempe prezidanto'' de la subŝtata senato, aŭ la parolanto de la malsupra ĉambro (kutime la Reprezentantĉambro aŭ ''la subŝtata Asembleo''). Ĉi tiuj individuoj tiam fariĝus portempa guberniestro se la guberniestro fariĝus senkapabligita aŭ nekapabla servi. Tamen, ĉi tiuj individuoj ne fariĝas vicguberniestro aŭ alprenas la devojn de la guberniestro intertempe; ili restas en la ofico. Tamen, estas disputate en iuj subŝtatoj (kaj reguligite en aliaj) ĉu la guberniestro havas la aŭtoritaton nomumi vicguberniestron kiam la posteno estas vaka. Larĝa diskuto pri ĉi tiu temo unue ekestis en 2009 en Novjorko kiam guberniestro [[David Paterson]], kiu sukcedis [[Eliot Spitzer]] kiel vicguberniestro jaron antaŭe, nomumis Richard Ravitch kiel vicguberniestron de Novjorko sen specifa jura bazo. La nomumo ekfunkciigis konflikton kaj en la subŝtata parlamento kaj en la usonaj amaskomunikiloj. La subŝtata ĝenerala prokuroro (kaj poste guberniestro) [[Andrew Cuomo]] esprimis zorgojn pri la decido de Paterson kaj pridubis ĝian konstituciecon. La subŝtata senato estis dividita dum pluraj semajnoj antaŭ ol fine aprobi la nomumon de guberniestro Paterson per voĉdono de 32 kontraŭ 30. Paterson argumentis, ke laŭ la subŝtata leĝo de Novjorko, la guberniestro havas la aŭtoritaton nomumi altrangajn registarajn oficistojn. La decido de Paterson poste estis konfirmita de la Supera Kortumo de Novjorko. Ravitch antaŭe estis ĵurita kiel vicguberniestro kaj tenis la oficon ĝis la fino de sia oficperiodo la 31-an de decembro 2010. == Aliaĵoj == En la elekto de 2010 por la Vicguberniestro de [[Rod-Insulo]], 40% de la voĉoj estis gajnitaj de Robert J. Healey, konstanta kandidato kiu volis abolicii la oficon.<ref>{{cite web|url=http://rhodeisland.onpolitix.com/news/23946/cool-moose-bob-healey-makes-the-nyt|title=Cool Moose Bob Healey makes the NYT|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826041959/http://rhodeisland.onpolitix.com/news/23946/cool-moose-bob-healey-makes-the-nyt|archive-date=August 26, 2011}}</ref> En la 18 subŝtatoj kie guberniestraj kandidatoj elektas vicguberniestro kiel siajn vicprezidentajn kandidatojn, la kandidatoj eble pli emas elekti iun de malsama sekso aŭ raso por balanci la balotprogramon. Tio rezultigis pli grandan diversecon ĉe vicguberniestroj, donante al ili ĉefan pozicion por poste iĝi guberniestroj per sinsekvo aŭ elekto.<ref>{{Cite web|last=Askarinam|first=Leah|title=Sharing The Ticket: How Much Room Is There For Women Running Mates?|url=https://www.insideelections.com/news/article/sharing-the-ticket-how-much-room-is-there-for-women-running-mates|access-date=2024-08-02|website=www.insideelections.com|language=en}}</ref> Okdek procentoj de la Demokrataj vicguberniestroj en 2024 estas [[Virino|virinoj]] aŭ neblankuloj.<ref>{{Cite web|date=2024-08-02|title=The Country’s Most Diverse Democratic Bench Is On the Cusp of Its Moment|url=https://www.notus.org/harris-2024/lieutenant-governors-kamala-harris-vp|access-date=2024-08-02|website=NOTUS|language=en-US}}</ref> Aktuale en 2025, kun la escepto de [[Georgio]], [[Tenesio]], [[Teksaso]], [[Vaŝingtonio]] kaj [[Okcidenta Virginio]], ĉiu subŝtato iam havis inan vicguberniestrinon dum la historio de la ofico. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.nlga.us/ National Lieutenant Governors Association] * [https://ballotpedia.org/Lieutenant_Governor_(state_executive_office) Vicguberniestro (ŝtata administra oficejo)] – Ballotpedia {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Politiko de Usono]] [[Kategorio:Subŝtatoj de Usono]] [[Kategorio:Politikaj postenoj]] aih4nz5nw1s4jbtk4bj5fih4n50ktdk 0 928521 9363472 9240669 2026-04-29T19:22:34Z HaleBopp 52251 Aldono de ligilo 9363472 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''John Weaver FITZPATRICK''' (17a de Septembro, 1951, en [[Saint Paul (Minesoto)]]) estas usona [[ornitologo]] konata ĉefe pro sia esplorado pri sudamerika birdaro kaj pri la konservado de la [[Florida makisgarolo]]. li estas nun la Direktoro de la ''[[Cornell Lab of Ornithology]]'' en [[Ithaca (Nov-Jorkio)]]. ==Kariero== Li veturis ofte al malproksimaj areoj de [[Sudameriko]], aparte al okcidento de la [[Amazona baseno]] kaj al [[Andoj|Andaj montetoj]]. En 1996, li published ''Neotropical Birds: Ecology and Conservation'', kompleta sintezo de ekologia informo pri la regiono kovrante 4037 birdospeciojn el [[Meksiko]] suden ĝis [[Fajrolando]].<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/neotropicalbirds00stot|url-access=registration|title=Neotropical Birds: Ecology and Conservation|last=Stotz|first=Douglas F.|date=1996-06-01|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-77630-9|language=en}}</ref> Kun aliaj biologoj, Fitzpatrick priskribis kelkajn speciojn kaj subspeciojn novajn al la scienco kiel la Blankflugila henikoreno (''Henicorhina leucoptera''),<ref>{{Cite journal|title=A New Species of Wood-Wren from Peru|journal=Auk|year=1977|volume=94|issue=2 (April–June)|pages=195–201|url=https://sora.unm.edu/node/22958|last1=Fitzpatrick|first1=John W.|last2=Terborgh|first2=John W.|last3=Willard|first3=David E.}}</ref> la [[Cinama kriĉostrigo]],<ref>{{Cite web|url=https://neotropical.birds.cornell.edu/portal/species/overview?p_p_spp=207736|title=Overview - Cinnamon Screech-Owl (Megascops petersoni) - Neotropical Birds|website=neotropical.birds.cornell.edu|access-date=2017-01-29}}</ref> la reĝa sunanĝelo (''Heliangelus regalis''),<ref>{{Cite journal|last1=Fitzpatrick|first1=John W.|last2=Willard|first2=David E.|last3=Terborgh|first3=John W.|date=1979-01-01|title=A New Species of Hummingbird from Peru|jstor=4161199|journal=The Wilson Bulletin|volume=91|issue=2|pages=177–186}}</ref> la Manua formikbirdo (''Cercomacra manu''),<ref>{{Cite journal|title=Cercomacra manu, a new species of antbird from Southwestern Amazonia|url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=19271166|journal=The Auk|volume=107|issue=2|issn=0004-8038}}</ref> la [[cinambrusta todotirano]] (''Hemitriccus cinnamomeipectus''),<ref>{{Cite journal|last1=Fitzpatrick|first1=John W.|last2=O'Neill|first2=John P.|date=1979-01-01|title=A New Tody-Tyrant from Northern Peru|jstor=4085540|journal=The Auk|volume=96|issue=3|pages=443–447}}</ref> kaj la Cinamvizaĝa tiraneto (''Phylloscartes parkeri'').<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/271786899|title=A New Species of Tyrannulet (Phylloscartes) from the Andean Foothills of Peru and Bolivia|website=ResearchGate|language=en|access-date=2017-01-29}}</ref> Krom liaj klopodoj profite al la [[Florida makisgarolo]], li laboris ankaŭ por la konservado de la [[Havaja korvo]] kaj de la [[Eburbeka pego]]. Li servis en la estraro de la National Audubon Society kaj estis Prezidanto de la [[Usona Societo de Ornitologoj]] (AOU) el 2000 ĝis 2002.<ref name=":1">{{Cite journal|date=2017-01-01|title=Ralph W. Schreiber Conservation Award 2016, to John Fitzpatrick|journal=The Auk|volume=134|issue=1|pages=279–280|doi=10.1642/AUK-16-233.1|issn=0004-8038|doi-access=free}}</ref> Sub lia estreco, la Cornell Lab of Ornithology iĝis tutmonda referenco en publika engaĝiĝo ĉe birdoj kaj birdokonservado pere de alireblaj retrimedoj kiel platfomoj ''Avian Knowledge Network'', ''Citizen science'' kaj [[eBird]].<ref name=":1" /> Publikaj datumoj de la platformo eBird estas uzataj tutmonde por gvidi kaj plani konservadajn programojn, studi klimatan ŝanĝon kaj studi birdajn ĉeestojn kaj migradpadronojn.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal|last1=Hurlbert|first1=Allen H.|last2=Liang|first2=Zhongfei|date=2012-02-22|title=Spatiotemporal Variation in Avian Migration Phenology: Citizen Science Reveals Effects of Climate Change|journal=PLOS ONE|volume=7|issue=2|article-number=e31662|doi=10.1371/journal.pone.0031662|issn=1932-6203|pmc=3285173|pmid=22384050|bibcode=2012PLoSO...731662H|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ebird.org/content/ebird/about/publications/|title=Publications {{!}} eBird|website=ebird.org|language=en-US|access-date=2017-01-29}}</ref> En 1995, Fitzpatrick fariĝis la Direktoro Louis Agassiz Fuertes de la [[Cornell Laboratorio de Ornitologio]] en Ithaca, Novjorkio. Li ankaŭ estas profesoro pri [[ekologio]] kaj evolucia biologio ĉe la [[Universitato Cornell]]. Li daŭre instruas kaj mentoras diplomiĝintajn kaj bakalaŭrajn studentojn.<ref name=":1" /> ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Usonaj ornitologoj]] fyu7o7ljfd2bwpx1jkirffkqwklkb2g 0 928632 9363321 9241881 2026-04-29T12:23:44Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363321 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} La '''Movado de Usonaj Indiĝenoj''' ({{Lang-en|American Indian Movement}}, akronime AIM) estas indiĝena organizaĵo en Usono, fondita en 1968 en [[Mineapolo]], [[Minesoto]], origine kreita por helpi delokigitajn indiĝenajn homojn el urboj, per registaraj programoj.<ref>{{Cite web|url=http://libguides.mnhs.org/aim|title=LibGuides: American Indian Movement (AIM): Overview|last=Davey|first=Katie Jean|website=libguides.mnhs.org|language=en|access-date=2019-05-07}}</ref> Dum la tempo, ili dediĉis sin al la vastigado de siaj klopodoj por subteni postulojn pri ekonomia sendependeco, [[aŭtonomio]] super tribaj areoj, la restarigo de kontraŭleĝe konfiskitaj teroj, kaj la protekto de la juraj rajtoj kaj tradicia kulturo de indiĝenaj popoloj. Kelkaj el liaj protestaj agadoj fariĝis perfortaj kaj estis vaste diskonigitaj.<ref name=":0">{{Cite book|title=The Cointel Pro Papers|last=Churchill|first=Ward|publisher=South End Press|year=1990|isbn=2002106479|location=Cambridge, MA|pages=253}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=In the Spirit of Crazy Horse|last=Matthiessen|first=Peter|publisher=The Viking Press|year=1980|isbn=0-670-39702-4|location=New York|pages=37–38}}</ref> Inter la malfruaj 1960-aj jaroj kaj la mezo de la 1970-aj jaroj, la AIM faris fraptitolojn kaj akiris internacian atenton pro spektaklaj, inkluzive de kelkaj batalemaj, agoj de rezisto kiel ekzemple la okupado de [[Wounded Knee]] en 1973. AIM — antaŭe unu el la plej grandaj kaj plej popularaj indiĝenaj organizaĵoj en [[Nordameriko]], kaj dum kelka tempo ĝuanta konsiderindan publikan subtenon kaj nacie kaj internacie — estis pli kaj pli atakata de diversaj flankoj laŭlonge de la tempo (pro minaco al socia ordo aŭ pro [[radikalismo]], foje fare de la [[Aŭtoritato|aŭtoritatoj]] kaj foje fare de iuj indiĝenaj grupoj) kaj estis turmentata de internaj disputoj pri la [[strategio]], [[Taktiko|taktikoj]] kaj gvidado de la movado. Dividita kaj malfortigita dum multaj jaroj, ĝi nun estas unu el la multaj — kvankam iom legendaj — malgrandaj indiĝenaj organizaĵoj en Usono. Lastatempe, ĝiaj agadoj limiĝis al lokaj kaj fojaj iniciatoj (protestoj kontraŭ malobservoj de [[Indiĝenaj rajtoj|indiĝen-amerikaj rajtoj]], senpripensaj festadoj de la Tago de Kolumbo kaj [[Dankotago]], karikaturitaj indiĝen-amerikaj [[Maskoto|maskotoj]], ktp.) kaj spektaklaj — kvankam ne ĉiam efikaj — prezentoj de iuj el la historiaj gvidantoj de la movado. == Agado == Kun la siatempa eksplodo de la Nigraj Panteroj, kaj la organizoj inspiritaj de ĝi ([[Ruĝa Gvardio|Ruĝaj Gvardioj]], ktp.), ili uzis la strukturon kaj agmanieron de la unuaj, kombinante ilin kun tradiciaj elementoj de la indiĝena lukto. La AIM ĉefe rekrutis siajn membrojn de ekster la tradiciaj [[Indiana rezervejo|rezervejoj]] kaj, kiel indiĝena movado, pledas kaj kontraŭ korupto kaj misuzo de potenco fare de oficialaj indiĝenaj rezervejoj kaj por revizio de la indiana politiko de Usono.<ref>{{Cite journal|last=Voigt|first=Matthias André|title=Between powerlessness and protest: Indigenous men and masculinities in the Twin Cities of Minneapolis/St. Paul and the emergence of the American Indian Movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/2201473X.2021.1881330|journal=Settler Colonial Studies|volume=11|issue=2|pages=221–241}}</ref> La deklaritaj celoj de la movado estis protekti la rajtojn de [[indiĝenaj amerikanoj]], atingi ekonomian sendependecon por urbaj indianoj, konservi kaj protekti ilian tradician materian kaj spiritan kulturon, kontraŭbatali [[Rasismo|rasismon]] kaj policajn kaj registarajn misuzojn, kaj batali por la redono de tribaj teroj, kiujn la gvidantoj de la movado kredis esti kontraŭleĝe okupitaj de [[Blankulo|blankuloj]]. Baldaŭ post ĝia formiĝo, filioj de la movado aperis en multaj [[usonaj ŝtatoj]] kaj ankaŭ en [[Kanado]].<ref name=":4">{{Cite book|title=Native Hubs|last=Ramirez|first=Renya K.|publisher=Duke University Press|year=2007|isbn=978-0-8223-4030-0|location=Durham & London|pages=177}}</ref> Inter la fondintoj de la organizaĵo estas Dennis Banks, George Mitchell, Herb Powless, Clyde Bellecourt, Harold Goodsky, Eddie Benton-Banai, kaj Russell Means, kiuj gvidis la organizaĵon komence de la 1970-aj jaroj. La organizaĵo origine fondiĝis por trakti indianajn problemojn kiel [[malriĉeco]], [[diskriminacio]], [[edukado]] en la [[gepatra lingvo]], kaj polica [[ĉikanado]] kaj [[torturo]]. Ĝi kunlaboris kun aliaj indianaj organizaĵoj kaj organizis diversajn protestojn por doni plenajn rajtojn al indianoj kaj por kampanji por oficiala rekono de indianoj kiel viktimoj de la usona milita [[ekspansio]]. Preskaŭ ekde sia komenco, aktivuloj de AIM partoprenis diversajn protestojn, inkluzive de la okupado de la insulo [[Alcatraz]] de novembro 1969 ĝis junio 1971 kaj la tiel nomata Marŝo sur Vaŝingtono en oktobro 1972. La plej fama ago de la movado estis la okupado de Wounded Knee en 1973, per kiu aktivuloj protestis kontraŭ la tiamaj politikoj de la usona registaro rilate al indiĝenaj amerikanoj. En siaj protestaj agadoj, AIM foje alianciĝis kun la [[Afrik-usonanoj|afrik-usonana]] movado de [[Nigraj Panteroj]]. Meze de la 1970-aj jaroj, la agadoj de la organizo kreskis laŭ skalo, kun ĝiaj membroj aktive postulantaj finon al la ekonomia uzado de indiĝen-amerikaj teroj fare de la [[Federacia Registaro de Usono|federacia registaro]]. Tamen, antaŭ 1978, la centra gvidantaro de la movado efike ĉesis ekzisti, pro internaj malkonsentoj kaj la aresto de multaj eminentaj figuroj. Grupoj en memstaraj filioj, tamen, daŭrigis siajn agadojn kaj daŭre faras tion ĝis nuntempe. Unu el la plej famaj agoj de la movado post 1978 estis la okupado de parto de la [[Nigraj montetoj|Nigraj Montetoj]] en [[Suda Dakoto]] en 1981, postulante ke la registaro redonu ĉi tiujn terojn al indiĝenaj amerikanoj. Antaŭ 1993, du branĉoj de la movado restis en Usono, en Mineapolo kaj [[Denvero (Koloradio)|Denvero]], inter kiuj ekzistas signifaj ideologiaj diferencoj.<ref>{{Cite journal|last=Voigt|first=Matthias André|title=Between powerlessness and protest: Indigenous men and masculinities in the Twin Cities of Minneapolis/St. Paul and the emergence of the American Indian Movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/2201473X.2021.1881330|journal=Settler Colonial Studies|volume=11|issue=2|pages=221–241}}</ref> Ĉe la pinto de sia populareco, ĝi estis vidata kiel la ĉefa reprezentanto de la pli juna generacio de urbaj indianoj kaj kontraŭpezo al pli malnovaj indiĝenaj organizaĵoj en Usono, precipe la Nacia Kongreso de Amerikaj Indianoj ([[National Congress of American Indians]], NCAI), kiuj estis akuzitaj pri neefikeco. Malfortigita preskaŭ dekomence pro eksteraj atakoj kaj internaj dividoj, ĝi nun faras ĉefe lokajn kaj fojajn agadojn. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.aimovement.org/ Hejmpaĝo de AIM Grand Governing Council] * [http://aioic.org Amerika indiana IOC] * [https://web.archive.org/web/20051212091843/http://www.coloradoaim.org/ Usona Indiana Movado de Kolorado]. * [http://www.clevelandaim.us/ Movado de Usonaj Indianoj en Klevlando] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130501085604/http://www.clevelandaim.us/ |date=2013-05-01 }} La AIM de Klevlando estas la plej malnova urba AIM-organizo kaj membro de la Internacia Konfederacio de Aŭtonomaj Ĉapitroj de AIM. * [https://web.archive.org/web/20080511162603/http://www.americanindianmovement.org/index.htm Internacia Konfederacio de Aŭtonomaj ĉapitroj de AIM]. * [http://www.aimovement.org/ggc/history.html "Mallonga Historio de la Movado de Usonaj Indiĝenoj"]. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Sociaj movadoj en Usono]] [[Kategorio:Usonaj indianoj]] 5uqyvvzlqu70m05igg6b0yjeq0kdmxr 0 932035 9363685 9361805 2026-04-30T08:13:12Z ~2026-26124-00 256095 9363685 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo|patro=Béla Dunszt|patrino=Márta Stiller|grandeco de subskribo=|priskribo=|subskribo=File:2026年時点のウィリアム・ダンストのサイン.png}} '''Vilmos DUNSZT'''<ref name=":0">[https://port.hu/adatlap/szemely/dunszt-vilmos/person-732499 La vivovojo de Dunszt en port.hu]</ref><ref>[https://www.mafab.hu/people/dunszt-vilmos-3225057.html Dunszt Vilmos | Filmek, képek, díjak | Személyiség adatlap | Mafab.hu]</ref> /ˈvilmoʃ ˈdunst/ (konata ankaŭ kiel ''William Dunst''<ref>[https://www.msn.com/en-gb/lifestyle/style/william-dunst-debuts-new-fashion-line-giving-back-to-uk-children/ar-AA1K9Z1J William Dunst debuts new fashion line, giving back to UK children]</ref><ref>[https://belmontstar.com/william-dunst-releases-debut-cookbook-william-dunsts-kitchen/ William Dunst Releases Debut Cookbook — William Dunst’s Kitchen | Belmont Star]</ref><ref>[https://www.dalok.hu/zenekarok/william-dunst Dalok.hu]</ref>; naskita la 26-an de julio 2007 en [[Józsefváros]], la 8-a urbodistrikto de [[Budapeŝto]]<ref>[https://www.themoviedb.org/person/5209517-william-dunst William Dunst — The Movie Database (TMDB)]</ref><ref>[https://mandiner.hu/hirek/2022/01/a-nemetek-ellen-volt-de-a-szovjetek-vegeztek-ki-erte-miko-zoltan-tragikus-elete A németek ellen volt, de a szovjetek végezték ki érte: Mikó Zoltán tragikus élete]</ref><ref>[https://www.discogs.com/artist/15221415-William-Dunst William Dunst Discography: Vinyl, CDs, & More | Discogs]</ref>) estas hungara kantisto, kantaŭtoro kaj muzikal-aktoro.<ref>[https://madisongraph.com/william-dunst-launches-dunst-records-imprint-through-sony/ William Dunst Launches Dunst Records Imprint Through Sony | MADISON NEW YORK]</ref> Li estis membro de la infankoruso de la Madách Színház ĝis 2019. Ido de la nobela [[Dunst|familio Dunst]] de [[Adelsheim]], devenanta el [[Veszprém]] kaj apartenanta al la Romkatolika konfesio.<ref name=":1">https://belmontstar.com/william-dunst-and-the-dunszt-family-legacy/</ref> Multaj el liaj prapatroj elmigris al Usono el [[Pénzesgyőr|Pénzeskút]] kaj la ĉirkaŭaj tiam ankoraŭ pustoj, kies fondintoj estis ankaŭ la familio Dunst<ref>[https://www.sulinet.hu/oroksegtar/data/magyarorszagi_nemzetisegek/nemetek/penzesgyor/penzesgyor_tortenete/pages/magyar/000_konyveszeti_adatok.htm Hudi József: Pénzesgyőr története] </ref>; ili ĉefe elmigris al la ŝtato [[Pensilvanio]].<ref>[https://www.instagram.com/p/DSAiXrPCjK2/?img_index=2 La familio de Dunszt en Usono, historio kaj fonaj informoj pri liaj prapatroj]</ref><ref name=":1" /><ref name=":2">[https://lincolncitizen.com/william-dunst-continuing-a-century-long-family-legacy-across-hungary-and-beyond/ William Dunst: Family History]</ref> En [[Hungario]]: De [[Veszprém]] ĝis [[Sopron]] ĝis [[Kecskemét]] ĝis [[Budapeŝto]], liaj familianoj kontribuis al la [[kultura]], [[civita]] kaj [[Infrastrukturo|infrastruktura]] evoluo de [[Hungario]].<ref name=":2" /> == Kariero == Dunst komencis sian karieron kiel infanmodelo. Kun la subteno de sia patrino kaj la mentorado de [[Enikő Sütő]], li jam junaĝe partoprenis en pluraj hejmaj kaj internaciaj reklamkampanjoj. Interalie li aperis en la reklama filmo de MOL „A szurkoló benned van”, kaj en socia kampanjo de la Nacia Konsumprotekta Aŭtoritato kun [[Ferenc Molnár (kantisto)|Ferenc Molnár]], titolita „Anya, veszed a jövőm?”.<ref name=":0" /><ref>[https://www.mafab.hu/movies/te-belevagnal-az-50-km-es-dietaba-705641.html Te belevágnál az 50 km-es diétába? (film, 2015) | Kritikák, videók, szereplők | MAFAB.hu]</ref> Poste li turnis sin al la muzika teatro. Li studis en la lernejo ''[[Kantolernejo Ŝtonfloroj|Kővirágok Énekiskola]]'' ("kantolernejo Ŝtonfloroj"), gvidata de [[Judit Kővári]], kaj ricevis instrukcion ankaŭ de Viki Szakos. Siajn kantstudojn li daŭrigis en la Vecsési Zeneiskola ("muziklernejo Vecsés" en la [[Vecsés|samnoma urbo]]) sub la gvido de Julianna Majsai, kun fokuso al klasika kantado, sceneja praktiko kaj muzikalado. Kiel infana aktoro li aperis en pluraj teatraj produktaĵoj, interalie en ''A muzsika hangja'' ("La Sono de Muziko", adaptaĵo de la klasika muzikalo [[:en:The Sound of Music|''The Sound of Music'']], kiu ekprezentiĝis en Novjorko en 1959 kaj en Londono en 1961, en la rolo de ''Kurt von Trapp'', en la muzikalo knabo 11-jaraĝa) kaj ''A padlás'' ("La Subtegmento", ''The Attic'', [[:hu:A padlás|jen hungare]], en la rolo de ''Révész'').<ref name=":0" /> == Familio kaj deveno == Li devenas de la [[Katolika Eklezio|romkatolika]], devene el [[Veszprém]], blazone nobela [[Dunst|familio Dunszt]] (Dunst). Lia patro estas Béla Dunszt (naskita en 1967), elektronikisto, instrumentisto kaj entreprenisto, dum lia patrino estas Márta Stiller (naskita en 1969). Laŭ la patra linio, liaj geavoj estas Béla Dunszt (1936–2026), elektristo, kaj Gizella Mózer (naskita en 1943), gobelena artisto, kudristino kaj iama politikistino. Liaj pra-geavoj estas Lajos Dunszt (1910–?) kaj Anna Nemes (1914–?). Liaj pra-pra-geavoj estas István Dunszt (1863–1928) kaj Mária Palkovics (1871–1924).<ref>[[commons:File:Grab_Frau_und_Herr_István_Dunszt_†1924,_†1928,_2024_Bakonybél.jpg|File:Grab Frau und Herr István Dunszt †1924, †1928, 2024 Bakonybél.jpg - Wikimedia Commons]][https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/79/Grab_Frau_und_Herr_Istv%C3%A1n_Dunszt_%E2%80%A01924%2C_%E2%80%A01928%2C_2024_Bakonyb%C3%A9l.jpg Grab_Frau_und_Herr_István_Dunszt_†1924,_†1928,_2024_Bakonybél.jpg (1704×2272)]</ref> Inter liaj pli fruaj prapatroj troviĝas Tamás Dunszt (1828–1876) kaj Teréz Amberg (?-1898).<ref name=":2" /> Inter liaj prapatroj troviĝas interalie [[Maria Dunszt|Mária Dunszt]] (1936–1994), operkantistino; [[Ferenc Dunst]] (1815–1883), iama urbestro de [[Veszprém]], parlamentano kaj ledkomercisto; [[Károly Dunszt]] (1939–2012), majstro de sukeraĵarto; kaj [[Kálmán Donászy|Kálmán Dunszt]] (nomvariaĵo: ''Donászy''; 1897–1985), ĵurnalisto kaj politikisto.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Referencoj == {{Referencoj}} == Fontoj == * [https://kboo.fm/media/126887-rose-city-native-radio-042425 William Dunst ludata ĉe Rose City Native Radio la 24-an de aprilo 2025 ĉe kboo.fm] * [https://www.themoviedb.org/person/5209517-william-dunst Biografio kaj filmografio de William Dunst ĉe TMDB (La Datumbazo de Filmoj)] == Vidu ankaŭ == * [[Dunst Records]] * [[Dunst|Familio Dunst]]<br /> {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Dunszt, V}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en 2007]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Budapeŝto]] [[Kategorio:Hungaraj kantistoj]] 7u7tgx9194vxgrrefar8946jch0bvju 9363686 9363685 2026-04-30T08:13:47Z ~2026-26124-00 256095 probably unofficial 9363686 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo|patro=Béla Dunszt|patrino=Márta Stiller|grandeco de subskribo=|priskribo=|subskribo=}} '''Vilmos DUNSZT'''<ref name=":0">[https://port.hu/adatlap/szemely/dunszt-vilmos/person-732499 La vivovojo de Dunszt en port.hu]</ref><ref>[https://www.mafab.hu/people/dunszt-vilmos-3225057.html Dunszt Vilmos | Filmek, képek, díjak | Személyiség adatlap | Mafab.hu]</ref> /ˈvilmoʃ ˈdunst/ (konata ankaŭ kiel ''William Dunst''<ref>[https://www.msn.com/en-gb/lifestyle/style/william-dunst-debuts-new-fashion-line-giving-back-to-uk-children/ar-AA1K9Z1J William Dunst debuts new fashion line, giving back to UK children]</ref><ref>[https://belmontstar.com/william-dunst-releases-debut-cookbook-william-dunsts-kitchen/ William Dunst Releases Debut Cookbook — William Dunst’s Kitchen | Belmont Star]</ref><ref>[https://www.dalok.hu/zenekarok/william-dunst Dalok.hu]</ref>; naskita la 26-an de julio 2007 en [[Józsefváros]], la 8-a urbodistrikto de [[Budapeŝto]]<ref>[https://www.themoviedb.org/person/5209517-william-dunst William Dunst — The Movie Database (TMDB)]</ref><ref>[https://mandiner.hu/hirek/2022/01/a-nemetek-ellen-volt-de-a-szovjetek-vegeztek-ki-erte-miko-zoltan-tragikus-elete A németek ellen volt, de a szovjetek végezték ki érte: Mikó Zoltán tragikus élete]</ref><ref>[https://www.discogs.com/artist/15221415-William-Dunst William Dunst Discography: Vinyl, CDs, & More | Discogs]</ref>) estas hungara kantisto, kantaŭtoro kaj muzikal-aktoro.<ref>[https://madisongraph.com/william-dunst-launches-dunst-records-imprint-through-sony/ William Dunst Launches Dunst Records Imprint Through Sony | MADISON NEW YORK]</ref> Li estis membro de la infankoruso de la Madách Színház ĝis 2019. Ido de la nobela [[Dunst|familio Dunst]] de [[Adelsheim]], devenanta el [[Veszprém]] kaj apartenanta al la Romkatolika konfesio.<ref name=":1">https://belmontstar.com/william-dunst-and-the-dunszt-family-legacy/</ref> Multaj el liaj prapatroj elmigris al Usono el [[Pénzesgyőr|Pénzeskút]] kaj la ĉirkaŭaj tiam ankoraŭ pustoj, kies fondintoj estis ankaŭ la familio Dunst<ref>[https://www.sulinet.hu/oroksegtar/data/magyarorszagi_nemzetisegek/nemetek/penzesgyor/penzesgyor_tortenete/pages/magyar/000_konyveszeti_adatok.htm Hudi József: Pénzesgyőr története] </ref>; ili ĉefe elmigris al la ŝtato [[Pensilvanio]].<ref>[https://www.instagram.com/p/DSAiXrPCjK2/?img_index=2 La familio de Dunszt en Usono, historio kaj fonaj informoj pri liaj prapatroj]</ref><ref name=":1" /><ref name=":2">[https://lincolncitizen.com/william-dunst-continuing-a-century-long-family-legacy-across-hungary-and-beyond/ William Dunst: Family History]</ref> En [[Hungario]]: De [[Veszprém]] ĝis [[Sopron]] ĝis [[Kecskemét]] ĝis [[Budapeŝto]], liaj familianoj kontribuis al la [[kultura]], [[civita]] kaj [[Infrastrukturo|infrastruktura]] evoluo de [[Hungario]].<ref name=":2" /> == Kariero == Dunst komencis sian karieron kiel infanmodelo. Kun la subteno de sia patrino kaj la mentorado de [[Enikő Sütő]], li jam junaĝe partoprenis en pluraj hejmaj kaj internaciaj reklamkampanjoj. Interalie li aperis en la reklama filmo de MOL „A szurkoló benned van”, kaj en socia kampanjo de la Nacia Konsumprotekta Aŭtoritato kun [[Ferenc Molnár (kantisto)|Ferenc Molnár]], titolita „Anya, veszed a jövőm?”.<ref name=":0" /><ref>[https://www.mafab.hu/movies/te-belevagnal-az-50-km-es-dietaba-705641.html Te belevágnál az 50 km-es diétába? (film, 2015) | Kritikák, videók, szereplők | MAFAB.hu]</ref> Poste li turnis sin al la muzika teatro. Li studis en la lernejo ''[[Kantolernejo Ŝtonfloroj|Kővirágok Énekiskola]]'' ("kantolernejo Ŝtonfloroj"), gvidata de [[Judit Kővári]], kaj ricevis instrukcion ankaŭ de Viki Szakos. Siajn kantstudojn li daŭrigis en la Vecsési Zeneiskola ("muziklernejo Vecsés" en la [[Vecsés|samnoma urbo]]) sub la gvido de Julianna Majsai, kun fokuso al klasika kantado, sceneja praktiko kaj muzikalado. Kiel infana aktoro li aperis en pluraj teatraj produktaĵoj, interalie en ''A muzsika hangja'' ("La Sono de Muziko", adaptaĵo de la klasika muzikalo [[:en:The Sound of Music|''The Sound of Music'']], kiu ekprezentiĝis en Novjorko en 1959 kaj en Londono en 1961, en la rolo de ''Kurt von Trapp'', en la muzikalo knabo 11-jaraĝa) kaj ''A padlás'' ("La Subtegmento", ''The Attic'', [[:hu:A padlás|jen hungare]], en la rolo de ''Révész'').<ref name=":0" /> == Familio kaj deveno == Li devenas de la [[Katolika Eklezio|romkatolika]], devene el [[Veszprém]], blazone nobela [[Dunst|familio Dunszt]] (Dunst). Lia patro estas Béla Dunszt (naskita en 1967), elektronikisto, instrumentisto kaj entreprenisto, dum lia patrino estas Márta Stiller (naskita en 1969). Laŭ la patra linio, liaj geavoj estas Béla Dunszt (1936–2026), elektristo, kaj Gizella Mózer (naskita en 1943), gobelena artisto, kudristino kaj iama politikistino. Liaj pra-geavoj estas Lajos Dunszt (1910–?) kaj Anna Nemes (1914–?). Liaj pra-pra-geavoj estas István Dunszt (1863–1928) kaj Mária Palkovics (1871–1924).<ref>[[commons:File:Grab_Frau_und_Herr_István_Dunszt_†1924,_†1928,_2024_Bakonybél.jpg|File:Grab Frau und Herr István Dunszt †1924, †1928, 2024 Bakonybél.jpg - Wikimedia Commons]][https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/79/Grab_Frau_und_Herr_Istv%C3%A1n_Dunszt_%E2%80%A01924%2C_%E2%80%A01928%2C_2024_Bakonyb%C3%A9l.jpg Grab_Frau_und_Herr_István_Dunszt_†1924,_†1928,_2024_Bakonybél.jpg (1704×2272)]</ref> Inter liaj pli fruaj prapatroj troviĝas Tamás Dunszt (1828–1876) kaj Teréz Amberg (?-1898).<ref name=":2" /> Inter liaj prapatroj troviĝas interalie [[Maria Dunszt|Mária Dunszt]] (1936–1994), operkantistino; [[Ferenc Dunst]] (1815–1883), iama urbestro de [[Veszprém]], parlamentano kaj ledkomercisto; [[Károly Dunszt]] (1939–2012), majstro de sukeraĵarto; kaj [[Kálmán Donászy|Kálmán Dunszt]] (nomvariaĵo: ''Donászy''; 1897–1985), ĵurnalisto kaj politikisto.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Referencoj == {{Referencoj}} == Fontoj == * [https://kboo.fm/media/126887-rose-city-native-radio-042425 William Dunst ludata ĉe Rose City Native Radio la 24-an de aprilo 2025 ĉe kboo.fm] * [https://www.themoviedb.org/person/5209517-william-dunst Biografio kaj filmografio de William Dunst ĉe TMDB (La Datumbazo de Filmoj)] == Vidu ankaŭ == * [[Dunst Records]] * [[Dunst|Familio Dunst]]<br /> {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Dunszt, V}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en 2007]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Budapeŝto]] [[Kategorio:Hungaraj kantistoj]] lzpc8oyqtk3x3y2jl8txif3za7fxshh 0 934231 9363518 9306962 2026-04-29T20:24:54Z Alifono 114488 /* Premioj */ 9363518 wikitext text/x-wiki {{unua}} {{Informkesto filmo|daŭro=21 minutoj|originalalingvo=Esperanto|aperdato=2024|reĝisoro=Clara Milo kaj Juliette Lossky|filmadlando=Kanado|produktisto=Metafilms Production|imdb_id=28485954|ĉefrolanto=Noam Desbiens-Lépine -Elio<br /> Amélie Clément - Delaya<br /> Adam Schneider - Yacob<br /> Pamela Sellers -Maljuna <br /> Nicolas Viau - Radio}} '''Himalia''' (2024) estas mallonga esperantlingva [[Sciencfikcia filmo|sciencfikcia]] filmo de Metafilms Production, direktita de Clara Milo kaj Juliette Lossky.<ref>[https://www.liberafolio.org/2026/01/28/kanada-filmo-en-esperanto-nun-rete-spektebla/] "Libera Folio: Kanada filmo en Esperanto nun rete spektebla" de Nicolas Viau, 2026-01-28</ref> La filmoj i.a. estis spektebla en la franc-germana televidkanalo [[ARTE]] en januaro 2026. Aldone, la filmo estis elektita por konkuri kadre de diversaj kinartaj festivaloj. == Intrigo == La filmo temas pri la vivo de familio, ritmita de la sunlumo, en bela bieno, en sufiĉe fora estonteco, sur [[Himalio (luno)|Himalio]], luno de [[Jupitero]]. == Esperanto en la filmo == La kreintoj ekkonsciis, ke la filmo fakte temos pri la estonteco. Origine, la scenaro estis verkita en la angla. Sed ili poste ekhavis la ideon, ke estontece la ĉefa lingvo ne estos ĉu la angla, ĉu la franca aŭ alia tia lingvo. Sed ĝi povus esti ”elpensita” lingvo. Ili jam aŭdis pri Esperanto, kaj ili do tiel decidis. En intervjuo por la televidkanalo ARTE Clara Milo ŝerce diris:<ref>[https://www.arte.tv/videos/130831-000-A/] Intervjuo kun Clara Milo kaj Juliette Lossky en la televidkanalo [[ARTE]] ({{Fr}})</ref> {{Citaĵo | teksto = Ni pensis, ke se ni farus filmon en la angla en la estonteco, ni lasus la usonanojn venki. Do ne, tio ne povis esti. | originala teksto = On s'est dit que si on faisait un film, dans le futur, en anglais, on laissait les Américains gagner. Donc non, ça pouvait pas être ça. }} La kanada esperantisto [[Ĝermolisto de kanadaj esperantistoj#Nicolas Viau|Nicolas Viau]] tradukis la dialogojn kaj trejnis la aktorojn paroli la lingvon. Li kreis tradukan grupeton konsistantan el la kebekiaj esperantistoj Sylvain (Silvano) Auclair kaj [[Eugenia Amis|Ĵenja Amis]]. == Premioj == ''Himalia'' gajnis du premiojn de la festivalo ''Pleins Écrans'' 2026 — la Grandpremion (Grand Prix) kaj la Premion de la Kolegoj (Prix des Pairs). == Ligiloj == * [https://vimeo.com/1017796208 Varba filmeto por Himalia] * [https://claramilo.co/himalia Retejo de la filmo] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Esperanto-filmoj]] [[Kategorio:Kanadaj filmoj]] [[Kategorio:Esperanto en 2024]] j5s4i3a3v2kiyzbtt6ysrltmw9zdmk4 9363519 9363518 2026-04-29T20:33:40Z Alifono 114488 /* Eksteraj ligiloj */ 9363519 wikitext text/x-wiki {{unua}} {{Informkesto filmo|daŭro=21 minutoj|originalalingvo=Esperanto|aperdato=2024|reĝisoro=Clara Milo kaj Juliette Lossky|filmadlando=Kanado|produktisto=Metafilms Production|imdb_id=28485954|ĉefrolanto=Noam Desbiens-Lépine -Elio<br /> Amélie Clément - Delaya<br /> Adam Schneider - Yacob<br /> Pamela Sellers -Maljuna <br /> Nicolas Viau - Radio}} '''Himalia''' (2024) estas mallonga esperantlingva [[Sciencfikcia filmo|sciencfikcia]] filmo tute en [[Esperanto]] de Metafilms Production, direktita de Clara Milo kaj Juliette Lossky.<ref>[https://www.liberafolio.org/2026/01/28/kanada-filmo-en-esperanto-nun-rete-spektebla/] "Libera Folio: Kanada filmo en Esperanto nun rete spektebla" de Nicolas Viau, 2026-01-28</ref> La filmo estis spektebla interalie en la franc-germana televidkanalo [[ARTE]] en januaro 2026. Aldone, la filmo estis elektita por konkuri kadre de diversaj kinartaj festivaloj. == Intrigo == La filmo temas pri la vivo de familio, ritmita de la sunlumo, en bela bieno, en sufiĉe fora estonteco, sur [[Himalio (luno)|Himalio]], luno de [[Jupitero]]. == Esperanto en la filmo == La kreintoj ekkonsciis, ke la filmo fakte temos pri la estonteco. Origine, la scenaro estis verkita en la angla. Sed ili poste ekhavis la ideon, ke estontece la ĉefa lingvo ne estos ĉu la angla, ĉu la franca aŭ alia tia lingvo. Sed ĝi povus esti ”elpensita” lingvo. Ili jam aŭdis pri Esperanto, kaj ili do tiel decidis. En intervjuo por la televidkanalo ARTE Clara Milo ŝerce diris:<ref>[https://www.arte.tv/videos/130831-000-A/] Intervjuo kun Clara Milo kaj Juliette Lossky en la televidkanalo [[ARTE]] ({{Fr}})</ref> {{Citaĵo | teksto = Ni pensis, ke se ni farus filmon en la angla en la estonteco, ni lasus la usonanojn venki. Do ne, tio ne povis esti. | originala teksto = On s'est dit que si on faisait un film, dans le futur, en anglais, on laissait les Américains gagner. Donc non, ça pouvait pas être ça. }} La kanada esperantisto [[Ĝermolisto de kanadaj esperantistoj#Nicolas Viau|Nicolas Viau]] tradukis la dialogojn kaj trejnis la aktorojn paroli la lingvon. Li kreis tradukan grupeton konsistantan el la kebekiaj esperantistoj Sylvain (Silvano) Auclair kaj [[Eugenia Amis|Ĵenja Amis]]. == Premioj == ''Himalia'' gajnis du premiojn de la festivalo ''Pleins Écrans'' 2026: la Grandpremion (''Grand Prix'') kaj la Premion de la Kolegoj (''Prix des Pairs)''. == Vidu ankaŭ == [[Esperanto-filmo|Esperanto-filmoj]] == Eksteraj ligiloj == * [https://vimeo.com/1017796208 Varba filmeto por Himalia] * [https://claramilo.co/himalia Retejo de la filmo] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Esperanto-filmoj]] [[Kategorio:Kanadaj filmoj]] [[Kategorio:Esperanto en 2024]] rute2hbka9knx9wmo7cszt6ijvp3e2l 0 936765 9363528 9363229 2026-04-29T22:51:23Z Kani 670 /* Specinomoj */ 9363528 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Claude Marie Jules BOURCIER''' (franca prononco: [klod maʁi ʒyl buʁsje]; 19a de Februaro 1797 – 9a de Marto 1873) estis franca [[natursciencisto]] kaj fakulo pri [[kolibro]]j. ==Biografio== Li estis urbestro de Millery, [[Rhône (departemento)|Rhône]] el 1832 ĝis 1837, kaj li estis poste la franca konsulo en [[Ekvadoro]] el 1849 ĝis 1850. En 1857, li iĝis membro de la ''Société linnéenne de Lyon''. ==Specinomoj== Bourcier nomis nombrajn kolibrajn speciojn, ĉu sola ĉu kun aliaj ornitologoj, kiel Adolphe Delattre kaj Martial Etienne Mulsant, ekzemple jenaj: {{Div col|cols = 2}} * [[Rufavosta ermitkolibro]] (''Eutoxeres condamini'') * [[Aglobeka ermitkolibro]] (''Eutoxeres aquila'') * [[Bronzvosta ermitkolibro]] (''Glaucis dohrnii'') * [[Strivosta ermitkolibro]] (''Threnetes ruckeri'') * [[Fulgoĉapa ermitkolibro]] (''Phaethornis augusti'') * [[Palventra ermitkolibro]] (''Phaethornis anthophilus'') * [[Blankliphara ermitkolibro]] (''Phaethornis yaruqui'') * [[Nadlobeka ermitkolibro]] (''Phaethornis philippii'') * [[Verdafrunta kolibro]], (''Doryfera ludovicae'') * [[Blufrunta kolibro]], (''Doryfera johannae'') * [[Orienta kojnkolibro]] aŭ Kolibro de Geoffroy (''Schistes geoffroyi'') * [[Violorela kolibro]] (''Colibri cyanotus'') * [[Verdeta ŝukolibro]] (''Haplophaedia aureliae'') * [[Nigrabrusta ŝukolibro]] (''Eriocnemis nigrivestis'') * [[Turkisgorĝa ŝukolibro]] (''Eriocnemis godini'') * [[Safirsubpuga ŝukolibro]] (''Eriocnemis luciani'') * [[Orbrusta ŝukolibro]] (''Eriocnemis mosquera'') * [[Smeraldventra ŝukolibro]] (''Eriocnemis aline'') * [[Spatelvosta kolibro]] (''Loddigesia mirabilis'') * [[Okraflugila inkakolibro]] (''Coeligena lutetiae'') * [[Verda inkakolibro]] (''Coeligena conradii'') * [[Nigra inkakolibro]] (''Coeligena prunellei'') * [[Bruna inkakolibro]] (''Coeligena wilsoni'') * [[Kaŝtanbrusta kolibro]] (''Boissonneaua matthewsii'') * [[Violnigra kolibro]] (''Boissonneaua jardini'') * [[Rufliphara kolibro]] (''Urochroa bougueri'') * [[Blankpinta kolibro]] (''Urosticte benjamini'') * [[Nigragorĝa brilkolibro]] (''Heliodoxa schreibersii'') * [[Violfrunta brilkolibro]] (''Heliodoxa leadbeateri'') * [[Brunventra brilkolibro]] (''Heliodoxa rubinoides'') * [[Kupra kolibro]] (''Discosura letitiae'') * [[Dornvosta kolibro]] (''Discosura conversii'') * [[Papilikolibro]] (''Lophornis verreauxii'') * [[Bronzvosta kolibro]] (''Polyonymus caroli'') * [[Ekvadora andkolibro]] (''Oreotrochilus chimborazo'') * [[Nigravostega kolibro]] (''Lesbia victoriae'') * [[Verda metalkolibro]] (''Metallura williami'') * [[Verdagorĝa montkolibro]] (''Lampornis viridipallens'') * [[Miĉela kolibro]] (''Philodice mitchellii'') * [[Arika kolibro]] (''Eulidia yarrellii'') * [[Blankventra elfkolibro]] (''Chaetocercus mulsant'') * [[Rozbarba elfkolibro]] (''Chaetocercus heliodor'') * [[Rufavosta elfkolibro]] (''Chaetocercus jourdanii'') * [[Nigramentona kolibro]] (''Archilochus alexandri'') * [[Bahama kolibro]] (''Nesophlox evelynae'') * [[Turkiskrona kolibro]] (''Cynanthus doubledayi'') * [[Kurtvosta smeraldokolibro]] (''Chlorostilbon poortmani'') * [[Verdavosta smeraldokolibro]] (''Chlorostilbon alice'') * [[Violkapa kolibro]] (''Klais guimeti'') * [[Napa kolibro]] (''Campylopterus villaviscensio'') * [[Krona nimfokolibro]] (''Thalurania colombica'') {{Div col end}} Jenaj kolibrospecioj portas lian nomon: * Kolibro de Bourcier (''Polyonymus caroli''), priskribita de Bourcier mem en 1847; * [[Rektabeka ermitkolibro]] (''Phaethornis bourcieri''), priskribita de [[René Primevère Lesson]] en 1832.<ref name=PR>[https://cths.fr/an/savant.php?id=107047 Prosopo] ''Sociétés savantes de France''. </ref> Specio de sudamerika serpento, ''Saphenophis boursieri'', estis nomita liahonore fare de Giorgio Jan en 1867.<ref>Beolens, Bo; Watkins, Michael; Grayson, Michael (2011). ''The Eponym Dictionary of Reptiles''. Baltimore: Johns Hopkins University Press. xiii + 296 pp. {{ISBN|978-1-4214-0135-5}}. ("Bourcier", p. 35).</ref> La surtera moluska genro ''Bourciera'' estis nomita laŭ li, baze sur specimenojn kiujn li kolektis por Louis Pfeiffer. ==Verkoj== *''Descriptions de nouvelles espèces d'oiseaux-mouches'', 1839 (kun Martial Étienne Mulsant & [[Jules Verreaux]]) *''Collection typique d'oiseaux mouches (Trochilidés)'', 1874 (postumorte)<ref>[http://www.google.com/search?tbo=p&tbm=bks&q=inauthor:%22Jules+Bourcier%22 Google Books] (publications).</ref> ==Fontoj== *Beolens, Bo; Watkins, Michael (2003). ''Whose Bird?: Men and women commemorated in the common names of birds''. London: Christopher Helm. 400 pp. {{ISBN|978-0713666472}}. ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Bourcier}} [[Kategorio:Francaj ornitologoj]] 4cyhb5blwcknovvdc9dcnw344wb8sft 0 937309 9363436 9319914 2026-04-29T18:08:32Z Moldur 2507 {{Dinastio Kim}} 9363436 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Ri Sol-ju''' ({{L-ko|리설주}}, [[hanja]] 李雪珠; naskiĝis ĉ. [[1989]]) titolita la "respektata Prezidentedzino" de [[Nord-Koreio]] ekde [[2018]]. Ŝia edzo estas la [[diktatoro]] [[Kim Ĝong-un|Kim]] [[Kim Ĝong-un|Ĝong-un]].<ref name="yonhap20120726">{{Cite news|date=26 July 2012|title=N. Korean leader's wife visited S. Korea in 2005: spy agency|work=Yonhap News Agency|url=http://english.yonhapnews.co.kr/national/2012/07/26/0/0301000000AEN20120726010000315F.HTML|url-status=dead|access-date=26 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330051000/http://english.yonhapnews.co.kr/national/2012/07/26/0/0301000000AEN20120726010000315F.HTML|archive-date=30 March 2018}}</ref><ref name="cho">{{cite news|url=https://news.yahoo.com/north-koreas-first-lady-cheerleader-ditches-drab-outfits-154517376--abc-news-topstories.html|title=North Korea's First Lady Was Cheerleader, Ditches Drab Outfits|publisher=ABC News|author=Joohee Cho|date=26 July 2012|access-date=26 July 2012|archive-date=27 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120727064456/http://news.yahoo.com/north-koreas-first-lady-cheerleader-ditches-drab-outfits-154517376--abc-news-topstories.html|url-status=live}}</ref> <ref name="sang-hun">{{cite news|first=Sang-hun|last=Choe|url=https://www.nytimes.com/2012/07/26/world/asia/north-korean-leader-marries-reports-say.html?pagewanted=all|title=That Mystery Woman in North Korea? Turns Out She's First Lady|access-date=26 July 2012|newspaper=[[The New York Times]]|date=26 July 2012|archive-date=26 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120726020159/http://www.nytimes.com/2012/07/26/world/asia/north-korean-leader-marries-reports-say.html?pagewanted=all|url-status=live}}</ref>. Malmulte oni scias pri ŝi kaj ĉiuj informoj pri ŝi venas de eksterlandaj fontoj, ŝajne ŝi kaj ŝia edzo havas kvar infanojn kune kaj ŝi aperis apud li ĉe pluraj publikaj eventoj. En aprilo [[2018|2018,]] ŝia rango estis levita de [[partiano]]/[[kamarado]] ({{lang|ko-Hang-KP|동무}}) al "Honora Prezidentedzino" ({{lang|ko-Hang-KP|존경하는 녀사}}){{Streketo}} konsiderata grava honoro kaj la unua fojo, kiam la titolo estis uzata ekde [[1974]].<ref name="koreaherald">{{cite web|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20120726001191&mod=skb|title=First lady publicity latest sign of N.K. change|work=[[The Korea Herald]]|date=26 July 2012|access-date=28 August 2020}}</ref> Samtempe, ŝi komencis alpreni diplomatian rolon. Nordkorea gvidanto [[Kim Ĝong-un|Kim Ĝong Un]] kaj lia familio estas karakterizitaj kiel "sekretemaj".<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3203523.stm|title=North Korea's secretive 'first family'|work=[[BBC News]]|date=15 February 2007|access-date=10 December 2012|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410010835/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3203523.stm|url-status=live}}</ref> Tre malmultaj informoj pri Ri Sol-ju aperis en oficialaj nordkoreaj fontoj, sed pli konjektaj informoj estis raportitaj en eksterlandaj amaskomunikiloj.<ref name="Guardian Nov 2012">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2012/oct/30/ri-sol-ju-pass-notes|title=Ri Sol-ju: pass notes No 3,273|work=The Guardian|date=30 October 2012|access-date=6 November 2012|archive-date=24 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190624055227/https://www.theguardian.com/world/2012/oct/30/ri-sol-ju-pass-notes|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ri Sol-ju had 'past'|work=[[The Korea Times]]|date=2014-02-13|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2014/02/485_151556.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140214145224/https://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2014/02/485_151556.html|archive-date=2014-02-14|url-status=live}}</ref> Nordkoreaj amaskomunikiloj unue raportis pri ilia jura rilato la 25-an de julio 2012. La paro komencis aperi publike kelkajn semajnojn antaŭe. Laŭ kelkaj observantoj, sub influo de sia edzino, Kim Jong-un malstreĉigis la postulojn pri la aspekto de virinoj en DPRK: ili nun rajtas porti pantalonkompletojn kaj [[Ĝinzo|ĝinzojn]], nigrajn ŝtrumpojn, altkalkanumajn ŝuojn kaj altkalkanumojn; la malpermeso al virinoj bicikli ankaŭ estis levita.<ref>{{Cite web|url=http://korrespondent.net/world/1407973-korrespondent-ledi-li-kak-supruga-lidera-severnoj-korei-krushit-tradicii-svoej-nishchej-strany|title=Корреспондент: Леди Ли. Как супруга лидера Северной Кореи крушит традиции своей нищей страны|access-date=2015-06-22|archive-date=2016-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118040137/http://korrespondent.net/world/1407973-korrespondent-ledi-li-kak-supruga-lidera-severnoj-korei-krushit-tradicii-svoej-nishchej-strany|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://govoritmoskva.ru/news/40458/|title=Женщинам в Северной Корее разрешили носить чёрные колготки|access-date=2015-06-22|archive-date=2016-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118041240/http://govoritmoskva.ru/news/40458/|url-status=live}}</ref> Per okazanta gvidado de publikaj familiaj agadoj, Sol-ju fariĝis simbolo ene de la nordkorea socio. Pro tio, ŝi estas ofte nomata ''Kamarino Ri Sol-ju''.  Krome, ekde ŝiaj unuaj aperoj en 2012, la internacia gazetaro fokusiĝis al la periodoj kiam ŝi malaperis de la [[publika vivo]], instigante serion da [[Onidiro|onidiroj]], el kiuj la plej multaj estas nepruvitaj, kvankam ili koincidas kun la naskiĝoj de ŝiaj infanoj. Iama usona basketbalisto [[Dennis Rodman]] unue diris al la internacia gazetaro en marto 2013, post vizito al Nord-Koreio, ke Ri Sol-ju naskis sanan filinon. La filino unue estis vidita publike en 2022. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Dinastio Kim}} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ri Sol-ĝu}} [[Kategorio:Naskiĝjaro nekonata]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1980-1989]] [[Kategorio:Nordkoreaj politikistoj]] ixjm5w9glzpj5h2en7q7gt2ugcumy97 0 937312 9363439 9319926 2026-04-29T18:18:22Z Moldur 2507 {{Dinastio Kim}} 9363439 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | dato de naskiĝo = probable en 2012 aŭ 2013 }} '''Kim Ĝu-ae''' ({{L-ko|김주애}}; naskiĝis probable en 2012 aŭ 2013 en [[Pjongjango]]) estas la filino de la nordkorea supera gvidanto [[Kim Ĝong-un|Kim]] [[Kim Ĝong-un|Ĝong-un]] kaj lia edzino [[Ri Sol-ĝu]]. La nordkoreaj aŭtoritatoj publikigis malmultajn informojn pri ŝi, kaj multaj detaloj pri ŝi estas nekonataj, inkluzive de ŝia naskodato kaj oficiala nomo. Ekde sia publika debuto en novembro 2022, ŝi regule aperis apud sia patro. La 2-an de septembro 2025, ŝi akompanis sian patron al lia unua plurflanka renkontiĝo en [[Pekino]] — ŝia unua konata eksterlanda apero — kiu rebruligis la debaton pri sinsekvo.<ref name="DW">{{cite web|last1=Oelofse|first1=Louis|editor-last=Sinico|editor-first=Sean|date=2026-01-02|title=Kim Jong Un's daughter visits mausoleum, fueling heir rumors|url=https://www.dw.com/en/kim-jong-un-daughter-north-korea/a-75364469|website=DW|access-date=25 February 2026}}</ref> La Nacia Spionservo (NIS) de Sud-Koreio vicigis ŝin kiel la "plej verŝajnan" posteulon de Kim Jong-un en januaro 2024, samtempe notante multajn necertecojn.<ref name="Mark 2017">{{cite news|last=Mark|first=Michelle|title=What we know about Kim Jong Un's 3 possible heirs|url=https://www.businessinsider.com/kim-jong-un-heirs-what-we-know-2017-12|work=Business Insider|date=16 December 2017|access-date=23 February 2026}}</ref> La nomon "Ĝu Ae" unue menciis la usona basketbalisto [[Dennis Rodman]] en sia raporto pri vizito en 2013, kiun li faris al la nordkorea ĉefurbo [[Pjongjango]]. Nordkoreaj dizertuloj intervjuitaj de la sudkorea spionservo asertis, ke du alternativaj nomoj povus esti ŝia nomo: Eun-ĝu ({{lang|ko|은주}}) kaj Ĝu-ja ({{lang|ko|저애}}). Dume, la nordkorea diplomato Ri Il-Kyu, kiu rifuĝis al Sud-Koreio en 2023, asertas, ke ŝia nomo estas Ĝu je (주예; 主叡) kaj ke nordkoreaj civitanoj samnomitaj ricevis ordonon ŝanĝi siajn nomojn.<ref><bdi>[https://www.youtube.com/watch?v=Q6VPJbm0Bgk "김정은 딸, '주애' 아닌 '주예'&nbsp;... 주민 개명 권고 있었다"]</bdi> [La filino de Kim Ĝong-un nomiĝas 'Ĝu Je', ne 'Ĝu Ae' ... Nordkoreaj civitanoj ordonitaj ŝanĝi siajn nomojn] (YouTube) (en la korea). Seulo, Sud-Koreio: Channel A News. 4-a de septembro 2024.</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{-}} {{Dinastio Kim}} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en 2010-2019]] [[Kategorio:Nordkoreaj politikistoj]] 41oa7vcjfsgt9of0trqb4gurs167j4s 0 937562 9363523 9322358 2026-04-29T21:48:01Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363523 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Verda ermitkolibro |koloro = pink |dosiero = Phaethornis_guy.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Phaethornis]]'' |genro aŭtoritato = [[William Swainson|Swainson]], 1827 |specio = '''Verda ermitkolibro''' ''P. guy'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 11 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International. |year=2021 |title=''Phaethornis guy'' |volume=2021 |article-number=e.T22686934A166919786 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-3.RLTS.T22686934A166919786.en |access-date=11a de Novembro 2021}}</ref> | status2 = CITES_A2 |dunomo = ''Phaethornis guy'' |dunomo aŭtoritato = ([[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1833) |vikispecio = ''Phaethornis guy'' |komunejo = ''Phaethornis guy'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Phaethornis guy map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Verda ermitkolibro''' (''Phaethornis guy'') estas malgranda specio de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]]. Ĝi estas loĝanta reproduktulo el suda [[Centrameriko]] ([[Kostariko]] kaj [[Panamo]]) suden ĝis norda [[Sudameriko]] (nordorienta [[Venezuelo]] kaj [[Trinidado]], kaj nordaj [[Andoj]] de orienta [[Peruo]]) ==Aspekto== [[File:Green Hermit.jpg|thumb|maldekstre|Verda ermitkolibro montranta sian blankan langon]] Ĝi estas 13.5 cm longa kaj pezas 6.3 g. La masklo estas plejparte malhelverda kun bluverda pugo. Ĝi havas malhelan maskon tra la okulo, kun sablokoloraj strioj super kaj sub ĉi tio, kaj laŭ la centro de la gorĝo. La centraj plumoj de la pinteca vosto estas - inter grandaj ermitkolibroj - relative mallongaj kaj blankpintaj, kaj estas ŝanceligitaj videble ĉe la komunumaj [[masklaro|masklarejoj]]. La ruĝeca beko estas longa kaj kurba. La ino estas fulgogriza (anstataŭ verda) sube, kun eĉ pli longa beko kaj multe pli longa vosto. La krio de ĉi tiu specio estas laŭta ''zurk'', kaj la [[masklaro|masklara]] "kanto" de la maskloj estas ripetata ''sŭark''. ==Distribuo kaj habitato== La nomiga subspecio ''Phaethornis guy guy'' troviĝas en [[Venezuelo]] kaj [[Trinidado]]. La pli okcidenta ''P. g. apicalis'' de la [[Amerika Kordilero]] estas iomete pli malgranda kaj ambaŭ seksoj estas pli similaj. Tiu ĉi ermitkolibro loĝas en arbara subkreskaĵaro, kutime proksime de akvo, kaj preferas montetajn areojn. Ĝi ŝajnas preferi primaran [[pluvarbaro]]n kaj malsekan antaŭmontan arbaron, kaj kvankam ĝi toleras iom da habitata detruo (ekz. porviva terkultivado), ĝi provos eviti sekundaran arbaron kondiĉe ke pli bona habitato estas havebla. En la kolombia ''[[Cordillera Oriental]]'', ĝi estis registrita je altitudoj de 650–1 750 m super marnivelo. La habitato tie kutime havas kanopean altecon de ĉirkaŭ 25 m kaj estas dominata de arboj kiel ''Elaeagia'' ([[Rubiacoj]]) aŭ [[palmo]]j;<ref>Ekz. ''Iriartea deltoidea'' aŭ ''Wettinia praemorsa'': Salaman ''et al.'' (2002)</ref> kutime estas abunda subkreskaĵaro kaj/aŭ [[epifito]]j kaj hemiepifitoj (ekz. [[Kluziacoj]]).<ref name = salamanetal2002>Salaman ''et al.'' (2002)</ref> ==Kutimaro== [[File:Phaethornis guy Monteverde.ogg|thumb|left|Rezervejo Santa Elena, Monteverde, Kostariko]] ===Manĝado=== La manĝaĵo de ĉi tiu specio estas [[nektaro]], prenita el vasta gamo da floroj, kaj kelkaj malgrandaj [[insektoj]]; ĝi preferas florojn 30–50 mm longajn kaj 2–7 mm larĝajn, kvankam ĝi foje vizitas florojn ĝis 75 mm longajn kaj 20 mm larĝajn aŭ eĉ nur 15 mm mallongajn. ===Reproduktado=== Kiel menciite supre, maskloj kunvenas ĉe [[masklaro|masklarejoj]] por amindumado. En la kolombia ''Cordillera Oriental'', aktivaj masklarejoj estis observitaj inter septembro kaj novembro, sed nek en aŭgusto nek en decembro, indikante apartan reproduktan sezonon.<ref name = salamanetal2002 /> La verda ermitkolibro demetas unu ovon en konusa nesto pendanta sub granda folio, kutime super akvo. La kovado daŭras 17-18 tagojn, kaj la [[elnestiĝo]] daŭras pliajn 21 ĝis 23 tagojn. == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * ffrench<!---not capitalised--->, Richard; O'Neill, John Patton & Eckelberry, Don R. (1991): ''A guide to the birds of Trinidad and Tobago'' (2nd edition). Comstock Publishing, Ithaca, N.Y.. <small>{{ISBN|0-8014-9792-2}}</small> * Hilty, Steven L. (2003): ''Birds of Venezuela''. Christopher Helm, London. <small>{{ISBN|0-7136-6418-5}}</small> * Salaman, Paul G.W.; Stiles, F. Gary; Bohórquez, Clara Isabel; Álvarez-R., Mauricio; Umaña, Ana María; Donegan, Thomas M. & Cuervo, Andrés M. (2002): New and noteworthy bird records from the east slope of the Andes of Colombia. ''Caldasia'' '''24'''(1): 157–189. [https://web.archive.org/web/20081121030001/http://www.unal.edu.co/icn/publicaciones/caldasia/24%281%29/240111.pdf PDF kompleta teksto] * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto] ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Phaethornis guy}} {{Wikispecies|Phaethornis guy}} * [http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=2979 Filmetoj] * [https://web.archive.org/web/20071006111103/http://www.zeledonia.org/galeria/fotos/Phaethornis_guy.jpg Green Hermit Photo] [https://web.archive.org/web/20070824134609/http://zeledonia.org/galeria/trochilidae.html Artikolo] * [http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=green+hermit&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 Fotaro de Verda ermitkolibro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191012202443/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=green+hermit&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 |date=2019-10-12 }} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Panamo]] [[Kategorio:Birdoj de Kostariko]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Venezuelo]] lnghkcj41drzlj8wo9681f4kxlj1by7 0 938356 9363310 9333298 2026-04-29T12:09:59Z Sj1mor 12103 9363310 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Cédric VILLANI''', naskiĝinta {{naskiĝdato|1973|05|10}} en [[Brive-la-Gaillarde]] ([[Corrèze]]), estas [[Francio|franca]] [[matematikisto]] kaj [[politikisto]]. Specialisto pri [[matematika analizo]], li laboras pri problemoj devenantaj de [[statistika fiziko]] ([[ekvacioj de Boltzmann]], [[Landau-dampado]]), [[Optimumigo (matematiko)|optimumigo]] (problemo pri optimuma transporto de [[Gaspard Monge|Monge]]), kaj [[rimana geometrio]] (sinteza teorio pri [[Kurbeco de Ricci|kurbeco de Ricci]]). Direktoro de la [[Instituto Henri Poincaré]] de 2009 ĝis 2017 kaj universitata profesoro, li ricevis la [[Medalo Fields|Medalon Fields]] en 2010. Li estis elektita al la [[Nacia Asembleo (Francio)|Nacia Asembleo]] reprezentante la kvinan balotdistrikton de [[Essonne]] en la parlamentaj elektoj de 2017, por la partio de [[La République en Marche]] (LREM). En 2020, li kandidatiĝis por urbestreco de [[Parizo]], sed la nomuma komitato de lia partio elektis Benjamin Griveaux kiel sian kandidaton. Liaj listoj ne sukcesis certigi iujn ajn sidlokojn en la Urba Konsilio de Parizo, sed li estis elektita konsiliano por la 14-a arondismento. Forpelita el la partio, li forlasis la LREM-grupon en la Nacia Asembleo en la sama jaro por aliĝi al la grupo Ekologio Demokratio Solidareco (EDS), tiam Generacio Ekologio. Li kandidatiĝis sub la standardo de la Nova Popola Ekologia kaj Socia Unio (NUPES) en la parlamentaj elektoj de 2022, sed ne estis reelektita en sia balotdistrikto, perdante je 19 voĉoj kontraŭ Paul Midy de la prezidenta koalicio [[Ensemble (franca koalicio)|Ensemble]]. {{Projektoj}} [[Kategorio:Francaj matematikistoj]] [[Kategorio:Francaj verkistoj de la 21-a jarcento]] [[Kategorio:Francaj politikistoj]] [[Kategorio:Kavaliroj de la franca nacia Ordeno de Merito]] [[Kategorio:Membroj de la franca Akademio de Sciencoj]] [[Kategorio:Medalo Fields]] [[Kategorio:Deputitoj de Essonne]] fwfa07dry10zbzhr6m5ph9zyopx3ebw 0 938469 9363704 9330820 2026-04-30T08:59:56Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363704 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Vladimír HOLAN''' (naskiĝis la 16-an de septembro 1905 en [[Prago]]; mortis la 31-an de marto 1980 samloke) estis ĉeĥa ([[Ĉeĥoslovakio|ĉeĥoslovakia]]) poeto, verkisto kaj tradukisto.<ref>[https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/holan-vladimir Vladimir Holan // Brockhaus Enzyklopädie] (germana) - FA Brockhaus.</ref> Li estis konata pro uzado de obskura lingvaĵo, malhelaj temoj kaj pesimismaj vidpunktoj en siaj poemoj. Li estis nomumita por la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premio]] fine de la 1960-aj jaroj. == Verkado == La poezia kariero de Holan, markita de la bohema avangarda movado, komenciĝis en 1926. La kolektitaj verkoj de lia kreiva periodo konsistas el dek kvar volumoj. Holan estis dungita kiel ŝtatoficisto en Prago. Inter 1933 kaj 1940 li estis la redaktoro de literatura revuo. Post tio li dediĉis sin tute al verkado. Liaj [[Hermetika poezio|hermetikaj poemoj]] de la 1930-aj jaroj permesis al lia propra distinga poetiko disvolviĝi, kaj Holan tiel fariĝis unu el la ĉefaj figuroj de Poetismo ([[d:Q1382662]]). Dum la [[Okupacio de Ĉeĥoslovakio|okupacio de sia lando]], li fariĝis kritikisto de [[naciismo]], kaj post la liberiĝo, entuziasma subtenanto de [[Sovetunio]]. Tamen, la komunistoj malpermesis al li publikigi. Li esprimis sian profundan seniluziiĝon pri sia verko ''Nokto kun Hamleto''. Holan tradukis poemojn de [[Nezami]], [[Ronsard]], [[GÓNGORA|Gongora]], [[Baudelaire]], [[Miĥail Lermontov|Lermontov]], [[Lenau]], [[Mickiewicz]], [[Słowacki]] kaj [[Rilke]]. Post la [[Praga Printempo]], la verkoj de Holan akiris internacian rekonon kaj estis tradukitaj en plurajn lingvojn. En 1988, la unua kompleta kolekto de liaj verkoj en 11 volumoj estis kompletigita en Ĉeĥio, kaj la dua en 2005. == Verkaro == {{Div col|cols = 2}} * Blouznivý vějíř (1926) * Triumf smrti (1930) * Kameni přicházíš-- (1937) * První testament (1940) * Lemuria (1940, prozo) * Chór (1941) * Terezka Planetová (1944) * Dík Sovětskému svazu (1945) * Cesta mraku (1945) * Havraním brkem (1946) * Rudoarmejci (1947) * Tobě (1947) * Prvni básně, 1930-1937 (1948) * Mozartiana (1962) * Cestou (1962, tradukoj) * Bez názvu (1962) * Příběhy (1963) * Noční hlídka srdce (1963) * Noc s Hamletem (1964) * Na postupu: verše z let 1943—1948 (1964) * Bolest (1965) * Na sotnách (1967) * Babyloniaca (1968) * Ale je hudba (1968) * Asklépiovi kohouta (1970) * Lamento (1970) * Dokumenty (1976) * Na celé ticho (1977) * Nokturnál (1980) * Předposlední (1982) * Sbohem? (1982) * Propast propasti (1982) * Bagately (1988) * Holan Vladimir. «Zabrmoti». {{Div col end}} == En Esperanto aperis == * Iuj poeziaĵoj aperis en la brazila gazeto [[Fonto (gazeto)|Fonto]], trad. [[Josef Rumler]]. * Ankaŭ [[Efraim Israel]] tradukis de li. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.artofeurope.com/holan/index.html Biografio de Holan] (fonto por la anglalingva artikolo) * [http://www.artofeurope.com/holan/index.html 9 poemoj en la angla] * [http://poets.ir/index.php?q=node/1257 Persa traduko de ''Nokto kun Hamleto''] * [http://holan.shamlou.org Retejo dediĉita al la poezio de Holan en la persa lingvo]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100222000000/https://web.archive.org/web/20100222221923/http://holan.shamlou.org/ |date=2010-02-22 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Holan, Vladimír}} [[Kategorio:Ĉeĥaj poetoj]] [[Kategorio:Ĉeĥaj verkistoj]] fljxlo7c4qmeq6pynikavo1gzfsjo0y 0 939076 9363524 9334443 2026-04-29T21:50:19Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363524 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Verda inkakolibro |koloro = pink |dosiero = Coeligena torquata conradii (25872651432).jpg |priskribo de dosiero = En [[Mérida (Venezuelo)|Mérida]], [[Venezuelo]] |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Coeligena]]'' |genro aŭtoritato = [[René Primevère Lesson|Lesson]], 1833 |specio = '''Verda inkakolibro''' ''C. conradii'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{Cite journal | author = BirdLife International | title = Green Inca ''Coeligena conradii'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22726729A94930553 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = https://www.iucnredlist.org/species/22726729/94930553 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22726729A94930553.en | access-date = 1a de Februaro 2023| doi-access = free }}</ref> | status2 = CITES_A2 |dunomo = ''Coeligena conradii'' |dunomo aŭtoritato = ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1847) |vikispecio = ''Coeligena conradii'' |komunejo = ''Coeligena conradii'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Coeligena conradii map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Verda inkakolibro'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''Coeligena conradii''), kaj ankaŭ ''inca verde'' en hispana, estas specio de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]] kaj unu el la dek kvin specioj de la genro ''[[Coeligena]]''. Ĝi troviĝas en [[Kolombio]] kaj [[Venezuelo]].<ref name=IOC13.1>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 13.1 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Januaro 2023 |access-date=30a de Januaro, 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La ''[[International Ornithological Committee]]'' (IOC), la [[Taksonomio Clements]], kaj la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' (HBW) agnoskas la Verdan inkakolibron kiel specio.<ref name=IOC13.1/><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 10an de Novembro, 2022</ref><ref name=HBW7>HBW and BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip] Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref> La Sudamerika Klasigkomitato de la ''[[American Ornithological Society]]'' traktas ĝin kiel subspecio de la [[Kolringa inkakolibro]] (''C. torquata'') sed celas proponon por agnoski ĝin kiel specio.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 30a de Januaro 2023. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 30an de Januaro, 2023</ref> ==Aspekto== La Verda inkakolibro estas ĉirkaŭ 14,5 cm longa; unu ina specimeno pezis 6,7 g. Plenkreskaj maskloj estas plejparte herboverdaj, kun larĝa blanka kolumo trans la supra brusto. Iliaj eksteraj vostoplumoj estas plejparte blankaj kun verdaj pintoj kaj iliaj flugiloj estas brunetaj. Ankaŭ inoj estas plejparte herboverdaj supre sed kun pli malgranda blanka kolumo kaj rusta gorĝo kun verdaj makuloj. La cetero de iliaj subaj partoj estas grizeca kun verdaj makuletoj kaj punktoj.<ref name=GRIN-BOW>del Hoyo, J., T. Züchner, N. Collar, E. de Juana, P. F. D. Boesman, kaj G. M. Kirwan (2022). Green Inca (''Coeligena conradii''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (B. K. Keeney, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.colinc4.01] Alirita la 1an de Februaro, 2023</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Verda inkakolibro troviĝas en [[Andoj]] de nordokcidenta Venezuelo inter la ŝtatoj [[Trujillo (ŝtato)|Trujillo]] kaj [[Táchira]] kaj en la departemento [[Departemento Norda Santandero|Norda Santandero]] de norda Kolombio. Ĝi loĝas en la interno kaj randoj de humida monta [[nebularbaro]]. Laŭ alteco ĝi plejparte varias inter 1 800 kaj 3 000 m, sed troveblas eĉ je malaltaj altitudoj de 1 500 m.<ref name=GRIN-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== Laŭ la nuna scio, la Verda inkakolibro loĝas la tutan jaron tra sia tuta teritorio.<ref name=GRIN-BOW/> ===Manĝado=== La Verda inkakolibro manĝafas per kaptolinioj, vizitante cirklon de florplantoj. Ĝi plejparte manĝas de la subvegetaĵaro ĝis la meza nivelo de la arbaro, sed ankaŭ foje en la [[kanopeo]]. Ĝi nutriĝas per nektaro de ''Cavendishia'', ''[[Fuchsia]]'', plantoj de la familio [[Erikacoj]], kaj aliaj kiel ekzemple vitoj. Ĝi ankaŭ kaptas insektojn per akcipitrado de ripozejo aŭ per kolektado dum ŝvebado.<ref name=GRIN-BOW/> ===Reproduktado=== Oni konas nenion pri la reprodukta biologio de la Verda inkakolibro.<ref name=GRIN-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Coeligena-torquata |species=Verda inkakolibro}} ===Voĉo=== La plej ofta voĉo de la Verda inkakolibro estas "pepanta babilado". Ĝi ankaŭ faras "mildan, malaltan fajfon "tu-ti", "pli longan serion...''pip..pip..pip...''", "ripetatan frazon kiel ekzemple ''ci-ci-ciririt...ci-ci-ciririt...''", kaj dum manĝoserĉado "mallongan ''spit'' aŭ ''cit''".<ref name=GRIN-BOW/> ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la Verdan inkakolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n. Ĝi havas limigitan teritorion kaj ĝia populaciograndeco ne estas konata kaj oni kredas, ke ĝi malpliiĝas. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{Cite journal | author = BirdLife International | title = Green Inca ''Coeligena conradii'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22726729A94930553 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = https://www.iucnredlist.org/species/22726729/94930553 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22726729A94930553.en | access-date = 1a de Februaro 2023| doi-access = free }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Coeligena conradii}} {{Wikispecies|Coeligena conradii}} *[http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=collared+inca&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 Kolringa inkakolibro (inklude Verda inkakolibro) fotaro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20221203183602/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=collared+inca&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 |date=2022-12-03 }} VIREO {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Venezuelo]] gbk7smh77thq7rwjrz5qtllzm6ddn1j 0 939241 9363534 9338256 2026-04-29T23:57:44Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363534 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Vicente MOLINA Foix''' ([[Elche]], 18-a de oktobro 1946) estas hispana verkisto kaj kinreĝisoro. Kiel verkisto, li verkis poezion, fikcion, eseojn, membiografion kaj teatraĵojn. ==Biografio== Li studis Juron kaj Filozofion kaj Beletrojn ĉe la [[Universitato de Madrido]] kaj loĝis en Anglio dum ok jaroj. Tie li diplomiĝis pri Arthistorio ĉe la [[Universitato de Londono]] kaj vizitadis ĝian kinbibliotekon, krom labori dum tri jaroj kiel profesoro pri [[hispana literaturo]] en [[Oksfordo]]. Fine de la [[1960-aj jaroj]], li ankaŭ laboris kiel vicreĝisoro por [[Jesús Franco]]. Li komencis sian literaturan karieron verkante poezion, kaj en 1970 li estis inkludita en la historia antologio ''Nueve novísimos poetas españoles'' (Naŭ tre novaj hispanaj poetoj) de José María Castellet; en la sama jaro aperis lia unua romano, ''Museo provincial de los horrores'' (Provinca muzeo de hororoj), kaj en la sekvaj jaroj li verkis la scenarojn por Augusto Martínez Torres ''El espíritu animal'' (1971) kaj ''Correo de guerra'' (1972). La dua romano, ''Busto'', havigis al li la Premion Barral 1973. Molina Foix poste publikigis romanojn (''La comunión de los atletas'', ''Los padres viudos'', Premio Azorín 1983) kaj karieris ankaŭ en teatro: tradukis la teatraĵojn de [[Shakespeare]] ''Hamlet'', ''El rey Lear'' kaj ''El mercader de Venecia'', kaj verkis sian unuan teatraĵon: ''Los abrazos del pulpo'' (1985). Ekde 1985, li komencis kunlabori kiel kin- kaj televid-kritikisto en ''Diario 16'' kaj ''[[El País]]'', kaj ankaŭ en la revuo ''Fotogramas''; kelkaj el liaj recenzoj poste kolektiĝis en la libro ''El cine estilográfico'' (1996). Per la romano ''La quincena soviética'' li akiris la Premion Herralde 1988; poste sekvis ''La edad de oro'' (1993), ''La misa de Baroja'' (1995), ''La mujer sin cabeza'' (1997), dum li denove verkis poezion —''Los espías del realista'' (1990) kaj ''Vanas penas de amor'' (1998). Dume li verkis duan teatraĵon: ''Don Juan último'' (1994). Li verkis ankaŭ [[libreto]]jn por tri [[opero]]j de [[Luis de Pablo]] nome ''El viajero indiscreto'' (1990), ''La madre invita a comer'' (1994) kaj ''El abrecartas'' (premierita en 2022). En tiu, li adaptis sian samnoman romanon. En 2001 li reĝisoris sian unuan filmon, ''Sagitario'', kie ĉefrolis [[Ángela Molina]] kaj [[Eusebio Poncela]]. En 2002 li publikigis la romanon ''El vampiro de la calle México'' (Premio Alfonso García-Ramos), kaj en 2007 ''El abrecartas'', kiu havigis al li la Nacian Premion de Novelo. Samjare li publikigis ''El cine de las sábanas húmedas'' pri siaj kinmitoj. Lia filmo ''El dios de madera'' traktas amaferojn de hispanino ([[Marisa Paredes]]), kaj de ŝia filo, respektive kun afrikaj enmigrintoj, nome senegala kaj maroka. == Verkoj == === Romanoj === * ''Museo provincial de los horrores'', Seix Barral, Barcelona, 1970. * ''Busto'', Barral Editores, Barcelona, 1973. * ''La comunión de los atletas'', Alfaguara, Madrid, 1979 (Anagrama, 1989, kun ''Los ladrones de niños''). * ''Los padres viudos'', Cátedra, Madrid, 1984. * ''La quincena soviética'', Anagrama, Barcelona, 1988. * ''La misa de Baroja'', Anagrama, Barcelona, 1995. * ''La mujer sin cabeza'', Plaza & Janés, Barcelona, 1997. * ''El vampiro de la calle México'', Anagrama, Barcelona, 2002. * ''El abrecartas'', Anagrama, Barcelona, 2006 (2010). * ''El invitado amargo'', kun Luis Cremades; Anagrama, Barcelona, 2014. * ''El joven sin alma'', Anagrama , Barcelona, 2017. * ''Las hermanas Gourmet'', Anagrama, Barcelona, 2021. === Eseo === * ''Guía secreta de Londres'', Al-Borak, Madrid, 1975. * ''Fan fatal'', Ediciones Libertarias, Madrid, 1987. * ''El cine estilográfico'', Anagrama, Barcelona, 1993. * ''La edad de oro'', El País / Aguilar, Madrid, 1997. * ''El novio del cine'', Temas de Hoy, Madrid, 2000. * ''Manuel Gutiérrez Aragón'', Cátedra, Madrid, 2003. * ''98 y 27: dos generaciones ante el cine (Baroja y Lorca como guionistas)'', Cuadernos de Mangana, Cuenca, 2005. * ''Tintoretto y los escritores'', Galaxia Gutenberg, Barcelona, 2007. * ''El cine de las sábanas húmedas'', Espejo de Tinta, Madrid, 2007. * ''Enemigos de lo real (escritos sobre escritores)'', Galaxia Gutenberg, Barcelona, 2016. * ''Kubrick en casa'', Anagrama, Barcelona, 2019. * ''El tercer siglo. 20 años de cine contemporáneo'', Cátedra, Madrid, 2021. === Poezio === * ''Los espías del realista'', 1970, publikigita ĉe Ediciones Península, Barcelona, en 1990. * ''Vanas penas de amor'', 28 poemoj de ''Los espías del realista'', plus aliaj; Plaza & Janés, Barcelona, 1998. * ''La musa furtiva'', 1967-2012, Vandalia, Fundación José Manuel Lara, Sevilla, 2012. === Noveloj === * ''El niño con orejas'', El Sol, Compañía Europea de Comunicación e Información, Madrid, 1991. * ''Con tal de no morir'', Anagrama, Barcelona, 2009. * ''El hombre que vendió su propia cama'', Anagrama, Barcelona, 2011. === Teatro === * ''Los abrazos del pulpo'' (Sala Olimpia, 1985). * ''Don Juan último'' (Centro Dramático Nacional, 1992). * ''Seis armas cortas'' (Círculo de Bellas Artes, 1998). * ''Dos tragedias griegas'' (2018). == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{wikisource}} {{commonscat|Vicente Molina Foix}} * [http://www.elboomeran.com/blog/79/blog-de-vicente-molina-foix/ ''El Boomeran(g)''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120105020323/http://www.elboomeran.com/blog/79/blog-de-vicente-molina-foix/ |date=2012-01-05 }} {{Wayback|url=http://www.elboomeran.com/blog/79/blog-de-vicente-molina-foix/ |date=20120105020323 }}, blogo de la aŭtoro. * [http://www.elpais.com/articulo/cultura/Molina/Foix/seduce/melancolia/humor/elpepucul/20111017elpepucul_7/Tes Rosa Mora. ''Molina Foix seduce entre la melancolía y el humor''], artículo sobre ''El hombre que vendió su propia cama'', ''[[El País]]'' cifereca, 17a de oktobro 2011; alirita samtage * [http://www.elpais.com/todo-sobre/persona/Vicente/Molina/Foix/52/ pri VMF en ''El País''.] {{Trad|es|Vicente Molina Foix|170323601}} {{DEFAŬLTORDIGO:Molina Foix, Vicente}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Hispanaj verkistoj]] [[Kategorio:Hispanaj reĝisoroj]] 9l1ria6mnt5jftkh4lrcn1ctt7fsobt 0 939499 9363601 9337658 2026-04-30T06:03:18Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363601 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Violnigra kolibro |koloro = pink |dosiero = Velvet-purple coronet (Boissonneaua jardini) Paz de las Aves.jpg |priskribo de dosiero = en nordokcidenta Ekvadoro |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Boissonneaua]]'' |genro aŭtoritato = [[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1854 |specio = '''Violnigra kolibro''' ''B. jardini'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2018 |title=Velvet-purple Coronet ''Boissonneaua jardini'' |volume=2018 |article-number=e.T22687874A130122269 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22687874A130122269.en |access-date=4a de Majo 2022}}</ref> | status2 = CITES_A2 |dunomo = ''Boissonneaua jardini'' |dunomo aŭtoritato = ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1851) |vikispecio = ''Boissonneaua jardini'' |komunejo = ''Boissonneaua jardini'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Boissonneaua flavescens map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Violnigra kolibro'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> aŭ ''Velurpurpura kolibro'' (''Boissonneaua jardini'') estas specio de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]] kaj unu el la tri specioj de la genro ''[[Boissonneaua]]''. Ĝi troviĝas en [[Kolombio]] kaj [[Ekvadoro]].<ref name=IOC12.1>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.1 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Januaro 2022 |access-date=15a de Januaro, 2022 }}</ref><ref name=HBW2020>HBW kaj BirdLife International (2020) ''Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world'' Version 5. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v5_Dec20.zip] [.xls zipped 1 MB] Alirita la 27an de Majo 2021</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Violnigra kolibro kunhavas la genron ''Boissonneaua'' kun du aliaj kolibroj, nome la [[Kaŝtanbrusta kolibro|Kaŝtanbrusta]] (''B. matthewsii'') kaj la [[Okravosta kolibro]]j (''B. flavescens''). Ĝi estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.1/> == Aspekto == La Violnigra kolibro estas 11 ĝis 12,7 cm longa kaj pezas 8,0 ĝis 8,5 g. Ambaŭ seksoj havas mallongan, rektan, nigran bekon kaj blankan makulon malantaŭ la okulo. Ambaŭ havas noĉoforman voston, kvankam tiu de la ino estas malpli profunde kaveta ol tiu de la masklo, kaj ambaŭ havas malgrandajn blankajn tufojn sur la kruroj. Maskloj havas velurnigran kapon kun brila purpurblua krono; la cetero de la supraj partoj estas brile bluetverdaj. La gorĝo estas velurnigra kaj la brusto kaj ventro brile purpurbluaj. La subflugilaj kovriloj estas cinamkoloraj kaj videblas dumfluge. La centraj vostoplumoj estas nigraj kaj la cetero blankaj kun nigraj pintoj kaj randoj. Inoj similas al maskloj sed ĝenerale pli senbrilaj, kaj la brusto kaj ventroplumoj havas flavbrunajn ĝis grizecbrunajn franĝojn.<ref name=VPCO-BOW>Heynen, I. kaj G. M. Kirwan (2020). Velvet-purple Coronet (''Boissonneaua jardini''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.vepcor1.01] Alirita la 4an de Majo 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Violnigra kolibro troviĝas laŭlonge de la pacifika deklivaro de la Andoj ekde la [[Ĉokoa Departemento]] de sudokcidenta Kolombio ĝis la [[Piĉinĉa Provinco]] de nordokcidenta Ekvadoro. Ĝi plejparte loĝas en la interno kaj randoj de malseka muska primara kaj sekundara arbaro, sed ankaŭ troviĝas en arbustaj pejzaĝoj. Ĝi estis registrita inter 800 kaj 1 700 m en Ekvadoro kaj inter 350 kaj 2 200 m en Kolombio, sed estas plej ofta super 1 200 m.<ref name=VPCO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La Violnigra kolibro estas ĝenerale sidlokema, sed laŭsezonaj altecmovoj estas konataj el Kolombio.<ref name=VPCO-BOW/> ===Manĝado=== La Violnigra kolibro estas teritoriema kaj defendas aretojn da floroj kontraŭ aliaj nektar-manĝantaj birdoj. Ĝi manĝas ĉe ajna arbara nivelo de la pli malaltaj tavoloj ĝis la [[kanopeo]]. Ĝi manĝas per alkroĉiĝo al la floro, tenante siajn flugilojn malfermitaj dum sekundo aŭ du post alteriĝo. Aldone al manĝado de nektaro, ĝi kaptas malgrandajn insektojn per akcipitrado de ripozejo.<ref name=VPCO-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Violnigra kolibro daŭras almenaŭ de januaro ĝis marto, sed povus etendiĝi ĝis septembro. Ĝi konstruas tasforman neston el [[musko]] kaj [[likeno]] sur horizontala branĉo aŭ en malgranda forko. La ino kovas la ovodemetadon de du ovoj. La kovoperiodo kaj tempo ĝis [[elnestiĝo]] ne estas konataj.<ref name=VPCO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Boissonneaua-jardini |species=Violnigra kolibro}} ===Voĉo=== La aminduma kanto de la Violnigra kolibro estas priskribita kiel "serio de alternaj raŭkaj kaj mallaŭtaj fajfoj, 'si, siii, si, siii, si, siii...'".<ref name=VPCO-BOW/> ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la Violnigran kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n, kvankam ĝi havas iom limigitan teritorion kaj ĝia populacio ne estas konata kaj supozeble malpliiĝas.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2018 |title=Velvet-purple Coronet ''Boissonneaua jardini'' |volume=2018 |article-number=e.T22687874A130122269 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22687874A130122269.en |access-date=4a de Majo 2022}}</ref> Ĝi estas konsiderata malofta kaj tre surloka.<ref name=VPCO-BOW/> ==Bildaro== <gallery> Velvet-purple coronets 4.tif|En la Ekvadora Ĉokoa nubarbaro Velvet purple Coronet.jpg Two Velvet-Purple Coronets - Boissonneaua jardini.jpg|Paro de Violnigraj kolibroj Velvet-purple coronet-Boissonneaua jardini.jpg|En [[Provinco Pichincha]], [[Ekvadoro]] </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Boissonneaua jardini}} {{Wikispecies|Boissonneaua jardini}} * [http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=velvet-purple+coronet&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 Fotaro]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160303000000/https://web.archive.org/web/20160303205842/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=velvet-purple+coronet&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 |date=2016-03-03 }} VIREO {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] 68esqi4icrdh6jtq7jirjda3yz5ma3m 0 940824 9363510 9348313 2026-04-29T20:05:34Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363510 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Velimir ĤLEBNIKOV''' ({{Lang-ru|Велимир Хлебников}}; fakte ''Viktor Vladimiroviĉ Ĥlebnikov'' / {{lang|ru|Виктор Владимирович Хлебников}} naskiĝis la 28-an de novembro 1885 en Malyje Derbety, Astraĥana gubernio, nun [[Kalmukio]] - mortis la 28-an de junio 1922 en Santalovo, Distrikto Krestzy, [[Novgoroda provinco]]) estis poeto de rusa [[Futurismo]], kies laboro kaj influo etendiĝas multe preter tiu ĉi movado. Influa lingvisto Roman Jakobson salutis Ĥlebnikov kiel "la plej grandan mondpoeton de nia jarcento".<ref>[http://literatura5.narod.ru/jakobson_o_hlebnikove.html Roman Jakobson pri Velimir Khlebnikov] ({{Ru}})</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=Velimir Khlebnikov|url=https://www.monoskop.org/Velimir_Khlebnikov|access-date=28 July 2020|website=Monoskop}}</ref> == Verkado == Ĥlebnikov influis la rusan poezion kiel malmultaj aliaj. Li apartenis al la grava futurista grupo ''Gilea'' (Гилея). Kune kun [[Vladimir Majakovskij]], [[David Burljuk|David Burliuk]] kaj Aleksej Kruĉeniĥ, li publikigis la manifeston ''Vangofrapo al Popola Gusto'' (ruse: Пощечина общественному вкусу), kiu ankaŭ estas konsiderata la [[manifesto]] de la rusa futurismo. Inter liaj plej konataj verkoj estas ''Bobeobi'' (1908/09), ''Grasshopper'' (1908/09), ''Kolokol Uma'' (1913), kaj la tiel nomata superrakonta (сверхповесть) ''Sangesi''. Kune kun Aleksej Kruĉeniĥ (teksto) kaj Miĥail Matjuŝin (muziko), kun scenejaj kaj kostumaj de [[Kazimir Maleviĉ]], li estis unu el la aŭtoroj de la "unua futurisma [[opero]]", ''Venko Super la Suno'' (''Pobeda nad solnzem''); ŝlosila verko de la rusa kaj eŭropa avangardo, premierita en [[Sankt-Peterburgo]] en decembro 1913. En sia verko, Ĥlebnikov eksperimentis kun la rusa lingvo. Li reiris al ĝiaj radikoj kaj inventis sennombrajn [[Neologismo|neologismojn]]. Kune kun Kruĉeniĥ, li evoluigis la [[Artefarita lingvo|artefaritan lingvon]] Zaum ([[d:Q2543744]], signifanta Transcenda, temas pri sonsimboleco), kiu celis esti [[universala lingvo]], stellingvo, aŭ eĉ birdolingvo. Lin ankaŭ fascinis [[slava mitologio]] kaj elpensis sintezon de la eŭrazia intelekta mondo. Li vidis sin kiel la prezidanto de la globo, praktikis "sciencon de destino", kiun li situigis ĉe la limo inter [[poezio]] kaj [[matematiko]], kaj kiu ebligis al li antaŭdiri la falon de la Carista Imperio, la [[Dua Mondmilito|Duan Mondmiliton]] kaj la liberigon de [[Afriko]] de [[koloniismo]]. Li mortis en izolita vilaĝo apud [[Niĵnij Novgorod]], dum la [[Rusia malsatego de 1921|malsatego de 1921-1922]]. == En Esperanto aperis == * ''Poeziaĵoj'' (tradukis [[Anastasia Komarova]]) aperis en [[BA44]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[3112 Velimir]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://max.mmlc.northwestern.edu/~mdenner/Demo/poetpage/khlebnikov.html Elektitaj Poemoj de Khlebnikov]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080513000000/https://web.archive.org/web/20080513150329/http://max.mmlc.northwestern.edu/~mdenner/Demo/poetpage/khlebnikov.html |date=2008-05-13 }} (dulingve) * [http://acousmata.com/post/90347897/the-radio-of-the-future Aŭskultu interpreton de "Radio de la Estonteco" de Khlebnikov ĉe la muzikblogo Acousmata] <!-- * [http://cordite.org.au/essays/velimir-khlebnikov-displacement/ 'Velimir Khlebnikov kaj 'Delokiĝo' kiel Poetiko'] en ''Cordite Poetry Review'' ({{En}}) * [http://www.albany.edu/offcourse/issue41/cigale_translations2.html#khlebnikov Anglalingvaj tradukoj de kvin poemoj] * [https://web.archive.org/web/20131212103645/http://www.em-review.com/issues/2012/(em)_issue_1_F2012.pdf Inkluzivas anglajn tradukojn de kvin poemoj, 113–117] * [http://elevenelevenjournal.com/2012/01/24/velimir-khlebnikov-1885-1922/ Anglalingvaj tradukoj de kvin poemoj] * [http://elimae.com/2010/07/Tote.html Anglalingvaj tradukoj de naŭ poemoj] --> {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ĥlebnikov, Velimir}} [[Kategorio:Lingvokreintoj]] [[Kategorio:Rusa avangardo]] [[Kategorio:Rusiaj poetoj]] h9kquzf9ddnts8xx7nive6lxlii1wkz 0 941500 9363381 9352879 2026-04-29T15:56:21Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9363381 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Valéry LARBAUD''' (naskiĝis la 29-an de aŭgusto 1881 en [[Vichy]]; mortis la 2-an de februaro 1957 samloke) estis franca verkisto, tradukisto kaj literatura kritikisto <ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/biography/Valery-Nicolas-Larbaud|title=britanica|access-date=18-an de aprilo 2016}}</ref>, ankaŭ konata sub la pseŭdonimoj: ''A.-O. Barnabooth'' , ''L. Hagiosy'' , ''X.M. Tourmier de Zamble''. Li kunlaboris pri la revuo ''Nouvelle revue française'' kaj penis apartan influon sur la verkistojn de la grupo. Larbaud tradukis verkojn el la angla, la hispana kaj la itala lingvoj en la francan. Inter la aŭtoroj tradukitaj de Larbaud estas [[Samuel Butler]], [[Joseph Conrad]], [[William Faulkner]] kaj [[Ramón Gómez de la Serna]]; li ludis gravan rolon en la franca versio de la verko [[Uliso (Joyce)|Uliso]] de [[James Joyce]]. Kvankam rezervita en personaj interagoj, li ankaŭ famiĝis kiel fervora literatura kritikisto. Li amikiĝis kun [[André Gide]], Léon-Paul Fargue, Charles-Louis Philippe kaj [[James Joyce]]. [[Jean Cocteau]] nomis lin la "sekreta agento de literaturo". Larbaud tenis sian taglibron en la angla dum multaj jaroj. Post forigo aŭ redaktado de privataj informoj, li publikigis eltiraĵojn por la unua fojo en 1922. En 1937, Larbaud estis unu el la fondintoj de ''la Akademio Mallarmé''. Dum la lastaj 20 jaroj de sia vivo, li estis invalido pro [[cerba hemoragio]]. Ekde 1967 estas aljuĝita ĉiujara franca literatura premio sianome ([[d:Q1401228]]). == Verkaro == * ''Poèmes par un riche amateur'' (1908) kiel A.O. Barnabooth. * ''[[:en:Fermina_Márquez|Fermina Márquez]]'' (1911) * ''A.O. Barnabooth'' (1913) * ''Enfantines'' (1918) * ''Beauté, mon beau souci'' (1920) * ''Amants, heureux amants'' (1923) * ''Mon plus secret conseil...'' (1923) * ''Ce Vice impuni, la lecture : domaine anglais'' (1925) * ''Jaune bleu blanc'' (1927) * ''Aux couleurs de Rome'' (1938) * ''Ce Vice impuni, la lecture : domaine français'' (1941) * ''Sous l'invocation de saint Jérôme'' (1946) * ''Chez Chesterton'' * ''Ode à une blanchisseuse'' == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://wikilivres.org/wiki/Valery_Larbaud Verkoj de Valery Larbaud] (publika havaĵo en Kanado) * Inventaro kaj analizo de la ne-romaneskaj skribaĵoj de Valéry Larbaud [http://tsar.mcgill.ca/bibliographie/Valery_Larbaud Université McGill: le roman selon les romanciers]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210613000000/https://web.archive.org/web/20210613142010/http://tsar.mcgill.ca/bibliographie/Valery_Larbaud |date=2021-06-13 }} 2021-06-13 ĉe la Wayback Machine (en la franca) {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Larbaud, Valery}} [[Kategorio:Francaj poetoj]] [[Kategorio:Francaj verkistoj]] ovzea0pq4axcjqoagyyi1hvhmgesjzy 0 941910 9363328 9361973 2026-04-29T12:40:24Z Crosstor 3176 /* Listo de la membroj */ 9363328 wikitext text/x-wiki {{Informkesto registaro}} La '''[[Kabineto Magyar]]''' [madjar] estis la dektria [[registaro]] depost fino de la [[socialismo]] en [[Hungario]] ekde printempo de [[2026]]. Dum la tutlanda balotado la [[TISZA (partio)]] ricevis pli, ol du trionojn da parlamentaj mandatoj, tial ĉefministro [[Péter Magyar]] ricevis plenan rajtigon ŝanĝi la landan garnituron de la [[Kvina Kabineto Orbán]]. Tio signifas, ke en la lando ĉesas la granda koruptado kaj oftaj skandaloj. Tamen la plej granda tasko estas vigligi la ekonomion, ja dum la lastaj 3 jaroj okazis nur stagnado. La ekonomiviglaj fontoj estas la financaj apogoj de la [[Eŭropa Unio]], kiuj ne alvenas jam longe, ja la Unio pro neplenumado de eŭropaj kriterioj ne financas Hungarion. == Listo de la membroj == * ''' Péter Magyar – [[ĉefministro]] ''' * [[Anita Orbán]] – ministro pri eksteraj aferoj * [[]] - ministro pri enlandaj aferoj * [[Romulusz Ruszin-Szendi]] – ministro pri defendo * [[]] - ministro pri justeco * [[András Kármán]] – ministro pri financo * [[István Kapitány]] – ministro pri ekonomio kaj energio * [[Zsolt Hegedűs]] – ministro pri sano * [[Bálint Ruff]] - ministro pri kabinetaj aferoj * [[László Gajdos]] – ministro pri medioprotektado * [[Szabolcs Bóna]] – ministro pri agrario * [[Dávid Vitézy]] - ministro pri trafiko kaj investo * [[Vilmos Kátay-Németh]] - ministro pri socialaj kaj familiaj aferoj * [[Judit Lannert]] - ministro pri infanoj kaj edukado * [[Viktória Lőrincz]] - ministro pri evoluigo de provinco * [[Zoltán Tarr]] - ministro pri kulturo * [[Zoltán Tanács]] - ministro pri scienco kaj teknologio == Fontoj == * [https://hvg.hu/itthon/20260420_magyar-kormany-tisza-miniszterek-karman-kapitany-orban-hegedus-bona-ruszin-szendi hungare kun fotoj] [[Kategorio:Registaroj de Hungario]] 9tuhvjclyw9bffyxcf19h3b4ukk3v3m 0 942256 9363513 9359598 2026-04-29T20:07:42Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9363513 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} }} '''{{paĝonomo}}''' estas [[brazilanoj|brazila]] [[futbalisto|futbalista]] [[defendulo]]. Li naskiĝis la ]], do nun estas {{aĝo|19||}}-jaraĝa. Ekde 2019 li membras en la unua vira teamo de la hispana klubo [[Real Madrid]], post unu profesia jara sezono 2018-2019 en la klubo [[FC Porto]] kaj antaŭa profesia jara sezono 2017-2018 en la klubo [[São Paulo Futebol Clube]]. Krome ekde la jaro 2018 li estas membro de la vira [[brazila nacia teamo de futbalo]]. Kadre de la nacia teamo li partoprenis en la [[Futbala Mondpokalo 2022]]. Matĉe li en la ĝisnunaj aperoj en la nacia teamo rekoneblis per la numero "14", krom en la [[Amerika Pokalo]] de 2024, kie li ricevis la ĉemizan numeron "3". [[dosiero:POST-CARD-MONTAGEM-MILITAO (cropped).png|eta|maldekstra|{{centre|en la [[brazila nacia teamo de futbalo|brazila nacia teamo]] en 2023}}]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo|https://www.realmadrid.com/es-ES/futbol/primer-equipo-masculino/plantilla/eder-gabriel-militao}} en la klubo [[Real Madrid]] ({{es}} kaj [https://www.realmadrid.com/en-US/football/first-team/players/eder-gabriel-militao angle]) {{brazila nacia teamo - Futbala Mondpokalo 2022}} {{Ĝermo|futbalisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|}} [[Kategorio:Brazilaj futbalistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Brazilo]] 1mrtekhwre3edp0flvhkpcllh9pkang 0 942257 9363385 9359637 2026-04-29T16:09:33Z ThomasPusch 1869 9363385 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} }} '''{{paĝonomo}}''' - je plena nomo ''Rodrygo Silva de Goes'', el brazila familio de portugalaj kaj nederlandaj radikoj - estas [[brazilanoj|brazila]] [[futbalisto|futbalista]] [[avanulo]]. Li naskiĝis la 9-an de januaro 2001 en [[Osasco (San-Paŭlio)|Osasco]], [[Brazilaj Mezoregionoj|mezoregiono]] [[Metropolitana de São Paulo]] de la [[Subŝtatoj de Brazilo|brazila subŝtato]] de [[San-Paŭlio]], do nun estas {{aĝo|2001|1|9}}-jaraĝa. Ekde 2019 li membras en la unua vira teamo de la hispana klubo [[Real Madrid]], post du antaŭaj profesiaj jaroj en la unua teamo de [[Santos FC]]. Krome ekde la jaro 2019 li estas membro de la vira [[brazila nacia teamo de futbalo]]. Kadre de la nacia teamo li partoprenis en la [[Futbala Mondpokalo 2022]], rekoneblis per la numero "21", kaj en la matĉoj de la [Anerika Pokalo]] [[2024]], kie li rekoneblis per la numero "10". == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo|https://www.realmadrid.com/es-ES/futbol/primer-equipo-masculino/plantilla/rodrygo-goes}} ({{es}} kaj [https://www.realmadrid.com/en-US/football/first-team/players/rodrygo-goes angle]) {{brazila nacia teamo - Futbala Mondpokalo 2022}} {{Ĝermo|futbalisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Rodrygo}} [[Kategorio:Brazilaj futbalistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Brazilo]] 2wrep8ieo7ordfwhats9of1wxc9slac 0 942271 9363490 9361647 2026-04-29T19:49:15Z ThomasPusch 1869 9363490 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} }} '''{{paĝonomo}}''' - je plena nomo ''Alex Sandro Lobo Silva'' - estas [[brazilanoj|brazila]] [[futbalisto|futbalista]] {{#invoke:Wikidata|claim|P413}}. Li naskiĝis la 26-an de januaro 1991 en [[Catanduva]], [[subŝtatoj de Brazilo|subŝtato]] [[San-Paŭlio]], do nun estas {{aĝo|1991|1|26}}-jaraĝa. Ekde 2024 li membras en la unua vira teamo de la klubo {{#invoke:Wikidata|claim|P54|parameter=link}}, post naŭ antaŭaj profesiaj jaroj en la unua teamo de la itala klubo [[Juventus FC]] en [[Torino]]. Krome ekde la jaro 2011 li estas membro de la vira [[brazila nacia teamo de futbalo]]. Kadre de la nacia teamo li interalie partoprenis en la [[Futbala Mondpokalo 2022]], kie li rekoneblis per la numero "6". <!-- == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} --> {{Projektoj}} {{brazila nacia teamo - Futbala Mondpokalo 2022}} {{Ĝermo|futbalisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Alex Sandro}} [[Kategorio:Brazilaj futbalistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Brazilo]] m9qxdn42x5ipq9cnx2e2j9y8wkbcwg1 0 942278 9363389 9359660 2026-04-29T16:13:14Z ThomasPusch 1869 9363389 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} }} '''Antony''' - je plena nomo ''Antony Matheus dos Santos'' - estas [[brazilanoj|brazila]] [[futbalisto|futbalista]] {{#invoke:Wikidata|claim|P413}}. Li naskiĝis la 24-an de februaro 2000 en [[Osasco (San-Paŭlio)|Osasco]], [[Brazilaj Mezoregionoj|mezoregiono]] [[Metropolitana de São Paulo]] de la [[Subŝtatoj de Brazilo|brazila subŝtato]] de [[San-Paŭlio]], do nun estas {{aĝo|2000|2|24}}-jaraĝa. Ekde 201 li membras en la unua vira teamo de la hispana klubo {{#invoke:Wikidata|claim|P54|parameter=link}}<!--, post ... antaŭaj profesiaj jaroj en la unua teamo de [[...]]-->. Krome ekde la jaro 2019 li estas membro de la vira [[brazila nacia teamo de futbalo]]. Kadre de la nacia teamo li interalie partoprenis en la [[Futbala Mondpokalo 2022]], kie li rekoneblis per la numero "19". <!-- == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} --> {{Projektoj}} {{brazila nacia teamo - Futbala Mondpokalo 2022}} {{Ĝermo|futbalisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|}} [[Kategorio:Brazilaj futbalistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Brazilo]] r3u6j8jivad5ofoixcljp66phepviv8 10 942521 9363430 9362594 2026-04-29T17:51:32Z Moldur 2507 9363430 wikitext text/x-wiki == Genealogia arbo de familio Shinawatra == <!-- bazita sur la angla Vikipedio --> &nbsp; {{Genealogia arbo/komenco}} {{Genealogia arbo| | | |Seng|~|y|~| Thongdi | |Seng=[[Seng Saekhu]]|Thongdi=Thongdi |boxstyle =background-color: #eee;}} {{Genealogia arbo| | | | | | | |!| | | | | }} {{Genealogia arbo| | | | | | |Chiang | | | | | |Chiang=Chiang Shinawatra |boxstyle =background-color: #eee;}} {{Genealogia arbo| | | | | | | |!| | | | | }} {{Genealogia arbo| | | | | | |Loet | | | | | |Loet=[[Loet Shinawatra]] |boxstyle =background-color: #eee;}} {{Genealogia arbo| | | | | | | |)|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|.|}} {{Genealogia arbo| | | Potjaman |y| Thaksin | |Yingluck|~|Anusorn| |Yaowapha|~|Somchai |Potjaman=[[Potjaman Damapong]]|Thaksin='''[[Thaksin Shinawatra]]'''{{-}}{{flago|TH}} 2001-2006{{-}}⚖︎ 2008|Yingluck='''[[Yingluck Shinawatra]]'''{{-}}{{flago|TH}} 2011-2014{{-}}⚖︎ 2015|Anusorn=Anusorn Amornchat|Yaowapha=Yaowapha Shinawatra|Somchai='''[[Somchai Wongsawat]]'''{{-}}{{flago|TH}} 2008-2008 |boxstyle =background-color: #eee;}} {{Genealogia arbo| |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | }} {{Genealogia arbo| Panthongtae | | Pinthongtha | | Paetongtarn | | |Panthongtae=[[Panthongtae Shinawatra]]|Pinthongtha=[[Pintongta Shinawatra]]|Paetongtarn='''[[Paetongtarn Shinawatra]]'''{{-}}{{flago|TH}} 2024-2025 |boxstyle =background-color: #eee;}} {{Genealogia arbo/fino}} &nbsp; '''Simboloj:''' * {{flago|TH}} = '''ĉefministro de Tajlando''', kun jaroj de regado * ⚖︎ = kondamnita pro korupto <noinclude> [[Kategorio:Tajlandanoj|!]] [[Kategorio:Navigilo:Tajlando|{{PAGENAME}}]] [[Kategorio:Navigilo:Genealogia arbo|{{PAGENAME}}]] </noinclude> jplpc1xdvqoz6stqxbayxyracb5523w 0 942595 9363431 9362789 2026-04-29T17:53:13Z Tirolischleioans 254019 9363431 wikitext text/x-wiki [[dosiero:BikWo-hq-55.jpg|eta|senatano Johann Ehrenfried Freund]] '''Johann Ehrenfried FREUND''' (naskiĝinta la {{daton|18|7|1834}} en [[Erfurto]], mortinta la {{daton|22|8|1903}} en [[gotha|Gotao]]) [[germanio|germana]] kamparano, politikisto, urba senatano kaj mecenato por Gotao. Freund venis en la 1860-a jaro Gotaon por agrikulturisti. Post pensiiĝo la fraŭlo dediĉis sin tute al la komuna bonfaro. Estante honorofica konsiliano li engaĝiĝis pri la pretigo kaj planto de arboj sur la montoj ''Galberg'' (Hundsrücken) kaj ''Krahnberg'' por ke estiĝu publika ripozuma areego. Li ankaŭ apogis alian ripozumzonan kreon ([[Akvario Gotaa]], en la sudo de la urbo): temis pri modela distriĝareo, por tuta Germanujo. Estante modestulo, li retiriĝis tuj antaŭ la 25-a datreveno senataniĝa, por ke ne okazu festoj por li. Por la novkonstruo de la [[Municipa Naĝejo (Gotao)|Municipa Naĝejo]] (je strato ''Bohnstedtstraße'') li donacis 15 milojn da markoj. Krome li rezervis 58.000 markojn por konstruo de belvedero sur la altebenaĵo ''Trügleber Höhe''. Ĝi nomiĝas nun ''Freundwarte'': ĝi finiĝis nur post lia morto. Ĉi gvatejo situas tuj apud la strato ''Eisenacher Straße''. La 16 m alta observturo estis konstruita laŭ la modelo de romia landlima gardoturo, en 1913/14. La turo kaj la apudstaranta gastejo kun ĝardena servado estis tiam populara ekskurscelo de la urbanoj. Dum la tempo de [[GDR]] la objekto estis uzata de la hundaj gvidantoj de la polico. Iom post iom fariĝis necesa ampleksa kompleta renovigo de la komplekso kaj la konstruo de nova hundeja instalaĵo. La tuto en aŭgusto 2009 re-transdoniĝis kiel ĝis tiam la plej moderna servokonstruaĵo por servohunda taĉmento en Turingujo. La monument-protektata turo nuntempe ne estas alirebla por la publiko, nur kaze de t.n. tagoj de malfermitaj muzeoj. [[File:Freundwarte 3.jpg|thumb|''Freundwarte,'' iam ŝatata ekskursocelo, nun policejo]] Jen aliaj honoroj: nomo de gotaa strato ''Freundstraße'' por li (iam la supra parto de ''Moltkestraße''); honora tombo sur la [[ĉeftombejo de Gotha|Gotaa ĉeftombejo]]; benko ankaŭ [[tofo]]-muro, sub arbaro, kun la nomo ''Freunds Ruhe'' (sur la pinto de ''Hundsrücken''). == Fontoj == * municipa paĝaro * Helmut Roob, Günter Scheffler: "Freund, Johann Ehrenfried" - ĉe: H. Roob (eld.): ''Gothaer Persönlichkeiten,'' dua eldono, RhinoVerlag, Ilmenau 2006, ISBN 3-932081-37-4, p. 49 ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[http://waterclerk-on-tour.de/2022/03/22/freundwarte-bei-gotha/ informoj pri la gvatejo "Freundwarte"] - ĉe: ''waterclerk-on-tour.de'' {{DEFAULTSORT:Freund, Johann Ehrenfried}} [[Kategorio:Homoj rilataj al Gotha]] [[Kategorio:Kamparanoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1834]] [[Kategorio:Mortintoj en 1903]] [[Kategorio:Mecenatoj]] [[kategorio:Homoj rilataj al Erfurto]] [[kategorio:Germanoj]] cpwfcfwafnfb0p32ccuwmz5ipumlrcg 9363432 9363431 2026-04-29T17:53:46Z Tirolischleioans 254019 9363432 wikitext text/x-wiki [[dosiero:BikWo-hq-55.jpg|eta|senatano Johann Ehrenfried Freund]] '''Johann Ehrenfried FREUND''' (naskiĝinta la {{daton|18|7|1834}} en [[Erfurto]], mortinta la {{daton|22|8|1903}} en [[gotha|Gotao]]) estis [[germanio|germana]] kamparano, politikisto, urba senatano kaj mecenato por Gotao. Freund venis en la 1860-a jaro Gotaon por agrikulturisti. Post pensiiĝo la fraŭlo dediĉis sin tute al la komuna bonfaro. Estante honorofica konsiliano li engaĝiĝis pri la pretigo kaj planto de arboj sur la montoj ''Galberg'' (Hundsrücken) kaj ''Krahnberg'' por ke estiĝu publika ripozuma areego. Li ankaŭ apogis alian ripozumzonan kreon ([[Akvario Gotaa]], en la sudo de la urbo): temis pri modela distriĝareo, por tuta Germanujo. Estante modestulo, li retiriĝis tuj antaŭ la 25-a datreveno senataniĝa, por ke ne okazu festoj por li. Por la novkonstruo de la [[Municipa Naĝejo (Gotao)|Municipa Naĝejo]] (je strato ''Bohnstedtstraße'') li donacis 15 milojn da markoj. Krome li rezervis 58.000 markojn por konstruo de belvedero sur la altebenaĵo ''Trügleber Höhe''. Ĝi nomiĝas nun ''Freundwarte'': ĝi finiĝis nur post lia morto. Ĉi gvatejo situas tuj apud la strato ''Eisenacher Straße''. La 16 m alta observturo estis konstruita laŭ la modelo de romia landlima gardoturo, en 1913/14. La turo kaj la apudstaranta gastejo kun ĝardena servado estis tiam populara ekskurscelo de la urbanoj. Dum la tempo de [[GDR]] la objekto estis uzata de la hundaj gvidantoj de la polico. Iom post iom fariĝis necesa ampleksa kompleta renovigo de la komplekso kaj la konstruo de nova hundeja instalaĵo. La tuto en aŭgusto 2009 re-transdoniĝis kiel ĝis tiam la plej moderna servokonstruaĵo por servohunda taĉmento en Turingujo. La monument-protektata turo nuntempe ne estas alirebla por la publiko, nur kaze de t.n. tagoj de malfermitaj muzeoj. [[File:Freundwarte 3.jpg|thumb|''Freundwarte,'' iam ŝatata ekskursocelo, nun policejo]] Jen aliaj honoroj: nomo de gotaa strato ''Freundstraße'' por li (iam la supra parto de ''Moltkestraße''); honora tombo sur la [[ĉeftombejo de Gotha|Gotaa ĉeftombejo]]; benko ankaŭ [[tofo]]-muro, sub arbaro, kun la nomo ''Freunds Ruhe'' (sur la pinto de ''Hundsrücken''). == Fontoj == * municipa paĝaro * Helmut Roob, Günter Scheffler: "Freund, Johann Ehrenfried" - ĉe: H. Roob (eld.): ''Gothaer Persönlichkeiten,'' dua eldono, RhinoVerlag, Ilmenau 2006, ISBN 3-932081-37-4, p. 49 ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[http://waterclerk-on-tour.de/2022/03/22/freundwarte-bei-gotha/ informoj pri la gvatejo "Freundwarte"] - ĉe: ''waterclerk-on-tour.de'' {{DEFAULTSORT:Freund, Johann Ehrenfried}} [[Kategorio:Homoj rilataj al Gotha]] [[Kategorio:Kamparanoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1834]] [[Kategorio:Mortintoj en 1903]] [[Kategorio:Mecenatoj]] [[kategorio:Homoj rilataj al Erfurto]] [[kategorio:Germanoj]] 8wkb5sf1a7l9du7vas2ufns4ld36qz6 0 942622 9363312 9363000 2026-04-29T12:12:45Z Kani 670 9363312 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Chalybura'' |koloro = pink |dosiero = Chalybura urochrysia (male) taxobox.jpg |priskribo de dosiero = [[Ruĝkrura kolibro]] (''Chalybura urochrysia'') |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''[[Trochilinae]]'' |genro = '''''Chalybura''''' |genro aŭtoritato = [[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1854 | sinonimo = }} '''''Chalybura''''' estas genro de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]], kiu enhavas du speciojn, kiuj vivas en [[Centrameriko]] kaj en [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== La genron ''Chalybura'' enkondukis en 1854 la germana natursciencisto [[Ludwig Reichenbach]]. Li listigis tri speciojn en la nova genro, sed li ne specifigis la [[tipa specio|tipan specion]].<ref>{{ cite journal | last=Reichenbach | first=Ludwig | author-link=Ludwig Reichenbach | year=1854 | title=Aufzählung der Colibris Oder Trochilideen in ihrer wahren natürlichen Verwandtschaft, nebst Schlüssel ihrer Synonymik | journal=Journal für Ornithologie (Supplement) | volume=1 | pages=1–24 [10] | language=German | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/13867388 }}</ref> En 1879 [[Daniel Giraud Elliot]] elektis ''Trochilus buffoni'' [[René Lesson|Lesson]], nome blankpuga kolibro, kiel la tipa.<ref>{{ cite book | last=Elliot | first=Daniel Giraud | author-link=Daniel Giraud Elliot | date=1879 | title=A Classification and Synopsis of the Trochilidae | location=Washington, DC | publisher=Smithsonian Institution | page=45 | url=https://archive.org/details/cu31924000050777/page/n60/mode/1up }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=78 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480089 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] χαλυψ/''ĥalups'' kun signifo "ŝtalo" kun -ουρος/''-ouros'' kun signifo "-vosta".<ref>{{ cite web | last=Jobling | first=James A. | title=Chalybura | work=The Key to Scientific Names | url=https://birdsoftheworld.org/bow/key-to-scientific-names/search?q=Chalybura | publisher=Cornell Lab of Ornithology | access-date=21a de Majo 2025 }}</ref> Filogenetika studo publikigita en 2014 trovis, ke la genro ''Chalybura'' enhavanta du speciojn estas [[frata grupo|frata]] de la genro ''[[Thalurania]]'' enhavanta la nimfokolibrojn.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> La genro enhavas la jenajn du speciojn:<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=Februaro 2025 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 15.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=21a de Majo 2025 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Bildo !! Scienca nomo !! Ordinara nomo !! Distribuo |- |[[File:Chalybura buffonii (Colibrí de Buffon) (9) (14420386998).jpg|120px]] || ''Chalybura buffonii'' || [[Blanksubpuga kolibro]] || Kolombio, Ekvadoro, Panamo, Peruo, kaj Venezuelo |- |[[File:Chalybura urochrysia (male) crop.jpg|120px]] || ''Chalybura urochrysia'' || [[Ruĝkrura kolibro]] || orienta Honduro ĝis nordokcidenta Ekvadoro |- |} == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Chalybura}} {{Wikispecies|Chalybura}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] 01c9bkycwt5vr83gh72a70q2wtgpawb 1 942634 9363341 9363113 2026-04-29T13:15:42Z Arbarulo 135469 9363341 wikitext text/x-wiki == Alidirektiloj? == [[ventoenergia industrio]] [[sunenergia industrio]] [[fosilienergia industrio]] Ĉu ekz. tiuj estas oportunaj havigi? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 09:17, 29 apr. 2026 (UTC) :Mi pensas ke tiuj titoloj estus bonaj alidirektiloj, tamen ne al ĉi tiu artikolo sed respektive al [[Ventoenergio]], [[Sunenergio]], kaj [[Fosilia brulaĵo]]. Oni jam subkomprenas en la temoj de tiuj artikoloj ke ili estas industrioj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:15, 29 apr. 2026 (UTC) frvz6u3cqs6mkr17e5efab1q4x07kpi 9363366 9363341 2026-04-29T14:58:32Z Sj1mor 12103 /* Alidirektiloj? */ Respondo 9363366 wikitext text/x-wiki == Alidirektiloj? == [[ventoenergia industrio]] [[sunenergia industrio]] [[fosilienergia industrio]] Ĉu ekz. tiuj estas oportunaj havigi? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 09:17, 29 apr. 2026 (UTC) :Mi pensas ke tiuj titoloj estus bonaj alidirektiloj, tamen ne al ĉi tiu artikolo sed respektive al [[Ventoenergio]], [[Sunenergio]], kaj [[Fosilia brulaĵo]]. Oni jam subkomprenas en la temoj de tiuj artikoloj ke ili estas industrioj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:15, 29 apr. 2026 (UTC) ::bone, farite! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 14:58, 29 apr. 2026 (UTC) sai4b1zjmzf80wuzxgqw5divnb3b21q 0 942638 9363397 9363199 2026-04-29T16:17:43Z ThomasPusch 1869 9363397 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} }} '''{{paĝonomo}}''' - oficiale ''Ederson Moraes'', je plena nomo ''Ederson Santana de Moraes'' - estas [[brazilanoj|brazila]] [[futbalisto|futbalista]] [[golulo]]. Li naskiĝis la 17-an de aŭgusto 1993 en [[Osasco (San-Paŭlio)|Osasco]], do nun estas {{aĝo|1993|8|17}}-jaraĝa. Ekde 2025 li membras en la unua vira teamo de la klubo [[Fenerbahçe Spor Kulübü|Fenerbahçe]] [[Istanbulo]], post ok antaŭaj profesiaj jaroj en la unua teamo de la klubo [[Manchester City]]. Krome ekde la jaro 2017 li estas membro de la vira [[brazila nacia teamo de futbalo]]. Kadre de la nacia teamo li interalie partoprenis en la [[Futbala Mondpokalo 2022]], kie li rekoneblis per la numero "23". <!-- == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} --> {{Projektoj}} {{brazila nacia teamo - Futbala Mondpokalo 2022}} {{Ĝermo|futbalisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ederson}} [[Kategorio:Brazilaj futbalistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Brazilo]] cdzeu3hb6c83zzsvwyhx3fszoecygc0 0 942648 9363291 9363288 2026-04-29T11:59:06Z Kani 670 /* Aspekto */ 9363291 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Ruĝkrura kolibro |koloro = pink |dosiero = Bronze-tailed Plumeleteer (Chalybura urochrysia).jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Chalybura]]'' |genro aŭtoritato = [[William Swainson|Swainson]], 1827 |specio = '''Ruĝkrura kolibro''' ''C. urochrysia'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Bronze-tailed Plumeleteer ''Chalybura urochrysia'' |volume=2016 |article-number=e.T22687655A93162933 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687655A93162933.en |access-date=25a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Chalybura urochrysia'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Gould|Gould]], 1861) |vikispecio = ''Chalybura urochrysia'' |komunejo = ''Chalybura urochrysia'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Chalybura urochrysia map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Ruĝkrura kolibro''', ''Chalybura urochrysia'' (laŭ kio ankaŭ '''Bronzvosta kolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la dek specioj en la genro ''[[Chalybura]]''. Ĝi troviĝas en [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Panamo]], [[Kostariko]], kaj [[Nikaragvo]]. ==Taksonomio== La Ruĝkrura kolibro estis [[specipriskribo|formale priskribita]] kaj bildigita en 1861 fare de la angla ornitologo [[John Gould]] surbaze de specimeno havigita de la pola kolektisto [[Józef Warszewicz]]. Gould stampis la [[dunoma nomo|duvortan nomon]] ''Hypuroptila urochrysia'' sed erare markis la [[tipa loko (biologio)|lokon]] kiel "neighbourhood of Panama". La loko estis poste reatribuita al Okcidenta Kolombio.<ref>{{ cite book | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1853 | title=A Monograph of the Trochilidae, or Family of Humming-Birds | volume=2 | location=London | publisher=self | at=Plate 90 and text (Part 22) | url=https://biodiversitylibrary.org/page/34843586 }} 5 volumoj en 25 partoj inter 1849 kaj 1861 kun nura dato 1861. {{ cite book | last=Waterhouse | first=Frederick Herschel | date=1885 | title=The Dates of Publication of Some of the Zoological Works of the Late John Gould, F.R.S | location=London | publisher=R.H. Porter | pages=45-55 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/12782779 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=80 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480091 }}</ref> La Ruĝkrura kolibro estas nun metita kun la [[Blanksubpuga kolibro]] en la genron ''[[Chalybura]]'' kiun enkondukis en 1854 [[Ludwig Reichenbach]].<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=Februaro 2025 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 15.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=17a de Majo 2025 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] χαλυψ/''ĥalups'', χαλυβος/''ĥalubos'' kun signifo "ŝtalo" kaj ουρα/''oura'' kun signifo "vosto".<ref>{{ cite web | last=Jobling | first=James A. | title=Chalybura | work=The Key to Scientific Names | url=https://birdsoftheworld.org/bow/key-to-scientific-names/search?q=Chalybura | publisher=Cornell Lab of Ornithology | access-date=17a de Majo 2025 }}</ref> La [[specia epiteto]] kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ουρα/''oura'' kun signifo "vosto" kaj χρυσεος/''ĥruseos'' kun signifo "ora".<ref>{{ cite web | last=Jobling | first=James A. | title=urochrysia | work=The Key to Scientific Names | url=https://birdsoftheworld.org/bow/key-to-scientific-names/search?q=urochrysia | publisher=Cornell Lab of Ornithology | access-date=17a de Majo 2025 }}</ref> Oni agnoskis jenajn tri [[subspecio]]jn:<ref name=ioc/> * ''C. u. melanorrhoa'' [[Osbert Salvin|Salvin]], 1865 – Nikaragvo kaj Kostariko * ''C. u. isaurae'' ([[John Gould|Gould]], 1861) – orienta, okcidenta Panamo kaj nordokcidenta Kolombio * ''C. u. urochrysia'' (Gould, 1861) – sudorienta Panamo, centra norda, okcidenta Kolombio ĝis nordokcidenta Ekvadoro Plimulto de taksonomiaj sistemoj atribuas tri subspeciojn al la Ruĝkrura kolibro, nome la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''C. u. urochrysia'', ''C. u. melanorrhoa'', kaj ''C. u. isaurae''.<ref name=NACC>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=August 2022 |title=Check-list of North and Middle American Birds |url=http://checklist.aou.org/taxa |access-date=August 9, 2022 |publisher=[[American Ornithological Society]]}}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=ioc/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' (HBW) aldonas ''C. u. intermedia'', kiun la aliaj traktas kiel subspecio de la [[Blanksubpuga kolibro]] (''C. buffonii'').<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Dsponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> Foje oni sugestis, ke subspecioj ''melanorrhoa'' kaj ''isaurae'' estas apartaj specioj.<ref name=SACClist/><ref name=BTPL-BOW>Stiles, F.G., P. F. D. Boesman, kaj H. F. Greeney (2020). Bronze-tailed Plumeleteer (''Chalybura urochrysia''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (S. M. Billerman, B. K. Keeney, P. G. Rodewald, kaj T. S. Schulenberg, Editors). [[Cornell Lab of Ornithology]], Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.brtplu1.01] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2022</ref> [[File:Chalybura urochrysia (male) taxobox.jpg|thumb|left|"Ruĝpieda" kolibro, ''C. u. melanorrhoa'']] ==Aspekto== La Ruĝkrura kolibro estas 10,5 ĝis 12 cm longa. Maskloj pezas ĉirkaŭ 7,1 g kaj inoj ĉirkaŭ 6,1 g. Ambaŭ seksoj de ĉiuj subspecioj havas nigrajn [[makzelo]]n kaj pinton de la [[mandiblo]]; la cetero de la mandiblo estas obtuze rozkolora ĝis malhelruĝa. Maskloj de la nomiga subspecio havas metalecverdajn suprajn partojn kaj brilverdajn subajn partojn, kun longaj lanugaj blankaj subvostaj kovriloj. Iliaj vostoj estas bronzverdaj. Ankaŭ inoj estas metalecverdaj supre sed grizaj sube kun verdaj makuloj sur la flankoj. Iliaj subvostaj kovriloj estas grizecblankaj kaj iliaj eksteraj vostoplumoj estas grizpintaj. Nematuraj birdoj similas al plenkreskuloj kun flavbrunaj ĝis cinamaj franĝoj sur la plumoj de la krono, nuko kaj pugo.<ref name=BTPL-BOW/> Maskloj de la subspecio ''C. u. melanorrhoa'' havas pli malhelverdajn suprajn partojn ol la nomiga subspecio, kun purpurkoloraj bronzaj supravostaj kovriloj. Iliaj subaj partoj estas pli malhelaj kun malhelbronza ventro kaj pli mallongaj, fulgonigrecaj subvostaj kovriloj. Ilia vosto estas purpurnigra. Inoj estas pli malhelgrizaj sube ol la nomiga subspecio kaj havas pli da verdaj makuletoj. Maskloj de la subspecio ''C. u. isaurae'' havas bluajn gorĝon kaj bruston, bluverdan ventron, kaj pli brilbronzan voston ol la nomiga subspecio. Inoj havas palgrizajn subajn partojn kun malmultaj aŭ neniu verdaj makuletoj.<ref name=BTPL-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== Subspecies ''C. u. melanorrhoa'' of the bronze-tailed plumeleteer is the northernmost. It is found from eastern Nicaragua into Costa Rica and has a few records in eastern Honduras. ''C. u. isaurae'' is found on the Caribbean slope and locally on the Pacific slope of Panama and into extreme northwestern Colombia. The nominate is found from eastern Panama's [[Darién Province]] through north-central and western Colombia into northwestern Ecuador. The species inhabits the interior and edges of humid forest, mature [[secondary forest]], and semi-open landscapes such as banana plantations and gardens. It shuns open areas. In elevation, it ranges from sea level to {{convert|700|m|ft|abbr=on}} in Costa Rica and up to {{convert|900|m|ft|abbr=on}} in Colombia.<ref name=BTPL-BOW/><ref>Marcus, M. J. (1983). Additions to the avifauna of Honduras. Auk 100:621-629.</ref> (Note that the map includes the southwestern Ecuador range of the ''intermedia'' subspecies of white-vented plumeleteer.) [[File:Chalybura urochrysia melanorrhoa 1902.jpg|thumb|Bildo de [[John Gerrard Keulemans]] (1902)]] ==Kutimaro== ===Movoj=== Subspecies ''C. u. melanorrhoa'' of bronze-tailed plumeleteer is known to make local seasonal movements, probably to find flowering plants. Movements of the other two subspecies, if any, are not known.<ref name=BTPL-BOW/> ===Manĝado=== The bronze-tailed plumeleteer mostly forages for nectar from the [[understory]] to the mid-strata, but will visit [[epiphyte]]s in the [[Canopy (biology)|sub-canopy]]. It especially favors ''[[Heliconia]]'' and aggressively defends patches of them and other rich nectar sources. It has also been documented to feed on ''[[Renealmia]]'', ''[[Costus]]'', ''[[Psychotria]]'', ''[[Malvaviscus]]'', [[Acanthaceae]], ''[[Inga]]'', and others. In addition to nectar, it captures small [[arthropod]]s mainly by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch but also by [[Gleaning (birds)|gleaning]] from foliage.<ref name=BTPL-BOW/> ===Reproduktado=== The bronze-tailed plumeleteer breeds in Costa Rica between December and June, though mostly from February to April. In Colombia, it also appears to breed between February and April. Its nest is best known from Costa Rica; there it makes a deep [[cup nest]] of pale plant down and fibers bound with spiderweb and covered on the outside with moss and some lichen. It typically places it in a shrub about {{convert|0.5|to|1.5|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground, often near a stream or trail.<ref name=BTPL-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Chalybura-urochrysia |species=Ruĝkrura kolibro}} ==Statuso== The [[International Union for Conservation of Nature]] follows HBW taxonomy and so includes the ''intermedia'' subspecies of white-vented plumeleteer with this species. It has assessed the bronze-tailed plumeleteer as being of [[Least-concern species|Least Concern]], though its population size is not known and is believed to be decreasing.<ref name=IUCN/> Much of its habitat has been destroyed in Central America but it is still locally common at many sites.<ref name=BTPL-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Chalybura urochrysia}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Nikaragvo]] [[Kategorio:Birdoj de Panamo]] [[Kategorio:Birdoj de Kostariko]] 6jm5t0iizgmman4qnqr9stxbe7n0evb 9363296 9363291 2026-04-29T12:02:31Z Kani 670 /* Distribuo kaj habitato */ 9363296 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Ruĝkrura kolibro |koloro = pink |dosiero = Bronze-tailed Plumeleteer (Chalybura urochrysia).jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Chalybura]]'' |genro aŭtoritato = [[William Swainson|Swainson]], 1827 |specio = '''Ruĝkrura kolibro''' ''C. urochrysia'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Bronze-tailed Plumeleteer ''Chalybura urochrysia'' |volume=2016 |article-number=e.T22687655A93162933 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687655A93162933.en |access-date=25a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Chalybura urochrysia'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Gould|Gould]], 1861) |vikispecio = ''Chalybura urochrysia'' |komunejo = ''Chalybura urochrysia'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Chalybura urochrysia map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Ruĝkrura kolibro''', ''Chalybura urochrysia'' (laŭ kio ankaŭ '''Bronzvosta kolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la dek specioj en la genro ''[[Chalybura]]''. Ĝi troviĝas en [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Panamo]], [[Kostariko]], kaj [[Nikaragvo]]. ==Taksonomio== La Ruĝkrura kolibro estis [[specipriskribo|formale priskribita]] kaj bildigita en 1861 fare de la angla ornitologo [[John Gould]] surbaze de specimeno havigita de la pola kolektisto [[Józef Warszewicz]]. Gould stampis la [[dunoma nomo|duvortan nomon]] ''Hypuroptila urochrysia'' sed erare markis la [[tipa loko (biologio)|lokon]] kiel "neighbourhood of Panama". La loko estis poste reatribuita al Okcidenta Kolombio.<ref>{{ cite book | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1853 | title=A Monograph of the Trochilidae, or Family of Humming-Birds | volume=2 | location=London | publisher=self | at=Plate 90 and text (Part 22) | url=https://biodiversitylibrary.org/page/34843586 }} 5 volumoj en 25 partoj inter 1849 kaj 1861 kun nura dato 1861. {{ cite book | last=Waterhouse | first=Frederick Herschel | date=1885 | title=The Dates of Publication of Some of the Zoological Works of the Late John Gould, F.R.S | location=London | publisher=R.H. Porter | pages=45-55 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/12782779 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=80 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480091 }}</ref> La Ruĝkrura kolibro estas nun metita kun la [[Blanksubpuga kolibro]] en la genron ''[[Chalybura]]'' kiun enkondukis en 1854 [[Ludwig Reichenbach]].<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=Februaro 2025 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 15.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=17a de Majo 2025 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] χαλυψ/''ĥalups'', χαλυβος/''ĥalubos'' kun signifo "ŝtalo" kaj ουρα/''oura'' kun signifo "vosto".<ref>{{ cite web | last=Jobling | first=James A. | title=Chalybura | work=The Key to Scientific Names | url=https://birdsoftheworld.org/bow/key-to-scientific-names/search?q=Chalybura | publisher=Cornell Lab of Ornithology | access-date=17a de Majo 2025 }}</ref> La [[specia epiteto]] kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ουρα/''oura'' kun signifo "vosto" kaj χρυσεος/''ĥruseos'' kun signifo "ora".<ref>{{ cite web | last=Jobling | first=James A. | title=urochrysia | work=The Key to Scientific Names | url=https://birdsoftheworld.org/bow/key-to-scientific-names/search?q=urochrysia | publisher=Cornell Lab of Ornithology | access-date=17a de Majo 2025 }}</ref> Oni agnoskis jenajn tri [[subspecio]]jn:<ref name=ioc/> * ''C. u. melanorrhoa'' [[Osbert Salvin|Salvin]], 1865 – Nikaragvo kaj Kostariko * ''C. u. isaurae'' ([[John Gould|Gould]], 1861) – orienta, okcidenta Panamo kaj nordokcidenta Kolombio * ''C. u. urochrysia'' (Gould, 1861) – sudorienta Panamo, centra norda, okcidenta Kolombio ĝis nordokcidenta Ekvadoro Plimulto de taksonomiaj sistemoj atribuas tri subspeciojn al la Ruĝkrura kolibro, nome la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''C. u. urochrysia'', ''C. u. melanorrhoa'', kaj ''C. u. isaurae''.<ref name=NACC>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=August 2022 |title=Check-list of North and Middle American Birds |url=http://checklist.aou.org/taxa |access-date=August 9, 2022 |publisher=[[American Ornithological Society]]}}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=ioc/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' (HBW) aldonas ''C. u. intermedia'', kiun la aliaj traktas kiel subspecio de la [[Blanksubpuga kolibro]] (''C. buffonii'').<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Dsponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> Foje oni sugestis, ke subspecioj ''melanorrhoa'' kaj ''isaurae'' estas apartaj specioj.<ref name=SACClist/><ref name=BTPL-BOW>Stiles, F.G., P. F. D. Boesman, kaj H. F. Greeney (2020). Bronze-tailed Plumeleteer (''Chalybura urochrysia''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (S. M. Billerman, B. K. Keeney, P. G. Rodewald, kaj T. S. Schulenberg, Editors). [[Cornell Lab of Ornithology]], Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.brtplu1.01] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2022</ref> [[File:Chalybura urochrysia (male) taxobox.jpg|thumb|left|"Ruĝpieda" kolibro, ''C. u. melanorrhoa'']] ==Aspekto== La Ruĝkrura kolibro estas 10,5 ĝis 12 cm longa. Maskloj pezas ĉirkaŭ 7,1 g kaj inoj ĉirkaŭ 6,1 g. Ambaŭ seksoj de ĉiuj subspecioj havas nigrajn [[makzelo]]n kaj pinton de la [[mandiblo]]; la cetero de la mandiblo estas obtuze rozkolora ĝis malhelruĝa. Maskloj de la nomiga subspecio havas metalecverdajn suprajn partojn kaj brilverdajn subajn partojn, kun longaj lanugaj blankaj subvostaj kovriloj. Iliaj vostoj estas bronzverdaj. Ankaŭ inoj estas metalecverdaj supre sed grizaj sube kun verdaj makuloj sur la flankoj. Iliaj subvostaj kovriloj estas grizecblankaj kaj iliaj eksteraj vostoplumoj estas grizpintaj. Nematuraj birdoj similas al plenkreskuloj kun flavbrunaj ĝis cinamaj franĝoj sur la plumoj de la krono, nuko kaj pugo.<ref name=BTPL-BOW/> Maskloj de la subspecio ''C. u. melanorrhoa'' havas pli malhelverdajn suprajn partojn ol la nomiga subspecio, kun purpurkoloraj bronzaj supravostaj kovriloj. Iliaj subaj partoj estas pli malhelaj kun malhelbronza ventro kaj pli mallongaj, fulgonigrecaj subvostaj kovriloj. Ilia vosto estas purpurnigra. Inoj estas pli malhelgrizaj sube ol la nomiga subspecio kaj havas pli da verdaj makuletoj. Maskloj de la subspecio ''C. u. isaurae'' havas bluajn gorĝon kaj bruston, bluverdan ventron, kaj pli brilbronzan voston ol la nomiga subspecio. Inoj havas palgrizajn subajn partojn kun malmultaj aŭ neniu verdaj makuletoj.<ref name=BTPL-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== Subspecio ''C. u. melanorrhoa'' de la Ruĝkrura kolibro estas la plej norda. Ĝi troviĝas de orienta Nikaragvo ĝis Kostariko kaj havas kelkajn registrojn en orienta [[Honduro]]. ''C. u. isaurae'' troviĝas sur la kariba deklivaro kaj surloke sur la pacifika deklivaro de Panamo kaj ĝis plej nordokcidenta Kolombio. La nomiga subspecio troviĝas de la provinco [[Darieno]] de orienta Panamo tra nord-centra kaj okcidenta Kolombio ĝis nordokcidenta Ekvadoro. La specio loĝas en la interno kaj randoj de humida arbaro, matura [[sekundara arbaro]], kaj duonmalfermaj pejzaĝoj kiel banan-[[plantejo]]j kaj ĝardenoj. Ĝi evitas malfermajn areojn. Laŭ alteco, ĝi varias de marnivelo ĝis 700 m en Kostariko kaj ĝis 900 m en Kolombio.<ref name=BTPL-BOW/><ref>Marcus, M. J. (1983). Additions to the avifauna of Honduras. ''Auk'' 100:621-629.</ref> (Notu, ke la mapo inkluzivas la sudokcidentan Ekvadoran teritorion de la ''intermedia'' subspecio de la [[Blanksubpuga kolibro]].) [[File:Chalybura urochrysia melanorrhoa 1902.jpg|thumb|Bildo de [[John Gerrard Keulemans]] (1902)]] ==Kutimaro== ===Movoj=== Subspecies ''C. u. melanorrhoa'' of bronze-tailed plumeleteer is known to make local seasonal movements, probably to find flowering plants. Movements of the other two subspecies, if any, are not known.<ref name=BTPL-BOW/> ===Manĝado=== The bronze-tailed plumeleteer mostly forages for nectar from the [[understory]] to the mid-strata, but will visit [[epiphyte]]s in the [[Canopy (biology)|sub-canopy]]. It especially favors ''[[Heliconia]]'' and aggressively defends patches of them and other rich nectar sources. It has also been documented to feed on ''[[Renealmia]]'', ''[[Costus]]'', ''[[Psychotria]]'', ''[[Malvaviscus]]'', [[Acanthaceae]], ''[[Inga]]'', and others. In addition to nectar, it captures small [[arthropod]]s mainly by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch but also by [[Gleaning (birds)|gleaning]] from foliage.<ref name=BTPL-BOW/> ===Reproduktado=== The bronze-tailed plumeleteer breeds in Costa Rica between December and June, though mostly from February to April. In Colombia, it also appears to breed between February and April. Its nest is best known from Costa Rica; there it makes a deep [[cup nest]] of pale plant down and fibers bound with spiderweb and covered on the outside with moss and some lichen. It typically places it in a shrub about {{convert|0.5|to|1.5|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground, often near a stream or trail.<ref name=BTPL-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Chalybura-urochrysia |species=Ruĝkrura kolibro}} ==Statuso== The [[International Union for Conservation of Nature]] follows HBW taxonomy and so includes the ''intermedia'' subspecies of white-vented plumeleteer with this species. It has assessed the bronze-tailed plumeleteer as being of [[Least-concern species|Least Concern]], though its population size is not known and is believed to be decreasing.<ref name=IUCN/> Much of its habitat has been destroyed in Central America but it is still locally common at many sites.<ref name=BTPL-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Chalybura urochrysia}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Nikaragvo]] [[Kategorio:Birdoj de Panamo]] [[Kategorio:Birdoj de Kostariko]] ig091f604yi3fsx7oy7ioekz8qjf9f2 9363307 9363296 2026-04-29T12:07:40Z Kani 670 /* Kutimaro */ 9363307 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Ruĝkrura kolibro |koloro = pink |dosiero = Bronze-tailed Plumeleteer (Chalybura urochrysia).jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Chalybura]]'' |genro aŭtoritato = [[William Swainson|Swainson]], 1827 |specio = '''Ruĝkrura kolibro''' ''C. urochrysia'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Bronze-tailed Plumeleteer ''Chalybura urochrysia'' |volume=2016 |article-number=e.T22687655A93162933 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687655A93162933.en |access-date=25a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Chalybura urochrysia'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Gould|Gould]], 1861) |vikispecio = ''Chalybura urochrysia'' |komunejo = ''Chalybura urochrysia'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Chalybura urochrysia map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Ruĝkrura kolibro''', ''Chalybura urochrysia'' (laŭ kio ankaŭ '''Bronzvosta kolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la dek specioj en la genro ''[[Chalybura]]''. Ĝi troviĝas en [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Panamo]], [[Kostariko]], kaj [[Nikaragvo]]. ==Taksonomio== La Ruĝkrura kolibro estis [[specipriskribo|formale priskribita]] kaj bildigita en 1861 fare de la angla ornitologo [[John Gould]] surbaze de specimeno havigita de la pola kolektisto [[Józef Warszewicz]]. Gould stampis la [[dunoma nomo|duvortan nomon]] ''Hypuroptila urochrysia'' sed erare markis la [[tipa loko (biologio)|lokon]] kiel "neighbourhood of Panama". La loko estis poste reatribuita al Okcidenta Kolombio.<ref>{{ cite book | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1853 | title=A Monograph of the Trochilidae, or Family of Humming-Birds | volume=2 | location=London | publisher=self | at=Plate 90 and text (Part 22) | url=https://biodiversitylibrary.org/page/34843586 }} 5 volumoj en 25 partoj inter 1849 kaj 1861 kun nura dato 1861. {{ cite book | last=Waterhouse | first=Frederick Herschel | date=1885 | title=The Dates of Publication of Some of the Zoological Works of the Late John Gould, F.R.S | location=London | publisher=R.H. Porter | pages=45-55 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/12782779 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=80 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480091 }}</ref> La Ruĝkrura kolibro estas nun metita kun la [[Blanksubpuga kolibro]] en la genron ''[[Chalybura]]'' kiun enkondukis en 1854 [[Ludwig Reichenbach]].<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=Februaro 2025 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 15.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=17a de Majo 2025 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] χαλυψ/''ĥalups'', χαλυβος/''ĥalubos'' kun signifo "ŝtalo" kaj ουρα/''oura'' kun signifo "vosto".<ref>{{ cite web | last=Jobling | first=James A. | title=Chalybura | work=The Key to Scientific Names | url=https://birdsoftheworld.org/bow/key-to-scientific-names/search?q=Chalybura | publisher=Cornell Lab of Ornithology | access-date=17a de Majo 2025 }}</ref> La [[specia epiteto]] kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ουρα/''oura'' kun signifo "vosto" kaj χρυσεος/''ĥruseos'' kun signifo "ora".<ref>{{ cite web | last=Jobling | first=James A. | title=urochrysia | work=The Key to Scientific Names | url=https://birdsoftheworld.org/bow/key-to-scientific-names/search?q=urochrysia | publisher=Cornell Lab of Ornithology | access-date=17a de Majo 2025 }}</ref> Oni agnoskis jenajn tri [[subspecio]]jn:<ref name=ioc/> * ''C. u. melanorrhoa'' [[Osbert Salvin|Salvin]], 1865 – Nikaragvo kaj Kostariko * ''C. u. isaurae'' ([[John Gould|Gould]], 1861) – orienta, okcidenta Panamo kaj nordokcidenta Kolombio * ''C. u. urochrysia'' (Gould, 1861) – sudorienta Panamo, centra norda, okcidenta Kolombio ĝis nordokcidenta Ekvadoro Plimulto de taksonomiaj sistemoj atribuas tri subspeciojn al la Ruĝkrura kolibro, nome la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''C. u. urochrysia'', ''C. u. melanorrhoa'', kaj ''C. u. isaurae''.<ref name=NACC>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=August 2022 |title=Check-list of North and Middle American Birds |url=http://checklist.aou.org/taxa |access-date=August 9, 2022 |publisher=[[American Ornithological Society]]}}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=ioc/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' (HBW) aldonas ''C. u. intermedia'', kiun la aliaj traktas kiel subspecio de la [[Blanksubpuga kolibro]] (''C. buffonii'').<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Dsponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> Foje oni sugestis, ke subspecioj ''melanorrhoa'' kaj ''isaurae'' estas apartaj specioj.<ref name=SACClist/><ref name=BTPL-BOW>Stiles, F.G., P. F. D. Boesman, kaj H. F. Greeney (2020). Bronze-tailed Plumeleteer (''Chalybura urochrysia''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (S. M. Billerman, B. K. Keeney, P. G. Rodewald, kaj T. S. Schulenberg, Editors). [[Cornell Lab of Ornithology]], Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.brtplu1.01] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2022</ref> [[File:Chalybura urochrysia (male) taxobox.jpg|thumb|left|"Ruĝpieda" kolibro, ''C. u. melanorrhoa'']] ==Aspekto== La Ruĝkrura kolibro estas 10,5 ĝis 12 cm longa. Maskloj pezas ĉirkaŭ 7,1 g kaj inoj ĉirkaŭ 6,1 g. Ambaŭ seksoj de ĉiuj subspecioj havas nigrajn [[makzelo]]n kaj pinton de la [[mandiblo]]; la cetero de la mandiblo estas obtuze rozkolora ĝis malhelruĝa. Maskloj de la nomiga subspecio havas metalecverdajn suprajn partojn kaj brilverdajn subajn partojn, kun longaj lanugaj blankaj subvostaj kovriloj. Iliaj vostoj estas bronzverdaj. Ankaŭ inoj estas metalecverdaj supre sed grizaj sube kun verdaj makuloj sur la flankoj. Iliaj subvostaj kovriloj estas grizecblankaj kaj iliaj eksteraj vostoplumoj estas grizpintaj. Nematuraj birdoj similas al plenkreskuloj kun flavbrunaj ĝis cinamaj franĝoj sur la plumoj de la krono, nuko kaj pugo.<ref name=BTPL-BOW/> Maskloj de la subspecio ''C. u. melanorrhoa'' havas pli malhelverdajn suprajn partojn ol la nomiga subspecio, kun purpurkoloraj bronzaj supravostaj kovriloj. Iliaj subaj partoj estas pli malhelaj kun malhelbronza ventro kaj pli mallongaj, fulgonigrecaj subvostaj kovriloj. Ilia vosto estas purpurnigra. Inoj estas pli malhelgrizaj sube ol la nomiga subspecio kaj havas pli da verdaj makuletoj. Maskloj de la subspecio ''C. u. isaurae'' havas bluajn gorĝon kaj bruston, bluverdan ventron, kaj pli brilbronzan voston ol la nomiga subspecio. Inoj havas palgrizajn subajn partojn kun malmultaj aŭ neniu verdaj makuletoj.<ref name=BTPL-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== Subspecio ''C. u. melanorrhoa'' de la Ruĝkrura kolibro estas la plej norda. Ĝi troviĝas de orienta Nikaragvo ĝis Kostariko kaj havas kelkajn registrojn en orienta [[Honduro]]. ''C. u. isaurae'' troviĝas sur la kariba deklivaro kaj surloke sur la pacifika deklivaro de Panamo kaj ĝis plej nordokcidenta Kolombio. La nomiga subspecio troviĝas de la provinco [[Darieno]] de orienta Panamo tra nord-centra kaj okcidenta Kolombio ĝis nordokcidenta Ekvadoro. La specio loĝas en la interno kaj randoj de humida arbaro, matura [[sekundara arbaro]], kaj duonmalfermaj pejzaĝoj kiel banan-[[plantejo]]j kaj ĝardenoj. Ĝi evitas malfermajn areojn. Laŭ alteco, ĝi varias de marnivelo ĝis 700 m en Kostariko kaj ĝis 900 m en Kolombio.<ref name=BTPL-BOW/><ref>Marcus, M. J. (1983). Additions to the avifauna of Honduras. ''Auk'' 100:621-629.</ref> (Notu, ke la mapo inkluzivas la sudokcidentan Ekvadoran teritorion de la ''intermedia'' subspecio de la [[Blanksubpuga kolibro]].) [[File:Chalybura urochrysia melanorrhoa 1902.jpg|thumb|Bildo de [[John Gerrard Keulemans]] (1902)]] ==Kutimaro== ===Movoj=== Oni scias, ke la subspecio ''C. u. melanorrhoa'' de la Ruĝkrura kolibro faras surlokajn laŭsezonajn movojn, probable por trovi florplantojn. Movadoj de la aliaj du subspecioj, se ekzistas, ne estas konataj.<ref name=BTPL-BOW/> ===Manĝado=== La Ruĝkrura kolibro plejparte manĝadas [[nektaro]]n de la subvegetaĵaro ĝis la mezaj tavoloj, sed vizitas [[epifito]]jn en la subkanopeo. Ĝi aparte preferas ''Heliconia'' kaj agreseme defendas areetojn de tiu kaj aliajn riĉajn nektarfontojn. Ĝi ankaŭ estis dokumentita manĝanta ĉe ''Renealmia'', ''Costus'', ''Psychotria'', ''Malvaviscus'', [[Akantacoj]], ''[[Inga]]'', kaj aliaj. Aldone al nektaro, ĝi kaptas malgrandajn [[artikuloj]]n ĉefe per akcipitrado el ripozejo sed ankaŭ per kolektado el foliaro.<ref name=BTPL-BOW/> ===Reproduktado=== La Ruĝkrura kolibro reproduktiĝas en Kostariko inter decembro kaj junio, kvankam plejparte de februaro ĝis aprilo. En Kolombio, ĝi ankaŭ ŝajne reproduktiĝas inter februaro kaj aprilo. Ĝia nesto estas plej konata el Kostariko; tie ĝi faras profundan tasforman neston el pala planta lanugo kaj fibroj ligitaj per [[araneaĵo]]j kaj kovrita ekstere per [[musko]] kaj iom da [[likeno]]. Ĝi tipe metas ĝin en arbuston ĉirkaŭ 0,5 ĝis 1,5 m supergrunde, ofte proksime de rivereto aŭ pado.<ref name=BTPL-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Chalybura-urochrysia |species=Ruĝkrura kolibro}} ==Statuso== The [[International Union for Conservation of Nature]] follows HBW taxonomy and so includes the ''intermedia'' subspecies of white-vented plumeleteer with this species. It has assessed the bronze-tailed plumeleteer as being of [[Least-concern species|Least Concern]], though its population size is not known and is believed to be decreasing.<ref name=IUCN/> Much of its habitat has been destroyed in Central America but it is still locally common at many sites.<ref name=BTPL-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Chalybura urochrysia}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Nikaragvo]] [[Kategorio:Birdoj de Panamo]] [[Kategorio:Birdoj de Kostariko]] 3rgc71ow65nojaclp0hvzboqvqe6lgk 9363309 9363307 2026-04-29T12:09:45Z Kani 670 9363309 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Ruĝkrura kolibro |koloro = pink |dosiero = Bronze-tailed Plumeleteer (Chalybura urochrysia).jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Chalybura]]'' |genro aŭtoritato = [[William Swainson|Swainson]], 1827 |specio = '''Ruĝkrura kolibro''' ''C. urochrysia'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Bronze-tailed Plumeleteer ''Chalybura urochrysia'' |volume=2016 |article-number=e.T22687655A93162933 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687655A93162933.en |access-date=25a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Chalybura urochrysia'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Gould|Gould]], 1861) |vikispecio = ''Chalybura urochrysia'' |komunejo = ''Chalybura urochrysia'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Chalybura urochrysia map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Ruĝkrura kolibro''', ''Chalybura urochrysia'' (laŭ kio ankaŭ '''Bronzvosta kolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la dek specioj en la genro ''[[Chalybura]]''. Ĝi troviĝas en [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Panamo]], [[Kostariko]], kaj [[Nikaragvo]]. ==Taksonomio== La Ruĝkrura kolibro estis [[specipriskribo|formale priskribita]] kaj bildigita en 1861 fare de la angla ornitologo [[John Gould]] surbaze de specimeno havigita de la pola kolektisto [[Józef Warszewicz]]. Gould stampis la [[dunoma nomo|duvortan nomon]] ''Hypuroptila urochrysia'' sed erare markis la [[tipa loko (biologio)|lokon]] kiel "neighbourhood of Panama". La loko estis poste reatribuita al Okcidenta Kolombio.<ref>{{ cite book | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1853 | title=A Monograph of the Trochilidae, or Family of Humming-Birds | volume=2 | location=London | publisher=self | at=Plate 90 and text (Part 22) | url=https://biodiversitylibrary.org/page/34843586 }} 5 volumoj en 25 partoj inter 1849 kaj 1861 kun nura dato 1861. {{ cite book | last=Waterhouse | first=Frederick Herschel | date=1885 | title=The Dates of Publication of Some of the Zoological Works of the Late John Gould, F.R.S | location=London | publisher=R.H. Porter | pages=45-55 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/12782779 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=80 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480091 }}</ref> La Ruĝkrura kolibro estas nun metita kun la [[Blanksubpuga kolibro]] en la genron ''[[Chalybura]]'' kiun enkondukis en 1854 [[Ludwig Reichenbach]].<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=Februaro 2025 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 15.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=17a de Majo 2025 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] χαλυψ/''ĥalups'', χαλυβος/''ĥalubos'' kun signifo "ŝtalo" kaj ουρα/''oura'' kun signifo "vosto".<ref>{{ cite web | last=Jobling | first=James A. | title=Chalybura | work=The Key to Scientific Names | url=https://birdsoftheworld.org/bow/key-to-scientific-names/search?q=Chalybura | publisher=Cornell Lab of Ornithology | access-date=17a de Majo 2025 }}</ref> La [[specia epiteto]] kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ουρα/''oura'' kun signifo "vosto" kaj χρυσεος/''ĥruseos'' kun signifo "ora".<ref>{{ cite web | last=Jobling | first=James A. | title=urochrysia | work=The Key to Scientific Names | url=https://birdsoftheworld.org/bow/key-to-scientific-names/search?q=urochrysia | publisher=Cornell Lab of Ornithology | access-date=17a de Majo 2025 }}</ref> Oni agnoskis jenajn tri [[subspecio]]jn:<ref name=ioc/> * ''C. u. melanorrhoa'' [[Osbert Salvin|Salvin]], 1865 – Nikaragvo kaj Kostariko * ''C. u. isaurae'' ([[John Gould|Gould]], 1861) – orienta, okcidenta Panamo kaj nordokcidenta Kolombio * ''C. u. urochrysia'' (Gould, 1861) – sudorienta Panamo, centra norda, okcidenta Kolombio ĝis nordokcidenta Ekvadoro Plimulto de taksonomiaj sistemoj atribuas tri subspeciojn al la Ruĝkrura kolibro, nome la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''C. u. urochrysia'', ''C. u. melanorrhoa'', kaj ''C. u. isaurae''.<ref name=NACC>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=August 2022 |title=Check-list of North and Middle American Birds |url=http://checklist.aou.org/taxa |access-date=August 9, 2022 |publisher=[[American Ornithological Society]]}}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=ioc/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' (HBW) aldonas ''C. u. intermedia'', kiun la aliaj traktas kiel subspecio de la [[Blanksubpuga kolibro]] (''C. buffonii'').<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Dsponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> Foje oni sugestis, ke subspecioj ''melanorrhoa'' kaj ''isaurae'' estas apartaj specioj.<ref name=SACClist/><ref name=BTPL-BOW>Stiles, F.G., P. F. D. Boesman, kaj H. F. Greeney (2020). Bronze-tailed Plumeleteer (''Chalybura urochrysia''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (S. M. Billerman, B. K. Keeney, P. G. Rodewald, kaj T. S. Schulenberg, Editors). [[Cornell Lab of Ornithology]], Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.brtplu1.01] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2022</ref> [[File:Chalybura urochrysia (male) taxobox.jpg|thumb|left|"Ruĝpieda" kolibro, ''C. u. melanorrhoa'']] ==Aspekto== La Ruĝkrura kolibro estas 10,5 ĝis 12 cm longa. Maskloj pezas ĉirkaŭ 7,1 g kaj inoj ĉirkaŭ 6,1 g. Ambaŭ seksoj de ĉiuj subspecioj havas nigrajn [[makzelo]]n kaj pinton de la [[mandiblo]]; la cetero de la mandiblo estas obtuze rozkolora ĝis malhelruĝa. Maskloj de la nomiga subspecio havas metalecverdajn suprajn partojn kaj brilverdajn subajn partojn, kun longaj lanugaj blankaj subvostaj kovriloj. Iliaj vostoj estas bronzverdaj. Ankaŭ inoj estas metalecverdaj supre sed grizaj sube kun verdaj makuloj sur la flankoj. Iliaj subvostaj kovriloj estas grizecblankaj kaj iliaj eksteraj vostoplumoj estas grizpintaj. Nematuraj birdoj similas al plenkreskuloj kun flavbrunaj ĝis cinamaj franĝoj sur la plumoj de la krono, nuko kaj pugo.<ref name=BTPL-BOW/> Maskloj de la subspecio ''C. u. melanorrhoa'' havas pli malhelverdajn suprajn partojn ol la nomiga subspecio, kun purpurkoloraj bronzaj supravostaj kovriloj. Iliaj subaj partoj estas pli malhelaj kun malhelbronza ventro kaj pli mallongaj, fulgonigrecaj subvostaj kovriloj. Ilia vosto estas purpurnigra. Inoj estas pli malhelgrizaj sube ol la nomiga subspecio kaj havas pli da verdaj makuletoj. Maskloj de la subspecio ''C. u. isaurae'' havas bluajn gorĝon kaj bruston, bluverdan ventron, kaj pli brilbronzan voston ol la nomiga subspecio. Inoj havas palgrizajn subajn partojn kun malmultaj aŭ neniu verdaj makuletoj.<ref name=BTPL-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== Subspecio ''C. u. melanorrhoa'' de la Ruĝkrura kolibro estas la plej norda. Ĝi troviĝas de orienta Nikaragvo ĝis Kostariko kaj havas kelkajn registrojn en orienta [[Honduro]]. ''C. u. isaurae'' troviĝas sur la kariba deklivaro kaj surloke sur la pacifika deklivaro de Panamo kaj ĝis plej nordokcidenta Kolombio. La nomiga subspecio troviĝas de la provinco [[Darieno]] de orienta Panamo tra nord-centra kaj okcidenta Kolombio ĝis nordokcidenta Ekvadoro. La specio loĝas en la interno kaj randoj de humida arbaro, matura [[sekundara arbaro]], kaj duonmalfermaj pejzaĝoj kiel banan-[[plantejo]]j kaj ĝardenoj. Ĝi evitas malfermajn areojn. Laŭ alteco, ĝi varias de marnivelo ĝis 700 m en Kostariko kaj ĝis 900 m en Kolombio.<ref name=BTPL-BOW/><ref>Marcus, M. J. (1983). Additions to the avifauna of Honduras. ''Auk'' 100:621-629.</ref> (Notu, ke la mapo inkluzivas la sudokcidentan Ekvadoran teritorion de la ''intermedia'' subspecio de la [[Blanksubpuga kolibro]].) [[File:Chalybura urochrysia melanorrhoa 1902.jpg|thumb|Bildo de [[John Gerrard Keulemans]] (1902)]] ==Kutimaro== ===Movoj=== Oni scias, ke la subspecio ''C. u. melanorrhoa'' de la Ruĝkrura kolibro faras surlokajn laŭsezonajn movojn, probable por trovi florplantojn. Movadoj de la aliaj du subspecioj, se ekzistas, ne estas konataj.<ref name=BTPL-BOW/> ===Manĝado=== La Ruĝkrura kolibro plejparte manĝadas [[nektaro]]n de la subvegetaĵaro ĝis la mezaj tavoloj, sed vizitas [[epifito]]jn en la subkanopeo. Ĝi aparte preferas ''Heliconia'' kaj agreseme defendas areetojn de tiu kaj aliajn riĉajn nektarfontojn. Ĝi ankaŭ estis dokumentita manĝanta ĉe ''Renealmia'', ''Costus'', ''Psychotria'', ''Malvaviscus'', [[Akantacoj]], ''[[Inga]]'', kaj aliaj. Aldone al nektaro, ĝi kaptas malgrandajn [[artikuloj]]n ĉefe per akcipitrado el ripozejo sed ankaŭ per kolektado el foliaro.<ref name=BTPL-BOW/> ===Reproduktado=== La Ruĝkrura kolibro reproduktiĝas en Kostariko inter decembro kaj junio, kvankam plejparte de februaro ĝis aprilo. En Kolombio, ĝi ankaŭ ŝajne reproduktiĝas inter februaro kaj aprilo. Ĝia nesto estas plej konata el Kostariko; tie ĝi faras profundan tasforman neston el pala planta lanugo kaj fibroj ligitaj per [[araneaĵo]]j kaj kovrita ekstere per [[musko]] kaj iom da [[likeno]]. Ĝi tipe metas ĝin en arbuston ĉirkaŭ 0,5 ĝis 1,5 m supergrunde, ofte proksime de rivereto aŭ pado.<ref name=BTPL-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Chalybura-urochrysia |species=Ruĝkrura kolibro}} ==Statuso== La [[Internacia Unio por la Konservo de Naturo]] sekvas la taksonomion de HBW kaj tial inkluzivas la ''intermedia'' subspecion de Blanksubpuga kolibro kun ĉi tiu specio. Ĝi taksis la Ruĝkruran kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n, kvankam ĝia populacio ne estas konata kaj oni kredas, ke ĝi malpliiĝas.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Bronze-tailed Plumeleteer ''Chalybura urochrysia'' |volume=2016 |article-number=e.T22687655A93162933 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687655A93162933.en |access-date=25a de Aŭgusto 2022}}</ref> Granda parto de ĝia vivejo estis detruita en Centrameriko, sed ĝi ankoraŭ estas surloke ofta ĉe multaj lokoj.<ref name=BTPL-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Chalybura urochrysia}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Nikaragvo]] [[Kategorio:Birdoj de Panamo]] [[Kategorio:Birdoj de Kostariko]] c6qglxnrnzlbip2035u6rga0kvrnfm4 9363311 9363309 2026-04-29T12:10:21Z Kani 670 /* Eksteraj ligiloj */ 9363311 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Ruĝkrura kolibro |koloro = pink |dosiero = Bronze-tailed Plumeleteer (Chalybura urochrysia).jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Chalybura]]'' |genro aŭtoritato = [[William Swainson|Swainson]], 1827 |specio = '''Ruĝkrura kolibro''' ''C. urochrysia'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Bronze-tailed Plumeleteer ''Chalybura urochrysia'' |volume=2016 |article-number=e.T22687655A93162933 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687655A93162933.en |access-date=25a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Chalybura urochrysia'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Gould|Gould]], 1861) |vikispecio = ''Chalybura urochrysia'' |komunejo = ''Chalybura urochrysia'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Chalybura urochrysia map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Ruĝkrura kolibro''', ''Chalybura urochrysia'' (laŭ kio ankaŭ '''Bronzvosta kolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la dek specioj en la genro ''[[Chalybura]]''. Ĝi troviĝas en [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Panamo]], [[Kostariko]], kaj [[Nikaragvo]]. ==Taksonomio== La Ruĝkrura kolibro estis [[specipriskribo|formale priskribita]] kaj bildigita en 1861 fare de la angla ornitologo [[John Gould]] surbaze de specimeno havigita de la pola kolektisto [[Józef Warszewicz]]. Gould stampis la [[dunoma nomo|duvortan nomon]] ''Hypuroptila urochrysia'' sed erare markis la [[tipa loko (biologio)|lokon]] kiel "neighbourhood of Panama". La loko estis poste reatribuita al Okcidenta Kolombio.<ref>{{ cite book | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1853 | title=A Monograph of the Trochilidae, or Family of Humming-Birds | volume=2 | location=London | publisher=self | at=Plate 90 and text (Part 22) | url=https://biodiversitylibrary.org/page/34843586 }} 5 volumoj en 25 partoj inter 1849 kaj 1861 kun nura dato 1861. {{ cite book | last=Waterhouse | first=Frederick Herschel | date=1885 | title=The Dates of Publication of Some of the Zoological Works of the Late John Gould, F.R.S | location=London | publisher=R.H. Porter | pages=45-55 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/12782779 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=80 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480091 }}</ref> La Ruĝkrura kolibro estas nun metita kun la [[Blanksubpuga kolibro]] en la genron ''[[Chalybura]]'' kiun enkondukis en 1854 [[Ludwig Reichenbach]].<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=Februaro 2025 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 15.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=17a de Majo 2025 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] χαλυψ/''ĥalups'', χαλυβος/''ĥalubos'' kun signifo "ŝtalo" kaj ουρα/''oura'' kun signifo "vosto".<ref>{{ cite web | last=Jobling | first=James A. | title=Chalybura | work=The Key to Scientific Names | url=https://birdsoftheworld.org/bow/key-to-scientific-names/search?q=Chalybura | publisher=Cornell Lab of Ornithology | access-date=17a de Majo 2025 }}</ref> La [[specia epiteto]] kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ουρα/''oura'' kun signifo "vosto" kaj χρυσεος/''ĥruseos'' kun signifo "ora".<ref>{{ cite web | last=Jobling | first=James A. | title=urochrysia | work=The Key to Scientific Names | url=https://birdsoftheworld.org/bow/key-to-scientific-names/search?q=urochrysia | publisher=Cornell Lab of Ornithology | access-date=17a de Majo 2025 }}</ref> Oni agnoskis jenajn tri [[subspecio]]jn:<ref name=ioc/> * ''C. u. melanorrhoa'' [[Osbert Salvin|Salvin]], 1865 – Nikaragvo kaj Kostariko * ''C. u. isaurae'' ([[John Gould|Gould]], 1861) – orienta, okcidenta Panamo kaj nordokcidenta Kolombio * ''C. u. urochrysia'' (Gould, 1861) – sudorienta Panamo, centra norda, okcidenta Kolombio ĝis nordokcidenta Ekvadoro Plimulto de taksonomiaj sistemoj atribuas tri subspeciojn al la Ruĝkrura kolibro, nome la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''C. u. urochrysia'', ''C. u. melanorrhoa'', kaj ''C. u. isaurae''.<ref name=NACC>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=August 2022 |title=Check-list of North and Middle American Birds |url=http://checklist.aou.org/taxa |access-date=August 9, 2022 |publisher=[[American Ornithological Society]]}}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=ioc/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' (HBW) aldonas ''C. u. intermedia'', kiun la aliaj traktas kiel subspecio de la [[Blanksubpuga kolibro]] (''C. buffonii'').<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Dsponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> Foje oni sugestis, ke subspecioj ''melanorrhoa'' kaj ''isaurae'' estas apartaj specioj.<ref name=SACClist/><ref name=BTPL-BOW>Stiles, F.G., P. F. D. Boesman, kaj H. F. Greeney (2020). Bronze-tailed Plumeleteer (''Chalybura urochrysia''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (S. M. Billerman, B. K. Keeney, P. G. Rodewald, kaj T. S. Schulenberg, Editors). [[Cornell Lab of Ornithology]], Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.brtplu1.01] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2022</ref> [[File:Chalybura urochrysia (male) taxobox.jpg|thumb|left|"Ruĝpieda" kolibro, ''C. u. melanorrhoa'']] ==Aspekto== La Ruĝkrura kolibro estas 10,5 ĝis 12 cm longa. Maskloj pezas ĉirkaŭ 7,1 g kaj inoj ĉirkaŭ 6,1 g. Ambaŭ seksoj de ĉiuj subspecioj havas nigrajn [[makzelo]]n kaj pinton de la [[mandiblo]]; la cetero de la mandiblo estas obtuze rozkolora ĝis malhelruĝa. Maskloj de la nomiga subspecio havas metalecverdajn suprajn partojn kaj brilverdajn subajn partojn, kun longaj lanugaj blankaj subvostaj kovriloj. Iliaj vostoj estas bronzverdaj. Ankaŭ inoj estas metalecverdaj supre sed grizaj sube kun verdaj makuloj sur la flankoj. Iliaj subvostaj kovriloj estas grizecblankaj kaj iliaj eksteraj vostoplumoj estas grizpintaj. Nematuraj birdoj similas al plenkreskuloj kun flavbrunaj ĝis cinamaj franĝoj sur la plumoj de la krono, nuko kaj pugo.<ref name=BTPL-BOW/> Maskloj de la subspecio ''C. u. melanorrhoa'' havas pli malhelverdajn suprajn partojn ol la nomiga subspecio, kun purpurkoloraj bronzaj supravostaj kovriloj. Iliaj subaj partoj estas pli malhelaj kun malhelbronza ventro kaj pli mallongaj, fulgonigrecaj subvostaj kovriloj. Ilia vosto estas purpurnigra. Inoj estas pli malhelgrizaj sube ol la nomiga subspecio kaj havas pli da verdaj makuletoj. Maskloj de la subspecio ''C. u. isaurae'' havas bluajn gorĝon kaj bruston, bluverdan ventron, kaj pli brilbronzan voston ol la nomiga subspecio. Inoj havas palgrizajn subajn partojn kun malmultaj aŭ neniu verdaj makuletoj.<ref name=BTPL-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== Subspecio ''C. u. melanorrhoa'' de la Ruĝkrura kolibro estas la plej norda. Ĝi troviĝas de orienta Nikaragvo ĝis Kostariko kaj havas kelkajn registrojn en orienta [[Honduro]]. ''C. u. isaurae'' troviĝas sur la kariba deklivaro kaj surloke sur la pacifika deklivaro de Panamo kaj ĝis plej nordokcidenta Kolombio. La nomiga subspecio troviĝas de la provinco [[Darieno]] de orienta Panamo tra nord-centra kaj okcidenta Kolombio ĝis nordokcidenta Ekvadoro. La specio loĝas en la interno kaj randoj de humida arbaro, matura [[sekundara arbaro]], kaj duonmalfermaj pejzaĝoj kiel banan-[[plantejo]]j kaj ĝardenoj. Ĝi evitas malfermajn areojn. Laŭ alteco, ĝi varias de marnivelo ĝis 700 m en Kostariko kaj ĝis 900 m en Kolombio.<ref name=BTPL-BOW/><ref>Marcus, M. J. (1983). Additions to the avifauna of Honduras. ''Auk'' 100:621-629.</ref> (Notu, ke la mapo inkluzivas la sudokcidentan Ekvadoran teritorion de la ''intermedia'' subspecio de la [[Blanksubpuga kolibro]].) [[File:Chalybura urochrysia melanorrhoa 1902.jpg|thumb|Bildo de [[John Gerrard Keulemans]] (1902)]] ==Kutimaro== ===Movoj=== Oni scias, ke la subspecio ''C. u. melanorrhoa'' de la Ruĝkrura kolibro faras surlokajn laŭsezonajn movojn, probable por trovi florplantojn. Movadoj de la aliaj du subspecioj, se ekzistas, ne estas konataj.<ref name=BTPL-BOW/> ===Manĝado=== La Ruĝkrura kolibro plejparte manĝadas [[nektaro]]n de la subvegetaĵaro ĝis la mezaj tavoloj, sed vizitas [[epifito]]jn en la subkanopeo. Ĝi aparte preferas ''Heliconia'' kaj agreseme defendas areetojn de tiu kaj aliajn riĉajn nektarfontojn. Ĝi ankaŭ estis dokumentita manĝanta ĉe ''Renealmia'', ''Costus'', ''Psychotria'', ''Malvaviscus'', [[Akantacoj]], ''[[Inga]]'', kaj aliaj. Aldone al nektaro, ĝi kaptas malgrandajn [[artikuloj]]n ĉefe per akcipitrado el ripozejo sed ankaŭ per kolektado el foliaro.<ref name=BTPL-BOW/> ===Reproduktado=== La Ruĝkrura kolibro reproduktiĝas en Kostariko inter decembro kaj junio, kvankam plejparte de februaro ĝis aprilo. En Kolombio, ĝi ankaŭ ŝajne reproduktiĝas inter februaro kaj aprilo. Ĝia nesto estas plej konata el Kostariko; tie ĝi faras profundan tasforman neston el pala planta lanugo kaj fibroj ligitaj per [[araneaĵo]]j kaj kovrita ekstere per [[musko]] kaj iom da [[likeno]]. Ĝi tipe metas ĝin en arbuston ĉirkaŭ 0,5 ĝis 1,5 m supergrunde, ofte proksime de rivereto aŭ pado.<ref name=BTPL-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Chalybura-urochrysia |species=Ruĝkrura kolibro}} ==Statuso== La [[Internacia Unio por la Konservo de Naturo]] sekvas la taksonomion de HBW kaj tial inkluzivas la ''intermedia'' subspecion de Blanksubpuga kolibro kun ĉi tiu specio. Ĝi taksis la Ruĝkruran kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n, kvankam ĝia populacio ne estas konata kaj oni kredas, ke ĝi malpliiĝas.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Bronze-tailed Plumeleteer ''Chalybura urochrysia'' |volume=2016 |article-number=e.T22687655A93162933 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687655A93162933.en |access-date=25a de Aŭgusto 2022}}</ref> Granda parto de ĝia vivejo estis detruita en Centrameriko, sed ĝi ankoraŭ estas surloke ofta ĉe multaj lokoj.<ref name=BTPL-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Chalybura urochrysia}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Panamo]] [[Kategorio:Birdoj de Kostariko]] defb6uabw1wozgy4n1onflj9z2yfwxf 9363329 9363311 2026-04-29T12:41:22Z Kani 670 9363329 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Ruĝkrura kolibro |koloro = pink |dosiero = Bronze-tailed Plumeleteer (Chalybura urochrysia).jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Chalybura]]'' |genro aŭtoritato = [[William Swainson|Swainson]], 1827 |specio = '''Ruĝkrura kolibro''' ''C. urochrysia'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Bronze-tailed Plumeleteer ''Chalybura urochrysia'' |volume=2016 |article-number=e.T22687655A93162933 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687655A93162933.en |access-date=25a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Chalybura urochrysia'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Gould|Gould]], 1861) |vikispecio = ''Chalybura urochrysia'' |komunejo = ''Chalybura urochrysia'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Chalybura urochrysia map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Ruĝkrura kolibro''', ''Chalybura urochrysia'' (laŭ kio ankaŭ '''Bronzvosta kolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la dek specioj en la genro ''[[Chalybura]]''. Ĝi troviĝas en [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Panamo]], [[Kostariko]], kaj [[Nikaragvo]]. ==Taksonomio== La Ruĝkrura kolibro estis [[specipriskribo|formale priskribita]] kaj bildigita en 1861 fare de la angla ornitologo [[John Gould]] surbaze de specimeno havigita de la pola kolektisto [[Józef Warszewicz]]. Gould stampis la [[dunoma nomo|duvortan nomon]] ''Hypuroptila urochrysia'' sed erare markis la [[tipa loko (biologio)|lokon]] kiel "neighbourhood of Panama". La loko estis poste reatribuita al Okcidenta Kolombio.<ref>{{ cite book | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1853 | title=A Monograph of the Trochilidae, or Family of Humming-Birds | volume=2 | location=London | publisher=self | at=Plate 90 and text (Part 22) | url=https://biodiversitylibrary.org/page/34843586 }} 5 volumoj en 25 partoj inter 1849 kaj 1861 kun nura dato 1861. {{ cite book | last=Waterhouse | first=Frederick Herschel | date=1885 | title=The Dates of Publication of Some of the Zoological Works of the Late John Gould, F.R.S | location=London | publisher=R.H. Porter | pages=45-55 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/12782779 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=80 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480091 }}</ref> La Ruĝkrura kolibro estas nun metita kun la [[Blanksubpuga kolibro]] en la genron ''[[Chalybura]]'' kiun enkondukis en 1854 [[Ludwig Reichenbach]].<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=Februaro 2025 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 15.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=17a de Majo 2025 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] χαλυψ/''ĥalups'', χαλυβος/''ĥalubos'' kun signifo "ŝtalo" kaj ουρα/''oura'' kun signifo "vosto".<ref>{{ cite web | last=Jobling | first=James A. | title=Chalybura | work=The Key to Scientific Names | url=https://birdsoftheworld.org/bow/key-to-scientific-names/search?q=Chalybura | publisher=Cornell Lab of Ornithology | access-date=17a de Majo 2025 }}</ref> La [[specia epiteto]] kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ουρα/''oura'' kun signifo "vosto" kaj χρυσεος/''ĥruseos'' kun signifo "ora".<ref>{{ cite web | last=Jobling | first=James A. | title=urochrysia | work=The Key to Scientific Names | url=https://birdsoftheworld.org/bow/key-to-scientific-names/search?q=urochrysia | publisher=Cornell Lab of Ornithology | access-date=17a de Majo 2025 }}</ref> Oni agnoskis jenajn tri [[subspecio]]jn:<ref name=ioc/> * ''C. u. melanorrhoa'' [[Osbert Salvin|Salvin]], 1865 – Nikaragvo kaj Kostariko * ''C. u. isaurae'' ([[John Gould|Gould]], 1861) – orienta, okcidenta Panamo kaj nordokcidenta Kolombio * ''C. u. urochrysia'' (Gould, 1861) – sudorienta Panamo, centra norda, okcidenta Kolombio ĝis nordokcidenta Ekvadoro Plimulto de taksonomiaj sistemoj atribuas tri subspeciojn al la Ruĝkrura kolibro, nome la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''C. u. urochrysia'', ''C. u. melanorrhoa'', kaj ''C. u. isaurae''.<ref name=NACC>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=August 2022 |title=Check-list of North and Middle American Birds |url=http://checklist.aou.org/taxa |access-date=August 9, 2022 |publisher=[[American Ornithological Society]]}}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=ioc/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' (HBW) aldonas ''C. u. intermedia'', kiun la aliaj traktas kiel subspecio de la [[Blanksubpuga kolibro]] (''C. buffonii'').<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Dsponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> Foje oni sugestis, ke subspecioj ''melanorrhoa'' kaj ''isaurae'' estas apartaj specioj.<ref name=SACClist/><ref name=BTPL-BOW>Stiles, F.G., P. F. D. Boesman, kaj H. F. Greeney (2020). Bronze-tailed Plumeleteer (''Chalybura urochrysia''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (S. M. Billerman, B. K. Keeney, P. G. Rodewald, kaj T. S. Schulenberg, Editors). [[Cornell Lab of Ornithology]], Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.brtplu1.01] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2022</ref> [[File:Chalybura urochrysia (male) taxobox.jpg|thumb|left|"Ruĝpieda" kolibro, ''C. u. melanorrhoa'']] ==Aspekto== La Ruĝkrura kolibro estas 10,5 ĝis 12 cm longa. Maskloj pezas ĉirkaŭ 7,1 g kaj inoj ĉirkaŭ 6,1 g. Ambaŭ seksoj de ĉiuj subspecioj havas nigrajn [[makzelo]]n kaj pinton de la [[mandiblo]]; la cetero de la mandiblo estas obtuze rozkolora ĝis malhelruĝa. Maskloj de la nomiga subspecio havas metalecverdajn suprajn partojn kaj brilverdajn subajn partojn, kun longaj lanugaj blankaj subvostaj kovriloj. Iliaj vostoj estas bronzverdaj. Ankaŭ inoj estas metalecverdaj supre sed grizaj sube kun verdaj makuloj sur la flankoj. Iliaj subvostaj kovriloj estas grizecblankaj kaj iliaj eksteraj vostoplumoj estas grizpintaj. Nematuraj birdoj similas al plenkreskuloj kun flavbrunaj ĝis cinamaj franĝoj sur la plumoj de la krono, nuko kaj pugo.<ref name=BTPL-BOW/> Maskloj de la subspecio ''C. u. melanorrhoa'' havas pli malhelverdajn suprajn partojn ol la nomiga subspecio, kun purpurkoloraj bronzaj supravostaj kovriloj. Iliaj subaj partoj estas pli malhelaj kun malhelbronza ventro kaj pli mallongaj, fulgonigrecaj subvostaj kovriloj. Ilia vosto estas purpurnigra. Inoj estas pli malhelgrizaj sube ol la nomiga subspecio kaj havas pli da verdaj makuletoj. Maskloj de la subspecio ''C. u. isaurae'' havas bluajn gorĝon kaj bruston, bluverdan ventron, kaj pli brilbronzan voston ol la nomiga subspecio. Inoj havas palgrizajn subajn partojn kun malmultaj aŭ neniu verdaj makuletoj.<ref name=BTPL-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== Subspecio ''C. u. melanorrhoa'' de la Ruĝkrura kolibro estas la plej norda. Ĝi troviĝas de orienta Nikaragvo ĝis Kostariko kaj havas kelkajn registrojn en orienta [[Honduro]]. ''C. u. isaurae'' troviĝas sur la kariba deklivaro kaj surloke sur la pacifika deklivaro de Panamo kaj ĝis plej nordokcidenta Kolombio. La nomiga subspecio troviĝas de la provinco [[Darieno]] de orienta Panamo tra nord-centra kaj okcidenta Kolombio ĝis nordokcidenta Ekvadoro. La specio loĝas en la interno kaj randoj de humida arbaro, matura [[sekundara arbaro]], kaj duonmalfermaj pejzaĝoj kiel banan-[[plantejo]]j kaj ĝardenoj. Ĝi evitas malfermajn areojn. Laŭ alteco, ĝi varias de marnivelo ĝis 700 m en Kostariko kaj ĝis 900 m en Kolombio.<ref name=BTPL-BOW/><ref>Marcus, M. J. (1983). Additions to the avifauna of Honduras. ''Auk'' 100:621-629.</ref> (Notu, ke la mapo inkluzivas la sudokcidentan Ekvadoran teritorion de la ''intermedia'' subspecio de la [[Blanksubpuga kolibro]].) [[File:Chalybura urochrysia melanorrhoa 1902.jpg|thumb|Bildo de [[John Gerrard Keulemans]] (1902)]] ==Kutimaro== ===Movoj=== Oni scias, ke la subspecio ''C. u. melanorrhoa'' de la Ruĝkrura kolibro faras surlokajn laŭsezonajn movojn, probable por trovi florplantojn. Movadoj de la aliaj du subspecioj, se ekzistas, ne estas konataj.<ref name=BTPL-BOW/> ===Manĝado=== La Ruĝkrura kolibro plejparte manĝadas [[nektaro]]n de la subvegetaĵaro ĝis la mezaj tavoloj, sed vizitas [[epifito]]jn en la subkanopeo. Ĝi aparte preferas ''Heliconia'' kaj agreseme defendas areetojn de tiu kaj aliajn riĉajn nektarfontojn. Ĝi ankaŭ estis dokumentita manĝanta ĉe ''Renealmia'', ''Costus'', ''Psychotria'', ''Malvaviscus'', [[Akantacoj]], ''[[Inga]]'', kaj aliaj. Aldone al nektaro, ĝi kaptas malgrandajn [[artikuloj]]n ĉefe per akcipitrado el ripozejo sed ankaŭ per kolektado el foliaro.<ref name=BTPL-BOW/> ===Reproduktado=== La Ruĝkrura kolibro reproduktiĝas en Kostariko inter decembro kaj junio, kvankam plejparte de februaro ĝis aprilo. En Kolombio, ĝi ankaŭ ŝajne reproduktiĝas inter februaro kaj aprilo. Ĝia nesto estas plej konata el Kostariko; tie ĝi faras profundan tasforman neston el pala planta lanugo kaj fibroj ligitaj per [[araneaĵo]]j kaj kovrita ekstere per [[musko]] kaj iom da [[likeno]]. Ĝi tipe metas ĝin en arbuston ĉirkaŭ 0,5 ĝis 1,5 m supergrunde, ofte proksime de rivereto aŭ pado.<ref name=BTPL-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Chalybura-urochrysia |species=Ruĝkrura kolibro}} ==Statuso== La [[Internacia Unio por la Konservo de Naturo]] sekvas la taksonomion de HBW kaj tial inkluzivas la ''intermedia'' subspecion de Blanksubpuga kolibro kun ĉi tiu specio. Ĝi taksis la Ruĝkruran kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n, kvankam ĝia populacio ne estas konata kaj oni kredas, ke ĝi malpliiĝas.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Bronze-tailed Plumeleteer ''Chalybura urochrysia'' |volume=2016 |article-number=e.T22687655A93162933 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687655A93162933.en |access-date=25a de Aŭgusto 2022}}</ref> Granda parto de ĝia vivejo estis detruita en Centrameriko, sed ĝi ankoraŭ estas surloke ofta ĉe multaj lokoj.<ref name=BTPL-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Chalybura urochrysia}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Panamo]] [[Kategorio:Birdoj de Kostariko]] menu7i4mfdq5jum9ue5qnaai80911ci 0 942650 9363293 2026-04-29T12:01:15Z Sj1mor 12103 Alidirektigis al [[Matematika pruvo]] 9363293 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[matematika pruvo]] bmbgeb9c59py5wb8rp34mtru42a7wkv 1 942651 9363294 2026-04-29T12:01:30Z Sj1mor 12103 /* Alidirektilo */ nova sekcio 9363294 wikitext text/x-wiki == Alidirektilo == [[Rigora pruvo]] [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 12:01, 29 apr. 2026 (UTC) asgik6cul1qlsyu3rffa1znvj3yplzy 9363362 9363294 2026-04-29T14:55:25Z Filozofo 3592 /* Alidirektilo */Provizis klarigon 9363362 wikitext text/x-wiki == Alidirektilo == [[Rigora pruvo]] [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 12:01, 29 apr. 2026 (UTC) :La du nocioj ne estas identaj. :Unuflanke, ne ĉiu matematika pruvo estas (plene) rigora. :Aliflanke, ekzistas rigoraj pruvoj nerilataj al matematiko. :Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 14:55, 29 apr. 2026 (UTC) sq57wgzbtrb2i9y28ho42oj74q39s2g 0 942652 9363322 2026-04-29T12:28:15Z Crosstor 3176 ministro 9363322 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Zoltán (nomo)|Zoltán]] Tanács''' [tanAĉ], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Tanács Zoltán''' estas [[Hungario|hungara]] [[konsilisto]], [[ministro]]. {{Paĝonomo}} naskiĝis en [[1974]] en [[Szeged]]<!--, li mortis {{mortotago|20||}} en [[]]-->. == Biografio == {{Paĝonomo}} maturiĝis en [[gimnazio]] en [[Budapeŝto]] en 1992, poste li akiris majstran diplomon en [[Universitato Corvinus de Budapeŝto|Ekonomika Universitato de Budapeŝto]] en [[1999]]. Post la diplomo li estis konsilisto 25 jarojn en germana firmao, kie lia tasko estis doni informadikajn aŭ manaĝerajn konsilojn en Eŭropo, eĉ en Afriko. En 2009 li akiris jam posedantan statuson. En 2025 li forlasis la firmaon kaj aliĝis en Hungario al la ĵus fondita [[TISZA (partio)]]. Lia tasko estis programkreado kaj profesia preparado de la TISZA-politikistoj. Dum la tutlanda balotado en 2026 li akiris mandaton en la hungara parlamento. Iom poste [[Péter Magyar]] levis lin ministro pri sciencoj kaj teknologioj. Lia edzino naskis trifoje. == Fontoj == * [https://telex.hu/belfold/2025/09/29/tanacs-zoltan-tisza-part-horvath-partners-ifua-horvath-tanacsado-ceg biografio hungare kun foto] * [https://wiki.startlap.hu/kicsoda-tanacs-zoltan-eletrajz-tisza/ biografio hungare kun foto] * [https://magyartisza.hu/jeloltek/budapest-01 biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Tanacs Zoltan}} [[Kategorio:Hungaraj konsilistoj]] [[Kategorio:Hungaraj ministroj]] {{Portalstrio|Biografio}} behxbj132zvbgukfdtzm26ilvojczps 0 942653 9363323 2026-04-29T12:30:02Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Thalurania'' |koloro = pink |dosiero = ThaluraniaGlaucopis200805DarioSanches.jpg |priskribo de dosiero = [[Violĉapa nimfokolibro]] (''Thalurania glaucopis'') |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''[[Trochilinae]..." 9363323 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Thalurania'' |koloro = pink |dosiero = ThaluraniaGlaucopis200805DarioSanches.jpg |priskribo de dosiero = [[Violĉapa nimfokolibro]] (''Thalurania glaucopis'') |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''[[Trochilinae]]'' |genro = '''''Thalurania''''' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1848 | sinonimo = }} '''''Thalurania''''' estas genro de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]], kiu enhavas kvar speciojn, kiuj vivas en [[Centrameriko]] kaj en [[Sudameriko]]. Maskloj estas verdaj kaj violbluaj, dum inoj estas verdaj kun blankpintaj vostoj kaj almenaŭ parte blankecaj subpartoj. Ambaŭ seksoj havas preskaŭ rektan, tute nigran bekon kaj malmulte aŭ neniun blankan malantaŭokulan makuleton. Ili troviĝas en arbaro (ĉefe humida) kaj altaj duarangaj arbaroj. La specioj en ĉi tiu genro estas preskaŭ tute alo- aŭ parapatriaj, kaj specio ĉeestas preskaŭ ĉie en la tropika humida [[Neotropiko]]. Kiel ordinara nomo oni uzas terminojn ''nimfokolibroj'' aŭ ''arbarnimfuloj''. ==Taksonomio== La genron ''Thalurania'' enkondukis en 1848 la angla ornitologo [[John Gould]].<ref>{{ cite journal | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1848 | title=Drafts for a new arrangement of the Trochilidae | journal=Proceedings of the Zoological Society of London | volume=Part 16 | issue=180 | pages=11–14 [13] | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/12861849 }}</ref> Gould ne specigis [[tipa specio|tipan specion]] sed tiu estis elektita kiel la [[Forkvosta nimfokolibro]] fare de [[George Robert Gray]] en 1855.<ref>{{ cite book | last=Gray | first=George Robert | author-link=George Robert Gray | year=1855 | title=Catalogue of the Genera and Subgenera of Birds Contained in the British Museum | location=London | publisher=British Museum | page=21 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/17136641 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=44 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480055 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''thalos'' kun signifo "infano" kaj ''ouranos'' kun la signifo "ĉielo".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=383 | url=https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n383/mode/1up }}</ref> La genro enhavas jenajn kvar speciojn:<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Januaro 2022 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=13a de Julio 2022 }}</ref> * [[Krona nimfokolibro]] (''Thalurania colombica'') * [[Forkvosta nimfokolibro]] (''Thalurania furcata'') * [[Violĉapa nimfokolibro]] (''Thalurania glaucopis'') * [[Longvosta nimfokolibro]] (''Thalurania watertonii'') En 2009 oni priskribis aldonan specion kiel nigrakrona nimfokolibro (''T. nigricapilla''). Ĝi estas laŭ registroj limigita al la [[Departemento Valo de Kaŭko]] en [[Kolombio]] kaj ne havas irizecon en krono, sed ĝis nun neniu oficiala aŭtoritato (krom la priskribintoj mem) agnoskis ĝin kiel valida specio.<ref>{{Cite journal |author1=Valdés-Velásquez, A. |author2=Schuchmann, K. L. |year=2009 |url=https://www.zobodat.at/pdf/Anzeiger-Ornith-Ges-Bayerns_48_2_0143-0149.pdf |title=A new species of hummingbird (''Thalurania''; Trochilidae, Trochilinae) from the western Colombian Andes |journal=Ornithologischer Anzeiger |volume=48 |pages=143–149}}</ref> Tiu genro iam inkludis ankaŭ la [[Meksika kolibro|Meksikan kolibron]]. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Thalurania'' estas [[Monofiletika|nemonofiletika]] kaj ke la Meksika kolibro estas proksime rilata al la specioj de la genro ''[[Eupherusa]]''.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free }}</ref> Surbaze de tiu rezulto la Meksika kolibro estas nun metita en ''Eupherusa''.<ref name=ioc/> La sama studo trovis, ke la genro ''Thalurania'' estas [[frata grupo|frata]] al la genro ''[[Chalybura]]'' kiu enhavas du speciojn.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * Peterson, A. T., Stiles, F. G., kaj Schuchmann, K. L. 1999. Woodnymphs (Thalurania). pp.&nbsp;585–586 in: del Hoyo, J., Elliott, A., kaj Sargatal, J. eds. 1999. ''Handbook of the Birds of the World.'' Vol. 5. Barn-owls to Hummingbirds. Lynx Edicions, Barcelona. {{ISBN|84-87334-25-3}} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Chalybura}} {{Wikispecies|Chalybura}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] b6r4ngu7b2juir27n4rzqnkaqcwtq2l 14 942654 9363326 2026-04-29T12:33:19Z Crosstor 3176 nova kategorio 9363326 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Hungaroj laŭ profesioj|konsilistoj]] au80gyx7uutvw7985tujk4z5wswdugo 0 942655 9363334 2026-04-29T12:48:50Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Krona nimfokolibro |koloro = pink |dosiero = Violet crowned Woodnymph.jpg |priskribo de dosiero = Masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Violet-crowned Woodnymph (f) JCB.jpg |priskribo de dosiero2 = Ino |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''T..." 9363334 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Krona nimfokolibro |koloro = pink |dosiero = Violet crowned Woodnymph.jpg |priskribo de dosiero = Masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Violet-crowned Woodnymph (f) JCB.jpg |priskribo de dosiero2 = Ino |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thalurania]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1848 |specio = '''Krona nimfokolibro''' ''T. colombica'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{Cite journal | author = BirdLife International | title =Crowned Woodnymph ''Thalurania colombica'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22726696A94929738 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = https://www.iucnredlist.org/species/22726696/94929738 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22726696A94929738.en | access-date =26a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Thalurania colombica'' |dunomo aŭtoritato = ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1843) |vikispecio = ''Thalurania colombica'' |komunejo = ''Thalurania colombica'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Thalurania colombica map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Krona nimfokolibro''', ''Thalurania colombica'' (laŭ kio ankaŭ '''Kolombia nimfokolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvar specioj en la genro ''[[Thalurania]]''. Ĝi troviĝas el [[Belizo]] kaj [[Gvatemalo]] ĝis plej norda [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== The crowned woodnymph was [[species description|formally described]] in 1843 by the French ornithologist [[Jules Bourcier]] from a specimen collected in Colombia. He coined the [[binomial name]] ''Ornismya colombica''.<ref>{{ cite journal | last=Bourcier | first=Jules | author-link=Jules Bourcier | year=1843 | title=Description de deux nouvelles espèce d'oiseaux-mouches de Colombie | language=French | journal=Revue Zoologique | volume=6 | page=2 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2271211 }}</ref> This species is now placed in the [[genus]] ''[[Thalurania ]]'' that was introduced by [[John Gould]] in 1848.<ref name=IOC12.2/> Seven [[subspecies]] are recognised:<ref name=IOC12.2/> * ''T. c. townsendi'' [[Robert Ridgway|Ridgway]], 1888 * ''T. c. venusta'' ([[John Gould|Gould]], 1851) * ''T. c. colombica'' ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1843) * ''T. c. rostrifera'' [[William H. Phelps Sr.|Phelps]] & [[William H. Phelps Jr.|Phelps Jr]], 1956 * ''T. c. fannyae'' ([[Adolphe Delattre|Delattre]] & Bourcier, 1846) * ''T. c. subtropicalis'' [[Ludlow Griscom|Griscom]], 1932 * ''T. c. verticeps'' (Gould, 1851) * ''T. c. hypochlora'' Gould, 1871 From about 1992 until 2012 or 2013, ''T. c. fannyae'' was treated as a separate species, the green-crowned woodnymph, with ''T. c. subtropicalis'' and ''T. c. verticeps'' as subspecies. Some authors also treated ''T. c. hypochlora'' separately as the emerald-bellied woodnymph.<ref>{{ cite web | last=Donegan | first=Thomas | date=October 2012 | title=Proposal 558: Treat ''Thalurania fannyi'' and ''Thalurania colombica'' as conspecific | publisher=South American Classification Committee, American Ornithologist Society | url=https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop558.htm | accessdate=15 January 2021}}</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, and K. J. Zimmer. Version 24 July 2022. A classification of the bird species of South America. American Ornithological Society. https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm retrieved July 24, 2022</ref><ref name=CRWO-BOW>Stiles, F.G., G. M. Kirwan, and P. F. D. Boesman (2020). Crowned Woodnymph (''Thalurania colombica''), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.crowoo1.01 retrieved August 26, 2022</ref> The [[Mexican woodnymph]] (''Eupherusa ridgwayi'') has sometimes been treated as a subspecies of the crowned woodnymph.<ref name=MEWO-BOW>Peterson, A. T. and P. F. D. Boesman (2021). Mexican Woodnymph (''Eupherusa ridgwayi''), version 1.1. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.mexwoo1.01.1 retrieved August 26, 2022</ref> ==Aspekto== Male crowned woodnymphs are {{convert|9.5|to|11.5|cm|in|sigfig=2|abbr=on}} long and weigh {{convert|4|to|5.5|g|oz|abbr=on}}. Females are {{convert|8.5|to|9.2|cm|in|abbr=on}} long and weigh {{convert|3.5|to|4.2|g|oz|abbr=on}}. Adult males of the [[nominate subspecies]] ''T. c. colombica'' have a violet forehead, crown, upper back, and belly. Their nape is dark bronzy green and lower back and rump dark bluish green. Their throat and chest are glittering green. Their deeply forked tail is blue-black. Adult females have bright green upperparts, pale gray throat and chest, and darker gray belly. The tail is blue-black with white tips on the outer three pairs of feathers. Immature males have dusky crown, throat, and underparts with very limited iridescent purple feathers. Immature females have dull green upperparts and entirely pale gray underparts.<ref name=CRWO-BOW/> Males of subspecies ''T. c. townsendi'' have a bronze nape and a green belly with violet on the sides. Females are dark gray below. ''T. c. venusta'' males are larger than the nominate with a longer tail and have a very dark blue-green nape. The female's belly is much darker gray than that of the nominate and has a green gloss. ''T. c. rostrifera'' males are very like the nominate but with an all-green back.<ref name=CRWO-BOW/> ''T. c. fannyae'' males replace the nominate's violet forehead and crown with glittering green but are otherwise very similar. Females are essentially the same as the nominate but with somewhat darker gray underparts. The ''T. c. subtropicalis'' male is like ''fannyae'' but with a more bronzy nape and less violet on the back. Females have paler gray underparts. ''T. c. verticeps'' males have an entirely green back. Males of ''T. c. hypochlora'' have a mostly green belly with a little violet, a blue nape and sides of the breast, and white fringes on the undertail [[Covert feather|coverts]]. Females are entirely pale gray below with white fringes on the undertail coverts.<ref name=CRWO-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== The subspecies of crowned woodnymph are distributed thus:<ref name=IOC12.2/><ref name=CRWO-BOW/> * ''T. c. townsendi'', eastern Guatemala and Belize to southeastern Honduras * ''T. c. venusta'', eastern Nicaragua to central Panama * ''T. c. colombica'', northern Colombia to the head of the [[Magdalena River]] valley and east into northwestern Venezuela * ''T. c. rostrifera'', northwestern Venezuela's [[Táchira]] state * ''T. c. fannyae'', eastern Panama to southwestern Colombia * ''T. c. subtropicalis'', [[Cauca River|Cauca Valley]] and nearby Western and Central Andes of west-central Colombia * ''T. c. verticeps'', Pacific slope of extreme southwestern Colombia and western Ecuador * ''T. c. hypochlora'', Pacific lowlands of souther Ecuador and northwestern Peru The crowned woodnymph inhabits the interior, edges, and clearings of humid [[primary forest|primary]] and mature [[secondary forest]] as well as semi-open landscapes like coffee and cacao plantations and gardens. It shuns open scrublands.<ref name=CRWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== In Costa Rica the crowned woodnymph breeds between sea level and as high as {{convert|900|m|ft|abbr=on}} and moves as high as {{convert|1200|m|ft|abbr=on}} afterwards; it also moves locally to follow flowering events. The species breeds up to {{convert|130|m|ft|abbr=on}} in Panama, between {{convert|1600|and|2000|m|ft|abbr=on}} in Colombia and Venezuela, and only as high as {{convert|950|m|ft|sigfig=2|abbr=on}} in Peru. Post-breeding movements outside Costa Rica, if any, have not been studied.<ref name=CRWO-BOW/> ===Manĝado=== The crowned woodnymph feeds on nectar from a variety of flowering plants. It forages at [[epiphyte]]s, large herbs, shrubs, and small trees but seldom at large trees, and tends to feed in covered or semi-open areas rather than open ones. During the breeding season males tend to forage in the canopy and females in the understory, but outside that season both forage at all levels. Both sexes defend rich nectar sources, but studies have shown territorial differences between them. Females are more aggressive than males in defending their territory. Females' territories also received more intruders than males, and produced higher mean nectar volume.<ref name=CRWO-BOW/><ref name=stiles>{{ cite book | last1=Stiles | first1=F. Gary | last2=Skutch | first2=Alexander F. | author2-link=Alexander Skutch | year=1989 | title=A Guide to the Birds of Costa Rica | location=Ithaca, NY | publisher=Cornell University | isbn=978-0-8014-9600-4 | pages=217–218 }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Bertin | first1=Robert I. | last2=Wilzbach | first2=Peggy A. | date=1979 | title=Sexual differences in feeding territoriality of the crowned woodnymph, ''Thalurania colombica'' | journal=Wilson Bulletin | volume=91 | issue=2 | pages=319–321 | url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v091n02/p0319-p0321.pdf}}</ref> In addition to nectar, the crowned woodnymph feeds on small [[arthropod]]s. Both sexes capture them by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch, usually in the canopy or along edges and gaps. Both also glean prey from foliage but females do so more than males.<ref name=CRWO-BOW/> ===Reproduktado=== The crowned woodnymph's breeding seasons vary across its range, from February to June in Costa Rica, March in Panama, February to September in northwestern Colombia, March to at least August in northern and central Colombia, and almost any part of the year in southwestern Colombia. The nest is a cup of treefern scales and plant down bound with spiderweb, with lichen and moss on the outside. It is typically placed on a horizontal twig under a leaf, and usually up to {{convert|5|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground but sometimes higher. The clutch size is two eggs. The incubation length and time to fledging are not known.<ref name=CRWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Thalurania-colombica |species=Krona nimfokolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the crowned woodnymph as being of Least Concern. It has a very large range, but its population size is unknown and believed to be decreasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is "[o]ne of the commonest forest hummingbirds over most of [its] range" though uncommon in Peru. Much of its habitat in Central America and northern Colombia has been deforested, but it appears to be able to use fragmented forest.<ref name=CRWO-BOW/> ==Bildaro== {{Gallery |File:Thalurania colombica fannyi - Green-crowned Woodnymph - Zafiro Coroniverde - Ninfa Coroniverde 13a.jpg |Thalurania colombica fannyi (Green-crowned Woodnymph) |File:Crowned woodnymph (female) (25130375435).jpg |Female crowned woodnymph|File:Crowned woodnymph arenal observatory lodge 3.26.24 DSC 5905-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|Crowned woodnymph|File:Crowned woodnymph cocora cloud forest 3.27.24 DSC 2676-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|File:Female Crowned Woodnymph - Thalurania colombica verticeps (2).jpg|Female Crowned Woodnymph in Ecuador}} == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thalurania colombica}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Panamo]] [[Kategorio:Birdoj de Kostariko]] kmmizgv32bqbv66gu3z384rgm87aj2u 9363530 9363334 2026-04-29T23:01:26Z Kani 670 /* Taksonomio kaj sistematiko */ 9363530 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Krona nimfokolibro |koloro = pink |dosiero = Violet crowned Woodnymph.jpg |priskribo de dosiero = Masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Violet-crowned Woodnymph (f) JCB.jpg |priskribo de dosiero2 = Ino |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thalurania]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1848 |specio = '''Krona nimfokolibro''' ''T. colombica'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{Cite journal | author = BirdLife International | title =Crowned Woodnymph ''Thalurania colombica'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22726696A94929738 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = https://www.iucnredlist.org/species/22726696/94929738 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22726696A94929738.en | access-date =26a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Thalurania colombica'' |dunomo aŭtoritato = ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1843) |vikispecio = ''Thalurania colombica'' |komunejo = ''Thalurania colombica'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Thalurania colombica map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Krona nimfokolibro''', ''Thalurania colombica'' (laŭ kio ankaŭ '''Kolombia nimfokolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvar specioj en la genro ''[[Thalurania]]''. Ĝi troviĝas el [[Belizo]] kaj [[Gvatemalo]] ĝis plej norda [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Kronan nimfokolibron [[specipriskribo|formale priskribis]] en 1843 la franca ornitologo [[Jules Bourcier]] el specimeno kolektita en Kolombio. Li stmapis la [[dunoma nomo|duvortan nomon]] ''Ornismya colombica''.<ref>{{ cite journal | last=Bourcier | first=Jules | author-link=Jules Bourcier | year=1843 | title=Description de deux nouvelles espèce d'oiseaux-mouches de Colombie | language=French | journal=Revue Zoologique | volume=6 | page=2 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2271211 }}</ref> Tiu ĉi specio estas nun metita en la [[genro]]n ''[[Thalurania ]]'', kiun enkondukis [[John Gould]] en 1848.<ref name=IOC12.2/> Oni agnoskis jenajn sep [[subspecio]]jn:<ref name=IOC12.2/> * ''T. c. townsendi'' [[Robert Ridgway|Ridgway]], 1888 * ''T. c. venusta'' ([[John Gould|Gould]], 1851) * ''T. c. colombica'' ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1843) * ''T. c. rostrifera'' [[William H. Phelps Sr.|Phelps]] & [[William H. Phelps Jr.|Phelps Jr]], 1956 * ''T. c. fannyae'' ([[Adolphe Delattre|Delattre]] & Bourcier, 1846) * ''T. c. subtropicalis'' [[Ludlow Griscom|Griscom]], 1932 * ''T. c. verticeps'' (Gould, 1851) * ''T. c. hypochlora'' Gould, 1871 El ĉirkaŭ 1992 ĝis 2012 aŭ 2013, ''T. c. fannyae'' estis traktita kiel aparta specio, noe verdkrona nimfokolibro, kun ''T. c. subtropicalis'' kaj ''T. c. verticeps'' kiel subspecio. Kelkaj aŭtoroj traktis ankaŭ ''T. c. hypochlora'' aparte kiel smeraldventra nimfokolibro.<ref>{{ cite web | last=Donegan | first=Thomas | date=October 2012 | title=Proposal 558: Treat ''Thalurania fannyi'' and ''Thalurania colombica'' as conspecific | publisher=South American Classification Committee, American Ornithologist Society | url=https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop558.htm | accessdate=15a de Januaro 2021}}</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. A classification of the bird species of South America. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=CRWO-BOW>Stiles, F.G., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Crowned Woodnymph (''Thalurania colombica''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.crowoo1.01] Alirita la 26an de Aŭgusto, 2022</ref> La [[Meksika kolibro]] (''Eupherusa ridgwayi'') estis foje traktita kiel subspecio de la Krona nimfokolibro.<ref name=MEWO-BOW>Peterson, A. T. kaj P. F. D. Boesman (2021). Mexican Woodnymph (''Eupherusa ridgwayi''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.mexwoo1.01.1] Alirita la 26an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Aspekto== Male crowned woodnymphs are {{convert|9.5|to|11.5|cm|in|sigfig=2|abbr=on}} long and weigh {{convert|4|to|5.5|g|oz|abbr=on}}. Females are {{convert|8.5|to|9.2|cm|in|abbr=on}} long and weigh {{convert|3.5|to|4.2|g|oz|abbr=on}}. Adult males of the [[nominate subspecies]] ''T. c. colombica'' have a violet forehead, crown, upper back, and belly. Their nape is dark bronzy green and lower back and rump dark bluish green. Their throat and chest are glittering green. Their deeply forked tail is blue-black. Adult females have bright green upperparts, pale gray throat and chest, and darker gray belly. The tail is blue-black with white tips on the outer three pairs of feathers. Immature males have dusky crown, throat, and underparts with very limited iridescent purple feathers. Immature females have dull green upperparts and entirely pale gray underparts.<ref name=CRWO-BOW/> Males of subspecies ''T. c. townsendi'' have a bronze nape and a green belly with violet on the sides. Females are dark gray below. ''T. c. venusta'' males are larger than the nominate with a longer tail and have a very dark blue-green nape. The female's belly is much darker gray than that of the nominate and has a green gloss. ''T. c. rostrifera'' males are very like the nominate but with an all-green back.<ref name=CRWO-BOW/> ''T. c. fannyae'' males replace the nominate's violet forehead and crown with glittering green but are otherwise very similar. Females are essentially the same as the nominate but with somewhat darker gray underparts. The ''T. c. subtropicalis'' male is like ''fannyae'' but with a more bronzy nape and less violet on the back. Females have paler gray underparts. ''T. c. verticeps'' males have an entirely green back. Males of ''T. c. hypochlora'' have a mostly green belly with a little violet, a blue nape and sides of the breast, and white fringes on the undertail [[Covert feather|coverts]]. Females are entirely pale gray below with white fringes on the undertail coverts.<ref name=CRWO-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== The subspecies of crowned woodnymph are distributed thus:<ref name=IOC12.2/><ref name=CRWO-BOW/> * ''T. c. townsendi'', eastern Guatemala and Belize to southeastern Honduras * ''T. c. venusta'', eastern Nicaragua to central Panama * ''T. c. colombica'', northern Colombia to the head of the [[Magdalena River]] valley and east into northwestern Venezuela * ''T. c. rostrifera'', northwestern Venezuela's [[Táchira]] state * ''T. c. fannyae'', eastern Panama to southwestern Colombia * ''T. c. subtropicalis'', [[Cauca River|Cauca Valley]] and nearby Western and Central Andes of west-central Colombia * ''T. c. verticeps'', Pacific slope of extreme southwestern Colombia and western Ecuador * ''T. c. hypochlora'', Pacific lowlands of souther Ecuador and northwestern Peru The crowned woodnymph inhabits the interior, edges, and clearings of humid [[primary forest|primary]] and mature [[secondary forest]] as well as semi-open landscapes like coffee and cacao plantations and gardens. It shuns open scrublands.<ref name=CRWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== In Costa Rica the crowned woodnymph breeds between sea level and as high as {{convert|900|m|ft|abbr=on}} and moves as high as {{convert|1200|m|ft|abbr=on}} afterwards; it also moves locally to follow flowering events. The species breeds up to {{convert|130|m|ft|abbr=on}} in Panama, between {{convert|1600|and|2000|m|ft|abbr=on}} in Colombia and Venezuela, and only as high as {{convert|950|m|ft|sigfig=2|abbr=on}} in Peru. Post-breeding movements outside Costa Rica, if any, have not been studied.<ref name=CRWO-BOW/> ===Manĝado=== The crowned woodnymph feeds on nectar from a variety of flowering plants. It forages at [[epiphyte]]s, large herbs, shrubs, and small trees but seldom at large trees, and tends to feed in covered or semi-open areas rather than open ones. During the breeding season males tend to forage in the canopy and females in the understory, but outside that season both forage at all levels. Both sexes defend rich nectar sources, but studies have shown territorial differences between them. Females are more aggressive than males in defending their territory. Females' territories also received more intruders than males, and produced higher mean nectar volume.<ref name=CRWO-BOW/><ref name=stiles>{{ cite book | last1=Stiles | first1=F. Gary | last2=Skutch | first2=Alexander F. | author2-link=Alexander Skutch | year=1989 | title=A Guide to the Birds of Costa Rica | location=Ithaca, NY | publisher=Cornell University | isbn=978-0-8014-9600-4 | pages=217–218 }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Bertin | first1=Robert I. | last2=Wilzbach | first2=Peggy A. | date=1979 | title=Sexual differences in feeding territoriality of the crowned woodnymph, ''Thalurania colombica'' | journal=Wilson Bulletin | volume=91 | issue=2 | pages=319–321 | url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v091n02/p0319-p0321.pdf}}</ref> In addition to nectar, the crowned woodnymph feeds on small [[arthropod]]s. Both sexes capture them by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch, usually in the canopy or along edges and gaps. Both also glean prey from foliage but females do so more than males.<ref name=CRWO-BOW/> ===Reproduktado=== The crowned woodnymph's breeding seasons vary across its range, from February to June in Costa Rica, March in Panama, February to September in northwestern Colombia, March to at least August in northern and central Colombia, and almost any part of the year in southwestern Colombia. The nest is a cup of treefern scales and plant down bound with spiderweb, with lichen and moss on the outside. It is typically placed on a horizontal twig under a leaf, and usually up to {{convert|5|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground but sometimes higher. The clutch size is two eggs. The incubation length and time to fledging are not known.<ref name=CRWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Thalurania-colombica |species=Krona nimfokolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the crowned woodnymph as being of Least Concern. It has a very large range, but its population size is unknown and believed to be decreasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is "[o]ne of the commonest forest hummingbirds over most of [its] range" though uncommon in Peru. Much of its habitat in Central America and northern Colombia has been deforested, but it appears to be able to use fragmented forest.<ref name=CRWO-BOW/> ==Bildaro== {{Gallery |File:Thalurania colombica fannyi - Green-crowned Woodnymph - Zafiro Coroniverde - Ninfa Coroniverde 13a.jpg |Thalurania colombica fannyi (Green-crowned Woodnymph) |File:Crowned woodnymph (female) (25130375435).jpg |Female crowned woodnymph|File:Crowned woodnymph arenal observatory lodge 3.26.24 DSC 5905-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|Crowned woodnymph|File:Crowned woodnymph cocora cloud forest 3.27.24 DSC 2676-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|File:Female Crowned Woodnymph - Thalurania colombica verticeps (2).jpg|Female Crowned Woodnymph in Ecuador}} == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thalurania colombica}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Panamo]] [[Kategorio:Birdoj de Kostariko]] 736m16sh80hlsqpivpz8zabdan3ru8z 9363531 9363530 2026-04-29T23:35:37Z Kani 670 /* Aspekto */ 9363531 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Krona nimfokolibro |koloro = pink |dosiero = Violet crowned Woodnymph.jpg |priskribo de dosiero = Masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Violet-crowned Woodnymph (f) JCB.jpg |priskribo de dosiero2 = Ino |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thalurania]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1848 |specio = '''Krona nimfokolibro''' ''T. colombica'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{Cite journal | author = BirdLife International | title =Crowned Woodnymph ''Thalurania colombica'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22726696A94929738 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = https://www.iucnredlist.org/species/22726696/94929738 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22726696A94929738.en | access-date =26a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Thalurania colombica'' |dunomo aŭtoritato = ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1843) |vikispecio = ''Thalurania colombica'' |komunejo = ''Thalurania colombica'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Thalurania colombica map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Krona nimfokolibro''', ''Thalurania colombica'' (laŭ kio ankaŭ '''Kolombia nimfokolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvar specioj en la genro ''[[Thalurania]]''. Ĝi troviĝas el [[Belizo]] kaj [[Gvatemalo]] ĝis plej norda [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Kronan nimfokolibron [[specipriskribo|formale priskribis]] en 1843 la franca ornitologo [[Jules Bourcier]] el specimeno kolektita en Kolombio. Li stmapis la [[dunoma nomo|duvortan nomon]] ''Ornismya colombica''.<ref>{{ cite journal | last=Bourcier | first=Jules | author-link=Jules Bourcier | year=1843 | title=Description de deux nouvelles espèce d'oiseaux-mouches de Colombie | language=French | journal=Revue Zoologique | volume=6 | page=2 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2271211 }}</ref> Tiu ĉi specio estas nun metita en la [[genro]]n ''[[Thalurania ]]'', kiun enkondukis [[John Gould]] en 1848.<ref name=IOC12.2/> Oni agnoskis jenajn sep [[subspecio]]jn:<ref name=IOC12.2/> * ''T. c. townsendi'' [[Robert Ridgway|Ridgway]], 1888 * ''T. c. venusta'' ([[John Gould|Gould]], 1851) * ''T. c. colombica'' ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1843) * ''T. c. rostrifera'' [[William H. Phelps Sr.|Phelps]] & [[William H. Phelps Jr.|Phelps Jr]], 1956 * ''T. c. fannyae'' ([[Adolphe Delattre|Delattre]] & Bourcier, 1846) * ''T. c. subtropicalis'' [[Ludlow Griscom|Griscom]], 1932 * ''T. c. verticeps'' (Gould, 1851) * ''T. c. hypochlora'' Gould, 1871 El ĉirkaŭ 1992 ĝis 2012 aŭ 2013, ''T. c. fannyae'' estis traktita kiel aparta specio, noe verdkrona nimfokolibro, kun ''T. c. subtropicalis'' kaj ''T. c. verticeps'' kiel subspecio. Kelkaj aŭtoroj traktis ankaŭ ''T. c. hypochlora'' aparte kiel smeraldventra nimfokolibro.<ref>{{ cite web | last=Donegan | first=Thomas | date=October 2012 | title=Proposal 558: Treat ''Thalurania fannyi'' and ''Thalurania colombica'' as conspecific | publisher=South American Classification Committee, American Ornithologist Society | url=https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop558.htm | accessdate=15a de Januaro 2021}}</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. A classification of the bird species of South America. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=CRWO-BOW>Stiles, F.G., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Crowned Woodnymph (''Thalurania colombica''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.crowoo1.01] Alirita la 26an de Aŭgusto, 2022</ref> La [[Meksika kolibro]] (''Eupherusa ridgwayi'') estis foje traktita kiel subspecio de la Krona nimfokolibro.<ref name=MEWO-BOW>Peterson, A. T. kaj P. F. D. Boesman (2021). Mexican Woodnymph (''Eupherusa ridgwayi''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.mexwoo1.01.1] Alirita la 26an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Aspekto== Maskloj de Krona nimfokolibro estas 9,5 ĝis 11,5 cm longaj kaj pezas 4 ĝis 5,5 g. Inoj estas 8,5 ĝis 9,2 cm longaj kaj pezas 3,5 ĝis 4,2 g. Plenkreskaj maskloj de la nomiga subspecio ''T. c. colombica'' havas violajn frunton, kronon, supran dorson kaj ventron. Ilia nuko estas malhelbronze verda kaj malsupra dorso kaj pugo malhelbluetverdaj. Ilia gorĝo kaj brusto estas brilverdaj. Ilia tre forkoforma vosto estas blunigra. Plenkreskaj inoj havas helverdajn suprajn partojn, palgrizajn gorĝon kaj bruston, kaj pli malhelgrizan ventron. La vosto estas blunigra kun blankaj pintoj sur la eksteraj tri paroj da plumoj. Nematuraj maskloj havas malhelajn kronon, gorĝon kaj subajn partojn kun tre limigitaj irizecpurpuraj plumoj. Nematuraj inoj havas malbrile verdajn suprajn partojn kaj tute palgrizajn subajn partojn.<ref name=CRWO-BOW/> Maskloj de la subspecio ''T. c. townsendi'' havas bronzan nukon kaj verdan ventron kun viola koloro sur la flankoj. Inoj estas malhelgrizaj sube. Maskloj de ''T. c. venusta'' estas pli grandaj ol la nomiga subspecio kun pli longa vosto kaj havas tre malhelbluverdan nukon. La ventro de la ino estas multe pli malhelgriza ol tiu de la nomiga subspecio kaj havas verdan brilon. Maskloj de ''T. c. rostrifera'' estas tre similaj al la nomiga subspecio sed kun tute verda dorso.<ref name=CRWO-BOW/> Maskloj de ''T. c. fannyae'' anstataŭigas la violajn frunton kaj kronon de la nomiga subspecio per brila verdo, sed alie estas tre similaj. Inoj estas esence samaj kiel ĉe la nomiga subspecio, sed kun iom pli malhelgrizaj subpartoj. La masklo de ''T. c. subtropicalis'' similas al ''fannyae'', sed kun pli bronza nuko kaj malpli viola sur la dorso. Inoj havas pli palgrizajn subpartojn. Maskloj de ''T. c. verticeps'' havas tute verdan dorson. Maskloj de ''T. c. hypochlora'' havas plejparte verdan ventron kun iom da viola koloro, bluan nukon kaj flankojn de la brusto, kaj blankajn franĝojn sur la subvostaj kovriloj. Inoj estas tute palgrizaj sube kun blankaj franĝoj sur la subvostaj kovriloj.<ref name=CRWO-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== The subspecies of crowned woodnymph are distributed thus:<ref name=IOC12.2/><ref name=CRWO-BOW/> * ''T. c. townsendi'', eastern Guatemala and Belize to southeastern Honduras * ''T. c. venusta'', eastern Nicaragua to central Panama * ''T. c. colombica'', northern Colombia to the head of the [[Magdalena River]] valley and east into northwestern Venezuela * ''T. c. rostrifera'', northwestern Venezuela's [[Táchira]] state * ''T. c. fannyae'', eastern Panama to southwestern Colombia * ''T. c. subtropicalis'', [[Cauca River|Cauca Valley]] and nearby Western and Central Andes of west-central Colombia * ''T. c. verticeps'', Pacific slope of extreme southwestern Colombia and western Ecuador * ''T. c. hypochlora'', Pacific lowlands of souther Ecuador and northwestern Peru The crowned woodnymph inhabits the interior, edges, and clearings of humid [[primary forest|primary]] and mature [[secondary forest]] as well as semi-open landscapes like coffee and cacao plantations and gardens. It shuns open scrublands.<ref name=CRWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== In Costa Rica the crowned woodnymph breeds between sea level and as high as {{convert|900|m|ft|abbr=on}} and moves as high as {{convert|1200|m|ft|abbr=on}} afterwards; it also moves locally to follow flowering events. The species breeds up to {{convert|130|m|ft|abbr=on}} in Panama, between {{convert|1600|and|2000|m|ft|abbr=on}} in Colombia and Venezuela, and only as high as {{convert|950|m|ft|sigfig=2|abbr=on}} in Peru. Post-breeding movements outside Costa Rica, if any, have not been studied.<ref name=CRWO-BOW/> ===Manĝado=== The crowned woodnymph feeds on nectar from a variety of flowering plants. It forages at [[epiphyte]]s, large herbs, shrubs, and small trees but seldom at large trees, and tends to feed in covered or semi-open areas rather than open ones. During the breeding season males tend to forage in the canopy and females in the understory, but outside that season both forage at all levels. Both sexes defend rich nectar sources, but studies have shown territorial differences between them. Females are more aggressive than males in defending their territory. Females' territories also received more intruders than males, and produced higher mean nectar volume.<ref name=CRWO-BOW/><ref name=stiles>{{ cite book | last1=Stiles | first1=F. Gary | last2=Skutch | first2=Alexander F. | author2-link=Alexander Skutch | year=1989 | title=A Guide to the Birds of Costa Rica | location=Ithaca, NY | publisher=Cornell University | isbn=978-0-8014-9600-4 | pages=217–218 }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Bertin | first1=Robert I. | last2=Wilzbach | first2=Peggy A. | date=1979 | title=Sexual differences in feeding territoriality of the crowned woodnymph, ''Thalurania colombica'' | journal=Wilson Bulletin | volume=91 | issue=2 | pages=319–321 | url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v091n02/p0319-p0321.pdf}}</ref> In addition to nectar, the crowned woodnymph feeds on small [[arthropod]]s. Both sexes capture them by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch, usually in the canopy or along edges and gaps. Both also glean prey from foliage but females do so more than males.<ref name=CRWO-BOW/> ===Reproduktado=== The crowned woodnymph's breeding seasons vary across its range, from February to June in Costa Rica, March in Panama, February to September in northwestern Colombia, March to at least August in northern and central Colombia, and almost any part of the year in southwestern Colombia. The nest is a cup of treefern scales and plant down bound with spiderweb, with lichen and moss on the outside. It is typically placed on a horizontal twig under a leaf, and usually up to {{convert|5|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground but sometimes higher. The clutch size is two eggs. The incubation length and time to fledging are not known.<ref name=CRWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Thalurania-colombica |species=Krona nimfokolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the crowned woodnymph as being of Least Concern. It has a very large range, but its population size is unknown and believed to be decreasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is "[o]ne of the commonest forest hummingbirds over most of [its] range" though uncommon in Peru. Much of its habitat in Central America and northern Colombia has been deforested, but it appears to be able to use fragmented forest.<ref name=CRWO-BOW/> ==Bildaro== {{Gallery |File:Thalurania colombica fannyi - Green-crowned Woodnymph - Zafiro Coroniverde - Ninfa Coroniverde 13a.jpg |Thalurania colombica fannyi (Green-crowned Woodnymph) |File:Crowned woodnymph (female) (25130375435).jpg |Female crowned woodnymph|File:Crowned woodnymph arenal observatory lodge 3.26.24 DSC 5905-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|Crowned woodnymph|File:Crowned woodnymph cocora cloud forest 3.27.24 DSC 2676-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|File:Female Crowned Woodnymph - Thalurania colombica verticeps (2).jpg|Female Crowned Woodnymph in Ecuador}} == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thalurania colombica}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Panamo]] [[Kategorio:Birdoj de Kostariko]] 2vo1uv6xa0xiliqqkv88utss5q8y5t3 9363532 9363531 2026-04-29T23:47:58Z Kani 670 /* Distribuo kaj habitato */ 9363532 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Krona nimfokolibro |koloro = pink |dosiero = Violet crowned Woodnymph.jpg |priskribo de dosiero = Masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Violet-crowned Woodnymph (f) JCB.jpg |priskribo de dosiero2 = Ino |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thalurania]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1848 |specio = '''Krona nimfokolibro''' ''T. colombica'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{Cite journal | author = BirdLife International | title =Crowned Woodnymph ''Thalurania colombica'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22726696A94929738 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = https://www.iucnredlist.org/species/22726696/94929738 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22726696A94929738.en | access-date =26a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Thalurania colombica'' |dunomo aŭtoritato = ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1843) |vikispecio = ''Thalurania colombica'' |komunejo = ''Thalurania colombica'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Thalurania colombica map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Krona nimfokolibro''', ''Thalurania colombica'' (laŭ kio ankaŭ '''Kolombia nimfokolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvar specioj en la genro ''[[Thalurania]]''. Ĝi troviĝas el [[Belizo]] kaj [[Gvatemalo]] ĝis plej norda [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Kronan nimfokolibron [[specipriskribo|formale priskribis]] en 1843 la franca ornitologo [[Jules Bourcier]] el specimeno kolektita en Kolombio. Li stmapis la [[dunoma nomo|duvortan nomon]] ''Ornismya colombica''.<ref>{{ cite journal | last=Bourcier | first=Jules | author-link=Jules Bourcier | year=1843 | title=Description de deux nouvelles espèce d'oiseaux-mouches de Colombie | language=French | journal=Revue Zoologique | volume=6 | page=2 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2271211 }}</ref> Tiu ĉi specio estas nun metita en la [[genro]]n ''[[Thalurania ]]'', kiun enkondukis [[John Gould]] en 1848.<ref name=IOC12.2/> Oni agnoskis jenajn sep [[subspecio]]jn:<ref name=IOC12.2/> * ''T. c. townsendi'' [[Robert Ridgway|Ridgway]], 1888 * ''T. c. venusta'' ([[John Gould|Gould]], 1851) * ''T. c. colombica'' ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1843) * ''T. c. rostrifera'' [[William H. Phelps Sr.|Phelps]] & [[William H. Phelps Jr.|Phelps Jr]], 1956 * ''T. c. fannyae'' ([[Adolphe Delattre|Delattre]] & Bourcier, 1846) * ''T. c. subtropicalis'' [[Ludlow Griscom|Griscom]], 1932 * ''T. c. verticeps'' (Gould, 1851) * ''T. c. hypochlora'' Gould, 1871 El ĉirkaŭ 1992 ĝis 2012 aŭ 2013, ''T. c. fannyae'' estis traktita kiel aparta specio, noe verdkrona nimfokolibro, kun ''T. c. subtropicalis'' kaj ''T. c. verticeps'' kiel subspecio. Kelkaj aŭtoroj traktis ankaŭ ''T. c. hypochlora'' aparte kiel smeraldventra nimfokolibro.<ref>{{ cite web | last=Donegan | first=Thomas | date=October 2012 | title=Proposal 558: Treat ''Thalurania fannyi'' and ''Thalurania colombica'' as conspecific | publisher=South American Classification Committee, American Ornithologist Society | url=https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop558.htm | accessdate=15a de Januaro 2021}}</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. A classification of the bird species of South America. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=CRWO-BOW>Stiles, F.G., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Crowned Woodnymph (''Thalurania colombica''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.crowoo1.01] Alirita la 26an de Aŭgusto, 2022</ref> La [[Meksika kolibro]] (''Eupherusa ridgwayi'') estis foje traktita kiel subspecio de la Krona nimfokolibro.<ref name=MEWO-BOW>Peterson, A. T. kaj P. F. D. Boesman (2021). Mexican Woodnymph (''Eupherusa ridgwayi''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.mexwoo1.01.1] Alirita la 26an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Aspekto== Maskloj de Krona nimfokolibro estas 9,5 ĝis 11,5 cm longaj kaj pezas 4 ĝis 5,5 g. Inoj estas 8,5 ĝis 9,2 cm longaj kaj pezas 3,5 ĝis 4,2 g. Plenkreskaj maskloj de la nomiga subspecio ''T. c. colombica'' havas violajn frunton, kronon, supran dorson kaj ventron. Ilia nuko estas malhelbronze verda kaj malsupra dorso kaj pugo malhelbluetverdaj. Ilia gorĝo kaj brusto estas brilverdaj. Ilia tre forkoforma vosto estas blunigra. Plenkreskaj inoj havas helverdajn suprajn partojn, palgrizajn gorĝon kaj bruston, kaj pli malhelgrizan ventron. La vosto estas blunigra kun blankaj pintoj sur la eksteraj tri paroj da plumoj. Nematuraj maskloj havas malhelajn kronon, gorĝon kaj subajn partojn kun tre limigitaj irizecpurpuraj plumoj. Nematuraj inoj havas malbrile verdajn suprajn partojn kaj tute palgrizajn subajn partojn.<ref name=CRWO-BOW/> Maskloj de la subspecio ''T. c. townsendi'' havas bronzan nukon kaj verdan ventron kun viola koloro sur la flankoj. Inoj estas malhelgrizaj sube. Maskloj de ''T. c. venusta'' estas pli grandaj ol la nomiga subspecio kun pli longa vosto kaj havas tre malhelbluverdan nukon. La ventro de la ino estas multe pli malhelgriza ol tiu de la nomiga subspecio kaj havas verdan brilon. Maskloj de ''T. c. rostrifera'' estas tre similaj al la nomiga subspecio sed kun tute verda dorso.<ref name=CRWO-BOW/> Maskloj de ''T. c. fannyae'' anstataŭigas la violajn frunton kaj kronon de la nomiga subspecio per brila verdo, sed alie estas tre similaj. Inoj estas esence samaj kiel ĉe la nomiga subspecio, sed kun iom pli malhelgrizaj subpartoj. La masklo de ''T. c. subtropicalis'' similas al ''fannyae'', sed kun pli bronza nuko kaj malpli viola sur la dorso. Inoj havas pli palgrizajn subpartojn. Maskloj de ''T. c. verticeps'' havas tute verdan dorson. Maskloj de ''T. c. hypochlora'' havas plejparte verdan ventron kun iom da viola koloro, bluan nukon kaj flankojn de la brusto, kaj blankajn franĝojn sur la subvostaj kovriloj. Inoj estas tute palgrizaj sube kun blankaj franĝoj sur la subvostaj kovriloj.<ref name=CRWO-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== La subspecioj de la Krona nimfokolibro distribuiĝas jene:<ref name=IOC12.2/><ref name=CRWO-BOW/> * ''T. c. townsendi'', orienta Gvatemalo kaj Belizo ĝis sudorienta Honduro * ''T. c. venusta'', orienta Nikaragvo ĝis centra Panamo * ''T. c. colombica'', norda Kolombio ĝis la starto de la valo de la rivero [[Magdaleno]] kaj orienten ĝis nordokcidenta Venezuelo * ''T. c. rostrifera'', ŝtato [[Táchira]] de nordokcidenta Venezuelo * ''T. c. fannyae'', orienta Panamo ĝis sudokcidenta Kolombio * ''T. c. subtropicalis'', valo de rivero [[Kaŭko|Kaŭko]] kaj apudaj Okcidentaj kaj Centraj Andoj de okcident-centra Kolombio * ''T. c. verticeps'', Pacifika deklivaro de plej sudokcidenta Kolombio kaj okcidenta Ekvadoro * ''T. c. hypochlora'', Pacifikaj malaltaj teroj de suda Ekvadoro kaj nordokcidenta Peruo La Krona nimfokolibro loĝas en la interno, randoj kaj maldensejoj de humida primara kaj matura [[sekundara arbaro]], same kiel duonmalfermaj pejzaĝoj kiel kafo- kaj kakao-[[plantejo]]j kaj ĝardenoj. Ĝi evitas malfermajn veprejojn.<ref name=CRWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== In Costa Rica the crowned woodnymph breeds between sea level and as high as {{convert|900|m|ft|abbr=on}} and moves as high as {{convert|1200|m|ft|abbr=on}} afterwards; it also moves locally to follow flowering events. The species breeds up to {{convert|130|m|ft|abbr=on}} in Panama, between {{convert|1600|and|2000|m|ft|abbr=on}} in Colombia and Venezuela, and only as high as {{convert|950|m|ft|sigfig=2|abbr=on}} in Peru. Post-breeding movements outside Costa Rica, if any, have not been studied.<ref name=CRWO-BOW/> ===Manĝado=== The crowned woodnymph feeds on nectar from a variety of flowering plants. It forages at [[epiphyte]]s, large herbs, shrubs, and small trees but seldom at large trees, and tends to feed in covered or semi-open areas rather than open ones. During the breeding season males tend to forage in the canopy and females in the understory, but outside that season both forage at all levels. Both sexes defend rich nectar sources, but studies have shown territorial differences between them. Females are more aggressive than males in defending their territory. Females' territories also received more intruders than males, and produced higher mean nectar volume.<ref name=CRWO-BOW/><ref name=stiles>{{ cite book | last1=Stiles | first1=F. Gary | last2=Skutch | first2=Alexander F. | author2-link=Alexander Skutch | year=1989 | title=A Guide to the Birds of Costa Rica | location=Ithaca, NY | publisher=Cornell University | isbn=978-0-8014-9600-4 | pages=217–218 }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Bertin | first1=Robert I. | last2=Wilzbach | first2=Peggy A. | date=1979 | title=Sexual differences in feeding territoriality of the crowned woodnymph, ''Thalurania colombica'' | journal=Wilson Bulletin | volume=91 | issue=2 | pages=319–321 | url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v091n02/p0319-p0321.pdf}}</ref> In addition to nectar, the crowned woodnymph feeds on small [[arthropod]]s. Both sexes capture them by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch, usually in the canopy or along edges and gaps. Both also glean prey from foliage but females do so more than males.<ref name=CRWO-BOW/> ===Reproduktado=== The crowned woodnymph's breeding seasons vary across its range, from February to June in Costa Rica, March in Panama, February to September in northwestern Colombia, March to at least August in northern and central Colombia, and almost any part of the year in southwestern Colombia. The nest is a cup of treefern scales and plant down bound with spiderweb, with lichen and moss on the outside. It is typically placed on a horizontal twig under a leaf, and usually up to {{convert|5|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground but sometimes higher. The clutch size is two eggs. The incubation length and time to fledging are not known.<ref name=CRWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Thalurania-colombica |species=Krona nimfokolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the crowned woodnymph as being of Least Concern. It has a very large range, but its population size is unknown and believed to be decreasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is "[o]ne of the commonest forest hummingbirds over most of [its] range" though uncommon in Peru. Much of its habitat in Central America and northern Colombia has been deforested, but it appears to be able to use fragmented forest.<ref name=CRWO-BOW/> ==Bildaro== {{Gallery |File:Thalurania colombica fannyi - Green-crowned Woodnymph - Zafiro Coroniverde - Ninfa Coroniverde 13a.jpg |Thalurania colombica fannyi (Green-crowned Woodnymph) |File:Crowned woodnymph (female) (25130375435).jpg |Female crowned woodnymph|File:Crowned woodnymph arenal observatory lodge 3.26.24 DSC 5905-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|Crowned woodnymph|File:Crowned woodnymph cocora cloud forest 3.27.24 DSC 2676-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|File:Female Crowned Woodnymph - Thalurania colombica verticeps (2).jpg|Female Crowned Woodnymph in Ecuador}} == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thalurania colombica}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Panamo]] [[Kategorio:Birdoj de Kostariko]] sullohhbuxk6m5u4fix77bxj7e15c42 9363533 9363532 2026-04-29T23:54:13Z Kani 670 /* Kutimaro */ 9363533 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Krona nimfokolibro |koloro = pink |dosiero = Violet crowned Woodnymph.jpg |priskribo de dosiero = Masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Violet-crowned Woodnymph (f) JCB.jpg |priskribo de dosiero2 = Ino |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thalurania]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1848 |specio = '''Krona nimfokolibro''' ''T. colombica'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{Cite journal | author = BirdLife International | title =Crowned Woodnymph ''Thalurania colombica'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22726696A94929738 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = https://www.iucnredlist.org/species/22726696/94929738 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22726696A94929738.en | access-date =26a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Thalurania colombica'' |dunomo aŭtoritato = ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1843) |vikispecio = ''Thalurania colombica'' |komunejo = ''Thalurania colombica'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Thalurania colombica map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Krona nimfokolibro''', ''Thalurania colombica'' (laŭ kio ankaŭ '''Kolombia nimfokolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvar specioj en la genro ''[[Thalurania]]''. Ĝi troviĝas el [[Belizo]] kaj [[Gvatemalo]] ĝis plej norda [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Kronan nimfokolibron [[specipriskribo|formale priskribis]] en 1843 la franca ornitologo [[Jules Bourcier]] el specimeno kolektita en Kolombio. Li stmapis la [[dunoma nomo|duvortan nomon]] ''Ornismya colombica''.<ref>{{ cite journal | last=Bourcier | first=Jules | author-link=Jules Bourcier | year=1843 | title=Description de deux nouvelles espèce d'oiseaux-mouches de Colombie | language=French | journal=Revue Zoologique | volume=6 | page=2 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2271211 }}</ref> Tiu ĉi specio estas nun metita en la [[genro]]n ''[[Thalurania ]]'', kiun enkondukis [[John Gould]] en 1848.<ref name=IOC12.2/> Oni agnoskis jenajn sep [[subspecio]]jn:<ref name=IOC12.2/> * ''T. c. townsendi'' [[Robert Ridgway|Ridgway]], 1888 * ''T. c. venusta'' ([[John Gould|Gould]], 1851) * ''T. c. colombica'' ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1843) * ''T. c. rostrifera'' [[William H. Phelps Sr.|Phelps]] & [[William H. Phelps Jr.|Phelps Jr]], 1956 * ''T. c. fannyae'' ([[Adolphe Delattre|Delattre]] & Bourcier, 1846) * ''T. c. subtropicalis'' [[Ludlow Griscom|Griscom]], 1932 * ''T. c. verticeps'' (Gould, 1851) * ''T. c. hypochlora'' Gould, 1871 El ĉirkaŭ 1992 ĝis 2012 aŭ 2013, ''T. c. fannyae'' estis traktita kiel aparta specio, noe verdkrona nimfokolibro, kun ''T. c. subtropicalis'' kaj ''T. c. verticeps'' kiel subspecio. Kelkaj aŭtoroj traktis ankaŭ ''T. c. hypochlora'' aparte kiel smeraldventra nimfokolibro.<ref>{{ cite web | last=Donegan | first=Thomas | date=October 2012 | title=Proposal 558: Treat ''Thalurania fannyi'' and ''Thalurania colombica'' as conspecific | publisher=South American Classification Committee, American Ornithologist Society | url=https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop558.htm | accessdate=15a de Januaro 2021}}</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. A classification of the bird species of South America. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=CRWO-BOW>Stiles, F.G., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Crowned Woodnymph (''Thalurania colombica''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.crowoo1.01] Alirita la 26an de Aŭgusto, 2022</ref> La [[Meksika kolibro]] (''Eupherusa ridgwayi'') estis foje traktita kiel subspecio de la Krona nimfokolibro.<ref name=MEWO-BOW>Peterson, A. T. kaj P. F. D. Boesman (2021). Mexican Woodnymph (''Eupherusa ridgwayi''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.mexwoo1.01.1] Alirita la 26an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Aspekto== Maskloj de Krona nimfokolibro estas 9,5 ĝis 11,5 cm longaj kaj pezas 4 ĝis 5,5 g. Inoj estas 8,5 ĝis 9,2 cm longaj kaj pezas 3,5 ĝis 4,2 g. Plenkreskaj maskloj de la nomiga subspecio ''T. c. colombica'' havas violajn frunton, kronon, supran dorson kaj ventron. Ilia nuko estas malhelbronze verda kaj malsupra dorso kaj pugo malhelbluetverdaj. Ilia gorĝo kaj brusto estas brilverdaj. Ilia tre forkoforma vosto estas blunigra. Plenkreskaj inoj havas helverdajn suprajn partojn, palgrizajn gorĝon kaj bruston, kaj pli malhelgrizan ventron. La vosto estas blunigra kun blankaj pintoj sur la eksteraj tri paroj da plumoj. Nematuraj maskloj havas malhelajn kronon, gorĝon kaj subajn partojn kun tre limigitaj irizecpurpuraj plumoj. Nematuraj inoj havas malbrile verdajn suprajn partojn kaj tute palgrizajn subajn partojn.<ref name=CRWO-BOW/> Maskloj de la subspecio ''T. c. townsendi'' havas bronzan nukon kaj verdan ventron kun viola koloro sur la flankoj. Inoj estas malhelgrizaj sube. Maskloj de ''T. c. venusta'' estas pli grandaj ol la nomiga subspecio kun pli longa vosto kaj havas tre malhelbluverdan nukon. La ventro de la ino estas multe pli malhelgriza ol tiu de la nomiga subspecio kaj havas verdan brilon. Maskloj de ''T. c. rostrifera'' estas tre similaj al la nomiga subspecio sed kun tute verda dorso.<ref name=CRWO-BOW/> Maskloj de ''T. c. fannyae'' anstataŭigas la violajn frunton kaj kronon de la nomiga subspecio per brila verdo, sed alie estas tre similaj. Inoj estas esence samaj kiel ĉe la nomiga subspecio, sed kun iom pli malhelgrizaj subpartoj. La masklo de ''T. c. subtropicalis'' similas al ''fannyae'', sed kun pli bronza nuko kaj malpli viola sur la dorso. Inoj havas pli palgrizajn subpartojn. Maskloj de ''T. c. verticeps'' havas tute verdan dorson. Maskloj de ''T. c. hypochlora'' havas plejparte verdan ventron kun iom da viola koloro, bluan nukon kaj flankojn de la brusto, kaj blankajn franĝojn sur la subvostaj kovriloj. Inoj estas tute palgrizaj sube kun blankaj franĝoj sur la subvostaj kovriloj.<ref name=CRWO-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== La subspecioj de la Krona nimfokolibro distribuiĝas jene:<ref name=IOC12.2/><ref name=CRWO-BOW/> * ''T. c. townsendi'', orienta Gvatemalo kaj Belizo ĝis sudorienta Honduro * ''T. c. venusta'', orienta Nikaragvo ĝis centra Panamo * ''T. c. colombica'', norda Kolombio ĝis la starto de la valo de la rivero [[Magdaleno]] kaj orienten ĝis nordokcidenta Venezuelo * ''T. c. rostrifera'', ŝtato [[Táchira]] de nordokcidenta Venezuelo * ''T. c. fannyae'', orienta Panamo ĝis sudokcidenta Kolombio * ''T. c. subtropicalis'', valo de rivero [[Kaŭko|Kaŭko]] kaj apudaj Okcidentaj kaj Centraj Andoj de okcident-centra Kolombio * ''T. c. verticeps'', Pacifika deklivaro de plej sudokcidenta Kolombio kaj okcidenta Ekvadoro * ''T. c. hypochlora'', Pacifikaj malaltaj teroj de suda Ekvadoro kaj nordokcidenta Peruo La Krona nimfokolibro loĝas en la interno, randoj kaj maldensejoj de humida primara kaj matura [[sekundara arbaro]], same kiel duonmalfermaj pejzaĝoj kiel kafo- kaj kakao-[[plantejo]]j kaj ĝardenoj. Ĝi evitas malfermajn veprejojn.<ref name=CRWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== En Kostariko la Krona nimfokolibro reproduktiĝas inter marnivelo kaj eĉ 900 m kaj moviĝas poste ĝis 1 200 m; ĝi ankaŭ moviĝas loke por sekvi florajn eventojn. La specio reproduktiĝas ĝis 130 m en Panamo, inter 1 600 kaj 2 000 m en Kolombio kaj Venezuelo, kaj nur ĝis 950 m en Peruo. Postreproduktaj movoj ekster Kostariko, se ekzistas, ne estis studitaj.<ref name=CRWO-BOW/> ===Manĝado=== La Krona nimfokolibro manĝas nektaron el diversaj florplantoj. Ĝi manĝas ĉe [[epifito]]j, grandaj herboj, arbustoj kaj malgrandaj arboj, sed malofte ĉe grandaj arboj, kaj emas manĝi en kovritaj aŭ duonmalfermaj areoj anstataŭ malfermaj. Dum la [[reprodukta sezono]], maskloj emas manĝoserĉi en la [[kanopeo]] kaj inoj en la subvegetaĵaro, sed ekster tiu sezono ambaŭ manĝoserĉas je ĉiuj niveloj. Ambaŭ seksoj defendas riĉajn nektarfontojn, sed studoj montris teritoriajn diferencojn inter ili. Inoj estas pli agresemaj ol maskloj en defendado de sia teritorio. La teritorioj de inoj ankaŭ ricevis pli da entrudiĝintoj ol maskloj, kaj produktis pli altan averaĝan nektarkvanton.<ref name=CRWO-BOW/><ref name=stiles>{{ cite book | last1=Stiles | first1=F. Gary | last2=Skutch | first2=Alexander F. | author2-link=Alexander Skutch | year=1989 | title=A Guide to the Birds of Costa Rica | location=Ithaca, NY | publisher=Cornell University | isbn=978-0-8014-9600-4 | pages=217–218 }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Bertin | first1=Robert I. | last2=Wilzbach | first2=Peggy A. | date=1979 | title=Sexual differences in feeding territoriality of the crowned woodnymph, ''Thalurania colombica'' | journal=Wilson Bulletin | volume=91 | issue=2 | pages=319–321 | url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v091n02/p0319-p0321.pdf}}</ref> Aldone al nektaro, la Krona nimfokolibro manĝas malgrandajn [[artikuloj]]n. Ambaŭ seksoj kaptas ilin per akcipitrado el ripozejo, kutime en la [[kanopeo]] aŭ laŭlonge de randoj kaj interspacoj. Ambaŭ ankaŭ kolektas predon el foliaro, sed inoj faras tion pli ol maskloj.<ref name=CRWO-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Krona nimfokolibro varias tra ĝia teritorio, de februaro ĝis junio en Kostariko, marto en Panamo, februaro ĝis septembro en nordokcidenta Kolombio, marto ĝis almenaŭ aŭgusto en norda kaj centra Kolombio, kaj preskaŭ ajna parto de la jaro en sudokcidenta Kolombio. La nesto estas taso el skvamoj de arbofilikoj kaj plantolanugo ligita per [[araneaĵo]], kun [[likeno]] kaj [[musko]] ekstere. Ĝi estas tipe metita sur horizontalan branĉeton sub folio, kaj kutime ĝis 5 m super la grundo sed foje pli alte. La ovodemetado estas de du ovoj. La kovodaŭro kaj tempo ĝis [[elnestiĝo]] ne estas konataj.<ref name=CRWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Thalurania-colombica |species=Krona nimfokolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the crowned woodnymph as being of Least Concern. It has a very large range, but its population size is unknown and believed to be decreasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is "[o]ne of the commonest forest hummingbirds over most of [its] range" though uncommon in Peru. Much of its habitat in Central America and northern Colombia has been deforested, but it appears to be able to use fragmented forest.<ref name=CRWO-BOW/> ==Bildaro== {{Gallery |File:Thalurania colombica fannyi - Green-crowned Woodnymph - Zafiro Coroniverde - Ninfa Coroniverde 13a.jpg |Thalurania colombica fannyi (Green-crowned Woodnymph) |File:Crowned woodnymph (female) (25130375435).jpg |Female crowned woodnymph|File:Crowned woodnymph arenal observatory lodge 3.26.24 DSC 5905-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|Crowned woodnymph|File:Crowned woodnymph cocora cloud forest 3.27.24 DSC 2676-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|File:Female Crowned Woodnymph - Thalurania colombica verticeps (2).jpg|Female Crowned Woodnymph in Ecuador}} == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thalurania colombica}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Panamo]] [[Kategorio:Birdoj de Kostariko]] hagjx03afnc71j8vzen3fumqd5r85g9 9363535 9363533 2026-04-29T23:58:28Z Kani 670 /* Bildaro */ 9363535 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Krona nimfokolibro |koloro = pink |dosiero = Violet crowned Woodnymph.jpg |priskribo de dosiero = Masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Violet-crowned Woodnymph (f) JCB.jpg |priskribo de dosiero2 = Ino |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thalurania]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1848 |specio = '''Krona nimfokolibro''' ''T. colombica'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{Cite journal | author = BirdLife International | title =Crowned Woodnymph ''Thalurania colombica'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22726696A94929738 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = https://www.iucnredlist.org/species/22726696/94929738 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22726696A94929738.en | access-date =26a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Thalurania colombica'' |dunomo aŭtoritato = ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1843) |vikispecio = ''Thalurania colombica'' |komunejo = ''Thalurania colombica'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Thalurania colombica map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Krona nimfokolibro''', ''Thalurania colombica'' (laŭ kio ankaŭ '''Kolombia nimfokolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvar specioj en la genro ''[[Thalurania]]''. Ĝi troviĝas el [[Belizo]] kaj [[Gvatemalo]] ĝis plej norda [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Kronan nimfokolibron [[specipriskribo|formale priskribis]] en 1843 la franca ornitologo [[Jules Bourcier]] el specimeno kolektita en Kolombio. Li stmapis la [[dunoma nomo|duvortan nomon]] ''Ornismya colombica''.<ref>{{ cite journal | last=Bourcier | first=Jules | author-link=Jules Bourcier | year=1843 | title=Description de deux nouvelles espèce d'oiseaux-mouches de Colombie | language=French | journal=Revue Zoologique | volume=6 | page=2 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2271211 }}</ref> Tiu ĉi specio estas nun metita en la [[genro]]n ''[[Thalurania ]]'', kiun enkondukis [[John Gould]] en 1848.<ref name=IOC12.2/> Oni agnoskis jenajn sep [[subspecio]]jn:<ref name=IOC12.2/> * ''T. c. townsendi'' [[Robert Ridgway|Ridgway]], 1888 * ''T. c. venusta'' ([[John Gould|Gould]], 1851) * ''T. c. colombica'' ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1843) * ''T. c. rostrifera'' [[William H. Phelps Sr.|Phelps]] & [[William H. Phelps Jr.|Phelps Jr]], 1956 * ''T. c. fannyae'' ([[Adolphe Delattre|Delattre]] & Bourcier, 1846) * ''T. c. subtropicalis'' [[Ludlow Griscom|Griscom]], 1932 * ''T. c. verticeps'' (Gould, 1851) * ''T. c. hypochlora'' Gould, 1871 El ĉirkaŭ 1992 ĝis 2012 aŭ 2013, ''T. c. fannyae'' estis traktita kiel aparta specio, noe verdkrona nimfokolibro, kun ''T. c. subtropicalis'' kaj ''T. c. verticeps'' kiel subspecio. Kelkaj aŭtoroj traktis ankaŭ ''T. c. hypochlora'' aparte kiel smeraldventra nimfokolibro.<ref>{{ cite web | last=Donegan | first=Thomas | date=October 2012 | title=Proposal 558: Treat ''Thalurania fannyi'' and ''Thalurania colombica'' as conspecific | publisher=South American Classification Committee, American Ornithologist Society | url=https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop558.htm | accessdate=15a de Januaro 2021}}</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. A classification of the bird species of South America. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=CRWO-BOW>Stiles, F.G., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Crowned Woodnymph (''Thalurania colombica''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.crowoo1.01] Alirita la 26an de Aŭgusto, 2022</ref> La [[Meksika kolibro]] (''Eupherusa ridgwayi'') estis foje traktita kiel subspecio de la Krona nimfokolibro.<ref name=MEWO-BOW>Peterson, A. T. kaj P. F. D. Boesman (2021). Mexican Woodnymph (''Eupherusa ridgwayi''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.mexwoo1.01.1] Alirita la 26an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Aspekto== Maskloj de Krona nimfokolibro estas 9,5 ĝis 11,5 cm longaj kaj pezas 4 ĝis 5,5 g. Inoj estas 8,5 ĝis 9,2 cm longaj kaj pezas 3,5 ĝis 4,2 g. Plenkreskaj maskloj de la nomiga subspecio ''T. c. colombica'' havas violajn frunton, kronon, supran dorson kaj ventron. Ilia nuko estas malhelbronze verda kaj malsupra dorso kaj pugo malhelbluetverdaj. Ilia gorĝo kaj brusto estas brilverdaj. Ilia tre forkoforma vosto estas blunigra. Plenkreskaj inoj havas helverdajn suprajn partojn, palgrizajn gorĝon kaj bruston, kaj pli malhelgrizan ventron. La vosto estas blunigra kun blankaj pintoj sur la eksteraj tri paroj da plumoj. Nematuraj maskloj havas malhelajn kronon, gorĝon kaj subajn partojn kun tre limigitaj irizecpurpuraj plumoj. Nematuraj inoj havas malbrile verdajn suprajn partojn kaj tute palgrizajn subajn partojn.<ref name=CRWO-BOW/> Maskloj de la subspecio ''T. c. townsendi'' havas bronzan nukon kaj verdan ventron kun viola koloro sur la flankoj. Inoj estas malhelgrizaj sube. Maskloj de ''T. c. venusta'' estas pli grandaj ol la nomiga subspecio kun pli longa vosto kaj havas tre malhelbluverdan nukon. La ventro de la ino estas multe pli malhelgriza ol tiu de la nomiga subspecio kaj havas verdan brilon. Maskloj de ''T. c. rostrifera'' estas tre similaj al la nomiga subspecio sed kun tute verda dorso.<ref name=CRWO-BOW/> Maskloj de ''T. c. fannyae'' anstataŭigas la violajn frunton kaj kronon de la nomiga subspecio per brila verdo, sed alie estas tre similaj. Inoj estas esence samaj kiel ĉe la nomiga subspecio, sed kun iom pli malhelgrizaj subpartoj. La masklo de ''T. c. subtropicalis'' similas al ''fannyae'', sed kun pli bronza nuko kaj malpli viola sur la dorso. Inoj havas pli palgrizajn subpartojn. Maskloj de ''T. c. verticeps'' havas tute verdan dorson. Maskloj de ''T. c. hypochlora'' havas plejparte verdan ventron kun iom da viola koloro, bluan nukon kaj flankojn de la brusto, kaj blankajn franĝojn sur la subvostaj kovriloj. Inoj estas tute palgrizaj sube kun blankaj franĝoj sur la subvostaj kovriloj.<ref name=CRWO-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== La subspecioj de la Krona nimfokolibro distribuiĝas jene:<ref name=IOC12.2/><ref name=CRWO-BOW/> * ''T. c. townsendi'', orienta Gvatemalo kaj Belizo ĝis sudorienta Honduro * ''T. c. venusta'', orienta Nikaragvo ĝis centra Panamo * ''T. c. colombica'', norda Kolombio ĝis la starto de la valo de la rivero [[Magdaleno]] kaj orienten ĝis nordokcidenta Venezuelo * ''T. c. rostrifera'', ŝtato [[Táchira]] de nordokcidenta Venezuelo * ''T. c. fannyae'', orienta Panamo ĝis sudokcidenta Kolombio * ''T. c. subtropicalis'', valo de rivero [[Kaŭko|Kaŭko]] kaj apudaj Okcidentaj kaj Centraj Andoj de okcident-centra Kolombio * ''T. c. verticeps'', Pacifika deklivaro de plej sudokcidenta Kolombio kaj okcidenta Ekvadoro * ''T. c. hypochlora'', Pacifikaj malaltaj teroj de suda Ekvadoro kaj nordokcidenta Peruo La Krona nimfokolibro loĝas en la interno, randoj kaj maldensejoj de humida primara kaj matura [[sekundara arbaro]], same kiel duonmalfermaj pejzaĝoj kiel kafo- kaj kakao-[[plantejo]]j kaj ĝardenoj. Ĝi evitas malfermajn veprejojn.<ref name=CRWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== En Kostariko la Krona nimfokolibro reproduktiĝas inter marnivelo kaj eĉ 900 m kaj moviĝas poste ĝis 1 200 m; ĝi ankaŭ moviĝas loke por sekvi florajn eventojn. La specio reproduktiĝas ĝis 130 m en Panamo, inter 1 600 kaj 2 000 m en Kolombio kaj Venezuelo, kaj nur ĝis 950 m en Peruo. Postreproduktaj movoj ekster Kostariko, se ekzistas, ne estis studitaj.<ref name=CRWO-BOW/> ===Manĝado=== La Krona nimfokolibro manĝas nektaron el diversaj florplantoj. Ĝi manĝas ĉe [[epifito]]j, grandaj herboj, arbustoj kaj malgrandaj arboj, sed malofte ĉe grandaj arboj, kaj emas manĝi en kovritaj aŭ duonmalfermaj areoj anstataŭ malfermaj. Dum la [[reprodukta sezono]], maskloj emas manĝoserĉi en la [[kanopeo]] kaj inoj en la subvegetaĵaro, sed ekster tiu sezono ambaŭ manĝoserĉas je ĉiuj niveloj. Ambaŭ seksoj defendas riĉajn nektarfontojn, sed studoj montris teritoriajn diferencojn inter ili. Inoj estas pli agresemaj ol maskloj en defendado de sia teritorio. La teritorioj de inoj ankaŭ ricevis pli da entrudiĝintoj ol maskloj, kaj produktis pli altan averaĝan nektarkvanton.<ref name=CRWO-BOW/><ref name=stiles>{{ cite book | last1=Stiles | first1=F. Gary | last2=Skutch | first2=Alexander F. | author2-link=Alexander Skutch | year=1989 | title=A Guide to the Birds of Costa Rica | location=Ithaca, NY | publisher=Cornell University | isbn=978-0-8014-9600-4 | pages=217–218 }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Bertin | first1=Robert I. | last2=Wilzbach | first2=Peggy A. | date=1979 | title=Sexual differences in feeding territoriality of the crowned woodnymph, ''Thalurania colombica'' | journal=Wilson Bulletin | volume=91 | issue=2 | pages=319–321 | url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v091n02/p0319-p0321.pdf}}</ref> Aldone al nektaro, la Krona nimfokolibro manĝas malgrandajn [[artikuloj]]n. Ambaŭ seksoj kaptas ilin per akcipitrado el ripozejo, kutime en la [[kanopeo]] aŭ laŭlonge de randoj kaj interspacoj. Ambaŭ ankaŭ kolektas predon el foliaro, sed inoj faras tion pli ol maskloj.<ref name=CRWO-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Krona nimfokolibro varias tra ĝia teritorio, de februaro ĝis junio en Kostariko, marto en Panamo, februaro ĝis septembro en nordokcidenta Kolombio, marto ĝis almenaŭ aŭgusto en norda kaj centra Kolombio, kaj preskaŭ ajna parto de la jaro en sudokcidenta Kolombio. La nesto estas taso el skvamoj de arbofilikoj kaj plantolanugo ligita per [[araneaĵo]], kun [[likeno]] kaj [[musko]] ekstere. Ĝi estas tipe metita sur horizontalan branĉeton sub folio, kaj kutime ĝis 5 m super la grundo sed foje pli alte. La ovodemetado estas de du ovoj. La kovodaŭro kaj tempo ĝis [[elnestiĝo]] ne estas konataj.<ref name=CRWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Thalurania-colombica |species=Krona nimfokolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the crowned woodnymph as being of Least Concern. It has a very large range, but its population size is unknown and believed to be decreasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is "[o]ne of the commonest forest hummingbirds over most of [its] range" though uncommon in Peru. Much of its habitat in Central America and northern Colombia has been deforested, but it appears to be able to use fragmented forest.<ref name=CRWO-BOW/> ==Bildaro== <gallery> Thalurania colombica fannyi - Green-crowned Woodnymph - Zafiro Coroniverde - Ninfa Coroniverde 13a.jpg|''Thalurania colombica fannyi'' Crowned woodnymph (female) (25130375435).jpg |Ino Crowned woodnymph arenal observatory lodge 3.26.24 DSC 5905-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg| Crowned woodnymph cocora cloud forest 3.27.24 DSC 2676-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg| Female Crowned Woodnymph - Thalurania colombica verticeps (2).jpg|Ino en Ekvadoro </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thalurania colombica}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Panamo]] [[Kategorio:Birdoj de Kostariko]] 34q1yeivvrmnze4wbpmtcqk2984mzv1 9363537 9363535 2026-04-30T00:00:46Z Kani 670 9363537 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Krona nimfokolibro |koloro = pink |dosiero = Violet crowned Woodnymph.jpg |priskribo de dosiero = Masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Violet-crowned Woodnymph (f) JCB.jpg |priskribo de dosiero2 = Ino |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thalurania]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1848 |specio = '''Krona nimfokolibro''' ''T. colombica'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{Cite journal | author = BirdLife International | title =Crowned Woodnymph ''Thalurania colombica'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22726696A94929738 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = https://www.iucnredlist.org/species/22726696/94929738 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22726696A94929738.en | access-date =26a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Thalurania colombica'' |dunomo aŭtoritato = ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1843) |vikispecio = ''Thalurania colombica'' |komunejo = ''Thalurania colombica'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Thalurania colombica map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Krona nimfokolibro''', ''Thalurania colombica'' (laŭ kio ankaŭ '''Kolombia nimfokolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvar specioj en la genro ''[[Thalurania]]''. Ĝi troviĝas el [[Belizo]] kaj [[Gvatemalo]] ĝis plej norda [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Kronan nimfokolibron [[specipriskribo|formale priskribis]] en 1843 la franca ornitologo [[Jules Bourcier]] el specimeno kolektita en Kolombio. Li stmapis la [[dunoma nomo|duvortan nomon]] ''Ornismya colombica''.<ref>{{ cite journal | last=Bourcier | first=Jules | author-link=Jules Bourcier | year=1843 | title=Description de deux nouvelles espèce d'oiseaux-mouches de Colombie | language=French | journal=Revue Zoologique | volume=6 | page=2 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2271211 }}</ref> Tiu ĉi specio estas nun metita en la [[genro]]n ''[[Thalurania ]]'', kiun enkondukis [[John Gould]] en 1848.<ref name=IOC12.2/> Oni agnoskis jenajn sep [[subspecio]]jn:<ref name=IOC12.2/> * ''T. c. townsendi'' [[Robert Ridgway|Ridgway]], 1888 * ''T. c. venusta'' ([[John Gould|Gould]], 1851) * ''T. c. colombica'' ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1843) * ''T. c. rostrifera'' [[William H. Phelps Sr.|Phelps]] & [[William H. Phelps Jr.|Phelps Jr]], 1956 * ''T. c. fannyae'' ([[Adolphe Delattre|Delattre]] & Bourcier, 1846) * ''T. c. subtropicalis'' [[Ludlow Griscom|Griscom]], 1932 * ''T. c. verticeps'' (Gould, 1851) * ''T. c. hypochlora'' Gould, 1871 El ĉirkaŭ 1992 ĝis 2012 aŭ 2013, ''T. c. fannyae'' estis traktita kiel aparta specio, noe verdkrona nimfokolibro, kun ''T. c. subtropicalis'' kaj ''T. c. verticeps'' kiel subspecio. Kelkaj aŭtoroj traktis ankaŭ ''T. c. hypochlora'' aparte kiel smeraldventra nimfokolibro.<ref>{{ cite web | last=Donegan | first=Thomas | date=October 2012 | title=Proposal 558: Treat ''Thalurania fannyi'' and ''Thalurania colombica'' as conspecific | publisher=South American Classification Committee, American Ornithologist Society | url=https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop558.htm | accessdate=15a de Januaro 2021}}</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. A classification of the bird species of South America. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=CRWO-BOW>Stiles, F.G., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Crowned Woodnymph (''Thalurania colombica''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.crowoo1.01] Alirita la 26an de Aŭgusto, 2022</ref> La [[Meksika kolibro]] (''Eupherusa ridgwayi'') estis foje traktita kiel subspecio de la Krona nimfokolibro.<ref name=MEWO-BOW>Peterson, A. T. kaj P. F. D. Boesman (2021). Mexican Woodnymph (''Eupherusa ridgwayi''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.mexwoo1.01.1] Alirita la 26an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Aspekto== Maskloj de Krona nimfokolibro estas 9,5 ĝis 11,5 cm longaj kaj pezas 4 ĝis 5,5 g. Inoj estas 8,5 ĝis 9,2 cm longaj kaj pezas 3,5 ĝis 4,2 g. Plenkreskaj maskloj de la nomiga subspecio ''T. c. colombica'' havas violajn frunton, kronon, supran dorson kaj ventron. Ilia nuko estas malhelbronze verda kaj malsupra dorso kaj pugo malhelbluetverdaj. Ilia gorĝo kaj brusto estas brilverdaj. Ilia tre forkoforma vosto estas blunigra. Plenkreskaj inoj havas helverdajn suprajn partojn, palgrizajn gorĝon kaj bruston, kaj pli malhelgrizan ventron. La vosto estas blunigra kun blankaj pintoj sur la eksteraj tri paroj da plumoj. Nematuraj maskloj havas malhelajn kronon, gorĝon kaj subajn partojn kun tre limigitaj irizecpurpuraj plumoj. Nematuraj inoj havas malbrile verdajn suprajn partojn kaj tute palgrizajn subajn partojn.<ref name=CRWO-BOW/> Maskloj de la subspecio ''T. c. townsendi'' havas bronzan nukon kaj verdan ventron kun viola koloro sur la flankoj. Inoj estas malhelgrizaj sube. Maskloj de ''T. c. venusta'' estas pli grandaj ol la nomiga subspecio kun pli longa vosto kaj havas tre malhelbluverdan nukon. La ventro de la ino estas multe pli malhelgriza ol tiu de la nomiga subspecio kaj havas verdan brilon. Maskloj de ''T. c. rostrifera'' estas tre similaj al la nomiga subspecio sed kun tute verda dorso.<ref name=CRWO-BOW/> Maskloj de ''T. c. fannyae'' anstataŭigas la violajn frunton kaj kronon de la nomiga subspecio per brila verdo, sed alie estas tre similaj. Inoj estas esence samaj kiel ĉe la nomiga subspecio, sed kun iom pli malhelgrizaj subpartoj. La masklo de ''T. c. subtropicalis'' similas al ''fannyae'', sed kun pli bronza nuko kaj malpli viola sur la dorso. Inoj havas pli palgrizajn subpartojn. Maskloj de ''T. c. verticeps'' havas tute verdan dorson. Maskloj de ''T. c. hypochlora'' havas plejparte verdan ventron kun iom da viola koloro, bluan nukon kaj flankojn de la brusto, kaj blankajn franĝojn sur la subvostaj kovriloj. Inoj estas tute palgrizaj sube kun blankaj franĝoj sur la subvostaj kovriloj.<ref name=CRWO-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== La subspecioj de la Krona nimfokolibro distribuiĝas jene:<ref name=IOC12.2/><ref name=CRWO-BOW/> * ''T. c. townsendi'', orienta Gvatemalo kaj Belizo ĝis sudorienta Honduro * ''T. c. venusta'', orienta Nikaragvo ĝis centra Panamo * ''T. c. colombica'', norda Kolombio ĝis la starto de la valo de la rivero [[Magdaleno]] kaj orienten ĝis nordokcidenta Venezuelo * ''T. c. rostrifera'', ŝtato [[Táchira]] de nordokcidenta Venezuelo * ''T. c. fannyae'', orienta Panamo ĝis sudokcidenta Kolombio * ''T. c. subtropicalis'', valo de rivero [[Kaŭko|Kaŭko]] kaj apudaj Okcidentaj kaj Centraj Andoj de okcident-centra Kolombio * ''T. c. verticeps'', Pacifika deklivaro de plej sudokcidenta Kolombio kaj okcidenta Ekvadoro * ''T. c. hypochlora'', Pacifikaj malaltaj teroj de suda Ekvadoro kaj nordokcidenta Peruo La Krona nimfokolibro loĝas en la interno, randoj kaj maldensejoj de humida primara kaj matura [[sekundara arbaro]], same kiel duonmalfermaj pejzaĝoj kiel kafo- kaj kakao-[[plantejo]]j kaj ĝardenoj. Ĝi evitas malfermajn veprejojn.<ref name=CRWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== En Kostariko la Krona nimfokolibro reproduktiĝas inter marnivelo kaj eĉ 900 m kaj moviĝas poste ĝis 1 200 m; ĝi ankaŭ moviĝas loke por sekvi florajn eventojn. La specio reproduktiĝas ĝis 130 m en Panamo, inter 1 600 kaj 2 000 m en Kolombio kaj Venezuelo, kaj nur ĝis 950 m en Peruo. Postreproduktaj movoj ekster Kostariko, se ekzistas, ne estis studitaj.<ref name=CRWO-BOW/> ===Manĝado=== La Krona nimfokolibro manĝas nektaron el diversaj florplantoj. Ĝi manĝas ĉe [[epifito]]j, grandaj herboj, arbustoj kaj malgrandaj arboj, sed malofte ĉe grandaj arboj, kaj emas manĝi en kovritaj aŭ duonmalfermaj areoj anstataŭ malfermaj. Dum la [[reprodukta sezono]], maskloj emas manĝoserĉi en la [[kanopeo]] kaj inoj en la subvegetaĵaro, sed ekster tiu sezono ambaŭ manĝoserĉas je ĉiuj niveloj. Ambaŭ seksoj defendas riĉajn nektarfontojn, sed studoj montris teritoriajn diferencojn inter ili. Inoj estas pli agresemaj ol maskloj en defendado de sia teritorio. La teritorioj de inoj ankaŭ ricevis pli da entrudiĝintoj ol maskloj, kaj produktis pli altan averaĝan nektarkvanton.<ref name=CRWO-BOW/><ref name=stiles>{{ cite book | last1=Stiles | first1=F. Gary | last2=Skutch | first2=Alexander F. | author2-link=Alexander Skutch | year=1989 | title=A Guide to the Birds of Costa Rica | location=Ithaca, NY | publisher=Cornell University | isbn=978-0-8014-9600-4 | pages=217–218 }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Bertin | first1=Robert I. | last2=Wilzbach | first2=Peggy A. | date=1979 | title=Sexual differences in feeding territoriality of the crowned woodnymph, ''Thalurania colombica'' | journal=Wilson Bulletin | volume=91 | issue=2 | pages=319–321 | url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v091n02/p0319-p0321.pdf}}</ref> Aldone al nektaro, la Krona nimfokolibro manĝas malgrandajn [[artikuloj]]n. Ambaŭ seksoj kaptas ilin per akcipitrado el ripozejo, kutime en la [[kanopeo]] aŭ laŭlonge de randoj kaj interspacoj. Ambaŭ ankaŭ kolektas predon el foliaro, sed inoj faras tion pli ol maskloj.<ref name=CRWO-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Krona nimfokolibro varias tra ĝia teritorio, de februaro ĝis junio en Kostariko, marto en Panamo, februaro ĝis septembro en nordokcidenta Kolombio, marto ĝis almenaŭ aŭgusto en norda kaj centra Kolombio, kaj preskaŭ ajna parto de la jaro en sudokcidenta Kolombio. La nesto estas taso el skvamoj de arbofilikoj kaj plantolanugo ligita per [[araneaĵo]], kun [[likeno]] kaj [[musko]] ekstere. Ĝi estas tipe metita sur horizontalan branĉeton sub folio, kaj kutime ĝis 5 m super la grundo sed foje pli alte. La ovodemetado estas de du ovoj. La kovodaŭro kaj tempo ĝis [[elnestiĝo]] ne estas konataj.<ref name=CRWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Thalurania-colombica |species=Krona nimfokolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la Kronan nimfokolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n. Ĝi havas tre grandan teritorion, sed ĝia populacio estas nekonata kaj supozeble malpliiĝas. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{Cite journal | author = BirdLife International | title =Crowned Woodnymph ''Thalurania colombica'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22726696A94929738 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = https://www.iucnredlist.org/species/22726696/94929738 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22726696A94929738.en | access-date =26a de Aŭgusto 2022}}</ref> Ĝi estas "unu el la plej oftaj arbaraj kolibroj tra plejparto de [ĝia] teritorio", kvankam malofta en Peruo. Granda parto de ĝia vivejo en Centrameriko kaj norda Kolombio estis senarbarigita, sed ŝajnas, ke ĝi kapablas uzi fragmentitan arbaron.<ref name=CRWO-BOW/> ==Bildaro== <gallery> Thalurania colombica fannyi - Green-crowned Woodnymph - Zafiro Coroniverde - Ninfa Coroniverde 13a.jpg|''Thalurania colombica fannyi'' Crowned woodnymph (female) (25130375435).jpg |Ino Crowned woodnymph arenal observatory lodge 3.26.24 DSC 5905-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg| Crowned woodnymph cocora cloud forest 3.27.24 DSC 2676-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg| Female Crowned Woodnymph - Thalurania colombica verticeps (2).jpg|Ino en Ekvadoro </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thalurania colombica}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Panamo]] [[Kategorio:Birdoj de Kostariko]] px07pclvmzbvlqh6lnbltuswe2vb6g3 9363538 9363537 2026-04-30T00:02:14Z Kani 670 /* Taksonomio kaj sistematiko */ 9363538 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Krona nimfokolibro |koloro = pink |dosiero = Violet crowned Woodnymph.jpg |priskribo de dosiero = Masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Violet-crowned Woodnymph (f) JCB.jpg |priskribo de dosiero2 = Ino |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thalurania]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1848 |specio = '''Krona nimfokolibro''' ''T. colombica'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{Cite journal | author = BirdLife International | title =Crowned Woodnymph ''Thalurania colombica'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22726696A94929738 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = https://www.iucnredlist.org/species/22726696/94929738 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22726696A94929738.en | access-date =26a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Thalurania colombica'' |dunomo aŭtoritato = ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1843) |vikispecio = ''Thalurania colombica'' |komunejo = ''Thalurania colombica'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Thalurania colombica map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Krona nimfokolibro''', ''Thalurania colombica'' (laŭ kio ankaŭ '''Kolombia nimfokolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvar specioj en la genro ''[[Thalurania]]''. Ĝi troviĝas el [[Belizo]] kaj [[Gvatemalo]] ĝis plej norda [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Kronan nimfokolibron [[specipriskribo|formale priskribis]] en 1843 la franca ornitologo [[Jules Bourcier]] el specimeno kolektita en Kolombio. Li stampis la [[dunoma nomo|duvortan nomon]] ''Ornismya colombica''.<ref>{{ cite journal | last=Bourcier | first=Jules | author-link=Jules Bourcier | year=1843 | title=Description de deux nouvelles espèce d'oiseaux-mouches de Colombie | language=French | journal=Revue Zoologique | volume=6 | page=2 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2271211 }}</ref> Tiu ĉi specio estas nun metita en la [[genro]]n ''[[Thalurania ]]'', kiun enkondukis [[John Gould]] en 1848.<ref name=IOC12.2/> Oni agnoskis jenajn sep [[subspecio]]jn:<ref name=IOC12.2/> * ''T. c. townsendi'' [[Robert Ridgway|Ridgway]], 1888 * ''T. c. venusta'' ([[John Gould|Gould]], 1851) * ''T. c. colombica'' ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1843) * ''T. c. rostrifera'' [[William H. Phelps Sr.|Phelps]] & [[William H. Phelps Jr.|Phelps Jr]], 1956 * ''T. c. fannyae'' ([[Adolphe Delattre|Delattre]] & Bourcier, 1846) * ''T. c. subtropicalis'' [[Ludlow Griscom|Griscom]], 1932 * ''T. c. verticeps'' (Gould, 1851) * ''T. c. hypochlora'' Gould, 1871 El ĉirkaŭ 1992 ĝis 2012 aŭ 2013, ''T. c. fannyae'' estis traktita kiel aparta specio, noe verdkrona nimfokolibro, kun ''T. c. subtropicalis'' kaj ''T. c. verticeps'' kiel subspecio. Kelkaj aŭtoroj traktis ankaŭ ''T. c. hypochlora'' aparte kiel smeraldventra nimfokolibro.<ref>{{ cite web | last=Donegan | first=Thomas | date=October 2012 | title=Proposal 558: Treat ''Thalurania fannyi'' and ''Thalurania colombica'' as conspecific | publisher=South American Classification Committee, American Ornithologist Society | url=https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop558.htm | accessdate=15a de Januaro 2021}}</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. A classification of the bird species of South America. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=CRWO-BOW>Stiles, F.G., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Crowned Woodnymph (''Thalurania colombica''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.crowoo1.01] Alirita la 26an de Aŭgusto, 2022</ref> La [[Meksika kolibro]] (''Eupherusa ridgwayi'') estis foje traktita kiel subspecio de la Krona nimfokolibro.<ref name=MEWO-BOW>Peterson, A. T. kaj P. F. D. Boesman (2021). Mexican Woodnymph (''Eupherusa ridgwayi''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.mexwoo1.01.1] Alirita la 26an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Aspekto== Maskloj de Krona nimfokolibro estas 9,5 ĝis 11,5 cm longaj kaj pezas 4 ĝis 5,5 g. Inoj estas 8,5 ĝis 9,2 cm longaj kaj pezas 3,5 ĝis 4,2 g. Plenkreskaj maskloj de la nomiga subspecio ''T. c. colombica'' havas violajn frunton, kronon, supran dorson kaj ventron. Ilia nuko estas malhelbronze verda kaj malsupra dorso kaj pugo malhelbluetverdaj. Ilia gorĝo kaj brusto estas brilverdaj. Ilia tre forkoforma vosto estas blunigra. Plenkreskaj inoj havas helverdajn suprajn partojn, palgrizajn gorĝon kaj bruston, kaj pli malhelgrizan ventron. La vosto estas blunigra kun blankaj pintoj sur la eksteraj tri paroj da plumoj. Nematuraj maskloj havas malhelajn kronon, gorĝon kaj subajn partojn kun tre limigitaj irizecpurpuraj plumoj. Nematuraj inoj havas malbrile verdajn suprajn partojn kaj tute palgrizajn subajn partojn.<ref name=CRWO-BOW/> Maskloj de la subspecio ''T. c. townsendi'' havas bronzan nukon kaj verdan ventron kun viola koloro sur la flankoj. Inoj estas malhelgrizaj sube. Maskloj de ''T. c. venusta'' estas pli grandaj ol la nomiga subspecio kun pli longa vosto kaj havas tre malhelbluverdan nukon. La ventro de la ino estas multe pli malhelgriza ol tiu de la nomiga subspecio kaj havas verdan brilon. Maskloj de ''T. c. rostrifera'' estas tre similaj al la nomiga subspecio sed kun tute verda dorso.<ref name=CRWO-BOW/> Maskloj de ''T. c. fannyae'' anstataŭigas la violajn frunton kaj kronon de la nomiga subspecio per brila verdo, sed alie estas tre similaj. Inoj estas esence samaj kiel ĉe la nomiga subspecio, sed kun iom pli malhelgrizaj subpartoj. La masklo de ''T. c. subtropicalis'' similas al ''fannyae'', sed kun pli bronza nuko kaj malpli viola sur la dorso. Inoj havas pli palgrizajn subpartojn. Maskloj de ''T. c. verticeps'' havas tute verdan dorson. Maskloj de ''T. c. hypochlora'' havas plejparte verdan ventron kun iom da viola koloro, bluan nukon kaj flankojn de la brusto, kaj blankajn franĝojn sur la subvostaj kovriloj. Inoj estas tute palgrizaj sube kun blankaj franĝoj sur la subvostaj kovriloj.<ref name=CRWO-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== La subspecioj de la Krona nimfokolibro distribuiĝas jene:<ref name=IOC12.2/><ref name=CRWO-BOW/> * ''T. c. townsendi'', orienta Gvatemalo kaj Belizo ĝis sudorienta Honduro * ''T. c. venusta'', orienta Nikaragvo ĝis centra Panamo * ''T. c. colombica'', norda Kolombio ĝis la starto de la valo de la rivero [[Magdaleno]] kaj orienten ĝis nordokcidenta Venezuelo * ''T. c. rostrifera'', ŝtato [[Táchira]] de nordokcidenta Venezuelo * ''T. c. fannyae'', orienta Panamo ĝis sudokcidenta Kolombio * ''T. c. subtropicalis'', valo de rivero [[Kaŭko|Kaŭko]] kaj apudaj Okcidentaj kaj Centraj Andoj de okcident-centra Kolombio * ''T. c. verticeps'', Pacifika deklivaro de plej sudokcidenta Kolombio kaj okcidenta Ekvadoro * ''T. c. hypochlora'', Pacifikaj malaltaj teroj de suda Ekvadoro kaj nordokcidenta Peruo La Krona nimfokolibro loĝas en la interno, randoj kaj maldensejoj de humida primara kaj matura [[sekundara arbaro]], same kiel duonmalfermaj pejzaĝoj kiel kafo- kaj kakao-[[plantejo]]j kaj ĝardenoj. Ĝi evitas malfermajn veprejojn.<ref name=CRWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== En Kostariko la Krona nimfokolibro reproduktiĝas inter marnivelo kaj eĉ 900 m kaj moviĝas poste ĝis 1 200 m; ĝi ankaŭ moviĝas loke por sekvi florajn eventojn. La specio reproduktiĝas ĝis 130 m en Panamo, inter 1 600 kaj 2 000 m en Kolombio kaj Venezuelo, kaj nur ĝis 950 m en Peruo. Postreproduktaj movoj ekster Kostariko, se ekzistas, ne estis studitaj.<ref name=CRWO-BOW/> ===Manĝado=== La Krona nimfokolibro manĝas nektaron el diversaj florplantoj. Ĝi manĝas ĉe [[epifito]]j, grandaj herboj, arbustoj kaj malgrandaj arboj, sed malofte ĉe grandaj arboj, kaj emas manĝi en kovritaj aŭ duonmalfermaj areoj anstataŭ malfermaj. Dum la [[reprodukta sezono]], maskloj emas manĝoserĉi en la [[kanopeo]] kaj inoj en la subvegetaĵaro, sed ekster tiu sezono ambaŭ manĝoserĉas je ĉiuj niveloj. Ambaŭ seksoj defendas riĉajn nektarfontojn, sed studoj montris teritoriajn diferencojn inter ili. Inoj estas pli agresemaj ol maskloj en defendado de sia teritorio. La teritorioj de inoj ankaŭ ricevis pli da entrudiĝintoj ol maskloj, kaj produktis pli altan averaĝan nektarkvanton.<ref name=CRWO-BOW/><ref name=stiles>{{ cite book | last1=Stiles | first1=F. Gary | last2=Skutch | first2=Alexander F. | author2-link=Alexander Skutch | year=1989 | title=A Guide to the Birds of Costa Rica | location=Ithaca, NY | publisher=Cornell University | isbn=978-0-8014-9600-4 | pages=217–218 }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Bertin | first1=Robert I. | last2=Wilzbach | first2=Peggy A. | date=1979 | title=Sexual differences in feeding territoriality of the crowned woodnymph, ''Thalurania colombica'' | journal=Wilson Bulletin | volume=91 | issue=2 | pages=319–321 | url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v091n02/p0319-p0321.pdf}}</ref> Aldone al nektaro, la Krona nimfokolibro manĝas malgrandajn [[artikuloj]]n. Ambaŭ seksoj kaptas ilin per akcipitrado el ripozejo, kutime en la [[kanopeo]] aŭ laŭlonge de randoj kaj interspacoj. Ambaŭ ankaŭ kolektas predon el foliaro, sed inoj faras tion pli ol maskloj.<ref name=CRWO-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Krona nimfokolibro varias tra ĝia teritorio, de februaro ĝis junio en Kostariko, marto en Panamo, februaro ĝis septembro en nordokcidenta Kolombio, marto ĝis almenaŭ aŭgusto en norda kaj centra Kolombio, kaj preskaŭ ajna parto de la jaro en sudokcidenta Kolombio. La nesto estas taso el skvamoj de arbofilikoj kaj plantolanugo ligita per [[araneaĵo]], kun [[likeno]] kaj [[musko]] ekstere. Ĝi estas tipe metita sur horizontalan branĉeton sub folio, kaj kutime ĝis 5 m super la grundo sed foje pli alte. La ovodemetado estas de du ovoj. La kovodaŭro kaj tempo ĝis [[elnestiĝo]] ne estas konataj.<ref name=CRWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Thalurania-colombica |species=Krona nimfokolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la Kronan nimfokolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n. Ĝi havas tre grandan teritorion, sed ĝia populacio estas nekonata kaj supozeble malpliiĝas. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{Cite journal | author = BirdLife International | title =Crowned Woodnymph ''Thalurania colombica'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22726696A94929738 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = https://www.iucnredlist.org/species/22726696/94929738 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22726696A94929738.en | access-date =26a de Aŭgusto 2022}}</ref> Ĝi estas "unu el la plej oftaj arbaraj kolibroj tra plejparto de [ĝia] teritorio", kvankam malofta en Peruo. Granda parto de ĝia vivejo en Centrameriko kaj norda Kolombio estis senarbarigita, sed ŝajnas, ke ĝi kapablas uzi fragmentitan arbaron.<ref name=CRWO-BOW/> ==Bildaro== <gallery> Thalurania colombica fannyi - Green-crowned Woodnymph - Zafiro Coroniverde - Ninfa Coroniverde 13a.jpg|''Thalurania colombica fannyi'' Crowned woodnymph (female) (25130375435).jpg |Ino Crowned woodnymph arenal observatory lodge 3.26.24 DSC 5905-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg| Crowned woodnymph cocora cloud forest 3.27.24 DSC 2676-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg| Female Crowned Woodnymph - Thalurania colombica verticeps (2).jpg|Ino en Ekvadoro </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thalurania colombica}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Panamo]] [[Kategorio:Birdoj de Kostariko]] jpl6dp8o5flha3ri8zwa2nt67dyhsao 9363711 9363538 2026-04-30T09:18:25Z Kani 670 9363711 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Krona nimfokolibro |koloro = pink |dosiero = Violet crowned Woodnymph.jpg |priskribo de dosiero = Masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Violet-crowned Woodnymph (f) JCB.jpg |priskribo de dosiero2 = Ino |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thalurania]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1848 |specio = '''Krona nimfokolibro''' ''T. colombica'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{Cite journal | author = BirdLife International | title =Crowned Woodnymph ''Thalurania colombica'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22726696A94929738 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = https://www.iucnredlist.org/species/22726696/94929738 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22726696A94929738.en | access-date =26a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Thalurania colombica'' |dunomo aŭtoritato = ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1843) |vikispecio = ''Thalurania colombica'' |komunejo = ''Thalurania colombica'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Thalurania colombica map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Krona nimfokolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thalurania colombica'' (laŭ kio ankaŭ '''Kolombia nimfokolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvar specioj en la genro ''[[Thalurania]]''. Ĝi troviĝas el [[Belizo]] kaj [[Gvatemalo]] ĝis plej norda [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Kronan nimfokolibron [[specipriskribo|formale priskribis]] en 1843 la franca ornitologo [[Jules Bourcier]] el specimeno kolektita en Kolombio. Li stampis la [[dunoma nomo|duvortan nomon]] ''Ornismya colombica''.<ref>{{ cite journal | last=Bourcier | first=Jules | author-link=Jules Bourcier | year=1843 | title=Description de deux nouvelles espèce d'oiseaux-mouches de Colombie | language=French | journal=Revue Zoologique | volume=6 | page=2 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2271211 }}</ref> Tiu ĉi specio estas nun metita en la [[genro]]n ''[[Thalurania ]]'', kiun enkondukis [[John Gould]] en 1848.<ref name=IOC12.2/> Oni agnoskis jenajn sep [[subspecio]]jn:<ref name=IOC12.2/> * ''T. c. townsendi'' [[Robert Ridgway|Ridgway]], 1888 * ''T. c. venusta'' ([[John Gould|Gould]], 1851) * ''T. c. colombica'' ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1843) * ''T. c. rostrifera'' [[William H. Phelps Sr.|Phelps]] & [[William H. Phelps Jr.|Phelps Jr]], 1956 * ''T. c. fannyae'' ([[Adolphe Delattre|Delattre]] & Bourcier, 1846) * ''T. c. subtropicalis'' [[Ludlow Griscom|Griscom]], 1932 * ''T. c. verticeps'' (Gould, 1851) * ''T. c. hypochlora'' Gould, 1871 El ĉirkaŭ 1992 ĝis 2012 aŭ 2013, ''T. c. fannyae'' estis traktita kiel aparta specio, noe verdkrona nimfokolibro, kun ''T. c. subtropicalis'' kaj ''T. c. verticeps'' kiel subspecio. Kelkaj aŭtoroj traktis ankaŭ ''T. c. hypochlora'' aparte kiel smeraldventra nimfokolibro.<ref>{{ cite web | last=Donegan | first=Thomas | date=October 2012 | title=Proposal 558: Treat ''Thalurania fannyi'' and ''Thalurania colombica'' as conspecific | publisher=South American Classification Committee, American Ornithologist Society | url=https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop558.htm | accessdate=15a de Januaro 2021}}</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. A classification of the bird species of South America. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=CRWO-BOW>Stiles, F.G., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Crowned Woodnymph (''Thalurania colombica''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.crowoo1.01] Alirita la 26an de Aŭgusto, 2022</ref> La [[Meksika kolibro]] (''Eupherusa ridgwayi'') estis foje traktita kiel subspecio de la Krona nimfokolibro.<ref name=MEWO-BOW>Peterson, A. T. kaj P. F. D. Boesman (2021). Mexican Woodnymph (''Eupherusa ridgwayi''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.mexwoo1.01.1] Alirita la 26an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Aspekto== Maskloj de Krona nimfokolibro estas 9,5 ĝis 11,5 cm longaj kaj pezas 4 ĝis 5,5 g. Inoj estas 8,5 ĝis 9,2 cm longaj kaj pezas 3,5 ĝis 4,2 g. Plenkreskaj maskloj de la nomiga subspecio ''T. c. colombica'' havas violajn frunton, kronon, supran dorson kaj ventron. Ilia nuko estas malhelbronze verda kaj malsupra dorso kaj pugo malhelbluetverdaj. Ilia gorĝo kaj brusto estas brilverdaj. Ilia tre forkoforma vosto estas blunigra. Plenkreskaj inoj havas helverdajn suprajn partojn, palgrizajn gorĝon kaj bruston, kaj pli malhelgrizan ventron. La vosto estas blunigra kun blankaj pintoj sur la eksteraj tri paroj da plumoj. Nematuraj maskloj havas malhelajn kronon, gorĝon kaj subajn partojn kun tre limigitaj irizecpurpuraj plumoj. Nematuraj inoj havas malbrile verdajn suprajn partojn kaj tute palgrizajn subajn partojn.<ref name=CRWO-BOW/> Maskloj de la subspecio ''T. c. townsendi'' havas bronzan nukon kaj verdan ventron kun viola koloro sur la flankoj. Inoj estas malhelgrizaj sube. Maskloj de ''T. c. venusta'' estas pli grandaj ol la nomiga subspecio kun pli longa vosto kaj havas tre malhelbluverdan nukon. La ventro de la ino estas multe pli malhelgriza ol tiu de la nomiga subspecio kaj havas verdan brilon. Maskloj de ''T. c. rostrifera'' estas tre similaj al la nomiga subspecio sed kun tute verda dorso.<ref name=CRWO-BOW/> Maskloj de ''T. c. fannyae'' anstataŭigas la violajn frunton kaj kronon de la nomiga subspecio per brila verdo, sed alie estas tre similaj. Inoj estas esence samaj kiel ĉe la nomiga subspecio, sed kun iom pli malhelgrizaj subpartoj. La masklo de ''T. c. subtropicalis'' similas al ''fannyae'', sed kun pli bronza nuko kaj malpli viola sur la dorso. Inoj havas pli palgrizajn subpartojn. Maskloj de ''T. c. verticeps'' havas tute verdan dorson. Maskloj de ''T. c. hypochlora'' havas plejparte verdan ventron kun iom da viola koloro, bluan nukon kaj flankojn de la brusto, kaj blankajn franĝojn sur la subvostaj kovriloj. Inoj estas tute palgrizaj sube kun blankaj franĝoj sur la subvostaj kovriloj.<ref name=CRWO-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== La subspecioj de la Krona nimfokolibro distribuiĝas jene:<ref name=IOC12.2/><ref name=CRWO-BOW/> * ''T. c. townsendi'', orienta Gvatemalo kaj Belizo ĝis sudorienta Honduro * ''T. c. venusta'', orienta Nikaragvo ĝis centra Panamo * ''T. c. colombica'', norda Kolombio ĝis la starto de la valo de la rivero [[Magdaleno]] kaj orienten ĝis nordokcidenta Venezuelo * ''T. c. rostrifera'', ŝtato [[Táchira]] de nordokcidenta Venezuelo * ''T. c. fannyae'', orienta Panamo ĝis sudokcidenta Kolombio * ''T. c. subtropicalis'', valo de rivero [[Kaŭko|Kaŭko]] kaj apudaj Okcidentaj kaj Centraj Andoj de okcident-centra Kolombio * ''T. c. verticeps'', Pacifika deklivaro de plej sudokcidenta Kolombio kaj okcidenta Ekvadoro * ''T. c. hypochlora'', Pacifikaj malaltaj teroj de suda Ekvadoro kaj nordokcidenta Peruo La Krona nimfokolibro loĝas en la interno, randoj kaj maldensejoj de humida primara kaj matura [[sekundara arbaro]], same kiel duonmalfermaj pejzaĝoj kiel kafo- kaj kakao-[[plantejo]]j kaj ĝardenoj. Ĝi evitas malfermajn veprejojn.<ref name=CRWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== En Kostariko la Krona nimfokolibro reproduktiĝas inter marnivelo kaj eĉ 900 m kaj moviĝas poste ĝis 1 200 m; ĝi ankaŭ moviĝas loke por sekvi florajn eventojn. La specio reproduktiĝas ĝis 130 m en Panamo, inter 1 600 kaj 2 000 m en Kolombio kaj Venezuelo, kaj nur ĝis 950 m en Peruo. Postreproduktaj movoj ekster Kostariko, se ekzistas, ne estis studitaj.<ref name=CRWO-BOW/> ===Manĝado=== La Krona nimfokolibro manĝas nektaron el diversaj florplantoj. Ĝi manĝas ĉe [[epifito]]j, grandaj herboj, arbustoj kaj malgrandaj arboj, sed malofte ĉe grandaj arboj, kaj emas manĝi en kovritaj aŭ duonmalfermaj areoj anstataŭ malfermaj. Dum la [[reprodukta sezono]], maskloj emas manĝoserĉi en la [[kanopeo]] kaj inoj en la subvegetaĵaro, sed ekster tiu sezono ambaŭ manĝoserĉas je ĉiuj niveloj. Ambaŭ seksoj defendas riĉajn nektarfontojn, sed studoj montris teritoriajn diferencojn inter ili. Inoj estas pli agresemaj ol maskloj en defendado de sia teritorio. La teritorioj de inoj ankaŭ ricevis pli da entrudiĝintoj ol maskloj, kaj produktis pli altan averaĝan nektarkvanton.<ref name=CRWO-BOW/><ref name=stiles>{{ cite book | last1=Stiles | first1=F. Gary | last2=Skutch | first2=Alexander F. | author2-link=Alexander Skutch | year=1989 | title=A Guide to the Birds of Costa Rica | location=Ithaca, NY | publisher=Cornell University | isbn=978-0-8014-9600-4 | pages=217–218 }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Bertin | first1=Robert I. | last2=Wilzbach | first2=Peggy A. | date=1979 | title=Sexual differences in feeding territoriality of the crowned woodnymph, ''Thalurania colombica'' | journal=Wilson Bulletin | volume=91 | issue=2 | pages=319–321 | url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v091n02/p0319-p0321.pdf}}</ref> Aldone al nektaro, la Krona nimfokolibro manĝas malgrandajn [[artikuloj]]n. Ambaŭ seksoj kaptas ilin per akcipitrado el ripozejo, kutime en la [[kanopeo]] aŭ laŭlonge de randoj kaj interspacoj. Ambaŭ ankaŭ kolektas predon el foliaro, sed inoj faras tion pli ol maskloj.<ref name=CRWO-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Krona nimfokolibro varias tra ĝia teritorio, de februaro ĝis junio en Kostariko, marto en Panamo, februaro ĝis septembro en nordokcidenta Kolombio, marto ĝis almenaŭ aŭgusto en norda kaj centra Kolombio, kaj preskaŭ ajna parto de la jaro en sudokcidenta Kolombio. La nesto estas taso el skvamoj de arbofilikoj kaj plantolanugo ligita per [[araneaĵo]], kun [[likeno]] kaj [[musko]] ekstere. Ĝi estas tipe metita sur horizontalan branĉeton sub folio, kaj kutime ĝis 5 m super la grundo sed foje pli alte. La ovodemetado estas de du ovoj. La kovodaŭro kaj tempo ĝis [[elnestiĝo]] ne estas konataj.<ref name=CRWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Thalurania-colombica |species=Krona nimfokolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la Kronan nimfokolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n. Ĝi havas tre grandan teritorion, sed ĝia populacio estas nekonata kaj supozeble malpliiĝas. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{Cite journal | author = BirdLife International | title =Crowned Woodnymph ''Thalurania colombica'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22726696A94929738 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = https://www.iucnredlist.org/species/22726696/94929738 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22726696A94929738.en | access-date =26a de Aŭgusto 2022}}</ref> Ĝi estas "unu el la plej oftaj arbaraj kolibroj tra plejparto de [ĝia] teritorio", kvankam malofta en Peruo. Granda parto de ĝia vivejo en Centrameriko kaj norda Kolombio estis senarbarigita, sed ŝajnas, ke ĝi kapablas uzi fragmentitan arbaron.<ref name=CRWO-BOW/> ==Bildaro== <gallery> Thalurania colombica fannyi - Green-crowned Woodnymph - Zafiro Coroniverde - Ninfa Coroniverde 13a.jpg|''Thalurania colombica fannyi'' Crowned woodnymph (female) (25130375435).jpg |Ino Crowned woodnymph arenal observatory lodge 3.26.24 DSC 5905-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg| Crowned woodnymph cocora cloud forest 3.27.24 DSC 2676-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg| Female Crowned Woodnymph - Thalurania colombica verticeps (2).jpg|Ino en Ekvadoro </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thalurania colombica}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Panamo]] [[Kategorio:Birdoj de Kostariko]] qi62nx2i6f2mkttu4tgjwh7lbnoese7 9363713 9363711 2026-04-30T09:19:43Z Kani 670 9363713 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Krona nimfokolibro |koloro = pink |dosiero = Violet crowned Woodnymph.jpg |priskribo de dosiero = Masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Violet-crowned Woodnymph (f) JCB.jpg |priskribo de dosiero2 = Ino |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thalurania]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1848 |specio = '''Krona nimfokolibro''' ''T. colombica'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{Cite journal | author = BirdLife International | title =Crowned Woodnymph ''Thalurania colombica'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22726696A94929738 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = https://www.iucnredlist.org/species/22726696/94929738 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22726696A94929738.en | access-date =26a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Thalurania colombica'' |dunomo aŭtoritato = ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1843) |vikispecio = ''Thalurania colombica'' |komunejo = ''Thalurania colombica'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Thalurania colombica map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Krona nimfokolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thalurania colombica'' (laŭ kio ankaŭ '''Kolombia nimfokolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvar specioj en la genro ''[[Thalurania]]''. Ĝi troviĝas el [[Belizo]] kaj [[Gvatemalo]] ĝis plej norda [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Kronan nimfokolibron [[specipriskribo|formale priskribis]] en 1843 la franca ornitologo [[Jules Bourcier]] el specimeno kolektita en Kolombio. Li stampis la [[dunoma nomo|duvortan nomon]] ''Ornismya colombica''.<ref>{{ cite journal | last=Bourcier | first=Jules | author-link=Jules Bourcier | year=1843 | title=Description de deux nouvelles espèce d'oiseaux-mouches de Colombie | language=French | journal=Revue Zoologique | volume=6 | page=2 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2271211 }}</ref> Tiu ĉi specio estas nun metita en la [[genro]]n ''[[Thalurania ]]'', kiun enkondukis [[John Gould]] en 1848.<ref name=IOC12.2/> Oni agnoskis jenajn sep [[subspecio]]jn:<ref name=IOC12.2/> * ''T. c. townsendi'' [[Robert Ridgway|Ridgway]], 1888 * ''T. c. venusta'' ([[John Gould|Gould]], 1851) * ''T. c. colombica'' ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1843) * ''T. c. rostrifera'' [[William H. Phelps Sr.|Phelps]] & [[William H. Phelps Jr.|Phelps Jr]], 1956 * ''T. c. fannyae'' ([[Adolphe Delattre|Delattre]] & Bourcier, 1846) * ''T. c. subtropicalis'' [[Ludlow Griscom|Griscom]], 1932 * ''T. c. verticeps'' (Gould, 1851) * ''T. c. hypochlora'' Gould, 1871 El ĉirkaŭ 1992 ĝis 2012 aŭ 2013, ''T. c. fannyae'' estis traktita kiel aparta specio, noe verdkrona nimfokolibro, kun ''T. c. subtropicalis'' kaj ''T. c. verticeps'' kiel subspecio. Kelkaj aŭtoroj traktis ankaŭ ''T. c. hypochlora'' aparte kiel smeraldventra nimfokolibro.<ref>{{ cite web | last=Donegan | first=Thomas | date=October 2012 | title=Proposal 558: Treat ''Thalurania fannyi'' and ''Thalurania colombica'' as conspecific | publisher=South American Classification Committee, American Ornithologist Society | url=https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop558.htm | accessdate=15a de Januaro 2021}}</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. A classification of the bird species of South America. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=CRWO-BOW>Stiles, F.G., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Crowned Woodnymph (''Thalurania colombica''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.crowoo1.01] Alirita la 26an de Aŭgusto, 2022</ref> La [[Meksika kolibro]] (''Eupherusa ridgwayi'') estis foje traktita kiel subspecio de la Krona nimfokolibro.<ref name=MEWO-BOW>Peterson, A. T. kaj P. F. D. Boesman (2021). Mexican Woodnymph (''Eupherusa ridgwayi''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.mexwoo1.01.1] Alirita la 26an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Aspekto== Maskloj de Krona nimfokolibro estas 9,5 ĝis 11,5 cm longaj kaj pezas 4 ĝis 5,5 g. Inoj estas 8,5 ĝis 9,2 cm longaj kaj pezas 3,5 ĝis 4,2 g. Plenkreskaj maskloj de la nomiga subspecio ''T. c. colombica'' havas violajn frunton, kronon, supran dorson kaj ventron. Ilia nuko estas malhelbronze verda kaj malsupra dorso kaj pugo malhelbluetverdaj. Ilia gorĝo kaj brusto estas brilverdaj. Ilia tre forkoforma vosto estas blunigra. Plenkreskaj inoj havas helverdajn suprajn partojn, palgrizajn gorĝon kaj bruston, kaj pli malhelgrizan ventron. La vosto estas blunigra kun blankaj pintoj sur la eksteraj tri paroj da plumoj. Nematuraj maskloj havas malhelajn kronon, gorĝon kaj subajn partojn kun tre limigitaj irizecpurpuraj plumoj. Nematuraj inoj havas malbrile verdajn suprajn partojn kaj tute palgrizajn subajn partojn.<ref name=CRWO-BOW/> Maskloj de la subspecio ''T. c. townsendi'' havas bronzan nukon kaj verdan ventron kun viola koloro sur la flankoj. Inoj estas malhelgrizaj sube. Maskloj de ''T. c. venusta'' estas pli grandaj ol la nomiga subspecio kun pli longa vosto kaj havas tre malhelbluverdan nukon. La ventro de la ino estas multe pli malhelgriza ol tiu de la nomiga subspecio kaj havas verdan brilon. Maskloj de ''T. c. rostrifera'' estas tre similaj al la nomiga subspecio sed kun tute verda dorso.<ref name=CRWO-BOW/> Maskloj de ''T. c. fannyae'' anstataŭigas la violajn frunton kaj kronon de la nomiga subspecio per brila verdo, sed alie estas tre similaj. Inoj estas esence samaj kiel ĉe la nomiga subspecio, sed kun iom pli malhelgrizaj subpartoj. La masklo de ''T. c. subtropicalis'' similas al ''fannyae'', sed kun pli bronza nuko kaj malpli viola sur la dorso. Inoj havas pli palgrizajn subpartojn. Maskloj de ''T. c. verticeps'' havas tute verdan dorson. Maskloj de ''T. c. hypochlora'' havas plejparte verdan ventron kun iom da viola koloro, bluan nukon kaj flankojn de la brusto, kaj blankajn franĝojn sur la subvostaj kovriloj. Inoj estas tute palgrizaj sube kun blankaj franĝoj sur la subvostaj kovriloj.<ref name=CRWO-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== La subspecioj de la Krona nimfokolibro distribuiĝas jene:<ref name=IOC12.2/><ref name=CRWO-BOW/> * ''T. c. townsendi'', orienta Gvatemalo kaj Belizo ĝis sudorienta Honduro * ''T. c. venusta'', orienta Nikaragvo ĝis centra Panamo * ''T. c. colombica'', norda Kolombio ĝis la starto de la valo de la rivero [[Magdaleno]] kaj orienten ĝis nordokcidenta Venezuelo * ''T. c. rostrifera'', ŝtato [[Táchira]] de nordokcidenta Venezuelo * ''T. c. fannyae'', orienta Panamo ĝis sudokcidenta Kolombio * ''T. c. subtropicalis'', valo de rivero [[Kaŭko|Kaŭko]] kaj apudaj Okcidentaj kaj Centraj Andoj de okcident-centra Kolombio * ''T. c. verticeps'', Pacifika deklivaro de plej sudokcidenta Kolombio kaj okcidenta Ekvadoro * ''T. c. hypochlora'', Pacifikaj malaltaj teroj de suda Ekvadoro kaj nordokcidenta Peruo La Krona nimfokolibro loĝas en la interno, randoj kaj maldensejoj de humida primara kaj matura [[sekundara arbaro]], same kiel duonmalfermaj pejzaĝoj kiel kafo- kaj kakao-[[plantejo]]j kaj ĝardenoj. Ĝi evitas malfermajn veprejojn.<ref name=CRWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== En Kostariko la Krona nimfokolibro reproduktiĝas inter marnivelo kaj eĉ 900 m kaj moviĝas poste ĝis 1 200 m; ĝi ankaŭ moviĝas loke por sekvi florajn eventojn. La specio reproduktiĝas ĝis 130 m en Panamo, inter 1 600 kaj 2 000 m en Kolombio kaj Venezuelo, kaj nur ĝis 950 m en Peruo. Postreproduktaj movoj ekster Kostariko, se ekzistas, ne estis studitaj.<ref name=CRWO-BOW/> ===Manĝado=== La Krona nimfokolibro manĝas nektaron el diversaj florplantoj. Ĝi manĝas ĉe [[epifito]]j, grandaj herboj, arbustoj kaj malgrandaj arboj, sed malofte ĉe grandaj arboj, kaj emas manĝi en kovritaj aŭ duonmalfermaj areoj anstataŭ malfermaj. Dum la [[reprodukta sezono]], maskloj emas manĝoserĉi en la [[kanopeo]] kaj inoj en la subvegetaĵaro, sed ekster tiu sezono ambaŭ manĝoserĉas je ĉiuj niveloj. Ambaŭ seksoj defendas riĉajn nektarfontojn, sed studoj montris teritoriajn diferencojn inter ili. Inoj estas pli agresemaj ol maskloj en defendado de sia teritorio. La teritorioj de inoj ankaŭ ricevis pli da entrudiĝintoj ol maskloj, kaj produktis pli altan averaĝan nektarkvanton.<ref name=CRWO-BOW/><ref name=stiles>{{ cite book | last1=Stiles | first1=F. Gary | last2=Skutch | first2=Alexander F. | author2-link=Alexander Skutch | year=1989 | title=A Guide to the Birds of Costa Rica | location=Ithaca, NY | publisher=Cornell University | isbn=978-0-8014-9600-4 | pages=217–218 }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Bertin | first1=Robert I. | last2=Wilzbach | first2=Peggy A. | date=1979 | title=Sexual differences in feeding territoriality of the crowned woodnymph, ''Thalurania colombica'' | journal=Wilson Bulletin | volume=91 | issue=2 | pages=319–321 | url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v091n02/p0319-p0321.pdf}}</ref> Aldone al nektaro, la Krona nimfokolibro manĝas malgrandajn [[artikuloj]]n. Ambaŭ seksoj kaptas ilin per akcipitrado el ripozejo, kutime en la [[kanopeo]] aŭ laŭlonge de randoj kaj interspacoj. Ambaŭ ankaŭ kolektas predon el foliaro, sed inoj faras tion pli ol maskloj.<ref name=CRWO-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Krona nimfokolibro varias tra ĝia teritorio, de februaro ĝis junio en Kostariko, marto en Panamo, februaro ĝis septembro en nordokcidenta Kolombio, marto ĝis almenaŭ aŭgusto en norda kaj centra Kolombio, kaj preskaŭ ajna parto de la jaro en sudokcidenta Kolombio. La nesto estas taso el skvamoj de arbofilikoj kaj plantolanugo ligita per [[araneaĵo]], kun [[likeno]] kaj [[musko]] ekstere. Ĝi estas tipe metita sur horizontalan branĉeton sub folio, kaj kutime ĝis 5 m super la grundo sed foje pli alte. La ovodemetado estas de du ovoj. La kovodaŭro kaj tempo ĝis [[elnestiĝo]] ne estas konataj.<ref name=CRWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Thalurania-colombica |species=Krona nimfokolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la Kronan nimfokolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n. Ĝi havas tre grandan teritorion, sed ĝia populacio estas nekonata kaj supozeble malpliiĝas. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{Cite journal | author = BirdLife International | title =Crowned Woodnymph ''Thalurania colombica'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22726696A94929738 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = https://www.iucnredlist.org/species/22726696/94929738 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22726696A94929738.en | access-date =26a de Aŭgusto 2022}}</ref> Ĝi estas "unu el la plej oftaj arbaraj kolibroj tra plejparto de [ĝia] teritorio", kvankam malofta en Peruo. Granda parto de ĝia vivejo en Centrameriko kaj norda Kolombio estis senarbarigita, sed ŝajnas, ke ĝi kapablas uzi fragmentitan arbaron.<ref name=CRWO-BOW/> ==Bildaro== <gallery> Thalurania colombica fannyi - Green-crowned Woodnymph - Zafiro Coroniverde - Ninfa Coroniverde 13a.jpg|''Thalurania colombica fannyi'' Crowned woodnymph (female) (25130375435).jpg |Ino Crowned woodnymph arenal observatory lodge 3.26.24 DSC 5905-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg| Crowned woodnymph cocora cloud forest 3.27.24 DSC 2676-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg| Female Crowned Woodnymph - Thalurania colombica verticeps (2).jpg|Ino en Ekvadoro </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thalurania colombica}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Panamo]] [[Kategorio:Birdoj de Kostariko]] nidrnetaojgmg8czpm2ngg4mgr9yd56 0 942656 9363335 2026-04-29T12:49:30Z Kani 670 Alidirektigis al [[Krona nimfokolibro]] 9363335 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Krona nimfokolibro]] l5zdyx02wswgjlydg5qnfojsm5kpu46 0 942657 9363363 2026-04-29T14:57:58Z Sj1mor 12103 Alidirektigis al [[Ventoenergio]] 9363363 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Ventoenergio]] jhji26rri2nk6sldux3n7s5hy2mx2dz 0 942658 9363364 2026-04-29T14:58:10Z Sj1mor 12103 Alidirektigis al [[Sunenergio]] 9363364 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Sunenergio]] k3wf7n84ewh3jomssbwv3j7krh8p391 0 942659 9363365 2026-04-29T14:58:22Z Sj1mor 12103 Alidirektigis al [[Fosilia brulaĵo]] 9363365 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Fosilia brulaĵo]] c7vqcwtcml0d9jmc4kfedjwnwtcylv6 1 942660 9363371 2026-04-29T15:06:16Z Sj1mor 12103 /* Primeca testo */ nova sekcio 9363371 wikitext text/x-wiki == [[Primeca testo]] == Ĉu sencas alidirektilo? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 15:06, 29 apr. 2026 (UTC) 5xxl3pgq0ok6mfckyu0jima5r8vqcvd 9363372 9363371 2026-04-29T15:07:04Z Sj1mor 12103 /* Primeca testo */ Respondo 9363372 wikitext text/x-wiki == [[Primeca testo]] == Ĉu sencas alidirektilo? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 15:06, 29 apr. 2026 (UTC) :Do jam delonge ekzistas! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 15:07, 29 apr. 2026 (UTC) 19olsgmgldrr8ykmc2sbzpolkx2dwil 9363549 9363372 2026-04-30T01:00:23Z Filozofo 3592 /* Primeca testo */Aldonis atentigon 9363549 wikitext text/x-wiki == [[Primeca testo]] == Ĉu sencas alidirektilo? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 15:06, 29 apr. 2026 (UTC) :Do jam delonge ekzistas! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 15:07, 29 apr. 2026 (UTC) Kara kolego [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]], Bonvolu noti, ke la lingve preferinda formo de tiu ĉi termino estas "'''primeco-testo'''" (ne "primeca testo"!): temas pri testo je primeco, sed ne pri tio, ke testo mem estas primeca. Mi provi konstrui analogion: Se oni testas komplikecon, oni normale nomus tion komplikeco-testo, ne komplikeca testo, ĉu? Kaj simile pri ajna X-eco. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 01:00, 30 apr. 2026 (UTC) n0akxvoe4rps20nd81htob6eiql5746 0 942661 9363387 2026-04-29T16:11:18Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Administra divido de Rio-de-Ĵanejrio]] 9363387 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Administra divido de Rio-de-Ĵanejrio]] kqhcts9o3frxi3ap0rg3yo3dyk8h590 0 942662 9363392 2026-04-29T16:14:07Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Vinicius Júnior]] al [[Vinícius Júnior]] anstataŭigante alidirektilon 9363392 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Vinícius Júnior]] lz4nkdpy762v6g6qclzpx1dlue1q5vr 2 942663 9363407 2026-04-29T16:50:37Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun ""Pensiulo" Ĉi tiu uzanto jam ne plu aktivas en ĉi tiu vikio. Tamen teknike notindas, ke la uzanto aktivis precipe per la uzantonomo "Darkweasel94", nur en februaro 2018 petis pri alinomigo al nova nomo "Tokfo" kaj en majo 2022 anoncis plenan retiriĝon el la [[Vikipedio en Esperanto]]. Li deklaris estis el Vieno, Austrio, kaj [[Vikipedio:Administrantoj/kandidatoj/darkweasel94|ekde auĝusto 2013]] [[Vikipedio:Administrantoj#Iamaj administrantoj|ĝis januaro 2016]..." 9363407 wikitext text/x-wiki "Pensiulo" Ĉi tiu uzanto jam ne plu aktivas en ĉi tiu vikio. Tamen teknike notindas, ke la uzanto aktivis precipe per la uzantonomo "Darkweasel94", nur en februaro 2018 petis pri alinomigo al nova nomo "Tokfo" kaj en majo 2022 anoncis plenan retiriĝon el la [[Vikipedio en Esperanto]]. Li deklaris estis el Vieno, Austrio, kaj [[Vikipedio:Administrantoj/kandidatoj/darkweasel94|ekde auĝusto 2013]] [[Vikipedio:Administrantoj#Iamaj administrantoj|ĝis januaro 2016]] preskaŭ du jarojn kaj duono estis administranto en la esperantlingva branĉo. tfejouay5i4jc6imfk0kjavwric52l1 9363408 9363407 2026-04-29T16:51:44Z ThomasPusch 1869 9363408 wikitext text/x-wiki {{centre|"Pensiulo" <br/><br/> Ĉi tiu uzanto jam ne plu aktivas en ĉi tiu vikio.}} Tamen teknike notindas, ke la uzanto aktivis precipe per la uzantonomo "Darkweasel94", nur en februaro 2018 petis pri alinomigo al nova nomo "Tokfo" kaj en majo 2022 anoncis plenan retiriĝon el la [[Vikipedio en Esperanto]]. Li deklaris estis el Vieno, Austrio, kaj [[Vikipedio:Administrantoj/kandidatoj/darkweasel94|ekde auĝusto 2013]] [[Vikipedio:Administrantoj#Iamaj administrantoj|ĝis januaro 2016]] preskaŭ du jarojn kaj duono estis administranto en la esperantlingva branĉo. jh7xaky7rjouek470lnhw6xvktjgk6n 9363409 9363408 2026-04-29T16:52:20Z ThomasPusch 1869 9363409 wikitext text/x-wiki {{centre|"Pensiulo" <br/><br/> Ĉi tiu uzanto jam ne plu aktivas en ĉi tiu vikio.}} Tamen teknike notindas, ke la uzanto aktivis precipe per la uzantonomo "Darkweasel94", nur en februaro 2018 petis pri alinomigo al nova nomo "Tokfo" kaj en majo 2022 anoncis plenan retiriĝon el la [[Vikipedio en Esperanto]]. Li deklaris esti el [[Vieno]], {{Aŭstrio}}, kaj [[Vikipedio:Administrantoj/kandidatoj/darkweasel94|ekde auĝusto 2013]] [[Vikipedio:Administrantoj#Iamaj administrantoj|ĝis januaro 2016]] preskaŭ du jarojn kaj duono estis administranto en la esperantlingva branĉo. 5ys1vwbmhvmiofqpzsuwrsoxv7cvwyc 9363426 9363409 2026-04-29T17:42:49Z ThomasPusch 1869 9363426 wikitext text/x-wiki {{centre|"Pensiulo" <br/><br/> Ĉi tiu uzanto jam ne plu aktivas en ĉi tiu vikio.}} Tamen teknike notindas, ke la uzanto aktivis precipe per la uzantonomo "Darkweasel94", de februaro 2009 ĝis decembro 2014 kun du lastaj redaktetoj poste, nur en februaro 2018 petis pri alinomigo al nova nomo "Tokfo" kaj en majo 2022 anoncis plenan retiriĝon el la [[Vikipedio en Esperanto]]. Li deklaris esti el [[Vieno]], {{Aŭstrio}}, kaj [[Vikipedio:Administrantoj/kandidatoj/darkweasel94|ekde auĝusto 2013]] [[Vikipedio:Administrantoj#Iamaj administrantoj|ĝis januaro 2016]] preskaŭ du jarojn kaj duono estis administranto en la esperantlingva branĉo. 0leu0m98nmr2ceh38m3oqbl7vcncq7u 9363428 9363426 2026-04-29T17:43:50Z ThomasPusch 1869 9363428 wikitext text/x-wiki {{centre|"Pensiulo" <br/><br/> Ĉi tiu uzanto jam ne plu aktivas en ĉi tiu vikio.}} Tamen teknike notindas, ke la uzanto aktivis precipe per la uzantonomo "Darkweasel94", de februaro 2009 ĝis decembro 2014 kun du lastaj redaktetoj poste, nur en februaro 2018 petis pri alinomigo al nova nomo "Tokfo" kaj en majo 2022 anoncis plenan retiriĝon el la [[Vikipedio en Esperanto]]. Li deklaris esti el [[Vieno]], {{Aŭstrio}}, kaj [[Vikipedio:Administrantoj/kandidatoj/darkweasel94|ekde auĝusto 2013]] [[Vikipedio:Administrantoj#Iamaj administrantoj|ĝis januaro 2016]] preskaŭ du jarojn kaj duono formale estis administranto en la esperantlingva branĉo (praktike laŭ la aktiveco ĝis decembro 2014). tbzqo38wx8x6y6whq76wwqpg08afxii 14 942664 9363413 2026-04-29T17:21:17Z Tirolischleioans 254019 Kreis novan paĝon kun "[[kategorio:Rennsteig]]" 9363413 wikitext text/x-wiki [[kategorio:Rennsteig]] rbahg3kj905w2mk3xl2rcg5k34mxgkv 1 942665 9363446 2026-04-29T18:28:12Z Moldur 2507 Kreis novan paĝon kun "== Nomo == La nuna artikolnomo estas "Kim Ĝu Ae". Ĉu eble oni ŝanĝu tion al "Kim Ĝu-ae"? La skribo kun streketo kaj minusklo ŝajnas pli ofta por koreaj nomoj en Esperanto. - ~~~~" 9363446 wikitext text/x-wiki == Nomo == La nuna artikolnomo estas "Kim Ĝu Ae". Ĉu eble oni ŝanĝu tion al "Kim Ĝu-ae"? La skribo kun streketo kaj minusklo ŝajnas pli ofta por koreaj nomoj en Esperanto. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:27, 29 apr. 2026 (UTC) 0a8nbrwylfibgovj5krbjgfnjjcxx3w 9363447 9363446 2026-04-29T18:45:06Z Sj1mor 12103 /* Nomo */ Respondo 9363447 wikitext text/x-wiki == Nomo == La nuna artikolnomo estas "Kim Ĝu Ae". Ĉu eble oni ŝanĝu tion al "Kim Ĝu-ae"? La skribo kun streketo kaj minusklo ŝajnas pli ofta por koreaj nomoj en Esperanto. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:27, 29 apr. 2026 (UTC) :Verŝajne. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 18:45, 29 apr. 2026 (UTC) kfl84tpa39qqxuxsn8hwj2h5i3m61bk 0 942666 9363484 2026-04-29T19:45:58Z HaleBopp 52251 Kreado de Cinambrusta todotirano 9363484 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = cinambrusta todotirano |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Hemitriccus cinnamomeipectus 2.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Peruo]] |dosiero2 = Hemitriccus cinnamomeipectus - Cinnamon-breasted Tody-Tyrant XC250278.mp3 |priskribo de dosiero2 = Kanto en [[Ekvadoro]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Hemitriccus]]'' |specio = '''''H. cinnamomeipectus''''' - '''cinambrusta<br>todotirano''' |statuso = LC |dunomo = ''Hemitriccus cinnamomeipectus'' |dunomo aŭtoritato = [[Fitzpatrick, JW]]; O'Neill, JP, 1979 |mapo de vivoteritorioj = Hemitriccus cinnamomeipectus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = Unutipa |sinonimo = |vikispecio = |komunejo = }} La '''cinambrusta todotirano'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Hemitriccus cinnamomeipectus]]'') estas [[unutipa]] [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi troviĝas en [[Peruo]] kaj [[Ekvadoro]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 29-an de apr. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Hemitriccus]]'' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> ****''Hemitriccus cinnamomeipectus'' <small>[[Fitzpatrick, JW]]; O'Neill, JP, 1979</small> - cinambrusta todotirano {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Hemitriccus'' estas kunmetaĵo el la [[antikvaj grekaj]] ''ἡμι-'' (''hemi'' = "duona") kaj ''τρικκος'' (''trikos'' el ''θρίξ, τριχός'' (''triks, trikos'' = "haro"), kiu indikas nekonata birdeto kun vibrisoj). En ornitologio, la radiko ''triccus'' ofte estas uzata por konstrui genrajn nomojn el tiranedoj. Ĉikaze, tiu genra nomo estis donita ĉar tiuj tiranedoj estas malgrandaj<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/cbttyr1/cur/introduction Birds of the World], Cinnamon-breasted Tody-Tyrant.</ref>. La [[specia epiteto]] ''cinnamomeipectus'' estas [[latina]] kunmetaĵo el ''cinnamomeus'' (= "cinamkolora") kaj ''pectus'' (= "brusto"), ĉar tiu specio havas distingan cinaman plumaron ĉe la brusto<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La cinambrusta todotirano troviĝas en tre malgranda areo sur la eosta deklivo de [[Andoj]] en suda [[Ekvadoro]] kaj norda [[Peruo]]. Ĝi vivas en malprosperaj humidaj montarbaroj kun malriĉaj sablaj grundoj, je 1700-2200 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] 9eamaq5m8bqo0hjnkafjfr0ifuslt7e 9363622 9363484 2026-04-30T06:29:11Z HaleBopp 52251 Tajperaro 9363622 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Cinambrusta todotirano |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Hemitriccus cinnamomeipectus 2.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Peruo]] |dosiero2 = Hemitriccus cinnamomeipectus - Cinnamon-breasted Tody-Tyrant XC250278.mp3 |priskribo de dosiero2 = Kanto en [[Ekvadoro]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Hemitriccus]]'' |specio = '''''H. cinnamomeipectus''''' - '''cinambrusta<br>todotirano''' |statuso = LC |dunomo = ''Hemitriccus cinnamomeipectus'' |dunomo aŭtoritato = [[Fitzpatrick, JW]]; O'Neill, JP, 1979 |mapo de vivoteritorioj = Hemitriccus cinnamomeipectus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = Unutipa |sinonimo = |vikispecio = |komunejo = }} La '''cinambrusta todotirano'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Hemitriccus cinnamomeipectus]]'') estas [[unutipa]] [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi troviĝas en [[Peruo]] kaj [[Ekvadoro]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 29-an de apr. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Hemitriccus]]'' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> ****''Hemitriccus cinnamomeipectus'' <small>[[Fitzpatrick, JW]]; O'Neill, JP, 1979</small> - cinambrusta todotirano {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Hemitriccus'' estas kunmetaĵo el la [[antikvaj grekaj]] ''ἡμι-'' (''hemi'' = "duona") kaj ''τρικκος'' (''trikos'' el ''θρίξ, τριχός'' (''triks, trikos'' = "haro"), kiu indikas nekonata birdeto kun vibrisoj). En ornitologio, la radiko ''triccus'' ofte estas uzata por konstrui genrajn nomojn el tiranedoj. Ĉikaze, tiu genra nomo estis donita ĉar tiuj tiranedoj estas malgrandaj<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/cbttyr1/cur/introduction Birds of the World], Cinnamon-breasted Tody-Tyrant.</ref>. La [[specia epiteto]] ''cinnamomeipectus'' estas [[latina]] kunmetaĵo el ''cinnamomeus'' (= "cinamkolora") kaj ''pectus'' (= "brusto"), ĉar tiu specio havas distingan cinaman plumaron ĉe la brusto<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La cinambrusta todotirano troviĝas en tre malgranda areo sur la eosta deklivo de [[Andoj]] en suda [[Ekvadoro]] kaj norda [[Peruo]]. Ĝi vivas en malprosperaj humidaj montarbaroj kun malriĉaj sablaj grundoj, je 1700-2200 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] 7mjib200hmd41lnrucz9wpfk3e9db7p 0 942667 9363485 2026-04-29T19:46:03Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Cinambrusta todotirano 9363485 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Cinambrusta todotirano]] g7s54nvglr79jtw2kb9c7axkctbcdtq 0 942668 9363494 2026-04-29T19:51:01Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Richarlison]] 9363494 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Richarlison]] qw6dq6ival2a3hry93rndjwgzaz63yu 0 942669 9363496 2026-04-29T19:52:02Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Neymar]] 9363496 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Neymar]] ch9a9w5zg35d702m2zsve9n40h6xy33 0 942670 9363499 2026-04-29T19:53:16Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Raphinha]] 9363499 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Raphinha]] qn0r06p9tfot3mfe071g7ae7mk2o79m 0 942671 9363501 2026-04-29T19:54:33Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Weverton]] 9363501 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Weverton]] mz01val3a8xfav1athunwt42ztlvk2t 0 942672 9363502 2026-04-29T19:54:50Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Weverton]] 9363502 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Weverton]] mz01val3a8xfav1athunwt42ztlvk2t 0 942673 9363565 2026-04-30T04:24:29Z Tirolischleioans 254019 Kreis novan paĝon kun "[[File:Volk und Wissen Verlag.png|thumb|firmaa emblemo de nun]] [[File:Volk und Wissen Verlag Alt.png|thumb|malnova emblemo]] [[dosiero:Fotothek df roe-neg 0006076 011 Messebesucher am Stand des Verlags Volk und Wissen.jpg|eta|budo okaze de la [[Lepsika librofoiro]] de 1951]] La eldonejo '''Volk und Wissen''' (germane: ''Volk-und-Wissen-Verlag'' - mallongigo VWV) estas [[germanio|germana]] eldejo kiu eldonis ĝis la [[germania reŭnuiĝo]] kvazaŭ ĉiujn lernolibr..." 9363565 wikitext text/x-wiki [[File:Volk und Wissen Verlag.png|thumb|firmaa emblemo de nun]] [[File:Volk und Wissen Verlag Alt.png|thumb|malnova emblemo]] [[dosiero:Fotothek df roe-neg 0006076 011 Messebesucher am Stand des Verlags Volk und Wissen.jpg|eta|budo okaze de la [[Lepsika librofoiro]] de 1951]] La eldonejo '''Volk und Wissen''' (germane: ''Volk-und-Wissen-Verlag'' - mallongigo VWV) estas [[germanio|germana]] eldejo kiu eldonis ĝis la [[germania reŭnuiĝo]] kvazaŭ ĉiujn lernolibrojn de [[GDR]]. Aperis ĉe ĝi ekz. la serio ''Mathematische Schülerbücherei''. En la 1991-a jaro transprenis ĝin la eldonejo ''Cornelsen'', kun multaj dungitoj. En 1995 okazis nova kunfandiĝo kun la eldonejo ''Kamp-Verlag''. La ĉefsidejo troviĝas en [[Berlino]] (Mecklenburgische Straße 53). == Historio == Fondiĝis ĉi eldonejo en oktobro 1945 <ref>Ulrich Kuhirt (eld.): ''Kunst der DDR. 1945-1959,'' E. A. Seemann Ver-lag Leipzig, 1982</ref> laŭ iniciato de la Soveta administrado SMAD.<ref>Links (2009), p. 98</ref>. Krom lernolibrojn por ĉiuj orientgermanaj distriktoj ĝi ankaŭ publikigis la fakgazetojn "Kunsterziehung", "Zeitschrift für Lehrer und Jugenderzieher. Die Neue Schule" kaj "Neue Erziehung im Kindergarten". Heinrich Deiters, Wilhelm kaj Erwin Marquardt elpensis en 1947 la serion ''Pädagogische Bibliothek''. Unua lektoro estis inter 1946 kaj 1958 Friedrich Lange, kiu eĉ mem aŭtoris.<ref>I. M. Lange, Horst F. Schötzki: "Die deutsche Revolution von 1848/49 und ihre Vorgeschichte" - ĉe: ''Lehrhefte für den Geschichts-Unterricht in der Oberschule'', 1948, Verlag Volk-und-Wissen, Berlino</ref><ref>I. M. Lange, Horst Schreck: ''Die Zeit trägt einen roten Stern''. Aufbau-Verlag, Berlin, 1960</ref> Grava redaktorino estis ekz. Doris Wetterhahn. En 1951 ekestris la antaŭa edukadministro de la neniigota lando [[Brandenburgo]], Fritz Rücker<ref>Hohendorf, Gerd (eld.): ''Wegbereiter der neuen Schule''. Berlin 1989, ISBN 3-06-212774-0, p. 210–217.</ref><ref> Nicole Zabel: ''Zur Geschichte des Deutschen Pädagogischen Zentralinstituts der DDR'', Chemnitz 2009, p. 71, noto 433</ref> De 1957 la artistan orientiĝon prizorgis la grafikisto Günter Wolff. La eldonejo estis submetita rekte al la ministerio pri edukado. En 1989/90 deĵoris eldoneje 470 uloj, el kiuj la duono responsis pri redaktado. Pli ol po kvin centojn da libroj oni publikigis por jaro. Livereblis daŭre 1.100 verkoj kaj estis presitaj inter 25 kaj 30 milionoj da ekzempleroj. La jara spezo estis de 28 milionoj da (eostgermanaj) markoj. La novaj politikaj cirkonstancoj post [[turniĝo (politike)|aŭtuno 1989]] necesigis forigon de enlibraj komunismaj ideologiaĵoj kio venigis grandan lukron al ĉi eldonejo.<ref>Hans-Werner Fuchs: ''Bildung und Wissenschaft seit der Wende''. 1997, ISBN 3-8100-1811-2, p. 95–96.</ref> Tiam detruiĝis multaj malnovaj libroj stokitaj. En printempo la tuto estis privatigita post kuniro kun la eldonejo ''Cornelsen''. Ĝi gravegis ene de la germanuja librolerneldonejoj. En 1995 oni akiris ankoraŭ la eldonejon ''Kamp-Schulbuchverlag'' kaj eknomiĝis ''Volk und Wissen/Kamp Verlag''. Sidejoj estis en Berlino, [[Munkeno]] kaj [[Mülheim]]. En 2004 iĝis kompleta administra absorbiĝo de ''Cornelsen'' kaj oni translokis la sidejon al [[Wilmersdorf]]. La gamo de la ofertataj lernolibroj estas universala. En 1965 la eldonejo estis premiita per ''Vaterländischer Verdienstorden'' (en oro).<ref>''Berliner Zeitung'', 6.10.1965, p. 4.</ref> Pluraj libroj gajnis la konkurson ''Plej belaj libroj de GDR''. Kelkajn librojn honoris la [[frankfurto ĉe Majno|frankfurta]] fondaĵo ''Stiftung Buĉkunst'' per la titolo ''La plej belaj libroj germanaj''. == Literaturo == * Christoph Links: ''Das Schicksal der DDR-Verlage. Die Privatisierung und ihre Konsequenzen.'' Christoph-Links-Verlag, Berlin 2009. ISBN 978-3-86153-523-2. == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * {{DNB-Portal|1065102135}} * [https://www.cornelsen.de/volk-und-wissen/ hejmpaĝo] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Lernlibroj]] [[Kategorio:Germanaj eldonejoj]] [[Kategorio:Aperis en 1945]] {{kursiva titolo}} 9sqkcopznxylj0g1jhcyl2ymwv7kq3u 9363566 9363565 2026-04-30T04:25:14Z Tirolischleioans 254019 /* Notoj */ 9363566 wikitext text/x-wiki [[File:Volk und Wissen Verlag.png|thumb|firmaa emblemo de nun]] [[File:Volk und Wissen Verlag Alt.png|thumb|malnova emblemo]] [[dosiero:Fotothek df roe-neg 0006076 011 Messebesucher am Stand des Verlags Volk und Wissen.jpg|eta|budo okaze de la [[Lepsika librofoiro]] de 1951]] La eldonejo '''Volk und Wissen''' (germane: ''Volk-und-Wissen-Verlag'' - mallongigo VWV) estas [[germanio|germana]] eldejo kiu eldonis ĝis la [[germania reŭnuiĝo]] kvazaŭ ĉiujn lernolibrojn de [[GDR]]. Aperis ĉe ĝi ekz. la serio ''Mathematische Schülerbücherei''. En la 1991-a jaro transprenis ĝin la eldonejo ''Cornelsen'', kun multaj dungitoj. En 1995 okazis nova kunfandiĝo kun la eldonejo ''Kamp-Verlag''. La ĉefsidejo troviĝas en [[Berlino]] (Mecklenburgische Straße 53). == Historio == Fondiĝis ĉi eldonejo en oktobro 1945 <ref>Ulrich Kuhirt (eld.): ''Kunst der DDR. 1945-1959,'' E. A. Seemann Ver-lag Leipzig, 1982</ref> laŭ iniciato de la Soveta administrado SMAD.<ref>Links (2009), p. 98</ref>. Krom lernolibrojn por ĉiuj orientgermanaj distriktoj ĝi ankaŭ publikigis la fakgazetojn "Kunsterziehung", "Zeitschrift für Lehrer und Jugenderzieher. Die Neue Schule" kaj "Neue Erziehung im Kindergarten". Heinrich Deiters, Wilhelm kaj Erwin Marquardt elpensis en 1947 la serion ''Pädagogische Bibliothek''. Unua lektoro estis inter 1946 kaj 1958 Friedrich Lange, kiu eĉ mem aŭtoris.<ref>I. M. Lange, Horst F. Schötzki: "Die deutsche Revolution von 1848/49 und ihre Vorgeschichte" - ĉe: ''Lehrhefte für den Geschichts-Unterricht in der Oberschule'', 1948, Verlag Volk-und-Wissen, Berlino</ref><ref>I. M. Lange, Horst Schreck: ''Die Zeit trägt einen roten Stern''. Aufbau-Verlag, Berlin, 1960</ref> Grava redaktorino estis ekz. Doris Wetterhahn. En 1951 ekestris la antaŭa edukadministro de la neniigota lando [[Brandenburgo]], Fritz Rücker<ref>Hohendorf, Gerd (eld.): ''Wegbereiter der neuen Schule''. Berlin 1989, ISBN 3-06-212774-0, p. 210–217.</ref><ref> Nicole Zabel: ''Zur Geschichte des Deutschen Pädagogischen Zentralinstituts der DDR'', Chemnitz 2009, p. 71, noto 433</ref> De 1957 la artistan orientiĝon prizorgis la grafikisto Günter Wolff. La eldonejo estis submetita rekte al la ministerio pri edukado. En 1989/90 deĵoris eldoneje 470 uloj, el kiuj la duono responsis pri redaktado. Pli ol po kvin centojn da libroj oni publikigis por jaro. Livereblis daŭre 1.100 verkoj kaj estis presitaj inter 25 kaj 30 milionoj da ekzempleroj. La jara spezo estis de 28 milionoj da (eostgermanaj) markoj. La novaj politikaj cirkonstancoj post [[turniĝo (politike)|aŭtuno 1989]] necesigis forigon de enlibraj komunismaj ideologiaĵoj kio venigis grandan lukron al ĉi eldonejo.<ref>Hans-Werner Fuchs: ''Bildung und Wissenschaft seit der Wende''. 1997, ISBN 3-8100-1811-2, p. 95–96.</ref> Tiam detruiĝis multaj malnovaj libroj stokitaj. En printempo la tuto estis privatigita post kuniro kun la eldonejo ''Cornelsen''. Ĝi gravegis ene de la germanuja librolerneldonejoj. En 1995 oni akiris ankoraŭ la eldonejon ''Kamp-Schulbuchverlag'' kaj eknomiĝis ''Volk und Wissen/Kamp Verlag''. Sidejoj estis en Berlino, [[Munkeno]] kaj [[Mülheim]]. En 2004 iĝis kompleta administra absorbiĝo de ''Cornelsen'' kaj oni translokis la sidejon al [[Wilmersdorf]]. La gamo de la ofertataj lernolibroj estas universala. En 1965 la eldonejo estis premiita per ''Vaterländischer Verdienstorden'' (en oro).<ref>''Berliner Zeitung'', 6.10.1965, p. 4.</ref> Pluraj libroj gajnis la konkurson ''Plej belaj libroj de GDR''. Kelkajn librojn honoris la [[frankfurto ĉe Majno|frankfurta]] fondaĵo ''Stiftung Buĉkunst'' per la titolo ''La plej belaj libroj germanaj''. == Literaturo == * Christoph Links: ''Das Schicksal der DDR-Verlage. Die Privatisierung und ihre Konsequenzen.'' Christoph-Links-Verlag, Berlin 2009. ISBN 978-3-86153-523-2. == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * {{DNB-Portal|1065102135}} * [https://www.cornelsen.de/volk-und-wissen/ hejmpaĝo] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Lernolibroj]] [[Kategorio:Germanaj eldonejoj]] [[Kategorio:Aperis en 1945]] {{kursiva titolo}} nydyqhuuka5wk4qnctq93q9f6rr0jpp 9363568 9363566 2026-04-30T04:28:39Z Tirolischleioans 254019 9363568 wikitext text/x-wiki [[File:Volk und Wissen Verlag.png|thumb|firmaa emblemo de nun]] [[File:Volk und Wissen Verlag Alt.png|thumb|malnova emblemo]] [[dosiero:Fotothek df roe-neg 0006076 011 Messebesucher am Stand des Verlags Volk und Wissen.jpg|eta|budo okaze de la [[Lepsika librofoiro]] de 1951]] La eldonejo '''Volk und Wissen''' (germane: ''Volk-und-Wissen-Verlag'' - mallongigo VWV) estas [[germanio|germana]] eldonejo kiu eldonis ĝis la [[germania reunuiĝo]] kvazaŭ ĉiujn lernolibrojn de [[GDR]]. Aperis ĉe ĝi ekz. la serio ''Mathematische Schülerbücherei''. En la 1991-a jaro transprenis ĝin la eldonejo ''Cornelsen'', kun multaj dungitoj. En 1995 okazis nova kunfandiĝo kun la eldonejo ''Kamp-Verlag''. La ĉefsidejo troviĝas en [[Berlino]] (Mecklenburgische Straße 53). == Historio == Fondiĝis ĉi eldonejo en oktobro 1945 <ref>Ulrich Kuhirt (eld.): ''Kunst der DDR. 1945-1959,'' E. A. Seemann Ver-lag Leipzig, 1982</ref> laŭ iniciato de la Soveta administrado SMAD.<ref>Links (2009), p. 98</ref>. Krom lernolibrojn por ĉiuj orientgermanaj distriktoj ĝi ankaŭ publikigis la fakgazetojn "Kunsterziehung", "Zeitschrift für Lehrer und Jugenderzieher. Die Neue Schule" kaj "Neue Erziehung im Kindergarten". Heinrich Deiters, Wilhelm kaj Erwin Marquardt elpensis en 1947 la serion ''Pädagogische Bibliothek''. Unua lektoro estis inter 1946 kaj 1958 Friedrich Lange, kiu eĉ mem aŭtoris.<ref>I. M. Lange, Horst F. Schötzki: "Die deutsche Revolution von 1848/49 und ihre Vorgeschichte" - ĉe: ''Lehrhefte für den Geschichts-Unterricht in der Oberschule'', 1948, Verlag Volk-und-Wissen, Berlino</ref><ref>I. M. Lange, Horst Schreck: ''Die Zeit trägt einen roten Stern''. Aufbau-Verlag, Berlin, 1960</ref> Grava redaktorino estis ekz. Doris Wetterhahn. En 1951 ekestris la antaŭa edukadministro de la neniigota lando [[Brandenburgo]], Fritz Rücker<ref>Hohendorf, Gerd (eld.): ''Wegbereiter der neuen Schule''. Berlin 1989, ISBN 3-06-212774-0, p. 210–217.</ref><ref> Nicole Zabel: ''Zur Geschichte des Deutschen Pädagogischen Zentralinstituts der DDR'', Chemnitz 2009, p. 71, noto 433</ref> De 1957 la artistan orientiĝon prizorgis la grafikisto Günter Wolff. La eldonejo estis submetita rekte al la ministerio pri edukado. En 1989/90 deĵoris eldoneje 470 uloj, el kiuj la duono responsis pri redaktado. Pli ol po kvin centojn da libroj oni publikigis por jaro. Livereblis daŭre 1.100 verkoj kaj estis presitaj inter 25 kaj 30 milionoj da ekzempleroj. La jara spezo estis de 28 milionoj da (eostgermanaj) markoj. La novaj politikaj cirkonstancoj post [[turniĝo (politike)|aŭtuno 1989]] necesigis forigon de enlibraj komunismaj ideologiaĵoj kio venigis grandan lukron al ĉi eldonejo.<ref>Hans-Werner Fuchs: ''Bildung und Wissenschaft seit der Wende''. 1997, ISBN 3-8100-1811-2, p. 95–96.</ref> Tiam detruiĝis multaj malnovaj libroj stokitaj. En printempo la tuto estis privatigita post kuniro kun la eldonejo ''Cornelsen''. Ĝi gravegis ene de la germanuja librolerneldonejoj. En 1995 oni akiris ankoraŭ la eldonejon ''Kamp-Schulbuchverlag'' kaj eknomiĝis ''Volk und Wissen/Kamp Verlag''. Sidejoj estis en Berlino, [[Munkeno]] kaj [[Mülheim]]. En 2004 iĝis kompleta administra absorbiĝo de ''Cornelsen'' kaj oni translokis la sidejon al [[Wilmersdorf]]. La gamo de la ofertataj lernolibroj estas universala. En 1965 la eldonejo estis premiita per ''Vaterländischer Verdienstorden'' (en oro).<ref>''Berliner Zeitung'', 6.10.1965, p. 4.</ref> Pluraj libroj gajnis la konkurson ''Plej belaj libroj de GDR''. Kelkajn librojn honoris la [[frankfurto ĉe Majno|frankfurta]] fondaĵo ''Stiftung Buĉkunst'' per la titolo ''La plej belaj libroj germanaj''. == Literaturo == * Christoph Links: ''Das Schicksal der DDR-Verlage. Die Privatisierung und ihre Konsequenzen.'' Christoph-Links-Verlag, Berlin 2009. ISBN 978-3-86153-523-2. == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * {{DNB-Portal|1065102135}} * [https://www.cornelsen.de/volk-und-wissen/ hejmpaĝo] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Lernolibroj]] [[Kategorio:Germanaj eldonejoj]] [[Kategorio:Aperis en 1945]] {{kursiva titolo}} 65fv14mnyrhoo36pwp8yg8nfh4j7p0d 9363569 9363568 2026-04-30T04:29:08Z Tirolischleioans 254019 9363569 wikitext text/x-wiki [[File:Volk und Wissen Verlag.png|thumb|firmaa emblemo de nun]] [[File:Volk und Wissen Verlag Alt.png|thumb|malnova emblemo]] [[dosiero:Fotothek df roe-neg 0006076 011 Messebesucher am Stand des Verlags Volk und Wissen.jpg|eta|budo okaze de la [[Lepsika librofoiro]] de 1951]] La eldonejo '''Volk und Wissen''' (germane: ''Volk-und-Wissen-Verlag'' - mallongigo VWV) estas [[germanio|germana]] pedagogia eldonejo kiu eldonis ĝis la [[germania reunuiĝo]] kvazaŭ ĉiujn lernolibrojn de [[GDR]]. Aperis ĉe ĝi ekz. la serio ''Mathematische Schülerbücherei''. En la 1991-a jaro transprenis ĝin la eldonejo ''Cornelsen'', kun multaj dungitoj. En 1995 okazis nova kunfandiĝo kun la eldonejo ''Kamp-Verlag''. La ĉefsidejo troviĝas en [[Berlino]] (Mecklenburgische Straße 53). == Historio == Fondiĝis ĉi eldonejo en oktobro 1945 <ref>Ulrich Kuhirt (eld.): ''Kunst der DDR. 1945-1959,'' E. A. Seemann Ver-lag Leipzig, 1982</ref> laŭ iniciato de la Soveta administrado SMAD.<ref>Links (2009), p. 98</ref>. Krom lernolibrojn por ĉiuj orientgermanaj distriktoj ĝi ankaŭ publikigis la fakgazetojn "Kunsterziehung", "Zeitschrift für Lehrer und Jugenderzieher. Die Neue Schule" kaj "Neue Erziehung im Kindergarten". Heinrich Deiters, Wilhelm kaj Erwin Marquardt elpensis en 1947 la serion ''Pädagogische Bibliothek''. Unua lektoro estis inter 1946 kaj 1958 Friedrich Lange, kiu eĉ mem aŭtoris.<ref>I. M. Lange, Horst F. Schötzki: "Die deutsche Revolution von 1848/49 und ihre Vorgeschichte" - ĉe: ''Lehrhefte für den Geschichts-Unterricht in der Oberschule'', 1948, Verlag Volk-und-Wissen, Berlino</ref><ref>I. M. Lange, Horst Schreck: ''Die Zeit trägt einen roten Stern''. Aufbau-Verlag, Berlin, 1960</ref> Grava redaktorino estis ekz. Doris Wetterhahn. En 1951 ekestris la antaŭa edukadministro de la neniigota lando [[Brandenburgo]], Fritz Rücker<ref>Hohendorf, Gerd (eld.): ''Wegbereiter der neuen Schule''. Berlin 1989, ISBN 3-06-212774-0, p. 210–217.</ref><ref> Nicole Zabel: ''Zur Geschichte des Deutschen Pädagogischen Zentralinstituts der DDR'', Chemnitz 2009, p. 71, noto 433</ref> De 1957 la artistan orientiĝon prizorgis la grafikisto Günter Wolff. La eldonejo estis submetita rekte al la ministerio pri edukado. En 1989/90 deĵoris eldoneje 470 uloj, el kiuj la duono responsis pri redaktado. Pli ol po kvin centojn da libroj oni publikigis por jaro. Livereblis daŭre 1.100 verkoj kaj estis presitaj inter 25 kaj 30 milionoj da ekzempleroj. La jara spezo estis de 28 milionoj da (eostgermanaj) markoj. La novaj politikaj cirkonstancoj post [[turniĝo (politike)|aŭtuno 1989]] necesigis forigon de enlibraj komunismaj ideologiaĵoj kio venigis grandan lukron al ĉi eldonejo.<ref>Hans-Werner Fuchs: ''Bildung und Wissenschaft seit der Wende''. 1997, ISBN 3-8100-1811-2, p. 95–96.</ref> Tiam detruiĝis multaj malnovaj libroj stokitaj. En printempo la tuto estis privatigita post kuniro kun la eldonejo ''Cornelsen''. Ĝi gravegis ene de la germanuja librolerneldonejoj. En 1995 oni akiris ankoraŭ la eldonejon ''Kamp-Schulbuchverlag'' kaj eknomiĝis ''Volk und Wissen/Kamp Verlag''. Sidejoj estis en Berlino, [[Munkeno]] kaj [[Mülheim]]. En 2004 iĝis kompleta administra absorbiĝo de ''Cornelsen'' kaj oni translokis la sidejon al [[Wilmersdorf]]. La gamo de la ofertataj lernolibroj estas universala. En 1965 la eldonejo estis premiita per ''Vaterländischer Verdienstorden'' (en oro).<ref>''Berliner Zeitung'', 6.10.1965, p. 4.</ref> Pluraj libroj gajnis la konkurson ''Plej belaj libroj de GDR''. Kelkajn librojn honoris la [[frankfurto ĉe Majno|frankfurta]] fondaĵo ''Stiftung Buĉkunst'' per la titolo ''La plej belaj libroj germanaj''. == Literaturo == * Christoph Links: ''Das Schicksal der DDR-Verlage. Die Privatisierung und ihre Konsequenzen.'' Christoph-Links-Verlag, Berlin 2009. ISBN 978-3-86153-523-2. == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * {{DNB-Portal|1065102135}} * [https://www.cornelsen.de/volk-und-wissen/ hejmpaĝo] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Lernolibroj]] [[Kategorio:Germanaj eldonejoj]] [[Kategorio:Aperis en 1945]] {{kursiva titolo}} mr9xrqgrud1ryztn5521f3eqythooh0 9363570 9363569 2026-04-30T04:29:26Z Tirolischleioans 254019 9363570 wikitext text/x-wiki [[File:Volk und Wissen Verlag.png|thumb|firmaa emblemo de nun]] [[File:Volk und Wissen Verlag Alt.png|thumb|malnova emblemo]] [[dosiero:Fotothek df roe-neg 0006076 011 Messebesucher am Stand des Verlags Volk und Wissen.jpg|eta|sinprezento okaze de la [[Lepsika librofoiro]] de 1951]] La eldonejo '''Volk und Wissen''' (germane: ''Volk-und-Wissen-Verlag'' - mallongigo VWV) estas [[germanio|germana]] pedagogia eldonejo kiu eldonis ĝis la [[germania reunuiĝo]] kvazaŭ ĉiujn lernolibrojn de [[GDR]]. Aperis ĉe ĝi ekz. la serio ''Mathematische Schülerbücherei''. En la 1991-a jaro transprenis ĝin la eldonejo ''Cornelsen'', kun multaj dungitoj. En 1995 okazis nova kunfandiĝo kun la eldonejo ''Kamp-Verlag''. La ĉefsidejo troviĝas en [[Berlino]] (Mecklenburgische Straße 53). == Historio == Fondiĝis ĉi eldonejo en oktobro 1945 <ref>Ulrich Kuhirt (eld.): ''Kunst der DDR. 1945-1959,'' E. A. Seemann Ver-lag Leipzig, 1982</ref> laŭ iniciato de la Soveta administrado SMAD.<ref>Links (2009), p. 98</ref>. Krom lernolibrojn por ĉiuj orientgermanaj distriktoj ĝi ankaŭ publikigis la fakgazetojn "Kunsterziehung", "Zeitschrift für Lehrer und Jugenderzieher. Die Neue Schule" kaj "Neue Erziehung im Kindergarten". Heinrich Deiters, Wilhelm kaj Erwin Marquardt elpensis en 1947 la serion ''Pädagogische Bibliothek''. Unua lektoro estis inter 1946 kaj 1958 Friedrich Lange, kiu eĉ mem aŭtoris.<ref>I. M. Lange, Horst F. Schötzki: "Die deutsche Revolution von 1848/49 und ihre Vorgeschichte" - ĉe: ''Lehrhefte für den Geschichts-Unterricht in der Oberschule'', 1948, Verlag Volk-und-Wissen, Berlino</ref><ref>I. M. Lange, Horst Schreck: ''Die Zeit trägt einen roten Stern''. Aufbau-Verlag, Berlin, 1960</ref> Grava redaktorino estis ekz. Doris Wetterhahn. En 1951 ekestris la antaŭa edukadministro de la neniigota lando [[Brandenburgo]], Fritz Rücker<ref>Hohendorf, Gerd (eld.): ''Wegbereiter der neuen Schule''. Berlin 1989, ISBN 3-06-212774-0, p. 210–217.</ref><ref> Nicole Zabel: ''Zur Geschichte des Deutschen Pädagogischen Zentralinstituts der DDR'', Chemnitz 2009, p. 71, noto 433</ref> De 1957 la artistan orientiĝon prizorgis la grafikisto Günter Wolff. La eldonejo estis submetita rekte al la ministerio pri edukado. En 1989/90 deĵoris eldoneje 470 uloj, el kiuj la duono responsis pri redaktado. Pli ol po kvin centojn da libroj oni publikigis por jaro. Livereblis daŭre 1.100 verkoj kaj estis presitaj inter 25 kaj 30 milionoj da ekzempleroj. La jara spezo estis de 28 milionoj da (eostgermanaj) markoj. La novaj politikaj cirkonstancoj post [[turniĝo (politike)|aŭtuno 1989]] necesigis forigon de enlibraj komunismaj ideologiaĵoj kio venigis grandan lukron al ĉi eldonejo.<ref>Hans-Werner Fuchs: ''Bildung und Wissenschaft seit der Wende''. 1997, ISBN 3-8100-1811-2, p. 95–96.</ref> Tiam detruiĝis multaj malnovaj libroj stokitaj. En printempo la tuto estis privatigita post kuniro kun la eldonejo ''Cornelsen''. Ĝi gravegis ene de la germanuja librolerneldonejoj. En 1995 oni akiris ankoraŭ la eldonejon ''Kamp-Schulbuchverlag'' kaj eknomiĝis ''Volk und Wissen/Kamp Verlag''. Sidejoj estis en Berlino, [[Munkeno]] kaj [[Mülheim]]. En 2004 iĝis kompleta administra absorbiĝo de ''Cornelsen'' kaj oni translokis la sidejon al [[Wilmersdorf]]. La gamo de la ofertataj lernolibroj estas universala. En 1965 la eldonejo estis premiita per ''Vaterländischer Verdienstorden'' (en oro).<ref>''Berliner Zeitung'', 6.10.1965, p. 4.</ref> Pluraj libroj gajnis la konkurson ''Plej belaj libroj de GDR''. Kelkajn librojn honoris la [[frankfurto ĉe Majno|frankfurta]] fondaĵo ''Stiftung Buĉkunst'' per la titolo ''La plej belaj libroj germanaj''. == Literaturo == * Christoph Links: ''Das Schicksal der DDR-Verlage. Die Privatisierung und ihre Konsequenzen.'' Christoph-Links-Verlag, Berlin 2009. ISBN 978-3-86153-523-2. == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * {{DNB-Portal|1065102135}} * [https://www.cornelsen.de/volk-und-wissen/ hejmpaĝo] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Lernolibroj]] [[Kategorio:Germanaj eldonejoj]] [[Kategorio:Aperis en 1945]] {{kursiva titolo}} qjb0ujqh3n0kb3e3chdcoadfw1pimmj 9363571 9363570 2026-04-30T04:30:47Z Tirolischleioans 254019 /* Notoj */ 9363571 wikitext text/x-wiki [[File:Volk und Wissen Verlag.png|thumb|firmaa emblemo de nun]] [[File:Volk und Wissen Verlag Alt.png|thumb|malnova emblemo]] [[dosiero:Fotothek df roe-neg 0006076 011 Messebesucher am Stand des Verlags Volk und Wissen.jpg|eta|sinprezento okaze de la [[Lepsika librofoiro]] de 1951]] La eldonejo '''Volk und Wissen''' (germane: ''Volk-und-Wissen-Verlag'' - mallongigo VWV) estas [[germanio|germana]] pedagogia eldonejo kiu eldonis ĝis la [[germania reunuiĝo]] kvazaŭ ĉiujn lernolibrojn de [[GDR]]. Aperis ĉe ĝi ekz. la serio ''Mathematische Schülerbücherei''. En la 1991-a jaro transprenis ĝin la eldonejo ''Cornelsen'', kun multaj dungitoj. En 1995 okazis nova kunfandiĝo kun la eldonejo ''Kamp-Verlag''. La ĉefsidejo troviĝas en [[Berlino]] (Mecklenburgische Straße 53). == Historio == Fondiĝis ĉi eldonejo en oktobro 1945 <ref>Ulrich Kuhirt (eld.): ''Kunst der DDR. 1945-1959,'' E. A. Seemann Ver-lag Leipzig, 1982</ref> laŭ iniciato de la Soveta administrado SMAD.<ref>Links (2009), p. 98</ref>. Krom lernolibrojn por ĉiuj orientgermanaj distriktoj ĝi ankaŭ publikigis la fakgazetojn "Kunsterziehung", "Zeitschrift für Lehrer und Jugenderzieher. Die Neue Schule" kaj "Neue Erziehung im Kindergarten". Heinrich Deiters, Wilhelm kaj Erwin Marquardt elpensis en 1947 la serion ''Pädagogische Bibliothek''. Unua lektoro estis inter 1946 kaj 1958 Friedrich Lange, kiu eĉ mem aŭtoris.<ref>I. M. Lange, Horst F. Schötzki: "Die deutsche Revolution von 1848/49 und ihre Vorgeschichte" - ĉe: ''Lehrhefte für den Geschichts-Unterricht in der Oberschule'', 1948, Verlag Volk-und-Wissen, Berlino</ref><ref>I. M. Lange, Horst Schreck: ''Die Zeit trägt einen roten Stern''. Aufbau-Verlag, Berlin, 1960</ref> Grava redaktorino estis ekz. Doris Wetterhahn. En 1951 ekestris la antaŭa edukadministro de la neniigota lando [[Brandenburgo]], Fritz Rücker<ref>Hohendorf, Gerd (eld.): ''Wegbereiter der neuen Schule''. Berlin 1989, ISBN 3-06-212774-0, p. 210–217.</ref><ref> Nicole Zabel: ''Zur Geschichte des Deutschen Pädagogischen Zentralinstituts der DDR'', Chemnitz 2009, p. 71, noto 433</ref> De 1957 la artistan orientiĝon prizorgis la grafikisto Günter Wolff. La eldonejo estis submetita rekte al la ministerio pri edukado. En 1989/90 deĵoris eldoneje 470 uloj, el kiuj la duono responsis pri redaktado. Pli ol po kvin centojn da libroj oni publikigis por jaro. Livereblis daŭre 1.100 verkoj kaj estis presitaj inter 25 kaj 30 milionoj da ekzempleroj. La jara spezo estis de 28 milionoj da (eostgermanaj) markoj. La novaj politikaj cirkonstancoj post [[turniĝo (politike)|aŭtuno 1989]] necesigis forigon de enlibraj komunismaj ideologiaĵoj kio venigis grandan lukron al ĉi eldonejo.<ref>Hans-Werner Fuchs: ''Bildung und Wissenschaft seit der Wende''. 1997, ISBN 3-8100-1811-2, p. 95–96.</ref> Tiam detruiĝis multaj malnovaj libroj stokitaj. En printempo la tuto estis privatigita post kuniro kun la eldonejo ''Cornelsen''. Ĝi gravegis ene de la germanuja librolerneldonejoj. En 1995 oni akiris ankoraŭ la eldonejon ''Kamp-Schulbuchverlag'' kaj eknomiĝis ''Volk und Wissen/Kamp Verlag''. Sidejoj estis en Berlino, [[Munkeno]] kaj [[Mülheim]]. En 2004 iĝis kompleta administra absorbiĝo de ''Cornelsen'' kaj oni translokis la sidejon al [[Wilmersdorf]]. La gamo de la ofertataj lernolibroj estas universala. En 1965 la eldonejo estis premiita per ''Vaterländischer Verdienstorden'' (en oro).<ref>''Berliner Zeitung'', 6.10.1965, p. 4.</ref> Pluraj libroj gajnis la konkurson ''Plej belaj libroj de GDR''. Kelkajn librojn honoris la [[frankfurto ĉe Majno|frankfurta]] fondaĵo ''Stiftung Buĉkunst'' per la titolo ''La plej belaj libroj germanaj''. == Literaturo == * Christoph Links: ''Das Schicksal der DDR-Verlage. Die Privatisierung und ihre Konsequenzen.'' Christoph-Links-Verlag, Berlin 2009. ISBN 978-3-86153-523-2. == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * {{DNB-Portal|1065102135}} * [https://www.cornelsen.de/volk-und-wissen/ hejmpaĝo] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[kategorio:Edukaj eldonejoj]] [[Kategorio:Lernolibroj]] [[Kategorio:Germanaj eldonejoj]] [[Kategorio:Aperis en 1945]] {{kursiva titolo}} 7tqc2ly4197e2ewxm17g9mmi694wbdr 9363574 9363571 2026-04-30T04:32:04Z Tirolischleioans 254019 /* Historio */ 9363574 wikitext text/x-wiki [[File:Volk und Wissen Verlag.png|thumb|firmaa emblemo de nun]] [[File:Volk und Wissen Verlag Alt.png|thumb|malnova emblemo]] [[dosiero:Fotothek df roe-neg 0006076 011 Messebesucher am Stand des Verlags Volk und Wissen.jpg|eta|sinprezento okaze de la [[Lepsika librofoiro]] de 1951]] La eldonejo '''Volk und Wissen''' (germane: ''Volk-und-Wissen-Verlag'' - mallongigo VWV) estas [[germanio|germana]] pedagogia eldonejo kiu eldonis ĝis la [[germania reunuiĝo]] kvazaŭ ĉiujn lernolibrojn de [[GDR]]. Aperis ĉe ĝi ekz. la serio ''Mathematische Schülerbücherei''. En la 1991-a jaro transprenis ĝin la eldonejo ''Cornelsen'', kun multaj dungitoj. En 1995 okazis nova kunfandiĝo kun la eldonejo ''Kamp-Verlag''. La ĉefsidejo troviĝas en [[Berlino]] (Mecklenburgische Straße 53). == Historio == Fondiĝis ĉi eldonejo en oktobro 1945 <ref>Ulrich Kuhirt (eld.): ''Kunst der DDR. 1945-1959,'' E. A. Seemann Ver-lag Leipzig, 1982</ref> laŭ iniciato de la Soveta administrado SMAD.<ref>Links (2009), p. 98</ref>. Krom lernolibrojn por ĉiuj orientgermanaj distriktoj ĝi ankaŭ publikigis la fakgazetojn "Kunsterziehung. Zeitschrift für Lehrer und Jugenderzieher", "Die Neue Schule" kaj "Neue Erziehung im Kindergarten". Heinrich Deiters, Wilhelm kaj Erwin Marquardt elpensis en 1947 la serion ''Pädagogische Bibliothek''. Unua lektoro estis inter 1946 kaj 1958 Friedrich Lange, kiu eĉ mem aŭtoris.<ref>I. M. Lange, Horst F. Schötzki: "Die deutsche Revolution von 1848/49 und ihre Vorgeschichte" - ĉe: ''Lehrhefte für den Geschichts-Unterricht in der Oberschule'', 1948, Verlag Volk-und-Wissen, Berlino</ref><ref>I. M. Lange, Horst Schreck: ''Die Zeit trägt einen roten Stern''. Aufbau-Verlag, Berlin, 1960</ref> Grava redaktorino estis ekz. Doris Wetterhahn. En 1951 ekestris la antaŭa edukadministro de la neniigota lando [[Brandenburgo]], Fritz Rücker<ref>Hohendorf, Gerd (eld.): ''Wegbereiter der neuen Schule''. Berlin 1989, ISBN 3-06-212774-0, p. 210–217.</ref><ref> Nicole Zabel: ''Zur Geschichte des Deutschen Pädagogischen Zentralinstituts der DDR'', Chemnitz 2009, p. 71, noto 433</ref> De 1957 la artistan orientiĝon prizorgis la grafikisto Günter Wolff. La eldonejo estis submetita rekte al la ministerio pri edukado. En 1989/90 deĵoris eldoneje 470 uloj, el kiuj la duono responsis pri redaktado. Pli ol po kvin centojn da libroj oni publikigis por jaro. Livereblis daŭre 1.100 verkoj kaj estis presitaj inter 25 kaj 30 milionoj da ekzempleroj. La jara spezo estis de 28 milionoj da (eostgermanaj) markoj. La novaj politikaj cirkonstancoj post [[turniĝo (politike)|aŭtuno 1989]] necesigis forigon de enlibraj komunismaj ideologiaĵoj kio venigis grandan lukron al ĉi eldonejo.<ref>Hans-Werner Fuchs: ''Bildung und Wissenschaft seit der Wende''. 1997, ISBN 3-8100-1811-2, p. 95–96.</ref> Tiam detruiĝis multaj malnovaj libroj stokitaj. En printempo la tuto estis privatigita post kuniro kun la eldonejo ''Cornelsen''. Ĝi gravegis ene de la germanuja librolerneldonejoj. En 1995 oni akiris ankoraŭ la eldonejon ''Kamp-Schulbuchverlag'' kaj eknomiĝis ''Volk und Wissen/Kamp Verlag''. Sidejoj estis en Berlino, [[Munkeno]] kaj [[Mülheim]]. En 2004 iĝis kompleta administra absorbiĝo de ''Cornelsen'' kaj oni translokis la sidejon al [[Wilmersdorf]]. La gamo de la ofertataj lernolibroj estas universala. En 1965 la eldonejo estis premiita per ''Vaterländischer Verdienstorden'' (en oro).<ref>''Berliner Zeitung'', 6.10.1965, p. 4.</ref> Pluraj libroj gajnis la konkurson ''Plej belaj libroj de GDR''. Kelkajn librojn honoris la [[frankfurto ĉe Majno|frankfurta]] fondaĵo ''Stiftung Buĉkunst'' per la titolo ''La plej belaj libroj germanaj''. == Literaturo == * Christoph Links: ''Das Schicksal der DDR-Verlage. Die Privatisierung und ihre Konsequenzen.'' Christoph-Links-Verlag, Berlin 2009. ISBN 978-3-86153-523-2. == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * {{DNB-Portal|1065102135}} * [https://www.cornelsen.de/volk-und-wissen/ hejmpaĝo] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[kategorio:Edukaj eldonejoj]] [[Kategorio:Lernolibroj]] [[Kategorio:Germanaj eldonejoj]] [[Kategorio:Aperis en 1945]] {{kursiva titolo}} lm4xi8ivat6bo4b40xf4qcr5ayvjepp 0 942674 9363578 2026-04-30T04:53:25Z Crosstor 3176 imunologo 9363578 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Karolo|Károly]] Újhelyi''' [kAroj Ujheji], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Újhelyi Károly''' estis [[Hungario|hungara]] [[kuracisto]], [[imunologo]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM304956/8a033298-42d2-476f-8b59-1fcc7a9c813f/solr/0/24/1/3/authorOrder/ASC hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=977405&date=2026-04-30 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1911|5|1}} en [[Ecser]], li mortis {{mortotago|2000|2|12}}. == Biografio == {{Paĝonomo}} maturiĝis en [[gimnazio]] en [[Budapeŝto]], poste li akiris medicinan diplomon en [[ELTE]] en [[1937]]. Post la diplomo li eklaboris en [[instituto]] pri publika sano, kie li estis ĝis sia emeritiĝo en 1982. Komence li okupiĝis pri [[parazitologio]], ekde 1938 en [[Mándok]] gvidis la stacion kontraŭ [[malario]]. Jaron poste li interesiĝis pri [[vakcino]]j. Inter 1944-1946 la laborejo estis translokita el Budapeŝto al [[Tihany]] pro la dua mondmilito. En 1961 li akiris licencon pri publika sano. Ekde 1981 li laboris en laboratorio pri vakcinoj, inter 1975-1995 li laboris kun [[Erika Lázár]]. Ili kreis vakcinon kontraŭ inflamoj, malfekundecoj kaj trofruaj naskiĝoj. Li ricevis [[premio Kossuth|premion Kossuth]] en 1948, alian premion en 1980, intertempe li kandidatiĝis en 1952 ĉe la [[Hungara Scienca Akademio]]. == Fontoj == * [http://www.oek.hu/oek.web?nid=953&pid=1 biografio hungare kun foto] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ujhelyi Karoly}} [[Kategorio:Hungaraj kuracistoj]] [[Kategorio:Hungaraj imunologoj]] {{Portalstrio|Biografio}} kflzt1d8qe9fvgl8n5248cyprdupopl 1 942675 9363623 2026-04-30T06:29:27Z Sj1mor 12103 /* Uzado kaj ŝablono */ nova sekcio 9363623 wikitext text/x-wiki == Uzado kaj ŝablono == Ekzemple: por la 1-a de januaro 1900, jen la instanco: {{JULGREGDATO|1|1|1900|ligiloj="true"|akuzativo=jes}} [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 06:29, 30 apr. 2026 (UTC) mjn41jjr2q85qj78akfswqqcond9oke 9363629 9363623 2026-04-30T06:34:51Z Sj1mor 12103 /* Uzado kaj ŝablono */ 9363629 wikitext text/x-wiki == Uzado kaj ŝablono JULGREGDATO == Ekzemple: por la 1-a de januaro 1900, jen la instanco: {{JULGREGDATO|1|1|1900|ligiloj="true"|akuzativo=jes}} [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 06:29, 30 apr. 2026 (UTC) 5s2ukys7kaycfgu1o2te83fhvapso8j 9363630 9363629 2026-04-30T06:35:05Z Sj1mor 12103 /* Uzado kaj ŝablono JULGREGDATO */ 9363630 wikitext text/x-wiki == Uzado de ŝablono JULGREGDATO == Ekzemple: por la 1-a de januaro 1900, jen la instanco: {{JULGREGDATO|1|1|1900|ligiloj="true"|akuzativo=jes}} [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 06:29, 30 apr. 2026 (UTC) 441dtkf4h4iqy1pt6dbhqyhe4ivcx50 1 942676 9363627 2026-04-30T06:33:23Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Atentu ke artikola ĝermo devas nepre havi almenaŭ 3 frazojn. ~~~~" 9363627 wikitext text/x-wiki Atentu ke artikola ĝermo devas nepre havi almenaŭ 3 frazojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:33, 30 apr. 2026 (UTC) f5eepne25d67mpcqmjwnl6nyme9zbv7 1 942677 9363628 2026-04-30T06:34:12Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Atentu ke artikola ĝermo devas nepre havi almenaŭ 3 frazojn. Dua foto tute permesatas por iom plenigi spacon... ~~~~" 9363628 wikitext text/x-wiki Atentu ke artikola ĝermo devas nepre havi almenaŭ 3 frazojn. Dua foto tute permesatas por iom plenigi spacon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:34, 30 apr. 2026 (UTC) k06znzdrtxruxm7nhdr4mfuzjmhqkp0 0 942678 9363633 2026-04-30T06:36:38Z Crosstor 3176 ginekologo 9363633 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Gabrielo|Gábor]] [[Mészáros]]''' [mEsAroŝ], laŭ la hungarlingve kutima nomordo kaj kun ĉiuj personaj nomoj '''Mészáros Gábor [[Johano|János]] Kanty''' [jAnoŝ kanti] estis [[Hungario|hungara]] [[ginekologo]], [[dietiko|dietisto]]. Gábor Mészáros<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM65040 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=660429&date=2026-04-30 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1900|5|11}} en [[:en:Zolotyi Potik]] ([[Aŭstrio-Hungario]], [[Galicio]], nun en [[Ukrainio]]), li mortis {{mortotago|1968|11|15}} en [[Miskolc]]. == Biografio == Gábor Mészáros akiris medicinan diplomon en [[ELTE|Scienca Universitato de Budapeŝto]] en [[1922]]. Post la diplomo li praktikadis en farmakologia instituto, inter 1924-1927 en la virina kliniko de [[Budapeŝto]]. Li estis [[asistanto]] inter 1927–1936 en la virina kliniko en [[Szeged]], dum en 1931 lia [[habilitiĝo]] okazis el [[dietiko]]. Li estis hospitalestro en [[Gyula]] (1936-1939) kaj tiam hungara urbo [[Kassa]] (1939-1944). Jam en la paco li havis postenon en la ministerio, inter 1946-1957 li gvidis la ginekologian branĉon en malsanulejo en [[Tata (Hungario)]]. Li multe okupiĝis ankaŭ pri dietika terapio. Li edziĝis en 1933, lia edzino naskis gefilojn. == Elektitaj kontribuoj == * ''Typhus a gyermekágyban''. (1927) * ''Elhízás és fogyókúra a nőknél''. (1935) * ''Lepényi polypus és penicillin''. (1949) * ''Táplálkozástan'' (1954) == Fontoj == * [https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-eletrajzi-lexikon-7428D/m-76AF9/meszaros-gabor-76D99/ biografio hungare kun foto] * [https://www.gyulaihirlap.hu/159317-idoutazas-gyulan--125-evvel-ezelott-szuletett-mesz biografio hungare kun foto] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Meszaros Gabor}} [[Kategorio:Hungaraj ginekologoj]] [[Kategorio:Hungaraj dietistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} gk3027d23zaphxxo0x4uws2wxjvqqtd 9363635 9363633 2026-04-30T06:37:59Z Crosstor 3176 [[Kategorio:Hungaraj obstetrikistoj]] aldonita per [[Vikipedio:VarmaKato|HotCat]] 9363635 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Gabrielo|Gábor]] [[Mészáros]]''' [mEsAroŝ], laŭ la hungarlingve kutima nomordo kaj kun ĉiuj personaj nomoj '''Mészáros Gábor [[Johano|János]] Kanty''' [jAnoŝ kanti] estis [[Hungario|hungara]] [[ginekologo]], [[dietiko|dietisto]]. Gábor Mészáros<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM65040 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=660429&date=2026-04-30 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1900|5|11}} en [[:en:Zolotyi Potik]] ([[Aŭstrio-Hungario]], [[Galicio]], nun en [[Ukrainio]]), li mortis {{mortotago|1968|11|15}} en [[Miskolc]]. == Biografio == Gábor Mészáros akiris medicinan diplomon en [[ELTE|Scienca Universitato de Budapeŝto]] en [[1922]]. Post la diplomo li praktikadis en farmakologia instituto, inter 1924-1927 en la virina kliniko de [[Budapeŝto]]. Li estis [[asistanto]] inter 1927–1936 en la virina kliniko en [[Szeged]], dum en 1931 lia [[habilitiĝo]] okazis el [[dietiko]]. Li estis hospitalestro en [[Gyula]] (1936-1939) kaj tiam hungara urbo [[Kassa]] (1939-1944). Jam en la paco li havis postenon en la ministerio, inter 1946-1957 li gvidis la ginekologian branĉon en malsanulejo en [[Tata (Hungario)]]. Li multe okupiĝis ankaŭ pri dietika terapio. Li edziĝis en 1933, lia edzino naskis gefilojn. == Elektitaj kontribuoj == * ''Typhus a gyermekágyban''. (1927) * ''Elhízás és fogyókúra a nőknél''. (1935) * ''Lepényi polypus és penicillin''. (1949) * ''Táplálkozástan'' (1954) == Fontoj == * [https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-eletrajzi-lexikon-7428D/m-76AF9/meszaros-gabor-76D99/ biografio hungare kun foto] * [https://www.gyulaihirlap.hu/159317-idoutazas-gyulan--125-evvel-ezelott-szuletett-mesz biografio hungare kun foto] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Meszaros Gabor}} [[Kategorio:Hungaraj ginekologoj]] [[Kategorio:Hungaraj dietistoj]] [[Kategorio:Hungaraj obstetrikistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} 9p4mp7eeg2dkinxit1n322uyfwarz7q 9363636 9363635 2026-04-30T06:39:03Z Crosstor 3176 9363636 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Gabrielo|Gábor]] [[Mészáros]]''' [mEsAroŝ], laŭ la hungarlingve kutima nomordo kaj kun ĉiuj personaj nomoj '''Mészáros Gábor [[Johano|János]] Kanty''' [jAnoŝ kanti] estis [[Hungario|hungara]] [[ginekologo]], [[obstetrikisto]], [[dietiko|dietisto]]. Gábor Mészáros<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM65040 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=660429&date=2026-04-30 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1900|5|11}} en [[:en:Zolotyi Potik]] ([[Aŭstrio-Hungario]], [[Galicio]], nun en [[Ukrainio]]), li mortis {{mortotago|1968|11|15}} en [[Miskolc]]. == Biografio == Gábor Mészáros akiris medicinan diplomon en [[ELTE|Scienca Universitato de Budapeŝto]] en [[1922]]. Post la diplomo li praktikadis en farmakologia instituto, inter 1924-1927 en la virina kliniko de [[Budapeŝto]]. Li estis [[asistanto]] inter 1927–1936 en la virina kliniko en [[Szeged]], dum en 1931 lia [[habilitiĝo]] okazis el [[dietiko]]. Li estis hospitalestro en [[Gyula]] (1936-1939) kaj tiam hungara urbo [[Kassa]] (1939-1944). Jam en la paco li havis postenon en la ministerio, inter 1946-1957 li gvidis la ginekologian branĉon en malsanulejo en [[Tata (Hungario)]]. Li multe okupiĝis ankaŭ pri dietika terapio. Li edziĝis en 1933, lia edzino naskis gefilojn. == Elektitaj kontribuoj == * ''Typhus a gyermekágyban''. (1927) * ''Elhízás és fogyókúra a nőknél''. (1935) * ''Lepényi polypus és penicillin''. (1949) * ''Táplálkozástan'' (1954) == Fontoj == * [https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-eletrajzi-lexikon-7428D/m-76AF9/meszaros-gabor-76D99/ biografio hungare kun foto] * [https://www.gyulaihirlap.hu/159317-idoutazas-gyulan--125-evvel-ezelott-szuletett-mesz biografio hungare kun foto] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Meszaros Gabor}} [[Kategorio:Hungaraj ginekologoj]] [[Kategorio:Hungaraj dietistoj]] [[Kategorio:Hungaraj obstetrikistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} dhjttrc6evyfdqma5mniv2bh82fs7vf 0 942679 9363646 2026-04-30T06:48:52Z HaleBopp 52251 Kreado de Okrabrusta todotirano 9363646 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Okrabrusta todotirano |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Hemitriccus mirandae.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Hemitriccus]]'' |specio = '''''H. mirandae''''' - '''okrabrusta<br>todotirano''' |statuso = VU |dunomo = ''Hemitriccus mirandae'' |dunomo aŭtoritato = ([[Snethlage, HMMEE]], 1925) |mapo de vivoteritorioj = Hemitriccus mirandae map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = Unutipa |sinonimo = *''Todirostrum mirandae'' (pranomo) *''Idioptilon mirandae'' |vikispecio = |komunejo = }} La '''okrabrusta todotirano'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Hemitriccus mirandae]]'') estas [[unutipa]] [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi troviĝas en nordeosta [[Brazilo]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 30-an de apr. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Hemitriccus]]'' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> ****''Hemitriccus mirandae'' <small>([[Snethlage, HMMEE]], 1925)</small> - okrabrusta todotirano {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Hemitriccus'' estas kunmetaĵo el la [[antikvaj grekaj]] ''ἡμι-'' (''hemi'' = "duona") kaj ''τρικκος'' (''trikos'' el ''θρίξ, τριχός'' (''triks, trikos'' = "haro"), kiu indikas nekonata birdeto kun vibrisoj). En ornitologio, la radiko ''triccus'' ofte estas uzata por konstrui genrajn nomojn el tiranedoj. Ĉikaze, tiu genra nomo estis donita ĉar tiuj tiranedoj estas malgrandaj<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/bbttyr2/cur/introduction Birds of the World], Buff-breasted Tody-Tyrant.</ref>. La [[specia epiteto]] ''mirandae'' estis donita omaĝe al la brazila [[iktiologo]] [[Alípio de Miranda Ribeiro]] (1874-1939)<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La okrabrusta todotirano troviĝas loke en nordeosta [[Brazilo]] sur izolitaj krestoj de norda [[Cearao]], [[Paraibo]], [[Pernambuko]] kaj [[Alagoaso]]. Ĝi vivas en duonhumidaj ebenaĵaj arbaroj kaj arbustaj duarangaj arbaroj. Ĝi troveblas ekskluzive laŭlonge de deklivoj de izolitaj arbarkovritaj krestoj, je 600–1000 m.<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] k45v4esnb6rto7ng3npbloi81jpze37 9363657 9363646 2026-04-30T06:56:58Z HaleBopp 52251 Tajperaro 9363657 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Okrabrusta todotirano |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Hemitriccus mirandae.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Hemitriccus]]'' |specio = '''''H. mirandae''''' - '''okrabrusta<br>todotirano''' |statuso = VU |dunomo = ''Hemitriccus mirandae'' |dunomo aŭtoritato = ([[Snethlage, HMMEE]], 1925) |mapo de vivoteritorioj = Hemitriccus mirandae map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = Unutipa |sinonimo = *''Todirostrum mirandae'' (pranomo) *''Idioptilon mirandae'' |vikispecio = |komunejo = }} La '''okrabrusta todotirano'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Hemitriccus mirandae]]'') estas [[unutipa]] [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi troviĝas en nordeosta [[Brazilo]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 30-an de apr. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Hemitriccus]]'' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> ****''Hemitriccus mirandae'' <small>([[Snethlage, HMMEE]], 1925)</small> - okrabrusta todotirano {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Hemitriccus'' estas kunmetaĵo el la [[antikvaj grekaj]] ''ἡμι-'' (''hemi'' = "duona") kaj ''τρικκος'' (''trikos'' el ''θρίξ, τριχός'' (''triks, trikos'' = "haro"), kiu indikas nekonata birdeto kun vibrisoj). En ornitologio, la radiko ''triccus'' ofte estas uzata por konstrui genrajn nomojn el tiranedoj. Ĉikaze, tiu genra nomo estis donita ĉar tiuj tiranedoj estas malgrandaj<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/bbttyr2/cur/introduction Birds of the World], Buff-breasted Tody-Tyrant.</ref>. La [[specia epiteto]] ''mirandae'' estis donita omaĝe al la brazila [[iktiologo]] [[Alípio de Miranda Ribeiro]] (1874-1939)<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La okrabrusta todotirano troviĝas loke en nordeosta [[Brazilo]] sur izolitaj krestoj de norda [[Cearao]], [[Paraibo]], [[Pernambuko]] kaj [[Alagoaso]]. Ĝi vivas en duonhumidaj ebenaĵaj arbaroj kaj arbustaj duarangaj arbaroj. Ĝi troveblas ekskluzive laŭlonge de deklivoj de izolitaj arbarkovritaj krestoj, je 600–1000 m.<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] pyx5otqimq54g4vmjb0n2wdf6n6j358 0 942680 9363647 2026-04-30T06:49:13Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Okrabrusta todotirano 9363647 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Okrabrusta todotirano]] 5lbnzookx0pl98cg6xhue1jz9qhp579 0 942681 9363661 2026-04-30T07:07:23Z HaleBopp 52251 Kreado de Sanktakatarina todotirano 9363661 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Sanktakatarina todotirano |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Hemitriccus kaempferi - vinicius s domingues - 299348575.jpeg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Sankta Katarino (Brazilo)]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Hemitriccus]]'' |specio = '''''H. kaempferi''''' - '''sanktakatarina<br>todotirano''' |statuso = VU |dunomo = ''Hemitriccus kaempferi'' |dunomo aŭtoritato = ([[Zimmer, JT]], 1953) |mapo de vivoteritorioj = Hemitriccus kaempferi map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = Unutipa |sinonimo = *''Idioptilon mirandae kaempferi'' (pranomo) *''Idioptilon kaempferi'' |vikispecio = |komunejo = }} La '''sanktakatarina todotirano'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Hemitriccus kaempferi]]'') estas [[unutipa]] [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi troviĝas en sudeosta [[Brazilo]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 30-an de apr. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Hemitriccus]]'' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> ****''Hemitriccus kaempferi'' <small>([[Zimmer, JT]], 1953)</small> - sanktakatarina todotirano {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Hemitriccus'' estas kunmetaĵo el la [[antikvaj grekaj]] ''ἡμι-'' (''hemi'' = "duona") kaj ''τρικκος'' (''trikos'' el ''θρίξ, τριχός'' (''triks, trikos'' = "haro"), kiu indikas nekonata birdeto kun vibrisoj). En ornitologio, la radiko ''triccus'' ofte estas uzata por konstrui genrajn nomojn el tiranedoj. Ĉikaze, tiu genra nomo estis donita ĉar tiuj tiranedoj estas malgrandaj<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/kattyr1/cur/introduction Birds of the World], Kaempfer's Tody-Tyrant.</ref>. La [[specia epiteto]] ''kaempferi'' estis donita omaĝe al Emil Kaempfer (1889-1953), germana kolektanto en Brazilo de 1926 ĝis 1931 kaj kiu kolektis la [[holotipo]]n<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La sanktakatarina todotirano troviĝas en sudeosta [[Brazilo]], en sudeosta [[Parano]] kaj nordeosta [[Sankta Katarino (Brazilo)|Sankta Katarino]]. Ĝi vivas en ebenaĵaj tropikaj ĉiamverdaj arbaroj kaj arbustaj duarangaj kreskaĵoj, ofte proksime al riveroj, de marnivelo ĝis 150 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] 6soql2ybm12du91e5b78dush7ssbq4r 0 942682 9363662 2026-04-30T07:07:51Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Sanktakatarina todotirano 9363662 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Sanktakatarina todotirano]] hj3c15f8vqdq5v1kyv59moetahbmm6w 0 942683 9363669 2026-04-30T07:17:21Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Arnoldo de Winkelried Bertoni 9363669 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Arnoldo de Winkelried Bertoni]] oux33p94wuri0308pyfj37r5p2q3lgr 0 942684 9363707 2026-04-30T09:10:54Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1334195036|Viktor Shklovsky]]" 9363707 wikitext text/x-wiki * [http://asymptotejournal.com/article.php?cat=Nonfiction&id=11&curr_index=4 Eltiraĵo el ''Arkoŝnuro'' en ''Asymptote''] * [http://www.forward.com/articles/12055/ La Formalisto de la Formalisto: Pri Viktor Ŝklovskij de Joshua Cohen] * [http://www.dalkeyarchive.com/reading-viktor-shklovsky-with-a-little-bit-about-jonathan-franzen/ Legante Viktor Ŝklovskij kun iom da informo pri Jonathan Franzen de Martin Riker, ''Kunteksto'' #13] * [https://warwick.ac.uk/fac/arts/english/currentstudents/undergraduate/modules/fulllist/first/en122/lecturelist-2015-16-2/shklovsky.pdf Eltiraĵo el la eseo "Arto kiel Tekniko" (Alternativa traduko de "Iskusstvo kak priyom")] * [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/SHKLOVSKI_VIKTOR_BORISOVICH.html Biografio en "Энциклопедия Кругосвет" (rusa)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911013447/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/SHKLOVSKI_VIKTOR_BORISOVICH.html|date=11 September 2010}} * [http://www.davidbordwell.net/essays/shklovsky.php "Monumento al Scienca Eraro" de Ŝklovskij], traduko havebla rete ĉe la retejo de David Bordwell . * [http://www.ijors.net/issue6_1_2017/pdf/__www.ijors.net_issue6_1_2017_article_2_francis.pdf La debato inter Trockij kaj Ŝklovskij: Formalismo kontraŭ Marksismo] . ''Internacia Revuo de Rusaj Studoj'' 6 (januaro 2017): 15–27. * [https://vimeo.com/154703239 Viktor Ŝklovskij kaj Roman Jacobson. Vivo kiel Romano] dokumenta filmo de Vladimir Nepevnij [[Kategorio:Sovetiaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Rusiaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Sovetiaj scenaristoj]] [[Kategorio:Rusiaj militistoj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Homoj de la Rusia enlanda milito]] [[Kategorio:Studentaro de la Sankt-Peterburga Ŝtata Universitato]] [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] [[Kategorio:Rusiaj judoj]] 3z3e4v9fzr0waoal687tx3dbo51k6pf 9363708 9363707 2026-04-30T09:11:48Z Sj1mor 12103 9363708 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} x == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://asymptotejournal.com/article.php?cat=Nonfiction&id=11&curr_index=4 Eltiraĵo el ''Arkoŝnuro'' en ''Asymptote''] * [http://www.forward.com/articles/12055/ La Formalisto de la Formalisto: Pri Viktor Ŝklovskij de Joshua Cohen] * [http://www.dalkeyarchive.com/reading-viktor-shklovsky-with-a-little-bit-about-jonathan-franzen/ Legante Viktor Ŝklovskij kun iom da informo pri Jonathan Franzen de Martin Riker, ''Kunteksto'' #13] * [https://warwick.ac.uk/fac/arts/english/currentstudents/undergraduate/modules/fulllist/first/en122/lecturelist-2015-16-2/shklovsky.pdf Eltiraĵo el la eseo "Arto kiel Tekniko" (Alternativa traduko de "Iskusstvo kak priyom")] * [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/SHKLOVSKI_VIKTOR_BORISOVICH.html Biografio en "Энциклопедия Кругосвет" (rusa)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911013447/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/SHKLOVSKI_VIKTOR_BORISOVICH.html|date=11 September 2010}} * [http://www.davidbordwell.net/essays/shklovsky.php "Monumento al Scienca Eraro" de Ŝklovskij], traduko havebla rete ĉe la retejo de David Bordwell . * [http://www.ijors.net/issue6_1_2017/pdf/__www.ijors.net_issue6_1_2017_article_2_francis.pdf La debato inter Trockij kaj Ŝklovskij: Formalismo kontraŭ Marksismo] . ''Internacia Revuo de Rusaj Studoj'' 6 (januaro 2017): 15–27. * [https://vimeo.com/154703239 Viktor Ŝklovskij kaj Roman Jacobson. Vivo kiel Romano] dokumenta filmo de Vladimir Nepevnij {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ŝklovskij, Viktor Borisoviĉ}} [[Kategorio:Sovetiaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Rusiaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Sovetiaj scenaristoj]] [[Kategorio:Rusiaj militistoj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Homoj de la Rusia enlanda milito]] [[Kategorio:Studentaro de la Sankt-Peterburga Ŝtata Universitato]] [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] [[Kategorio:Rusiaj judoj]] iq000nwunvkrrpnivpztzand2wjuu6v 9363709 9363708 2026-04-30T09:11:59Z Sj1mor 12103 Sj1mor movis paĝon [[Viktor Borisoviĉ Ŝklovskij]] al [[Viktor Ŝklovskij]] 9363708 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} x == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://asymptotejournal.com/article.php?cat=Nonfiction&id=11&curr_index=4 Eltiraĵo el ''Arkoŝnuro'' en ''Asymptote''] * [http://www.forward.com/articles/12055/ La Formalisto de la Formalisto: Pri Viktor Ŝklovskij de Joshua Cohen] * [http://www.dalkeyarchive.com/reading-viktor-shklovsky-with-a-little-bit-about-jonathan-franzen/ Legante Viktor Ŝklovskij kun iom da informo pri Jonathan Franzen de Martin Riker, ''Kunteksto'' #13] * [https://warwick.ac.uk/fac/arts/english/currentstudents/undergraduate/modules/fulllist/first/en122/lecturelist-2015-16-2/shklovsky.pdf Eltiraĵo el la eseo "Arto kiel Tekniko" (Alternativa traduko de "Iskusstvo kak priyom")] * [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/SHKLOVSKI_VIKTOR_BORISOVICH.html Biografio en "Энциклопедия Кругосвет" (rusa)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911013447/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/SHKLOVSKI_VIKTOR_BORISOVICH.html|date=11 September 2010}} * [http://www.davidbordwell.net/essays/shklovsky.php "Monumento al Scienca Eraro" de Ŝklovskij], traduko havebla rete ĉe la retejo de David Bordwell . * [http://www.ijors.net/issue6_1_2017/pdf/__www.ijors.net_issue6_1_2017_article_2_francis.pdf La debato inter Trockij kaj Ŝklovskij: Formalismo kontraŭ Marksismo] . ''Internacia Revuo de Rusaj Studoj'' 6 (januaro 2017): 15–27. * [https://vimeo.com/154703239 Viktor Ŝklovskij kaj Roman Jacobson. Vivo kiel Romano] dokumenta filmo de Vladimir Nepevnij {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ŝklovskij, Viktor Borisoviĉ}} [[Kategorio:Sovetiaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Rusiaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Sovetiaj scenaristoj]] [[Kategorio:Rusiaj militistoj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Homoj de la Rusia enlanda milito]] [[Kategorio:Studentaro de la Sankt-Peterburga Ŝtata Universitato]] [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] [[Kategorio:Rusiaj judoj]] iq000nwunvkrrpnivpztzand2wjuu6v 9363729 9363709 2026-04-30T09:47:30Z Sj1mor 12103 9363729 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Viktor Borisoviĉ ŜKLOVSKIJ''' ({{lang-ru|Виктор Борисович Шкловский}}; naskiĝis {{JULGREGDATO|24|1|1893|akuzativo=jes}} en [[Sankt-Peterburgo]]; mortis la 5-an de decembro 1984 en [[Moskvo]]) estis sovetia (rusa) literaturkritikisto, verkisto kaj lingvisto. Ŝklovskij estis frua adepto de rusa [[futurismo]] kaj estas unu el la plej elstaraj figuroj de rusa [[formalismo]]. Li enkondukis bazajn konceptojn de formalisma teorio, artaĵojn de tradicia karaktero kaj aron da teknikoj uzitaj pri la sama aŭtoro. Li estis produktiva verkisto kaj verkis [[Historia romano|historiajn romanojn]], filmkritikon kaj recenzojn pri [[Lev Tolstoj]], [[Fjodor Dostojevskij]] kaj [[Vladimir Majakovskij]]. Li ankaŭ estis unu el la fruaj teoriuloj de tio, kio estas konata kiel Rusa Formalismo. La verko de Ŝklovskij instigis rusan formalismon rigardi literaturan agadon kiel integritan parton de socia praktiko, ideo kiu fariĝis signifa por la verko de [[Miĥail Baĥtin]] kaj la rusaj kaj [[praga skolo]] de [[semiotiko]]. == Vivo == Li studis klasikan filologion en sia hejmurbo Sankt-Peterburgo. Dum la [[Unua Mondmilito]], li volontulis por la [[Rusa Armeo]] kaj fine fariĝis stir-instruisto por malpezaj kirasitaj unuoj en Sankt-Peterburgo, kiel priskribite en liaj memuaroj, "Сентиментальное путешествие. Воспоминания" ( ''Sentimentalnoie puteshéstvie. Vospominaniya'' ; Sentimentala Vojaĝo. Memuaroj). En 1916, li estis unu el la kunfondintoj de OPOJAZ (Общество изучения поэтического языка – Societo por la studado de poezia lingvo), unu el la du grupoj, kiuj evoluigis la kritikajn teoriojn kaj teknikojn de Rusa Formalismo kun la Moskva lingva cirklo. Li partoprenis en la [[Februara revolucio|Februara]] [[Februara revolucio|revolucio]] de 1917. Li estis poste sendita de la Rusa Provizora Registaro kiel Vickomisaro al la Sudokcidenta Fronto, kie li estis vundita kaj ricevis medalon pro kuraĝo. Post tio, li estis Vickomisaro de la Rusa Ekspedicia Trupo en [[Persio]]. Ŝklovskij revenis al [[Petrogrado]] komence de 1918, post la [[Oktobra Revolucio]], kaj aliĝis al la Socialistaj Revoluciuloj (SR). Kiam la bolŝevika gazetaro akuzis la SR-ojn pri "kontraŭrevoluciaj agadoj" komence de 1922 kaj la unuaj SR-gvidantoj estis arestitaj, Ŝklovskij kaŝiĝis. En marto 1922, li fuĝis al [[Finnlando]] trans la frostan [[Balta Maro|Baltan Maron]], lasante sian edzinon malantaŭe. Liaj spertoj dum la revoluciaj kaj civitmilitaj jaroj estas la temo de lia aŭtobiografio, ''Sentimentala Vojaĝo'', kiu finiĝas per lia alveno en Berlino. Ŝklovskij loĝis en Berlino de aprilo 1922 ĝis junio 1923. Tie li partoprenis multajn eventojn de rusaj elmigrintoj kaj publikigis siajn proprajn librojn, inkluzive de ''Zoo, aŭ Leteroj ne pri amo'' (''Zoo ili pisma ne o liubvi''), publikigita en multaj lingvoj kaj lia plej granda literatura sukceso. La volumo enhavas lian korespondadon en Berlino kun [[Elsa Triolet]] el Moskvo, al kiu li enamiĝis sed kiu malakceptis lin. La trideka kaj lasta letero, tamen, estis adresita al la Centra Plenuma Komitato de Sovetunio en Moskvo, en kiu Ŝklovskij petis permeson reveni. Post kiam [[Maksim Gorkij]] kaj Vladimir Majakovskij defendis Ŝklovskij-on antaŭ la sovetaj aŭtoritatoj, li revenis al Moskvo. Li fariĝis unu el la ĉefaj teoriuloj de literaturo kaj filmo, sed en 1930, dum la lukto de la partio kontraŭ modernismaj fluoj en arto kaj literaturo, li devis kritiki sian engaĝiĝon al eksperimentaj verkoj kiel "sciencan eraron". Dum la Stalin-epoko, li povis publikigi tre malmulte. En 1934, li estis unu el la (plejparte anonimaj) aŭtoroj de antologio redaktita de Maksim Gorkij pri la konstruado de la [[Blankmara-Balta kanalo]] fare de Gulagaj malliberuloj (''Kanal imeni Stalina'' - ''La Stalin-Kanalo''; la verko estis denove malpermesita en 1937). Ŝklovskij estis unu el la unuaj seriozaj filmverkistoj. En 1923, kolekto de liaj eseoj kaj artikoloj pri kino estis publikigita (Literaturo kaj Kinematografio, unua angla eldono 2008). Li estis proksima amiko de reĝisoro [[Sergej Ejzenŝtejn]] kaj publikigis ampleksan kritikan takson de lia vivo kaj verko ( Moskvo 1976). Nur post la [[Degelo (Sovetunio)|degelo]] post la morto de [[Stalin]] en 1953 li denove estis agnoskita kiel literatura teoriulo. Sed li tenis distancon de verkistoj, kiuj komencis oferti singardan kritikon de la reĝimo. Nek li subskribis iujn ajn el la sensaciismaj internaciaj alvokoj por verkistoj celitaj de la partio ekde la fino de la 1950-aj jaroj pluen, de [[Boris Pasternak]], Veniamin Kaverin, Andrei Sinjavskij, Juli Daniel kaj [[Aleksandr Solĵenicin]]. De la 1920-aj jaroj ĝis bone en la 1970-aj jaroj, Ŝklovskij laboris kiel scenaristo por multaj sovetiaj filmoj. == Pensado == Ŝklovskij kreis la terminon ''ostranenie'' (остранение),<ref>{{Cite book|last=Benedetti|first=Carla|url=https://books.google.com/books?id=O7Aj5x6hX08C&pg=PA118|title=The Empty Cage: Inquiry into the Mysterious Disappearance of the Author|date=2005|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-4145-5|language=en}}</ref> aŭ fremdiĝo en literaturo, kiun li klarigis, interalie, en sia eseo "''Arto kiel'' ''metodo''" aŭ ''tekniko'' <ref name="Shklovsky1917">Viktor Shklovsky (1917) [http://www.vahidnab.com/defam.htm ''Art as Technique''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091205211412/http://www.vahidnab.com/defam.htm|date=5 December 2009}}</ref> : Ĉiutaga parolo estas aŭtomatigita; homoj rekonas vortojn sen senti ilin. Literaturo malfaciligas la procezon de kompreno kaj tiel revivigas sensacion. Ampleksa koncepto, kiun Ŝklovskij kaj Jurij Tinjanov evoluigis el ĉi tiu modelo, estis tiu de literatura evoluo. Ŝklovskij konceptis literaturon kiel [[Arto|arton]] celantan ŝanĝi la percepton de homo pri la ĉirkaŭa mondo. Anstataŭ la kutima percepto de la reala mondo, kiu estas aŭtomata kaj rapida percepto, sen iu ajn arta emocio, literaturo devus kaŭzi pli malrapidan, malfruan, pripenseman percepton. La rimedo por atingi ĉi tiun efikon estas [[malfamiliarigo|fremdiĝo]]-malfamiliarigo. Fremdiĝo igas nin vidi aferojn alimaniere ol ni kutimis. Fremdiĝo povas esti kreita per diversaj rimedoj, kiel ekzemple ŝanĝi la vidpunkton, uzi severajn vortojn aŭ rompi la mondon en partojn. Ŝklovskij perceptis la artan formon kiel la ĉefan elementon en literaturo, kaj la fikcian mondon reprezentitan kiel sekundaran elementon. Literaturaj efikoj, laŭ Ŝklovskij, devus esti emfazitaj: la arta trompo devus esti senigita je la "realisma" kamuflaĵo de la fikcia mondo. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * malfamiliarigo ([[d:Q2336124]]) == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://asymptotejournal.com/article.php?cat=Nonfiction&id=11&curr_index=4 Eltiraĵo el ''Arkoŝnuro'' en ''Asymptote''] * [http://www.forward.com/articles/12055/ La Formalisto de la Formalisto: Pri Viktor Ŝklovskij de Joshua Cohen] * [http://www.dalkeyarchive.com/reading-viktor-shklovsky-with-a-little-bit-about-jonathan-franzen/ Legante Viktor Ŝklovskij kun iom da informo pri Jonathan Franzen de Martin Riker, ''Kunteksto'' #13] * [https://warwick.ac.uk/fac/arts/english/currentstudents/undergraduate/modules/fulllist/first/en122/lecturelist-2015-16-2/shklovsky.pdf Eltiraĵo el la eseo "Arto kiel Tekniko" (Alternativa traduko de "Iskusstvo kak priyom")] * [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/SHKLOVSKI_VIKTOR_BORISOVICH.html Biografio en "Энциклопедия Кругосвет" (rusa)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911013447/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/SHKLOVSKI_VIKTOR_BORISOVICH.html|date=11 September 2010}} * [http://www.davidbordwell.net/essays/shklovsky.php "Monumento al Scienca Eraro" de Ŝklovskij], traduko havebla rete ĉe la retejo de David Bordwell. * [http://www.ijors.net/issue6_1_2017/pdf/__www.ijors.net_issue6_1_2017_article_2_francis.pdf La debato inter Trockij kaj Ŝklovskij: Formalismo kontraŭ Marksismo]. ''Internacia Revuo de Rusaj Studoj'' 6 (januaro 2017): 15–27. * [https://vimeo.com/154703239 Viktor Ŝklovskij kaj Roman Jacobson. Vivo kiel Romano] dokumenta filmo de Vladimir Nepevnij {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ŝklovskij, Viktor Borisoviĉ}} [[Kategorio:Sovetiaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Rusiaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Sovetiaj scenaristoj]] [[Kategorio:Rusiaj militistoj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Homoj de la Rusia enlanda milito]] [[Kategorio:Studentaro de la Sankt-Peterburga Ŝtata Universitato]] [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] [[Kategorio:Rusiaj judoj]] 6sqng0xuheagp0f860yq9p20t2imfm1 9363732 9363729 2026-04-30T09:50:25Z Sj1mor 12103 9363732 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Viktor Borisoviĉ ŜKLOVSKIJ''' ({{lang-ru|Виктор Борисович Шкловский}}; naskiĝis {{JULGREGDATO|24|1|1893|akuzativo=jes}} en [[Sankt-Peterburgo]]; mortis la 5-an de decembro 1984 en [[Moskvo]]) estis sovetia (rusa) literaturkritikisto, verkisto kaj lingvisto. Ŝklovskij estis frua adepto de rusa [[futurismo]] kaj estas unu el la plej elstaraj figuroj de rusa [[formalismo]]. La verkado de Ŝklovskij instigis rusan formalismon rigardi literaturan agadon kiel integritan parton de socia praktiko, ideo kiu fariĝis signifa por la verko de [[Miĥail Baĥtin]] kaj la rusaj kaj [[praga skolo]] de [[semiotiko]]. Eble li estas plej fama por enkonduki bazajn konceptojn de formalisma teorio, artaĵojn de tradicia karaktero kaj aron da teknikoj uzitaj pri la sama aŭtoro. Li estis produktiva verkisto kaj verkis [[Historia romano|historiajn romanojn]], filmkritikon kaj recenzojn pri [[Lev Tolstoj]], [[Fjodor Dostojevskij]] kaj [[Vladimir Majakovskij]]. Li ankaŭ estis unu el la fruaj teoriuloj de tio, kio estas konata kiel Rusa Formalismo. == Vivo == Li studis klasikan filologion en sia hejmurbo Sankt-Peterburgo. Dum la [[Unua Mondmilito]], li volontulis por la [[Rusa Armeo]] kaj fine fariĝis stir-instruisto por malpezaj kirasitaj unuoj en Sankt-Peterburgo, kiel priskribite en liaj memuaroj, "Сентиментальное путешествие. Воспоминания" ( ''Sentimentalnoie puteshéstvie. Vospominaniya'' ; Sentimentala Vojaĝo. Memuaroj). En 1916, li estis unu el la kunfondintoj de OPOJAZ (Общество изучения поэтического языка – Societo por la studado de poezia lingvo), unu el la du grupoj, kiuj evoluigis la kritikajn teoriojn kaj teknikojn de Rusa Formalismo kun la Moskva lingva cirklo. Li partoprenis en la [[Februara revolucio|Februara]] [[Februara revolucio|revolucio]] de 1917. Li estis poste sendita de la Rusa Provizora Registaro kiel Vickomisaro al la Sudokcidenta Fronto, kie li estis vundita kaj ricevis medalon pro kuraĝo. Post tio, li estis Vickomisaro de la Rusa Ekspedicia Trupo en [[Persio]]. Ŝklovskij revenis al [[Petrogrado]] komence de 1918, post la [[Oktobra Revolucio]], kaj aliĝis al la Socialistaj Revoluciuloj (SR). Kiam la bolŝevika gazetaro akuzis la SR-ojn pri "kontraŭrevoluciaj agadoj" komence de 1922 kaj la unuaj SR-gvidantoj estis arestitaj, Ŝklovskij kaŝiĝis. En marto 1922, li fuĝis al [[Finnlando]] trans la frostan [[Balta Maro|Baltan Maron]], lasante sian edzinon malantaŭe. Liaj spertoj dum la revoluciaj kaj civitmilitaj jaroj estas la temo de lia aŭtobiografio, ''Sentimentala Vojaĝo'', kiu finiĝas per lia alveno en Berlino. Ŝklovskij loĝis en Berlino de aprilo 1922 ĝis junio 1923. Tie li partoprenis multajn eventojn de rusaj elmigrintoj kaj publikigis siajn proprajn librojn, inkluzive de ''Zoo, aŭ Leteroj ne pri amo'' (''Zoo ili pisma ne o liubvi''), publikigita en multaj lingvoj kaj lia plej granda literatura sukceso. La volumo enhavas lian korespondadon en Berlino kun [[Elsa Triolet]] el Moskvo, al kiu li enamiĝis sed kiu malakceptis lin. La trideka kaj lasta letero, tamen, estis adresita al la Centra Plenuma Komitato de Sovetunio en Moskvo, en kiu Ŝklovskij petis permeson reveni. Post kiam [[Maksim Gorkij]] kaj Vladimir Majakovskij defendis Ŝklovskij-on antaŭ la sovetaj aŭtoritatoj, li revenis al Moskvo. Li fariĝis unu el la ĉefaj teoriuloj de literaturo kaj filmo, sed en 1930, dum la lukto de la partio kontraŭ modernismaj fluoj en arto kaj literaturo, li devis kritiki sian engaĝiĝon al eksperimentaj verkoj kiel "sciencan eraron". Dum la Stalin-epoko, li povis publikigi tre malmulte. En 1934, li estis unu el la (plejparte anonimaj) aŭtoroj de antologio redaktita de Maksim Gorkij pri la konstruado de la [[Blankmara-Balta kanalo]] fare de Gulagaj malliberuloj (''Kanal imeni Stalina'' - ''La Stalin-Kanalo''; la verko estis denove malpermesita en 1937). Ŝklovskij estis unu el la unuaj seriozaj filmverkistoj. En 1923, kolekto de liaj eseoj kaj artikoloj pri kino estis publikigita (Literaturo kaj Kinematografio, unua angla eldono 2008). Li estis proksima amiko de reĝisoro [[Sergej Ejzenŝtejn]] kaj publikigis ampleksan kritikan takson de lia vivo kaj verko ( Moskvo 1976). Nur post la [[Degelo (Sovetunio)|degelo]] post la morto de [[Stalin]] en 1953 li denove estis agnoskita kiel literatura teoriulo. Sed li tenis distancon de verkistoj, kiuj komencis oferti singardan kritikon de la reĝimo. Nek li subskribis iujn ajn el la sensaciismaj internaciaj alvokoj por verkistoj celitaj de la partio ekde la fino de la 1950-aj jaroj pluen, de [[Boris Pasternak]], Veniamin Kaverin, Andrei Sinjavskij, Juli Daniel kaj [[Aleksandr Solĵenicin]]. De la 1920-aj jaroj ĝis bone en la 1970-aj jaroj, Ŝklovskij laboris kiel scenaristo por multaj sovetiaj filmoj. == Pensado == Ŝklovskij kreis la terminon ''ostranenie'' (остранение),<ref>{{Cite book|last=Benedetti|first=Carla|url=https://books.google.com/books?id=O7Aj5x6hX08C&pg=PA118|title=The Empty Cage: Inquiry into the Mysterious Disappearance of the Author|date=2005|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-4145-5|language=en}}</ref> aŭ fremdiĝo en literaturo, kiun li klarigis, interalie, en sia eseo "''Arto kiel'' ''metodo''" aŭ ''tekniko'' <ref name="Shklovsky1917">Viktor Shklovsky (1917) [http://www.vahidnab.com/defam.htm ''Art as Technique''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091205211412/http://www.vahidnab.com/defam.htm|date=5 December 2009}}</ref> : Ĉiutaga parolo estas aŭtomatigita; homoj rekonas vortojn sen senti ilin. Literaturo malfaciligas la procezon de kompreno kaj tiel revivigas sensacion. Ampleksa koncepto, kiun Ŝklovskij kaj Jurij Tinjanov evoluigis el ĉi tiu modelo, estis tiu de literatura evoluo. Ŝklovskij konceptis literaturon kiel [[Arto|arton]] celantan ŝanĝi la percepton de homo pri la ĉirkaŭa mondo. Anstataŭ la kutima percepto de la reala mondo, kiu estas aŭtomata kaj rapida percepto, sen iu ajn arta emocio, literaturo devus kaŭzi pli malrapidan, malfruan, pripenseman percepton. La rimedo por atingi ĉi tiun efikon estas fremdiĝo (aŭ malfamiliarigo). Fremdiĝo igas nin vidi aferojn alimaniere ol ni kutimis. Fremdiĝo povas esti kreita per diversaj rimedoj, kiel ekzemple ŝanĝi la vidpunkton, uzi severajn vortojn aŭ rompi la mondon en partojn. Ŝklovskij perceptis la artan formon kiel la ĉefan elementon en literaturo, kaj la fikcian mondon reprezentitan kiel sekundaran elementon. Literaturaj efikoj, laŭ Ŝklovskij, devus esti emfazitaj: la arta trompo devus esti senigita je la "realisma" kamuflaĵo de la fikcia mondo. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * malfamiliarigo ([[d:Q2336124]]) == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://asymptotejournal.com/article.php?cat=Nonfiction&id=11&curr_index=4 Eltiraĵo el ''Arkoŝnuro'' en ''Asymptote''] * [http://www.forward.com/articles/12055/ La Formalisto de la Formalisto: Pri Viktor Ŝklovskij de Joshua Cohen] * [http://www.dalkeyarchive.com/reading-viktor-shklovsky-with-a-little-bit-about-jonathan-franzen/ Legante Viktor Ŝklovskij kun iom da informo pri Jonathan Franzen de Martin Riker, ''Kunteksto'' #13] * [https://warwick.ac.uk/fac/arts/english/currentstudents/undergraduate/modules/fulllist/first/en122/lecturelist-2015-16-2/shklovsky.pdf Eltiraĵo el la eseo "Arto kiel Tekniko" (Alternativa traduko de "Iskusstvo kak priyom")] * [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/SHKLOVSKI_VIKTOR_BORISOVICH.html Biografio en "Энциклопедия Кругосвет" (rusa)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911013447/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/SHKLOVSKI_VIKTOR_BORISOVICH.html|date=11 September 2010}} * [http://www.davidbordwell.net/essays/shklovsky.php "Monumento al Scienca Eraro" de Ŝklovskij], traduko havebla rete ĉe la retejo de David Bordwell. * [http://www.ijors.net/issue6_1_2017/pdf/__www.ijors.net_issue6_1_2017_article_2_francis.pdf La debato inter Trockij kaj Ŝklovskij: Formalismo kontraŭ Marksismo]. ''Internacia Revuo de Rusaj Studoj'' 6 (januaro 2017): 15–27. * [https://vimeo.com/154703239 Viktor Ŝklovskij kaj Roman Jacobson. Vivo kiel romano] dokumenta filmo de Vladimir Nepevnij {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ŝklovskij, Viktor Borisoviĉ}} [[Kategorio:Sovetiaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Rusiaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Sovetiaj scenaristoj]] [[Kategorio:Rusiaj militistoj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Homoj de la Rusia enlanda milito]] [[Kategorio:Studentaro de la Sankt-Peterburga Ŝtata Universitato]] [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] [[Kategorio:Rusiaj judoj]] 6t1q2sp0xcq7j683l8u2ivvprnj9mic 9363744 9363732 2026-04-30T10:06:00Z Sj1mor 12103 9363744 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Viktor Borisoviĉ ŜKLOVSKIJ''' ({{lang-ru|Виктор Борисович Шкловский}}; naskiĝis {{JULGREGDATO|24|1|1893|akuzativo=jes}} en [[Sankt-Peterburgo]]; mortis la 5-an de decembro 1984 en [[Moskvo]]) estis sovetia (rusa) literaturkritikisto, verkisto kaj lingvisto. Ŝklovskij estis frua adepto de rusa [[futurismo]] kaj estas unu el la plej elstaraj figuroj de rusa [[formalismo]]. La verkado de Ŝklovskij instigis rusan formalismon rigardi literaturan agadon kiel integritan parton de socia praktiko, ideo kiu fariĝis signifa por la verko de [[Miĥail Baĥtin]] kaj la rusaj kaj [[praga skolo]] de [[semiotiko]]. Eble li estas plej fama por enkonduki bazajn konceptojn de formalisma teorio, artaĵojn de tradicia karaktero kaj aron da teknikoj uzitaj pri la sama aŭtoro. Li estis produktiva verkisto kaj verkis [[Historia romano|historiajn romanojn]], filmkritikon kaj recenzojn pri [[Lev Tolstoj]], [[Fjodor Dostojevskij]] kaj [[Vladimir Majakovskij]]. Li ankaŭ estis unu el la fruaj teoriuloj de tio, kio estas konata kiel Rusa Formalismo. == Vivo == Li studis klasikan filologion en sia hejmurbo Sankt-Peterburgo. Dum la [[Unua Mondmilito]], li volontulis por la [[Rusa Armeo]] kaj fine fariĝis stir-instruisto por malpezaj kirasitaj unuoj en Sankt-Peterburgo, kiel priskribite en liaj memuaroj, "Сентиментальное путешествие. Воспоминания" ( ''Sentimentalnoie puteshéstvie. Vospominaniya'' ; Sentimentala Vojaĝo. Memuaroj). En 1916, li estis unu el la kunfondintoj de OPOJAZ (Общество изучения поэтического языка – Societo por la studado de poezia lingvo), unu el la du grupoj, kiuj evoluigis la kritikajn teoriojn kaj teknikojn de Rusa Formalismo kun la Moskva lingva cirklo. Li partoprenis en la [[Februara revolucio|Februara]] [[Februara revolucio|revolucio]] de 1917. Li estis poste sendita de la Rusa Provizora Registaro kiel Vickomisaro al la Sudokcidenta Fronto, kie li estis vundita kaj ricevis medalon pro kuraĝo. Post tio, li estis Vickomisaro de la Rusa Ekspedicia Trupo en [[Persio]]. Ŝklovskij revenis al [[Petrogrado]] komence de 1918, post la [[Oktobra Revolucio]], kaj aliĝis al la Socialistaj Revoluciuloj (SR). Kiam la bolŝevika gazetaro akuzis la SR-ojn pri "kontraŭrevoluciaj agadoj" komence de 1922 kaj la unuaj SR-gvidantoj estis arestitaj, Ŝklovskij kaŝiĝis. En marto 1922, li fuĝis al [[Finnlando]] trans la frostan [[Balta Maro|Baltan Maron]], lasante sian edzinon malantaŭe. Liaj spertoj dum la revoluciaj kaj civitmilitaj jaroj estas la temo de lia aŭtobiografio, ''Sentimentala Vojaĝo'', kiu finiĝas per lia alveno en Berlino. Ŝklovskij loĝis en Berlino de aprilo 1922 ĝis junio 1923. Tie li partoprenis multajn eventojn de rusaj elmigrintoj kaj publikigis siajn proprajn librojn, inkluzive de ''Zoo, aŭ Leteroj ne pri amo'' (''Zoo ili pisma ne o liubvi''), publikigita en multaj lingvoj kaj lia plej granda literatura sukceso. La volumo enhavas lian korespondadon en Berlino kun [[Elsa Triolet]] el Moskvo, al kiu li enamiĝis sed kiu malakceptis lin. La trideka kaj lasta letero, tamen, estis adresita al la Centra Plenuma Komitato de Sovetunio en Moskvo, en kiu Ŝklovskij petis permeson reveni. Post kiam [[Maksim Gorkij]] kaj Vladimir Majakovskij defendis Ŝklovskij-on antaŭ la sovetaj aŭtoritatoj, li revenis al Moskvo. Li fariĝis unu el la ĉefaj teoriuloj de literaturo kaj filmo, sed en 1930, dum la lukto de la partio kontraŭ modernismaj fluoj en arto kaj literaturo, li devis kritiki sian engaĝiĝon al eksperimentaj verkoj kiel "sciencan eraron". Dum la Stalin-epoko, li povis publikigi tre malmulte. En 1934, li estis unu el la (plejparte anonimaj) aŭtoroj de antologio redaktita de Maksim Gorkij pri la konstruado de la [[Blankmara-Balta kanalo]] fare de Gulagaj malliberuloj (''Kanal imeni Stalina'' - ''La Stalin-Kanalo''; la verko estis denove malpermesita en 1937). Ŝklovskij estis unu el la unuaj seriozaj filmverkistoj. En 1923, kolekto de liaj eseoj kaj artikoloj pri kino estis publikigita (Literaturo kaj Kinematografio, unua angla eldono 2008). Li estis proksima amiko de reĝisoro [[Sergej Ejzenŝtejn]] kaj publikigis ampleksan kritikan takson de lia vivo kaj verko ( Moskvo 1976). Nur post la [[Degelo (Sovetunio)|degelo]] post la morto de [[Stalin]] en 1953 li denove estis agnoskita kiel literatura teoriulo. Sed li tenis distancon de verkistoj, kiuj komencis oferti singardan kritikon de la reĝimo. Nek li subskribis iujn ajn el la sensaciismaj internaciaj alvokoj por verkistoj celitaj de la partio ekde la fino de la 1950-aj jaroj pluen, de [[Boris Pasternak]], Veniamin Kaverin, Andrei Sinjavskij, Juli Daniel kaj [[Aleksandr Solĵenicin]]. De la 1920-aj jaroj ĝis bone en la 1970-aj jaroj, Ŝklovskij laboris kiel scenaristo por multaj sovetiaj filmoj. == Pensado == Ŝklovskij kreis la terminon ''ostranenie'' (остранение),<ref>{{Cite book|last=Benedetti|first=Carla|url=https://books.google.com/books?id=O7Aj5x6hX08C&pg=PA118|title=The Empty Cage: Inquiry into the Mysterious Disappearance of the Author|date=2005|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-4145-5|language=en}}</ref> aŭ fremdiĝo en literaturo, kiun li klarigis, interalie, en sia eseo "''Arto kiel'' ''metodo''" aŭ ''tekniko'' <ref name="Shklovsky1917">Viktor Shklovsky (1917) [http://www.vahidnab.com/defam.htm ''Art as Technique''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091205211412/http://www.vahidnab.com/defam.htm|date=5 December 2009}}</ref> : Ĉiutaga parolo estas aŭtomatigita; homoj rekonas vortojn sen senti ilin. Literaturo malfaciligas la procezon de kompreno kaj tiel revivigas sensacion. Ampleksa koncepto, kiun Ŝklovskij kaj Jurij Tinjanov evoluigis el ĉi tiu modelo, estis tiu de literatura evoluo. Ŝklovskij konceptis literaturon kiel [[Arto|arton]] celantan ŝanĝi la percepton de homo pri la ĉirkaŭa mondo. Anstataŭ la kutima percepto de la reala mondo, kiu estas aŭtomata kaj rapida percepto, sen iu ajn arta emocio, literaturo devus kaŭzi pli malrapidan, malfruan, pripenseman percepton. La rimedo por atingi ĉi tiun efikon estas fremdiĝo (aŭ malfamiliarigo). Fremdiĝo igas nin vidi aferojn alimaniere ol ni kutimis. Fremdiĝo povas esti kreita per diversaj rimedoj, kiel ekzemple ŝanĝi la vidpunkton, uzi severajn vortojn aŭ rompi la mondon en partojn. Ŝklovskij perceptis la artan formon kiel la ĉefan elementon en literaturo, kaj la fikcian mondon reprezentitan kiel sekundaran elementon. Literaturaj efikoj, laŭ Ŝklovskij, devus esti emfazitaj: la arta trompo devus esti senigita je la "realisma" kamuflaĵo de la fikcia mondo. == Filmaro (elekto) == * ''[[Jevrei na zemle]]'' * ''[[Prostitutka]]'' * ''[[Krilja ĥolopa]]'' * ''[[Tretja Meŝĉanskaja]]'' * ''[[Po zakonu]]'' == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * malfamiliarigo ([[d:Q2336124]]) == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://asymptotejournal.com/article.php?cat=Nonfiction&id=11&curr_index=4 Eltiraĵo el ''Arkoŝnuro'' en ''Asymptote''] * [http://www.forward.com/articles/12055/ La Formalisto de la Formalisto: Pri Viktor Ŝklovskij de Joshua Cohen] * [http://www.dalkeyarchive.com/reading-viktor-shklovsky-with-a-little-bit-about-jonathan-franzen/ Legante Viktor Ŝklovskij kun iom da informo pri Jonathan Franzen de Martin Riker, ''Kunteksto'' #13] * [https://warwick.ac.uk/fac/arts/english/currentstudents/undergraduate/modules/fulllist/first/en122/lecturelist-2015-16-2/shklovsky.pdf Eltiraĵo el la eseo "Arto kiel Tekniko" (Alternativa traduko de "Iskusstvo kak priyom")] * [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/SHKLOVSKI_VIKTOR_BORISOVICH.html Biografio en "Энциклопедия Кругосвет" (rusa)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911013447/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/SHKLOVSKI_VIKTOR_BORISOVICH.html|date=11 September 2010}} * [http://www.davidbordwell.net/essays/shklovsky.php "Monumento al Scienca Eraro" de Ŝklovskij], traduko havebla rete ĉe la retejo de David Bordwell. * [http://www.ijors.net/issue6_1_2017/pdf/__www.ijors.net_issue6_1_2017_article_2_francis.pdf La debato inter Trockij kaj Ŝklovskij: Formalismo kontraŭ Marksismo]. ''Internacia Revuo de Rusaj Studoj'' 6 (januaro 2017): 15–27. * [https://vimeo.com/154703239 Viktor Ŝklovskij kaj Roman Jacobson. Vivo kiel romano] dokumenta filmo de Vladimir Nepevnij {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ŝklovskij, Viktor Borisoviĉ}} [[Kategorio:Sovetiaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Rusiaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Sovetiaj scenaristoj]] [[Kategorio:Rusiaj militistoj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Homoj de la Rusia enlanda milito]] [[Kategorio:Studentaro de la Sankt-Peterburga Ŝtata Universitato]] [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] [[Kategorio:Rusiaj judoj]] 4mpz4fla5p0kb1xp27par1kbl75cvl6 0 942685 9363710 2026-04-30T09:11:59Z Sj1mor 12103 Sj1mor movis paĝon [[Viktor Borisoviĉ Ŝklovskij]] al [[Viktor Ŝklovskij]] 9363710 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Viktor Ŝklovskij]] j6dq3kdf5nzl9dgdt1yklajur5oufei 0 942686 9363712 2026-04-30T09:19:17Z Crosstor 3176 ceramikisto 9363712 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Gabrielo|Gábor]] [[Mészáros]]''' [mEsAroŝ], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Mészáros Gábor''' estis [[Hungario|hungara]] [[ceramikisto]], [[instruisto]]. Lia [[edzino]] estis [[Ilda Fodor]], lia [[pseŭdonimo]] estis ''Mészy'' [mEsi]. [[Dosiero:.jpg|eta|{{centre|{{paĝonomo}}}}]] {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM56575 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=711427&date=2026-04-30 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1958|12|6}} en [[Békés (urbo)]], li mortis {{mortotago|2013|7|18}} (laŭ [[Vikidatumoj]] {{mortotago|2013|6|18}}) en [[Nyíregyháza]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} maturiĝis en arta [[mezlernejo]] en [[Szeged]], poste li akiris ceramikan diplomon en [[Arta Universitato Moholy-Nagy|Industriarta Altlernejo de Budapeŝto]] en [[1983]]. Liaj majstroj estis [[Árpád Csekovszky]] kaj [[Imre Schrammel]]. Inter 1987–1998 li instruis en arta mezlernejo en Nyíregyháza, ekde 2010 en mezlernejo de [[Baja]]. Li edziĝis en 1971. Li ricevis [[premio]]jn inter 1948-1998. == Elektitaj kontribuoj == * == Fontoj == * [https://web.archive.org/web/20240204132350/https://www.uni-miskolc.hu/Galeria/lilla/m%E9sz%E1ros/szerzo.htm membiografio hungare kun foto] * [https://www.szon.hu/nyiregyhaza-hirei/2013/07/elhunyt-a-keramikusmuvesz-a-volt-nyiregyhazi-tanar biografio hungare] * [https://web.archive.org/web/20240204132352/https://artportal.hu/lexikon-muvesz/meszaros-gabor-1958-keramikus-1609/ biografio hungare] * [https://www.fotomedia.hu/index.php?option=com_content&view=article&id=14961:elhunyt-meszaros-gabor-meszy&catid=1:hirek&Itemid=2 biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Meszaros Gabor}} [[Kategorio:Hungaraj oj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} n59x9lekyp6y2bkvgnyw2c7s47csoy9 9363746 9363712 2026-04-30T10:06:25Z Crosstor 3176 9363746 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Gabrielo|Gábor]] [[Mészáros]]''' [mEsAroŝ], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Mészáros Gábor''' estis [[Hungario|hungara]] [[ceramikisto]], [[instruisto]]. Lia [[edzino]] estis [[Ilda Fodor]], lia [[pseŭdonimo]] estis ''Mészy'' [mEsi]. [[Dosiero:Saturn by Gábor Mészáros, Kossuth Square, 2017 Nyíregyháza.jpg|eta|{{centre|Szaturnusz fare de Gábor Mészáros}}]] {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM56575 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=711427&date=2026-04-30 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1958|12|6}} en [[Békés (urbo)]], li mortis {{mortotago|2013|7|18}} (laŭ [[Vikidatumoj]] {{mortotago|2013|6|18}}) en [[Nyíregyháza]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} maturiĝis en arta [[mezlernejo]] en [[Szeged]], poste li akiris ceramikan diplomon en [[Arta Universitato Moholy-Nagy|Industriarta Altlernejo de Budapeŝto]] en [[1983]]. Liaj majstroj estis [[Árpád Csekovszky]] kaj [[Imre Schrammel]]. Inter 1987–1998 li instruis en arta mezlernejo en Nyíregyháza, ekde 2010 en mezlernejo de [[Baja]]. En la 1990-aj jaroj li partoprenis en pluraj ceramikistaj renkontiĝoj. Lia edzino same estis ceramikisto. Li ricevis [[premio]]jn en 1990 kaj 1994. == Elektitaj artaĵoj == * ''Szaturnusz'' (1994) * ''Plasztikus falburkolat és csobogó'' (2003) * ''Szent Flórián'' (2004) * ''Kavicsasszony'' (2010) == Fontoj == * [https://web.archive.org/web/20240204132350/https://www.uni-miskolc.hu/Galeria/lilla/m%E9sz%E1ros/szerzo.htm membiografio hungare kun foto] * [https://www.szon.hu/nyiregyhaza-hirei/2013/07/elhunyt-a-keramikusmuvesz-a-volt-nyiregyhazi-tanar biografio hungare] * [https://web.archive.org/web/20240204132352/https://artportal.hu/lexikon-muvesz/meszaros-gabor-1958-keramikus-1609/ biografio hungare] * [https://www.fotomedia.hu/index.php?option=com_content&view=article&id=14961:elhunyt-meszaros-gabor-meszy&catid=1:hirek&Itemid=2 biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Meszaros Gabor}} [[Kategorio:Hungaraj ceramikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj instruistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} f3n7qbrrfxxbpo9e25apy25pxpaxt3k 9363769 9363746 2026-04-30T10:41:30Z Crosstor 3176 /* Elektitaj artaĵoj */ 9363769 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Gabrielo|Gábor]] [[Mészáros]]''' [mEsAroŝ], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Mészáros Gábor''' estis [[Hungario|hungara]] [[ceramikisto]], [[instruisto]]. Lia [[edzino]] estis [[Ilda Fodor]], lia [[pseŭdonimo]] estis ''Mészy'' [mEsi]. [[Dosiero:Saturn by Gábor Mészáros, Kossuth Square, 2017 Nyíregyháza.jpg|eta|{{centre|Szaturnusz fare de Gábor Mészáros}}]] {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM56575 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=711427&date=2026-04-30 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1958|12|6}} en [[Békés (urbo)]], li mortis {{mortotago|2013|7|18}} (laŭ [[Vikidatumoj]] {{mortotago|2013|6|18}}) en [[Nyíregyháza]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} maturiĝis en arta [[mezlernejo]] en [[Szeged]], poste li akiris ceramikan diplomon en [[Arta Universitato Moholy-Nagy|Industriarta Altlernejo de Budapeŝto]] en [[1983]]. Liaj majstroj estis [[Árpád Csekovszky]] kaj [[Imre Schrammel]]. Inter 1987–1998 li instruis en arta mezlernejo en Nyíregyháza, ekde 2010 en mezlernejo de [[Baja]]. En la 1990-aj jaroj li partoprenis en pluraj ceramikistaj renkontiĝoj. Lia edzino same estis ceramikisto. Li ricevis [[premio]]jn en 1990 kaj 1994. == Elektitaj artaĵoj == * ''Szaturnusz'' (1994) * ''Plasztikus falburkolat és csobogó'' (2003) * ''Szent Flórián'' (2004) * ''Kavicsasszony'' (2010) == Elektitaj solaj ekspozicioj == * 1990 [[Sátoraljaújhely]], Nyíregyháza, Békés, [[Makó]] * 1994 Nyíregyháza, Szeged, [[Budapeŝto]] * 1997 [[Miskolc]], [[Tokaj]], Budapeŝto == Elektitaj grupaj ekspozicioj == * 1986 [[Sofio]] * 1987, 1994 [[Prago]] * 1993, 1996 Budapeŝto * 1996 Nyíregyháza, [[Szolnok]], [[Zalaegerszeg]] == Fontoj == * [https://web.archive.org/web/20240204132350/https://www.uni-miskolc.hu/Galeria/lilla/m%E9sz%E1ros/szerzo.htm membiografio hungare kun foto] * [https://www.szon.hu/nyiregyhaza-hirei/2013/07/elhunyt-a-keramikusmuvesz-a-volt-nyiregyhazi-tanar biografio hungare] * [https://web.archive.org/web/20240204132352/https://artportal.hu/lexikon-muvesz/meszaros-gabor-1958-keramikus-1609/ biografio hungare] * [https://www.fotomedia.hu/index.php?option=com_content&view=article&id=14961:elhunyt-meszaros-gabor-meszy&catid=1:hirek&Itemid=2 biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Meszaros Gabor}} [[Kategorio:Hungaraj ceramikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj instruistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} fcgqsc5rn7aufaz6mt4lbyh84t4tqra 9363771 9363769 2026-04-30T10:44:19Z Crosstor 3176 bildo 9363771 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Gabrielo|Gábor]] [[Mészáros]]''' [mEsAroŝ], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Mészáros Gábor''' estis [[Hungario|hungara]] [[ceramikisto]], [[instruisto]]. Lia [[edzino]] estis [[Ilda Fodor]], lia [[pseŭdonimo]] estis ''Mészy'' [mEsi]. [[Dosiero:Saturn by Gábor Mészáros, Kossuth Square, 2017 Nyíregyháza.jpg|eta|{{centre|Szaturnusz fare de Gábor Mészáros}}]] [[Dosiero:Jupiter by Gábor Mészáros, Kossuth Square, 2017 Nyíregyháza.jpg|eta|{{centre|Jupiter fare de Gábor Mészáros}}]] {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM56575 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=711427&date=2026-04-30 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1958|12|6}} en [[Békés (urbo)]], li mortis {{mortotago|2013|7|18}} (laŭ [[Vikidatumoj]] {{mortotago|2013|6|18}}) en [[Nyíregyháza]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} maturiĝis en arta [[mezlernejo]] en [[Szeged]], poste li akiris ceramikan diplomon en [[Arta Universitato Moholy-Nagy|Industriarta Altlernejo de Budapeŝto]] en [[1983]]. Liaj majstroj estis [[Árpád Csekovszky]] kaj [[Imre Schrammel]]. Inter 1987–1998 li instruis en arta mezlernejo en Nyíregyháza, ekde 2010 en mezlernejo de [[Baja]]. En la 1990-aj jaroj li partoprenis en pluraj ceramikistaj renkontiĝoj. Lia edzino same estis ceramikisto. Li ricevis [[premio]]jn en 1990 kaj 1994. == Elektitaj artaĵoj == * ''Szaturnusz'' (1994) * ''Plasztikus falburkolat és csobogó'' (2003) * ''Szent Flórián'' (2004) * ''Kavicsasszony'' (2010) == Elektitaj solaj ekspozicioj == * 1990 [[Sátoraljaújhely]], Nyíregyháza, Békés, [[Makó]] * 1994 Nyíregyháza, Szeged, [[Budapeŝto]] * 1997 [[Miskolc]], [[Tokaj]], Budapeŝto == Elektitaj grupaj ekspozicioj == * 1986 [[Sofio]] * 1987, 1994 [[Prago]] * 1993, 1996 Budapeŝto * 1996 Nyíregyháza, [[Szolnok]], [[Zalaegerszeg]] == Fontoj == * [https://web.archive.org/web/20240204132350/https://www.uni-miskolc.hu/Galeria/lilla/m%E9sz%E1ros/szerzo.htm membiografio hungare kun foto] * [https://www.szon.hu/nyiregyhaza-hirei/2013/07/elhunyt-a-keramikusmuvesz-a-volt-nyiregyhazi-tanar biografio hungare] * [https://web.archive.org/web/20240204132352/https://artportal.hu/lexikon-muvesz/meszaros-gabor-1958-keramikus-1609/ biografio hungare] * [https://www.fotomedia.hu/index.php?option=com_content&view=article&id=14961:elhunyt-meszaros-gabor-meszy&catid=1:hirek&Itemid=2 biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Meszaros Gabor}} [[Kategorio:Hungaraj ceramikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj instruistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} jfdo60k780trw2knksj5uuhidadvf4v 0 942687 9363716 2026-04-30T09:30:16Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Forkvosta nimfokolibro |koloro = pink |dosiero = Thalurania furcata -near Amazonia Lodge, Manu National Park, Peru-8.jpg |priskribo de dosiero = Masklo en [[Nacia Parko Manuo]], [[Peruo]] |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Thalurania furcata Fork-tailed Woodnymph.JPG |priskribo de dosiero2 = Ino ĉe Alta Floresta, [[Mato-Groso]], Brazilo |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Ch..." 9363716 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Forkvosta nimfokolibro |koloro = pink |dosiero = Thalurania furcata -near Amazonia Lodge, Manu National Park, Peru-8.jpg |priskribo de dosiero = Masklo en [[Nacia Parko Manuo]], [[Peruo]] |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Thalurania furcata Fork-tailed Woodnymph.JPG |priskribo de dosiero2 = Ino ĉe Alta Floresta, [[Mato-Groso]], Brazilo |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thalurania]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1848 |specio = '''Forkvosta nimfokolibro''' ''T. furcata'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Fork-tailed Woodnymph ''Thalurania furcata'' |volume=2016 |article-number=e.T22687399A93149797 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687399A93149797.en |access-date=27a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Thalurania furcata'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Thalurania furcata'' |komunejo = ''Thalurania furcata'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Thalurania furcata map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Forkvosta nimfokolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thalurania furcata'' (laŭ kio ankaŭ '''Forkvosta kolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvar specioj en la genro ''[[Thalurania]]''. Ĝi troviĝas en ĉiu kontinenta lando de [[Sudameriko]] escepte en [[Ĉilio]] kaj [[Urugvajo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== The fork-tailed woodnymph was [[Species description|formally described]] in 1788 by the German naturalist [[Johann Friedrich Gmelin]] in his revised and expanded edition of [[Carl Linnaeus]]'s ''[[Systema Naturae]]''. He placed it with all the other hummingbirds in the [[genus]] ''[[Streamertail|Trochilus]]'' and coined the [[binomial nomenclature|binomial name]] ''Trochilus furcatus''.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | pages=486–487 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897086 }}</ref> The fork-tailed woodnymph is now placed with three other woodnymphs in the genus ''[[Thalurania]]'' that was introduced in 1848 by the English ornithologist [[John Gould]].<ref>{{ cite journal | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1848 | title=Drafts for a new arrangement of the Trochilidae | journal=Proceedings of the Zoological Society of London | volume=Part 16 | issue=180 | pages=11–14 [13] | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/12861849 }}</ref><ref name=IOC12.2/> The genus name combines the [[Ancient Greek]] ''thalos'' meaning "child" with ''ouranos'' meaning "heaven". The specific epithet ''furcata'' is from [[Medieval Latin]] ''furcatus'' meaning "forked".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n383/mode/1up 383], [https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n166/mode/1up 166]}}</ref> Thirteen subspecies of fork-tailed woodnymph are recognised:<ref name=IOC12.2/> * ''T. f. refulgens'' <small>[[John Gould|Gould]], 1853</small> * ''T. f. furcata'' <small>(Gmelin, JF, 1788)</small> * ''T. f. fissilis'' <small>[[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Ernst Hartert|Hartert, E]], 1902</small> * ''T. f. orenocensis'' <small>[[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1921</small> * ''T. f. nigrofasciata'' <small>(Gould, 1846)</small> * ''T. f. viridipectus'' <small>Gould, 1848</small> * ''T. f. jelskii'' <small>[[Władysław Taczanowski|Taczanowski]], 1874</small> * ''T. f. simoni'' <small>Hellmayr, 1906</small> * ''T. f. balzani'' <small>[[Eugène Simon|Simon]], 1896</small> * ''T. f. furcatoides'' <small>Gould, 1861</small> * ''T. f. boliviana'' <small>[[Adolphe Boucard|Boucard]], 1894</small> * ''T. f. baeri'' <small>Hellmayr, 1907</small> * ''T. f. eriphile'' <small>([[René Lesson|Lesson, R]], 1832)</small> In the early 20th century some authors treated subspecies ''nigrofasciata'', ''jelskii'', ''simoni'', ''balzalni'', and ''eriphile'' (with ''baeri'' included) as separate species. Others have treated what are now the [[crowned woodnymph]] (''T. colombica'') and [[Mexican woodnymph]] (''Eupherusa ridgwayi'') as [[conspecific]] with the fork-tailed. In addition, a few additional subspecies have been proposed but all have proved to be hybrids of this species and others.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, and K. J. Zimmer. Version 24 July 2022. A classification of the bird species of South America. American Ornithological Society. https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm retrieved July 24, 2022</ref><ref name=FTWO-BOW>Stiles, F.G., G. M. Kirwan, and P. F. D. Boesman (2020). Fork-tailed Woodnymph (''Thalurania furcata''), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.fotwoo1.01 retrieved August 27, 2022</ref> <gallery mode = packed heights = 160px> Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male Rio Napo.jpg|male ''T. f. viridipectus'', Ecuador Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male in flight Sumaco.jpg|male ''T. f. viridipectus'', Ecuador Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male in flight Sumaco 2.jpg|male ''T. f. viridipectus'', Ecuador </gallery> ==Aspekto== Fork-tailed woodnymph males are {{convert|9.5|to|12.9|cm|in|sigfig=2|abbr=on}} long and weigh {{convert|3.6|to|6|g|oz|abbr=on}}. Females are {{convert|8|to|10.7|cm|in|sigfig=2|abbr=on}} long and weigh {{convert|3|to|5|g|oz|sigfig=2|abbr=on}}. Both sexes of all subspecies have a straight, black, medium-length bill. Adult males of the [[nominate subspecies]] have mostly dark bronzy green upperparts, dark dusky bronze crown and nape, and a violet band across the upper back. Their throat is glittering green, the belly violet, and the undertail [[Covert feather|coverts]] dark steely blue with dull white edges. Their tail is forked and blue-black. The nominate adult female has bright green upperparts with a duller and more bronze crown. Its underparts are pale gray. The tail is green near the base and the rest steely blue-black with white tips on the outer three pairs of feathers. Juvenile males are dull bronze-green above and dusky bronze-green below. Juvenile females are more bronzy green above than the adult and some feathers have buffy fringes.<ref name=FTWO-BOW/> Subspecies ''T. f. refulgens'' and ''T. f. orenocensis'' are essentially like the nominate. ''T. f. fissilis'' males have solid blue undertail coverts. ''T. f. nigrofasciata'' males have golden-green upperparts, a band of black between the extensive green throat and the violet belly, and a gap in the violet band on the upper back. The male ''T. f. viridipectus'' also has a large green [[Gorget (bird)|gorget]] with a narrow black band between it and the belly. ''T. f. jelskii''{{apostrophe}}s lower throat and breast have a blue tinge and an incomplete black band. The male ''T. f. balzani'' has a green crown and pure white undertail coverts. ''T. f. furcatoides'' males are somewhat larger than the nominate and have a blackish crown. ''T. f. boliviana'' males have a relatively small green gorget and sometimes some small black patches where others have a band. ''T. f. simoni'' is very like ''balzani'' but with a dark stripe in the center of the vent area and undertail coverts. Males of ''T. f. baeri'' and ''T. f. eriphile'' have glittering green foreheads and blackish crowns. Females of the different subspecies differ mainly in the darkness of their gray underparts and sometimes the undertail coverts; their crowns and upperparts differ much like those of the respective males.<ref name=FTWO-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== The subspecies of fork-tailed woodnymph are found thus"<ref name=IOC12.2/><ref name=FTWO-BOW/> * ''T. f. refulgens'', [[Paria Peninsula]] and Sierra de Cumaná of northeastern Venezuela * ''T. f. furcata'', from extreme eastern Venezuela through [[the Guianas]] to northeast Brazil north of the Amazon * ''T. f. fissilis'', southeastern Venezuela, extreme western Guyana, and [[Roraima]] in northern Brazil * ''T. f. orenocensis'', upper [[Orinoco]] basin of southern Venezuela * ''T. f. nigrofasciata'', Colombia's [[Guainía Department]], southern Venezuela's [[Amazonas (Venezuelan state)|Amazonas state]], and the upper [[Rio Negro (Amazon)|Rio Negro]] in northwestern Brazil * ''T. f. viridipectus'', eastern Colombia, eastern Ecuador, and northeastern Peru * ''T. f. jelskii'', eastern Peru and adjoining western Brazil * ''T. f. simoni'', south of the Amazon in extreme eastern Peru and western Brazil * ''T. f. balzani'', north-central Brazil south of the Amazon east to the [[Tapajós|Rio Tapajós]] * ''T. f. furcatoides'', eastern Brazil south of the Amazon east of the Tapajós * ''T. f. boliviana'', southeastern Peru through east-central Bolivia into [[Santa Cruz Department (Bolivia)|Santa Cruz Department]] * ''T. f. baeri'', northeastern and central Brazil to southern Bolivia and northwestern and north-central Argentina * ''T. f. eriphile'', southeastern Brazil from [[Bahia]] south into Paraguay and northeastern Argentina's [[Misiones Province]] The fork-tailed woodnymph inhabits a variety of landscapes within [[Amazonia]]. It is found in ''[[Terra firma forest|terra firme]]'' and ''[[Várzea forest|várzea]]'' forests, especially their edges and gaps; mature [[secondary forest]]; and semi-open areas such as plantations and gardens. It is thought to also inhabit some scrublands but data are lacking. In elevation it ranges from sea level to about {{convert|2000|m|ft|abbr=on}}<ref name=FTWO-BOW/><ref name=Fogden>{{cite book | last1 =Fogden | first1 =Michael | last2 =Taylor | first2 =Marianne | last3 =Williamson | first3 =Sheri L. | title = Hummingbirds: A Life-size Guide to Every Species | publisher = HarperCollins| date =2014 | location =New York | pages = |isbn =978-0-06-228064-0 }}</ref> ==Kutimaro== ===Movoj=== The fork-tailed woodnymph's movements are not known in detail. It is assumed to be mostly sedentary. However, it apparently makes local movements to follow flowering events and the populations in the Andean foothills might make elevational movements.<ref name=FTWO-BOW/> ===Manĝado=== The fork-tailed woodnymph forages for nectar at all levels of its habitat, utilizing a wide variety of flowering plants, shrubs, vines, and trees. Males often defend flower patches against both conspecifics and other hummingbird species. Females are sometimes territorial but more often forage by [[trap-lining]], visiting a circuit of nectar sources. In addition to nectar, the species captures small [[arthropod]]s on the wing and sometimes by gleaning from foliage.<ref name=FTWO-BOW/> ===Reproduktado=== The fork-tailed woodnymph's breeding seasons vary widely across its large range; it nests somewhere in every month of the year. Nests in Ecuador were a tiny cup of seed down bound with spiderweb with some lichen on the outside. They were attached with spiderweb to a horizontal branch between {{convert|1.5|and|2.5|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground. The female incubates the clutch of two eggs for about 15 days and fledging occurs 22 to 25 days after hatch.<ref name=FTWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Thalurania-furcata |species=Forkvosta nimfokolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] conservation status for the fork-tailed woodnymph lists it as being of "least concern". It has a very large range, but its population size and trend are not known. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered common over much of its range and occurs in several protected areas. However, in some parts of Brazil, Colombia, and Paraguay deforestation might threaten it.<ref name=FTWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thalurania furcata}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] 43jn0rc92ji0htx0x8hlyon140ibbri 9363721 9363716 2026-04-30T09:41:58Z Kani 670 9363721 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Forkvosta nimfokolibro |koloro = pink |dosiero = Thalurania furcata -near Amazonia Lodge, Manu National Park, Peru-8.jpg |priskribo de dosiero = Masklo en [[Nacia Parko Manuo]], [[Peruo]] |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Thalurania furcata Fork-tailed Woodnymph.JPG |priskribo de dosiero2 = Ino ĉe Alta Floresta, [[Mato-Groso]], Brazilo |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thalurania]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1848 |specio = '''Forkvosta nimfokolibro''' ''T. furcata'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Fork-tailed Woodnymph ''Thalurania furcata'' |volume=2016 |article-number=e.T22687399A93149797 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687399A93149797.en |access-date=27a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Thalurania furcata'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Thalurania furcata'' |komunejo = ''Thalurania furcata'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Thalurania furcata map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Forkvosta nimfokolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thalurania furcata'' (laŭ kio ankaŭ '''Forkvosta kolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvar specioj en la genro ''[[Thalurania]]''. Ĝi troviĝas en ĉiu kontinenta lando de [[Sudameriko]] escepte en [[Ĉilio]] kaj [[Urugvajo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Forkvostan nimfokolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'' kaj stampis la [[dunoma nomenklaturo|duvortan nomon]] ''Trochilus furcatus''.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | pages=486–487 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897086 }}</ref> La Forkvosta nimfokolibro estas nun metita kun tri aliaj nimfokolibroj en la genron ''[[Thalurania]]'', kiun enkondukis en 1848 la angla ornitologo [[John Gould]].<ref>{{ cite journal | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1848 | title=Drafts for a new arrangement of the Trochilidae | journal=Proceedings of the Zoological Society of London | volume=Part 16 | issue=180 | pages=11–14 [13] | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/12861849 }}</ref><ref name=IOC12.2/> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''thalos'' kun signifo "infano" kun ''ouranos'' kun signifo "ĉielo". Siaflanke la [[specia epiteto]] ''furcata'' estas el [[Mezepoka Latino]] ''furcatus'' kun la signifo "forkigita".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 383 kaj 166}}</ref> Oni agnoskis jenajn dek tri subspeciojn de la Forkvosta nimfokolibro:<ref name=IOC12.2/> * ''T. f. refulgens'' <small>[[John Gould|Gould]], 1853</small> * ''T. f. furcata'' <small>(Gmelin, JF, 1788)</small> * ''T. f. fissilis'' <small>[[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Ernst Hartert|Hartert, E]], 1902</small> * ''T. f. orenocensis'' <small>[[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1921</small> * ''T. f. nigrofasciata'' <small>(Gould, 1846)</small> * ''T. f. viridipectus'' <small>Gould, 1848</small> * ''T. f. jelskii'' <small>[[Władysław Taczanowski|Taczanowski]], 1874</small> * ''T. f. simoni'' <small>Hellmayr, 1906</small> * ''T. f. balzani'' <small>[[Eugène Simon|Simon]], 1896</small> * ''T. f. furcatoides'' <small>Gould, 1861</small> * ''T. f. boliviana'' <small>[[Adolphe Boucard|Boucard]], 1894</small> * ''T. f. baeri'' <small>Hellmayr, 1907</small> * ''T. f. eriphile'' <small>([[René Lesson|Lesson, R]], 1832)</small> Komence de la 20-a jarcento kelkaj aŭtoroj traktis subspeciojn ''nigrofasciata'', ''jelskii'', ''simoni'', ''balzalni'', kaj ''eriphile'' (inkluzive de ''baeri'') kiel apartajn speciojn. Aliaj traktis la nunajn [[Krona nimfokolibro]] (''T. colombica'') kaj [[Meksika kolibro]] (''Eupherusa ridgwayi'') kiel samspeciajn kun la forkvosta. Krome, kelkaj pliaj subspecioj estis proponitaj, sed ĉiuj pruviĝis esti hibridoj de ĉi tiu specio kaj aliaj.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=FTWO-BOW>Stiles, F.G., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Fork-tailed Woodnymph (''Thalurania furcata''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.fotwoo1.01] Alirita la 27an de Aŭgusto, 2022</ref> <gallery mode = packed heights = 120px> Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male Rio Napo.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male in flight Sumaco.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male in flight Sumaco 2.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro </gallery> ==Aspekto== Fork-tailed woodnymph males are {{convert|9.5|to|12.9|cm|in|sigfig=2|abbr=on}} long and weigh {{convert|3.6|to|6|g|oz|abbr=on}}. Females are {{convert|8|to|10.7|cm|in|sigfig=2|abbr=on}} long and weigh {{convert|3|to|5|g|oz|sigfig=2|abbr=on}}. Both sexes of all subspecies have a straight, black, medium-length bill. Adult males of the [[nominate subspecies]] have mostly dark bronzy green upperparts, dark dusky bronze crown and nape, and a violet band across the upper back. Their throat is glittering green, the belly violet, and the undertail [[Covert feather|coverts]] dark steely blue with dull white edges. Their tail is forked and blue-black. The nominate adult female has bright green upperparts with a duller and more bronze crown. Its underparts are pale gray. The tail is green near the base and the rest steely blue-black with white tips on the outer three pairs of feathers. Juvenile males are dull bronze-green above and dusky bronze-green below. Juvenile females are more bronzy green above than the adult and some feathers have buffy fringes.<ref name=FTWO-BOW/> Subspecies ''T. f. refulgens'' and ''T. f. orenocensis'' are essentially like the nominate. ''T. f. fissilis'' males have solid blue undertail coverts. ''T. f. nigrofasciata'' males have golden-green upperparts, a band of black between the extensive green throat and the violet belly, and a gap in the violet band on the upper back. The male ''T. f. viridipectus'' also has a large green [[Gorget (bird)|gorget]] with a narrow black band between it and the belly. ''T. f. jelskii''{{apostrophe}}s lower throat and breast have a blue tinge and an incomplete black band. The male ''T. f. balzani'' has a green crown and pure white undertail coverts. ''T. f. furcatoides'' males are somewhat larger than the nominate and have a blackish crown. ''T. f. boliviana'' males have a relatively small green gorget and sometimes some small black patches where others have a band. ''T. f. simoni'' is very like ''balzani'' but with a dark stripe in the center of the vent area and undertail coverts. Males of ''T. f. baeri'' and ''T. f. eriphile'' have glittering green foreheads and blackish crowns. Females of the different subspecies differ mainly in the darkness of their gray underparts and sometimes the undertail coverts; their crowns and upperparts differ much like those of the respective males.<ref name=FTWO-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== The subspecies of fork-tailed woodnymph are found thus"<ref name=IOC12.2/><ref name=FTWO-BOW/> * ''T. f. refulgens'', [[Paria Peninsula]] and Sierra de Cumaná of northeastern Venezuela * ''T. f. furcata'', from extreme eastern Venezuela through [[the Guianas]] to northeast Brazil north of the Amazon * ''T. f. fissilis'', southeastern Venezuela, extreme western Guyana, and [[Roraima]] in northern Brazil * ''T. f. orenocensis'', upper [[Orinoco]] basin of southern Venezuela * ''T. f. nigrofasciata'', Colombia's [[Guainía Department]], southern Venezuela's [[Amazonas (Venezuelan state)|Amazonas state]], and the upper [[Rio Negro (Amazon)|Rio Negro]] in northwestern Brazil * ''T. f. viridipectus'', eastern Colombia, eastern Ecuador, and northeastern Peru * ''T. f. jelskii'', eastern Peru and adjoining western Brazil * ''T. f. simoni'', south of the Amazon in extreme eastern Peru and western Brazil * ''T. f. balzani'', north-central Brazil south of the Amazon east to the [[Tapajós|Rio Tapajós]] * ''T. f. furcatoides'', eastern Brazil south of the Amazon east of the Tapajós * ''T. f. boliviana'', southeastern Peru through east-central Bolivia into [[Santa Cruz Department (Bolivia)|Santa Cruz Department]] * ''T. f. baeri'', northeastern and central Brazil to southern Bolivia and northwestern and north-central Argentina * ''T. f. eriphile'', southeastern Brazil from [[Bahia]] south into Paraguay and northeastern Argentina's [[Misiones Province]] The fork-tailed woodnymph inhabits a variety of landscapes within [[Amazonia]]. It is found in ''[[Terra firma forest|terra firme]]'' and ''[[Várzea forest|várzea]]'' forests, especially their edges and gaps; mature [[secondary forest]]; and semi-open areas such as plantations and gardens. It is thought to also inhabit some scrublands but data are lacking. In elevation it ranges from sea level to about {{convert|2000|m|ft|abbr=on}}<ref name=FTWO-BOW/><ref name=Fogden>{{cite book | last1 =Fogden | first1 =Michael | last2 =Taylor | first2 =Marianne | last3 =Williamson | first3 =Sheri L. | title = Hummingbirds: A Life-size Guide to Every Species | publisher = HarperCollins| date =2014 | location =New York | pages = |isbn =978-0-06-228064-0 }}</ref> ==Kutimaro== ===Movoj=== The fork-tailed woodnymph's movements are not known in detail. It is assumed to be mostly sedentary. However, it apparently makes local movements to follow flowering events and the populations in the Andean foothills might make elevational movements.<ref name=FTWO-BOW/> ===Manĝado=== The fork-tailed woodnymph forages for nectar at all levels of its habitat, utilizing a wide variety of flowering plants, shrubs, vines, and trees. Males often defend flower patches against both conspecifics and other hummingbird species. Females are sometimes territorial but more often forage by [[trap-lining]], visiting a circuit of nectar sources. In addition to nectar, the species captures small [[arthropod]]s on the wing and sometimes by gleaning from foliage.<ref name=FTWO-BOW/> ===Reproduktado=== The fork-tailed woodnymph's breeding seasons vary widely across its large range; it nests somewhere in every month of the year. Nests in Ecuador were a tiny cup of seed down bound with spiderweb with some lichen on the outside. They were attached with spiderweb to a horizontal branch between {{convert|1.5|and|2.5|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground. The female incubates the clutch of two eggs for about 15 days and fledging occurs 22 to 25 days after hatch.<ref name=FTWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Thalurania-furcata |species=Forkvosta nimfokolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] conservation status for the fork-tailed woodnymph lists it as being of "least concern". It has a very large range, but its population size and trend are not known. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered common over much of its range and occurs in several protected areas. However, in some parts of Brazil, Colombia, and Paraguay deforestation might threaten it.<ref name=FTWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thalurania furcata}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] otao8kgtpj5z6gc47gzeppw7b2mrku6 9363727 9363721 2026-04-30T09:43:30Z Kani 670 /* Taksonomio kaj sistematiko */ 9363727 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Forkvosta nimfokolibro |koloro = pink |dosiero = Thalurania furcata -near Amazonia Lodge, Manu National Park, Peru-8.jpg |priskribo de dosiero = Masklo en [[Nacia Parko Manuo]], [[Peruo]] |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Thalurania furcata Fork-tailed Woodnymph.JPG |priskribo de dosiero2 = Ino ĉe Alta Floresta, [[Mato-Groso]], Brazilo |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thalurania]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1848 |specio = '''Forkvosta nimfokolibro''' ''T. furcata'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Fork-tailed Woodnymph ''Thalurania furcata'' |volume=2016 |article-number=e.T22687399A93149797 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687399A93149797.en |access-date=27a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Thalurania furcata'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Thalurania furcata'' |komunejo = ''Thalurania furcata'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Thalurania furcata map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Forkvosta nimfokolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thalurania furcata'' (laŭ kio ankaŭ '''Forkvosta kolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvar specioj en la genro ''[[Thalurania]]''. Ĝi troviĝas en ĉiu kontinenta lando de [[Sudameriko]] escepte en [[Ĉilio]] kaj [[Urugvajo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Forkvostan nimfokolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'' kaj stampis la [[dunoma nomenklaturo|duvortan nomon]] ''Trochilus furcatus''.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | pages=486–487 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897086 }}</ref> La Forkvosta nimfokolibro estas nun metita kun tri aliaj nimfokolibroj en la genron ''[[Thalurania]]'', kiun enkondukis en 1848 la angla ornitologo [[John Gould]].<ref>{{ cite journal | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1848 | title=Drafts for a new arrangement of the Trochilidae | journal=Proceedings of the Zoological Society of London | volume=Part 16 | issue=180 | pages=11–14 [13] | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/12861849 }}</ref><ref name=IOC12.2/> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''thalos'' kun signifo "infano" kun ''ouranos'' kun signifo "ĉielo". Siaflanke la [[specia epiteto]] ''furcata'' estas el [[Mezepoka Latino]] ''furcatus'' kun la signifo "forkigita".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 383 kaj 166}}</ref> Oni agnoskis jenajn dek tri subspeciojn de la Forkvosta nimfokolibro:<ref name=IOC12.2/> * ''T. f. refulgens'' <small>[[John Gould|Gould]], 1853</small> * ''T. f. furcata'' <small>(Gmelin, JF, 1788)</small> * ''T. f. fissilis'' <small>[[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Ernst Hartert|Hartert, E]], 1902</small> * ''T. f. orenocensis'' <small>[[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1921</small> * ''T. f. nigrofasciata'' <small>(Gould, 1846)</small> * ''T. f. viridipectus'' <small>Gould, 1848</small> * ''T. f. jelskii'' <small>[[Władysław Taczanowski|Taczanowski]], 1874</small> * ''T. f. simoni'' <small>Hellmayr, 1906</small> * ''T. f. balzani'' <small>[[Eugène Simon|Simon]], 1896</small> * ''T. f. furcatoides'' <small>Gould, 1861</small> * ''T. f. boliviana'' <small>[[Adolphe Boucard|Boucard]], 1894</small> * ''T. f. baeri'' <small>Hellmayr, 1907</small> * ''T. f. eriphile'' <small>([[René Lesson|Lesson, R]], 1832)</small> Komence de la 20-a jarcento kelkaj aŭtoroj traktis subspeciojn ''nigrofasciata'', ''jelskii'', ''simoni'', ''balzalni'', kaj ''eriphile'' (inkluzive de ''baeri'') kiel apartajn speciojn. Aliaj traktis la nunajn [[Krona nimfokolibro]] (''T. colombica'') kaj [[Meksika kolibro]] (''Eupherusa ridgwayi'') kiel samspeciajn kun la forkvosta. Krome, kelkaj pliaj subspecioj estis proponitaj, sed ĉiuj pruviĝis esti hibridoj de ĉi tiu specio kaj aliaj.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=FTWO-BOW>Stiles, F.G., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Fork-tailed Woodnymph (''Thalurania furcata''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.fotwoo1.01] Alirita la 27an de Aŭgusto, 2022</ref> <gallery mode = packed heights = 130px> Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male Rio Napo.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male in flight Sumaco.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male in flight Sumaco 2.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro </gallery> ==Aspekto== Fork-tailed woodnymph males are {{convert|9.5|to|12.9|cm|in|sigfig=2|abbr=on}} long and weigh {{convert|3.6|to|6|g|oz|abbr=on}}. Females are {{convert|8|to|10.7|cm|in|sigfig=2|abbr=on}} long and weigh {{convert|3|to|5|g|oz|sigfig=2|abbr=on}}. Both sexes of all subspecies have a straight, black, medium-length bill. Adult males of the [[nominate subspecies]] have mostly dark bronzy green upperparts, dark dusky bronze crown and nape, and a violet band across the upper back. Their throat is glittering green, the belly violet, and the undertail [[Covert feather|coverts]] dark steely blue with dull white edges. Their tail is forked and blue-black. The nominate adult female has bright green upperparts with a duller and more bronze crown. Its underparts are pale gray. The tail is green near the base and the rest steely blue-black with white tips on the outer three pairs of feathers. Juvenile males are dull bronze-green above and dusky bronze-green below. Juvenile females are more bronzy green above than the adult and some feathers have buffy fringes.<ref name=FTWO-BOW/> Subspecies ''T. f. refulgens'' and ''T. f. orenocensis'' are essentially like the nominate. ''T. f. fissilis'' males have solid blue undertail coverts. ''T. f. nigrofasciata'' males have golden-green upperparts, a band of black between the extensive green throat and the violet belly, and a gap in the violet band on the upper back. The male ''T. f. viridipectus'' also has a large green [[Gorget (bird)|gorget]] with a narrow black band between it and the belly. ''T. f. jelskii''{{apostrophe}}s lower throat and breast have a blue tinge and an incomplete black band. The male ''T. f. balzani'' has a green crown and pure white undertail coverts. ''T. f. furcatoides'' males are somewhat larger than the nominate and have a blackish crown. ''T. f. boliviana'' males have a relatively small green gorget and sometimes some small black patches where others have a band. ''T. f. simoni'' is very like ''balzani'' but with a dark stripe in the center of the vent area and undertail coverts. Males of ''T. f. baeri'' and ''T. f. eriphile'' have glittering green foreheads and blackish crowns. Females of the different subspecies differ mainly in the darkness of their gray underparts and sometimes the undertail coverts; their crowns and upperparts differ much like those of the respective males.<ref name=FTWO-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== The subspecies of fork-tailed woodnymph are found thus"<ref name=IOC12.2/><ref name=FTWO-BOW/> * ''T. f. refulgens'', [[Paria Peninsula]] and Sierra de Cumaná of northeastern Venezuela * ''T. f. furcata'', from extreme eastern Venezuela through [[the Guianas]] to northeast Brazil north of the Amazon * ''T. f. fissilis'', southeastern Venezuela, extreme western Guyana, and [[Roraima]] in northern Brazil * ''T. f. orenocensis'', upper [[Orinoco]] basin of southern Venezuela * ''T. f. nigrofasciata'', Colombia's [[Guainía Department]], southern Venezuela's [[Amazonas (Venezuelan state)|Amazonas state]], and the upper [[Rio Negro (Amazon)|Rio Negro]] in northwestern Brazil * ''T. f. viridipectus'', eastern Colombia, eastern Ecuador, and northeastern Peru * ''T. f. jelskii'', eastern Peru and adjoining western Brazil * ''T. f. simoni'', south of the Amazon in extreme eastern Peru and western Brazil * ''T. f. balzani'', north-central Brazil south of the Amazon east to the [[Tapajós|Rio Tapajós]] * ''T. f. furcatoides'', eastern Brazil south of the Amazon east of the Tapajós * ''T. f. boliviana'', southeastern Peru through east-central Bolivia into [[Santa Cruz Department (Bolivia)|Santa Cruz Department]] * ''T. f. baeri'', northeastern and central Brazil to southern Bolivia and northwestern and north-central Argentina * ''T. f. eriphile'', southeastern Brazil from [[Bahia]] south into Paraguay and northeastern Argentina's [[Misiones Province]] The fork-tailed woodnymph inhabits a variety of landscapes within [[Amazonia]]. It is found in ''[[Terra firma forest|terra firme]]'' and ''[[Várzea forest|várzea]]'' forests, especially their edges and gaps; mature [[secondary forest]]; and semi-open areas such as plantations and gardens. It is thought to also inhabit some scrublands but data are lacking. In elevation it ranges from sea level to about {{convert|2000|m|ft|abbr=on}}<ref name=FTWO-BOW/><ref name=Fogden>{{cite book | last1 =Fogden | first1 =Michael | last2 =Taylor | first2 =Marianne | last3 =Williamson | first3 =Sheri L. | title = Hummingbirds: A Life-size Guide to Every Species | publisher = HarperCollins| date =2014 | location =New York | pages = |isbn =978-0-06-228064-0 }}</ref> ==Kutimaro== ===Movoj=== The fork-tailed woodnymph's movements are not known in detail. It is assumed to be mostly sedentary. However, it apparently makes local movements to follow flowering events and the populations in the Andean foothills might make elevational movements.<ref name=FTWO-BOW/> ===Manĝado=== The fork-tailed woodnymph forages for nectar at all levels of its habitat, utilizing a wide variety of flowering plants, shrubs, vines, and trees. Males often defend flower patches against both conspecifics and other hummingbird species. Females are sometimes territorial but more often forage by [[trap-lining]], visiting a circuit of nectar sources. In addition to nectar, the species captures small [[arthropod]]s on the wing and sometimes by gleaning from foliage.<ref name=FTWO-BOW/> ===Reproduktado=== The fork-tailed woodnymph's breeding seasons vary widely across its large range; it nests somewhere in every month of the year. Nests in Ecuador were a tiny cup of seed down bound with spiderweb with some lichen on the outside. They were attached with spiderweb to a horizontal branch between {{convert|1.5|and|2.5|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground. The female incubates the clutch of two eggs for about 15 days and fledging occurs 22 to 25 days after hatch.<ref name=FTWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Thalurania-furcata |species=Forkvosta nimfokolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] conservation status for the fork-tailed woodnymph lists it as being of "least concern". It has a very large range, but its population size and trend are not known. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered common over much of its range and occurs in several protected areas. However, in some parts of Brazil, Colombia, and Paraguay deforestation might threaten it.<ref name=FTWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thalurania furcata}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] omdf96f3d1o87h8f4hsw2f0lifzk9ju 9363731 9363727 2026-04-30T09:49:36Z Kani 670 /* Aspekto */ 9363731 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Forkvosta nimfokolibro |koloro = pink |dosiero = Thalurania furcata -near Amazonia Lodge, Manu National Park, Peru-8.jpg |priskribo de dosiero = Masklo en [[Nacia Parko Manuo]], [[Peruo]] |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Thalurania furcata Fork-tailed Woodnymph.JPG |priskribo de dosiero2 = Ino ĉe Alta Floresta, [[Mato-Groso]], Brazilo |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thalurania]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1848 |specio = '''Forkvosta nimfokolibro''' ''T. furcata'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Fork-tailed Woodnymph ''Thalurania furcata'' |volume=2016 |article-number=e.T22687399A93149797 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687399A93149797.en |access-date=27a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Thalurania furcata'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Thalurania furcata'' |komunejo = ''Thalurania furcata'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Thalurania furcata map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Forkvosta nimfokolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thalurania furcata'' (laŭ kio ankaŭ '''Forkvosta kolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvar specioj en la genro ''[[Thalurania]]''. Ĝi troviĝas en ĉiu kontinenta lando de [[Sudameriko]] escepte en [[Ĉilio]] kaj [[Urugvajo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Forkvostan nimfokolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'' kaj stampis la [[dunoma nomenklaturo|duvortan nomon]] ''Trochilus furcatus''.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | pages=486–487 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897086 }}</ref> La Forkvosta nimfokolibro estas nun metita kun tri aliaj nimfokolibroj en la genron ''[[Thalurania]]'', kiun enkondukis en 1848 la angla ornitologo [[John Gould]].<ref>{{ cite journal | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1848 | title=Drafts for a new arrangement of the Trochilidae | journal=Proceedings of the Zoological Society of London | volume=Part 16 | issue=180 | pages=11–14 [13] | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/12861849 }}</ref><ref name=IOC12.2/> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''thalos'' kun signifo "infano" kun ''ouranos'' kun signifo "ĉielo". Siaflanke la [[specia epiteto]] ''furcata'' estas el [[Mezepoka Latino]] ''furcatus'' kun la signifo "forkigita".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 383 kaj 166}}</ref> Oni agnoskis jenajn dek tri subspeciojn de la Forkvosta nimfokolibro:<ref name=IOC12.2/> * ''T. f. refulgens'' <small>[[John Gould|Gould]], 1853</small> * ''T. f. furcata'' <small>(Gmelin, JF, 1788)</small> * ''T. f. fissilis'' <small>[[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Ernst Hartert|Hartert, E]], 1902</small> * ''T. f. orenocensis'' <small>[[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1921</small> * ''T. f. nigrofasciata'' <small>(Gould, 1846)</small> * ''T. f. viridipectus'' <small>Gould, 1848</small> * ''T. f. jelskii'' <small>[[Władysław Taczanowski|Taczanowski]], 1874</small> * ''T. f. simoni'' <small>Hellmayr, 1906</small> * ''T. f. balzani'' <small>[[Eugène Simon|Simon]], 1896</small> * ''T. f. furcatoides'' <small>Gould, 1861</small> * ''T. f. boliviana'' <small>[[Adolphe Boucard|Boucard]], 1894</small> * ''T. f. baeri'' <small>Hellmayr, 1907</small> * ''T. f. eriphile'' <small>([[René Lesson|Lesson, R]], 1832)</small> Komence de la 20-a jarcento kelkaj aŭtoroj traktis subspeciojn ''nigrofasciata'', ''jelskii'', ''simoni'', ''balzalni'', kaj ''eriphile'' (inkluzive de ''baeri'') kiel apartajn speciojn. Aliaj traktis la nunajn [[Krona nimfokolibro]] (''T. colombica'') kaj [[Meksika kolibro]] (''Eupherusa ridgwayi'') kiel samspeciajn kun la forkvosta. Krome, kelkaj pliaj subspecioj estis proponitaj, sed ĉiuj pruviĝis esti hibridoj de ĉi tiu specio kaj aliaj.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=FTWO-BOW>Stiles, F.G., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Fork-tailed Woodnymph (''Thalurania furcata''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.fotwoo1.01] Alirita la 27an de Aŭgusto, 2022</ref> <gallery mode = packed heights = 130px> Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male Rio Napo.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male in flight Sumaco.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male in flight Sumaco 2.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro </gallery> ==Aspekto== Forkvostaj nimfokolibroj estas 9,5 ĝis 12,9 cm longaj kaj pezas 3,6 ĝis 6 g. Inoj estas 8 ĝis 10,7 cm longaj kaj pezas 3 ĝis 5 g. Ambaŭ seksoj de ĉiuj subspecioj havas rektan, nigran, mezlongan bekon. Plenkreskaj maskloj de la nomiga subspecio havas plejparte malhelbronzverdajn suprajn partojn, malhelbrunajn bronzecajn kronon kaj nukon, kaj violan bendon trans la supra dorso. Ilia gorĝo estas brilverda, la ventro viola, kaj la subvostaj kovriloj malhelŝtale bluaj kun malbrile blankaj randoj. Ilia vosto estas forkoforma kaj blunigra. La plenkreska ino de nomiga subspecio havas helverdajn suprajn partojn kun pli obtuza kaj pli bronza krono. Ĝiaj subaj partoj estas palgrizaj. La vosto estas verda proksime al la bazo kaj la cetero ŝtalblunigra kun blankaj pintoj sur la eksteraj tri paroj de plumoj. Junaj maskloj estas obtuze bronzverdaj supre kaj malhele bronzverdaj sube. Junaj inoj estas pli bronzverdaj supre ol plenkreskuloj kaj kelkaj plumoj havas sablokolorajn franĝojn.<ref name=FTWO-BOW/> Subspecioj ''T. f. refulgens'' kaj ''T. f. orenocensis'' estas esence similaj al la nomiga subspecio. Maskloj de ''T. f. fissilis'' havas unukolorajn bluajn subvostajn kovrilojn. Maskloj de ''T. f. nigrofasciata'' havas orverdajn suprajn partojn, nigran bendon inter la ampleksa verda gorĝo kaj la viola ventro, kaj interspacon en la viola bendo sur la supra dorso. La masklo de ''T. f. viridipectus'' ankaŭ havas grandan verdan gorĝon kun mallarĝa nigra bendo inter tiu kaj la ventro. La malsupra gorĝo kaj brusto de ''T. f. jelskii'' havas bluan nuancon kaj nekompletan nigran bendon. La masklo de ''T. f. balzani'' havas verdan kronon kaj pure blankajn subvostajn kovrilojn. Maskloj de ''T. f. furcatoides'' estas iom pli grandaj ol la nomiga subspecio kaj havas nigrecan kronon. Maskloj de ''T. f. boliviana'' havas relative malgrandan verdan gorĝon kaj foje kelkajn malgrandajn nigrajn makulojn kie aliaj havas bendon. ''T. f. simoni'' estas tre simila al ''balzani'' sed kun malhela strio en la centro de la pugareo kaj subvostaj kovriloj. Maskloj de ''T. f. baeri'' kaj ''T. f. eriphile'' havas brilverdajn fruntojn kaj nigrecajn kronojn. Inoj de la malsamaj subspecioj diferencas ĉefe en la malheleco de siaj grizaj subpartoj kaj foje de la subvostaj kovriloj; iliaj kronoj kaj supraj partoj diferencas tre simile al tiuj de la respektivaj maskloj.<ref name=FTWO-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== The subspecies of fork-tailed woodnymph are found thus"<ref name=IOC12.2/><ref name=FTWO-BOW/> * ''T. f. refulgens'', [[Paria Peninsula]] and Sierra de Cumaná of northeastern Venezuela * ''T. f. furcata'', from extreme eastern Venezuela through [[the Guianas]] to northeast Brazil north of the Amazon * ''T. f. fissilis'', southeastern Venezuela, extreme western Guyana, and [[Roraima]] in northern Brazil * ''T. f. orenocensis'', upper [[Orinoco]] basin of southern Venezuela * ''T. f. nigrofasciata'', Colombia's [[Guainía Department]], southern Venezuela's [[Amazonas (Venezuelan state)|Amazonas state]], and the upper [[Rio Negro (Amazon)|Rio Negro]] in northwestern Brazil * ''T. f. viridipectus'', eastern Colombia, eastern Ecuador, and northeastern Peru * ''T. f. jelskii'', eastern Peru and adjoining western Brazil * ''T. f. simoni'', south of the Amazon in extreme eastern Peru and western Brazil * ''T. f. balzani'', north-central Brazil south of the Amazon east to the [[Tapajós|Rio Tapajós]] * ''T. f. furcatoides'', eastern Brazil south of the Amazon east of the Tapajós * ''T. f. boliviana'', southeastern Peru through east-central Bolivia into [[Santa Cruz Department (Bolivia)|Santa Cruz Department]] * ''T. f. baeri'', northeastern and central Brazil to southern Bolivia and northwestern and north-central Argentina * ''T. f. eriphile'', southeastern Brazil from [[Bahia]] south into Paraguay and northeastern Argentina's [[Misiones Province]] The fork-tailed woodnymph inhabits a variety of landscapes within [[Amazonia]]. It is found in ''[[Terra firma forest|terra firme]]'' and ''[[Várzea forest|várzea]]'' forests, especially their edges and gaps; mature [[secondary forest]]; and semi-open areas such as plantations and gardens. It is thought to also inhabit some scrublands but data are lacking. In elevation it ranges from sea level to about {{convert|2000|m|ft|abbr=on}}<ref name=FTWO-BOW/><ref name=Fogden>{{cite book | last1 =Fogden | first1 =Michael | last2 =Taylor | first2 =Marianne | last3 =Williamson | first3 =Sheri L. | title = Hummingbirds: A Life-size Guide to Every Species | publisher = HarperCollins| date =2014 | location =New York | pages = |isbn =978-0-06-228064-0 }}</ref> ==Kutimaro== ===Movoj=== The fork-tailed woodnymph's movements are not known in detail. It is assumed to be mostly sedentary. However, it apparently makes local movements to follow flowering events and the populations in the Andean foothills might make elevational movements.<ref name=FTWO-BOW/> ===Manĝado=== The fork-tailed woodnymph forages for nectar at all levels of its habitat, utilizing a wide variety of flowering plants, shrubs, vines, and trees. Males often defend flower patches against both conspecifics and other hummingbird species. Females are sometimes territorial but more often forage by [[trap-lining]], visiting a circuit of nectar sources. In addition to nectar, the species captures small [[arthropod]]s on the wing and sometimes by gleaning from foliage.<ref name=FTWO-BOW/> ===Reproduktado=== The fork-tailed woodnymph's breeding seasons vary widely across its large range; it nests somewhere in every month of the year. Nests in Ecuador were a tiny cup of seed down bound with spiderweb with some lichen on the outside. They were attached with spiderweb to a horizontal branch between {{convert|1.5|and|2.5|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground. The female incubates the clutch of two eggs for about 15 days and fledging occurs 22 to 25 days after hatch.<ref name=FTWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Thalurania-furcata |species=Forkvosta nimfokolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] conservation status for the fork-tailed woodnymph lists it as being of "least concern". It has a very large range, but its population size and trend are not known. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered common over much of its range and occurs in several protected areas. However, in some parts of Brazil, Colombia, and Paraguay deforestation might threaten it.<ref name=FTWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thalurania furcata}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] iijzvrhgg5sn5ksz1mv6lggkp4nznfm 9363734 9363731 2026-04-30T09:56:26Z Kani 670 /* Distribuo kaj habitato */ 9363734 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Forkvosta nimfokolibro |koloro = pink |dosiero = Thalurania furcata -near Amazonia Lodge, Manu National Park, Peru-8.jpg |priskribo de dosiero = Masklo en [[Nacia Parko Manuo]], [[Peruo]] |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Thalurania furcata Fork-tailed Woodnymph.JPG |priskribo de dosiero2 = Ino ĉe Alta Floresta, [[Mato-Groso]], Brazilo |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thalurania]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1848 |specio = '''Forkvosta nimfokolibro''' ''T. furcata'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Fork-tailed Woodnymph ''Thalurania furcata'' |volume=2016 |article-number=e.T22687399A93149797 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687399A93149797.en |access-date=27a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Thalurania furcata'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Thalurania furcata'' |komunejo = ''Thalurania furcata'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Thalurania furcata map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Forkvosta nimfokolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thalurania furcata'' (laŭ kio ankaŭ '''Forkvosta kolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvar specioj en la genro ''[[Thalurania]]''. Ĝi troviĝas en ĉiu kontinenta lando de [[Sudameriko]] escepte en [[Ĉilio]] kaj [[Urugvajo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Forkvostan nimfokolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'' kaj stampis la [[dunoma nomenklaturo|duvortan nomon]] ''Trochilus furcatus''.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | pages=486–487 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897086 }}</ref> La Forkvosta nimfokolibro estas nun metita kun tri aliaj nimfokolibroj en la genron ''[[Thalurania]]'', kiun enkondukis en 1848 la angla ornitologo [[John Gould]].<ref>{{ cite journal | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1848 | title=Drafts for a new arrangement of the Trochilidae | journal=Proceedings of the Zoological Society of London | volume=Part 16 | issue=180 | pages=11–14 [13] | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/12861849 }}</ref><ref name=IOC12.2/> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''thalos'' kun signifo "infano" kun ''ouranos'' kun signifo "ĉielo". Siaflanke la [[specia epiteto]] ''furcata'' estas el [[Mezepoka Latino]] ''furcatus'' kun la signifo "forkigita".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 383 kaj 166}}</ref> Oni agnoskis jenajn dek tri subspeciojn de la Forkvosta nimfokolibro:<ref name=IOC12.2/> * ''T. f. refulgens'' <small>[[John Gould|Gould]], 1853</small> * ''T. f. furcata'' <small>(Gmelin, JF, 1788)</small> * ''T. f. fissilis'' <small>[[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Ernst Hartert|Hartert, E]], 1902</small> * ''T. f. orenocensis'' <small>[[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1921</small> * ''T. f. nigrofasciata'' <small>(Gould, 1846)</small> * ''T. f. viridipectus'' <small>Gould, 1848</small> * ''T. f. jelskii'' <small>[[Władysław Taczanowski|Taczanowski]], 1874</small> * ''T. f. simoni'' <small>Hellmayr, 1906</small> * ''T. f. balzani'' <small>[[Eugène Simon|Simon]], 1896</small> * ''T. f. furcatoides'' <small>Gould, 1861</small> * ''T. f. boliviana'' <small>[[Adolphe Boucard|Boucard]], 1894</small> * ''T. f. baeri'' <small>Hellmayr, 1907</small> * ''T. f. eriphile'' <small>([[René Lesson|Lesson, R]], 1832)</small> Komence de la 20-a jarcento kelkaj aŭtoroj traktis subspeciojn ''nigrofasciata'', ''jelskii'', ''simoni'', ''balzalni'', kaj ''eriphile'' (inkluzive de ''baeri'') kiel apartajn speciojn. Aliaj traktis la nunajn [[Krona nimfokolibro]] (''T. colombica'') kaj [[Meksika kolibro]] (''Eupherusa ridgwayi'') kiel samspeciajn kun la forkvosta. Krome, kelkaj pliaj subspecioj estis proponitaj, sed ĉiuj pruviĝis esti hibridoj de ĉi tiu specio kaj aliaj.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=FTWO-BOW>Stiles, F.G., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Fork-tailed Woodnymph (''Thalurania furcata''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.fotwoo1.01] Alirita la 27an de Aŭgusto, 2022</ref> <gallery mode = packed heights = 130px> Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male Rio Napo.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male in flight Sumaco.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male in flight Sumaco 2.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro </gallery> ==Aspekto== Forkvostaj nimfokolibroj estas 9,5 ĝis 12,9 cm longaj kaj pezas 3,6 ĝis 6 g. Inoj estas 8 ĝis 10,7 cm longaj kaj pezas 3 ĝis 5 g. Ambaŭ seksoj de ĉiuj subspecioj havas rektan, nigran, mezlongan bekon. Plenkreskaj maskloj de la nomiga subspecio havas plejparte malhelbronzverdajn suprajn partojn, malhelbrunajn bronzecajn kronon kaj nukon, kaj violan bendon trans la supra dorso. Ilia gorĝo estas brilverda, la ventro viola, kaj la subvostaj kovriloj malhelŝtale bluaj kun malbrile blankaj randoj. Ilia vosto estas forkoforma kaj blunigra. La plenkreska ino de nomiga subspecio havas helverdajn suprajn partojn kun pli obtuza kaj pli bronza krono. Ĝiaj subaj partoj estas palgrizaj. La vosto estas verda proksime al la bazo kaj la cetero ŝtalblunigra kun blankaj pintoj sur la eksteraj tri paroj de plumoj. Junaj maskloj estas obtuze bronzverdaj supre kaj malhele bronzverdaj sube. Junaj inoj estas pli bronzverdaj supre ol plenkreskuloj kaj kelkaj plumoj havas sablokolorajn franĝojn.<ref name=FTWO-BOW/> Subspecioj ''T. f. refulgens'' kaj ''T. f. orenocensis'' estas esence similaj al la nomiga subspecio. Maskloj de ''T. f. fissilis'' havas unukolorajn bluajn subvostajn kovrilojn. Maskloj de ''T. f. nigrofasciata'' havas orverdajn suprajn partojn, nigran bendon inter la ampleksa verda gorĝo kaj la viola ventro, kaj interspacon en la viola bendo sur la supra dorso. La masklo de ''T. f. viridipectus'' ankaŭ havas grandan verdan gorĝon kun mallarĝa nigra bendo inter tiu kaj la ventro. La malsupra gorĝo kaj brusto de ''T. f. jelskii'' havas bluan nuancon kaj nekompletan nigran bendon. La masklo de ''T. f. balzani'' havas verdan kronon kaj pure blankajn subvostajn kovrilojn. Maskloj de ''T. f. furcatoides'' estas iom pli grandaj ol la nomiga subspecio kaj havas nigrecan kronon. Maskloj de ''T. f. boliviana'' havas relative malgrandan verdan gorĝon kaj foje kelkajn malgrandajn nigrajn makulojn kie aliaj havas bendon. ''T. f. simoni'' estas tre simila al ''balzani'' sed kun malhela strio en la centro de la pugareo kaj subvostaj kovriloj. Maskloj de ''T. f. baeri'' kaj ''T. f. eriphile'' havas brilverdajn fruntojn kaj nigrecajn kronojn. Inoj de la malsamaj subspecioj diferencas ĉefe en la malheleco de siaj grizaj subpartoj kaj foje de la subvostaj kovriloj; iliaj kronoj kaj supraj partoj diferencas tre simile al tiuj de la respektivaj maskloj.<ref name=FTWO-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== La subspecioj de Forkvosta nimfokolibro troviĝas jene:<ref name=IOC12.2/><ref name=FTWO-BOW/> * ''T. f. refulgens'', [[Paria Duoninsulo]] kaj Sierra de Cumaná de nordorienta Venezuelo * ''T. f. furcata'', de plej orienta Venezuelo tra [[Gujanoj]] ĝis nordorienta Brazilo norde de la Amazono * ''T. f. fissilis'', sudorienta Venezuelo, plej okcidenta Gujano, kaj [[Rorajmo]] en norda Brazilo * ''T. f. orenocensis'', supra baseno de [[Orinoko]] de suda Venezuelo * ''T. f. nigrofasciata'', [[Departemento Gvajnio]] de Kolombio, [[Amazonio (venezuela ŝtato)|Amazonio]] de suda Venezuelo, kaj la supra [[Rio Negro (Amazonio)] en nordokcidenta Brazilo * ''T. f. viridipectus'', orienta Kolombio, orienta Ekvadoro, kaj nordorienta Peruo * ''T. f. jelskii'', orienta Peruo kaj apuda okcidenta Brazilo * ''T. f. simoni'', sude de Amazonio en plej orienta Peruo kaj okcidenta Brazilo * ''T. f. balzani'', nord-centra Brazilo sude de Amazonio oriente ĝis la [[Tapajozo|Rivero Tapajozo]] * ''T. f. furcatoides'', orienta Brazilo sude de Amazonio oriente de la Tapajoso * ''T. f. boliviana'', sudorienta Peruo tra orient-centra Bolivio en [[Santa Cruz (Bolivio)|Santa Cruz]] * ''T. f. baeri'', nordorienta kaj centra Brazilo ĝis suda Bolivio kaj nordokcidenta kaj nord-centra Argentino * ''T. f. eriphile'', sudorienta Brazilo de [[Bahio]] sude en Paragvajon kaj la [[Provinco Misiones]] de nordorienta Argentino La Forkvosta nimfokolibro loĝas en diversaj pejzaĝoj en [[Amazonio]]. Ĝi troviĝas en arbaroj de ''terra firme'' kaj ''várzea'', precipe en iliaj randoj kaj interspacoj; matura [[sekundara arbaro]]; kaj duonmalfermaj areoj kiel [[plantejo]]j kaj ĝardenoj. Oni supozas, ke ĝi ankaŭ loĝas en iuj veprejoj, sed datumoj mankas. Laŭ alteco ĝi varias de marnivelo ĝis ĉirkaŭ 2 000 m.<ref name=FTWO-BOW/><ref name=Fogden>{{cite book | last1 =Fogden | first1 =Michael | last2 =Taylor | first2 =Marianne | last3 =Williamson | first3 =Sheri L. | title = Hummingbirds: A Life-size Guide to Every Species | publisher = HarperCollins| date =2014 | location =New York | pages = |isbn =978-0-06-228064-0 }}</ref> ==Kutimaro== ===Movoj=== The fork-tailed woodnymph's movements are not known in detail. It is assumed to be mostly sedentary. However, it apparently makes local movements to follow flowering events and the populations in the Andean foothills might make elevational movements.<ref name=FTWO-BOW/> ===Manĝado=== The fork-tailed woodnymph forages for nectar at all levels of its habitat, utilizing a wide variety of flowering plants, shrubs, vines, and trees. Males often defend flower patches against both conspecifics and other hummingbird species. Females are sometimes territorial but more often forage by [[trap-lining]], visiting a circuit of nectar sources. In addition to nectar, the species captures small [[arthropod]]s on the wing and sometimes by gleaning from foliage.<ref name=FTWO-BOW/> ===Reproduktado=== The fork-tailed woodnymph's breeding seasons vary widely across its large range; it nests somewhere in every month of the year. Nests in Ecuador were a tiny cup of seed down bound with spiderweb with some lichen on the outside. They were attached with spiderweb to a horizontal branch between {{convert|1.5|and|2.5|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground. The female incubates the clutch of two eggs for about 15 days and fledging occurs 22 to 25 days after hatch.<ref name=FTWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Thalurania-furcata |species=Forkvosta nimfokolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] conservation status for the fork-tailed woodnymph lists it as being of "least concern". It has a very large range, but its population size and trend are not known. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered common over much of its range and occurs in several protected areas. However, in some parts of Brazil, Colombia, and Paraguay deforestation might threaten it.<ref name=FTWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thalurania furcata}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] 4b7orr7u0j5kdj3x9mcncr3ig4axk9i 9363735 9363734 2026-04-30T09:57:51Z Kani 670 /* Distribuo kaj habitato */ 9363735 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Forkvosta nimfokolibro |koloro = pink |dosiero = Thalurania furcata -near Amazonia Lodge, Manu National Park, Peru-8.jpg |priskribo de dosiero = Masklo en [[Nacia Parko Manuo]], [[Peruo]] |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Thalurania furcata Fork-tailed Woodnymph.JPG |priskribo de dosiero2 = Ino ĉe Alta Floresta, [[Mato-Groso]], Brazilo |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thalurania]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1848 |specio = '''Forkvosta nimfokolibro''' ''T. furcata'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Fork-tailed Woodnymph ''Thalurania furcata'' |volume=2016 |article-number=e.T22687399A93149797 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687399A93149797.en |access-date=27a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Thalurania furcata'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Thalurania furcata'' |komunejo = ''Thalurania furcata'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Thalurania furcata map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Forkvosta nimfokolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thalurania furcata'' (laŭ kio ankaŭ '''Forkvosta kolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvar specioj en la genro ''[[Thalurania]]''. Ĝi troviĝas en ĉiu kontinenta lando de [[Sudameriko]] escepte en [[Ĉilio]] kaj [[Urugvajo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Forkvostan nimfokolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'' kaj stampis la [[dunoma nomenklaturo|duvortan nomon]] ''Trochilus furcatus''.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | pages=486–487 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897086 }}</ref> La Forkvosta nimfokolibro estas nun metita kun tri aliaj nimfokolibroj en la genron ''[[Thalurania]]'', kiun enkondukis en 1848 la angla ornitologo [[John Gould]].<ref>{{ cite journal | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1848 | title=Drafts for a new arrangement of the Trochilidae | journal=Proceedings of the Zoological Society of London | volume=Part 16 | issue=180 | pages=11–14 [13] | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/12861849 }}</ref><ref name=IOC12.2/> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''thalos'' kun signifo "infano" kun ''ouranos'' kun signifo "ĉielo". Siaflanke la [[specia epiteto]] ''furcata'' estas el [[Mezepoka Latino]] ''furcatus'' kun la signifo "forkigita".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 383 kaj 166}}</ref> Oni agnoskis jenajn dek tri subspeciojn de la Forkvosta nimfokolibro:<ref name=IOC12.2/> * ''T. f. refulgens'' <small>[[John Gould|Gould]], 1853</small> * ''T. f. furcata'' <small>(Gmelin, JF, 1788)</small> * ''T. f. fissilis'' <small>[[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Ernst Hartert|Hartert, E]], 1902</small> * ''T. f. orenocensis'' <small>[[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1921</small> * ''T. f. nigrofasciata'' <small>(Gould, 1846)</small> * ''T. f. viridipectus'' <small>Gould, 1848</small> * ''T. f. jelskii'' <small>[[Władysław Taczanowski|Taczanowski]], 1874</small> * ''T. f. simoni'' <small>Hellmayr, 1906</small> * ''T. f. balzani'' <small>[[Eugène Simon|Simon]], 1896</small> * ''T. f. furcatoides'' <small>Gould, 1861</small> * ''T. f. boliviana'' <small>[[Adolphe Boucard|Boucard]], 1894</small> * ''T. f. baeri'' <small>Hellmayr, 1907</small> * ''T. f. eriphile'' <small>([[René Lesson|Lesson, R]], 1832)</small> Komence de la 20-a jarcento kelkaj aŭtoroj traktis subspeciojn ''nigrofasciata'', ''jelskii'', ''simoni'', ''balzalni'', kaj ''eriphile'' (inkluzive de ''baeri'') kiel apartajn speciojn. Aliaj traktis la nunajn [[Krona nimfokolibro]] (''T. colombica'') kaj [[Meksika kolibro]] (''Eupherusa ridgwayi'') kiel samspeciajn kun la forkvosta. Krome, kelkaj pliaj subspecioj estis proponitaj, sed ĉiuj pruviĝis esti hibridoj de ĉi tiu specio kaj aliaj.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=FTWO-BOW>Stiles, F.G., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Fork-tailed Woodnymph (''Thalurania furcata''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.fotwoo1.01] Alirita la 27an de Aŭgusto, 2022</ref> <gallery mode = packed heights = 130px> Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male Rio Napo.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male in flight Sumaco.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male in flight Sumaco 2.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro </gallery> ==Aspekto== Forkvostaj nimfokolibroj estas 9,5 ĝis 12,9 cm longaj kaj pezas 3,6 ĝis 6 g. Inoj estas 8 ĝis 10,7 cm longaj kaj pezas 3 ĝis 5 g. Ambaŭ seksoj de ĉiuj subspecioj havas rektan, nigran, mezlongan bekon. Plenkreskaj maskloj de la nomiga subspecio havas plejparte malhelbronzverdajn suprajn partojn, malhelbrunajn bronzecajn kronon kaj nukon, kaj violan bendon trans la supra dorso. Ilia gorĝo estas brilverda, la ventro viola, kaj la subvostaj kovriloj malhelŝtale bluaj kun malbrile blankaj randoj. Ilia vosto estas forkoforma kaj blunigra. La plenkreska ino de nomiga subspecio havas helverdajn suprajn partojn kun pli obtuza kaj pli bronza krono. Ĝiaj subaj partoj estas palgrizaj. La vosto estas verda proksime al la bazo kaj la cetero ŝtalblunigra kun blankaj pintoj sur la eksteraj tri paroj de plumoj. Junaj maskloj estas obtuze bronzverdaj supre kaj malhele bronzverdaj sube. Junaj inoj estas pli bronzverdaj supre ol plenkreskuloj kaj kelkaj plumoj havas sablokolorajn franĝojn.<ref name=FTWO-BOW/> Subspecioj ''T. f. refulgens'' kaj ''T. f. orenocensis'' estas esence similaj al la nomiga subspecio. Maskloj de ''T. f. fissilis'' havas unukolorajn bluajn subvostajn kovrilojn. Maskloj de ''T. f. nigrofasciata'' havas orverdajn suprajn partojn, nigran bendon inter la ampleksa verda gorĝo kaj la viola ventro, kaj interspacon en la viola bendo sur la supra dorso. La masklo de ''T. f. viridipectus'' ankaŭ havas grandan verdan gorĝon kun mallarĝa nigra bendo inter tiu kaj la ventro. La malsupra gorĝo kaj brusto de ''T. f. jelskii'' havas bluan nuancon kaj nekompletan nigran bendon. La masklo de ''T. f. balzani'' havas verdan kronon kaj pure blankajn subvostajn kovrilojn. Maskloj de ''T. f. furcatoides'' estas iom pli grandaj ol la nomiga subspecio kaj havas nigrecan kronon. Maskloj de ''T. f. boliviana'' havas relative malgrandan verdan gorĝon kaj foje kelkajn malgrandajn nigrajn makulojn kie aliaj havas bendon. ''T. f. simoni'' estas tre simila al ''balzani'' sed kun malhela strio en la centro de la pugareo kaj subvostaj kovriloj. Maskloj de ''T. f. baeri'' kaj ''T. f. eriphile'' havas brilverdajn fruntojn kaj nigrecajn kronojn. Inoj de la malsamaj subspecioj diferencas ĉefe en la malheleco de siaj grizaj subpartoj kaj foje de la subvostaj kovriloj; iliaj kronoj kaj supraj partoj diferencas tre simile al tiuj de la respektivaj maskloj.<ref name=FTWO-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== La subspecioj de Forkvosta nimfokolibro troviĝas jene:<ref name=IOC12.2/><ref name=FTWO-BOW/> * ''T. f. refulgens'', [[Paria Duoninsulo]] kaj Sierra de Cumaná de nordorienta Venezuelo * ''T. f. furcata'', de plej orienta Venezuelo tra [[Gujanoj]] ĝis nordorienta Brazilo norde de la Amazono * ''T. f. fissilis'', sudorienta Venezuelo, plej okcidenta Gujano, kaj [[Rorajmo]] en norda Brazilo * ''T. f. orenocensis'', supra baseno de [[Orinoko]] de suda Venezuelo * ''T. f. nigrofasciata'', [[Departemento Gvajnio]] de Kolombio, [[Amazonio (Venezuelo)|Amazonio]] de suda Venezuelo, kaj la supra [[Rio Negro (Amazonio)]] en nordokcidenta Brazilo * ''T. f. viridipectus'', orienta Kolombio, orienta Ekvadoro, kaj nordorienta Peruo * ''T. f. jelskii'', orienta Peruo kaj apuda okcidenta Brazilo * ''T. f. simoni'', sude de Amazonio en plej orienta Peruo kaj okcidenta Brazilo * ''T. f. balzani'', nord-centra Brazilo sude de Amazonio oriente ĝis la [[Tapajozo|Rivero Tapajozo]] * ''T. f. furcatoides'', orienta Brazilo sude de Amazonio oriente de la Tapajoso * ''T. f. boliviana'', sudorienta Peruo tra orient-centra Bolivio en [[Santa Cruz (Bolivio)|Santa Cruz]] * ''T. f. baeri'', nordorienta kaj centra Brazilo ĝis suda Bolivio kaj nordokcidenta kaj nord-centra Argentino * ''T. f. eriphile'', sudorienta Brazilo de [[Bahio]] sude en Paragvajon kaj la [[Provinco Misiones]] de nordorienta Argentino La Forkvosta nimfokolibro loĝas en diversaj pejzaĝoj en [[Amazonio]]. Ĝi troviĝas en arbaroj de ''terra firme'' kaj ''várzea'', precipe en iliaj randoj kaj interspacoj; matura [[sekundara arbaro]]; kaj duonmalfermaj areoj kiel [[plantejo]]j kaj ĝardenoj. Oni supozas, ke ĝi ankaŭ loĝas en iuj veprejoj, sed datumoj mankas. Laŭ alteco ĝi varias de marnivelo ĝis ĉirkaŭ 2 000 m.<ref name=FTWO-BOW/><ref name=Fogden>{{cite book | last1 =Fogden | first1 =Michael | last2 =Taylor | first2 =Marianne | last3 =Williamson | first3 =Sheri L. | title = Hummingbirds: A Life-size Guide to Every Species | publisher = HarperCollins| date =2014 | location =New York | pages = |isbn =978-0-06-228064-0 }}</ref> ==Kutimaro== ===Movoj=== The fork-tailed woodnymph's movements are not known in detail. It is assumed to be mostly sedentary. However, it apparently makes local movements to follow flowering events and the populations in the Andean foothills might make elevational movements.<ref name=FTWO-BOW/> ===Manĝado=== The fork-tailed woodnymph forages for nectar at all levels of its habitat, utilizing a wide variety of flowering plants, shrubs, vines, and trees. Males often defend flower patches against both conspecifics and other hummingbird species. Females are sometimes territorial but more often forage by [[trap-lining]], visiting a circuit of nectar sources. In addition to nectar, the species captures small [[arthropod]]s on the wing and sometimes by gleaning from foliage.<ref name=FTWO-BOW/> ===Reproduktado=== The fork-tailed woodnymph's breeding seasons vary widely across its large range; it nests somewhere in every month of the year. Nests in Ecuador were a tiny cup of seed down bound with spiderweb with some lichen on the outside. They were attached with spiderweb to a horizontal branch between {{convert|1.5|and|2.5|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground. The female incubates the clutch of two eggs for about 15 days and fledging occurs 22 to 25 days after hatch.<ref name=FTWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Thalurania-furcata |species=Forkvosta nimfokolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] conservation status for the fork-tailed woodnymph lists it as being of "least concern". It has a very large range, but its population size and trend are not known. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered common over much of its range and occurs in several protected areas. However, in some parts of Brazil, Colombia, and Paraguay deforestation might threaten it.<ref name=FTWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thalurania furcata}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] n06hhlvfiglkk4f26rfn4wekmm94bnm 9363741 9363735 2026-04-30T10:02:18Z Kani 670 /* Kutimaro */ 9363741 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Forkvosta nimfokolibro |koloro = pink |dosiero = Thalurania furcata -near Amazonia Lodge, Manu National Park, Peru-8.jpg |priskribo de dosiero = Masklo en [[Nacia Parko Manuo]], [[Peruo]] |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Thalurania furcata Fork-tailed Woodnymph.JPG |priskribo de dosiero2 = Ino ĉe Alta Floresta, [[Mato-Groso]], Brazilo |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thalurania]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1848 |specio = '''Forkvosta nimfokolibro''' ''T. furcata'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Fork-tailed Woodnymph ''Thalurania furcata'' |volume=2016 |article-number=e.T22687399A93149797 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687399A93149797.en |access-date=27a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Thalurania furcata'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Thalurania furcata'' |komunejo = ''Thalurania furcata'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Thalurania furcata map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Forkvosta nimfokolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thalurania furcata'' (laŭ kio ankaŭ '''Forkvosta kolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvar specioj en la genro ''[[Thalurania]]''. Ĝi troviĝas en ĉiu kontinenta lando de [[Sudameriko]] escepte en [[Ĉilio]] kaj [[Urugvajo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Forkvostan nimfokolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'' kaj stampis la [[dunoma nomenklaturo|duvortan nomon]] ''Trochilus furcatus''.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | pages=486–487 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897086 }}</ref> La Forkvosta nimfokolibro estas nun metita kun tri aliaj nimfokolibroj en la genron ''[[Thalurania]]'', kiun enkondukis en 1848 la angla ornitologo [[John Gould]].<ref>{{ cite journal | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1848 | title=Drafts for a new arrangement of the Trochilidae | journal=Proceedings of the Zoological Society of London | volume=Part 16 | issue=180 | pages=11–14 [13] | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/12861849 }}</ref><ref name=IOC12.2/> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''thalos'' kun signifo "infano" kun ''ouranos'' kun signifo "ĉielo". Siaflanke la [[specia epiteto]] ''furcata'' estas el [[Mezepoka Latino]] ''furcatus'' kun la signifo "forkigita".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 383 kaj 166}}</ref> Oni agnoskis jenajn dek tri subspeciojn de la Forkvosta nimfokolibro:<ref name=IOC12.2/> * ''T. f. refulgens'' <small>[[John Gould|Gould]], 1853</small> * ''T. f. furcata'' <small>(Gmelin, JF, 1788)</small> * ''T. f. fissilis'' <small>[[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Ernst Hartert|Hartert, E]], 1902</small> * ''T. f. orenocensis'' <small>[[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1921</small> * ''T. f. nigrofasciata'' <small>(Gould, 1846)</small> * ''T. f. viridipectus'' <small>Gould, 1848</small> * ''T. f. jelskii'' <small>[[Władysław Taczanowski|Taczanowski]], 1874</small> * ''T. f. simoni'' <small>Hellmayr, 1906</small> * ''T. f. balzani'' <small>[[Eugène Simon|Simon]], 1896</small> * ''T. f. furcatoides'' <small>Gould, 1861</small> * ''T. f. boliviana'' <small>[[Adolphe Boucard|Boucard]], 1894</small> * ''T. f. baeri'' <small>Hellmayr, 1907</small> * ''T. f. eriphile'' <small>([[René Lesson|Lesson, R]], 1832)</small> Komence de la 20-a jarcento kelkaj aŭtoroj traktis subspeciojn ''nigrofasciata'', ''jelskii'', ''simoni'', ''balzalni'', kaj ''eriphile'' (inkluzive de ''baeri'') kiel apartajn speciojn. Aliaj traktis la nunajn [[Krona nimfokolibro]] (''T. colombica'') kaj [[Meksika kolibro]] (''Eupherusa ridgwayi'') kiel samspeciajn kun la forkvosta. Krome, kelkaj pliaj subspecioj estis proponitaj, sed ĉiuj pruviĝis esti hibridoj de ĉi tiu specio kaj aliaj.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=FTWO-BOW>Stiles, F.G., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Fork-tailed Woodnymph (''Thalurania furcata''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.fotwoo1.01] Alirita la 27an de Aŭgusto, 2022</ref> <gallery mode = packed heights = 130px> Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male Rio Napo.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male in flight Sumaco.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male in flight Sumaco 2.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro </gallery> ==Aspekto== Forkvostaj nimfokolibroj estas 9,5 ĝis 12,9 cm longaj kaj pezas 3,6 ĝis 6 g. Inoj estas 8 ĝis 10,7 cm longaj kaj pezas 3 ĝis 5 g. Ambaŭ seksoj de ĉiuj subspecioj havas rektan, nigran, mezlongan bekon. Plenkreskaj maskloj de la nomiga subspecio havas plejparte malhelbronzverdajn suprajn partojn, malhelbrunajn bronzecajn kronon kaj nukon, kaj violan bendon trans la supra dorso. Ilia gorĝo estas brilverda, la ventro viola, kaj la subvostaj kovriloj malhelŝtale bluaj kun malbrile blankaj randoj. Ilia vosto estas forkoforma kaj blunigra. La plenkreska ino de nomiga subspecio havas helverdajn suprajn partojn kun pli obtuza kaj pli bronza krono. Ĝiaj subaj partoj estas palgrizaj. La vosto estas verda proksime al la bazo kaj la cetero ŝtalblunigra kun blankaj pintoj sur la eksteraj tri paroj de plumoj. Junaj maskloj estas obtuze bronzverdaj supre kaj malhele bronzverdaj sube. Junaj inoj estas pli bronzverdaj supre ol plenkreskuloj kaj kelkaj plumoj havas sablokolorajn franĝojn.<ref name=FTWO-BOW/> Subspecioj ''T. f. refulgens'' kaj ''T. f. orenocensis'' estas esence similaj al la nomiga subspecio. Maskloj de ''T. f. fissilis'' havas unukolorajn bluajn subvostajn kovrilojn. Maskloj de ''T. f. nigrofasciata'' havas orverdajn suprajn partojn, nigran bendon inter la ampleksa verda gorĝo kaj la viola ventro, kaj interspacon en la viola bendo sur la supra dorso. La masklo de ''T. f. viridipectus'' ankaŭ havas grandan verdan gorĝon kun mallarĝa nigra bendo inter tiu kaj la ventro. La malsupra gorĝo kaj brusto de ''T. f. jelskii'' havas bluan nuancon kaj nekompletan nigran bendon. La masklo de ''T. f. balzani'' havas verdan kronon kaj pure blankajn subvostajn kovrilojn. Maskloj de ''T. f. furcatoides'' estas iom pli grandaj ol la nomiga subspecio kaj havas nigrecan kronon. Maskloj de ''T. f. boliviana'' havas relative malgrandan verdan gorĝon kaj foje kelkajn malgrandajn nigrajn makulojn kie aliaj havas bendon. ''T. f. simoni'' estas tre simila al ''balzani'' sed kun malhela strio en la centro de la pugareo kaj subvostaj kovriloj. Maskloj de ''T. f. baeri'' kaj ''T. f. eriphile'' havas brilverdajn fruntojn kaj nigrecajn kronojn. Inoj de la malsamaj subspecioj diferencas ĉefe en la malheleco de siaj grizaj subpartoj kaj foje de la subvostaj kovriloj; iliaj kronoj kaj supraj partoj diferencas tre simile al tiuj de la respektivaj maskloj.<ref name=FTWO-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== La subspecioj de Forkvosta nimfokolibro troviĝas jene:<ref name=IOC12.2/><ref name=FTWO-BOW/> * ''T. f. refulgens'', [[Paria Duoninsulo]] kaj Sierra de Cumaná de nordorienta Venezuelo * ''T. f. furcata'', de plej orienta Venezuelo tra [[Gujanoj]] ĝis nordorienta Brazilo norde de la Amazono * ''T. f. fissilis'', sudorienta Venezuelo, plej okcidenta Gujano, kaj [[Rorajmo]] en norda Brazilo * ''T. f. orenocensis'', supra baseno de [[Orinoko]] de suda Venezuelo * ''T. f. nigrofasciata'', [[Departemento Gvajnio]] de Kolombio, [[Amazonio (Venezuelo)|Amazonio]] de suda Venezuelo, kaj la supra [[Rio Negro (Amazonio)]] en nordokcidenta Brazilo * ''T. f. viridipectus'', orienta Kolombio, orienta Ekvadoro, kaj nordorienta Peruo * ''T. f. jelskii'', orienta Peruo kaj apuda okcidenta Brazilo * ''T. f. simoni'', sude de Amazonio en plej orienta Peruo kaj okcidenta Brazilo * ''T. f. balzani'', nord-centra Brazilo sude de Amazonio oriente ĝis la [[Tapajozo|Rivero Tapajozo]] * ''T. f. furcatoides'', orienta Brazilo sude de Amazonio oriente de la Tapajoso * ''T. f. boliviana'', sudorienta Peruo tra orient-centra Bolivio en [[Santa Cruz (Bolivio)|Santa Cruz]] * ''T. f. baeri'', nordorienta kaj centra Brazilo ĝis suda Bolivio kaj nordokcidenta kaj nord-centra Argentino * ''T. f. eriphile'', sudorienta Brazilo de [[Bahio]] sude en Paragvajon kaj la [[Provinco Misiones]] de nordorienta Argentino La Forkvosta nimfokolibro loĝas en diversaj pejzaĝoj en [[Amazonio]]. Ĝi troviĝas en arbaroj de ''terra firme'' kaj ''várzea'', precipe en iliaj randoj kaj interspacoj; matura [[sekundara arbaro]]; kaj duonmalfermaj areoj kiel [[plantejo]]j kaj ĝardenoj. Oni supozas, ke ĝi ankaŭ loĝas en iuj veprejoj, sed datumoj mankas. Laŭ alteco ĝi varias de marnivelo ĝis ĉirkaŭ 2 000 m.<ref name=FTWO-BOW/><ref name=Fogden>{{cite book | last1 =Fogden | first1 =Michael | last2 =Taylor | first2 =Marianne | last3 =Williamson | first3 =Sheri L. | title = Hummingbirds: A Life-size Guide to Every Species | publisher = HarperCollins| date =2014 | location =New York | pages = |isbn =978-0-06-228064-0 }}</ref> ==Kutimaro== ===Movoj=== La movoj de la Forkvosta nimfokolibro ne estas konataj detale. Oni supozas, ke ĝi estas plejparte sidlokema. Tamen, ŝajne ĝi faras lokajn movojn por sekvi florajn eventojn kaj la populacioj en la Andaj antaŭmontoj eble faras altecajn movojn.<ref name=FTWO-BOW/> ===Manĝado=== La Forkvosta nimfokolibro manĝas [[nektaro]]n ĉe ĉiuj niveloj de sia vivejo, utiligante vastan gamon da florplantoj, arbustoj, [[vito]]j kaj arboj. Maskloj ofte defendas florareetojn kontraŭ kaj samspeciuloj kaj aliaj kolibrospecioj. Inoj foje estas teritoriemaj sed pli ofte manĝoserĉas per kaptolinioj, vizitante cirkviton de nektarfontoj. Aldone al nektaro, la specio kaptas malgrandajn [[artikuloj]]n dumfluge kaj foje per kolektado el foliaro.<ref name=FTWO-BOW/> ===Reproduktado=== La reproduktosezonoj de la Forkvosta nimfokolibro varias multe tra ĝia granda teritorio; ĝi nestas ie en ĉiu monato de la jaro. Nestoj en Ekvadoro estis etaj tasoj da semoj ligitaj per [[araneaĵo]] kun iom da [[likeno]] ekstere. Ili estis ligitaj per araneaĵo al horizontala branĉo inter 1,5 kaj 2,5 m supergrunde. La ino kovas la du ovojn dum ĉirkaŭ 15 tagoj kaj [[elnestiĝo]] okazas 22 ĝis 25 tagojn post eloviĝo.<ref name=FTWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Thalurania-furcata |species=Forkvosta nimfokolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] conservation status for the fork-tailed woodnymph lists it as being of "least concern". It has a very large range, but its population size and trend are not known. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered common over much of its range and occurs in several protected areas. However, in some parts of Brazil, Colombia, and Paraguay deforestation might threaten it.<ref name=FTWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thalurania furcata}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] iys4qzmp53krw6hqe1p3ukr4eojvy6c 9363742 9363741 2026-04-30T10:04:07Z Kani 670 /* Statuso */ 9363742 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Forkvosta nimfokolibro |koloro = pink |dosiero = Thalurania furcata -near Amazonia Lodge, Manu National Park, Peru-8.jpg |priskribo de dosiero = Masklo en [[Nacia Parko Manuo]], [[Peruo]] |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Thalurania furcata Fork-tailed Woodnymph.JPG |priskribo de dosiero2 = Ino ĉe Alta Floresta, [[Mato-Groso]], Brazilo |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thalurania]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1848 |specio = '''Forkvosta nimfokolibro''' ''T. furcata'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Fork-tailed Woodnymph ''Thalurania furcata'' |volume=2016 |article-number=e.T22687399A93149797 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687399A93149797.en |access-date=27a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Thalurania furcata'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Thalurania furcata'' |komunejo = ''Thalurania furcata'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Thalurania furcata map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Forkvosta nimfokolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thalurania furcata'' (laŭ kio ankaŭ '''Forkvosta kolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvar specioj en la genro ''[[Thalurania]]''. Ĝi troviĝas en ĉiu kontinenta lando de [[Sudameriko]] escepte en [[Ĉilio]] kaj [[Urugvajo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Forkvostan nimfokolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'' kaj stampis la [[dunoma nomenklaturo|duvortan nomon]] ''Trochilus furcatus''.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | pages=486–487 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897086 }}</ref> La Forkvosta nimfokolibro estas nun metita kun tri aliaj nimfokolibroj en la genron ''[[Thalurania]]'', kiun enkondukis en 1848 la angla ornitologo [[John Gould]].<ref>{{ cite journal | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1848 | title=Drafts for a new arrangement of the Trochilidae | journal=Proceedings of the Zoological Society of London | volume=Part 16 | issue=180 | pages=11–14 [13] | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/12861849 }}</ref><ref name=IOC12.2/> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''thalos'' kun signifo "infano" kun ''ouranos'' kun signifo "ĉielo". Siaflanke la [[specia epiteto]] ''furcata'' estas el [[Mezepoka Latino]] ''furcatus'' kun la signifo "forkigita".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 383 kaj 166}}</ref> Oni agnoskis jenajn dek tri subspeciojn de la Forkvosta nimfokolibro:<ref name=IOC12.2/> * ''T. f. refulgens'' <small>[[John Gould|Gould]], 1853</small> * ''T. f. furcata'' <small>(Gmelin, JF, 1788)</small> * ''T. f. fissilis'' <small>[[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Ernst Hartert|Hartert, E]], 1902</small> * ''T. f. orenocensis'' <small>[[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1921</small> * ''T. f. nigrofasciata'' <small>(Gould, 1846)</small> * ''T. f. viridipectus'' <small>Gould, 1848</small> * ''T. f. jelskii'' <small>[[Władysław Taczanowski|Taczanowski]], 1874</small> * ''T. f. simoni'' <small>Hellmayr, 1906</small> * ''T. f. balzani'' <small>[[Eugène Simon|Simon]], 1896</small> * ''T. f. furcatoides'' <small>Gould, 1861</small> * ''T. f. boliviana'' <small>[[Adolphe Boucard|Boucard]], 1894</small> * ''T. f. baeri'' <small>Hellmayr, 1907</small> * ''T. f. eriphile'' <small>([[René Lesson|Lesson, R]], 1832)</small> Komence de la 20-a jarcento kelkaj aŭtoroj traktis subspeciojn ''nigrofasciata'', ''jelskii'', ''simoni'', ''balzalni'', kaj ''eriphile'' (inkluzive de ''baeri'') kiel apartajn speciojn. Aliaj traktis la nunajn [[Krona nimfokolibro]] (''T. colombica'') kaj [[Meksika kolibro]] (''Eupherusa ridgwayi'') kiel samspeciajn kun la forkvosta. Krome, kelkaj pliaj subspecioj estis proponitaj, sed ĉiuj pruviĝis esti hibridoj de ĉi tiu specio kaj aliaj.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=FTWO-BOW>Stiles, F.G., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Fork-tailed Woodnymph (''Thalurania furcata''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.fotwoo1.01] Alirita la 27an de Aŭgusto, 2022</ref> <gallery mode = packed heights = 130px> Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male Rio Napo.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male in flight Sumaco.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male in flight Sumaco 2.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro </gallery> ==Aspekto== Forkvostaj nimfokolibroj estas 9,5 ĝis 12,9 cm longaj kaj pezas 3,6 ĝis 6 g. Inoj estas 8 ĝis 10,7 cm longaj kaj pezas 3 ĝis 5 g. Ambaŭ seksoj de ĉiuj subspecioj havas rektan, nigran, mezlongan bekon. Plenkreskaj maskloj de la nomiga subspecio havas plejparte malhelbronzverdajn suprajn partojn, malhelbrunajn bronzecajn kronon kaj nukon, kaj violan bendon trans la supra dorso. Ilia gorĝo estas brilverda, la ventro viola, kaj la subvostaj kovriloj malhelŝtale bluaj kun malbrile blankaj randoj. Ilia vosto estas forkoforma kaj blunigra. La plenkreska ino de nomiga subspecio havas helverdajn suprajn partojn kun pli obtuza kaj pli bronza krono. Ĝiaj subaj partoj estas palgrizaj. La vosto estas verda proksime al la bazo kaj la cetero ŝtalblunigra kun blankaj pintoj sur la eksteraj tri paroj de plumoj. Junaj maskloj estas obtuze bronzverdaj supre kaj malhele bronzverdaj sube. Junaj inoj estas pli bronzverdaj supre ol plenkreskuloj kaj kelkaj plumoj havas sablokolorajn franĝojn.<ref name=FTWO-BOW/> Subspecioj ''T. f. refulgens'' kaj ''T. f. orenocensis'' estas esence similaj al la nomiga subspecio. Maskloj de ''T. f. fissilis'' havas unukolorajn bluajn subvostajn kovrilojn. Maskloj de ''T. f. nigrofasciata'' havas orverdajn suprajn partojn, nigran bendon inter la ampleksa verda gorĝo kaj la viola ventro, kaj interspacon en la viola bendo sur la supra dorso. La masklo de ''T. f. viridipectus'' ankaŭ havas grandan verdan gorĝon kun mallarĝa nigra bendo inter tiu kaj la ventro. La malsupra gorĝo kaj brusto de ''T. f. jelskii'' havas bluan nuancon kaj nekompletan nigran bendon. La masklo de ''T. f. balzani'' havas verdan kronon kaj pure blankajn subvostajn kovrilojn. Maskloj de ''T. f. furcatoides'' estas iom pli grandaj ol la nomiga subspecio kaj havas nigrecan kronon. Maskloj de ''T. f. boliviana'' havas relative malgrandan verdan gorĝon kaj foje kelkajn malgrandajn nigrajn makulojn kie aliaj havas bendon. ''T. f. simoni'' estas tre simila al ''balzani'' sed kun malhela strio en la centro de la pugareo kaj subvostaj kovriloj. Maskloj de ''T. f. baeri'' kaj ''T. f. eriphile'' havas brilverdajn fruntojn kaj nigrecajn kronojn. Inoj de la malsamaj subspecioj diferencas ĉefe en la malheleco de siaj grizaj subpartoj kaj foje de la subvostaj kovriloj; iliaj kronoj kaj supraj partoj diferencas tre simile al tiuj de la respektivaj maskloj.<ref name=FTWO-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== La subspecioj de Forkvosta nimfokolibro troviĝas jene:<ref name=IOC12.2/><ref name=FTWO-BOW/> * ''T. f. refulgens'', [[Paria Duoninsulo]] kaj Sierra de Cumaná de nordorienta Venezuelo * ''T. f. furcata'', de plej orienta Venezuelo tra [[Gujanoj]] ĝis nordorienta Brazilo norde de la Amazono * ''T. f. fissilis'', sudorienta Venezuelo, plej okcidenta Gujano, kaj [[Rorajmo]] en norda Brazilo * ''T. f. orenocensis'', supra baseno de [[Orinoko]] de suda Venezuelo * ''T. f. nigrofasciata'', [[Departemento Gvajnio]] de Kolombio, [[Amazonio (Venezuelo)|Amazonio]] de suda Venezuelo, kaj la supra [[Rio Negro (Amazonio)]] en nordokcidenta Brazilo * ''T. f. viridipectus'', orienta Kolombio, orienta Ekvadoro, kaj nordorienta Peruo * ''T. f. jelskii'', orienta Peruo kaj apuda okcidenta Brazilo * ''T. f. simoni'', sude de Amazonio en plej orienta Peruo kaj okcidenta Brazilo * ''T. f. balzani'', nord-centra Brazilo sude de Amazonio oriente ĝis la [[Tapajozo|Rivero Tapajozo]] * ''T. f. furcatoides'', orienta Brazilo sude de Amazonio oriente de la Tapajoso * ''T. f. boliviana'', sudorienta Peruo tra orient-centra Bolivio en [[Santa Cruz (Bolivio)|Santa Cruz]] * ''T. f. baeri'', nordorienta kaj centra Brazilo ĝis suda Bolivio kaj nordokcidenta kaj nord-centra Argentino * ''T. f. eriphile'', sudorienta Brazilo de [[Bahio]] sude en Paragvajon kaj la [[Provinco Misiones]] de nordorienta Argentino La Forkvosta nimfokolibro loĝas en diversaj pejzaĝoj en [[Amazonio]]. Ĝi troviĝas en arbaroj de ''terra firme'' kaj ''várzea'', precipe en iliaj randoj kaj interspacoj; matura [[sekundara arbaro]]; kaj duonmalfermaj areoj kiel [[plantejo]]j kaj ĝardenoj. Oni supozas, ke ĝi ankaŭ loĝas en iuj veprejoj, sed datumoj mankas. Laŭ alteco ĝi varias de marnivelo ĝis ĉirkaŭ 2 000 m.<ref name=FTWO-BOW/><ref name=Fogden>{{cite book | last1 =Fogden | first1 =Michael | last2 =Taylor | first2 =Marianne | last3 =Williamson | first3 =Sheri L. | title = Hummingbirds: A Life-size Guide to Every Species | publisher = HarperCollins| date =2014 | location =New York | pages = |isbn =978-0-06-228064-0 }}</ref> ==Kutimaro== ===Movoj=== La movoj de la Forkvosta nimfokolibro ne estas konataj detale. Oni supozas, ke ĝi estas plejparte sidlokema. Tamen, ŝajne ĝi faras lokajn movojn por sekvi florajn eventojn kaj la populacioj en la Andaj antaŭmontoj eble faras altecajn movojn.<ref name=FTWO-BOW/> ===Manĝado=== La Forkvosta nimfokolibro manĝas [[nektaro]]n ĉe ĉiuj niveloj de sia vivejo, utiligante vastan gamon da florplantoj, arbustoj, [[vito]]j kaj arboj. Maskloj ofte defendas florareetojn kontraŭ kaj samspeciuloj kaj aliaj kolibrospecioj. Inoj foje estas teritoriemaj sed pli ofte manĝoserĉas per kaptolinioj, vizitante cirkviton de nektarfontoj. Aldone al nektaro, la specio kaptas malgrandajn [[artikuloj]]n dumfluge kaj foje per kolektado el foliaro.<ref name=FTWO-BOW/> ===Reproduktado=== La reproduktosezonoj de la Forkvosta nimfokolibro varias multe tra ĝia granda teritorio; ĝi nestas ie en ĉiu monato de la jaro. Nestoj en Ekvadoro estis etaj tasoj da semoj ligitaj per [[araneaĵo]] kun iom da [[likeno]] ekstere. Ili estis ligitaj per araneaĵo al horizontala branĉo inter 1,5 kaj 2,5 m supergrunde. La ino kovas la du ovojn dum ĉirkaŭ 15 tagoj kaj [[elnestiĝo]] okazas 22 ĝis 25 tagojn post eloviĝo.<ref name=FTWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Thalurania-furcata |species=Forkvosta nimfokolibro}} ==Statuso== La konserva statuso de [[IUCN]] por la Forkvosta nimfokolibro listigas ĝin kiel "[[malplej zorgiga]]". Ĝi havas tre grandan teritorion, sed ĝia populacigrandeco kaj tendenco ne estas konataj. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Fork-tailed Woodnymph ''Thalurania furcata'' |volume=2016 |article-number=e.T22687399A93149797 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687399A93149797.en |access-date=27a de Aŭgusto 2022}}</ref> Ĝi estas konsiderata ofta tra granda parto de sia teritorio kaj troviĝas en pluraj protektitaj areoj. Tamen, en iuj partoj de Brazilo, Kolombio kaj Paragvajo, [[senarbarigo]] povus minaci ĝin.<ref name=FTWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thalurania furcata}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] t9xj5sfujieivi77rb3rfl781ao335k 9363743 9363742 2026-04-30T10:04:38Z Kani 670 /* Taksonomio kaj sistematiko */ 9363743 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Forkvosta nimfokolibro |koloro = pink |dosiero = Thalurania furcata -near Amazonia Lodge, Manu National Park, Peru-8.jpg |priskribo de dosiero = Masklo en [[Nacia Parko Manuo]], [[Peruo]] |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Thalurania furcata Fork-tailed Woodnymph.JPG |priskribo de dosiero2 = Ino ĉe Alta Floresta, [[Mato-Groso]], Brazilo |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thalurania]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1848 |specio = '''Forkvosta nimfokolibro''' ''T. furcata'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Fork-tailed Woodnymph ''Thalurania furcata'' |volume=2016 |article-number=e.T22687399A93149797 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687399A93149797.en |access-date=27a de Aŭgusto 2022}}</ref> |dunomo = ''Thalurania furcata'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Thalurania furcata'' |komunejo = ''Thalurania furcata'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Thalurania furcata map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Forkvosta nimfokolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thalurania furcata'' (laŭ kio ankaŭ '''Forkvosta kolibro'''), estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la kvar specioj en la genro ''[[Thalurania]]''. Ĝi troviĝas en ĉiu kontinenta lando de [[Sudameriko]] escepte en [[Ĉilio]] kaj [[Urugvajo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Forkvostan nimfokolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'' kaj stampis la [[dunoma nomenklaturo|duvortan nomon]] ''Trochilus furcatus''.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | pages=486–487 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897086 }}</ref> La Forkvosta nimfokolibro estas nun metita kun tri aliaj nimfokolibroj en la genron ''[[Thalurania]]'', kiun enkondukis en 1848 la angla ornitologo [[John Gould]].<ref>{{ cite journal | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1848 | title=Drafts for a new arrangement of the Trochilidae | journal=Proceedings of the Zoological Society of London | volume=Part 16 | issue=180 | pages=11–14 [13] | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/12861849 }}</ref><ref name=IOC12.2/> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''thalos'' kun signifo "infano" kun ''ouranos'' kun signifo "ĉielo". Siaflanke la [[specia epiteto]] ''furcata'' estas el [[Mezepoka Latino]] ''furcatus'' kun la signifo "forkigita".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 383 kaj 166}}</ref> Oni agnoskis jenajn dek tri subspeciojn de la Forkvosta nimfokolibro:<ref name=IOC12.2/> * ''T. f. refulgens'' <small>[[John Gould|Gould]], 1853</small> * ''T. f. furcata'' <small>(Gmelin, JF, 1788)</small> * ''T. f. fissilis'' <small>[[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Ernst Hartert|Hartert, E]], 1902</small> * ''T. f. orenocensis'' <small>[[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1921</small> * ''T. f. nigrofasciata'' <small>(Gould, 1846)</small> * ''T. f. viridipectus'' <small>Gould, 1848</small> * ''T. f. jelskii'' <small>[[Władysław Taczanowski|Taczanowski]], 1874</small> * ''T. f. simoni'' <small>Hellmayr, 1906</small> * ''T. f. balzani'' <small>[[Eugène Simon|Simon]], 1896</small> * ''T. f. furcatoides'' <small>Gould, 1861</small> * ''T. f. boliviana'' <small>[[Adolphe Boucard|Boucard]], 1894</small> * ''T. f. baeri'' <small>Hellmayr, 1907</small> * ''T. f. eriphile'' <small>([[René Lesson|Lesson, R]], 1832)</small> Komence de la 20-a jarcento kelkaj aŭtoroj traktis subspeciojn ''nigrofasciata'', ''jelskii'', ''simoni'', ''balzalni'', kaj ''eriphile'' (inkluzive de ''baeri'') kiel apartajn speciojn. Aliaj traktis la nunajn [[Krona nimfokolibro]] (''T. colombica'') kaj [[Meksika kolibro]] (''Eupherusa ridgwayi'') kiel samspeciajn kun la forkvosta. Krome, kelkaj pliaj subspecioj estis proponitaj, sed ĉiuj pruviĝis esti hibridoj de ĉi tiu specio kaj aliaj.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=FTWO-BOW>Stiles, F.G., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Fork-tailed Woodnymph (''Thalurania furcata''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.fotwoo1.01] Alirita la 27an de Aŭgusto, 2022</ref> <gallery mode = packed heights = 120px> Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male Rio Napo.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male in flight Sumaco.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro Fork-tailed woodnymph (Thalurania furcata viridipectus) male in flight Sumaco 2.jpg|maskla ''T. f. viridipectus'', Ekvadoro </gallery> ==Aspekto== Forkvostaj nimfokolibroj estas 9,5 ĝis 12,9 cm longaj kaj pezas 3,6 ĝis 6 g. Inoj estas 8 ĝis 10,7 cm longaj kaj pezas 3 ĝis 5 g. Ambaŭ seksoj de ĉiuj subspecioj havas rektan, nigran, mezlongan bekon. Plenkreskaj maskloj de la nomiga subspecio havas plejparte malhelbronzverdajn suprajn partojn, malhelbrunajn bronzecajn kronon kaj nukon, kaj violan bendon trans la supra dorso. Ilia gorĝo estas brilverda, la ventro viola, kaj la subvostaj kovriloj malhelŝtale bluaj kun malbrile blankaj randoj. Ilia vosto estas forkoforma kaj blunigra. La plenkreska ino de nomiga subspecio havas helverdajn suprajn partojn kun pli obtuza kaj pli bronza krono. Ĝiaj subaj partoj estas palgrizaj. La vosto estas verda proksime al la bazo kaj la cetero ŝtalblunigra kun blankaj pintoj sur la eksteraj tri paroj de plumoj. Junaj maskloj estas obtuze bronzverdaj supre kaj malhele bronzverdaj sube. Junaj inoj estas pli bronzverdaj supre ol plenkreskuloj kaj kelkaj plumoj havas sablokolorajn franĝojn.<ref name=FTWO-BOW/> Subspecioj ''T. f. refulgens'' kaj ''T. f. orenocensis'' estas esence similaj al la nomiga subspecio. Maskloj de ''T. f. fissilis'' havas unukolorajn bluajn subvostajn kovrilojn. Maskloj de ''T. f. nigrofasciata'' havas orverdajn suprajn partojn, nigran bendon inter la ampleksa verda gorĝo kaj la viola ventro, kaj interspacon en la viola bendo sur la supra dorso. La masklo de ''T. f. viridipectus'' ankaŭ havas grandan verdan gorĝon kun mallarĝa nigra bendo inter tiu kaj la ventro. La malsupra gorĝo kaj brusto de ''T. f. jelskii'' havas bluan nuancon kaj nekompletan nigran bendon. La masklo de ''T. f. balzani'' havas verdan kronon kaj pure blankajn subvostajn kovrilojn. Maskloj de ''T. f. furcatoides'' estas iom pli grandaj ol la nomiga subspecio kaj havas nigrecan kronon. Maskloj de ''T. f. boliviana'' havas relative malgrandan verdan gorĝon kaj foje kelkajn malgrandajn nigrajn makulojn kie aliaj havas bendon. ''T. f. simoni'' estas tre simila al ''balzani'' sed kun malhela strio en la centro de la pugareo kaj subvostaj kovriloj. Maskloj de ''T. f. baeri'' kaj ''T. f. eriphile'' havas brilverdajn fruntojn kaj nigrecajn kronojn. Inoj de la malsamaj subspecioj diferencas ĉefe en la malheleco de siaj grizaj subpartoj kaj foje de la subvostaj kovriloj; iliaj kronoj kaj supraj partoj diferencas tre simile al tiuj de la respektivaj maskloj.<ref name=FTWO-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== La subspecioj de Forkvosta nimfokolibro troviĝas jene:<ref name=IOC12.2/><ref name=FTWO-BOW/> * ''T. f. refulgens'', [[Paria Duoninsulo]] kaj Sierra de Cumaná de nordorienta Venezuelo * ''T. f. furcata'', de plej orienta Venezuelo tra [[Gujanoj]] ĝis nordorienta Brazilo norde de la Amazono * ''T. f. fissilis'', sudorienta Venezuelo, plej okcidenta Gujano, kaj [[Rorajmo]] en norda Brazilo * ''T. f. orenocensis'', supra baseno de [[Orinoko]] de suda Venezuelo * ''T. f. nigrofasciata'', [[Departemento Gvajnio]] de Kolombio, [[Amazonio (Venezuelo)|Amazonio]] de suda Venezuelo, kaj la supra [[Rio Negro (Amazonio)]] en nordokcidenta Brazilo * ''T. f. viridipectus'', orienta Kolombio, orienta Ekvadoro, kaj nordorienta Peruo * ''T. f. jelskii'', orienta Peruo kaj apuda okcidenta Brazilo * ''T. f. simoni'', sude de Amazonio en plej orienta Peruo kaj okcidenta Brazilo * ''T. f. balzani'', nord-centra Brazilo sude de Amazonio oriente ĝis la [[Tapajozo|Rivero Tapajozo]] * ''T. f. furcatoides'', orienta Brazilo sude de Amazonio oriente de la Tapajoso * ''T. f. boliviana'', sudorienta Peruo tra orient-centra Bolivio en [[Santa Cruz (Bolivio)|Santa Cruz]] * ''T. f. baeri'', nordorienta kaj centra Brazilo ĝis suda Bolivio kaj nordokcidenta kaj nord-centra Argentino * ''T. f. eriphile'', sudorienta Brazilo de [[Bahio]] sude en Paragvajon kaj la [[Provinco Misiones]] de nordorienta Argentino La Forkvosta nimfokolibro loĝas en diversaj pejzaĝoj en [[Amazonio]]. Ĝi troviĝas en arbaroj de ''terra firme'' kaj ''várzea'', precipe en iliaj randoj kaj interspacoj; matura [[sekundara arbaro]]; kaj duonmalfermaj areoj kiel [[plantejo]]j kaj ĝardenoj. Oni supozas, ke ĝi ankaŭ loĝas en iuj veprejoj, sed datumoj mankas. Laŭ alteco ĝi varias de marnivelo ĝis ĉirkaŭ 2 000 m.<ref name=FTWO-BOW/><ref name=Fogden>{{cite book | last1 =Fogden | first1 =Michael | last2 =Taylor | first2 =Marianne | last3 =Williamson | first3 =Sheri L. | title = Hummingbirds: A Life-size Guide to Every Species | publisher = HarperCollins| date =2014 | location =New York | pages = |isbn =978-0-06-228064-0 }}</ref> ==Kutimaro== ===Movoj=== La movoj de la Forkvosta nimfokolibro ne estas konataj detale. Oni supozas, ke ĝi estas plejparte sidlokema. Tamen, ŝajne ĝi faras lokajn movojn por sekvi florajn eventojn kaj la populacioj en la Andaj antaŭmontoj eble faras altecajn movojn.<ref name=FTWO-BOW/> ===Manĝado=== La Forkvosta nimfokolibro manĝas [[nektaro]]n ĉe ĉiuj niveloj de sia vivejo, utiligante vastan gamon da florplantoj, arbustoj, [[vito]]j kaj arboj. Maskloj ofte defendas florareetojn kontraŭ kaj samspeciuloj kaj aliaj kolibrospecioj. Inoj foje estas teritoriemaj sed pli ofte manĝoserĉas per kaptolinioj, vizitante cirkviton de nektarfontoj. Aldone al nektaro, la specio kaptas malgrandajn [[artikuloj]]n dumfluge kaj foje per kolektado el foliaro.<ref name=FTWO-BOW/> ===Reproduktado=== La reproduktosezonoj de la Forkvosta nimfokolibro varias multe tra ĝia granda teritorio; ĝi nestas ie en ĉiu monato de la jaro. Nestoj en Ekvadoro estis etaj tasoj da semoj ligitaj per [[araneaĵo]] kun iom da [[likeno]] ekstere. Ili estis ligitaj per araneaĵo al horizontala branĉo inter 1,5 kaj 2,5 m supergrunde. La ino kovas la du ovojn dum ĉirkaŭ 15 tagoj kaj [[elnestiĝo]] okazas 22 ĝis 25 tagojn post eloviĝo.<ref name=FTWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Thalurania-furcata |species=Forkvosta nimfokolibro}} ==Statuso== La konserva statuso de [[IUCN]] por la Forkvosta nimfokolibro listigas ĝin kiel "[[malplej zorgiga]]". Ĝi havas tre grandan teritorion, sed ĝia populacigrandeco kaj tendenco ne estas konataj. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Fork-tailed Woodnymph ''Thalurania furcata'' |volume=2016 |article-number=e.T22687399A93149797 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687399A93149797.en |access-date=27a de Aŭgusto 2022}}</ref> Ĝi estas konsiderata ofta tra granda parto de sia teritorio kaj troviĝas en pluraj protektitaj areoj. Tamen, en iuj partoj de Brazilo, Kolombio kaj Paragvajo, [[senarbarigo]] povus minaci ĝin.<ref name=FTWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thalurania furcata}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] 9puaawk61u1m13ru3amkywt4r1rehu0 0 942688 9363720 2026-04-30T09:41:32Z Arancycn 239758 Arancycn movis paĝon [[Louhans]] al [[Louhans-Châteaurenaud]]: Malĝusta titolo: 1/1/2026 9363720 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Louhans-Châteaurenaud]] rau2qn9ce7qysey4xf11g2xzt8dc7ju 14 942689 9363723 2026-04-30T09:42:10Z Arancycn 239758 Arancycn movis paĝon [[Kategorio:Louhans]] al [[Kategorio:Louhans-Châteaurenaud]]: Malĝusta titolo: 1/1/2026 9363723 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[:Kategorio:Louhans-Châteaurenaud]] svjv54m7vaxde5qzkyiiysd8pfbno78 0 942690 9363725 2026-04-30T09:43:00Z Kani 670 Alidirektigis al [[Forkvosta nimfokolibro]] 9363725 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Forkvosta nimfokolibro]] 7bldx271ky6fhrsmgk8h5ei106x99qx 0 942691 9363755 2026-04-30T10:17:12Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1330759743|Iosif Shklovsky]]" 9363755 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:И.С._Щербина-Самойлова_c_И.С._Шкловским.jpg|eta|Ŝklovskij kun kolega astronomino Inna Ŝĉerbina-Samoylova en la 1950-aj jaroj. Ŝklovskij redaktis kelkajn tradukitajn verkojn de Ŝĉerbina-Samoylova.]] [[Kategorio:Sovetiaj astronomoj]] [[Kategorio:Radioastronomoj]] [[Kategorio:SETI]] io6l2a856ihgatdtgtr5rs4m3e51n1b 9363766 9363755 2026-04-30T10:37:44Z Sj1mor 12103 9363766 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto}} [[Dosiero:И.С._Щербина-Самойлова_c_И.С._Шкловским.jpg|eta|Ŝklovskij kun kolega astronomino Inna Ŝĉerbina-Samoylova en la 1950-aj jaroj. Ŝklovskij redaktis kelkajn tradukitajn verkojn de Ŝĉerbina-Samoylova.]] '''Josif Samuiloviĉ ŜKLOVSKIJ''' ({{lang-ru|Иосиф Самуилович Шкловский}} aŭ '''I.S. Ŝklovskij''', naskiĝis {{JULGREGDATO|1|7|1916|akuzativo=jes}} en [[Hluĥiv]]; mortis la 3-an de julio 1985 en [[Moskvo]]) estis sovetia astronomo kaj astrofizikisto, unu el la fondintoj de [[radioastronomio]], fama pro sia laboro en teoria astrofiziko. Li estis koresponda membro de la [[Sovetia Akademio de Sciencoj]] ekde 1966. En 1966, li kunaŭtoris libron kun [[Carl Sagan]] pri la Teorio de Antikvaj Astronaŭtoj, nomita ''ntelligent Life in the Universe'' (Inteligenta Vivo en la Universo). Li gajnis la Premion Lenin en 1960 kaj la Medalon Bruce en 1972. La asteroido [[2849 Ŝklovskijo|2849 Ŝklovskij]] estas nomita en lia honoro. == Laboro == Josif Ŝklovskij estas konata pro siaj studoj pri la evoluo de steloj kaj planedsistemoj, sur kiuj vivo povus esti aperinta. Intereso pri ĉi tiu problemo estas proksime rilata al la teorio de [[probablokalkulo]]. [[Frank Drake]] donis formulon por la probablo de apero de [[Racio|racia]] vivo en la [[Universo]], konata kiel la [[formulo de Drake]]. Josif Ŝklovskij studis la eblecon de la apero de steloj en la ekstreme granda nombro da [[Galaksio|galaksioj]] en la Universo, favoraj al la apero de [[Planeda sistemo|planedsistemoj]]. Sed, eĉ el ĉi tiuj, ne ĉiuj taŭgas por la apero de la plej simplaj biologiaj formoj. El la plej simplaj biologiaj formoj, ne ĉiuj evoluos al pli kompleksaj formoj, al [[vertebruloj]], [[hufuloj]], [[mamuloj]]. Kaj el ĉi tiuj, ne ĉiuj naskos raciajn estaĵojn. Ŝklovskij taksas, ke vivo povas aperi en la Universo, en kiu ni vivas, nur sur la [[Tero]], tio estas, la apero de vivo sur la Tero estas unika fenomeno en la tuta Universo, kiu havas iujn religiajn konotaciojn. == Ĉefaj publikaĵoj == * I.S. Shklovsky: ''Cosmic Radio Waves'', Cambridge, Harvard University Press, 1960 * I.S. Shklovsky: ''Вселенная, жизнь, разум'' (Universe, Life, Intelligence), Moscow, USSR Academy of Sciences Publisher, 1962 ** Reviziita kaj plilongigita angla traduko de ĉi tiu libro, kunaŭtorita kun [[Carl Sagan]], unue eldoniĝis en 1966, sub la nomo ''Intelligent Life in the Universe'', unu el la plej novaj reeldonoj estis publikigita en 1998 by Emerson-Adams Press ({{ISBN|1-892803-02-X}}) * I.S. Shklovsky: ''Physics of the Solar Corona'', Pergamon Press, Oxford, UK, 1965 * I.S. Shklovskii, ''Supernovae'', New York: Wiley, 1968 * I.S. Shklovsky: ''Stars: Their Birth, Life, Death'', Freeman, San Francisco, 1978, {{ISBN|0-7167-0024-7}} * I.S. Shklovsky: ''Five Billion Vodka Bottles to the Moon: Tales of a Soviet Scientist'', W.W. Norton & Company, 1991. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ŝklovskij, Josif}} [[Kategorio:Sovetiaj astronomoj]] [[Kategorio:Radioastronomoj]] [[Kategorio:SETI]] sxhjk31o3j9e727js3gd0qxi29yskfp 0 942692 9363759 2026-04-30T10:23:09Z MagyarKajak2026 256102 Kreis novan paĝon kun "[[Dosiero:Rántott sajt rizibizivel.jpg|eta|Rántott sajt]] '''Hungara fritita fromaĝo''' (Rántott sajt) estas populara manĝaĵo en Hungario, konsistanta el panumita kaj fritita fromaĝo. Ĝi estas ofte servata kiel varma antaŭmanĝo aŭ ĉefa plado en restoracioj.<ref>https://www.nosalty.hu/recept/klasszikus-rantott-sajt</ref> == Fonto == * https://telex.hu/gasztro/2026/01/25/a-rantott-sajt-univerzalis-es-orok * https://refresher.hu/11865-A-Carson-Coma-megfoz..." 9363759 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Rántott sajt rizibizivel.jpg|eta|Rántott sajt]] '''Hungara fritita fromaĝo''' (Rántott sajt) estas populara manĝaĵo en Hungario, konsistanta el panumita kaj fritita fromaĝo. Ĝi estas ofte servata kiel varma antaŭmanĝo aŭ ĉefa plado en restoracioj.<ref>https://www.nosalty.hu/recept/klasszikus-rantott-sajt</ref> == Fonto == * https://telex.hu/gasztro/2026/01/25/a-rantott-sajt-univerzalis-es-orok * https://refresher.hu/11865-A-Carson-Coma-megfozte-a-sajat-dalat-rantott-sajt-keszult-eloben-a-Nosaltyn * https://www.mindmegette.hu/mit-ettem-ma/rantott-sajtok * https://www.penzcentrum.hu/hellovidek/20190127/elarulta-a-legendas-magyar-sef-mi-a-tokeletes-rantott-sajt-titka-1162326 == Referencoj == fmhwlpdzo17ucav9qf8276yvxe121xs 1 942693 9363763 2026-04-30T10:30:39Z Sibazyun 14190 /* nomo: kial ne 'karomo'? */ nova sekcio 9363763 wikitext text/x-wiki == nomo: kial ne 'karomo'? == En la komenco, la artikolo estas nomita 'karomo'. Kial 'garomo' estas pli bona? En la angla, germana, franca ktp,tiu ludo estas 'carrom', kaj tio eble estas 'karomo'. Cetere, la nomo 'karomo' ne karambolas kun jam trovebla esperanta vorto. --[[Uzanto:Sibazyun|Sibazyun]] ([[Uzanto-Diskuto:Sibazyun|diskuto]]) 10:30, 30 apr. 2026 (UTC) dzigpi49czo0qigi704tmvrdkv4o36n 0 942694 9363778 2026-04-30T10:52:23Z Sj1mor 12103 Alidirektigis al [[Josif Ŝklovskij]] 9363778 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Josif Ŝklovskij]] j0ymvnvl4ysr61yz3x2os9w4nl1mxbm 0 942695 9363782 2026-04-30T11:08:05Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{informkesto organizaĵo}} '''''Orangutan Foundation International''''' (OFI, jen evidente [[angle]], signifo "Orangutana Fondaĵo Internacia") estas [[fondaĵo]] kaj [[neprofitcela organizaĵo]] en [[Usono]]. Ĝi havas sian ĉefsidejon en [[Los-Anĝeleso]], [[Kalifornio]]. Fondita de d-rino [[Birutė Galdikas]], unu el tri antropologoj kiuj studas grandajn [[homsimioj]]n sub la gvido de d-ro [[Louis Leakey]], OFI daŭre savas kaj rehabilitas orangutanojn, preparan..." 9363782 wikitext text/x-wiki {{informkesto organizaĵo}} '''''Orangutan Foundation International''''' (OFI, jen evidente [[angle]], signifo "Orangutana Fondaĵo Internacia") estas [[fondaĵo]] kaj [[neprofitcela organizaĵo]] en [[Usono]]. Ĝi havas sian ĉefsidejon en [[Los-Anĝeleso]], [[Kalifornio]]. Fondita de d-rino [[Birutė Galdikas]], unu el tri antropologoj kiuj studas grandajn [[homsimioj]]n sub la gvido de d-ro [[Louis Leakey]], OFI daŭre savas kaj rehabilitas orangutanojn, preparante ilin por liberigo reen en protektitajn areojn de la indonezia pluvarbaro. Krome, OFI antaŭenigas la konservadon de pluvarbaraj vivejoj. Origine nomita la ''Orangutan Research and Conservation Project'' (Projekto pri Esplorado kaj Konservado de Orangutanoj), OFI estis fondita de Birutė Galdikas kaj sia eks-edzo Rod Brindamour en 1986. La paro komencis la projekton por studi la ekologion kaj konduton de sovaĝaj orangutanoj. La fokuso poste turniĝis al konservado, protekto, [[faŭno|faŭna]] [[rehabilitado]] kaj edukado de orangutanoj. La esplorinstalaĵoj de OFI situas en la indonezie posedata parto de [[Borneo]], la tria plej granda insulo en la mondo. Tendaro Leakey estas kie la esplorado pri orangutangoj estas farata kaj ankaŭ kie rehabilitataj orangutanoj estas liberigitaj. En 2021, la fondaĵo la 10-an sinsekvan jaron ricevis 4-stelan rangigon "Donu kun konfido" de la usona pritaksa organizaĵo ''Charity Navigator''. ==Misio== La deklarita misio de Orangutan Foundation International estas subteni protekton, konservadon kaj komprenon pri orangutanoj kaj ilia natura vivejo, samtempe prizorgante orfajn orangutangojn kaj helpante ilin fari la transiron reen al la pluvarbaro. La OFI ankaŭ edukas publikon kaj la registaron pri orangutanoj, [[pluvarbaro]] kaj la problemoj ĉirkaŭ konservado kaj protekto de la homsimioj kaj ilia medio. i3i2gegoblqhmwvdxq255rpft32edbj 0 942696 9363797 2026-04-30T11:52:23Z HaleBopp 52251 Kreado de Rufgorĝa todotirano 9363797 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Rufgorĝa todotirano |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Hemitriccus rufigularis - Buff-throated Tody-Tyrant (cropped).jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Ekvadoro]] |dosiero2 = Hemitriccus rufigularis - Buff-throated Tody-Tyrant XC249842.mp3 |priskribo de dosiero2 = Kanto en [[Ekvadoro]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Hemitriccus]]'' |specio = '''''H. rufigularis''''' - '''rufgorĝa todotirano''' |statuso = LC |dunomo = ''Hemitriccus rufigularis'' |dunomo aŭtoritato = ([[Cabanis, JL]], 1873) |mapo de vivoteritorioj = Hemitriccus rufigularis map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = Unutipa |sinonimo = *''Euscarthmus rufigularis'' (pranomo) *''Idioptilon rufigulare'' |vikispecio = |komunejo = }} La '''rufgorĝa todotirano'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Hemitriccus rufigularis]]'') estas [[unutipa]] [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi troviĝas en [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 30-an de apr. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Hemitriccus]]'' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> ****''Hemitriccus rufigularis'' <small>([[Cabanis, JL]], 1873)</small> - rufgorĝa todotirano {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Hemitriccus'' estas kunmetaĵo el la [[antikvaj grekaj]] ''ἡμι-'' (''hemi'' = "duona") kaj ''τρικκος'' (''trikos'' el ''θρίξ, τριχός'' (''triks, trikos'' = "haro"), kiu indikas nekonata birdeto kun vibrisoj). En ornitologio, la radiko ''triccus'' ofte estas uzata por konstrui genrajn nomojn el tiranedoj. Ĉikaze, tiu genra nomo estis donita ĉar tiuj tiranedoj estas malgrandaj<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/btttyr2/cur/introduction Birds of the World], Buff-throated Tody-Tyrant.</ref>. La [[specia epiteto]] ''rufigularis'' estas [[latina]] kunmetaĵo el ''rūfus'' (= "rufa") kaj ''gŭlaris'' (= "gorĝa", el ''gŭla'' = "gorĝo"), ĉar tiu specio havas rufetajn gorĝon kaj supran bruston<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La rufgorĝa todotirano troviĝas en la eosta deklivo de [[Andoj]], en [[Ekvadoro]], [[Peruo]] kaj [[Bolivio]]. Ĝi vivas en la [[kanopeo]] de densaj altaj montarbaroj, je 750-1700 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] qdepmb99sw5e0f047szxlevgt8va71b 0 942697 9363798 2026-04-30T11:52:29Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Rufgorĝa todotirano 9363798 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Rufgorĝa todotirano]] 6mmwij6cd5lml7xbt6sdbc66r8rnbim